recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
«Мир» цӀе йолчу космосан станцехь а, НАСА-н шаттлаш тӀема йаьллачу хенахь а кхиийна тайп-тайпанчу белокийн кристаллаш.
**Белокаш** (протеинаш, полипептидаш) — пептидан зӀенаца хьалха-тӀаьхьа вовшахтесна альфа-аминомустненах (оьрс. альфа-аминокислоты) лаьтташ йолу лекха молекулин хӀуманаш ю. Дийначу организмийн аминомустненан хӀоттам билгалбоккху генетикан кодаца, синтез йечу хенахь дукхахьолехь лелайо ткъе стандартийн аминомустнаной. Церан вовшех йозу хӀуманийн дукхалло кхуллу шорта билгалонаш йолу белокийн молекулаш. Цул сов, кест- кеста белокан чуйогӀуш йолу бухайисна аминомустненан посттрансляционан модификацеш хуьлу, ткъа модификацеш хила тарло белок шен болх бан йолале я белок клеткан чохь шен болх бечу хенахь. Кест-кеста дийначу организман тайп-тайпана белокийн молекулаш кхуллу чолхе комплексаш, масала *фотосинтетикан комплекс*.

Кхийолу биополимерийн (полисахаридаш а, дезоксирибонуклеинан муьсталган а) белхашца юьстича, дийначу организман клеткийн белокан функцеш алсамо ю. Иштта, белокаш-ферменташ биохимин реакцеш сиха йо (катализ йо), иштта цара доккха дакъа лоцу хӀумаллийн хийцамехь. Цхьайолу белокаш структруран а, механикин а функцеш кхочушйо, цу хьокъехь цара кхуллу клеткийн кепана (формина) гӀодеш йолу цитоскелет. Цул сов, белокан коьрта дакъа ду клеткийн хааман системашкахь а, иммуннан жоьпехь а, клеткийн циклехь а.

Адаман а, дийнатийн а даарехь боккха меттиг дӀалоцу белокаш, хӀунда аьлча адаман а, дийнатийн а дегӀе ерриг *хийца амал йоцу аминомуьсталган* синтез ца яло, цхьа дакъа белокан кхачанца хила деза. Белокан хьостанаш ду: жижиг а, котам а, чӀара а, шура а, бӀараш а, кхоьн культураш а, буьртиг-ялта а; *жимчу декъехь:* хасстоьмаш а, стоьмаш а, цӀазамаш а, жӀаьлин нускалш а.

Кхача дегӀах болучу процессехь ферменташ кира кхаьчна белокаш аминомуьсталган кепе кхаччалц йоха а йо. Аминомуьсталгаш организман долара белокан биосинтез ян лелош ю. Иштта энерги схьаэца аминомуьсталгаш екъаяла тарло.

Белокийн секвенировани кепаца хьалхара белокан аминомуьсталган рогӀалла — инсулин — билгалъяккхар бахьана долуш 1958-чу шарахь Сенгер Фредерикан химин декъехь Нобелан совгӀат делира.

Гемоглобинан а, миоглобинан а хьалхара кхаабараме структураш (хӀоттамаш) йаьккхина *рентгенан зӀаьнарийн дифракци* ярца. Оцу хьесапехь 1950-чу шерийн чаккхенгахь белхаш бина Перуц Максо а, Кендрю Джоно а. Ткъа 1962-чу шарахь цу шинна химин декъехь Нобелан совгӀат делира.

Хьостанаш
---------

1. ↑  С химической точки зрения все белки являются полипептидами. Однако короткие, меньше 30 аминокислотных остатков в длину полипептиды, особенно химически синтезированные, нельзя назвать белками.
2. ↑  *Perutz M. F. Rossmann M. G. Cullis A. F. Muirhead H. Will G. North A. C.* Structure of haemoglobin: a three-dimensional Fourier synthesis at 5.5-A. resolution, obtained by X-ray analysis (англ.) // Nature. — 1960. — Vol. 185, iss. 4711. — P. 416—422. — PMID 18990801.
3. ↑  *Kendrew J. C. Bodo G. Dintzis H. M. Parrish R. G. Wyckoff H. Phillips D. C.* A three-dimensional model of the myoglobin molecule obtained by x-ray analysis (англ.) // Nature. — 1958. — Vol. 181, iss. 4610. — P. 662—666. — PMID 13517261.
**Исма́ӏил** (Ӏаьр. إِسْماعِيل‎‎‎‎) — иза исламан пайхамар ву, Ибрахӏим пайхамаран وصلة= а, ХӀаджаран وصلة= а воккхах волу кӀант а ву. Цуьнах тӀаьхьенах схьаваьлла ву Делан элча а, пайхамар а Мухьаммад ﷺ.

Дахарех лаьцна
--------------

Исмаӏил АллахӀ-дала ваийтина Уммат Пайхамар вара, шен ден «Ибрахӏиман дин» даржо, Ӏаьрбийн махкахь. Наггахь Къуръан тӀехь хехош ву иза. АллахӀ дина омарца Исмаӏила шен деца Ибрахӏимца КаӀбат (ХьаьжицӀа) дира. Ибрахӏим пайхӀамаран 86-шо долчу хенахь дуьнен чуваьлла Исмаӏил.

АллахӀ-дала хаам бинера, ХӀаджар а, Исмаӏил а гена махка дӀадига аьлла, цо иза кхочуш дира. ЯахӀума дӀа а йаьлла, цуьшинна мацалла хаалора, Исмаӏил гӀора дайна охьавоьжнера. ХӀаджар б арз йелла дӀа-схьа уьдура шинна лам тӀе, Сафа а, Марват а. Исмаӏил воьлуш гира, цуьнан когашкахь лаьттар арадетташ хи дара, и хи дара «Замзам».

Оцу метте Ӏаьрбойн къам кхечира, царех цхьа йоӀ Исмаӏила маре йалира. Оцу метте Ибрахӏим кхечира, шен доьзал лаха. Иштта цунна карийра и шиъ ХӀаджар а, Исмаӏил а.

Ибрахӏиме дала кхин цхьа хӀума тӀедиллинера: «ИсмаӀилан урс хьакхар, гӀурба дар», иза кхочуш дан гӀортир иза. Дала цуьнга Ӏад вита элира Исмаӏил, цуьнан меттан уьстагӀ баийтира.

Шен нана дӀакхелхича Исмаӏила зуда йалийра ДжурхӀум — олучу къомаца йерг. Цхьана и шиъ дӀасакъаьстира, уха а цо царех йолу кхин зуда йалийра. Ӏаьрбийн генеалоган тӀехь мабаххара, Исмаӏилера схьабевлла «къилбаседера Ӏаьрбий» уьш Ӏаднаниташ бу. Исмаӏилан каш КаӀбатан (ХьажицӀа) уллохь ду, цунах «Хьиджр ИсмаӀила» — олу. Исмаӏил вина 5-шо даьлча Саратас — Исхьакъ-пайхамар а вира.

Ибрахӏима а, Исмаӏила а АллахӀна гӀуллакх нахе дайта дина хилла КаӀбат. Амма Дела цхьаъ веш боцчу наха шайн «деланаш» бу бохуш цхьацца жӀараш, тӀулгаш суьрташ цу цӀачу кхехьна а, царна шайн «ламазаш» деш а хилла.

| Ибрахӏиман истори |
| --- |
| Адамаш | Ибрахӏим • Сарат • ХӀаджар • КъатӀурат |  |
| Хилларг | Хадор • ИсмаьӀилан гӀурба дер |
| Коьрта кхетамаш | Жуьгтий • ИбрахӀиман динаш • ИбрахӀиман маьждиг |
| Ибрахӏиман бераш | ИсмаьӀил • Исхьакъ |

| ⛭Къуръан чохь хьахийна пайхамарш |
| --- |
| Элчанаш | 
Адам ▪ Нухь ▪ Ибрахӏим ▪ Муса ▪ Ӏиса ▪ Мухьаммад
 |  |
| Пайхамарш | 

---

Идрис ▪ Шис ▪ Хӏуд ▪ Салихь ▪ ЛутӀ ▪ Исмаӏил ▪ Исхьакъ ▪ Яӏкъуб ▪ Юсуф ▪ Айюб ▪ ШуӀайб ▪ ХӀарун ▪ ЮшаӀ ибн Нун ▪ Ильяс ▪ Аль-Ясаӏ ▪ Зул-Кифл ▪  Шамвил ▪ Юнус ▪ Давуд ▪ Сулайман ▪ Закарийя ▪ Яхья

 |
**Ишхеш** — Йоккхачу Кавказан лаьмнийн дукъех цхьа дукъ (Барбало лам болчохь къаьста коьртачу дукъах), лаьтта цуьнан къилбаседа-малхбален декъехь, Ӏаьндийн ГӀой-хин аьрру бердаца. Ишхеш оцу хинан бассейнан а, Соьлжан (нийса аьлча, Теркан-ГӀой-хи хидоькъе) бассейнан а хидоькъе ду. Басеш тӀехула охьадогӀу ГӀой-хи а, ГӀурий а.

Дуькъан дохалла — 60 км гергга, максимум локхалла — 2736 м. Лаьтта дукхах дерг кир-маьӀданех киран муьрера. Баххьашкахь бай-ломан ландшафташ йу, къилбаседа басешкахь — ломан хьаннаш, къилба басешкахь (уьш Ӏункаруо ду) — коьллийн байаренаш йу. 

Дукъ тӀехула Нохчийчоьнан а, ДегӀастанан а йукъара доза ду.

Мальмана картин тӀехь дукъ билгалдина „Kisten Geb" аьлла

Хьажоргаш
---------

* Андийский хребет // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Информация на начало XX века: Андийский хребет // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
Хадийна говран берг
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Берг (маьӀнаш).
**Берг** — декхачу бергийн дийнатийн куьйгехьара пӀелгийн даьӀахкан гуонахьара онда маьӀан хӀума. Анатомин агӀор бергаш адамийн маӀарш санна хӀума йу. Берг модификаци йина лахара чкъор доцу, ткъа эпидермисах ахкарг дина цӀока йу. Бергийн патологи Ӏамайо ветеринарин ортопеди.

Тайп-тайпана авторша берг хуьлийта йа маьӀан мача а, цунна чохь йолу, йерриг структураш а, йа цӀоканах схьадаьлларг бен ца хуьлийта (маӀакепара хилла эпидермис, дерма, цӀоканна бухара клетчатка).

Бергийн доккха маьӀна ду дийнатийн могашаллин, башха доккха ду цхьалабергаш йолчарна. Цара леладо шайн дилх, амортизаци йо хӀора гӀулчан йа кхоссайаларан, хьакхолгаш лазйарх ларйеш. Алсама ницкъ хилча, бергаша когашна цӀий латто таро хилла ца Ӏаш, иза лелар сих а до.

Берган анатоми
--------------

### МаьӀан мача

Берган маьӀан мачин тӀехь билгалйоху лахара областаш:

* маьӀан дист, лаьтта берган мачин лакхарчу декъехь, венчикан уллехь;
* берган маьӀан чкъор, къовлу цуьнан дорсалан а, агӀонан а тӀехалонаш;
* берган маьӀа айра;
* маьӀан цамза.

Эволюцин аспекташ
-----------------

Бергаш кхоллайелла декха дийнатийн эволюцехь масийттаза а, вовшех дозаш доцуш а. Иштта, говрийн гергара йоцучу Къилба Америкехь йаьха тоатерийн, хьалхарчу миоценара тӀаьхьарчу плиоцене кхаччалц, цхьа пӀелг болуш когаш дара, говран бергех тера а долуш. Таханлера шала- а, шала йоцу а бергаш коллайелла вовшашца йозуш йоцуш}}.

Ленаш тохар
-----------

Коьрта йаззам: **Ленаш тохар § Говрашна ленаш тохар**
Лакхара ницкъ хуьлу йа гӀийла бергаш йолу говрийн бергаш, Ӏалашйар оьшуш хуьлу — ленаш тохарехь. Ленаш тухуш болатан (наггахь — наштаран йа пластикин) лан тӀетуху берган маьӀан мачин ленаш туху хьостамашца йа кхечу хьесапца.

ХӀинца говрашна туху ленаш кхерамаза хилар шеконе даьккхина.

Лено берган Ӏаламан амортизаторан а, насосан а функци кхочуш ца йойту, ишттачу кепара тӀетуху хоттарган бен ницкъ, дуьхьало йо цӀий нийса леларна. ТӀаккха а, ленаш шуьйра леладо спортан хохку говрашна, жигара леладо тайп-тайпана цамгаршна дарба лелош.

Кербер Ханс-Дитера шен «Бергийн цамгарш а, говрашна ленаш тохар а» жайнахь билгаладоккху, «ленаш тохаро гӀуочу агӀор Ӏаткъам бо берган, цундела иза лело ца деза ца оьшучохь олий. Ленаш тохаран гӀуо Ӏаткъам лагӀбан беза гуттаренна бергашка хьожуш».

Зеленевский Николай Вячеславовича шен «Говран анатоми» къинхьегамехь билгалдоккху «ленаш туху хьостамаша берган кӀажошкара дакъош доьхку, дуьхьало йо уьш шордаларна. Цуо йохайо йисттера цӀийн а, букъ-чӀеран а берган функцеш, йестайо пӀелгийн а, когийн а областаш».

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Веремей и др. 2003, с. 22.
2. ↑  Веремей и др. 2003, с. 28.
3. ↑  Некоторые авторы относят роговую стрелку к производным пальцевых мякишей.
4. ↑  Симпсон, 1983, с. 100.
5. ↑  *Х.-Д. Кербер.* Болезни копыт и ковка и лошадей. — Москва: Аквариум-Принт, 2009. — С. 47. — 317 с. — ISBN 978-5-9934-0271-0.
6. ↑  *Н.В. Зеленевский.* Анатомия лошади. Атлас-учебник.. — Санкт-Петербург, 2003. — С. 242. — 267 с. — ISBN 978-5-98976-001-5.
Хьалха лера Ке-хат. Тахан лера Ке-хат.
**Кехат** - Нохчийн ши дош хоьттина кхолла делла дош ду. Ке - кера йукъ, хат - хот (догlа деъча, кхечу бахьанца латта дашийча хуьлуш болу хот). Хьалха заман чохь, вайн дайша кера йукъе хот буьлий яздеш хилла, цуьндела заман кхиарехь, хьал хийца даларехь, дечках дечу кехатах кехат олу.

Хьалхалера кехат кечдеш хилла хоттах, шина куьйга, цунах оьрсаш "Глиняная табличка" олу. Амма таханлера кехат кечдеш ду бамбех а, дечигах а.

Хьажа. кхин
-----------

*

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Нохчий (чеченцы) из Урарту и Шема

Хьажоргаш
---------

*
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Бхарата.
**Бха́рата** (санскр. भरतः Bharata ***IAST***) — джайнизмера а, хӀиндуизмера а легенда хилла арийн паччахь. Бхарата дуьххьарлера паччахь хилла, ХӀиндин субконтинентан массо а мехкаш схьабаьхна волу, цунах цуьнан цӀарах ала долийра «Бхаратаварша» (Bhāratavarṣa ***IAST***). «Махабхаратаца», Бхаратан империн дакъа хилла Бактри, ОвхӀан, Туркмени, Узбекистан, Таджикистан, ГӀиргӀазойчоь, Перси. Цхьайолчу Пуранашкахь Бхаратаварша олу, ХӀиндех аьлла а ца Ӏаш, ша долчу дуьненах а.

Джайнийн мифологехь, Бхаратас ша долу дуьне схьадаьккхина ца Ӏа, амма ялсаманан планеташ а яьхна, Меру лам боьххье а ваьлла, шен байракх а хӀоттийна. Амма, боьххье хьалакхаьчначу хенахь цунна дуккха а байракхаш гина цигахь, цул хьалха цига кхаьчначу кхечу турпалш йитина йолу. Къарвелла, Бхарата джайнизм дин тӀелаьцна, дуьненах дӀахаьдда, нирване кхаьчна.

Бхаратан цӀе лелайо ХӀинди Респу́бликас — иза цуьнан официалан цӀе ю санскритехь а, хӀинди маттахь а.
Стоящий Будда. Одно из ранних известных изображений Будды Шакьямуни, I—II в. н. э. Греко-буддийское искусство, Гандхара (Токийский национальный музей).
**Будди́зм** (санскр. बुद्ध धर्म, buddha dharma ***IAST***; пали बुद्ध धम्म, *buddha dhamma*, *«Серладаьллачун Ӏамор»*; кит. 佛教 *fójiào*) — динан-философин Ӏамор (дхарма) син самадаларех лаьцна (бодхи), иза кхолла дела VI бӀешо вайн эра тӀеяле. Шира Индехь. Дин кхоьллинарг лоруш ву Сиддхартха Гаутама, тӀехьо Будда Шакьямуни.

И дин лелочара цуьнах олу «Дхарма» (Ӏаморан, Закон) я «Буддхадхарма» (Буддан Ӏамор). «Буддизм» термин XIX бӀешарахь Европера наха кхоьллина. ХӀинца цхьаболу талламхоша а буддийн гӀуллакххоша а буддизм билгалйо кхетаман Ӏилма санна.

  

Дин ларош ду дукху халкъаша тӀелаьцна дуьненан шира динах цхьаъ. Буддизм йоцуш Малхбалера культурех кхетийла дац — индийн, китайн, Тибетан а Монголин а культураш ца хьехийча а.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Online Sanskrit Dictionary (ингалс.) Buddha — Просветленный (The Enlightened One). Dharma — Закон, Истина, Учение (Law, Truth, Doctrine).
2. ↑  Буддизм // Большая Российская энциклопедия. — Т.4. — М. 2006.
3. 1 2  *Торчинов Е. А.* Введение в буддологию — **С. 5**.
4. ↑  *Робинсон К.* Состояние сознания в процессе смерти: научно-медицинский и буддистский подходы // Религиоведение. — 2007. — № 3. — С. 171. — ISSN 2072-8662.
5. ↑  *Монгуш М. В.* О Будде Майтрее, духах и Шамбале (диалог науки с буддизмом) // Этнографическое обозрение. — М.: Наука, 2007. — № 1. — С. 154. — ISSN 0869-5415.
6. ↑  *Варнавский П. К.* «Национальная» религия в контексте глобализации: традиционный буддизм в современной Бурятии // Антропологический форум  / гл. ред. А. Байбурин. — 2011. — № 14. — С. 198.
**Ко́рвату́нтури** (фин. Korvatunturi) — къо корта болу лам (тунтури, фьельд) локхалла 486 метр. Иза бу Лапландехь Российн-финляндин дозан тӀехь, Мурманскан къилба-малхбузехьа 78 км. Ламан малхбузера дакъа Лапланди олучу провинцера Савукоски олучу йукъараллин латтан тӀехь ду, малхбалера дакъа Мурманскан областан Кольскан кӀоштан Верхнетуломскан гӀалин меттиган латтан тӀехь ду.

Фольклор
--------

Фольклоро дийцарехь Корватунтури тӀехь Ӏаш ву финийн гӀура дада — Йоулупукки, ламан гена доцуш цуна юрт йина. Ламан цӀе гочйича хьулу «МуцӀар-лерг», лам пхьагалан лергех тера хилар бахьнехь.


Корватунтури тӀера гоьрга панорама
Корватунтури тӀера гоьрга панорама

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Peakbagger.com
2. ↑  Знаете ли вы? (оьр.).  Santapark.com. Теллина 2014 шеран 31 мартехь.
3. ↑  Сопка Корватунтури (оьр.).  Путеводитель по Калининграду и Северо-Западному федеральному округу. (19 мая 2011). Теллина 2014 шеран 6 февралехь.

Хьажоргаш
---------

* wikimapia.org
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Ватса (маьӀнаш).
**Ва́тса**, **Ва́мса** я **Ва́ччха** — шира хӀиндин пачхьалкх, юьйцу буддийн «Ангуттара-никаян» тексташкахь Махаджанападех 16 цхьаъ аьлла. Пачхьалкх лаьттина Ганг а, Ямуна а хиш цхьаьна кхетачохь. Цуьнан коьрта шахьар хилла Каушамби (хӀинцалера гӀала Косам, лаьтта АллахӀабадан 56 км къилба-малхбалехьа). Пуранаш дийцарехь, Ватса паччахьаллин шен цӀе кхаьчна Каши паччахьан Ватсан цӀарах. «Махабхаратехь» а, «Рамаянехь» а дуьйцу, Ватсан коьрта шахьар Каушамби йиллинарг, хилла Чеди паччахьан кӀант Куша я Кушамба цӀе йолуш. Пуранашца, Хастинапур Ганган хиш йохийна, бхаратийн паччахь Ничакшус (Джанамеджаян кӀентан кӀентан кӀентан кӀант), Хастинапур йитина Каушамби охьахиина. Иза чӀагдо Бхасан авторалла долу «Сварнавасадаттас» а, «Пратиджна-яугандхараянас» а. Пуранашкахь иштта ялайо исписка Ничакшун тӀаьхьенан, тӀеххьарниг ву Кшемака паччахь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Geographical Review of India. — Original from the University of Michigan: Geographical Society of India, 1951. — P. 27.
2. ↑  *Hermann Kulke, Dietmar Rothermund.* A History of India. — Routledge, 2004. — P. 52. — ISBN 0415329205.
3. ↑  Pargiter, F.E. (1972) *Ancient Indian Historical Tradition*, Motilal Banarsidass, Delhi, pp.269-70
4. ↑  Raychaudhuri, Hemchandra (1972) *Political History of Ancient India*, University of Calcutta, Calcutta, p.117-8
Ревира гравюран мукъмашца йина XIX бӀешеран Бостонехь нах байарх лаьцна литографи
**Бостонехь нах байар** (инг. *Boston massacre*, Йоккха Британехь олу **Кинг-стритера дар-дацар** инг. *Incident on King Street*) — 1770 шеран 5 мартехь Массачусетс-Бэй провинцин коьртачу шахьрахь — Бостонехь гӀалахошний, ингалсан салташний юкъахь хилла урамера дов. ГӀалин бахархой реза бацара метрополин агӀора колониалан налогин политикин, ткъа кхин фактаца а, доккхаха долу дакъа колониалан гӀуллакххой хӀиттабора паччахьо. Белхалойн а, британин салташна а юкъарчу девнан кхин цхьа бахьана дара, белхалошна портехь бечу балхана алап кӀезиг лора церан коьртачу балхахьчулла. Британин тӀемангӀуллакххоша герз доцучу тобана герз туьйхира.

Девнехь салташа кхоъ вийра, цхьайтта бостонхона човйира, царах шиъ оцу чевнех велира. Кхелхира Гриспас Атокс — лоллих ведда волу африкхо-матрос, Самюэль Грей — белхало-мушбуцург, Голдуэлл — матросин юнга, Патрик Арр — пхьар, Сэм Мэверик — дечка пхьеран Ӏемашвер. Массо а уьш дӀабоьхкира цхьаьна каш чу. «Бостонехь нах байар» аьлла АЦШн историн юкъадагӀна долу и дов, дирзира массо а ингалсана тӀемлой гӀалара арабахарца. 1888 шарахь Бостонехь оцу хиламан иэсан хӀоттийна хӀоллам.

Бостонехь нах байар Британи а, цуьнан къилбаседаамерикан колонеш а дуьхьала латтаран йист хилира. Цунах хилира зурма, иштта маьӀнехь долучу бостонехь чай маларна, ткъа тӀехьо АЦШ паргӀатъяккхаран тӀемна а.

Бостонера нах байина меттиг ю историн Маршонан новкъахь ялхийттанах итталгӀа меттиг.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Фонер Ф. История рабочего движения в США. От колониальных времен до 80-х гг. XIX в. — М. 1949. — С. 53.
**Ко́тлин** (фин. Retusaari, *Ретусаари*, швед. *Reitskär*, *Рейтшер*) — Балтикин хӀордан Финийн айма чуьра гӀайре, Петарбухан центран 30 км малхбузехьа. ГӀайренан бохалла — 12 км герг, максималан шоралла — 3 км кӀезга, майда — 16 км² герг. ГӀайре материкин декъаца хуттало автонекъаца, некъ Петарбух хитӀедаларах ларйеш йолу комплексехула чекхболу. ГӀайренан малхбале декъа тӀехь йу Кронштадт гӀала. Малхбалера малхбузе кхаччалц Кронштадтан шоссе бу.

Котлинан уллехь йу хӀорд кеманаш лела фарватер Финийн аймера Невски губе: къилба а, къилбаседа а.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Общая информация «Кронштадтский район» (оьр.)(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  Администрация Санкт-Петербурга.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Буда (маьӀнаш).
Будапешт: аьрру агӀора — Пешт, аьтту агӀора — Буда, юккъехь Дунай тӀиера Маргит гӀайре
**Буда** (маж. Buda, словак. Budín, хорв. Budim, турк. Budin, серб. Будим я *Budim*), **Офен** (нем. *Ofen*) — Мажаройчоьнан коьрта шахьран Будапештан Дунайн аьтту бердаца долу малхбуза дакъа. Шира дийцарца, *Буда* цӀе схьаяьлла гуннийн тхьамдан Бледан (маж. Buda) цӀарах, кхечу версица, гӀалан цӀе славянех схьаяьлла *буда* — «цӀа, гӀишло, эвла»

Будан майда Будапештачух кхоалгӀа дакъа ду, шунаш а, хьаннаш а ю.

Истори
------

Буда 1361 шарахь дуьйна Мажаройчоьн коьрта шахьар хилла 1541 шарахь Хункар-мехкан юкъаяххалц, цул тӀаьхьа керла коьрта шахьар хилла Пожонь (таханлера цӀе — Братислава, Словакин коьрта шахьар).

1686 шарахь Буда схьаяьккхина Австрис.

Буда маьрша гӀала хилла 1703 шарахь, тӀаьхьуо, 1784 шарахь хилла Мажаройчоьнан коьрта шахьар.

1873 шарахь Пешт, Буда, Обуда гӀаланаш цхьаьнатоьхна хилла гӀала Будапешт.

Хазнаш
------

### Будан шу

* Буда (гӀап-гӀала): Паччахьан гӀала а, юккъерабӀешеран гӀап-гӀалин саьлнаш а
* Шира ратуша
* Сийлахь Матьяшан килс

Хьажа иштта
-----------

* Будапешт
* Пешт
* Обуда (Будапешт)

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Буда, город // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
2. ↑  Географические названия мира: Топонимический словарь Поспелов Е. М. М: АСТ 2001
3. ↑  Офен // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Буда (Будапешт)*** Викилармехь |
Викимедин фонд, San-Francisco.
**Викимедин фонд** (инг. *Wikimedia Foundation, Inc.*) — йохкаэцар доцуш вовшахтоьхна кхоллам, гӀирсаца гӀодеш йолу массо къаьмнашна юкъаралин интернет чохь, маьрша яззаман хаамаш даржош а нахана пайде, дукхаллица нахана йовзарехь оцу цӀарца «Википеди маьрша энциклопеди».

ХӀара фонд латтар бахьан ду наха ахчанца гӀодеш, мадарра аьлча ше долучо гӀодан хӀум тосу ахчан барамехь, ишта кху чура гӀирсаш хьаэца бакъо ю, Лицензи олу тешабухцан.

Фонд гӀар а йоккхуш дӀакхайкхина де 20 мангал бутт 2003 шарахь, кхоллинарг ву оцу хан чохь йолуш йолучу Википедин да Jimmy Wales.
Крикет

**Кри́кет** (инг. *cricket*) — командан вовшах хьакхацалуш спортан тайп. Иза ду бита а, буьрка а лелош йолу ловзарашна юкъадогӀуш.

Крикет кхоллаелла XVI бӀешарахь Англин къилбехь. XVIII бӀешо чекхдолуш хенахь иза хилира халкъан спортан тайп. Йоккха Британин экспанси бахьнехь иза дуьне ма-дду дӀасаяржира. Хьалхара гулйина командийн ловзараш хилира XIX бӀешо юкъакхаьчча.

ХӀора командехь хуьлу 11 стаг. Крикетех ловзу буц йолу байн тӀехь. И бай эллипсан кепехь хила беза. Майдан юккъехь хуьлу деакӀов дакъа — «питч». Питч хуьлу 22 ярд беха а, 10 фут шуьра а. Питчан готта агӀонашкахь шиъ дечка «ков» хуьлу. Питчан йисташкахь ловза дакъеш къастадо кхоьчу майданех леррина дина сизнашца («кризаш»).

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Русское словесное ударение. Автор М. В. Зарва.
2. ↑  Нийса йоцу цӀе — *«крике́т»*.

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Cricket*** Викилармехь |

* Сайт Международного совета крикета
* Сайт чемпионата мира ODI

Кеп:Олимпан спортан тайпанаш
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Куокканен.

**Куокканен Рауна** (фин. Rauna Kuokkanen, йина 1971 шарахь, Утсйокехь) — финнийн Ӏилманча-политологи, Финляндин саамийн векал. Политологин а, экологин оьздангаллин а областехь Ӏилманан талламаш беш йу, доккхаха долчу декъана, белхийн тематика йоьзна йу орамера къаьмнийн проблематикица. Кхин а йевза къилбаседасаамийн маттера ингалсан матте гочдархо санна.

Биографи
--------

Куокканен Рауна йина 1971 шарахь Финляндин къилбаседера Утсйокехь саамийн доьзалехь, цуьнан да — редактор Эйно Куокканен (вина 1945), нана — гӀарайаьлла саамийн йаздархо а, хьехархо а Палтто Кирсти (йина 1947).

Лакхара дешар дешна Оулун университетехь «саамийн мотт а, литература а» говзалла Ӏамош. Педагогикера докторан диссертаци даьккхира Канадехь, Британин Колумбин университетехь.

Торонтон университетехь (Канада) политологин профессор йу. Каутокейнора (Норвеги) Лакхара саамийн ишколан[fi] деканан декхарш кхочушдийриг.

Дукха шерашкахь саамийн бакъонаш ларйира, лелайо шина маттахь блог (къилбаседа саамийн а, ингалсан а меттанашкахь). Была основателем и председателем организации молодых саамов Финляндии Suoma Sámi Nuorat.

2001 шарахь Куокканена редакцица зорба туьйхира саамийн литературин хӀокху заманан антологи *Juoga mii geasuha*. 2011 шарахь Куокканен Раунас шен нанас йаздина берийн жайна гоч а дина, ингалсан маттахь жайна зорба туьйхира, цуьнан цӀе — *The White Stone* (къ-саамийн. Vilges geađgi).

Цхьадолу белхаш
---------------

* Juoga mii geasuha: Sámi girječálliid searvvi antologiija. — Davvi Girjii, 2001. — ISBN 9788273744500.(къ/седа-саам.)
* Reshaping the University: Responsibility, Indigenous Epistemes and the Logic of the Gift. — University of British Columbia Press, 2008. — ISBN 9780774813570.(ингалс.)
* The Politics of Form and Alternative Autonomies: Indigenous Women, Subsistence Economies and the Gift Paradigm. — The Institute on Globalization and the Human Condition, 2007.(ингалс.)
* Boaris dego eana: eamiálbmogiid diehtu, filosofiijat ja dutkan. — ČálliidLágádus, 2009. — ISBN 9788292044704.(къ/седа-саам.)

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Hirvonen, 2010.
2. ↑  Rauna Kuokkanen CV(ингалс.)(къ/седа-саам.)
3. ↑  Marten, 2009.
4. 1 2  Rauna Kuokkanen, University of Toronto Архивйина 2015-07-07 — Wayback Machine: Краткая биография, список публикаций.(ингалс.)

Хьажоргаш
---------

* *Hirvonen, V.[d].* Paltto, Kirste (1947—) : kirjailija, opettaja : [фин.] // Kansallisbiografia-verkkojulkaisu. Studia Biographica 4. — Helsinki : Suomalaisen Kirjallisuuden Seura, 2010. — 15 tammikuun. — Вистхиларан терахь: 22.03.2018. — ISSN 1799-4349. (Биография Кирсти Палтто, матери Рауны Куокканен.)
* *Marten P.* On the other side of the Arctic («На другой стороне Арктики»): интервью с Рауной Куокканен (ингалс.).  Министерство иностранных дел Финляндии (2009). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2015 шеран 17 августехь. Теллина 2015 шеран 17 августехь.
* Рауна Куокканен: список публикаций

Билгалдахарш
------------