recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Невски проспект** *(оьрсийн маттахь Невский проспект)*- Оьрсийчоьнан федералан маьӀна долу Петарбух шахьаран коьрта урам бу. Ураман малхбалерачу агӀорхьара лаьтташ йолу **Невски Александран Лавро** йелла проспектан *«Невски»* цӀе. Ткъа ша лавра йина 1221—1263 шерашкахь ваьхна волу оьрсийн сийлахьчу элан Невски Александран безамна. Ураман шалза агӀонах наха *«ӀиндагӀ долу aгӀo»* олу, ткъа шала агӀонан цӀе *«маьлхан агӀо»* ю. И агӀо нах буьйлабелла лелаш меттиг ю. Адмиралтействон тӀера Невски Алексадран Лавран тӀе кхаччалц 4,5 км йохалла ю цуьнан.

Санкт-Петербурхан историн декъе йукъайогӀуш ю проспект. Ураман хӀолламийн комплекс дуьненан мехалла а лоруш, ЮНЕСКО-н тептара язйина.

Дукха шахьаран историн сийлаллаш лаьтташ ю Невски проспектехь- Строганован ЦӀа а,  йоккха Казанан килс а, модерн кепехь долу Книшкийн цӀа а, Елисеевски йохк-эцаран а, садаӀаран а туька а, Адмиралтейство а, Гостини Двор а, Оьрсийчоьнан къоман библиотека а, Александрински театр а, Н. П. Акимовн цӀарах йолу комедин театр а, Аничков цӀа а, Аничков тӀай а, Москван вокзал а, Невски Александран лавра а.

Ураман шалза агӀонах наха «ӀиндагӀ долу aгӀo» олу, ткъа шала агӀонан цӀе «маьлхан агӀо» ю. Маьлхан агӀо нах буьйлабелла лелаш меттиг ю.

Ураман истори
-------------

Хьалхалера заманчохь Адмиралтейство а, Невски Александран лавра а цхьанатухуш некъан тайп-тайпана цӀерш яра:

*1718 шарахь* — Невски монастыран тӀе боьду некъ;

*1733 шо- XVIII бӀешаран йукъ*- Невски монастыран тӀе боьду першпективан некъ;

*1774 шо*- Невски некъ; иштта лелош яра кхи цӀерш *Йоккха перспективан а* (1730—1784 шш), *Боккха некъ* (1736 шо) , *Боккха першпективан некъ* (1735—1751 шш.), *Перспективан урам* (1736—1737 шш.), *Боккха урам* (1769—1773 шш.), *Йоккха проспект* (1782—1820 шш.), *Йоккха Невски першпектива*, *Невски першпектива* (1768 шарахь дуьйна). Амма уьш официалан цӀерш яцар.

Кхузаманан цӀе йукъаяьлла 1776-чу шарахь.

1781-ра шарера схьа дуьйна *Невски проспект* цӀе официалан кепехь лелош яра. Амма 1783-1820-чу шерашкахь *Йоккха Невски Проспект* цӀе яьржина яра.

1918-чу шарахь эсаран (октябрь) баттахь  Сийлахь-йоккхачу Октябран социлистийн революцин шо кхачарна ураман цӀе хийцира. Керла цӀе 25-чу Октябран проспект яра. Ткъе пхиъ шарахь литтира и цӀе. Амма блокадан Ленинградехь сацам бира историн цӀе меттахӀотто.

1944-чу шарахь кхолламан (январан) 13-чу дийнахь дуьйна магистралан цӀе юхаъ Невски проспект ю.
**Москван хоран синагога** *(оьрсийн маттахь Московская хоральная синагога; жуьгтийн маттахь* בית הכנסת הכוראלי*)*- Москван уггаре шира яхӀудийн зиярт ду. Лаьтташ ду Йуккъерчу административан гонан Йоккхачу Спасоглинищевски урамалгехь. Москохан жуьгтийн динан йукъараллин *Ӏуналла деш йолу* кхеташонан долаллехь ю.

*Мехкан (регионан) маьӀна* долу **Оьрсийчоьнан къаьмнийн историкан-оьздангаллин тӀаьхьалонан** тептаре йукъаяхна меттиг ю.

Синагога чохь гуттарлера а, шоьтан а доӀанаш до, иштта кхочушдо динан декхарш а, Товрат а Ӏамадо. Цу чохь дешаран йукъ а, къанойн самукъадоккху клуб а ю. ТӀекхуьуш долчу чкъурана жуьгтийн гӀиллакх Ӏамийта массийттачу дешаран хьукматашца йукъарлонехь ю синагога.
Бахусан совгӀат. «Можа бос тӀиера гротескаш» серера куз, сурт Ж.-Б. Моннуайе
**Гобеле́н** йа **Куз** (фр. *gobelin*) — пенах туху, лаьтта тосу тӀехь сурт йа гахӀаран композици йолу, тайнех куьйга буьйцина декоративан-прикладни говзаллин цхьа кеп:5. Буцучо, куз беш а, сурт дуьллуш а, чекхдоккху шоралха-тай бух чухула. Брокгаузан а, Ефронан а энциклопедин дошамехь гобелен билгалбоккху «тӀехь тайп-тайпан бесара тӀергӀан йа дарин тайнашца диллина сурт долуш, леррина кечдина мелла а гӀараваьллачу художникан картон долуш, куьйга буьйцина куз» аьлла.

Кузаш дора тӀергӀах, дарех, наггахь царах тухура дешийн а, детийн а тайнаш. ХӀинца куьйга кузаш деш лелабо дукха кепара гӀирсаш: гӀоле хета синтетикан а, адамо кхоьллина а тайнаш, кӀезиг лелабо натуралан гӀирсаш:13. Куьйга дуцаран говзалла къинхьегаме ю, цхьаьна пхьере шарахь 1—1,5 м² (луьсталле хьаьжжина) куз банло, цундела иштта кузаш эца таро ца хуьлу хьалдолчу нехан бен. ХӀинца а куьйга буьйцина куз бу механ беза болх.

Терминан этимологи
------------------

«**Гобелен**» дош кхолладелла XVII бӀешарахь Францехь, оцу хенахь цигахь дӀайиллира паччахьан Гобеленийн мануфактура. Мануфактуран кузаш чӀогӀа гӀарадевлла дара, цхьацца мехкашкахь муьлхха а дуцарх гобелен олура. Говзанчашна хетарехь, «гобелен» терминца билгалъяха ца деза Гобеленийн мануфактурин кхолламаш бен. ХӀинца французийн терминца *tapisserie* (инг. *tapestry*, нем. *Bildteppich*) билгалайоккху ерриг исбаьхьаллин текстиль. Российн Ӏилманан литературехь Ӏеэцна «шпалера» термин, ткъа шуьйра даьржина леладо «гобелен» дош:8. Иштта олу хӀокху заманан авторийн кузех:7. Нохчийн а, оьрсийн а матте «шпалера» дош деина полякийн (пол. *szраlerа, szраler*), немцойн (нем. *Spallier*) йа италихойн (итал. Spaliera) меттанашкара. Юьхьанца иштта олура, диттийн гӀад а, геннаш а сацо Ӏалашо йолу, бешан каьрдина диттийн йа коллийн йа дечиган зӀаран нисса могӀанех. Нохчийн а, оьрсийн а маттахь цхьанне лелайо ши термин: «шпалера» а, «гобелен» а, цаьрца билгалбоккху муьлхха а буьйцина кхоллам, царна юкъахь мебель тӀетоьхна кӀади а. ТӀаьхьа иштта ала долийра машенан тӀедиллинчу суьртах а (гобеленан кӀади).

Билгалдахарш
------------

1. 1 2
2. ↑  Гобелены // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
3. 1 2
4. ↑
5. ↑  *Фасмер М.* Шпалера // Этимологический словарь русского языка в четырех томах. — Санкт-Петербург: «Азбука», 1996. — 927 с.
6. ↑  *Власов В.* Шпалера // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика. — Т. 10. — 927 с.
7. ↑  Гобелен // Газлифт — Гоголево. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 6).
**Тихон Александрович Кучеряба** (1910 шеран 29 июнь, Николаевка, Херсонан губерни[d] — 1978 шеран 15 март, Харьков) — гвардин подполковник, кеманхо, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Тихон Кучерябан каш.
Кучеряба вина 1910 шеран 29 июнехь Николаевка юртахь (хӀинца Украинин Одессан областан Ширяевски кӀошт). Школан 9 класс чекхйаьккхича иза совхозехь болх бан волавелира. 1932—1934 шерашкахь иза вара ЦӀен Эскарехь. ЦӀа вирзича цо Соьлжа-ГӀалахь школа а, аэроклуб а чекхйаьккхира. 1938 шарахь цо чекхйаьккхира аэроклубийн комиссарийн курсаш, 1940 шарахь — политикан дӀахӀоттаман курсаш.

ТӀом болабелча иза йуха а ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. 1942 шеран октябрь дуьйна иза фронтехь вара. Цкъа хьалха кхаччалц цо гӀаш эскаршахь политрук волуш тӀом бира. Иза кеманхо Ӏамарна бахьнехь иза 1943 шеран мартехь иза дехьавеккхира 230-гӀа штурман дивизин 43-гӀа гвардин штурман авиаполке. 1943 шеран аьхкехь иза Ӏамийра Ил-2 штурмовик леладан.

ТӀом чекхболуш хенахь гвардин капитан вара 2-гӀа Белоруссин фронтан 4-гӀа хӀаваан армин 230-гӀа штурман дивизин 43-гӀа гвардин штурман авиаполкан эскадрильян куьйгалхо вара. ТӀеман хенахь цо бира мостагӀийн танкийн а, салтийн а, лараме объекташна а бомбанаш тӀетоха 120 тӀеман тӀемавалар. Цо хӀаллак йира 21 хӀаваан йоккха топ а, 34 аренан йоккха топ а, 19 танк а, 24 эчиг некъан вагон а, 7 катер а, 18 бензинан цистерна а, 6 чӀагӀйина герз детта меттиг а, 370 гергга немцойн салтий а, эпсар а.

1946 шеран 15 майхь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца гвардин капитанан Кучерябас тӀема хенахь гайтина майраллина бахьнехь цунна йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

ТӀом чекхбеллача Кучерябас Советан эскарехь болх бира. 1949 шарахь цо чекхйаьккхира Эпсарийн лакхара тӀемаваларан тактикан курсаш. 1957 шарахь подполковникан даржехь Кучеряба тӀаьхьаллоне веккхира. Иза Харькове ваха дӀавахийтира. Иза велира 1978 шеран 15 мартехь.

Николаевка юртахь цо даьшна школан тӀехь хӀоттина мемориалан у.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6   Кучеряба, Тихон Александрович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

* Кучеряба, Тихон Александрович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
**Оливье Дюпюи** (итал. Olivier Dupuis; вин. 1958 шеран 25 февраль, Ат) — Бельгин а, Италин а политик, Европин парламентан декъашхо 1996–2004 шш, бакъонашларярхо, Италин радикалан партин лидерехь цхьаъ.

Биографи
--------

Вина 1958 шарахь Ат гӀалахь, Бельги. Университетехь дешна социологи а, политологи а корматаллин. 1981 шарахь йукъа ваьхна Италин Марко Паннеллин (Marco Pannella) Радикалан партин.  1996 тӀера 2004 кхачалц вара Европин Парламентан депутат: 1996 шарахь депутатан кӀант тӀе хиира, цо хийцира ша дӀавелла волу Паннелла, ткъа 1999 ш. иза Европарламенте юху хаьржира «Эмм Бонино» векал санна. ХӀинца йолу хана ву маьрша журналист а, политикин хьажархо а.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Депутат Европейского Парламента Оливье Дюпюи начал голодовку с целью решительно привлечь внимание правительств демократических стран к ситуации в Чечне.  Елена Боннэр. Теллина 2020 шеран 19 февралехь.
|  |
| --- |
|  «Орга» |
| **[ I ]**

| Говзалла |
| --- |
|  | 
литературин а, исбаьхьаллин а журнал
 |

| Муралла |
| --- |
|  | 
баттахь цкъа
 |

| Арахецна пачхьалкхаш |
| --- |
|  | 
Росси
 |

| Мотт |
| --- |
|  | 
оьрсийн, нохчийн
 |

| ТӀетохар |
| --- |
|  | 
«Вайнах» журналан библиотека«Вайнах» журналан библиотека
 |

| Редакцин адрес |
| --- |
|  | 
364051, Соьлжа-ГӀала, Маяковскин урам, 92
 |

| Коьрта редактор |
| --- |
|  | 
Эльбрус Салаудыевич Минкаилов
 |

| Кхоллархой |
| --- |
|  | 
халкъан политикин а, зорбан а, информацин а министерство
 |

| Арахецархой |
| --- |
|  | 
Издательство «Грозненский рабочий»
 |

| Чухоам |
| --- |
|  | 
96 агӀо
 |

| Формат |
| --- |
|  | 
А4
 |

| Тираж |
| --- |
|  | 
2 500 экз.
 |

 |

Журналан редакци чохь йолу Зорбанан ЦӀа
**«О́рга»** — хӀора баттахь арадолу нохчийн литературин а, исбаьхьаллин а журнал. Тираж 2 500 экземпляр, формат А4.

Журналас зорба туху байташ а, проза а, публицистика а, литературин а критикан а материалаш, историн а, Ӏилманийн а талламаш, кхийолу нохчийн йаздархоша а, Ӏилманчаша а йазйина хӀумнаш.

Журнал арахеца долийна 1958 шарахь. Цуьна коьрта редактораш бара боьвзуш болу нохчийн йаздархой: Магомет Мамакаев, Шайхи Арсанукаев, Алвади Шайхиев, Муса Ахмадов, Ильман Юсупов (1993 шо дуьйна 1994 шо кхаччалц).

Хьалхара тӀом бахьнехь журнал арахецар сацинер. Амма 1995 шарахь иза юха а арахеца долийнера. Цуьнан коьрта редактор вара йаздархо Ислам Эльсанов. ШозлугӀа журнал арахецар доладелира шозлугӀа тӀом чекхбеллачул тӀехь. Цу хенахь журналан куьйгалхо яра журналист Сацита Юсупова.

Тахана журналан коьрта редактора ву йаздархо, литературин критик, гочдархо Эльбрус Минкаилов.

Хьажоргаш
---------

* Официальный сайт литературно-художественного журнала «Орга»
* Журнал «Орга» — зеркальное отражение национальной литературы
* Журналы Чеченской Республики(ТӀе цакхочу хьажорг)
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Лабазанов.

**Нохчо Нохаевич Лабазанов** (1995 шеран 15 март) - нохчийн греко-риман кепар латархо, Россий чемпионатийн совгӀатхо а, толамхо а, Российн спортан говзанча. Иза Башкортостанехь Ӏаш ву, тӀех-йеза категорехь леташ а ву. Цуьнан тренераш хилла Ф. Х. Ишмаков, В. М. Галимзянов, Р. Р. Сираев. 2017 шарахь Лабазановс Российн абсолютан чемпионатехь дети мидал йаьккхира греко-риман латаран тӀех-йеза категорехь. 2019 шарахь Воронежехь иза Российн абсолютан чемпион хилира. 2021 шарахь Российн чемпионатехь цо борзан мидал йаьккхира.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2

Хьажоргаш
---------

* *Мовлади Абдулаев* Нохчо Лабазанов (оьр.) (2021, 23 январь). Теллина 2021 шеран 26 январехь.
**Кхаллакъ** — (инг. *Corvus cornix*, оьрс. *Серая ворона* олу). Кхаллакъ олу корта а, хаьндарг а, тIемаш а, цIога а, Iаьржа а долуш, дегI сира а долуш йолчу йоккхачу къийгах. ЗIок стомма а, еха а ю цуьнан. Ялтийн аренашкахь а, хьаннашкахь а хуьлу уьш. Iаьнан заманчохь ярташна, гIалина гергахь еха уьш. Цхьана меттехь ду церан дахар, гена дIай-схьай ца кхелхаш. Яжар лаьттахь ду. Баннаш дитташна тIехь до. ХIоьаш 5-6 до апрель-май баттахь. Баьццаро бос а бетталуш стигалан басахь хуьлу уьш, мокха тIедарчий а долуш. Екар зевне ду "кра-а, кра-а" бохуш.

Сурташ
------

* 
* 
* h̗oaşh̗oaş
* 
* Clamator glandarius + Corvus cornix*Clamator glandarius* + *Corvus cornix*

Хьажа. кхин
-----------

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------
КӀайн ло (Франц Ютнеран иллюстрацеш, 1905—1910 гг.)



**КӀайн ло санна йерг** (нем. *Schneewittchen* хьалхара лахара немойн *Sneewittchen*: *Snee* — «ло», *witt* — «кӀайн») — Гримм вежарийн туьйра ду, 1812-чу шарахь арахецна, 1854-чу шерашкахь а тӀетоьхна, хьуьнхахь буьйдолгаш чуйитина цхьана паччахьан исбаьхьа йоӀах лаьцна ду, шен долахь бозбуунчаллин куьзга долуш йолчу шен зуламе дестен оьгӀазлонах кӀелхьараяьлла. Aарне-Томпсонан туьйранан сюжетийн классификацин системехь цуьнан лоьмар 709 йу.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Heidi Anne Heiner* Tales Similar to Snow White and the Seven Dwarfs. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 21 майхь. Теллина 2010 шеран 22 сентябрехь.

* Медиафайлаш Викилармехь
Хирургиийн ланцет
ЦӀий зерхьама схьаоьцу авто-ланцет
**Ланцет** (нем. *Lanzette*, схьадаьлла лат. *lancea* — цамза) — Ӏутту шинне агӀора дитт долу юьзина чов йосту хирургийн гӀирс. Таханлерачу медицинин балхахь хийцина скальпелца.

Тахана «ланцет» терминца медицинехь кхетадо капиллярашкара цӀий доккху ланцет я скарификатор. Иза жима, пӀелган чкъоьран Ӏуьрг доккху маха бу, дукха хьолахь стерилан цкъа лелон. Дукхах дерг ланцет конструкцица цхьаьна хуьлу жимачу, даьккхина цӀий чохь латто, пхьегӀаца, иштта тайпана ланцетах *авто-ланцет* олу.

Этимологи
---------

ГӀирсан цӀе схьаэцна немцойн маттара, церан маттара «*lanzette*» схьадаьлла французийн «*lancette*», иза шен рогӀехь жима дина «*lance*» — цамза, хьаладоьду латинан хьосте «*lancea*».

Оьздангаллехь
-------------

* Медицинан гӀирсах тера хиларна хордин цхьалха организмийн доьзалан цӀе тиллина ланцетнарш.
* Медицинин ширачех долчу журналан цӀе гӀирсан сийнна «The Lancet» тиллина.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  children with DIABETES - auto Архивйина 2018-03-17 — Wayback Machine
2. ↑  Этимологический словарь Крылова/Ланцет (оьр.).  enc-dic.com. Теллина 2015 шеран 25 майхь.

Хьажоргаш
---------

**Гергара проекташкахь*** МаьӀна Викидошамехь
* Медиафайлаш Викилармехь

* Ланцет // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
**Но́виков Вале́рий Ива́нович** (вина 1957 шеран 1 ноябрехь, Москох) — советийн футболист, кевнахо. 1980 шеран Европин кегийрхойн чемпионатан толамхо. ССРС дуьненайукъара классан спортан говзанча. Вевза москохан клубашна «Локомотиван» а, ЦСКАн а йукъахь ловзарца. ССРС гулйина командехь левзина кхаа матчехь, царех цхьаъ олимпийн гулйина командехь. ХӀинца бизнес лелош ву.

Биографи
--------

### Клубан карьера

Футболан Смена (Москох) ишколан кхиорхо.

Новиков Валерийс шен профессионалан карьера йолийра москохан «Локомотивехь». Цуьнан дебют хилира «аьчкановкъахошца» 1976 шеран бӀаьстенан чемпионатехь, оцу хьалхейаккхарехь иза левзира шина матчехь, чутохийтира цхьа гол. «Локомотивехь» Новиковс кхо шо даьккхира. 1978 шеран чемпионат йолайалале Валерий дӀакхийтира москохан ЦСКАх. Ши шо даьлча Новиковх эскархойн коьрта кевнахо хилира. Итт шарахь ЦСКАхь Валерий левзира 270 матч, чутохийтира 291 гол. 1987 шерал тӀаьхьа Новиковн, коьртачу хӀоттамера меттиг байра, сацам бира шен карьера ТӀеман Ницкъашна йукъахь ловзуш Чехословакехь дӀайахьа, циггахь чекхйаьккхира футболистан карьера.

### Гулйина командера карьера

ССРС кегийрхойн гулйина командехь 1980 шарахь Европин кегийрхойн чемпионатан толамхо хилира. ССРС гулйина коьрта командехь левзира шина матчехь, царна чохь цхьа гол тохийтира. Мехкан гулйина коьрта командехь дебют хилира 1979 шкран 5 апрелехь а Финляндин гулйина командин дуьхьаларчу матчехь. ТӀаьххьара матч гулйина командехь левзина 1984 шеран 19 августехь Мексикин гулйина командин дуьхьала. Кхин а цхьа матч левзина ССРС олимпийн командехь.

Кхиамаш
-------

### Долара

* 1976 шарахь дуьйна спортан говзанча.
* 1980 шарахь дуьйна Дуьненайукъара классан спортан говзанча.

### Командин

* УЕФА жимахойн турниран толамхо: 1976
* Европин кегийрхойн чемпионатан толамхой: 1980
* ССРС Хьалхара лигин толамхо: 1986

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Как дела?

Хьажоргаш
---------

* Профиль футболиста на сайте «Сборная России по футболу»
* ЗАЛ СЛАВЫ ЦСКА (часть 1 — Вратари) Архивйина 2017-01-01 — Wayback Machine

| ⛭ ССРС команда — УЕФАн жимахойн турнирехь 1976 – толамхо |
| --- |
| Байракх ССРС | 
* 1 Новиков (кев)
* 2 Крячко
* 3 Бережной
* 4 Парсаданян
* 5 Бондарев (к)
* 6 Баль
* 7 Бессонов
* 8 Хидиятуллин
* 9 Хапсалис
* 10 Дараселия
* 11 Кадейкин
* 12 Насташевский
* 13 Алюков
* 14 Коваль
* 15 Саулевич
* 16 Мчедлидзе (кев)
* тренер: Сергей Мосягин

 |

| ⛭ ССРС команда — Европин кегийрхойн чемпионат 1980 — чемпион |
| --- |
| Байракх ССРС | 
* 1 кев Новиков
* 2 кев Прудников
* 3 кев Чанов
* 4 тур Аджем
* 5 тур Балтача
* 6 тур Головня
* 7 тур Демьяненко
* 8 тур Журавлёв
* 9 тур Каплун
* 10 тур Хапсалис
* 11 тур Хачатрян
* 12 ат Баль
* 13 ат Дараселия
* 14 ат Думанский
* 15 ат Меликян
* 16 ат Никонов
* 17 ат Пономарёв
* 18 ат Раденко
* 19 ат Суслопаров
* 20 ат Шенгелия
* 21 тӀел Газзаев
* 22 тӀел Гуринович
* 23 тӀел Петраков
* тренер: Валентин Николаев

 |
КӀайн лаг долу хин олхазар
КӀайн лаг долу хин олхазар
**КӀайн лаг долу хин олхазар** — Кхин цхьакха жима олхазар а ду хин берда йистошца а, (*en.* Little Ringed Plover) (Оьрсаша "Малый зуёк" олу цунах.) Iаьмнашкахь а хуьлуш. Нийса ира Iаьржа зIок ю цуьнан. ЗIакарна тIоьхлура коьртан хьалхе а Iаьржа ю. БIаьргашна гондахьа можа хIоз бу. Когаш жижиган басахь цIиэ бу. ТIемаш Iаьржа ду, чукIело кIайн ю. "Пиу-пиу" олий дека иза. Беса тIедарчий а долуш, кегийра хуьлу цуьнан хIоьаш. Тойна апрель баттахь доккху цо. Цуьнан даар садолу хIумнаш ю.

Суьрташ
-------

* 
* 
* Źima ḱorniŹima ḱorni
* Iza lela mettigaşIza lela mettigaş
*

Хьажа. кхин
-----------

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------
Туьркийн халкъийн ареал
**Пачхьалкхаш** а, **автономеш** а, туьркийн меттанийн официалан статус йолу, а цул сов и мотт боцурш **дукхахберш** йа **кӀезигберш** болу мехкаш а
**Пантуьркалла**, **Пантуьрки́зм**, **Туьркалла**, **Туьрки́зм** — динехь йоцуш националистийн доктрина, йаьржина йу туьркийн халкъаш дехачу пачхьалкхашкахь, доктринан коьрта идейш йу массо туьркаш политикин консолидаци йан этносин а, культуран а, меттан а бух тӀехь. Кхоллайела XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь. Дуьххьара болам болабелира ГӀирмера туьркийн йукъахь, дуьххьара уьш гӀертара Хункар-махкара туьркашца цхьанакхетта.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Пантюркизм // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
2. ↑  Pan-Turkism // Britannica
**Но́виков Алекса́ндр Никола́евич** (1958 шеран 27 февраль — 1991 шеран 27 июнь, Ленинград) — советийн футболист, кевнахо. Кегийрхошна йукъахь дуьненан чемпион (1977). ССРС спортан говзанча (1979).

Клубан карьера
--------------

Новиков Александр шен карьера йолийна смоленскан «Искра» йукъахь. 1977 шарахь иза левзира ЦСКА, амма коьртачу командин йукъахь цхьан матч а ца левзира. 1978 шарахь Новиков «Искра» йукъа йухавеира, ткъа цул тӀаьхьара 14 шарахь цунна йукъахь левзира 303 матчехь, 1 гол а туьйхира.

Дуьненайукъара карьера
----------------------

1977 шарахь Новиков Александра дакъалецира ССРС гулйина командехь кегийрхойн дуьненан чемпионатан финалан турнирехь, цуьнан толамхо а хилира. Иза левзира турниран йерриг 5 матчехь, чутохийтира 4 гол.

Валар
-----

1991 шеран 13 майхь «Искра» командица йогӀу автобус, цӀайогӀура хьошалгӀара матчера Петрозаводскера, Псковн областехь аваре нисйелира. Оцу бохамехь велира командин коьрта тренер Силагадзе Джемал, ткъа Новиков Александран коьртан чӀогӀа чевнеш йира, кхин а цхьа бутт ах бутт баьлча кхелхира ленинградан дарбан цӀачохь.

ТӀаьхьарчу шерашкахь Смоленскехь йора Новиков Александран иэсан мини-футболан ламаста хилла турнир.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Памяти легенд смоленского футбола
2. ↑  В Смоленске прошёл мемориальный турнир по мини-футболу

Хьажоргаш
---------

* Статистика klisf.ru(ТӀе цакхочу хьажорг)

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* FootballFacts.ru

 |
| Библиографин каталогашкахь | 
* VIAF: 316015631
* WorldCat VIAF: 316015631

 |

| ⛭ ССРС команда — Дуьненан кегийрхойн чемпионат 1977 — чемпион |
| --- |
| Байракх ССРС | 
* 1 Новиков (кев)
* 2 Крячко
* 3 Балтача
* 4 Каплун
* 5 Ильин
* 6 Баль
* 7 Бессонов
* 8 Хидиятуллин
* 9 Бычков
* 10 Халайджян
* 11 Петраков
* 12 Батич
* 13 Сопко
* 14 Кисельников
* 15 Бодров
* 16 Игумин
* 17 Жарков
* 18 Сивуха (кев)
* тренер: Мосягин Сергей

 |
**Мура́д Ахме́дович Оздо́ев** (1922 шеран 10 март, Несара, Ламанхойн Автономин Советийн Социалистийн Республика — 1999 шеран 25 февраль, Несара, ГIалгIайчоь) — советски кеманхо, лахара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Российн Федерацин турпалхо.

Биографи
--------

Вина 1922 шеран 10 мартехь Несарехь. Школа чекхйаьккхинчул тӀаьхьа цо болхбира Соьлжа-ГӀалан предприятешкахь. Цо чекхйаьккхира Соьлжа-ГӀалин аэроклуб.

1940 шо дуьйна иза вара ЦӀен эскарехь. 1941 шарахь цо чекхйаьккхира Армавиран эскаран авиашкола.

ТӀом бола ма белла иза фронтехь вара. Цо тӀом бира Малхбузан а, Сталинградски а, Брянски а, 2-гӀа Прибалтийски а фронташкахь 431-гӀа истребителийн полкехь. Цо леладира ЛаГГ-3, Як-1, Як-7, Як-9 кеманаш. 1941 шеран сентябрехь Оздоевс шен хьалхара мостагӀийн кема чудаийтир. ТӀем хенахь иза 248-за тӀема велира, 8 мостагӀийн кема а чудаийтира.

1944 шеран 25 январехь Псковски областин Новосокольнически кӀоштехь цуьнан кема чудаийтир. ТӀаккха цо шен кема мостагӀийн эшелонан тӀе а хаьжийн ша парашютаца чукхоссавелира. Цунна чевнаш йинера. Иза кхетамчохь воцуш немцош схьалецира. Немцош иза Малхбале Пруссехь а, Чехословакехь а концлагерашкахь Ӏавийра. Шозза иза цигар вада гӀиртира. 1945 шеран 8 майхь и чохь волу лагерь совета эскараш схьайаьккхира.

Оздоеван кема чудогӀуш гина накъосташ иза вина элира шайн хаькимашка. Цара кехаташ кечдира Оздоевна Советски Союзан Турпал цӀе тилла йеза аьлла. Амма 1944 шеран 23 февралехь нохчий а, гӀалгӀай а цӀера бахар доладелира. И бахьнехь Оздоеван и цӀе ца тиллира. Ша паргӀатваьлча Оздоев шен полке веара. Цуьна накъосташна и дина хиларах боккха кхаъ хиллера. Иза шен даржеш метта а хӀоттийра, звенон командир а вира. Амма 1946 шеран январехь пачхьалкхан кхерамзаллийн органаш иза балхар дӀа а веккхина шен доьзалла болчу Кхазакхстанан Акмолинск областе дӀахьажийра. 1957 шарахь иза Несара цӀавеар.

1995 шеран 8 майхь Оздоеван Российн Федерацин Турпалан цӀе йелира.

Доьзалла
--------

КӀента кӀант Магомед Оздоев (вина 1992 шарахь), российн футболист, ахтурсло, Российн гулйина тобанан ловзархо.

СовгӀаташ
---------

* ЦӀен Байракхан орден;
* Сийлахь-Боккху Даймехкан тӀеман 1-ра даржан орден;
* Сийлахь-Боккху Даймехкан тӀеман 2-чу даржан орден;
* ЦӀен Седан орден;
* Мидалш.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Дед зенитовца Оздоева — летчик, не знавший страха. История «сталинского сокола» Мурада Оздоева (2020, 6 май). Теллина 2020 шеран 9 майхь.

Хьажоргаш
---------

* Оздоев Мурад Ахмедович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой». Теллина 2014 шеран 14 июнехь.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
Дехар «Лаьхьа» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.
**Лаьха** — дукха къаьмнийн мифологешкахь ялта кхиаран, лаьттан, хин, догӀан сийлалла цхьаьна агӀора, ткъа иштта цӀийнан кхерчан, стигалан цӀеран а — вукха агӀора. Юьхьанца мифологера лаьхьа гора боккха лаьхьа санна. ТӀаьхьа васто оьцу цхьацца акхаройн сипташ, хийцало тӀемаш долу я месаш йолу лаьхьан-саьрмакан вастаца, саьрмак говр корта а болуш лаьхьан дегӀ а долуш. Иштта адам корта а, лаьхьан дегӀ а долу сурт даьржина ширагрекийн, хӀиндуистийн, эламан, кхин а цхьацца мифологешкахь. Японин а, цхьа могӀа индахойн ламастехь амалехь ю маӀаш йолчу лаьхьан васт.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Иванов, 1987, с. 468.
Лаьтбуьйран куц
**Лаьтбуьйр** — уггаре лаьтта юкъера дакъа ду лаьтбуьйра, масийта латта чIкъоьрнаш юкъахь, цу юкъахь доцуш эчиг да дац, ишта кхин йолу хIумнаш. Юкъера лаьтбуьйран тIе ю лаххара — 2900 км. Юкъерачу барамехь лаьтбуьйран гуо бу — 3,5 тыс. км. Иза къастало кхечу лаьттах шен чIагIаллийца, цуьнан шоралла ю 1300 км иштта лелана агIо ю йоккхалехь лаххар 2200 км, оцу юкъехь йовхо хьала йолу 5000 С, оцун люсталлийн чIаго ю оц 12,5 т/м³ барамехь, йозалла тIе йазйалар 361 ГПа (3,7 млн атм). Буьйран базал — 1,932×1024 кг.

Буьйран юкъахь йолун хIумнаш| Хьост
  | Si, wt.%
  | Fe, wt.%
  | Ni, wt.%
  | S, wt.%
  | O, wt%
  | Mn, ppm
  | Cr, ppm
  | Co,ppm
  | P, ppm
  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Allegre et al. 1995
  | 7.35
  | 79.39
  | 4.87
  | 2.30
  | 4.10
  | 5820
  | 7790
  | 2530
  | 3690 |
| Mc Donough, 2003 | 6.0 | 85.5 | 5.20 | 1.90 | 0 | 300 | 9000 | 2500 | 2000 |

Билгалдахарш
------------

Хьажа. кхин
-----------

Хьажорагаш
----------

* Anders Scherstén, Re-Os, Pt-Os and Hf-W isotopes and tracing the core in mantle melts
**О́бласть** — Белоруссин (*вобласць/область*), Болгарин (*област*), Кхазакхстанан (*облыс*), ГӀиргӀазойчоьнан (*облус*), Украинин (*область*), Эрмалойчоьнан административан-мехкан дакъа, Российн федералан йекъайаларан дакъа. 

Оьрсаша область дешца гочдо *вилайет* — Узбекистанан административан дакъа а, Таджикистанан а. Цхьайолу пачхьалкхашкахь область бохучу дешца догӀуш ду *регион* (фр. *région*, итал. regione, испан. *región*).

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Регионы
2. ↑  Самаркандан область / Samarqand viloyati
3. ↑  Горно-Бадахшанская автономная область
4. ↑  Йуккъера мохк (Того), Виннипег (мохк), Венеци (мохк)
Лергйухан даьӀахк
Лергйухан даьӀахк проекцешкахь
**Лергюухан даьӀахк** (йу) — *(лат. Temporale os, оьрс. Височная кость) — адаман туьтан дакъа ду. Уьш шиъ хуьлу. Чуьра а, арахьара а, хӀора а дакъа а, йист а, шен-шен цӀераш йолуш йу.*

### Дакъош

**Арахьара агӀора йистийн а, дакъошшийн а, цӀераш:**

1 — пелаган дакъа *(оьрс. чешуйчатая часть);*

2 — бӀаьрдаьӀахкан га *(оьрс. скуловой отросток);*

3 — салазан кӀаг *(оьрс. нижнечелюстная ямка);*

4 — хоттарган сунк *(оьрс. суставной бугорок);*

5 —лерсин арахьара харш *(оьрс. наружное слуховое отверстие);*

6 — тӀулгйоьлла пелаган херо *(оьрс. каменисто-чешуйчатая щель);*

7 — лергпхьалгӀин дакъа *(оьрс. барабанная часть);*

8 — лергагу *(оьрс. сосцевидный отросток);*

9 — ютера га *(оьрс. шиловидный отросток).*

**Чуьра агӀонан истин а, дакъошшийн а, цӀераш:**

1 — пелаган дакъа *(оьрс. чешуйчатая часть);*

2 — бӀаьрдаьӀахкан га *(оьрс. скуловой отросток);*

3 — Ӏадтера айадалар *(оьрс. дугообразное возвышение);*

4 — лергпхьалгӀин негӀар *(оьрс. барабанная крыша);*

5 — Ӏода кӀелара кӀаг *(оьрс. поддуговая ямка);*

6 — лерсин чоьхьара харш *(оьрс. внутреннее слуховое отверстие);*

7 — сеттина чоьнан харш *(оьрс. борозда сигмовидной пазухи);*

8 — лергагун Ӏуьрг *(оьрс. сосцевидное отверстие);*

9 — тӀулгдоьлла дакъа *(оьрс. каменистая часть);*

10 — лергбертиган хитоттурган арахьара Ӏуьрг *(оьрс. наружное отверстие водопровода преддверия);*

11 — ютера га *(оьрс. шиловидный отросток).*

### Суьрташ

* 
*

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Берсанов Р. У.* Адаман анатоми(нох.). — Грозненский рабочий. — Соьлжа-ГIала (Грозный), 2010. — (нохчийн-оьрсийн атлас : латинийн-оьрсийн-нохчийн терминийн дошам). — ISBN 978-5-900231-94-5.
**Локалан лору сеть** (**ЛЛС**, *локалан сеть*; инг. *local area network, LAN*) — компьютеран сеть, жима меттиг я гIишлойн тоба дIалоцуш йолу (цIа, офис, фирма, институт). Цул сов локалан сеташ а ю, 12 500 км сов географин дIасаяхана зIенаш йолу (космосан станцеш а, орбитан юккъенаш а). Иштта некъан бохаллаш йоллушехь, цу тайпа сеташ а локалан сеташна юкъахь лору.

Сеть хIоттаяр
-------------

Сеташна классификаци яран дуккха а маьIнаш ду. Классификаци яран коьрта агIо лоруш ю администратирован яр. Сеть муха кхоьллина ю а, муха болх беш ю а, цунна муха урхалла деш ду а хьаьжжина, иза локалан, дIасаекъна йолу, гIалин я глобальни сеть юкъахь лору. Сетан а, цуьнан сегменташна а урхалла до сетан администратора. Нагахь санна сеть хала елахь, цуьнан урхаллин бакъонаш дIасаекъна а, администраторийн тобанан даршна документаци а, журналирован а лелош а хуьлу.

Адресаци
--------

IPv4 протокол тIехь кхоьллинчу локалан сеташкахь лелош хила мега IANA (RFC стандарташ 1918 а, RFC 1597 а) хIиттийна йолу леррина адресаш:

* 10.0.0.0—10.255.255.255;
* 172.16.0.0—172.31.255.255;
* 192.168.0.1—192.168.255.255.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Макаркин.

**Мака́ркин Алексе́й Влади́мирович**  (1971 шеран 18 августехь(19710818), Москох) — российн политолог, журналист, историк, колумнист. «Политикин технологийн центран» директоран гӀовс.

Биографи
--------

Вина 1971 шарахь Москохахь. Чекхйаьккхина гӀарайаьлла москохан физикин-математикин№ 444 йолу ишкол. ДӀахӀоьттина Историкин-архиван институте, 1993 шарахь иза чекхйаьккхина (Российн пачхьалкхан гуманитарин университет санна). Дешна говзалла – историк. 1993 шарахь дуьйна — РӀА дуьненан экономикин а, дуьненайукъара йукъаметтигийн а институтан лахара Ӏилманан белхало. Холодковский Кирилл Георгиевичера Ӏамийра политологи.

1994 шарахь дуьйна самукъадолуш вара журналистикех. Болх бира «Тахана» газетехь, хьалха аналитик, «Досье» декъан куьйгалхо, цул тӀаьхьа обзорхо. Лелийра историн «Заманаш» рубрика, зорба туьйхира историн тематикин йаззамаш. 1995 шарахь дуьйна цхьаьна болх бира «Политикин технологийн центр» фондаца. 2001 шшо чекхдаьлча Политикин технологийн центре болх бан дехьавелира, амма кхин дӀа а журналист болх бира — 2001—2003 шерашкахь лелийра ирх-аса машанан «ХӀора кӀиранан журнал» арахецарехь. 2004 шарахь дуьйна — «Политикин технологийн центр» фондан директоран гӀовс (вице-президент).

Дуккха а болу Российн а, дозанал арахьара а МХГӀ вистхуьлу аналитикин материалашца а, комментарешца а. Кхин дӀа цхьаьна болх бо «ХӀора кӀиранан журналан» когаметта долчу «ХӀора дийнан журналехь». Зорба туху дуккха а арахецаршкахь, историн а, политикин а теманашца, уьш хазахета Ӏилманан йукъараллехь. «Политикин талламийн Москохан ишколан» гуттаренна а волу эксперт. Считается одним из самых известных современных российских политологов

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Статьи Алексея Макаркина
2. ↑  Московская школа политических исследований :: I-класс Архивйина 2017-10-19 — Wayback Machine
3. ↑  k2kapital.com(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2016 шеран 4 мартехь. Теллина 2012 шеран 15 июлехь.
4. ↑  Политком.ру
5. ↑  «Орловский вестник»(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2016 шеран 5 мартехь. Теллина 2012 шеран 15 июлехь.

Хьажоргаш
---------

* Кеп:ЖЗ
* Алексей Макаркин в «Ежедневном журнале»
* Алексей Макаркин — гость радио «Свобода»
* Алексей Макаркин — гость радио «Свобода»
* Алексей Макаркин — специальный гость программы «Разворот» радиостанции «Эхо Москвы»
* Статья Алексея Макаркина «Аграрная партия России» в журнале «Отечественные записки»(ТӀе цакхочу хьажорг)
**Ма-йа́рра йолу́ бакъо́** (лат. *ius naturale*) — стаг адаман тайпа хиларна факт бахьнехь, адаман дӀаяккха ца ло цхьа могӀа бакъонаш хилар къобал деш йолу бакъонан философин а, юриспруденцин а доктрина.

Ма-йарра йолу бакъо дуьхьала ялайо бакъонан позитивизм доктринин: тӀаьхьарчо чагӀдо, бакъонца совгӀат до пачхьалкхан лаамца, закон чу а йуьллий, закон чохь йоцуш цхьан а бакъо хила йиш йац, тӀаккха ма-йарра йолчу бакъонан концепцис боькъу «бакъо» а, «закон» а. Цуьнца, хӀора стеган ю цхьайолу лакхара, гуттаренна лелаш йолу бакъонаш, цара васте дерзадо хьекъал, нийсо, мехаллин лаамза низам я Делан хьекъал а. Уьш дерриш ца дозу пачхьалкхо хӀиттийначу дозанех а, хьесапех а, цара Ӏаткъам бо дуьххьала дӀа. Законаш кхуллучун ма-йарра йолу бакъо шена тӀекхача гӀерта ориентир хила еза. Кхузара схьайогӀу, нагахь ма-йарра йолу бакъо оцу пачхьалкхехь охьатаӀаяхь, халкъан гӀаттам бан бакъо.

Йукъара массара а къобал бина ма-йарра йолу бакъонан ларам бац: иза хийцало хене а, меттиге а, ткъа кхин а авторан ойлане хьаьжжина ― иза дукхах дерг лору оцу теорин уггаре гӀийла меттиг. Генара схьа дуьйна ма-йарра йолу бакъо кхетайора адамийн а, пачхьалкхан а Ӏаткъаман, шен долара бахам шена ма-луъу ца лелабайтаран дуьхьало ян бакъо санна. ТӀаьхьарчу муьрехь ма-йарра йолу бакъонашна юкъатуху дукхаха йолу социалан-экономикин а, политикин а бакъонаш, масала, халкъан конституци хӀотто бакъо, политикин дахарехь жигара дакъалацар, Политикин партешка цхьаьнакхетар, къинхьегаман бакъо, хьакъ долу белхан алапан бакъо, суьдан а, законан а хьалха цхьаъ хилар.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Малько А. В. Матузов Н. И. Теория государства и права: Учебник. — М.: «Юристъ», 2009. С. 75.
2. ↑  Общая теория права и государства: Учебник / Под ред. 0-28 В. В. Лазарева. — 3-е изд. перераб. и доп. — М.: Юристъ, 2001. — С. 48.
3. ↑  (ингалс.) Marsavelski, A. (2013) *The Crime of Terrorism and the Right of Revolution in International Law'*' Connecticut Journal of International law, Vol. 28, С. 266—285
4. ↑  Сырых В. М, Теория государства и права: Учебник для вузов. М.: Юстицинформ, 2006.

Хьажоргаш
---------

* Право естественное // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
* Патрик де Лобье. Естественный закон: Lex naturalis Архивйина 2020-09-20 — Wayback Machine
Эммин тӀе йаларехь, 1991 шеран 25 август**Маколей Карсон Калкин** (инг. *Macaulay Carson Culkin*; 26 август 1980 — Манхэттен) — Голливудан исторехь долчу сийлахь берийн актёрех цхьаъ ву, цо коьрта роль ловзийна кху фильмашкахь «Дада Бак» (1989), «ЦӀахь цхьаъ» (1990), «Сан йоӀ» (1991), «ЦӀахь цхьаъ 2: Нью-Йоркехь вайна» (1992), «Дика кӀант» (1993), «Хьал долу Ричи» (1994) а, «АгӀонийн омранча» (1994) а. Цуьнан гӀарайаьлла фильм йу «ЦӀахь цхьаъ» цу чохь цуьнан цӀе йара «Кевин Маккаллистер» аьлла. Дукхах болчу нахана гӀараваьлла вевзаш ву иза цу цӀарца.

Биографи
--------

Маколей Калкин вина Нью-Йоркехь йолу манхэттен кварталехь, хилла волу бродвейски актёран Кристофер Корнелиус Калкинан а, Патрици Брентрапан а доьзалехь. Маколейн да-нана граждански бракехь Ӏаш дара. ВорхӀ берашна йукъахь кхоалгӀаниг ву иза. Цуьнан виъ ваша ву: Шейн Арлисс (1976), Киран Кайл (1982), Кристиан Патрик (1987) а, Рори Хью (1989) а, ши йиша а: Дакота (1978—2008) а, Куинн Кэй (1984) а. Маколей — Бонни Беделиа актрисин вешин кӀант ву.

Маколей вечу хенахь цуьнан доьзал чӀогӀа хьал долуш дацара. Цуьнан нана телефонисткин болх беш йара, а дас актёрски карьерца Ӏодика йина хилла, и шаберш цIинцIолг квартирехь Ӏаш бара. Маколей католикийн ламасташкахь кхиийна хилла, пхеа шарахь Католикийн школе ихна иза.

Карьера
-------

Маколейн актёрски дебют 4 шарахь лаьттина. Цо дуьххьара коьрта роль ловзийна «Дада Бак» (1989) фильмехь, цуьнца волу декъашхо Джон Кэнди вара.
1990-чу шарахь экранаш тӀехь арахаьцна комедийн блокбастер «ЦӀахь цхьаъ», Калкинан карьерехь дохораг хилла йолу. Кевин МакКаллистеран рольо Деши Глобусехь хьалхара номинаци кхачийна цуьнга.

Фильмографи
-----------

* 1985 — Буьйсанан йукъ
* 1988 — Гибралтар тӀе
* 1989 — Дада Бак
* 1989 — Ӏуьйран гур ду вай
* 1990 — ЦӀахь цхьаъ
* 1990 — Иаковин лама
* 1991 — Сан йоӀ
* 1991 — Цхь стаг кхетар ву
* 1992 — ЦӀахь цхьаъ 2: Нью-Йоркехь вайна
* 1993 — Дика кӀант
* 1993 — Щелкунчик
* 1994 — Наравне с отцом
* 1994 — Хьал долу Ричи
* 1994 — АгӀонийн омранча
* 2003 — Клубан мани
* 2004 — КIелхьарйаьккхина
* 2004 — Иерусалиман синдром
* 2007 — Мартан секс
* 2015 — Адам Гринан аладдин

Хьажоргаш
---------

* Macaulay Culkin(ингалс.) сайтан чохь *Internet Movie Database*
* Маколей Калкин: миллионер поневоле
* Маколей Калкин Архивйина 2015-07-22 — Wayback Machine

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Macaulay Culkin on "So Graham Norton" (2000)
**Даймехкан Турпалхойн де** (я доцца **Турпалхойн де**) — Россехь 9 декабрехь хӀора шарахь даздеш долу иэсан терахь. Белхан де ду.

Истори а, даздар а
------------------

2007 шеран 25 январехь, законан проекте хьажале цхьа де хьалха, РФ Пачхьалкхан думан председатела а, «Единая Россия» партин Лакхара советан председатела Грызлов Бориса шен интервьюхь журналисташна дийцира, *«къамел ду Россехь революцил хьалха хилла долу Ӏида метта хӀотторах — 9 декабрехь даздеш хилла Георгийн кавалерийн де. Изза терахь тосура ду Даймехкан Турпалхойн дийнах а, царна а хьакъ ду шайн Ӏида хила»*.

Иэсан терахь **Даймехкан Турпалхойн де** хӀоттийна Российн Федерацин Пачхьалкхан Думо 2007 шеран 26 январехь, российн парламентареш тӀеийцира законан проект дуьххьара дешарехь. Документах кхеторан яззамехь дуьйцура: «*вай ял турпала дайшна дӀаелла ца Ӏа, вай лерам бо хӀинца бехачу Советийн Союзан Турпалхойн, Российн Федерацин Турпалхойн, Сийлахь Георгийн орденан а, Сийн орденан а кавалерийн*». Циггахь законан проектан автораш дог дохура, Российн керла иэсан терахьо гӀо дийра ду *«юкъараллехь майра а, кӀела диллина хӀума а доцуш Даймехкан гӀуллакхан идейш кхолларехь»*.

2007 шеран 21 февралехь депутатийн лаам къобал бира Федерацин Совето.

2007 шеран 28 февралехь иза къобал йира Российн Федерацин Президента Путин Владимира.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  :: Сайт сторонников Бориса Грызлова :: Архивйина 2013-11-01 — Wayback Machine
2. ↑  Госдума установила новый «рабочий» праздник: 9 декабря — День Героев Отечества (бил-боцу.). NEWSru (26 января 2007). ТӀекхочу дата: 2010 шеран 13 август. Архивйина 2012 шеран 2 мартехь
3. ↑  Федеральный закон Российской Федерации от 28 февраля 2007 г. N 22-ФЗ О внесении изменения в статью 11 Федерального закона «О днях воинской славы и памятных датах России» — Российская газета

См. также
---------

* Российн тӀемлойн сийн де

Хьажоргаш
---------

* Федеральный закон Российской Федерации от 28 февраля 2007 г. N 22-ФЗ О внесении изменения в статью 11 Федерального закона «О днях воинской славы и памятных датах России»
**Де́гӀастанан пачхьа́лкхан медици́нин университе́т** — медицинин а, фармацевтикин а областера говзанчаш кечбен ХӀинжа-ГӀалара лакхара дешаран меттиг. 

Университетехь Ӏамош ву 5 эзар сов студент, царна йукъахь бу 28 дуьненан мехкашкара 240 сов дозанал арахьара гражданин.

Истори
------

Йиллина 1932 шарахь ДегӀастанан пачхьалкхан медицинин институт аьлла, юьхьанца цхьа факультет бен яцара – дарбанан.

Хьалхарчу шерашкахь лакхара дешаран меттигехь болх бира гӀарабевлла Ӏилманчаш профессораш О.А. Байрашевский, М.С. Доброхотов, А.В. Россов, В.А. Чудносоветов, Ф.Р. Бородулин, А.Г. Подварко, Г.П. Руднев, кхин а. 

1937 шарахь арахийцира институтера Серенко Александр Федорович. 

1964 шарахь дӀадиллира дарбанан факультетан суьйренан дакъа, 1965 шарахь дӀайиллира стоматологин факультет, 1969 шарахь — педиатрин факультет, 1974 шарахь – кечаман дакъа, 1983 шарахь – лоьрийн говзалла тояран факультет, 1986 шарахь — кхечу мехкара гражданашна кечаман факультет, 1987 шарахь — кхечу мехкийн гражданашца болхбаран факультет, 1991 шарахь — Центран Ӏилманан-талламан лаборатори, 1994 шарахь кхоьллира докторийн а, кандидатийн а диссертацеш къобалдаран говзаллин кхеташо.

1976 шарахь институтах хилира хьалхара категорин лакхара дешаран меттиг. 1982 шарахь лакхара дешаран меттиган совгӀат дира Халкъийн доттагӀаллин орденца.

1995 шарахь елира академин статус, ткъа 2016 шарахь — университетан статус.

Берриш арахецна 27 эзар сов лор.

ДПМУ болх беш ву 700 сов хьехархо, царна йукъахь Республика ДегӀастанан Къоман Ӏилманийн академин академикаш вежрий ГаджимирзаевгӀар Хьаьджимурад а, Хьаьджимирза (велла 2011 шарахь), РЛ КъӀА академик Омаров Шамиль, 116 Ӏилманийн доктор, 66 профессор, 418 Ӏилманийн кандидат, 179 доцент.

Структура
---------

**Факультеташ (5)**

* Дарбанан
* Педиатрин
* Стоматологин
* Медикан-профилактикин
* Фармацевтин

ЙукъайогӀу 75 кафедра.

Кхин а: ламанан мехкийн адаман экологин ӀТИ, консультативан-диагностикин поликлиника, медицинин колледж, университетера арахецнарш балха дӀанисбаран центр, хаамийн-лараран дакъа, техника латторан центр, аналитикин дакъа, Интермаша-центр, Ӏилманан медицинин библиотека, спортан комплекс, арахецаран-полиграфин центр.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Медуниверситет ДегӀастаа договорился о сотрудничестве с вузами Азербайджана  (оьрс.). Рамблер/новости. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 19 май.
2. ↑  Университет врачебного искусства (бил-боцу.). Dagpravda.ru (2017 шеран 17 октябрь). ТӀекхочу дата: 2019 шеран 19 май.
3. ↑  Архивированная копия (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 2 август. Кху чуьра архивйина оригиналан 2017 шеран 3 августехь  Архивйина 2017-08-03 — Wayback Machine
4. 1 2  Архивированная копия (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 15 январь. Архивйина 2017 шеран 21 январехь
5. ↑  Дагестанский государственный медицинский университет.. Контингент преподавателей (бил-боцу.). www.edu.ru. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 19 май. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 29 августехь

Хьажоргаш
---------

* Официальный сайт ДГМУ
Киберан хатӀ
**Кибера** — Кенин Найроби провинцера меттиг, пригород города Найроби, коьрта гӀалин центран 5 километрехь лаьтташ йу. Кибера — Кенин йакхийчарехь лапгӀаташ, цул совнах Африкин гӀаланийн уггаре йакхийчарехь лапгӀанаш. Цуьнан бахархой, 2009 шеран хааашца, бара 170 070 стаг, цул хьалхарчу хаамашца 2 миллион сов бахархой бара. Кхечу хьосташа билгалдоккху Киберехь 500 эзар тӀера 1 миллион кхаччалц бахархой хилар. «Кибера» цӀе схьайаьлла *kibra* бохучу нубийхойн дешах, цуьнан маьӀна ду «хьун» йа «джунглеш».

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Karanja, Muchiri (2010-09-03). "Myth shattered: Kibera numbers fail to add up". Daily Nation.(ингалс.)
2. ↑  AHI: United States "Kibera: Africa's largest slum (бил-боцу.). Affordablehousinginstitute.org (2005 шеран 7 июль). Кху чуьра архивйина оригиналан 2020 шеран 27 февралехь  Архивйина 2020-02-27 — Wayback Machine
3. ↑  Home – International Medical Corps (бил-боцу.). Imcworldwide.org (2012 шеран 17 декабрь). Архивйина 2011 шеран 28 июлехь  Архивйина 2011-07-28 — Wayback Machine

Кеп:Найробин гӀилин йистош
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Гуьйре (маьӀнаш).
Гурахь Германин паркан аллей
Гуьйренан пейзаж Японехь
Гуьйре Цинциннатин йисттехь, АЦШ
**Гу́ьйре** — шеран заманех еаннах цхьаъ, аьхкенан а, Ӏаьнан а йукъахь. Гуьре — дехьаваларан зама, оцу хенахь хаалуш де дацло, тӀаьхь-тӀаьхьа охьайолу гуонахьарчу хьолан температура.

 Гуьйренан пейзаж Эстонехь
Кхоткъан аренаш а, къегина малх а Хаанан Ӏаламан паркехь. Эстони

Гуьйре тайп-тайпанчу оьздангаллашкахь
-------------------------------------

Россехь тӀеэцна гуьйре йолалуш лара 1 сентябрехь, аьлчи а, гуьйренан зама сецца цхьаьна йогӀу рузманан гуьйренца. Къилбаседа Америкехь гуьйре сецца цхьаьна йогӀу астрономин гуьйренца.

XVIII бӀешо кхачале Москохан олаллехь гуьйре лаьттара 23 сентябрера Ӏийса пайхамар وصلة= вина де кхаччалц — аьлчи а, 25 декабрь кхаччалц. ХӀора шеран заманахь лорура 91 де а, 7 минот, 30 секунда. Нохчийчохь хӀинца а лелайо астраномин шеран заманаш.

1348 шарахь Гулам хилла Москохахь, цигахь сацам бина шо мартехь а ца долош сентябрехь дуьйна доладан. XV бӀешарахь дуьйна керла шо долалора 1 сентябрехь, Керла шо даздарех хаамаш гучубовлу XV бӀешо чекхдолуш. «Парижан московитийн дошамо» (XVI бӀешо) Ӏалаш дина оьрсийн керлачу шеран Ӏидан цӀе: Шерера хьалхара де.

Иштта хьал ду дерриг дуьненахь а. Масала, Ирландехь, къоман метеорологин гӀуллакхца (Met Eireann), гуьйренан беттанаш бу сентябрь, октябрь, ноябрь, амма шира кельтийн ламастан тӀехь бух болу Ирландин рузмаанца, гуьйренан беттанаш лору август, сентябрь, октябрь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Kanalley, Craig (2010-09-22). "First Day Of Fall 2010: Autumn Equinox Photos". *The Huffington Post*. Архивировано из оригинала 2010 ш. 24 сентябрехь. Дата обращения: 2010 ш. 22 сентябрехь. `{{cite news}}`: Неизвестный параметр `|deadurl=` игнорируется (`|url-status=` предлагается) (справка)К:Википедия:Ошибки CS1 (неподдерживаемый параметр) «Today, Sept. 22, 2010, is the first day of fall for North America»
2. ↑   Архивйина 2010-12-30 — Wayback Machine
3. ↑  Autumn Hemisphere Seasons Temperate Southern Winter Trees (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2009 шеран 25 август. Кху чуьра архивйина оригиналан 2008 шеран 11 октябрехь  Архивйина 2008-10-11 — Wayback Machine

Хьажоргаш
---------

**Гуьйре:*** МаьӀна Викидошамехь
* Цитаташ Викицитатникехь
* Медиафайлаш Викилармехь

* *Иван Забелин*. «Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях». Издательство «Транзиткнига». М.: 2005. С. 162. ISBN 5-9578-2773-8
* Описание осени в природе

| ⛭Шеран заманаш |
| --- |
| Бараме аса | 
* БӀаьсте
* Аьхке
* Гуьйре
* Ӏа

 |
| Тропикаш | 
* ДогӀанийн зама
* Екъа зама

 |
**Кабса** (Ӏаьр. كبسة‎‎كبسة‎ *kabsah*) — дуган а, жижиган а дааран тайпа, схьадаьлла СаӀудийн Ӏаьрбийчуьра, цигахь лору иза къоман даар. Кабса СаӀудийн Ӏаьрбийчоьн бахархойн къоман даар ларахь а, иза дукха кечдо Яманехь, ПалестӀинехь, Урданехь, КъатӀарехь, Ӏоманехь, ӀЦЭ, Бахьрайнехь, Ӏиракъехь, Кувайтехь. Дукхаха йолчу ГӀажарийн айман Ӏаьрбийн пачхьалкхашкахь даар девза макбус (*makbūs*) (Ӏаьр. مكبوس‎‎مكبوس‎) цӀарца.

Ингредиенташ
------------

Кабса даар до дукха хьолахь беха буьртиг болу дуганах, масала басмати тайпана, жижигах, хасстоьмех, иэйина чамбийраш а тухуш. Кабса даар масех кепара а хуьлу, хӀоранна шен бен йоцу башхаллаш а хуьлу. Оцу дааран туху чамбечеран иэдарш лерина кечйина юхкуш хуьлу. Церан хуьлу тайп-тайпана фирман цӀераш. Кийча иэдарш таро ло юург ечарна даар кечдаран хан яцъян, амма кечдинчу дааран чам ламастачух къаьсташ хила тарло. Алсама чам дааран бо лелочу чамбечара. Уьш ю: Ӏаьржа бурч, гвоздика, кардамон, шафран, корица, Ӏаьржа лайм, лавран гӀа, мускатан бӀар.

ГӀажарийн айман мехкашкахь *machbūs* (мачбус) цӀарца девза кабса даар.
Дааран коьртаниг жижиг ду. Леладо котаман, гезарийн, уьстагӀан, эмкалийн, бежанан жижиг, чӀара а, креветкаш а. Котаман мачбус еш лелайо дийна котам. Чамбечарех, дуганах, жижигах тоха тарло иштта компоненташ, масала миндаль, кедран бӀараш, арахис, хох, кишмаш. Даар охьадуьллу довха долун томатан берамца.

Кечдаран технологи
------------------

Кабсан жижиг тайп-тайпана хьесапашца кечдо. Жижиг кечдаран уггаре даьржина хьесап ду *манди*. Иза Яманехь йолийна шира технологи ю, цуьнца жижиг кӀорга ор чохь кхорзу. Кхин хьесап ду *масби* (*mathbi*), цуьнца жижиг кечдо цӀиен бина кӀоран тӀедехкина чӀапа тӀулгаш тӀиера гриль тӀаьхь. КхоалгӀа хьесап ду *madghūt* (мадгӀут), цуьнца жижиг кечдо сиха кхехкорган я яйн чохь.

Даар кечдарал хьалха яйн чу дутту зайтдаьтта а, буьллу налха а, тӀетуху гвоздика, корица, Ӏаьржа кардамон. Дерриг иза кхорзу масех секундехь. Цул тӀаьхьа котаман жижиг цӀийдо 5 — 6 минотехь. Даарх туху хох, саьрмасекх, томат, жӀонк. Иза дерриг кхорзу цхьаьна минотехь. Цул тӀаьхьа тӀетуху дуга, котаман чорпа, Ӏаьржа аьхьна бурч, кишмаш. Ерриг кхехкайо дуга даллалц.

Ламастаца даар дуу куьйга боккхачу кедара.

Хьажа кхин а
------------

* Ӏиракъан кухни

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Al Kabsa - Traditional Rice dish (бил-боцу.). *Food.com*. ТӀекхочу дата: 2012 шеран 23 июнь.
2. ↑  How to Make Kabsa (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2012 шеран 23 июнь. Архивйина 2011-12-17 — Wayback Machine

Хьажоргаш
---------

* Кабса Архивйина 2019-01-18 — Wayback Machine
* Кабса (Kabsa Bil Lahim)
**Абу Мухьаммад аль-Хьасан ибн Ӏали́й ибн Абу ТӀа́либ аль-ХӀа́шими аль-Къураши́й** (Ӏаьр. أَبُو مُحَمَّدٍ ٱلْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ٱلْهَاشِمِيُّ ٱلْقُرَشِيُّ‎‎; 625 шеран 1 март, Мадинат, Хьижаз — 669[…], Мадинат, Хьижаз, Умавийн халифат[d]) — иза Мухьаммад пайхамаран ﷺ йоӀан кӀант а, сахьаби а, суннатхошна гергахь Рашидун халифех пхоьалгӀаниг а, шиӀашна гергахь шолгӀа имам а ву. Цунна харц цӀе тиллина Мухьаммад пайхамаро ﷺ «Йалсаманин бахархойн кегийрхойн эла» аьлла, цо аьлла: «Хьасан а, Хьусайн а — йалсаманин бахархойн кегийрхойн ши эла ву». Аль-Кисаъ дайх воьалгӀаниг ву иза.

Иза дуьнен чу ваьлла хӀижрин 3-чу шеран рамазан баттахь. Иза Мухьаммад пайхамарна ﷺ чӀогӀа дукхавезаш хилла, цо олура: «Везан Дела, суна дукхавеза-кх иза, Хьайна а везийта иза». Ламазан хенашкахь шеца маьждиге а вуьгура цо иза, тӀаккха нахаца ламаз а дора цо, пайхамар сужде вахча цуьнан букъ тӀе хаара иза, цо шен коьшкала хаа а вора иза, барт а боккхура, хьаста а хьостура, шен голашна тӀе а хаавой цунна рукъят а доьшура, цунна хьанал дерг а, хьарам дерг а Ӏамадаре терра. Цуьнан деда Мухьаммад пайхамар ﷺ дӀакхелхира 632-чу шарахь, иштта цуьнан нана ФатӀимат а цхьана шарчохь. Хьасана жихӀад деш дакъалаьцна Ӏусман халифан заманахь. Цо дакъалаьцна Африка йаккхарехь а, ТӀабаристан а, Горган а йаккхарехь а, Эмкалан тӀамехь а, Сиффийн тӀамехь а.

Хьосташ
-------

1. ↑  Encyclopædia Britannica (инг.): a dictionary of arts, sciences, literature and general information / H. Chisholm — 11 — New York, Cambridge, England: University Press, 1911.
2. ↑  *Али-заде А.* Хасан ибн Али // *Исламский энциклопедический словарь* — М.: Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8
3. ↑  Hassan // *(unspecified title)*
4. ↑  صحيح البخاري، كتاب اللباس، باب السخاب للصبيان، حديث رقم 5545