Тракенен гӀалин гергара бахьарча
Бахьарча О. К. Сагасар. Ярославль, 1921
Бахьарча Стромынкехь, Москох, 1932—1933
Россия. Бахьарчан армякаш а, валенкаш а йоьхна, куьйнаш а техкина. 1900-гӀа шераш
**Бахьарча** — ворданан транспортан муьлхха а тайпана дӀасалелоран хьашташ кхочушден ворданча (говрашлохкург).

ХӀинцалера такси хохкучу бахьарчин дуьххьара дӀа аналог. Гурманчин аналог йац.

Истори
------

Пётр I-чо диллина эскаран штатан структурин йукъатоьхна полкийн ворданаш (салтийн могӀа — 63 ворда, драгунийн могӀа — 60 ворда). ГӀашлойн а, драгунийн а полкийн полкан бахьарчин дарже хӀоттош хилла унтер-эпсар, цуьнан карахь йара хӀазнин ворданаш а, полкан йужу говраш а шен гӀомат-гӀирсашца. Цуьнан куьйгакӀела лаьттара, хӀазнин говрашна а, фурманашна а тӀаьхьа Ӏуналла дан лерина, берриг полкан гурманчаш, церан барамбозура ворданех. Бахьарчашка дукхаха дерг дӀаоьцура тӀеман гӀуллакхе керла баьхкинарш, иза йара дуьххьарлера а, уггаре лахара а салтийчун эскаран цӀе. ТӀеман низмех а, бехкамех а боьлча, бахьарчех салтий хуьлура, роташкара мукъа вакансешка, церан меттанан богӀура рекруташ. Иштта бахьарчин гӀуллакх оцу хенахь хьалхара ишкол йара полке богӀучеран, цӀеран бахамера салтийн бахаме дехьаволу мур бара иза.

Т. А. Васильев. Петарбухера Невин проспекиера ГӀалин Думин гӀишлон чура сурт, 1810
XIX — XX бӀешеран йуьххьера гӀалин транспортан коьрта тайпа бахьарчий бара. Российн империн гӀаланашкара махлелоран ворданашна урхалла дора думанаша, 1892 шарахь царна бакъо йеллера бахарчийн белхан, бахарчийн экипажан тайпанех, гӀалин омнибусех, кхечу йукъараллин экипажех сацамаш бан, кхин а бахарчийн экипажаш лелорна мехаш хӀитто бакъо а. 1900 шеран законаца земски урхаллашна бакъо йелира байн бахарчийн белхан а, гӀалин арахьара бахьарчийн экипажаш лелоран мах хӀотторан а сацамаш арахеца. Бахьарчийн белхан тӀера гӀаланашкахь, гӀалин думин лаамца, гӀалин пайденна налог йаккха бакъо йара. 1887 шарахь арахийцира бахарчийн белханна налог йаккхарх низам, налог хӀора бахарчийн белханна лело говран тӀера 1 туьманал сов хила йиш йацара; налоган уггаре лакхара барам билгалбоккхура хӀора гӀалахь чоьхьарчу гӀуллакхийн министро, финансийн министарца барт бой.

ССРС марка. ГӀалин транспортан истори. 1981
XX бӀешо долалуш бахьарчашна новкъало йора конкано. 1930-гӀа шерашна йуккъехь бахьарчаш аратеттира механикин а, электрийн а тайпана гӀалин транспорт: такси, трамвай, (Москохахь) метро. Иштта, масала, нагахь 1917 шо кхачале Москохахь 15 000 гергга байн бахьарчаш балахь, 1920 шарахь уьш бисира 5 000, ткъа 1934 шеран 1 декабрехь уьш бисира 385 стаг. ТӀаьххьара бахьарчаш ССР Союзан йаккхий гӀаланийн урамашкара байра Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом чекхбаьлча.

Кепаш а, тайпанаш а
-------------------

Россехь бахьарча — нах, сурсаташ, карара мохь дӀасалело стаг ву, уьш боькъура:

* некъан (некъан, ворданийн бахьарчашка);
* гӀалин, гӀалин чухула леларш, уьш боькъура:
	+ киранан, куьйга мохь лелоран;
	+ йайн, нах лело;
	+ биржин йа лаьтта, царна йукъахь бара хохкурш, челакхнаш, чӀевна а болуш;
	+ мукъанаш;
	+ меттиг боцурш.

Москохахь бара **калибран бахьарчаш** , атта йа йеха гӀудалкхаш, царех «калибер» йа «калибр» олура (атта Ӏодан гӀудалкх).

Бахьарчаш революцел хьалхарчу прессехь
--------------------------------------

> Москохан бахьарчийн, суьйренашкахь биржа лаьтта Дмитровкехь, хӀокху деношкахь даздина, дийцарехь, чӀогӀа, шайн белхан накъостан Быстряков Ефиман юбилей. Цуьнан 74 шо ду, москохан урамашкахула ворда хихкина йукъара а ца волуш 60 шарахь. ЧӀогӀа билгалдаккха деза цуо шен белхан тӀехь цхьа кад а къаркъа мелла ца хилар. Быстряковс вовшахтоьхна шена жима бахам, иза ду, 30 шо хьалха 1500 сом делла, Москохан гуонахьара эцна латта, хӀинца цуьнан мах 15 000 сом. (1902 шеран 3 январь (21 декабрь))
> 
> 

> Царицынан бахьарчаша, шайна йукъахь барт бина, станцера дачанашка бахаран тӀех лакхара мехаш хӀиттийна. Дачникаш арз дира меттигерачу тардаран йукъаралле. ТӀаьхьарчара дехар дира уездан лаьттан урхалле, мах хӀоттабе хьерабевллачу бахьарчашна. Дехар тӀеийцира. Царицын йоцуш, урхалло кховдадо изза мах хӀоттабар кхечу меттигашкахь а. (1911 шеран 7 июнь (25 май))
> 
> 

> 1 январехь Ӏуьйрана 3 сахьт даьлча Кремлехь, Кремлан гӀалин коьрта тӀевогӀийлехь, гӀарулехь лаьтта 4-гӀа гренадерийн несвижан полкан 10-гӀа ротин гренадеро Хлапов Василийс, топ  тоьхна вийна йайн вордан бахьарча, Михайловскан уездан ахархо 28 шо долу Киселёв Ивана, иштта. ТӀаьхьарниг, ГӀалин новкъа тӀехволуш, коьрта тӀевогӀийлехь сецца, салаз тӀера охьавоьссина, веха волуш, гӀаруле къаркъа эца ахча деха волавелла. ГӀаруло бахьарчега гена валар дехна, хаийтина, ша герз тухур дуй. Амма Киселёв аьлларг ца деш гӀарулера топ схьайаккха гӀоьртина. ТӀаьхьарчо леташ хаамийн шок йетта волавелла, орца доьхуш, амма иза ца хезна. Веха бахьарча кочара вала ца воллий хиина, Хлаповс кхин а кхузза хаийтина ша герз тухур дуй, Киселёв кочара ца ваьлча, Хлаповс кхоьссина бахьарча вийна вожийна. (1911 шеран 17 (4) январехь)
> 
>

Хьажа кхин а
------------

* Шопар
* Урхалча

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Последние бахьарчаи Москвы. // «Вечерняя Москва», 1934, № 297 (3326), 27 декабря. С. 2 Архивйина 2021-04-21 — Wayback Machine.
2. 1 2  Извозить // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
3. 1 2 3 4 5  Ванька // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
4. ↑  Биржа // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
5. ↑  Калибер // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
6. 1 2 3  Частный извоз в дореволюционной Москве(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 10 августехь. Теллина 2012 шеран 16 июлехь.

Хьажоргаш
---------

Викидошаман логотипВикидошаман логотип Викидошам чохь бу йаззам **«бахьарча»**
* Билет извозчику в 1795 году // Русская старина, 1896. — Т. 85. — № 1. — С. 122—124

| ⛭Йукъараллин транспорт |
| --- |
| 

| Транспортан кепаш |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Рельсийн | 
* *ЦӀерпоштнекъан*: Моторвагонийн лела хӀоттам
	+ Электропоезд
	+ Дизель-поезд
	+ Автомотриса
	+ Рельсан автобус
* Маглев
* Монорельс
* ГӀалин йисттехула лела поезд
* Regionalbahn
* S-Bahn
* Лакхара сихаллин цӀерпоштнекъ
* Фирман пассажирийн поезд
* Фуникулёр
* Историн цӀерпоштнекъ

* *Метрополитен*: Йайн метрополитен
* Чкъургаш тӀиера метрополитен
* Автоматикан байн хӀоттам

* *Йайн рельсийн*: Мушшан
* Конка
* Ӏаьнаран
* Трамвай
	+ Чехка трамвай
	+ Штадтбан
	+ Лаьттан бухара трамвай
	+ Трамвай-поезд
	+ ГӀаланашна юкъара а, гӀалин йисстехула лела а

 |
| Рельсаш йоцумаршрутан | 
* *Автобус*: Электробус
* Чехка автобусан транспорт
* Перронан
* Ишколан
* Гена лела
* Маршрутан такси
* Джипни

* *Троллейбус*: Гиробус

* *Историйн*: Дилижанс
* Омнибус
* Шарбан

* *Гибридан*: Шпурбус
* Дуобус
* Чкъургаш тӀиера трамвай
	+ Транслор
* Паратранзит
* Долара автоматан транспорт

 |
| Хин | 
* Бурам
* Ӏаьнаран кема
* Йовхонан кема
* Эркан трамвай
* ХӀаваан гӀайбан тӀиера кема
* Хин бухахь тӀемаш тӀиера кема
* Трекварт

 |
| ХӀаваан | 
* Кема
	+ Шуьйрафюзеляжан
	+ Готтафюзеляжан
	+ Регионан
	+ Меттигера
	+ Озалсиха
* Вертолёт
* Дирижабль

 |
| Лаьцна | 
* Такси
* Каршеринг
* Говр-ворда
* Кэб
* Рикша
* Велорикша
* Моторикша
* Гондола

 |
| Кхин | 
* Карпулинг
* Мушшан некъ

 |

 |

 |
| 

| Коьрта кхетамаш |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Юкъара | 
* Транспортан система
* Пассажир
* Кира
	+ Мохь
* Салон
* Маршрут
	+ Маршрутгойтург
	+ Нолан рейс
	+ Экспресс

 |
| Пассажираш тӀехаара, охьавоссара | 
* *Сацар*: Чеккхенан сацар
* Сацаран платформа
* сацаран пункт
* Дехарца сацар
* Тариф йоцу сацар

* *Станци*: ЦӀерпоштнекъан
	+ Шедан
* Метрополитенан станци
* Автостанци

* *Вокзал*: ЦӀерпоштнекъан
* Аэровокзал
* Автовокзал
* ХӀордан
* Эркан

* *Порт*: ХӀордан
* Эркан
* Пристань
* Аэропорт

* *Лами*: Хин кеман
* ХӀаваан кеман
	+ Кагбо лами
	+ Ша лела
	+ Телескопан
	+ Аварийн

* Такси лоттийла
* Парковка
* Транспортан шед

 |
| Новкъахмах балар | 
* Билет
	+ Электронан новкъан билет
	+ Маьхаза билет
	+ Чекхдолу билет
* Кондукторе мах балар
* Билетийн автомат
* ДӀавигаран барт
* Маьхаза транспорт
* Сацарехь мах балар

 |
| Инфраструктура | 
* Депо
	+ Автобусан парк
	+ ЦӀерпоштнекъан депо
* Хьалхаволу аса
* Билгалъяьккхина аса
* ЦхьаьнаагӀора гуо
* Некъаш дуцадалар
* Озоран подстанци

 |
| Урхалла | 
* Диспетчер
	+ Авиадиспетчер
* Раж
* ТӀуссан индекс
* Спутникан мониторинг
* ДӀадахьаран хьуьнар
* Сийсаме сахьт

 |

 |

 |
| • Portal Ков • Project page Проект • Category Категори |