recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Даймехкан Турпалхойн де** (я доцца **Турпалхойн де**) — Россехь 9 декабрехь хӀора шарахь даздеш долу иэсан терахь. Белхан де ду.

Истори а, даздар а
------------------

2007 шеран 25 январехь, законан проекте хьажале цхьа де хьалха, РФ Пачхьалкхан думан председатела а, «Единая Россия» партин Лакхара советан председатела Грызлов Бориса шен интервьюхь журналисташна дийцира, *«къамел ду Россехь революцил хьалха хилла долу Ӏида метта хӀотторах — 9 декабрехь даздеш хилла Георгийн кавалерийн де. Изза терахь тосура ду Даймехкан Турпалхойн дийнах а, царна а хьакъ ду шайн Ӏида хила»*.

Иэсан терахь **Даймехкан Турпалхойн де** хӀоттийна Российн Федерацин Пачхьалкхан Думо 2007 шеран 26 январехь, российн парламентареш тӀеийцира законан проект дуьххьара дешарехь. Документах кхеторан яззамехь дуьйцура: «*вай ял турпала дайшна дӀаелла ца Ӏа, вай лерам бо хӀинца бехачу Советийн Союзан Турпалхойн, Российн Федерацин Турпалхойн, Сийлахь Георгийн орденан а, Сийн орденан а кавалерийн*». Циггахь законан проектан автораш дог дохура, Российн керла иэсан терахьо гӀо дийра ду *«юкъараллехь майра а, кӀела диллина хӀума а доцуш Даймехкан гӀуллакхан идейш кхолларехь»*.

2007 шеран 21 февралехь депутатийн лаам къобал бира Федерацин Совето.

2007 шеран 28 февралехь иза къобал йира Российн Федерацин Президента Путин Владимира.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  :: Сайт сторонников Бориса Грызлова ::
2. ↑  Госдума установила новый «рабочий» праздник: 9 декабря — День Героев Отечества.  NEWSru (26 января 2007). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 мартехь. Теллина 2010 шеран 13 августехь.
3. ↑  Федеральный закон Российской Федерации от 28 февраля 2007 г. N 22-ФЗ О внесении изменения в статью 11 Федерального закона «О днях воинской славы и памятных датах России» — Российская газета

См. также
---------

* Российн тӀемлойн сийн де

Хьажоргаш
---------

* Федеральный закон Российской Федерации от 28 февраля 2007 г. N 22-ФЗ О внесении изменения в статью 11 Федерального закона «О днях воинской славы и памятных датах России»
Тухуш волу ловзархо
**Бейсбо́л** (инг. *baseball*, *base* — «бух», *ball* — «буьрка») — командан спортан ловзар бейсболан буьркаца а, битаца а. Яхьаллонашкахь дакъа лоцу шина командас. ХӀора командехь 9 (наггахь 10) стаг хуьлу.

Бейсбол чӀогӀа яржина Кубехь а, АЦШ а, Венесуэлехь а, Японехь а, Китаехь а, Къилбера Кореехь а. АЦШ а, Японехь а, Чехехь а, кхоьчу пачхьалкхашахь а яржина ю софтбол — атта йина бейсболан тайп. Цунах ловзало чохь а, жима байнаш тӀехь а. Тахана бейсболах ловза 120 пачхьалкхахь.

Цунах тера ловзараш ду крикет а, песаполо а Финляндехь, ойна Румынехь а, лапта Россиехь а.

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Фото и Видео*** Викилармехь |

* Международная Федерация Бейсбола(ингалс.)
* Конфедерация Европейского Бейсбола Архивйина 2004-08-31 — Wayback Machine(ингалс.)
* История игры в Венесуэле

Кеп:Олимпан спортан тайпанаш
**Дудкин Олег Борисович** (1931—2013) — Ӏилманча-геолог, геохимик, А. Е. Ферсманан цӀарах совгӀатан лауреат (1983).

Биографи
--------

Вина 1931 шеран 14 октябрехь.

1954 шарахь — чекхйаьккхина Уралан пачхьалкхан университетан геологин факультет, цул тӀаьхьа дерриг дахарехь а болх бина РӀА КӀЦ Геологин институтехь.

1963 шарахь — чекхдаьккхина кандидатан диссертаци, тема: «Хибинийн маьӀдадаларан меттиган нилха латтанаш а, апатитан стронций а».

1979 шарахь — чекхдаьккхина докторан диссертаци, тема: «Щелочийн массивийн апатит а, апатиташ довлар а».

1982 шарахь дуьйна — щелочийн массивийн металлогенин лабораторин куьйгалхо, 2002 шарахь дуьйна — коьрта Ӏилманан белхало.

Велла 2013 шеран 8 июлехь.

Ӏилманан гӀуллакх
-----------------

Ша Ӏилмехь къахьегар хьажийна Колан регионан геологи а, минералоги а Ӏаморе. Теллина Хибинийн апатитийн маьӀда долу меттигийн минералоги, геохими, щелочан породашкахь а, карбонатиташкахь а фосфоран маьӀда долу меттигаш кхоллайаларан процессаш.

Болх бина маьӀда далларан анализ йеш Сыннырски калийн щелочан массиван (Къилбаседа Байкалйист), теллина Хибинийн карбонатиташ, дуьстина карбонатитан массиваш Сокли (Финлянди), Ковдорски, Вуориярви, Ӏоман Вараки (Колан регион), боккха болх бина Балтикан турсан малхбален декъан щелочан массивех а, карбонатитех а болу хаамийн жамӀ деш.

Башха терго йина, щелочийн плутонаш когахӀуттуш маьӀдан а, маьӀдан доцу а аьргалла кхоллайаларан хьолан анализан, технологин минералогин йукъара методологин теоретикан бухан принципашна,щелочан массивийн маьӀда долу меттигийн масалашца.

ТӀаьхьарчу шерашкахь болх бира йукъарчу металлогенийн анализ тӀехь Колан щелочан провинцехь, эндогенийн фосфоран маьӀда долу меттигийн геохимин тӀехь, минералан аьргалла тоеш йисина нехаш кхерам боцуш Ӏалашйар а, лелор а, экологин кхерамазаллин анализ йина апатитийн маьӀда тодича йуьсу, ларме йохку нехаш Ӏалашйаран, мах хадийна цара экосистеман бан тарло Ӏаткъаман.

120 сов Ӏилманан белхан автор ву, МПТУ профессор ву.

Зорбатоьхна белхаш
------------------

* Геохимия и закономерности концентрации фосфора в щелочных массивах Кольского полуострова. — Л. 1977
* Карбонатиты Хибин. — Апатиты, 1984
* Технологическая минералогия комплексного сырья. — Апатиты, 1996
* Кольский регион как эталон металлогении щелочного магматизма. — Апатиты, 2002
* Гигантские концентрации фосфора в Хибинах. — М. 1993.

СовгӀаташ
---------

* Халкъийн доттагӀаллин орден (1980)
* Сийлаллин орден (21.09.2002)
* ССРС Министрийн Советан совгӀат (1981)
* А. Е. Ферсманан цӀарах совгӀат (Б. Е. Боруцкийца цхьаьна, 1983 шарахь) — «Хибинийн массиван минералоги» цӀе йолу ши том монографи бахьнехь (том I — «Магматизм а, магматикал тӀаьхьа хилла хийцамаш а»; том II — «Минералаш»)

Хьажоргаш
---------

* Дудкин, Олег Борисович РlА официалан сайтехь
* Дудкин Олег Борисович (1931-2013).  kolasc.net.ru. Теллина 2017 шеран 1 майхь.(ТӀе цакхочу хьажорг)
* Дудкин О.Б. Кольская Энциклопедия.  ke.culture.gov-murman.ru. Теллина 2017 шеран 1 майхь.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Дудаев.

**ДудагӀеран Мусан-воӀ ЖовхӀар** — (1944 шеран 15 февраль (паспорт тӀeхь) Ялхара, Нохч-ГӀалгӀайн АССР — 1996 шеран 21 апрель, Гихчу, Нохчийчоь). 1991 шарахь, Нохчийчохь хиллачу харжамашкахь ДудагӀеран ЖовхӀар Нохчийчоьнан президент хаьржира. 1991 шо кхаччалца Совет эскаран инарла. Стратегийн кеман дивизин коьртанча хилла ЖовхӀар Эстонехь (Тарту). Тайпан цӀечо ву.

Джовхарах лаьцна
----------------

ДудагӀеран ЖовхӀар 1944 шеран 15 сели баттахь, Ялхарахь (Галайн-ЧӀожан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР) вина, — (хӀинца Ӏашхой Мартан кӀошта). Джовхар, доьзалехь ворхӀолгӀа бера дара (шаберш: 9 бера). Джовхар вина барх де даьлча, церан доьзал массо нохчийн къам санна шийлачу Сибрех бахийтира, Павлодарскийн КӀошта, Казахийн ССР.

1957 шарах шен доьзалца Даймахка вуха вирзина, Джовхар гӀалахь охь хиира. 1959 шарахь № 45 ишкол йеккхира. Дешна ваьллачулла тӀаьхьа, тока-белхало балха хоьттира Джовхар СМУ-5 олучу меттехь. Оцу балхахь а волуш, суьйран № 55 ишколехь 10 — гӀачу классехь доьшуш вара.

Джовхаран лерина
----------------

Тартухь Джовхарс болх биначу цӀийна тӀера йоза Ригерчу ДудагӀеран ЖовхӀар урамийн цӀийна тӀера у 1996 шарахь Нохчийн Пачхьалкхан Паччахьан Омрийца, Соьлжа-ГӀалийн цӀе ДудагӀеран ЖовхӀаран безамна Джовхар-гӀала тиллира.

Дуьхьар ЖовхӀаран лерина «мемориальный у» 20 июлехь 1997 ш. Эстонин Тарту гӀалахь, «Барклай» Хьешан цӀийнан пена тӀе туьхира. Йаздина дара:

> *ХӀокху цӀа чохь 1987—1991 шерашкахь Нохчийн Пачхьалкх Ичкерин дуьхьарлера Паччахьо болх бина.*.
> 
> 

### Урамаш, майданаш

### Босни а, Герцеговина а

* Горажде, ДудагӀеран ЖовхӀар урам

### Латви

* Латви, Рига, ДудагӀеран ЖовхӀар урам (1996 шо)

### Литва

* Вильнюс, ДудагӀеран Жовхаран сквер ,

### Польша

 Польша, Варшава, ДудагӀеран ЖовхӀаран майда (2005 шо)

### Украина

* Украина, Хмельницки, ДудагӀеран ЖовхӀар урам (2015 шо)
* Украина, Ивано-Франковск, ДудагӀеран ЖовхӀар урам
* Украина, Львов, ДудагӀеран ЖовхӀар урам (1996 шо)
* Украина, Киев, ДудагӀеран ЖовхӀар урам (2019 шо)

### Нохчийчоь

Соьлжа-ГӀала, ДудагӀеран ЖовхӀаран парк

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Дудаев Джовхар
2. ↑  www.maps.lt
3. ↑  Дудаев Джовхаран сквер Архивйина 2012-10-20 — Wayback Machine

Хьажоргаш
---------
| Дожараш |
| --- |
|  |
| **Нохчийн дожараш** |
|  |
| ЦIерниг дожар  Доланиг дожар  Лург дожар  Дийриг дожар  Коьчалниг дожар  Хотталург дожар  Дустург дожар  Меттигниг дожар |
|  |
| 

---

 |
| **Дожараш вуьш маттахь дерш** |
|  |
| Абессив дожар 
Аблатив дожар 
Винительни дожар 
Доланиг дожар 
Дийриг дожар 
Дустург дожар 
Звательни дожар 
Коьчалниг дожар 
Лург дожар 
Меттигниг дожар 
Хотталург дожар 
ЦIерниг дожар 
Элатив дожар 
Эссив дожар  |

**Дожар** — грамматикин терминологи ду. Дожарō дош предложенехь хийца, санна нагахь дош подлежáщи, кхачам, и. дI. кх.

Нохчийн маттахь бархI дожар ду, хӀора дожаран шен-шен хаттарш а долуш. Дош дожаршца хийцадаларх легар олу.

ЦӀердош нана легар:

1) ЦӀерниг ***(мила? муьлш? хӀун?)***

2) Доланиг ***(хьенан? стенан?)***

3) Лург   ***(хьанна?  стенна?)***

4) Дийриг ***(хьан?  стен?)***

5) Коьчалниг ***(хьаьнца?  стенца?)***

6) Хотталург ***(хьанах?  стенах?)***

7) Меттигниг ***(хьаьнга?  стенга?)***

8) Дустург   ***(хьанал?  стенал?)***

Билгалдахарш
------------

  


| **Грамматика** |
| --- |
| Дожараш | ЦIерметдош |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Димаев.

**Дима́ев, Ума́р Димаевич** (1908 шеран 1 октябрь, Хьалха-Марта, Нохчийчоь, Российн импери — 1972 шеран 26 декабрь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн музыкант а, композитор а, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артист, вевзаш волу музыкантан а, композиторан а Али Димаеван да.

Биографи
--------

Иза вина 1908 шеран 1 октябрехь Хьалха-Мартахь. 1924 шо дуьйна цо музыкантан болх бира Хьалха-Мартан кӀоштан радиоузлехь. 1929 шо дуьйна цо болх бира Соьлжа-ГӀалахь Нохч-ГӀалгӀайн драматически театрехь халкъан подурашан оркестран солист. 1934 шарахь иза хилира Республикин радиокомитетан халкъан подурашан оркестран солист. 1939 шарахь Москвахь хилла йолу Хьалхара Йерригсоюзан халкъан пондурашан эшархойн Лауреат хилира иза.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болу хенахь Димаевс йазйира шортта патриотически произведениш. Нохчий цӀера баххалц цо жигара болх бора фронтехь а, госпиталешкахь а, тӀехьен къинхьегамхойн хьалха а концерташ луш йолу эшеран бригадашкахь.

ЦӀера даьхначул тӀехь иза Ӏаш вара Киргизан ССРн Пишпек станцехь. 1946 шо дуьйна цо кочегар болх бира «Сельхозмашиностроение» заводехь.

1954 шо дуьйна Умар Димаев вара Нохч-ГӀалгӀайн эшеран а, херхаран а ансамблин (ТӀаьхьа оцу ансамблин Вайнах цӀе тиллира) солист. 1956 шарахь цӀера даьхначул тӀехь хьалхара Нохч-ГӀалгӀайн исбаьхьаллин говзанчийн концертан радиотрансляци хилира. Оцу концертехь дакъал лоцуш вара Умар Димаев.

Вайнах цӀа бирзинчул тӀехь 1957 шарахь цо шен Нохч-ГӀалгӀайн эшеран а, хелхаран а ансамблехь болх дӀакхоьхьура. Цу шарахь иза Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Сийлахь артист хилира, 1961 шарахь — Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артист.

Цо дакъа лецира «Со хелха вера ву» цӀе йолу Махмуд Эсамбаевах лаьцна фильм йоккхуш.

1970 шо дуьйна цо болх бора Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан филармонехь, концерташкахь дакъа лоцара, царна йукъахь цо ша цхьамма локхуш йераш. Цо йазбина мукъамаш алсамйаккхира Кавказан а, «Мелодия» цӀе йолу Йерригсоюзан аз дӀайаздаран фирман архиваш. Цуьна мукъамаш дӀайазбина шортта пластинкаш арайелира. Цо дӀайазбира 400 сов мукъам.

1970 шарахь иза РСФСРн Сийлахь артистан цӀарна хьалхатеттира. Амма цамгар бахьнехь и цӀе тиллар ца нисделира.

Доьзалла
--------

Умар Димаевс а, цуьна зудчо Асетс хьалакхиира кхо кӀант — СаӀид, Ӏали, Амарбека. Уьш кхоьа музыкант хилира. Али Димаев хилира вевзаш волу музыкант а, композитор а, Нохчийн Республикин Халкъан артист а.

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

* Умар Димаев Архивйина 2013-02-19 — Wayback Machine

|  |
| --- |
| 
П:  **Музыка** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Даккхий Ӏаьмнаш (маьӀнаш).
Даккхий Ӏаьмнаш, спутник тӀера хьаьжча (24 апрель 2000 шо)
Даккхий Ӏаьмнийн схемийн карта
Даккхий Ӏаьмнийн хина барам
Доккхий Ӏаьмнаш (штат Миннесота)
**Даккхий Ӏаьмнаш** (инг. *Great Lakes*, фр. *Grands Lacs*, наггахь Даккхий Лаврентьен Ӏаьмнаш) — теза хинийн Ӏаьмнийн система иза ю Къилбаседа Америкехь, АЦШн а, Канадан а махкахь (Мичиган олу Ӏам берриге АЦШхь бу, бисина Ӏаьмнийн юстахулла АЦШн (⅔ акватореш) а, Канадан а (⅓ Ӏаьмнийн акватореш)) доза ду).

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Великие озёра* — йаззам бу Большой советской энциклопедии (3-е издание). О. А. Спенглер


|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая датская
* Большая норвежская
* Большая российская
* Брокгауза и Ефрона
* Канадская
* Ларусса
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Britannica (онлайн)
* Universalis

 |
| 

| Библиографин каталогашкахь |
| --- |
| 
* GND: 4022167-2
* J9U: 987007540907705171
* LCCN: sh85056988
* NDL: 00562523
* NKC: ge136687
* VIAF: 4146825128507631856
* WorldCat VIAF: 4146825128507631856

 |

 |
**Сийлахь-езачу Делан Ненан Билгалонан цӀунан цӀарах зиярт** *(оьрсийн маттахь Собор во имя иконы Знамения Пресвятой Богородицы)* йа **Билгалонна килс** *(оьрсийн маттахь Знаменский собор**)***- Къилбаседан ДегӀастехь уггаре йоккха ортодоксийн килс йу. XX-чу бӀешаран архитектурин хӀоллам бу. Килс *неовизантийн оьмарехь* йина йу. Оьрсийчоьх, Дагестанехь, Хаси эвлахь лаьтташ йу.

Килсе оьхурш Оьрсийн Ортодоксийн килсан ХӀинжа-гӀалин епархин а, ХӀинжа-гӀалин благочинин а тергонехь бу.

Зияртан мозгӀар ву *иерей Валерий Галкин*.  

Хаси эвла йуккъахь 121-чу лоьмар йолу Тотурбиев урамехь лаьтташ йу килс. Шахьаран архитектурин коьрта эсалла йу иза, хӀунда аьлча килсан нартолаш а, жӀараш а геннара гуш ду.

Истори
------

Килс хьалайоьттина 1903-1904-чу шерашкахь Теркера гӀалагӀазкхийн эскаран казакаш. ГӀишло яр лерина дара Романовер паччахьаллин кхо бӀе шо кхачар даздарна.

Хьалхарчу муьрехь килсан хьал долу чоьнан кечйар а, хаза безачу нехан сарташ а, поппарх дина сарташ а дара. Амма кхийолу килсаш санна Советийн заманчохь керлачу Ӏедалша килс дӀакъоьвлира, циг чохь йогу-хьоькху гӀирсан чоь схьайиллира. 1943 шарахь йаьллачу цӀергахь зияртан гӀишлон чоь а, сарташ а хӀаллакхилира.

1945-чу шарахь килсан чохь Далла Ӏамал яр доладелира. Амма советийн заманахь килсан архитектура эрча йаьккхинера, иштта килсан гонахьа долу латта тӀехь гӀишлош йира.

ХХ-чу бӀешаран 90-чу шерашкахь оьрсий Дагестанера  дӀабахар бахьан долуш килсе оьхурш хьалхачул а лахбелира.

2011 шарахь «Оьрсийчоьнан оьздангалла» *(«Культура России»)* федералан программан йукъайахна.

Билгалдахарш
------------
**Исла́м Бетерсулта́нович Дугучи́ев** (1966 шеран 15 апрель, Алтын-Эмель, Алматан область, Кхазакхстан, СССР) — нохчийн греко-риман латархо, Олимпиадан дато совгӀатхо, 4-за дуьненан чемпион, 2-за Европин чемпион, масийттуза СССР а, Российн а чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, СССР Сийлахь спортан говзанча (1990), Российн Сийлахь тренер

Биография
---------

Вина Кхазакхстанехь. ЦӀа вирзинчула тӀехь Науран кӀоштахь Ӏийна. 1978 шарахь лата Ӏама волавелира. ТӀаьхьа Дон-тӀера-Ростовехь спортан интернатехь Ӏемаш вара.

1984 шарахь юниорашна йуккъера Европин чемпионатехь толам беккхира. 1986 шарахь шозлугӀа меттиг йаьккхира кегирхойн йукъара Европин чемпионатехь а, божарашна йуккъера СССР чемпионатехь а. 1988 шарахь иза СССР чемпион хилира. 1989 шарахь цо толам беккхира СССР чемпионатехь а, дуьненан Кубкехь а. 1990 шарахь иза Европин а, дуьненан а чемпион хилира.

1992 шарахь Олимпиадехь дакъа лецира СНГ цхьанатоьхна тобана йукъахь. Цигахь цо дато мидал йаьккхира цо. Цул тӀаьхьа цо дукха йахьаллонашкахь дакъа лецира дика кхиамашца. Масала, 1993 шарахь цо Германин Гран-при йаьккхира.

1996 шеран Олимпиадехь дакъа лацар ца нисделира цуьна лазваран бахьнехь. Цо шена бакъо йаьккхира 2000 шарахь Азербайджанан тобанан йукъахь Олимпиадехь дакъа лаца. Сиднейхь цо 6 меттиг йаьккхира.

Спорт йитинчула тӀехь иза тренер болх бан волавелира. ХӀинца иза Российн кадетийн гулйина тобан коьрта тренер ву.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Ислам Дугучиев(ТӀе цакхочу хьажорг)
2. ↑  Ислам Дугучиев Архивйина 2014-07-14 — Wayback Machine
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Дудаев.

**Дуда́ев, Муса́ Абди́евич** (1938 шеран 16 февраль, Элистанжа, Нохчийн Республика — 2014 шеран 6 август, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, Росси) — вевзаш волу нохчийн артист, Советски Союзан Турпал Ханпаша Нурадиловн цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан драматически театран артист, РСФСРн Сийлахь артист (1991 шо), ГӀалгӀайн Республикин Халкъан артист (2008 шо).

Биографи
--------

Муса Дудаев вина Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Веданан кӀоштан Элистанжа юртехь. Цуьна да ву таханлера нохчийн литературин бухбиллинарг, йаздархо Абди Дудаев. Муса вара доьзаллехь жиманиг, 7-гӀа бера. 1956 шарахь цера доьзал Кхазакхстанера цӀабирзира. 1962 шарахь цо чекхйаьккхира Ленинградан пачхьалкхан театран а, музыкина а, кинематографин а институтан актеран факультет.

Болх
----

Дудаев Мусан автограф
Цо болх бира Соьлжа-ГӀалин Х. Нурадилован цӀе йолу театрехь. Цуьнан массарелла йевзаш йолу роль — «Ричард III» цӀе йолу Шекспиран трагедин турпал.

Цо нохчийн матта йаьккхира оьрсийн а, кхочу пачхьалкхара йаздархойн пьесаш. Цуьнан гочдараш бух болуш («Жима трагедиш», («Моцарт а, Сальери а», «БӀаьрмециг рыцарь», «Ӏаьржа унан хенахь той») 1974 шарахь, А. С. Пушкин вина 175 шо кхочуш хенахь, хӀоттира спектакль «Пушкиниана».

1968 шо дуьна иза кинохь болх беш ву. Цуьна хьалхара фильм йара «w:ru:Белое солнце пустыни». Иза 26 фильмехь ваьлла СССРн дукха студишкахь.

Фильмографи
-----------

* Белое солнце пустыни (ГIамарийн кIайн малх) (1970 шо, Рахимов);
* День приема по личным вопросам (1974 шо);
* Горянка (1975 шо, Абас);
* По следам Карабаира (ТВ) (1979 шо, Рахман Бекбоев);
* Тегеран-43 (1980 шо);
* Кольцо старого шейха (Воккха шайхан мухIар) (ТВ) (1980 шо, Рахман Бекбоев);
* О странностях любви (1983 шо);
* Волчья яма (1986 шо);
* Под знаком однорогой коровы (1986 шо);
* Когда отзовется эхо (1988 шо, Мустафа);
* Расстанемся, пока хорошие (1991 шо);
* Мужская работа (Стеган болх) (сериал) (2001 шо, муфтий).

Хьажоргаш
---------

* Чеченский актёр Муса Дудаев отмечает двойной юбилей
* Высокая награда Мусы Дудаева
* Муса Дудаев(ТӀе цакхочу хьажорг)

|  |
| --- |
| 
П:  **Театр** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
ССРС ПКХК Дозанан эскарийн пхьошан хьарк (тӀетегарг).
Башха яйар поштан конверт а, марка а дозанан эскарийн 70 шо кхачарна лелина йолу, 1988 шо.
**До́занхойн де** — ССРС ПКХК Дозанан эскаршна йукъахь болчеран говзаллин Ӏида.

Даздо хӀора шарахь 28 майхь. И ламаст тахана а лелайо цхьацца СНГ мехкашкахь.

Истори
------

1918 шеран 28 майхь ССРС халкъан комиссарийн советан декретаца кхоьллира РСФСР Дозанан ха. Оццу хенахь кхоьллира Дозанан хен коьрта урхалла, цунна йукъа бахара хьалха хиллачу Российн империн дозанаш лардечу Дозанан хен шайолу корпусан урхаллин берриг эпсарш. Оцу структурийн когаметтаерг хилира, 1993 шеран 30 декабрехь Российн Федерацин Президентан омарца кхоьллина, Российн Федералан дозанан гӀуллакх (РФ ФДГӀ). Кхин а хьалха цуо лелайора Советийн Социалистийн Республикийн Союзан Пачхьалкхан кхерамазаллин комитетан Дозанан эскарш (ССРС ПКХК ДГӀ) цӀе. 2003 шеран майхь дуьйна Российн ФДГӀ дехьадаьлла ФКХГӀ кара. ХӀинца цунах олу «Российн Федерацин федералан гӀуллакхан дозанан гӀуллакх».

Ша даздар хьажийна ду дозанан эскарийн тӀеман ницкъ гайта, ткъа иштта махкан хьалха хӀорд тӀаьхь а, латта тӀехь а тӀемлойн декхар кхочуш деш болчу эпсарийн, салтийн, матросийн тӀеман майралла айа.

Дозанхойн дийнахь дохку зезагаш, кочарш ца вевза салтийчун каш, мохк ларбинчеран лерам беш.

Дозанхойн де советийн хиллачу аренашкахь
----------------------------------------

ССРС йукъахь хилла цхьа могӀа республикаш шеш маьрша евллачул тӀаьхьа а дитина, даз а до и Ӏида, контекст къоманчун герга далийна. Иштта, Белоруссехь, ГӀиргӀазойчоьхь, Таджикистанехь «*Дозанхойн де*» даздо 28 майхь, Российн Федерацехь санна.

Украинехь Дозанхойн де даздо 30 апрелехь, 2018 шарахь дуьйна.

Туркменистанехь Дозанхойн де даздо 11 августехь, хӀунда аьлча оцу дийнахь 1992 шарахь кхоьллина Туркменистанан Пачхьалкхан дозанан гӀуллакх.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  История празднования дня пограничника
2. ↑  День пограничника в Белоруссии
3. ↑  День пограничника в Киргизии
4. ↑  День пограничника на Украине
5. ↑  Президент Туркменистана поздравил пограничников
**Дуьненайукъара студентийн де** — 1939 шеран 17 ноябрехь — студентийн вовшен дакъа кхочуш хиларан дуьненайукъара де.

1939 шеран 16 ноябрехь нацисташ дӀалаьцначу Чехехь праган студенташ а, церан хьехархой а арабевлира демонстраце, Чехословакин пачхьалк кхоьллина шо кхачар даздеш. Нацистийн эскарша эккхийра демонстраци, цу тӀе герз тоьхна вийра медицинан факультетан студент Оплетал Ян, дӀаволларх реза ца хилар гайтаран акци хилира. Иттаннаш демонстрацихой лецира. 17 ноябрехь Ӏуьйрана хьалхха немцоша гуо бира студентийн йукъара хӀусаман. 1200 сов студент лаьцна хьажийра концлагере. Девятерых студентов и активистов студенческого движения казнили в тюрьме.

Кхо шо даьлчи, 1942 шарахь, Лондонехь дӀабаьхьира Дуьненайукъара студентийн нацизман дуьхьала къовсам латточеран гулам. Чехословакин коммуниста Шлинг Оттос кховдорца, барт бира беллачеран сийнна хӀора шарахь и терахь даздан Студентийн де аьлла.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  *Štemberková, Marie* Univerzita Karlova — Historický přehled — Praha, Karolinum, 2011. — 111 с. — ISBN 978-80-246-2014-5.
2. ↑  Otto Šling \* 24.8.1912 Nová Cerekev u Pelhřimova — † 3.12.1952 Praha-Pankrác

Хьажа иштта
-----------

* Дуьненайукъара студентийн союз
* Татьянин де
* Болгарин студентийн де
* Студентийн шеш шайна урхалла
* ПаргӀато а, демократи а къовсаран де

Хьажоргаш
---------

* Международный день студентов Архивйина 2011-01-04 — Wayback Machine
* 
* Международный день студента (календарь праздников)
Дуьненайукъара коррупцица дов латтон де

**Дуьненайукъара коррупцица дов латтон де** ( кхечу ВКЪКХ официалан меттанашкахь: инг. *International Anti-Corruption Day,* Ӏаьр. اليوم الدولي لمكافحة الفساد,‎‎испан. *el Día Internacional contra la Corrupción,* 国际反腐败日, фр. *la Journée internationale de lutte contre la corruption*) — даздо хӀора шарахь 9 декабрехь, 2004 шарахь дуьйна. Кхайкхийна ВКЪКХ Инарлан Ассамблейс (резолюци № A/RES/58/4 2003 шеран 21 ноябрера). Оцу дийнахь 2003 шарахь Мексикехь куьг яздархьама дӀайиллира коррупцин дуьхьала ВКЪКХ Конвенци.

И Дуьненайукъара де кхолларан Ӏалашо, Инарлин Ассамблейн резолюцехь ма-аллара, яра *коррупцин балан кхетам совбаккхар а, коррупци ца хилийтар а, цуьнца дов латторан Конвенцин роль а*. Резолюцехь бац массанхьа хуьлуш болу шуьйра и де даздар, цуьнца йогӀу мероприятеш яран кхайкхам.

Инарлин Ассамблейн резолюцехь гайтина ВКЪКХ Инарлин секретаре дехар ВКЪКХ наркотикашна а, зуламаллин а урхаллин (UNODC) Конвенцин пачхьалкхийн-декъашхойн Конференци секретариатан функции тӀейиллар.
Кхин дӀа хӀора шарахь Дуьненайукъара коррупцица дов латтон ден хьокъехь UNODC директоро къамел до кхайкхамца. Ткъа иштта болу кхайкхамаш кхечу дуьненаюкъарчу деношца бо ВКЪКХ Инарлин секретаро.

2015-гӀа шеран 9 декабрехь шен кхайкхамехь ВКЪКХ Инарлин секретаро Пан Ги Муна призвал: 

> 
> 
> 2030 шо кхаччалц йолу цхьаьна эшшара кхиаран областехь йолчу дийнан керлачу Повесткаца, вайн Ӏалашо ю къоьлла дӀаяккха, массарна а догӀаш долу дахаран хьолаш латто, къобал деш ду коррупцица, цуьнан ерриг аспекташца, дов латтор, кхайкхам бу хаъал лагӀдар законехь доцу финансийн Ӏовраш, юхаберзор лачкъийна бахамаш
> 
> 
> 

2015-гӀа шеран 9 декабрехь шен кхайкхамехь ВКЪКХ наркотикашна а, зуламаллин а урхаллин кхочушдаран директоро Федотов Юрийс тидам бира:

> 
> 
> Коррупци а, кхаъ эцар а шен Ӏалашоне кхаьчначу хенахь, нийсо а, бакъо а оьшу – дийнна юкъараллаш йиса тарло шайна оьшу инфраструктураш, больницаш я ишколаш йоцуш. Цу тӀе коррупцино бохабо ладамечу бакъонийн гӀуллакхийн бух, зулам до промышленностан, харцахьа боккху конкуренцин кхетам»
> 
> 
>

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Послание по случаю Международного дня борьбы с коррупцией 9 декабря 2015 года
2. ↑  Разорвать порочный круг коррупции в Международный день борьбы с коррупцией
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Димаев.

**Дима́ев Ӏела** (1953 шеран 27 сентябрь) — нохчийн музыкант а, композитор а, нохчийн хьалхара рок-группан «Зама» кхоллархо а, куьйгалхо а, Москвахь 1985 шарахь хилла йолу XII Дерригдуьненан кегирхойн а, студентийн а фестивалин дипломант, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Ленинан комсомолан совгӀатан лауреат (1986 шо), «Ярославлин сакъерар» цӀе йолу V Халкъашан йукъаран фестивалин дипломант (2000 шо), Нохчийн Республикин Халкъан артист (2001 шо), ГӀалгӀан Республикин Халкъан артист (2001 шо).

Биографи
--------

Ӏела Димаев вина 1953 шеран 27 сентябрехь ГӀиргӀазойн ССРхь. Цуьна да вара вевзаш волу нохчийн музыкант Димаев Ӏумар.

Цо дешна йуккъерачу дешараш школехь а музыкин школехь а. Деша волавеллачу дуьйна цо жигара дакъа лоцура тайп-тайпана исбаьхьаллин самодеятельностехь, суьрташ дохку а, хелхаран а кружокашка оьхуш вара иза. Иза вара Республикин пионерийн цӀахь ойлу эшеран а, хелхаран а ансамблин солист. Цо дакъа лоцура республикин конкурсашкахь а, школин самодеятельностин концерташкахь а.

Шен доттагӀашца цо 1968 шарахь кхоьллира хьалхара нохчийн рок-ансамбль «Вайнахи». Цуьнан композиторан болх цу хенахь болабелира. 1974 шарахь цо фортепиано классан музыкин училище чекхйаьккхин кхоьллира «Шовда» группа.

Волгоградехь армехь волуш хенахь цо кхоьллира эстрадан ансамбль «Ратники». И ансамбль кӀест-кӀеста гастролишца лелара Волгоградан а, Къилбаседера Кавказан тӀеман округан бӀаьхьойн декъашкахула.

1977 шарахь армера цӀа веанчул тӀехь цо Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Гостелерадион халкъан пондурийн оркестран куьйгалхо болх бира.

1981 шарахь цо кхоьллира хьалхара нохчийн корматаллин рок-группа «Зама». 1985 шарахь «Зама» ансамбльс дакъа а лецира Москвахь хилла йолу XII Йерригдуьненан кегирхойн а, студентийн а фестивалин культурин программехь, фестивалин дипломант а хилира. 1986 шарахь «Зама» группа Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Ленинан комсомолан совгӀатан Лауреат хилира. 1995 шарахь ансамблин йелира эстрадан эшеран Пачхьалкхан театран «Зама» статус. Димаев хӀоттира цуьна исбаьхьаллин куьйгалхо а, директор а.

2000 шо дуьйна 2004 шо кхаччалц иза вара РФ президентан уллехь йолу Нохчийн Республикин векалаллина коьрта специалист, 2002 шо дуьйна — культурин декъан хьаьким.

2001 шарахь иза хилира Нохчийн Республикин Халкъан артист. Цу шеран октябрехь иза хилира ГӀалгӀайн Республикин Халкъан артист.

Цо йазйина 500 сов эшар а, оркестран музыка а. Тахана иза Москвахь вехаш ву. Цо эшараш йазйо, кӀона музыканташна гӀодеш ву, продюсеран болх беш ву.

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

* Али Умарович Димаев(ТӀе цакхочу хьажорг)
* Али Димаев Архивйина 2013-01-24 — Wayback Machine

|  |
| --- |
| 
П:  **Музыка** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Дьен.

**Дьен Раймо́нда** (фр. *Raymonde Dien*; йина 1929 шеран 13 майхь, Мансинье, Франци - 2022)  — французийн йукъараллин гӀуллакххо, 1950-гӀа шерашкара тӀеман дуьхьала болу боламан жигара декъахо.

Йина механикин а, ахархочун а доьзалехь. 17 шо долуш хилира Французийн коммунистийн партин меттигерачу цхьаьна декъехь секретарь-зорбанча.

ТӀеман дуьхьала акци
--------------------

1950 шеран 23 февралехь французийн Тур гӀалара Сен-Пьер-де-Кор станце, кхечира танкех йоьттина шалон, иза хьажийна йара Французийн Индокитай. Иза хиира меттигера берриг бахархошна. Коммунистийн кхайкхамца вокзале гулбала буьйлабелира доглаза белхалой, цӀерпоштнекъахой, кхиина бовланза ишколахой. Иштта Сен-Пьер-де-Коран коммунисташа гайтира шеш вьетнаман коммунисташца цхьаьна дуй, ткъа цаьрца Францин правительство 1946 шарахь дуьйна дӀахьуш бара ХӀиндоцийчуьра тӀом. «Цхьа стаг а, цхьа су а Вьетнамерачу боьха тӀамна!» — коммунистийн агӀора болчу марселан докерша аратеттина оцу лозунгца, арабевллера Францин къинхьегамхой колониалан тӀеман дуьхьала. Реза боцучеран яккъаш хилира порташ, цӀерпоштнекъан станцеш а, заводаш а. Оцу гӀуллакхо доьхкура Францин правительствон куьйгаш (церан йоккха ойла а ца хӀоьттира Вьетнаман кхолламна), доьзийтура тӀеман ницкъашна доза тоха шен колонин махкахь. ТӀеман киранаш цатоарна французийн эскаршна боккха иэшам хуьлура, цаьрга эффект йолу операцеш ца йалора хошиминан партизанашна дуьхьала, йа гӀо а ца лацалора Францин реза болчу мехкан бахархошна, цуо тӀаьххьара кхачийра Дьенбьенфехь иэшаме.

Исбаьхьаллехь гайтар
--------------------

Ткъа шо кхаьчначу турпалхочун цӀе шовзткъе итталгӀачу шерашкахь шуьйра гӀарайаьлла йара. Бийцина хиламаш гайтира советийн музыкин говзаллехь. 1950 шарахь Прокофьев Сергейс Маршак Самуилан байташна тӀехь «Дуьненан хехь» оратори йаьккхира. Цуьнан, «ТӀом тӀемца» цӀетиллина, цхьана декъехь дуьцу Дьен Раймондин майра динчух.

Хьажа кхин а
------------

* Анри Мартен

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Fichier des personnes décédées
2. ↑
3. ↑  Прокофьев. На страже мира(ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2015 шеран 10 сентябрехь. Теллина 2012 шеран 13 мартехь.

Хьажоргаш
---------

* Викигуламан логотип Викилармехь йу **Дьен, Раймонда** теман медиафайлаш
* Репортаж в журнале «Time» 12.06.1950 Архивйина 2010-02-09 — Wayback Machine (ингалс.)
* Хо Ши Мин. «Империалистические агрессоры никогда не поработят героический вьетнамский народ». 1952
* Выступление Раймонды Дьен 27 февраля 2010 года
* Интервью с Раймондой Дьен в апреле 2012 года
|  |
| --- |
|      Дуьненан хӀуманан пачхьалкхаш
     Официалан дин долу пачхьалкхаш
     Билгаладаьккхина дац |

**Дуьненан хӀуманан пачхьалкх** — дин Ӏедалах дӀакъастийна хӀоттам болу пачхьалкх, цигахь Ӏедалан болх динан бух тӀийра дӀа а даьккхина, гражданийн законашца ду; пачхьалкхан меженийн сацамаш бан йиш йац динан кхетам тӀехь.

*«Тахана Ӏилманехь лела дуьненан хӀуманан пачхьалкхех болу кхетамехь, цхьан а официалан дин дац, цхьан а дин тӀедиллина а, гӀоле хеташ а дац. Цуьнца цхьаьна, пачхьалкхан дуьненан хӀуманийн амало тардолуьйту, пачхьалкх а, килс а вовшех къастийна хилар, уьш вовшен гӀуллакхашна йукъа ца гӀерта»*.

Дуьненан хӀуманан пачхьалкхан законаш догӀуш хила мега (дуьззина йа цхьаццанхьа) динца; «Дуьненан хӀума» билгалдоккхуш дац динан дуьхьала хиларца, ткъа доккху цунах маьрша хиларца. Масала, аборташ ца магийтар дуьненан хӀуманан сацам бу, нагахь иза, дин тӀе а ца кхевдаш, йукъара гуманитаран кхетаман бух тӀехь делахь (нийса аьлча — медикан-биологин Ӏалашонца).

Дуьненан хӀуманан пачхьалкхехь хӀора стеган бакъо йу, динан институташна тӀе а ца воьрзуш ваха. Масала, зуда ялор а, суд яр а пачхьалкхан карахь ду. Дуьненан хӀуманан пачхьалкхехь массо а динан тӀехьабозурш цхьабосса бу законан хьалха.

Дукхаха болу бусалбанийн мехкаш ца богӀу шайн критерешца дуьненан хӀуманан пачхьалкхан тӀегӀанца. Иштта, Иран а, СаӀудийн Ӏаьрбийчоь а официалан теократин пачхьалкх йу, дукхаха болу Ӏаьрбийн мехкийн конституцешкахь йаздина, шайн законаш Къуръанан а, шариӀатан а бух тӀехь хилар, мах баран динан кеп бен йац цигахь лелаш. Малайзи тӀаьхьарчу шерашкахь дуьненан хӀуман пачхьалкх тӀийра дӀайаьлла (бусалба нехан гӀуллакхаш луьсту динан полици йукъайаьлла). Бусалба нах алсама болу пачхьалкхех дуьненан хӀуманан пачхьалкхаш йу, масала, Туркойчоь а, Кхазакхстан а, ГӀиргӀазойчоь а, Азербайджан а. Цул сов, пачхьалкхаша пачхьалкхан дин а кхайкхадой, шеш дуьненан хӀуманан пачхьалкхаш йу аьлла меттигаш хуьлу (Ингалс, Дани, Мисар, Тунис, Бангладеш, кхин а).

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *С. М. Алейникова, С. А. Бурьянов.* Светское государство в вопросах и ответах: кратко, доступно и актуально. — Москва: Фонд «Здравомыслие», 2015. — 62 с. — ISBN 978-5-86388-228-4.
2. ↑  Типология государств Архивйина 2020-06-04 — Wayback Machine
**Дуьне́найукъара акуше́ркин де** — дуьненайукъара де, даздо хӀора шарахь 5 майхь.

Истори
------

Акушеркин де дӀадахьаран ойла дагатесира Дуьненайукъара акушеркийн конференцехь 1987 шарахь Нидерландашкахь. ХӀора шарахь дӀакхехьа долийра 1992 шарахь дуьйна, тахана даздо 50 сов махкахь, царна йукъахь Росси а, Беларусь а.

Ойла
----

Дуьненайукъара акушеркин де — иза бахьна ду хӀора акушеркин оцу белхаца боьзна массарех ойла ян, дӀатаса керла уьйранаш, дерриг дуьненна а акушеркаш дийриг довзийтархьама.
2015 шо кхачале Дуьненайукъара акушеркийн конфедерацис даздора и де девизца «Тахана дуьненна акушеркаш чӀогӀа оьшу, хьалха ца эшшанчу кепара», иза акушеркаш алсама безар довзуьйту кампанин дакъа дара.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  International Day of the Midwife :: Healthy Women, Health Babies, Healthy Nations ::(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2010 шеран 27 январехь. Теллина 2010 шеран 30 апрелехь.

Хьажоргаш
---------

* Медиафайлаш Викилармехь

* International Day of the Midwife Архивйина 2015-05-11 — Wayback Machine(ингалс.)
* International Midwives Day(ингалс.)
**Дуьненайукъара йаздархойн де** (йуьззина цӀе *Дерриг дуьненан машаран де йаздархошна*) — ПЕН-клуба кхоьллина 3 мартехь даздо Ӏида, «деалгӀа Ӏедале» демократин зорбанан гӀуо аспекташна дуьхьало йаре кхойкху, 

* харц зорбанех ларваларе,
* хууш харц йаздарах ларваларе,
* факташ кӀела хӀума диллина харцдар я тенденцица политикин а, тобан а, шен а доьхьа харц уьш тидар.

Ӏидан истори
------------

1921 шарахь кхоьллира ПЕН-клуб. 1986 шарахь 12—18 январехь хилира хӀеттале 48-гӀа рогӀера дуьненайукъара ПЕН-клубан конгресс, цуьнан декъашхоша сацам бира 3 март «Дерриг дуьненан машаран де яздархошна» Ӏида кхайкхо. Оцу моментехь пен-яккъаш яра бӀе сов пачхьалкхехь.

Вайн деношкахь цхьа могӀа мехкашкахь оцу Ӏидано шорйира кхайкхийна спектр. Олу «Яздархочун де», уггаре гӀарабевллачу литературин гӀуллаккхошна сий дан бахьана ду.

Хьажа кхин а
------------

* Дерриг дуьненан жайнин а, авторан бакъонийн а де
* Дуьненайукъара берийн жайнийн де
* Оьздангаллин белхалочун де

Хьосташ
-------

* RNews.ru(ТӀе цакхочу хьажорг)
* Календарь праздников
* Сайт Международного ПЕН-клуба
**Жиклёр** (фр. *gicleur*, даьлла *gicler* — цинцаш тоха) — тӀуналла я газ дӀалуш доза тоха калибр йина Ӏуьрг.

Масала, техникин литературехь жиклёр олу карбюраторан калибр йина Ӏуьргаш долу деталах (форсункан тӀассарчи). Шен функцешца а, и муьлхачу карбюраторан системе хӀотторе а хаьжжина, жиклёраш йекъало ягоргийн, хӀаваан, коьрта, компенсацин, яьсса латтаран, кхин а. Жиклёран мах хадабо цуо тӀуналла чекхъялийтаран тароне хьаьжжина, масала калибр йина Ӏуьргехула цхьаьна хенан барамехь чекхдала таро йолу хин.
Карбюраторан жиклёрашна дукха хьолахь тӀехула кхаа терхьан марка хӀоттайо. Оцу терахьа билгалдоккху къубан сантиметрашкахь цхьаьна минотехь мел тӀуналла чекхйолу, нагахь хин бӀогӀаман Ӏаткъам 1000 (±)2 мм белахь. Йо, дукхахь дерг, бесара металлех. Жиклёран Ӏуьрг ду луьра калибр йина, цундела уьш цӀандан ца мега ондачу хӀумнашца, Ӏуьрг шордина цуо болх нийса ца байтархьама.

Кхин масала ду техникин литературехь автомобилан хьалхара бӀаьрг цӀанбеш хи тухучун жиклёр.

Хьаьжа кхин а
-------------

* Ягорг яларан инжекторан система
**Дуьне́найукъара не́нан ме́ттан де** ( кхечу ВКЪКХ официалан меттанашкахь: Ӏаьр. اليوم العالمي للغة الأم,‎‎испан. *Día Internacional de la Lengua Materna,* фр. *la Journée internationale de la langue maternelle*) — йукъадаьккхина ЮНЕСКОн Инарлан конференцин 30-гӀа сессин сацамца 1999 шеран ноябрехь, даздо 21 февралехь 2000 шарахь дуьйна хӀора шарахь, Ӏалашо меттан а, оьздангаллин а шорте ларйар йолуш.

ЮНЕСКО дагахь ю превентиван мониторинган система кхолла, да кхерамехь долу меттанийн хьал таллархьама, хьал тодеш гӀодархьама.

ЮНЕСКОс маххадорца 6 эзар дуьненан меттанех ах байн кхерамехь бу. 2009 шарахь ЮНЕСКОс къобалдина Российн махкара 136 мотт бан кхерамехь хилар.

Терахь нисло Бангладешехь даздеш долчу Бенгалин меттан дуьхьа боламан денца[en]. Иза лерина ду 1952 шарахь цӀий Ӏанош хиллачу хиламашна — оцу дийнахь пакистанан полицис байира бенгалхойн мотт малхбален Пакистанехь (1971 шарахь дуьйна Бангладеш) официалан мотт бу аьлла къобал баран агӀончаш.

ВКЪКХ Инарлан Ассамблейс Дуьненайукъара ненан меттан де кхайкхоран сацаман агӀо лаьцна (Резолюци № Α/RES/56/262), кхайкхам бина ВКЪКХ а, ВКЪКХ секретариатан пачхьалкхашка-декъашхошка дуьненан дерриг меттанаш лардеш, Ӏалашдеш гӀо дарехь.

Дийнан тема
-----------

* 2019 шо — «Орамера къаьмнийн меттанаш ладам еду цхьаьнаэшшара кхирна а, машар барна а, барт барна а».
* 2018 шо — «Лингвистийн тайп-тайпана кепаш Ӏалашъяр а, дуккха меттанаш хилар хьалхататтар цхьаьнаэшшара кхиаран область киоран гуран чохь».
* 2017 шо — «Дукха меттанаш Ӏаморан бух тӀиера цхьаьнаэшшара тӀаьхьало».
* 2016 шо — «Дешаран дикалла, мотт (меттанаш) хьехар, дешаран жамӀаш»
* 2015 шо — «Инклюзиван дешар меттаца а, меттан гӀоьнца а. Меттанаш – иза ладаме ду!»

Билгалдахарш
------------

1. ↑  (оьр.) Международный день родного языка на сайте ЮНЕСКО (ссылка проверена 20 февраля 2011)
**Эшаршлакхархойн къовсам «Еврогайтам-2021»** *(инг. Eurovision Song Contest 2021, фр. Concours Eurovision de la chanson 2021, нидерл. Eurovisie Songfestival 2021)* — кхузткъа пхиолгӀа эшарийн къовсам «Еврогайтам» бу, йирзина 2021-чу шарахь Роттердамехь (Нидерландаш). 2019-чу шарахь Тель-Авивехь Лоуренс Дункано «Arcade» эшарца толам баьккхира. Къовсам дӀабахьа безара 2020-чу шарахь, амма COVID-19 уьнан пандеми бахьана долуш оцу шарахь конкурс ца хилира.

2021 шеран къовсам хилале хьалха Нидерландаш доьазза тӀелаьцна «Еврогайтам» — 1958-чу, 1970-чу, 1976-чу, 1980-чу шерашкахь.

Финалехь тоьлла Италера Måneskin тоба, шай «Zitti e buoni» эшарца.
**Заур Закраилов** — некахо, Нохчийчоьнан таррашца латаран федерацин президент, некадаран дуьненан рекорд хӀоттийнарг.

Биографи
--------

Нохчийчоьхь шозлугӀа тӀом болабелча дас-нанас Заур Волгоградан областе дӀавигира. Цигахь иза бокс Ӏамаян волавелира. Цул тӀаьхьа аппендицит дӀайаккхаран операци бахьнехь бокс йита дийзира цуьнан.

Заурс чекхйаьккхира Волгоградан пачхьалкахан университетан дуьненан экономикан факультет. Доьшуш хенахь иза паргӀат кепар латар Ӏамадан волавелира. Цул тӀаьхьа некадан Ӏама волавелира иза. Цхьа хан йаьлча цо схьайиллира «Аква-Панкратион» цӀе йолу клуб. Москвахь волчу хенахь Зауран гира таррашца латар. ТӀаккха цунна дагадеара иштта федераци Нохчийчохь кхолла.

2011 шарахь Закраилов некадеш дехьавелира Къоьзана Ӏамах (4,5 км герга).

2015 шаран июлехь Закраилов а, Хусейн Исмаилов а Керчан хидоькъе дехьадевлира, карахь Нохчийчоьнан а, Крыман а байракхаш йолуш. Иза дара мархийн баттахь. Ши а вара марха кхобуш. Уьш хира арабевлира Керчехь. Цера сий деш царна дуьхьала бевлира массийта бӀе гӀалан бахархой.

2019 шеран 6 августехь Закраилов а, «Слава» цӀе йолу спортклуб кхоьллина волу Вячеслав Тимошенко а, оцу клубан декӀашхо Евгений Семеняка а цхьана дийнахь-буса некадеш дехьабевлира Байкал хӀордан (45-55 км). Уьш некадан болабелира Листвянка йуртахь (Иркутскан область). ШозлугӀа дийнахь уьш дӀакхечира Выдрино йурте (Буряти). Хин йовхала йара 3-12 градус. 3 августехь уьш хих дехьа бовла гӀортича цера гӀуллакх ца хилира болабеллачун чӀогӀа мох бахьнехь. Некадеча хенахь уьш хичура йаа хӀум йаан а, ламаз даран а бе хичура ара ца бовлура. Некахойн кхиам лерира дуьнена рекорд. Рекорда Ӏалашо йара Байкалан хи бехдаран неха тидам тӀеберзабара. Цул хьалхара рекорд йара Японера Икараси Кенас хӀоттина. Цо 15 сахьтехь 36 км нека дира.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Ярошевич.
2. ↑  Сутки в ледяной воде. Что стало с чеченцем, переплывшим Байкал и Керченский пролив? (оьр.)(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*) (2019, 8 декабрь). Теллина 2020 шеран 30 июнехь.
3. ↑  Дроботов.
4. ↑  информ.

Хьажоргаш
---------

* *Алёна Ярошевич* Участник резонансного заплыва «За чистый Байкал» Заур Закраилов о спорте и коварстве холодной воды (оьр.) (2019, 21 сентябрь). Теллина 2020 шеран 30 июнехь.
* Пловец из Чечни установил новый мировой рекорд на Байкале (оьр.) (2019, 6 август). Теллина 2020 шеран 30 июнехь.
* *Алексей Дроботов* Чеченские пловцы переплыли Керченский пролив (оьр.) (2016, 6 июль). Теллина 2020 шеран 30 июнехь.
* Чеченский пловец Заур Закраилов установил новый мировой рекорд, переплыв озеро Байкал (оьр.) (2019, 6 август). Теллина 2020 шеран 30 июнехь.
**Дуьне́нан поли́тикин ка́рта** — географин карта, гойту дуьненан мехкаш, церан урхаллин кепаш а, пачхьалкхийн хӀоттам а. Политикин карто гойту коьрта политикин-географин хийцамаш: кхоллаелла керла маьрша пачхьалкхаш, церан хийцаелла статус, пачхьалкхаш вовшахкхетар, йекъайалар, суверенитет яр я ялар, пачхьалкхийн дозанаш хийцадалар, коьрта гӀала хийцар, пачхьалкхийн а, коьрта шахьрийн а цӀераш хийцаялар, пачхьалкхан урхаллин кеп хийцар, кхин дӀа а.

Политикин картин тӀиера хийцамаш хуьлу *дукхаллин* (пачхьалкхан керла карийна латташ тӀетохар, тӀемашкахь даьхна а, дайина а мехкаш, цхьаьнакхетар а, йохар а пачхьалкхаш, пачхьалкхаш хийцина мехкаш, кхин дӀа а) а, дикаллин (суверенитет яккхар, урхаллин кеп а, пачхьалкхан хӀоттам а хийцар, пачхьалкашна йукъара барташ кхоллабалар, кхин дӀа а) а. ТӀаьхьарчу заманахь дуьненан политикин картин тӀехь дукхаллин хийцамаш лагӀбелла, дукхах дерг хуьлу **дикаллин** хийцамаш.

Юьйцу процессаш Ӏамо дуьненан социалан-экономикин географин дакъанах, иштта *«дуьненан политикин карта»* олу.

Дуьненан политикин карта кхолладаларан коьрта муьраш
----------------------------------------------------

### Шира мур (V бӀешо кхаччалц)

Ширачу муьрехь дӀахӀуттуш, кхуьуш, юхуш яра шира пачхьалкхаш (Мисар, Карфаген, Желтойчоь, Рум); тӀаьхь-тӀаьхьа монархешкахь а, имперешкахь а чӀагӀло тхьамдалла; кхуьура тӀеман демократи. Яьржина яра кхаа тайпана пачхьалкхаш: авторитаран а, пхьолан а монархеш; импереш (царна чохь дацара билгала дозанаш марталлин политикин системан) а, гӀала-пачхьалкхаш (алсама билгала болу мехкан хӀоттам а, бахархоша политикин дахарехь жигара дакъалацар: Афина, Фива, Спарта, кхин а).

### Юккъера бӀешерийн мур (V—XV бӀешераш)

Кхузахь кхуьура деспотийн монархин Ӏедал, цуьнан концентраци а, централизаци а; европин пачхьалкхийн урхаллера килсан роль чӀагӀъялар; пачхьалкхаш гӀертар генара мехкаш схьадаха, ткъа кхин а кхоллаяла йолаелира чоьхьара базарш.

### Керла мур (XV—XVII бӀешераш — 1914 шо)

Ортелийс хӀоттийна дуьненан карта, 1570 шо
**Дуьненайукъара божарийн де** (инг. *International Men's Day*, **IMD**) — хӀора шеран, 19 ноябрехь даздо, дуьненайукъара Ӏида. Дуьххьара иза билгалдаьккхира 1999 шарахь Тринидадехь а, Тобагохь а. ТӀаьхьа оцу Ӏидан агӀо лецира Австралехь, Карибан бассейнан, Къилбаседа Америкин, Гергара Малхбален, Европин, ВКЪКХ мехкашкахь.

Дуьненайукъара божарийн де кхолларан Ӏалашо ю гендеран божарийн дискриминаци а, сте-боьршаллин бакъонаш нийса ца хиларан терго тӀеяхийтар а. Ӏида юкъадаьккхинчара терго тӀейохуьйту кӀентийн а, божарийн а могашалла Ӏалашъяран а, билгалбоккху позитиван Ӏаткъам божарийн доьзална а, бераш кхиоран а. ЮНЕСКОн цӀарах, Женевера ЮНЕСКОн Бюрон йукъараллин уьйранийн директора Ингеборг Брейнеса, ткъа иштта «Зударий а, гендеран а харцо» цӀе йолчу программан хилла куьйгалхочо билгалдаьккхира: «И чӀогӀа дика дагадеина хӀума ду, цуо таро лур ю гендеран баланс тоян». Иштта цуо тӀетуьйхира, ЮНЕСКОс догдоху цхьаьна болх бан IMD кхоьллинчаьрца.

ХӀинца Ӏида даздо дуьненан 60 сов махкахь, царна юкъахь Йоккха Британи, Канада, Дани, Норвеги, Франци, Итали, Ирланди, Австрали, ХӀинди, Цийчоь, Тринидад а, Тобаго а, Ямайка, Румыни, КЪАР, Танзани, Зимбабве, Ботсвана, Сейшелан гӀайренаш, Бурунди, Мэн гӀайре, Австри, Босни а, Герцеговина а, Украина, Пакистан, Куба, Антигуа а, Барбуда а, Сент-Китс а, Невис а, Сент-Люси, Гренада, Кайманийн гӀайренаш, Мажаройчоь, Белорусси, Гана, Сингапур, Малта, кхин а мехкаш.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  UNESCO comes out in Support of International Men’s Day // The Trinidad Guardian. — 2001.
2. 1 2 3  Интервью с доктором Джероме Тилуксингхом Архивйина 2011-01-09 — Wayback Machine
3. 1 2  International Men’s Day — Do we care? // Пресс-релиз Men’s Health & Wellbeing Association (MHWA) ACT — 2004.
4. ↑  Join in Celebrating International Men’s Day, by Harrack Balramsingh — письмо в редакцию Cayman Net News от 13 ноября 2001 года
5. ↑  International Men’s Day Global Website: Trinidad and Tobago Архивйина 2010-10-27 — Wayback Machine (записи доктора Тилуксингха о целях IMD)
6. ↑  International Men’s Day on 19 of November to highlight plight of men, (2007) Outlook India Архивйина 2008-03-17 — Wayback Machine
7. ↑  International Men’s Day Global Website Archive 2003—2006 Архивйина 2011-01-09 — Wayback Machine, 2005-2006 Архивйина 2010-11-10 — Wayback Machine
8. ↑  International Men’s Day Global Website Archive Архивйина 2010-10-27 — Wayback Machine
БӀаьстенан пейзаж
**БӀаьсте́** — шеран еа заманех цхьаъ, Ӏаьнан а, аьхкенан а йукъара зама.

Астрономин бӀаьсте
------------------

Астрономин бӀаьсте юлу бӀаьстенан де-буьйса нисдаларца, 20 мартехь (високосан хьалхарчу шерашкахь 20 йа 21 мартехь) (къилбаседа эхигехь), 22 йа 23 сентябрехь (къилба эхигехь), лаьтта аьхка малх цӀа кхаччалц, 21 июнь (високосан шерашкахь 20 йа 21 июнь) (къилбаседа эхигехь), 21 йа 22 декабря (къилба эхигехь) (дерриг терхьаш далийна дерригдуьненан хенаца; кхечу сахьтан асанахь уьш къаста тарло 1 де-буьйсанна).

Рузманан бӀаьсте
----------------

Левитан И. И. Март. 1895. Гата, даьтта. 60×75 см. Пачхьалкхан Третьяковн галерей, Москох
Кхаа бетах лаьтта: Къилбаседа эхигехь — мартехь, апрелехь, майхь, Къилба эхигехь — сентябрехь, октябрехь, ноябрехь.

БӀаьсте — Ӏаьнера аьхкене дехьаваларан зама ю, хаъал де дахло, гуонахьарчу хьолан температура хьалайолу, жигара болу дийнатийн а, ораматийн а Ӏаламан болх.

Климатан бӀаьсте
----------------

Россехь метеорологин бӀаьсте яьлла лору, юккъера температуран барам Цельсица 0 градусал хьалаяла йолаелчи.

Российн къилба кӀошташкахь бӀаьсте а, гуьйре а чучча йоьду (субтропикан климатехь, климатан Ӏа дац). Российн юккъерачу асанехь бӀаьсте йолу климатца юккъера март чекхболуш. Российн доккхаха долчу декъехь март климатаца бу Ӏаьнан бутт. Шийлачу климатан кӀошташкахь бӀаьсте юха а уьй гуьйренца (яц климатан аьхке, субарктикан климат).

Фенологин бӀаьсте
-----------------

Фенологин бӀаьсте Российн мехкашкахь йоьхку «Ӏалам самдаларца»: вегетаци йолаяларца, кхелха олхазарш дахкарца, дийшина дийнаташ самдовларца.

Хьажа кхин а
------------

**БӀаьсте:*** МаьӀна Викидошамехь
* Цитаташ Викицитатникехь

* БӀаьсте (Боттичеллин сурт)
* БӀаьсте (Пластовн сурт)
* Мэрцишор

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

* Описание весны в природе


| ⛭Шеран заманаш |
| --- |
| Бараме аса | 
* БӀаьсте
* Аьхке
* Гуьйре
* Ӏа

 |
| Тропикаш | 
* ДогӀанийн зама
* Екъа зама

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Зия.

**Зия Бажаев цӀарах йолу берийн хореографин ансамбль** (**ансамбль «Зия»**) — берийн хелхаран ансамбль.

Истори
------

1999 шаран октябрехь Зия Бажаевс къобла йира Топа Элимбаеван ойла берийн хелхарана ансамбль кхолла. Хьалха цо кхайкхира шен гергарчерий а, доттагӀий а бераш. Царехь хилира ансамблин бух. Амма тӀаьхьа дехкира кхоьчу къаьмнийн бераш. Тахана ансамблин балхехь дакъа лоцуш бу нохчий, гӀалгӀай, оьрси, абхазцаш, суьлеш, аьрмалой, болгараш.

Зия Бажаев веллачултӀехь 2000 шарахь ансамблин тиллира цуьнан цӀе. Зия вежарий Муса а, Мавлит а БажаевгӀара ансамблин гӀо дара саца ца дира. 2002 шарахь кхоьллинера «Зия Бажаеван цӀарах йолу беринй хореографин ансамбль». Оцу ансамблин куьйгалхо хилира Топа Элимбаев.

Ансамбльс кхиамашца гойту шен корматалла уггара гӀарйовлла Москохан а, Российн а, дуьненан а сценашкахь. Ансамбль ю дукха Россиехь а, кхоьчу паччхьалкхашахь а хилла йолу фестивалийн лауреат (фестивалиш «Седарчийн гулам», «Дуьненан бераш», «Оьрсийн тӀамараш», Кавказан къаьмнийн фестиваль, Халкъашна юккъера фестиваль «Баркалле некъе», VI Халкъашна юккъера исбаьхьаллин фестиваль «Ярославлин сакъерар», II Ерригроссийн кегирхойн дӀадоладаран фестиваль Москвахь, берийн фестиваль Иракехь, III Затиссан классикан балетан фестиваль Венгрехь (Гран-при), III фестиваль «ТӀемарздеш долу дуьненаш. Этнически Росси», кхиераш а). Кеги хелхархой хаза тӀеийцира хьовсархош Украинехь (Херсон), Венгрехь (Будапешт, Ниредьхаза), Францехь (Сан-Тропе), Германехь (Берлин, Дрезден, Лейпциг, Зеелов, Виттенберг), Италии (Верона), Вовшахкхетта Ӏарбийн Эмираташкахь, Иракехь (Багдад).

Российн президентан лаамца ансамбльс дакъа лецира «Йоккха бархӀан» саммитан концертехь Петарбухехь.

2009 шарахь ансамбль «Зия» кхайкхира ЦӀен майданехь хуьлуш йолу «Спасски бӀов» халкъашна юккъера тӀеман а, эшаран фестивалехь дакъа лаца.

Хьажоргаш
---------

* История ансамбля «Зия»
* «Танец помог нашему народу отвлечься от войны» Архивйина 2014-08-13 — Wayback Machine
* Ансамбль «Зия», сюита «Кавказ» YouTube чохь