**Ушурма-мирза**, **Ушарма**, **Ӏовхойн Ушарма** (шираоьрс. антропоним, XVI бӀешеран 2-гӀа дакъа) — нохчийн (Ӏовхойн) тхьамда а, тӀеман-политикин гӀуллакххо а, хьахийна оьрсийн пачхьалкхан хьосташкахь *ококи* (Ӏовхой) аьлла, уьш хьехабо *Ӏовхахь*. 1588 шеран дехаран грамотехь хьахийна цкъа, мирза даржехь; иза да ву Ӏовхойн тӀаьхьара тхьамдан — *Ӏовхойн Ших-мирзин*.

Ушурма хила тарло, Кавказехь Российн паччахьан политикин аса лелочарех хьалхара вевзаш верг.

ЦӀе
---

1588-чу шеран оьрсийн кехат тӀехь йара оцу Ӏовхойн баьччанан а, Ӏовхойн мехкаден а цӀе. И кехат дара Ших-Мирзас I-чу Фёдор Ивановичиг йазйина йолу дехаран чулацам болу грамота.  

Оцу Ӏовхойн коьртах, Ӏовхан дех лаьцна хаа 1588 шеран цхьана оьрсийн меттан документера — цуьнан кӀентан *Ших-мирзин* паччахье Фёдор I Ивановиче йазйина дехаран грамотера. Хьахайо иза, дийцаран йозанехь цкъа коьчалниг дожарехь канвехь, *Ших-мирзин* цӀарах: «оцу хенахь а аса сайн деца Ушурма-мирзица хьуна, паччахьна, тешамца а, бакъонца а гӀуллакх дира». Тайп-тайпана талламхоша тайп-тайпана транскрипци йо таханлерачу оьрсийн матте и нахийн цӀе, оцу грамотехь шираоьрсийн кепара, иштта паргӀата лелайора оцу муьран Оьрсийн пачхьалкхо малхбален феодалийн титулаш — цкъа мурза, йуха мирза (жимачу а, доккхачу а элпаца). Российн империн заманара историк а, археограф а волу С. А. Белокуровс 1889 шеран шен балхахь олу оцу тӀеман-политикин гӀуллакххочух олу *мирза Ушар* (шира йозанца *мурза Ушаръ*). Советийн муьран Кавказйовзархоша (масала Е. Н. Кушева, Н. Г. Волкова) гайта волийра иза *Ушары-* йа *Ушарым-мирза/мурза* аьлла. Оццу муьрехь, цхьацца бахьнашца, гучуделира, цуьнан нохчийн цӀе *Ушаром-мурза* хила йезар.

1959 шеран балхахь нахийн *Ушаром-мурза* цӀеран вариант, теллира (йелира?) нохчийн лингвисто И. Ӏ. Арсахановс (И. А. Арсахановцаа — *Ушаром-Мурза*). Ӏилманчо дийцарехь, и цӀе оьрсаша аларан грамотехь, лелайо шеко йоцуш нохчийн фонетикин башхаллаш, кхин а Нохчийчохь XX бӀешо кхаччалц лелла йацйиначу кепара — *Ушарма*. Масала, *Ушарма* цӀе (И. А. Арсахановн — *Шейх-Ушарма*) лелийна XVIII бӀешеран 2-гӀачу декъан гӀараваьлла динан-политикин гӀуллакххочо, имама Шейх Мансура.

Урхалладаран истори
-------------------

Схьахетарехь, ококийн хьалханчаш болу Ушурма-мирзас а, цуьнан воӀо Ших-мирзас а, оьрсийн пачхьалкхалла тӀеэцна Буьрсачу Ивано Теркан тогӀехь керла чӀагӀонаш йуьллучу муьрехь.

1567-чу шарахь Соьлжа Терках кхетачохь хьалхара Терки цӀе йолу чӀагӀо дӀахӀоттийра (Москохан векалш болу элаш А. С. Бабичевс а, П. Протасьевс а).

1572-чу шарахь Хункар-махко Ӏаткъам барца чӀагӀо йитира.

1577-1578-чу шерашкахь цу меттехь йиллира шолгӀа Терки (Москван векал- эскаран хьаькам Л. З. Новосильцев). Амма 1579-чу шарахь набахте йуха а дӀатесира.

1588-чу шарахь Ших-мирзас Москоха деана долу сийлахьчу кехатан тӀехь хаам беш бара, Ших-мирза а, цуьнан да а цу заманчохь «бакъ тешамца» оьрсийн паччахьна гӀуллакх деш вара аьлла.

Теркан гӀалагӀазкхийн а, Ӏовхан бахархойн а йукъара доза хилар бахьна долуш, уьш цу хенахь дуьйна вовшашца уьйр латтош бара.

Ӏовхойн Шихо паччахье йаздина долу кехаташ толлуш а, иштта тӀаьхьайогӀучу заманчохь оьрсийн урхалло цунна йина терго а тидаме лоцуш, ала мегар ду, Оьрсийчоьно Теркан йистехь гӀепаш йалле, вайнехан а, оьрсийн а цхьаьнагӀуллакхдар дукха хенахь дуьйна хилла хилар.

Урхалладаран маьӀна
-------------------

Къилбаседа ДегӀастанан гӀуллакхаш кхочушдарехь Ушурма-Мирзан доккха дакъа хилар билгалдаьккхира 1589-чу шеран Федор Ивановичан сийлахьчу кехатехь. Кехаташ толлуш къастийна Ӏовхойн Шихас а, цул хьалха Ушурма-мирзас а Буьрсачу Иванан йалхалла лелийна хилар. Грамотехь билгалдаьккхинера цу шимма паччахьна а, меттигера хьоладайшна а йуккъехь барт бар а, иштта цаьрга тешаме хила чӀагӀо йайтар а.

1578 шо кхачале кхелхира Ушарма. Ша лечу заманчохь цо шен воӀе весет дира паччахьан дош кхоьртан чохь латтаде (царское *«слово на голове держати»*) аьлла. Нагахь санна «слово на голове держати» даздеш аьлла дацахь, и дешнаш, Ӏилманчаш дийцарехь, иза цуьнан куьйгакӀелахь хилар къобал дар дара. И дешнаш цо аьлла хилар къасто хала ду. Мухха а делахь, царна йуккъахь йолу йукъаметтигаш бертахь куьйгакӀелахь волчу тайпана йара.

Ушаром а, тӀаьхьо хилла Ших Ушаромов (Ӏовхойн) а *«гӀебартойн дайшца зӀе йолуш бара, ГӀирмин дуьхьало йеш а бара»*.

Ушароман латтанаш санечу меттехь дара, хӀунда аьлча, уьш гӀумкхийн латтанийн йистехь дара. Ткъа гӀумкхийн элаш Россин мостагӀчуьнца - ГӀирман ханаллаца - доттагӀаллин йукъаметтигаш йолуш бара.

Билгалдахарш
------------

Комментареш

1. 1 2 3  По какой-то причине, известный кавказовед советского периода Е. Н. Кушева, в своих работах иногда указывает этот документ с более поздней датировкой — от 1589 года (например Рус.-чеч. отношения, 1997, с. 269).
2. ↑  Текст из грамоты-челобитной: ЦГАДА, ф. Кабардинские дела, 1588, № 2, л. 1-8. Опубликован: Белокуров, 1889, с. 63—65, Рус.-чеч. отношения, 1997, с. 17—18.

Хьосташ

1. ↑  Ушары-мурза Окоцкий (Ауховский). — Вестник. Северный Кавказ, 2020. — № 2.
2. ↑  Славянская энциклопедия: XVII век Том 2
3. 1 2  Рус.-чеч. отношения, 1997, с. 269.
4. ↑  Белокуров, 1889, с. LXXXI.
5. ↑  Рус.-чеч. отношения, 1997, с. 269.
6. ↑  Рус.-чеч. отношения, 1997, с. 262, 269, 366.
7. ↑  Арсаханов, 1959, с. 7.
8. ↑  Белокуров, 1889, с. 64.
9. ↑  1588 г. ноябрь. — Из дела о приезде в Москву к царю Федору Ивановичу посла кабардинского князя Алкаса Асланбека (Асламбека) и племянника окоцкого мурзы Шиха Батая
10. 1 2  А. А. АДИЛСУЛТАНОВ АККИ и АККИНЦЫ в XVI—XVIII веках Грозный 1992
11. ↑  Белокуров С. А. Указ. соч. С. 64.