recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Дешаран де** (1 сентябрехь) — 1984 шарахь дуьйна ССРСн пачхьалкхан Ӏида, юкъадаьккхина 1984 шеран 15 июнехь арадаьккхинчу ССРС Лакхара Советан Президиуман № 373-11 «1 сентябрь дерриг халкъан Ӏида — Дешаран де – кхайкхорах» цӀе йолчу Омарца. Иштта ду официалан Ӏида цхьайолчу советийн хиллачу пачхьалкхашкахь а, масала, Россехь, Украинехь, Белоруссехь. Балхара мукъа де дац. Нагахь 1 сентябрь кӀиран денна нислахь даздаран линейкаш 2 сентябрехь йо.

1 сентябрь — керлачу дешаран шеран юьхьиг дукхаха болчу российн дешархойн, студентийн, хьехархойн.  

Ламаст хилла оцу дийнахь ишколашкахь даздаран линейкаш, классан сахьташ, хааран а, машаран а, кхерамазаллин а, майраллин а Ӏамолаш яр.

Билгалдахарш
------------

1. ↑
2. ↑  В Украине сегодня отмечают День знаний  (оьрс.). NEWSru.ua (2014 шеран 1 сентябрь).
3. ↑  В Беларуси празднуют государственный праздник — День знаний  (оьрс.). Гродненский государственный медицинский университет (2014 шеран 1 сентябрь). Архивйина 2014-09-03 — Wayback Machine
**Ко́рвату́нтури** (фин. Korvatunturi) — къо корта болу лам (тунтури, фьельд) локхалла 486 метр. Иза бу Лапландехь Российн-финляндин дозан тӀехь, Мурманскан къилба-малхбузехьа 78 км. Ламан малхбузера дакъа Лапланди олучу провинцера Савукоски олучу йукъараллин латтан тӀехь ду, малхбалера дакъа Мурманскан областан Кольскан кӀоштан Верхнетуломскан гӀалин меттиган латтан тӀехь ду.

Фольклор
--------

Фольклоро дийцарехь Корватунтури тӀехь Ӏаш ву финийн гӀура дада — Йоулупукки, ламан гена доцуш цуна юрт йина. Ламан цӀе гочйича хьулу «МуцӀар-лерг», лам пхьагалан лергех тера хилар бахьнехь.


Корватунтури тӀера гоьрга панорама
Корватунтури тӀера гоьрга панорама

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Peakbagger.com
2. ↑  Знаете ли вы?  (оьрс.) Santapark.com. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 31 март. Архивйина 2014-03-31 — Wayback Machine
3. ↑  Сопка Корватунтури  (оьрс.). Путеводитель по Калининграду и Северо-Западному федеральному округу. (19 мая 2011). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 6 февраль.

Хьажоргаш
---------

* wikimapia.org
**Киттийн а, дельфийн а дуьненайукъара де** (инг. *World Whale and Dolphin Day*) — Ӏида, юкъадаьккхина 1986 шарахь Дуьненайукъара китташ дайаран комиссис (инг. *International Whaling Commission — IWC*). Иза даздо 23 июлехь, хӀунда аьлчи оцу дийнахь 1982 шарахь IWC кхажтесна коммерцин Ӏалашонца китташ дайар 1985/1986 муьехь дуьйна маггане а ца магдар.

Ца магдар ницкъе даьлла 1986 шеран 19 февралехь дуьйна. Цуьнан лерамна хӀора шарахь 19 февралехь даздо кхин цхьа Ӏида — Киттийн дерриг дуьненан де. Иза лору кхин декха дийнаташ Ӏалашдаран де а. Наггахь тайп-тайпана мехкийн экологин кхолламаш хьажадо и де хӀаллак хила герга яханчу цхьаьна кепарчу декхачу дийнатна.

«Ӏилманан Ӏалашонна» китташ лецар
---------------------------------

Токион базарара киттан жижиг
Дуьненайукъара китташ дайаран комиссис китташ лецаран болх ца магийча, Япон, санкцех кхераелла, бартан реза хила йийзира, амма шена кӀелдахьула болх бан меттиг йитира «Ӏилманан хьашташна китташ лецар» аьлла. 2007 шеран китташ леца йелла квота 950 кит хилира, аьлчи а хӀора дийнахь Японехь лоцура кхоъ гергга кит. Оццу шарахь японин китташ лецаран флотилин флагман «Ниссин-мару» тӀехь цӀе елира, тӀаккха «Ӏилманан» дайира 508 дийнат. И дар-дацар бахьнехь Японехь кховдийра китташ лецар церан пхоран муьрехь. Ӏилманан белхаш чекхдевлчи дийнатийн жижиг коьртаниг кхочу японин ресторананашка. Иштта Японехь дӀадоло гӀерта букъ бойна китташ лецар.

2010 шеран 19 февралехь Австралин премьер-министра Радд Кевина тӀедиллира Японин китташ лецаран болх сацор, кхерам тесира Гаагерчу дуьненайукъара зуламийн суьде Токион дуьхьала дов хьедан.

Хьажа кхин а
------------

Билгалдахарш
------------

1. 1 2
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑  Япония впервые за 20 лет не смогла выбрать квоту на промысел китов.  РИА Новости (2007, 1 март). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 26 мартехь. Теллина 2010 шеран 13 августехь.
7. ↑  Австралия пригрозила Японии международным судом за промысел китов, *Лента.ру* (19 февраля 2010 года).
**Topaz Solar Farm станци**
**Карлаболу ницкъ** я **карлайолу («баьццара») энерги**- карлайолу хьостанах йоккху энерги ю. Иштта ницкъо маьӀданан (лаьттара йоккхучу) ягорг санна дукха парникийн газ а, Ӏалам бехдеш йолу хӀуманаш а ара ца хоьцу. Адамаш дукха а шерашкахь дуьйна пайдаоьцура ламастан могӀан ницкъах а, гидроэнергетиках а, биоярогах а, маьлхан энергих а. ТӀаьххьарчу заманахь дукхачу пачхьалкхашкахь даьржаш а, гӀарадолуш а ду ишттачу ницкъан массийн арахецар.

«Баьццара» энерги Ӏаламан гӀирсах йоккхуш ю, масала: маьлхан нуьрах а, хин Ӏоврах а, могӀах а, хӀорд тӀекхетарах а, геотермалан йовхонах а, уьш карлаяккхалуш ю, иштта биоягоргах а: дечигах а, ораматийн даьттанах а, этанолах а.

2018-чу шарахь карлайоккхучу ницкъашца кхачо йира дуьненна хьашташна 26-чу проценте кхаччалц.

Кхиаран тенденцеш
-----------------

2006-чу щарахь карлайоккхучу энергица гергга 18 % хьашташна кхачам бира. Ткъа царах 13 % ламастан биомассах- дечиг дагадарца-йаьккхина яра.

2010-чу шарахь дуьненан 16,7 % энерги яйар карлабоккхучу ницкъо кхочуш йира. Ткъа 2015-чу шарахь и гайтам 19,3%-е кхаччалц хьалабелар.

Ламастан биомассан дакъа тӀаьхь-тӀаьхьа лахлуш ду, ткъа кхузаманан карлайоккхучу энергин гайтам лакхаболуш бу.

2004—2013 шерашкахь Европин бертахь арахоьцуш йолу карлайоккху электроницкъ баран гайтам 14 % тӀера 25 % тӀекхаччалц лакхабаьлла. 2018-чу шарахь Германехь «баьццарчу» хьостанашца 38 % электроницкъ арахецна.

Хьостанаш
---------

1. ↑  World gross electricity production, by source, 2018 – Charts – Data & Statistics - IEA
2. ↑  *Евгения Сазонова, Алексей Топалов* Европа устала от солнца и ветра. *2016-02-07*.  Газета.ru. Теллина 2016 шеран 7 февралехь.
3. ↑  *Андрей Гурков* Deutsche Welle 03.11.18 Плохая погода для «Газпрома»: газ проигрывает в ФРГ ветру и солнцу
**Ибраги́м Абибула́тович Кодзо́ев** (1939 шеран 20 июль, Орджоникидзе, Къилбаседа ХӀирийчоь, РСФСР, ССРС) — еза атлетикан ССРС Сийлахь тренер, халкъашна йуккъера категорин суьдхо. Цо Ӏамийначарна йуккъехь бу ССРС а, Европин а, дуьненан а, Олимпан ловзарийн а чемпионаш, 3 ССРС Сийлахь спортан говзанча, 16 халкъашна йуккъера классан ССРС спортан мастер, 200 сов ССРС спортан говзанча.

Биографи
--------

Вина 1939 шеран 20 июлехь Орджоникидзехь. 1956 шарахь цо школа чекхйаьккхира. 1957 шарахь цуьнан доьзалла Соьлжа-ГӀала схьабеара. Цо болхбира заводехь токарин дешархо волуш. Болх бина ваьлча иза волейболан секци воьдара. Секци уллехь йолу «Динамо» стадионехь йара. ТӀаьхо иза йеза атлетикин секци вахара. Цхьа шо далале цо ССРС спортан мастеран кандидатан норма кхочуш йира.

1958—1961 шерашкахь иза армехь вара. Цигара цӀа веача иза йуха а тренировкашка аьха волавелира. 1961 шарахь иза спортан мастер хилира. Цу хенахь волавелира иза тренеран болх бан.

1970-гӀа шерашкахь «Динамо» йахьаллонашкахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР командера массо 12 стаг ССРС спортан мастер норма кхочуш йира. ТӀаккха куьйгалхос сацам бира Ибрагим Кодзоев керахь йолу Соьлжа-ГӀалахь йеза атлетикин центр схьаялла. И центр кеста хилира ССРС коьрта центрех цхьаъ. 1977—1990 шерашкахь Кодзоев вара йеза атлетикин ССРС гулйина командан тренерийн штабан декъашхо.

Кодзоевс кечбина штангисташ:

* Ибрагим Самадов — ССРС а, Европин а, дуьненан а чемпион, Олимпиадан шозлугӀа совгӀатхо.
* Асланбек Эдиев — масийттуза ССРС чемпион, 3-за дуьненан чемпион, дуьненан чемпионат шозлугӀа совгӀатхо, масийттуза дуьненан рекордсмен.
* Мухади Садаев — 7-за ССРС чемпион, 3-за Европин чемпионатан 2-гӀа совгӀатхо.
* Рамзан Мусаев — ССРС чемпион, шозза Европин чемпионатан 2-гӀа совгӀатхо.
* Умар Эдельханов — ССРС чемпион, Атлантехь (АЦШ) 1996 шарахь хилла Олимпиадан декъашхо.
* Исраил Арсамаков — масийттуза ССРС чемпион, Европин чемпион, дуьненан чемпионатан дато совгӀатхо.
* Адам Сайдулаев — масийттуза ССРС чемпион а, рекордсмен а, ССРС Кубкан масийттуза йаккхинарг, ССРС Сийлахь тренер.

ССРС йохначул тӀехь цуьна Соьлжа-ГӀалара ГӀалгӀан махка дӀаваха дийзира. Цо Сурхо-ХитӀехь шен доттагӀашца а, гергарчарца а доьхна культурин цӀа меттах а хӀоттийра, цунах спортзал а йира. Оцу спортзалчу цо бевзаш болу тренераш балха кхайкхира. Керла меттехь Кодзоевс кечбира 15 спортан мастера а, 2 халкъашна йуккъера классан мастер а.

Доьзал
------

Цуьнан зуда йу Зухра, ингалсан меттан хьехархо.

Цуьнан кӀант Мохьмад винера 1962 шарахь. Цо чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан спортан факультет. Иза вара йеза атлетикин спортан мастер. Иза вахара МВД балха. Цо чекхйаьккхира Свердловскехь йолу МВД лакхара школа а, Москвахь йолу академи а. 2000 шарахь шен белхан декхар кхочуш деш иза кхелхира. Цуьнан ши кӀант кхиош ву цера нанас а, де дес а, де нанас а.

Хьажоргаш
---------

* Заслуженный тренер ССРС Ибрагим Кодзоев(ТӀе цакхочу хьажорг)
* Ибрагим Кодзоев Архивйина 2013-04-04 — Wayback Machine
* Заслуженный тренер ССРС Ибрагим Кодзоев YouTube чохь

|  |
| --- |
| 
П:  **Спорт** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
**Кентукки Уайлдкэтс** (инг. *Kentucky Wildcats*) — Кентуккин университет NCAA божарийн баскетболан хьалхара дивизионехь гойту студентийн баскетболан команда. Ловзу Лексингтонехь (Кентукки штат). ХӀинца команда ловзу Къилба-Малхбален конференцехь. Командин йу NCAA баьхна толамийн бараман — 2130 а, толамийн процентан — 76,2 % а рекордаш. «Уайлдкэтсан» кхин а йу NCAA турнирехь дакъалацаран бараман − 55 а, турнирехь толаман бараман — 121 а рекордаш, кхин а йоккху шолгӀа меттиг «ЛАУК Брюинс» дӀайаьлча йаьхна чемпионийн титулаш. Цул сов, 1946 а, 1976 а шерашкахь Кентукки хилла Къоман кхайкхаран турниран толамхо, цуо йо оцу командех NCAA а, NIT а масех чемпионийн титул йаьккхина цхаъ бен йоцу команда. 58 рекордан NCAA турнирехь дакъа лацар доцуш, «Уайлдкэтсан» рекорд йу турнирехь левзина матчийн барамца — 177, финалан 1/8 (инг. *Sweet-16*) декъехь дакъа лацаран барамца — 43, финалан 1/4 (инг. *Elite-8*) декъехь дакъа лацаран барамца, ткъа кхин а постшеран турнирашкахь дакъа лацаран барамца — 51 (NCAA а, NIT а). Командо 17-зза дакъа лаьцна Йеаннан Финалехь а, 11-зза NCAA финалехь а, йаьккхина 8 чемпионийн титул.

ЦӀера матчаш «Уайлдкэтсо» ловзайо «Рапп-аренехь» — командин хилла тренеран Рапп Адольфан цӀе тиллина спортан гӀишло чохь. И арена йу уггаре дукха чухоам болу АЦШ стадион, йина леррина баскетболех ловза, чухоьу 23 500 стаг. Иза бахьнехь Кентукки мехкан рекордхо йу цӀахь ловзо матчехь алсама хьовсархой хуьлу команда. Дукхаха болу командин хьовсархойх олу «Доккха айсина къам» (инг. *Big Blue Nation*) йа «Йоккха сийна дохк» (инг. *Big Blue Mist*).

2009 шеран 1 апрелехь «Уайлдкэтсан» коьрта тренер хилира Калипари Джон, цуо оцу даржехь хийцира Гиллиспи Билли.

Истори
------

### Рапп ванн ле (1903—1930)

| ⛭«Кентукки Уайлдкэтс» — 1947/1948 шеран NCAA чемпионаш |
| --- |
| 
* 12 Ральф Бирд
* 14 Джо Холланд
* 15 Алекс Гроза (финала MOP)
* 18 Дейл Барнстейбл
* 19 Уолтер Хирш
* 20 Джек Паркинсон
* 23 Клифф Баркер
* 25 Джим Лайн
* 26 Кенни Роллинз
* 27 Уоллес Джонс
* 30 Джим Джордан
* Тренер Адольф Рапп

 |

| ⛭«Кентукки Уайлдкэтс» — 1948/1949 шеран NCAA чемпионаш |
| --- |
| 
* 12 Ральф Бирд
* 15 Алекс Гроза (финалан MOP)
* 18 Дейл Барнстейбл
* 19 Уолтер Хирш
* 23 Клифф Баркер
* 25 Джим Лайн
* 27 Уоллес Джонс
* 31 Джо Холл
* Тренер Адольф Рапп

 |

| ⛭«Кентукки Уайлдкэтс» — 1950/1951 шеран NCAA чемпионаш |
| --- |
| 
* 6 Клифф Хэган
* 7 Гай Стронг
* 11 Шелби Линвилл
* 16 Лу Циропулос
* 19 Уолтер Хирш
* 30 Фрэнк Рэмзи
* 32 Скиппи Уитакер
* 35 Си Эм Ньютон
* 38 Бобби Уотсон
* 77 Билл Спайви (финалан MOP)
* Тренер Адольф Рапп

 |

Кеп:Кентукки Уайлдкэтс 1957-1958
Кеп:Кентукки Уайлдкэтс 1977-1978
Кеп:Кентукки Уайлдкэтс 1995-1996
Кеп:Кентукки Уайлдкэтс 1997-1998
Кеп:Кентукки Уайлдкэтс 2011-2012
Кеп:Къилба-Малхбален конференци (баскетбол)

1. ↑  2011-12 NCAA Final Four Records Book
2. ↑  2011-12 University of Kentucky Men’s Basketball Media Guide
3. ↑  Kentucky Wildcats Official Athletic Site — University of Kentucky(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).
4. ↑  CoachCal.com - The Official Site of John Calipari(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*). Теллина 2013 шеран 24 ноябрехь.
Классикан механика- физикин теори ю. Цо макроскопин объектийн *(хӀоьан тӀера машенан меженаш тӀе кхаччалц)* а, астрономин объектийн *(масала тӀурненан кемаш, планеташ, седарчий, галактикаш)* боламашна сурт хӀоттадо. Классикан механико урхалла деш йолу объектан карара хьал девзуш хилча, иза тӀейогӀучу хенахь муха лелар ю ала йиш а ю (детерминизм), иштта иза хьалхалерачу заманахь муха лелла дийца йиш а ю.

Галилейн дустараллан принципашна а, Ньютонан низамашна а  тӀехь кхоллайелла механикин кеп ю иза. Цундела кест-кеста цунах ***«ньютонан механика***» олу.

Классикан механикин дакъош:

1. Статика
2. Кинематика
3. Динамика

Коьрта кхетамаш
---------------

Классикан механико коьртачу билгалонех а, моделех а пайда оьцу:

* шорте
* хан
* дӀалараран кеп
* масса
* хӀумаллин тӀадам. ХӀумаллин тӀадамаш кинематикехь а, динамикехь а тайп-тайпанчу бустамашца дӀаязбо:
	+ радиус-вектор
	+ сихалла
	+ сихдалар
	+ масса
	+ импульс
	+ кинетикан энерги
	+ ницкъ
**Омар (Шота) Никович Гумашвили** (1945 шеран 2 март - 2020 шеран 24 октябрь) - нохчийн спортхо (самбо), спортан журналист, нохчийн спортан журналистикан бух биллинчарах цхьаъ, СССР спортан говзанча.

Дахар
-----

Вина 1945 шеран 2 мартехь Джуокьал юртахь (Ахметан кӀошт, Гуьржийчоь). 1963 шарахь цо чекхйаьккхира Гуьржийн ССР Цхалтубски кӀоштехь йолу школа-интернат. Дешна ваьллачул тӀаьхьа иза Соьлжа-ГӀале цӀавеара. 1968 шарахь цо чекхйаьккхина Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институт. Институт чекхйаьккхича иза хьажийра ТӀехьа-Мартанера № 2 йолу школе хьехархон болх бан. Амма цуьнан болх бар ца нисделира — иза эскаре дӀавигир. Армехь иза вара Соьлжа-ГӀалин МВД спортан взводехь.

Иза чекхйаьккхинчул тӀехьа цо дукха болх бира тайп-тайпана спортан организацишкахь. Цо газеташкахь а, журналашкахь а, радиохь а, телевиденехь а кест-кеста буьйцура нохчийн спортхой а, цера кхиамаш а.

2009 шарахь Соьлжа-ГӀалахь арахийцира цо йазйина книга «Спортивные звёзды Чечни». Цу чохь цо буьцура нохчийн спортхой а, тренераш а, цера дахар а. Оцу книган чохь дара гулдина дукха нахан ца гина суьрташ а.

Библиографи
-----------

* *Гумашвили О. Н.* Спортивные звёзды Чечни(оьр.) / Бураева Т. И.. — Грозный: ФГУП Издательско-полиграфический комплекс "Грозненский рабочий", 2009. — 704 с. — ISBN 978-5900231-58-7.

Хьажоргаш
---------

* Мовлади Абдулаев. 75-летний юбилей Омара Гумашвили. Энциклопедия чеченского спорта. 2020 шеран 25 март.
* Мовлади Абдулаев. Книга о знаменитых спортсменах Чечни. Энциклопедия чеченского спорта. 2005 шеран 10 март.
Леррина шен компьютеран схема:  

1. Монитор  

2. Материн плата  

3. Процессор  

4. Порт ATA  

5. Оперативни иэс  

6. Шор даран картанаш  

7. Компьютеран кхачан блок  

8. Дискчуюьларг  

9. Декъа диск  

10. Пиллигаш  

11. Компьютеран дахка
Классический вид персонального компьютера — системан блок, видеомонитор, клавиатура (на фото — ДВК-2)
**Компью́тер** (инг. *computer*, МФА: [kəmˈpjuː.tə(ɹ)] — «лорург») — дӀахӀоттор йа система, оцу билгала тӀейиллина хийцало операци кхочушйо.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Представлено британское произношение слова; также возможен американский вариант: [kəmˈpjuː.tɚ]. Нормативное произношение в русском языке: [kɐmˈpʲjʉtʲɪr]
**Деларан де, Ӏовдалчеран де** — дерриг дуьненан Ӏида, даздо 1 апрелехь дуккха а пачхьалкхашкахь а, мехкашкахь а.

Оцу Ӏиданехь тӀеэцна доттагӀашца, бевзачаьрца забарш яр, я царех белар. Ламаст хилла Керла Зеланди, Ирланди, Йоккха Британи, Австрали, Къилба Африка пачхьалкхашкахь а, мехкашкахь а забарш делккъалц бен ца йо, ткъа цул тӀаьхьа забаршъечуш олу «апрелан Ӏовдалш».

Истори
------

1509 шарахь цхьаьна французийн поэто хьахийна «Poisson d’Avril» (нох. Апрелан забар), хила мега, Ӏидане хьажош. Хууш ду, 1539 шарахь цхьаьна фламандийн эло забарца Ӏехийна шен лайш, цхьацца забарен белхаш делла хьалхарчу апрелехь. Дуьххьара дуьххьал дӀа Ӏида хьахадаран терахь ду 1686 шо, оцу дийнахь Обри Джона хьахийна «Fools Holiday» (нох. Ӏовдалчеран Ӏида). Цул тӀаьхьа итт шо даьлчи масех лондонхо гӀоьртина нах лиебан, Тауэрехь «лоьмаш лийчо» кхойкхуш.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Archie Bland*. The Big Question: How did the April Fool's Day tradition begin, and what are the best tricks?, *The Independent* (1 April 2009). Хьаьжна 5 апрелехь 2016.
2. 1 2 3 4  Boese, Alex (2008) «April Fools Day — Origin » *Museum of Hoaxes*
**Керлагвине́йн хӀорд** я **Бисмаркан хӀорд** (инг. *Bismarck Sea*) — Тийна океанан малхбузера гӀайренаш йукъара хӀорд, къилбаседехь а, малхбалехь а, къилбехь а доза тоьхна Бисмаркан архипелаго, малхбузехьа — Керла Гвиней гӀайренца; зӀе ю Витязь хидоькъечухула Соломонан хӀордаца. ХӀордан Йуккъера кӀоргалла ю 1700 м, максимум кӀоргалла — 2665 м. Керлагвинейн хӀордан майда — 310 эз. км² гергга.

ХӀордан бух шортта кегийра гунаш а, ТӀапломан гӀайренаш а долуш аккумулятиван акъари ю. ХӀордан акваторехь хуьлу лакхара сейсможигаралла, сих-сиха хуьлу хин бухара мохкбегор.

Бердаш нийса ду. Дукха маржанийн рифаш ду. Керла Гвиней гӀайренан уллохула сихаллийца 0,5—0,75 м/с чекхдолуш ду Керлагвинейн хилелар. ГӀайренаш юкъахула хаало хӀорд чӀогӀа тӀекхетар.

Хин тӀехулара температуран юккъера барам 28 °С. Дуралла 34‰, океанан юккъерчу барамал лахара ю, алссама атмосферан йочанаш хилар бахьнехь. ХӀорд чу кхета даккхий хиш Сепик а, Раму а (ший а Керла Гвинейн къилбаседа-малхбален бердаца).

Коьрта порташ: Маданг Астроляби айман Керла Гвиней гӀайренан берд тӀехь, Рабаул Керла Британи гӀайрен тӀехь.

Керлагвинейн хӀордан акваторехь долу дерриг бердаш а, гӀайренаш а, хӀинца ду Папуа — Керла Гвинейн.

Керлагвинейн хӀордан географи толлуш боккха болх бина оьрсийн хӀордан экспедицеш (масала, «Витязь» корвет-кеманахь), уьш боьзна бу Н. Н. Миклухо-Маклайн белхашца, цуьнан сийнна цӀе тиллина Керлагвинейн хӀордан бердайистан — Миклухо-Маклайн берд.

Истори
------

1910 шарахь дуьйна ингалсан картографехь цӀе йелла **Бисмаркан хӀорд**, хийцина германхойн Пруссийн арахьара гӀуллакхийн министран Бисмарк Оттон сий деш.

Хаза факташ
-----------

1943 шеран 2—4 мартехь хӀорда чохь хилла америкин-австралийн а, японан а эскаршна юкъахь боккха тӀом. Японан канон тӀелетта бартхойн авиацис 1943 шеран 3—4 мартехь бухадахийтира бархӀ эскаран транспорт а, диъ эсминец а.
**Дахар** (латинан маттахь *vita*) — биологин агӀора хьажча — шеца «чохь са долу хӀуманан башхаллаш» йолу материн жигара форма ю; организмехь хӀумаллийн хийцам а, цуьнан бекъабалар а чекхбоккхуш физически а, химин а процессийн цхьанакхетар ду. Дийначу материн коьрта атрибут ю — репликаци ярна лелош йолу генетикан информаци.

Репликацин ярна лелош йолу генетикан информаци — дийначу материн коьрта атрибут ю. Таханлерачу дийнахь *«дахар»* дешан тайп-тайпана маьӀна ло, цхьабакъду Ӏилманчаша къобал йо цуьнан билгалонаш: организаци хилар а (кепе балийна хӀоттам), метаболизм а (Ӏаламо ницкъ балар а, и ницкъ шен хӀоттам ларбарна а, чӀагӀбарна а лелабар) , дегӀдаккхар а, адаптаци а (организм гонахарчу хьелех йолийтар), дебар а (чохь са долу хӀуманаш дебаш ду).
**Кузнецо́ва О́льга Алексе́евна** (йина 1967 шеран 23 октябрехь Тамбовн областера Моршанск) — российн йайн атлет, йуккъера дистанцин идаран говзанча. Российн гулйина йайн атлетикин командин йукъахь идана 1990-гӀа а, 2000-гӀа а шерашкахь, йаьккхина детин мидал чохь йолу Европин чемпионатехь Гентехь, къоман тӀегӀанера хьалхейаккхаран толамхо а, совгӀатхо а, дуьненан рекордхо. Москохан векал. Российн дуьненайукъаран классан спортан говзанча.

Биографи
--------

Ольга Кузнецова йина 1967 шеран 23 октябрехь Тамбовн областера Моршанск гӀалахь.

Ида йолайелира меттигерачу Берийн-кегийрхойн спортан ишколехь тренеран Юрова Нина Васильевнин куьйгаллехь. ТӀаьхьа тренер хилира Эльбаум Александр Давидович. Москохан а, Москомспортан МГФСО векал.

Дуьххьара ша йовзийтира йерригроссийн тӀегӀанехь 1993 шарахь, йаьккхира борзанан мидал 1500 метран йадарехь Москохахь хиллачу йайн атлетикин чохь йолчу Российн чемпионат — тӀаьхьа ца йисира кхузахь Москохан областера Подкопаева Екатеринел а, Свердловскан областера Бетехтина Натальял.

1994 шеран Российн Ӏаьнан чемпионатехь Липецк гӀалахь даьккхира борза 800 а, 1500 а метрийн дистанцешкахь — шоззе а цулла хьалхайелира Подкопаева Екатерина, Рогачёва Людмила а. Иштта «Оьрсийн Ӏа» цӀе йолчу къовсамашкахь даймохкхошца Афанасьева Еленица, Зайцева Натальица, Подкопаева Екатериница цхьаьна хӀоттийра дуьненан рекорд 4 × 800 метран эстафететехь — 8:18,71.

2000 шарахь Волгоградехь хиллачу Российн Ӏаьнан чемпионатехь туьйлира 1500 метран йадарехь, гайтира дуьненан шеран уггаре дика хан — 4:05,44, детин мидал а йаьккхира 800 метр йодуш, Косенкова Юлийл тӀаьхьайисира. Иштта йукъакхечира российн къоман гулйинчу командин коьртачу декъе, бакъо йаьккхира мехкан сий лардан Гентера чохь йолчу Европин чемпионатехь, цигахь жамӀ 4:13,45 долуш детин мидал йаьккхира 1500 метр йодуш.

2001 шеран Российн Ӏаьнан чемпионатехь Москохахь хилира детин совгӀатхо 800 метр йодуш, ийшира Афанасьева Еленел, борзанан мидал а йаьккхира 1500 метр йодуш — кхузахь хьалхайелира Горелова Наталья а, Задорожная Елена а. 1500 метран дисциплинехь йада йезара чохь йолчу дуьненан чемпионатехь Лиссабонехь, амма тӀаьххьара йукъарайелира оцу къовсамера.

ХӀора шарахь Моршанскехь дӀахьо ламастан кегийрхойн турнир йайн атлетикехь дуьненайукъара классан спортан говзанчин Кузнецова Ольгин совгӀаташна.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Olga Kuznetsova // *(unspecified title)*
2. ↑  World records and best performances. Athletics Weekly
3. ↑  Кеп:IAAF
4. ↑  *Воронков Д. А.* Первый открытый турнир по лёгкой атлетике на призы мастера спорта международного класса, экс-рекордсменки мира в эстафете 4×800 метров, серебряного призера чемпионата Европы в беге на 1500 метров Ольги Кузнецовой.  МБОУ ДО ДЮСШ г. Моршанск (2016). Теллина 2020 шеран 26 мартехь.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* World Athletics

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Костоев.

**Абубака́р Хаса́нович Косто́ев** (1967 шеран 30 июль, Сипсо-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика) — Российн МВД белхало, полицин майор, Российн Федерацин турпал (2014).

Биографи
--------

Костоев вина 1967 шеран 30 июлехь Нохч-ГӀалгӀай АССРн Сунженски кӀоштан Орджоникидзевская юртахь. 1993 шо дуьйна иза ву МВДхь болх беш. Цо чекхйаьккхина Ростован технологийн колледжан гӀишлошйаран дакъа (Ярославски областан Ростов гӀала) а, Российн МВД Санкт-Петербурган университет а. 2011 шо дуьйна иза ву полицин лакхара куьпан инспектор.

Цуьнан майралла а, говзалла а бахьнехь дукха нах болчу меттахь террористан бомба эккхитуш новкъалла хилира. Костоев йукъахь волу полицин тоба машен тӀехь волу зуламхо сацо гӀоьртира. Бомба эккхар бахьнехь виъ полицейски чевнаш йира, лулахь Ӏаш волу цхьа стаг вийра. Костоеван масийтта чов йинера.

2014 шеран 14 октябрехь цунна йелла Российн Федерацин Турпалан цӀе.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Костоев Абубакар Хасанович.  www.warheroes.ru. Теллина 2017 шеран 3 июнехь.
2. ↑  Наш выпускник – герой России !.  rc-it.edu.yar.ru. Теллина 2019 шеран 17 мартехь.

Хьажоргаш
---------

* Владимир Путин вручил «Золотую Звезду» майору полиции Ингушетии // Аргументы и Факты
* Глава Ингушетии поздравил майора полиции Абубакара Костоева с присвоением звания Героя Российской Федерации // Официальный сайт Республики Ингушетии
* Вручение государственных наград (22 декабря 2014 года) // Президент России
ХӀара йаззам этносийн йукъараллех лаьцна бу; эстетикех лаьцна категорех хьаьжа: Къам (эстетика).
**Къам** — историн агӀор хӀоьттина адамийн йукъаралла, кхоллало тайпанийн йукъаметтигаш йухучу хенахь цхьацца тайпанех.

Цхьа мотт, мохк, гӀиллакхаш, оьздангалла хуьлу. 

«Къам» терминан хадийна доза дац, тайп-тайпана дошмашкахь тайп-тайпана маьӀна даладо, вайн заманахь леладо «этнос», «халкъ» дешан синоним санна.

Романтикин национализман заманера автораш ойура оцу терминца къоман дог (масала, иштта ду цуьнан маьӀна лозунгехь «Православи, Самодержави, Къам»).

Билгалдахарш
------------

Викидошаман логотипВикидошаман логотип Викидошам чохь бу йаззам **«къам»**

1. ↑  Велижев, 2019.

Хьажоргаш
---------

* *Михаил Велижев.* Поиск русской идеи и понятие народности. — Arzamas.academy, 2019.
**Къилбаседа ХӀинди** — чу йогӀу Джамму а, Кашмир а, Химачал-Прадеш, Пенджаб, Харьяна, Уттар-Прадеш, Раджастхан, Чхаттисгарх, Уттаракханд, Мадхья-Прадеш штаташ.

Климат
------

Къилбаседа ХӀинди вайн дуьненан дукхах ерг къилбаседа юккъерчу бараман зонехь ю. Шийла Ӏане, йовхачу аьхкене а, барамера муссонашка хьаьжна ца Ӏаш, Къилбаседа ХӀинди Дуьненахь уггар климат бес-бесар йолу регион ю. Диапазонера −45° тӀиера (Брасехь, Джамму а, Кашмир а) 50,6° тӀекхаччалц (Раджастханехь) экстремалан температураш ю. Брас ю шолгӀа уггар шийла нах беха меттиг дуьнен тӀехь.

Истори
------

1826 шарахь СаӀид Ахьмад Барелви шен накъосташца кхечира Пешаваре. Меттигерчу пуштунийн тайпанийн гӀоьнца цуьнан аьтту белира йоцучу ханна Ӏедал каралаца а, Пешаварехь шариӀатан законашца еха пачхьалкх кхоьллира. Амма, 1830 шо чекхдолуш меттигерчу бахархойн налогийн политикин реза цахилар бахьнехь гӀаттам белира, Барелвин шен накъосташца вада вийзира.

Хьажа иштта
-----------

* Португалин ХӀинди

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Sarina Singh, «India: Lonely Planet Guide», Lonely Planet, 2003, ISBN 1-74059-421-5.
2. ↑  Nichols, Robert *Settling the Frontier: Land, Law and Society, in the Peshawar Valley*, 1500-1900

Хьажоргаш
---------

| ⛭ХӀиндин регионаш |
| --- |
| ХӀиндин байракх | 
Къилбаседа ХӀинди • Малхбален ХӀинди • Къилбаседа-Малхбален ХӀинди • Малхбузен ХӀинди • Къилба ХӀинди
 |
**Къилбаседа Кавказ** — Европин малхбалера мохк бу. Iаьржa, Азов, Чеккхсаго хIорданашна юккъехь Iуьллуш йу. Кавказан лаьмнаш а, къилбседехь Дон a, Волга хиш къастош йу Къилбаседа Кавказ кхин йолчу метигах. Къилбаседа Кавказ, 14 миллион адам дехаш меттиг йу, царалахь уггуре доккха къам, Нохчийн къам ларалуш ду.

Къилбасед Кавказан Мохкаш
-------------------------

* Нохчийчоь
* Адыгейчоь
* ГIалгIайчоь
* ДегӀаста
* Къилбаседа ХӀирийчоь
* Краснодаран мохк
* Кхарачой-Чергазийчоь
* ГӀебартойн-Балкхаройчоь
* Ставрополан мохк

Къилбаседа Кавказан къаьмнаш
----------------------------

Къилбаседа Кавказехь ду 100 сов къаьмнаш. Уггаре даккхий къаьмнаш ду: нохчий (1.360.000 адам), суьйлий (760.000), хIирий (650.000), гIебартлой (500.000), даргинаш (500.000), лезгинаш (420.000), гIалгIай (400.000), карачай (160.000), гIазгIумкий (150.000), черказой (100.000). Дукхах долу кавказан къаьмнаш бусулба динехь ду (5,5 миллион), амма Кавказехь Iаш болу оьрсий а хIирий керст динехь бу (8 миллион).

Географи
--------

Линкаш
------

* Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien
* Atlas of the Caucasian Languages Архивйина 2007-09-17 — Wayback Machine
* Кавказ-Чат. Молодёжни форум
* Кавказ-Центр. Кавказан ИнформАгенство, 5 маттахь Архивйина 2014-01-05 — Wayback Machine
**«Къинхетамаллин йижарий»** (ингалсан маттахь *The Religious Order of the Sisters of Mercy*, RSM) — католикийн зударийн монахийн конгрегаци ю. Йиллина Дублинехь 1831-чу шарахь гӀуран-беттан (декабран) 12-чу дийнахь Маколи Кэтрин Элизабетс.

Хабар
-----

«Къинхетамаллин йижарий» конгреци кхоьллинарг ю Маколи Кэтрин Элизабет. Цо шен дайх дисина даьхни Дублинера «Къинхетаман цӀенна» хьажийра.

Оцу цӀено чохь Маколи Кэтрин Элизабетан лархоша тайп-тайпана дешаран а, динан а, йукъараллин а гӀуллакхаш кхочушдора.

«Къинхетаман цӀа» хӀинцале долуш ду. Таханлерачу дийнахь цу чохь «Халкъашна юккъера къинхетаман йукъ» ю.

Хьалхарчу муьрехь килсан векалш реза бацар «Къинхетаман цӀа» чохь зударийн йукъаралло дӀахьуш долчу динехьдоцучу белхашна. Килсан Ӏедалца халонаш ца хилита, шен динан дас хьехар динчул тӀаьхьа, Маколи Кэтрин Элизабет монахийн конгрегаци кхолла йолаелира.

Маколи Кэтрин Элизабет дийна йолуш бӀе шовзткъе итт зуда яра монахийн жамӀате йукъайогӀуш.

Ирландехь кхоьллира хьалхара шийтта йижарийн цӀа, Ингалсехь диллира ши цӀа.

1841-чу шарахь лахьанан-беттан (ноябран) 11-чу дийнахь Маколи Кэтрин Элизабет кхелхира. Цул тӀаьхьа «Къинхетамаллин йижарий» монахийн конгрегацин гӀуллакхаш даьржира Америкин Цхьанатоьхначу Штаташкахь а, Австралехь а, Керлачу Зеландехь а, Аргентинехь а.

1992-чу шарахь «Къинхетамаллин йижарий» конгрегацино йиллира Дуьненайукъара Къинхетамаллин Ассоциаци (Mercy International Association). 2006-чу шарахь цуьнан берриг пайда герга 5,5 миллион фунт стерлингаш дара.

2009-чу шарахь хӀутосург-беттан (майан) 20-чу дийнахь Ирландин урхалло конгрегацин белхан талламаш бира. «Берашца къизалла лелаяр толлуш йолчу Комиссин» хабаро конгрегацин берийн цӀенош чохь Ӏаш долчу берашна тайп-тайпана гӀело ярна монахаш бехкебира.

Хьостанаш
---------

1. ↑  Аббревиатуры католических женских монашеских орденов и конгрегаций
2. ↑  'Endemic' rape and abuse of Irish children in Catholic care, inquiry finds
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Абрамова.

**Кузнецова (Абрамова) Мария Павловна** (1924—2003) — текстилан суьртан исбаьхьалча, РСФСР Исбаьхьалчин бертан Ивановн кхолламан декъашхо 1948 шарахь дуьйна, РСФСР Пачхьалкхан И. Е. Репинан цӀарах совгӀатан лауреат (1975).

Биографи
--------

Мария Павловна йина 1924 шеран 22 июлехь жимачу гӀалахь Судиславлехь (хӀинца Костроман область) совдегархочун Абрамовн тӀаьхьенах волчун доьзалехь. 1930 шарахь доьзал кхелхира Кинешма гӀала.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болалуш Мария Павловнин 17 шо дара. Иза балха йахара фабрике, фронтан рицкъ латторхьама. ТӀом чекхбаьлча кхелхира Иваново гӀала. 

1946 шарахь «1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамтӀехь сийлахь къахьегаран» мидалца совгӀат дира.

1950 шарахь мааре йахара Кузнецов Михаил Филипповиче (агаран пхьар, ССКП декъашхо). Церан ши кӀант хилира.

Мария Павловна йелла 2003 шеран 6 апрелехь.

Дешар а, гӀуллакх а
-------------------

"Бакъдерг" газет тӀиера йаззаман кийсиг
Чекхйаьккхира Ивановон Химик-Технологин техникум говзаллица исбаьхьалча-прикладник, цул тӀаьхьа болх бан йолайелира Н. А. Жиделёвн цӀарах текстилан фабрикехь говзаллица текстилан суьртан исбаьхьалча.

1948 шарахь дуьйна Кузнецова Мария Павловна — РСФСР Исбаьхьалчин бертан Ивановн кхолламан декъашхо.

Шен болх бахьнехь иза махкахула кхоллараллин командировкашкахула дукха лелара, царна йукъахь ССРС хилла республикашка а (Балтикайистан а, Узбекистанан а, кхин а). 

Цуьнан кӀадеш тӀиера оригиналан суьрташна дукха хьолахь лакхара мах лора исбаьхьаллин кхеташонашкахь.

СовгӀаташ
---------

* РСФСР Пачхьалкхан И. Е. Репинан цӀарах совгӀат (1975) — Ивановн областан текстилан фабрикашкахь, шортта арахеца, лакхара исбаьхьаллин керлачу кепийн кӀадеш дарна.
* «1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамтӀехь сийлахь къахьегаран» мидал (1946)
* «Къинхьегаман ветеран» мидал (1980)

Хьосташ
-------

* Сайт Артру.инфо(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 15 декабрехь. Теллина 2013 шеран 18 майхь.
**Дошаман статья** — коьрта структуран барам бу муьлххачу дошаман.

Дошаман статья лаьтта:

* йолоран барамах;
* йолоран барамах кхетош а, цуьнан коьрта аматаш йуьйцу текст.

Дошаман статьян структура
-------------------------

**Дошаман аьру дакъа**. Дошаман статья муьлххачу дошамехь йолало **коьртачу дашца** (кхеча агӀора: коьрта дош, лемма, Ӏаьржа дош — коьрта дош билгалдаьккхина ахдерстинчу шрифтаца).

Цхьана долу коьрта дешнаш кхуллу **дешнийн гулам**, йа дошаман аьру дакъа.
Дешнийн гуламан харжам (муьлха дешнаш гӀур ду оцу дошам йукъа, муьлха гӀур дац) бозуш бу дошаман Ӏалашонах (гота-леррина, универсалан кхин дӀа а).

Дешнийн гулам латта тарло меттан декъех:

* фонемаш (аьзнийн) — тӀехьарчу хенахь шуьйра кхуьу автоматаца мотт бовзаран кеп бахьана долуш;
* морфемаш (дешхьалхенаш, орамаш, суффиксаш) — морфемийн дошамашна, грамматикин дошамашна, дошкхолларан дошамашна;
* лексемаш («коьртачу кепера» дешнаш) — оцу критерешца хӀиттийна дукхахйолу дошамаш: маьӀнийн, орфографин, кхин а;
* дешанкепаш (билгалчу терахьехь, дожарехь дешнаш) — грамматикин дошамашна, рифмийн дошамашна, кхин дӀа а;
* дешнийн цхьаьнакхетарш (цхьаъ доцуш, масех иштта йа вуьштта уьйр йолу дешнаш) — масала, фразеологин дошамашна, идиомийн дошамашна, клишен дошамашна, кхин дӀа а.

Наггахь дешнийн гулам лаьтта лексемех а, дешнийн цхьанакхетарх а (масала, энциклопедин дошамашна).

**Дошаман хьалхара дакъа** — ду коьртехь долчух кхеториг. Доаман стаьян структура билгалйолу дошаман Ӏалашонах. Аьтту декъан зонаш кечйо хӀора а дошаман. Иза хила тарло: долчу дешан синонимийн тептар (синонимийн дошамна), дешан гочдар (кхечу меттанашкара дешнийн дошам), долчу дешо гойту маьӀна, цаьрца хила тарло графикаш, схемаш, суьрташ (энциклопедин дошамашна), кхин дӀа а. Масала, маьӀнийн дошаман аьтту агӀон чуйогӀу зонаш:

* грамматикин;
* стилистикан;
* маьӀнан;
* суьрташ (цитаташ, реченеш);
* маьӀнан тайпа (дуьххьал дӀа, хьовзийна);
* дошкхолларан бен;
* «ромб тӀехьара» олу дакъа (фразеологизмаш);
* кхин а

Дошаман статьян йукъахь дукха нисло **билгалонийн область (зона)** (йа йеккъа **билгалонаш**). Билгалонаш хила тарло стилистикан, грамматикин, кхин а. Билгалонаш дукха хьолахь лаьтта коьрта дешан тӀеххьа, амма хила тарло кхечу меттигашкахь а (масала: *шира* — шира маьӀна, *наггахь хуьлу* — наггахь бен ца хуьлу маьӀна, *Ӏилм.* — Ӏилманан маьӀна, иштта кхин а).

Ша йолчу дошаман статьяш цхьана кхуллу **дошаман дегӀ**. ДегӀ доцуш, муьлххачу дошамехь йу дешахьалхе, «Муха лелоеза дошам» дакъа; бехкамийн дацдарийн тептар, кхин а. Цул сов, дошамашкахь хила тарло хьажоргаш (Википедехь хьажоргийн роль ловзайо дӀасахьажоргийн агӀонаш, «цхьа маьӀна ца хилар» а, «Категоризаци» а агӀонаш).

Хьажа иштта
-----------

* Дошам
* Энциклопеди
* Дошаман типологи

Хьажоргаш
---------

* Грамота.ру: вселенная в алфавите
Атоман хӀоьънан **дуладаларан терахь** (синонимаш: Химиийн элементан **атоман лоьмар**, **атоман терахь**, **рогӀан лоьмар**) — атоман хӀоьънера протонийн барам бу. Дуладаларан терахь цхьабосса ду хӀоьънан булабаларца, барам бусту Элементаран электрийн булабалар терахьца, цуьнца цхьаьна кхин а цхьабосса ду Менделеевн таблицера рогӀерчу лоьмаран шен-шен хӀоьънан химийн элементан.

«Атоман» я «рогӀан» лоьмар боху термин дукха хьолахь лелайо атоман физикехь а, химехь а, ткъа эквивалентан термин «дуладаларан терахь» — хӀоьънан физикехь. Ионизаци янза йолу атомехь электронан чкъоьран электронийн барам цхьабосса бу дуладаларан терхьаца.

Дуладаларан терахь дукха хьолахь *Z* элпаца билгалбоккху. Дуладаларан терахь цхьатерра долу, амма тайп-тайпана массийн терахь *A* (нийса ду протонийн *Z* а, нейтронийн *N* а терахьаш цхьанатохарх) долу хӀоьънийн цхьаьна химийн элементан тайп-тайпана изотопаш ду, хӀунда аьлча нийсса хӀоьнан булабаларо билгалдоккху атоман электрийн чкъор а, цигара схьа, цуьнан химийн аматаш а.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Лакхара.


**Лакхара** (инг. *Lake Superior*, фр. *lac Supérieur*, Оджибве Gichigami) — Къилбаседа Америкера Ӏам, Даккхий Ӏаьмнийн системера уггаре боккха а, кӀорга а Ӏам. Майданца дуьненахь уггаре боккха теза Ӏам бу (82,7 эз. км²), дуьненахь шен барамца шолгӀа бу, Каспий-хӀордал 5-за жима. Ӏам лаьтта Канадан а, АЦШ а дозанехь — къилбаседехьа лаьтта канадан провинци Онтарио, малхбузехьа а, къилбехьа а — америкин штаташ Миннесота, Висконсин, Мичиган.

ЦӀе
---

Оджибве маттахь Ӏомах олу *Gichigami*, иза «доккха хи» бохург ду. «Гайаватех йиш» чохь Лонгфелло Генри Уодсворта и цӀе язйина «Gitche Gumee» аьлла.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Верхнее озеро // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Костоев.

**Ширва́ни Устарха́нович Косто́ев** (1923, Галашкие, Ламанхойн Автономин Советийн Социалистийн Республика — 1949 шеран 6 август, Елгава) — лакхара лейтенант, штурман авиацин полкан декъан командир, Сийталхь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Российн Федерацин турпал.

Биографи
--------

Вина 1923 шарахь Нохч-ГӀалгӀай АССР Галашкие юртахь. 1941 шарахь ЦӀен эскарехь тӀеман гӀуллакх доладелира. 1942 шарахь цо чекхйаьккхира Краснодаран тӀеман авиацин пилотийн школа. Школа чекхйаккхча иза вара Поволжьехь а, Сибарехь а йолу сов авиаполкашахь.

1942 шо дуьйна иза фронтехь вара. ТӀамтӀехь цо лелийра Ил-2 цӀе йолу кема. Иза 100 сов вахара мостагӀийн эскарашна бомбанаш тоха, цунна кхуза чевнаш йинера, амма иза йуха а тӀамтӀе вогӀура.

Курски латарехь Костоевс хӀаллак йира 11 мостагӀийн танк. Цхьана дийнахь иза шен кемантӀехь йухавогӀуш цун тӀелетира кхоъ немцой кема. Костоевс цхьа кема чудаитира, амма цуьн кеманан а дика зен динера. Цуьна дийзира ца ваьлла кема охьахаийта. Кхано йагарйича цуьна кеман кхетта хиллера 17 дӀаьндирг.

Костоев дакъа лецира Белорусси а, Прибалтика а, Малхбале Прусси а паргӀатйоккхуш. 1945 шарахь Кёнигсберган уллехь цо хӀаллак дира 125 салтий а, эпасар а тӀехь болу немцойн хӀордан кема. Циггахь цо кхи цхьаъ мостагӀийн кема чудаитир. Цул тӀаьхьа цо Берлин паргӀатйоккху операцехь дакъа лецира. Германи эшин йаллале цо кхи цхьаъ кема чудаитир.

Цунна Советски Союзан Турпал цӀе йала йеза аьлла цуьнан хьакимаш кехаташ кечдинера, амма цхьа а бахьан ца дуьйцуш цунна и цӀе ца йелира. Куьгалхошна Костоев везара, цундела нохчий а, гӀалгӀай а цӀера бохуш хенахь иза эскерехь витира. 1945 шарахь иза шен гергарниш болчу Алма-Ата улле вахар, царна шега далуш долу накъостал а дийра.

ТӀом чекхбелча иза Прибалтийски тӀеман округехь висира. Цигахь иза вара зерхо-кеманхо. 1949 шеран 6 августехь иза велира. Костоев дӀавоьллира Латвехь Елгава гӀалин уллехь.

1995 шеран 6 июлехь цунна йелира Российн Федерацин Турпалан цӀе.

СовгӀаташ
---------

* Мидал «Дашо седа»;
* Ц1ен Байракхан орден;
* Сийталхь-Боккха Даймехкан тӀеман 1-ра даржан орден;
* Сийталхь-Боккха Даймехкан тӀеман 2-чу даржан орден;
* Ц1ен Седан орден;
* мидалш.

Хьажоргаш
---------

* Костоев Ширвани Устарханович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой». Теллина 2014 шеран 14 июнехь.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
Кул Шариф *(гӀез. «Кол Шәриф» мәчете)* 2005-чу шарахь схьадиллина Казанан а, ГӀезалойчоьнан а коьрта рузбан маьждиг. Казанан кремлех лаьтташ ду. Республикин историн сийлахь меттиг санна лоруш ду.

Истори
------

1552 шарахь 2-чу октябрехь оьрсийн эскаро Казанан ханалла дӀалецара. Царна дуьхьало йеш эскаран хьалха ваьлла вара сеид Кул Шариф. Нана-гӀалин ларбархой бара юхацабовлуш мостагӀан дуьхьало йеш. Амма оьрсаша штурм йинчул тӀаьхьа Казанан бахархой а, церан куьйгалхо Кул Шариф а бийра. ТӀеман цӀергахь яра Казань. Иштта масийтта бӀов йолу ханаллан коьрта маьждиг а хӀаллакдира чудеанчу эскаро.

1995-чу шарахь, гуьйренан муьрехь, ГӀезалойчоьнан Президенто Минтимер Шаймиевс Буьрса Иванан армис эскаро хӀаллакдина маьждиг юхаметтахӀотто сацаман куьг яздира. Цу шарахь Ӏаьнан муьрехь конкурс кхайкхира. Цу конкурсехь дакъалецара архитекторш Ш. Х. Латыповс а, М. В. Сафроновс а, А. Г. Саттаровс а, И. Ф. Сайфуллинс а. Цара Кул-Шарифан цӀарах долу маьждиган проект хӀоттийра.

Диъ бӀе (400) миллион сом даьлла маьждиг деш. Ткъа сметан тӀехь билгалдаьккхина пхи бӀе (500) млн сом дара. Иза дара сагӀан делла ахча. Шовзткъе эзар адамо а, организацеш а дакъалецира гӀоьнна ахча тосуш. Церан массера цӀерш дӀаязйина маьждиган коьрта холл чохь.

Юнкерски училищан гӀишло хилчу меттахь долийра белхаш. 2001-чу шеран аьхкенан муьрехь маьждиган гӀишло яран белхаш (цӀогол а, нартол дӀахӀотторца) чекхделира. Кул Шариф схьадилланчу муьрехь Европехь а, Россехь а уггаре доккха маьждиг хилар кхайкхадира. Амма иза шайгара кхоьллина статус яра.

Архитектура
-----------

Маьждиган момсаршан локхалла шовзткъе берхӀитта метр ю. Кхин а шиъ жим мимарш ю.

*«Казанан куйнан»* кепехь ю маьждиган нартол. Цуьнан лакхе ткъе ткъесна метр а, ткъа диаметр 17 метр ю.

Мокхаз а (гранит), шагатӀулг а Уралер бахьар. Кузанаш Иранан Исламан Республикин Урхаллин совгӀат ду. Пхи метр бес-бесара люстра а, витраж а, пенашан рельефаш хазъен хӀуманаш а, мозаика а, деши а Чехехь йина ю.

Маьждиг чохь туристашан экскурсеш ян шиъ балкон ю. Цул сов исламан оьздангаллин а, ИйдалтӀиехь бусалба дин даржаран историн музей а, никах деш чоь а, имаман кабинет а ю.

Маьждиган гӀишлош кӀайн шагатӀулган куц-чкъор долуш ю. Нартол а, цӀогол а бирюзан басахь ю. Маьждиган фасад кечъйина исламан тематикехь борзанан металлан йозанца. Буьйсанна маьждиг эффект йолу чиркхашца серладоккху.

Галерей
-------

* 
* 
* 
* 
* НартолНартол
* Маьждиган макетМаьждиган макет
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

Хьосташ
-------

1. ↑  Исторические памятники Казани Архивйина 2019-04-30 — Wayback Machine
2. ↑  Webarchive-копия сайта мечети kulsharif.rin.ru(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2005 шеран 7 сентябрехь. Теллина 2005 шеран 7 сентябрехь.
3. ↑  Мечеть Кул Шариф: контакты, фото, видео, никах, намаз, новости.  www.kul-sharif.com. Теллина 2017 шеран 22 мартехь.
4. ↑  Комплекс мечети Кул Шариф Архивйина 2009-07-09 — Wayback Machine // Оф. сайт Казанского кремля
5. ↑  Интересные факты о мечети Кул-Шариф
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Куру.
Ведийн муьрехь Куру паччахьалла лаьттина меттиг.
**Ку́ру** (санскр. कुरु) — хӀиндо-ариен тайпана кшатрийн а, цара ведийн муьрехь ХӀиндиера куьйгалла ден, тӀаьхьуо Махаджанападех цхьаъ хилла йолчу пачхьалкхан цӀе а ю. Куру паччахьалла лаьттина таханлера Харьянан а, Делин а кӀошташкахь, иза хилла дуьххьарлера политикин центр хӀиндо-ариешан ригведин муьрал тӀехьа. Кхузахь йуолийна кодификаци а, редакци а ян ведийн тексташна. Дукхаха болу Ӏилманчаша дийцарехь, Куру паччахьаллин мур богӀу Ӏаьржа а, цӀиен а кхийран оьздангаллин (вайн эрал XII—IX бӀешераш хьалхара) археологин мурца. Нийсса оцу хенахь ХӀиндин субконтинентехь эчиг гучудаьлла лору, иза дуьххьара хьахийна ду «Атхарваведехь» «Ӏаьржа маьӀда» аьлла. Оццу Ведехь (XX.127) Парикшитах олу «Курун паччахь». Парикшитан кӀант, Джанамеджая, хьахийна «Шатапатха-брахманехь» а, «Айтарея-брахманехь» а. Куру паччахьалла кхин а сих-сиха хьахайо тӀаьхьараведийн литературехь.

Хьажа иштта
-----------

* Куру (паччахь)

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Law, B.C. (1973). *Tribes in Ancient India*, Bhandarkar Oriental Series No.4, Poona:Bhandarkar Oriental Research Institute, p.19
2. ↑  Raychaudhuri, H.C. (1972). *Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty*, Calcutta:University of Calcutta, pp.11

*Bharata Bhumi aur Unke Nivasi*, 1930, pp 297—304, Jaychandra Vidyalankar; Abhidharamkosa, Vasubandhu, Varanasi, 1930, 3/57; Yuan Chwang p 32-35

Хьажоргаш
---------

* Coins of Kuru janapada
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Къинхьегам (маьӀнаш).

**ЙАЙ «Къинхьегам» завод** («Къинхьегам» доттагӀаллин механикин завод, чуйналало а, механикин а, машенашйаран а) — 1904 шарахь Новосибирскехь йиллина Ӏаьржа а, бесара а металлургин гравитацин маьӀданаш цӀандаран, маьӀданаш дахаран а, гӀишлошйаран а индустрин Российн коьрта завод. 120 шо гергга ду «Къинхьегам» заводо шен гӀирсаш латто ЛДП а, генара дозанал ароахьара а мехкийн бӀеннаш ламанан предприятешна.

2012 шарахь йиллира «Къинхьегам завод» компанийн тоба. Цунна чу йогӀу — КъАЙ «Инвестпарк», иза йу ЙАЙ «„Къинхьегам" машенашйаран заводан» коьрта предприяти а, фондлатториг а — маьӀданаш-цӀандаран гӀирсаш арахецархо, ЙАЙ «ТИГОМ» — маьӀданаш-цӀандаран машенашйаран технологин, ДЖЙ «Конвектика» — банийн а, йовхойаларан пешаш арахецархо.

Истори
------

### Кхиаран историн муьраш

1898—1904 г. Завод болхбеш йара тойаран пхьалгӀа санна, йиллинера мухажира Глотов Виктор Михайловича.

Хьажа кхин а
------------

* Металл лало гӀуллакх
* Лазерца хадор
* Токаро кечдар
* Полиуретанаш

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

* Официальный сайт
* Библиотека Сибирского Краеведения. Самый первый завод (об истории новосибирского завода «Труд»)
**Нью-Йоркехь волу жандарм** (фр. *Le Gendarme à New York*) — Крюшо цӀе йолчу жандарман леларехь лаьцна Жан Жирос йаьккхина комедийн киносерин шолгӀа фильм ю. Советийн прокатехь «Мосфильм» киностудин дублица а, *«Крюшо Нью-Йоркехь ву»* цӀарца а араелира. Дублин режиссёр Алексеев Алексей вара.

Рольш ловзинарш а, царна дубль йинарш а
---------------------------------------

   Луи де Фюнес (Глузский Михаил) — лакхара вахмистр волу Людовик Моревон Крюшо

   Мишель Галабрю (Граббе Николай) — старшина волу Жером (Альфонс-Антуан) Жербер

   Жан Лефевр (Файнлейб Виктор) — жандарм волу Люсьен Фугас

   Кристиан Марен (Маркин Виктор) — жандарм волу Альбер Мерло

   Ги Гроссо (Олег Голубицкий) — жандарм волу Гастон Трикар

   Мишель Модо (Юрий Мартынов) — жандарм волу Жюль Берлико

   Женевьева Град (Макагонова Роза) — Николь Крюшо

   Марино Мазе (Владимир Ферапонтов) — Альдо, итальянийн жандарм

   Доминик Зарди — итальянийн жандарм

Хьостанаш
---------

1. ↑
2. 1 2
3. ↑
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  *Blanc J.* AlloCiné (фр.) — 1993.
5. 1 2 3 4 5 6  Internet Movie Database (инг.) — 1990.
6. ↑  *(unspecified title)* (нем.) — Zweitausendeins.
**Пётр Максимович Крутов** (1923 шеран 16 октябрь, ГӀизларан кӀошт, ДегӀастанан Автономин Советийн Социалистийн Республика — 1988 шеран 12 январь, Соьлжа-ГӀала) — зӀенча, лакхара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вина 1923 шеран 16 октяберхь Дагестанан ГӀизларан кӀоштан Нови Серебряковка юртахь. Йукъаралин школа чекхйаьккхинчул тӀаьхь цо колхозехь счетовод болх бира. 1941 шеран октябрехь иза ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. 1942 шо дуьйна иза тӀамтӀехь вара. 1943 шеран октябрь кхачале гвардин лакхара лейтенант Крутов вара Аренан фронтан 7-гӀа гвардин армин 133-гӀа гвардин къаьстина зӀенан батальонан телефонийн а, кабелин а взводан отделенин куьйгалхо.

1943 шеран октябрехь Крутован взвод йара Украинин Днепропетровскан областан Верхнеднепровскан кӀоштан Днепран малхбузе бердан тӀехь йолу Бородаевка юртан уллехь йолу плацдармехь долу эскаран зӀе латтош, хедина серий меттахӀоттош. Немцойн эскарс советийн куьйгаллийн пунктан гуо бича цо царна дуьхьул латар кхоьллира, цера массо а тӀелатар кхиаме йухатухуш.

1943 шеран 26 октябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца гвардин лакхара лейтенантан Крутован йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

1945 шарахь Крутовс чекхйаьккхира эпсарийн говзалла шарйаран курсаш. 1947 шарахь лакхара лейтенант волуш иза тӀаьхьллоне веккхира. Красноярскан советски а, партин а школа а, ЦК КПСС Партин лакхара школа чекхйаьккхича иза вара цхьана райкоман хьалхара секретарь а, цул тӀаьхьа Нохч-ГӀалгӀайн АССР Госпланан председатель. 1966 шарахь иза совхозан директор хилира. Соьлжа-ГӀалахь Ӏаш вара.

Крутов велира 1988 шеран 12 январехь, дӀавоьллира Соьлжа-ГӀалан йуккъера кешнашкахь. Нохчийчоьхь хьалхара тӀом болабелча цуьнан каш тӀехь болу хӀоллам хӀаллакйира. ХӀинца цуьнан меттехь хӀоттина керла хӀоллам. И хӀоллам регионан даржан хӀоллам лоруш ду. 2010 шарахь цуьнан хьал вон дара.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5   Крутов, Пётр Максимович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

* Крутов, Пётр Максимович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».