recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Георгий Семёнович Болтаев** (1914 шеран 5 апрель, Костанай, Тургайн область[d] — 1986 шеран 13 август, Соьлжа-ГӀала) — гвардин капитан, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вина 1914 шеран 5 апрелехь Костанай гӀалахь (хӀинца — Казахстан) ахархон доьзаллехь. Йуккъера школа чекхйаьккхична иза бухгалтеран болх бан волавелира Семипалатинскехь йолу «Главпарфюмерия» цхьанакхетарехь.

1936—1938 а, 1939—1940 а шерашкахь Болтаев вара ЦӀен эскарехь. 1942 шеран маехь иза йуха а эскаре дӀавигира. 1944 шарахь цо чекхйаьккхира Тамбовехь йолу эскаран гӀашсалтин училище. Цул тӀаьхьа иза Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман фронте хьажийра. 1944 шарахь иза КПСС декъашхо хилира.

1945 шеран апрель кхачале капитан Болтаев хилира 1-ра Белоруссин фронтан 8-гӀа гвардин армин 57-гӀа гвардин кхиссархойн дивизин 172-гӀа гвардин кхиссархой полкан автоматхойн ротан куьйгалхо.

Болтаев билгалвелира эскар Одра хих дехьадолуш хенахь а, Зееловски лакхенаш схьайохуш а.

1945 шеран 16 апрелехь цуьнан рота массарелла хьалха немцойн траншейн чу а иккхина хӀаллакйира 2 йоккха топ а, 5 герздаьтта меттиг а, цхьа бӀе гергга мостагӀийн салтий а, эпсараш а, иштта схьайаьккхира 75-мм йоккхий тоьпийн батарей. 17 апрелехь ротас, дӀауьдучу немцошна тӀаьхьахӀоттина схьабаьккхира Зеелов гӀалан йукъара урам.

1945 шеран 31 майхь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца капитанан Георгий Болтаеван йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

1946 шарахь капитан Болтаевс эскаран болх битира. Иза Ӏаш а, болх беш а Соьлжа-ГӀалахь вара. Болтаев велира 1986 шарахь.

Цуьнан каш ду регионан лараме хӀоллам. 2010 шераш цуьнан кешний хьал кхачам боцуш дара.

СовгӀаташ
---------

* Советски Союзан Турпал (1945 шеран 31 май);
* Ленинан Орден (1945 шеран 31 май);
* Александр Невски орден (1945 шеран 27 февраль);
* 1-ра даржан Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман орден (1985 шеран 11 мартан);
* 2-ра даржан Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман орден (1945 шеран 15 май);
* ЦӀен Байракхан орден(1944 шеран 14 сентябрь);
* 1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккху Даймехкан тӀамехь Германи эшаярна медаль (1945 шеран 9 май);
* Мидалш.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5  Болтаев Георгий Семёнович (оьр.).  AZ Library. Теллина 2012 шеран 7 апрелехь.
2. ↑  Об утверждении Перечня памятников культуры и истории, расположенных на территории Чеченской республики, стоявших ранее на государственном учёте Архивйина 2016-03-04 — Wayback Machine, Постановление правительства Чеченской Республики от 9.11.2010, стр. 8

Хьажоргаш
---------

* Болтаев, Георгий Семёнович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
фрукты и овощи на чеченском языкеХасстоьмаш, стоьмаш

Хасстоьмаш. Брокгаузан а, Ефронан а энциклопедин тӀера суьрташ
**Хассто́ьмаш** — кулинарин термин, билгала доккху цхьацца ораматийн дуу да́къа (масала, Ӏаж я цӀазам), ткъа кхин а чӀогӀа ораматан даар, юу хин бецаш, стоьмаш, Ӏоьвнаш, жӀаьлин нускалш, бӀараш доцурш. Кулинарин термин «хасстом» лело тарло цӀазамашна. 

Хасстоьмаш ду ладаме дакъа адаман дааран ражан. Хасстоьмийн хьост дукхаха дерг промышленностан масштабашкара юьртабахаман предприятешкахь кхио хасстоьмийн культураш ю. Хасстоьмаш кхиадо хасстоьмашлелоро.

Кулинари
--------

Рожехь даар, уггаре хьалха, кхетадо шен хенахь а, нийса а кийран мерза, дика кечбина, юкъахь тайп-тайпана дегӀан оьшу хӀуманаш йолу кхача латтор ду, иза кхиа ма-деззара кхиийтархьама. Тайп-тайпана хасстоьмаш дааран рожехь хилча дика Ӏаткъам бо кийран, хӀора витамин дегӀах доларан процент ойбу. Рожехь даарна ладаме роль ло хасстоьмашна — ца хилча ца долу а, доккхаха долу дакъа а хӀора дийнан рационан. Хасстоьмаш витаминийн, кхечу органикан а, минералийн а хӀуманийн ларма ю.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Овощи / М. В. Антонов, В. А. Кудашева // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
2. ↑  *Л. В. Шабыкина.* Овощи к столу. — 1-е изд. — Алма-Ата: Кайнар, 1979. — С. 3—4. — 200 с. — 200 000 экз.

Хьажоргаш
---------

* Овощи. *Медицинская энциклопедия*.  Академик (2000—2010). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 8 февралехь. Теллина 2011 шеран 16 ноябрехь.
* Овощеводство. *Выращивание овощей*. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 24 майхь.
* Овощи // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.(Хьаьжина 16 ноябрехь 2011)
* Зелень, в кулинарии // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.(Хьаьжина 16 ноябрехь 2011)
* Сушка плодов и овощей // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.(Хьаьжина 16 ноябрехь 2011)
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Бочаров.

**Иван Кириллович Бочаров** (1918 шеран 29 октябрь, Соьлжа-ГӀала, Терски область — 1991 шеран 15 март, БуритӀе) — лахара сержант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вина 1918 шеран 29 октябрехь Соьлжа-ГӀалахь белхалон доьзаллехь. Цо ворхӀ шарахь доьшуш школа чекхйаьккхира. 1938—1940 шерашкахь иза вара ЦӀен Эскарехь. Армера цӀа веанчултӀаьхьа цо болх бира Туркменин Марыйски областан Иолотански машенан а, тракторийн а станцехь механикан болх. 1941 шеран июнехь иза йуха а ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. 1941 шеран июль дуьйна иза Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман фронтехь вара. 1945 шеран бӀаьсте кхочуш лахара сержант Иван Бочаров вара 222-гӀа къаьстина инженерийн батальонан отделенин куьйгалхо. Цу шарахь иза ВКП(б) декъашхо хилира. ЦӀен Эскар Одер хих дӀедолуш хенахь къаьстира и.

1945 шеран 17-18 апрелин буьйсанна Хоэнвутцен юртан уллехь Вриценелла 14 км къилбаседехьа мостагӀаш чӀогӀа герз тӀедетташшехь, Одерел дехьа трос а тессна бурам вовшехтесира. Оцу бурам тӀехь иза кхузза хих дехьа велира кхиссархойн рота а, кхо йоккха топ а, тӀеман гӀирсаш а хих дехьа йоккхуш. Бочаровс бина болх бахьнехь советан эскаран аьтту белира малхбузан бердтӀехь плацдарм схьаяккха а, и керахь сацаян а. И болх беш хенахь Бочарован чов йинера, амма иза тӀеман йукъара ца велира.

1945 шеран 31 майхь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца лахара сержантан Бочарован йелира Советски Союзан Турпал.

ТӀом чекхбеллачул тӀаьхьа Бочаров эскаран болх битира. Иза ваха Орджоникидзе (хӀинца — Владикавказ) вахара. 1978 шо кхаччалц цо болх бира цигара некъаш деш йолу урхаллехь. Иза велира 1991 шеран 15 мартехь. ДӀавоьллина Владикавказан «Силаллийн Аллейхь».

Иштта цунна йелира ЦӀен Байракхан орден а, 1-ра даржан Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман орден а, йиъ ЦӀен Седан орден а, дукха мидалш а (царна йукъхь «Майраллин медаль» а).

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5   Бочаров, Иван Кириллович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
| Генеалогия и некрополистика | 
* Find a Grave

 |
**Хаам** (лат. *informatio*, кхетор, дӀадийцар, хууш хилар) — кепаца доьзна доцу цхьана хӀуманах лаьцна хаар. Тахана хаам йукъара Ӏилманан къастам болу бац. Тайп-тайпана Ӏилманаш хаамийн шайн къастамаш бо. Масала, «хаам» кхетам коьрта бу информатикехь. Цуьнан къастам кхоьчу цул цхьалха кхетамашца цабало. Коьрта кхетаман чулацам муьлха Ӏилманехь къастабо масалашца а, кхоьчу кхетаман чулацамца дуьхьалхӀоттораца а. «Хаам» кхетамаца хьал гуттара чолхе ду и кхетам массо а Ӏилманан чохь леладар бахьнехь.

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Information*** Викилармехь |

* Высказывания исследователей феномена информации

Билгалдахарш
------------
Аль-Масджид Аль-Хьарам, Макка

|  |
| --- |
| Ислам **Исламан арканаш** |
| Quran calligraphy |
| 
Исламан арканаш
 **ШахӀадат далор**
 **Ламаз дар**
 **Закат далар**
 **Марха кхабар**
 **ХьаьжицӀа вахар**

 |

**Хьаьж** (Ӏаьр. **حج**‎‎ *—* *хьадж*) бохучу дешан маьIна – Iалашо а, цхьана метте кхача лаар а бохург ду. Хьаьж даран ШарIехь долу маьIна иштта ду: Макка ваха Iалашо хилар, хьаьж тIерадаккхархьама, шен сифатца а, шен хенахь а, шен билламашца а.

Хьаьжин цIа вахаран хьукм
-------------------------

Массо а бусалба уммата барт хилла бу шен ницкъ кхочуш волчунна шен дахарехь цкъа хьаьжин цIа вахар парз ду аьлла. Иштта церан массеран а барт хилла Хьадж дар Исламан пхеа баххех цхьа бух хиларна тIехь. Лекха хинволчу АллахIа аьлла:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | АллахIана (хьакъ) ду нахана тIехь - цара хьадж дар, шайх новкъа ваха ницкъ кхаьчначо[1], ткъа нагахь цхьамма иза керста дахь – (цунна хаийла) АллахI Iаламера хIума оьшуш ца хилар
**(Сурат "Áл-Iимран" 97 аят)** | » |

Хьадж даран арканаш
-------------------

Хьадж даран арканаш диъ ду:

* Ихьрам (Ниййат дар, хьадж дехкар).

* Iарафатехь хан яккхар.

* Ифадат тIаваф дар.

* Сафа-ломана а, Марват-ломана а юкъахь дIасавахар.

ХIара арканаш массо кхочуш хиларца бен хьадж кхочуш хуьлуш дац.

Кхин хьажа
----------

* Исламан арканаш
Йуьхьанцара ишколан 1 классера хьехола, Саратов, 1955-56 дешаран шо
**Хьехола** — керла Ӏамола Ӏамо Ӏалашо йолу дешар дӀадахьаран кеп. Иштта кеп лелайо классан-хьехолан Ӏаморан система хилча, классана а йо, аьлчи а гуттаренан а дешаран тобана.

Ишттачу кепара дӀайоьду хьехолаш дукхаха йолчу йукъара дешаран программа кхочушъеш йолчу дешаран кхолламашкахь (ишколашкахь, лицейшкахь, гимназешкахь, колледжашкахь, кхин дӀа а) классан-хьехолан Ӏаморан системан хьолашкахь.

М. А. Мкртчянан дешаран хьехолийн типологешкахь хьехола йу тобанан дешаран цхьа кеп.

Хьехолийн кепаш
---------------

Хьехолийн коьрта кепашна юкъайогӀу:

* иэйина хьехола;
* керла материал йийцаран хьехола;
* керла материал чӀагӀъяран а, практикехь хаарш а, хьуьнарш а даран хьехола;
* ша болхбен хьехола;
* хьехола-конференци а, хьехола-семинар а;
* Ӏамош йолу материал карлайаккхаран а, жамӀдаран а, систематизацияран а хьехола;
* зиеран а, хаарийн, хьуьнарийн мах хадоран хьехола;
* интеграцин хьехола, кхин дӀа а.
* интержигара хьехола

Оцу хьехолийн кеп лелош кхоъ гӀирс хилабеза — дешархочун электронан жайна, хьехархочун электронан жайна, интержигара у.
Юкъаметтигийн принцип атта йу: электронан жайна хӀоттийна дешархочун планшет тӀе. ХӀора дешархочун планшет, шен рогӀехь, зӀе йолуш йу цхьаьна машанца интержигара уьнца а, хьехархочун планшетаца а.

Электронан жайнашна чохь йу гиперхьажоргаш чухӀоттийначу энциклопедин, алсамо даржийна суьрташ кего йиш йолуш, жайнин тайп-тайпана дакъошна юкъахь кросс-хьажоргаш йу. Ишттачу жайнахь лело таро ю дешархошна Ӏамийна материал дика караерзийта аудио- а, видео- а материалаш, графикаш.

Цуьнца цхьаьна паргӀата Интермашана чувала а, планшет тӀе ловзарш хӀиттадар а блок хӀоттийна ду.

Хьехолин йохалла
----------------

Хьехолаш тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь йохаллица къаьста. Иштта, масала, Японехь йуккъерачу а, лакхарчу а ишколехь лаьтта 50 минотехь.

Россехь хьехола лаьтта 40 я 45 минотехь, царна йукъахь мукъа хан хуьлу — хийцам (5-15 минот, наггахь сов, делкъен). О. А. Саввинас а, И. А. Марушкинас хӀоттам бина, Россехь хьехолин йохаллин истори чолхе хилар. Масала, 1828 шарахь хьехола лаьттина 90 минотехь, ткъа 1865 шарахь — 60 минотехь. Наггахь цхьана дешаран говзаллин хьехолаш шала еш хилла (дукхах дерг лицейшкахь а, лакхарчу дешаран меттигашкахь а), царна йукъара хийцам бац а беш. Цхьаьна ишколашкахь хьехолин йохалла гуттаренна а цхьаъ хуьлу, ткъа кхечунхьа йозу хьехолин лоьмарах а, кӀиранан дийнах а. Дезачу деношна хьалхарчу деношкахь хьехолин йохалла дешаран меттиган администрацин сацамца яццо таро йу. Хьалхарчу эха шарахь хьалхарчу классийн хьехола 35 минотехь лаьтта.

Хьажа иштта
-----------

* Классан-хьехолин Ӏаморан система
* Дешаран меттагийн тайпанаш

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Это формы, а не виды уроков. Семинар может проводиться и на уроке закрепления, и на уроке-проверки, равно как и конференция.
2. ↑  Об электронном учебнике / Департамент образования Москвы. — 2015.
3. ↑  Такая продолжительность занятий характерна для ВУЗов и называется парой.
4. ↑  *Саввина О.А. Марушкина И.А.* Урок математики в дореволюционной средней школе.. — М.: Инфра-М, 2013. — С. 18. — 80 с. — ISBN ISBN 978-5-16-006909-8.
**Цеби́ев, Ахме́д Магоме́дович** (1935 шеран 1 январь, МахкатӀе, Веданан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР — 2000 шо, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн физик, техникин Ӏилманийн кандидат, радиоэлектроникехь а, радиозӀенехь а цхьана гучуйаккхаран а, 26 кхоьллинарган а автор, 80 гергга зорбанан белхан автор.

Биографи
--------

Ахмед Цебиев вина Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Веданан кӀоштан МахкатӀахь. 1959 шарахь цо чекхйаьккхира Ростовн пачхьалкхан университет. Иза чекхйаьккхича иза вахийтира Фрязино гӀале. 1975 шарахь иза хилира техникин Ӏилманийн кандидат.

Цо гучуйаьккхира полупроводникан диодас йухайарзина булам пробой буламан улле кхаьчча СВЧ-генераци яр.

Цебиеван фамили йу «Советан Ӏилманчийн гучудаккхараш» цӀе йолу 1980-гӀа шерашкахь арахецна ши том йолу книгехь. Оцу книгехь дуьцуш йу Цебиван цхьа гучудаккхар. Иза СССРн Пачхьалкхан гучудаккхаран реестре дӀайазйина 1964 шеран 17 мартехь. Амма Цебиевс ша йаздира 1990-гӀа шерашкахь арахецна «Мил мила ву Нохчийн Республикехь» ша кхо гучудаккхар дина бохуш.

1977 шарахь белхалойн тоба хьалхатеттира Ленинан совгӀатан. Царна массарна а делира совгӀат, Цебиев воцург, цо бина болх массарелла алсам болушехь. И харцо бахьнехь цьуна могшалла телхира.

1983 шарахь иза цӀа веара. Цо болх бира Соьлжа-ГӀалин мехкдаьттан институтехь. Цул тӀаьхьа иза балха вахара НПО «Промавтоматика». 1987 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССРхь хьайиллира хьалхара компьтеран классаш: Урус-Мартанехь а (СШ № 5), Соьлжа-ГӀалахь а (СШ № 9). 9-гӀа школехь Цебиевс компьютераш вовшах тесира сара боцу лору зӀене. Цу хенахь иза боккха кхиам бара.

2000 шарахь иза вийнера. Схьадицарехь, иза къуйш винера шен компьютер царна дӀайала ца лаарн.

Виццавар
--------

Цебиевехь лаьцна йаьккхина шиъ бакъдолчуна тера фильм: «А. М. Цебиев — Хьаржинарг» а, «ГӀарбоьвла нохчий — А. М. Цебиев» а. Цуьнан цӀе тиллина № 9 йолу Соьлжа-ГӀалин школин.

Доьзалла
--------

Цебиеван кӀант Руслан, журналист, Соьлжа-ГӀалин радиостанцин диктор, вина 1995 шарахь.

Хьажоргаш
---------

* А. М. Цебиев — ученый, изобретатель
* Ахмед Магамедович Цебиев
* Чеченский ученый сделал неоценимый вклад в развитие науки

|  |
| --- |
| 
П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
**Хасуха** — СССРехь тӀаьххьара обарг, 1940—1944 шерашкахь Къилбаседа Кавказехь совет Ӏедалан дуьхьала гӀовттаран декъашхо. Къоман хила нохчо. Совет пачхьалкхан оцу муьрехь лера официалан документашкахь «пачхьалкхан зуламхо» а, «политталорхо» а аьлла цӀе йоккхуш хила.

Вар, хьалхара шераш
-------------------

Вина 1905 шеран майхь Хьена-Кхаьллахь. Хасухи де-нена хийла ис бер. Берхитта шо долуш Хасуха да воцуш висна. Цул тӀехьа Хасуха зуда а йалийна ахархочун къахьоьгуш вехна. Цо ша жима волуш хӀужарехь Ӏаьрбийн мотт Ӏамийна.

Обарг валар
-----------

1939 шарахь Хасухан дахарехь хийцамаш хийлара. Цул хьалха 34 шо кхаччалца иза цхьана а хӀуманна тӀехь бӀаьрла воцуш эвлахь вехаш вара. 1939 шарахь шен йуьртахо а вина Хасуха обарг велира.

Обаргалла
---------

Хасуха Исраиловн Хьасанан тобанах кхийтира, Къилбаседа Кавказехь хиллачу совет Ӏедалан дуьхьала гӀаттамехь дакъалецира. нохчий а, гӀалгӀай а махкахбехначул тӀехьа Исраилов велачул тӀехьа а Хасуха лаьмнашкахь вара цо Советан Ӏедалан векаллашна тӀелатарш дора. НГӀАССР МВДн хаамашца, Хасухас 194 тӀелатаршкахь дакъалецира шен куьйга 30 сов стаг вира. Цу йукъахь бара КГБн декъан советан кӀоштан хьаькам а, партийн-советан жигархойн белхалой а, пачхьалкхан кхерамзаллин а, милицин а белхалой а. 1976 шарахь ша велца иза вара маьрша воцуш, иштта шен дукха долу дахар обарг хийла дӀадаьхьира — 35 шарал дукха хан.

Валар
-----

1976 шеран мартехь Бена йуьртан вахархочунгара хаам беира Хасуха йуьртан гена оцу чӀожехь ву аьла. 71 шо кхочуш волу Хасуха схьалоцуш операцехь дакъалецира КГБ, МВД белхалоша 3394 с/т. Операцехь Хасуха коьртах топ тоьхна вира. Цуьнгахь карийра тапча ТТ а, Мосинан топ а, шиъ граната а дукха патармаш а. Обарган патарма кхета дружинахо — Чабдарханов Саид-Селим велира. Обарг дӀавоьллина меттиг тахана а хууш йац. Нохчийн Республика Ичкери йолучу хенахь Хасухан орден «Къоман Сий» веллачул тӀаьхьа яла.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Справка об обстоятельствах обнаружения и ликвидации государственного преступника Магомадова Х.
2. ↑  Последний из абреков. Хасуха Магомадов | Encyclopedia Terroristica
3. ↑  — 25 декабря 2010 г. — Роза Мальсагова. Кто такие абреки? Архивйина 2017-03-05 — Wayback Machine
4. ↑  Журнал «Чеченское общество сегодня» Архивйина 2021-06-04 — Wayback Machine

Хьажоргаш
---------

* Хасуха Магомадов. Последние годы. - Мовлади Абдулаев, Шатой.

* фотографии материалов уголовного дела Архивйина 2011-11-16 — Wayback Machine
**Фашизм** (итальянийн маттахь *fascismo;* fascio — барт, цхьаьнакхетар, цӀов) — диктаторин урхаллин форма къобал а йеш йолу ультра-аьтточу политикин боламийн а, идеологийн а гулйаран цӀе йу.

Цуьнан билгалонаш йу милитаризман национализм а, антилиберализм а, реваншизм а, фюрерпринцип (баьчча вазвар) а, антикоммунизм а,  экспанси а, харжамийн демократех а, либерализмех а цадашар а, элитийн олаллехь а, йукъараллин (социалан) иерархех тешар а, этатизм а, цхьа йолчу меттигашкахь корпоративизм а, расизм а, геноцидан политика а.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Милза П.(Франц.)нохч.* Что такое фашизм? // Политические исследования, 1995 г. № 2.
2. ↑  Лекция 11. Авторитарный режим // Теория политики: Учебное пособие. / Авт.-сост. Н. А. Баранов, Г. А. Пикалов. В 3 ч. — СПб: Изд-во БГТУ, 2003.
3. ↑  Фашизм / Белоусов Л. С. // Уланд — Хватцев. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 214—217. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 33). — ISBN 978-5-85270-370-5.
4. ↑  *Payne S. G.* Fascism: Comparison and Definition. — 1980.
5. ↑  *Soucy R.*(ингалс.)нохч.. Fascism // Encyclopedia Britannica.
**Ботаника** *(ширачу желтойн маттахь* βοτανικός *- «ораматашца доьзнарг» бохург ду,* βοτάνη *дашах кхолладелла, цуьнан маьӀна «буц а, орамат а» ду)* — ораматаш толлуш Ӏилма а, биологин дакъа а ду.

Ботаника Ӏилма санна дӀахӀоттар
-------------------------------

Ботаника Ӏилма санна дӀахӀоьттина XVII—XVIII бӀешерашкахь. Дуьххьарлерачу стеган ораматийн дуьненах лаьцна дукха хаьаш дара, хӀунда аьлча цуьнан дахар доьзна дара пайде а, яа мегар долчу а, дарбанан а, дӀаьвше а ораматашца.

Ораматийн дуьненах лаьцна хьалхара жайнаш йаздина желтойн а, кхиболу Ӏаламхоша а. Ораматаш Ӏаламан дакъа хилар толлуш, антични заманан философаш церан маьӀна билгалдаккха а, уьш системе дало а гӀертара. Аристотелал хьалха хилла талламхоша Ӏамайора ораматийн дарбанан а, мехала а башхаллаш. Аристотелс (вайн эрил хьалха 384—322 шш.) «Дийнатийн истори» (лат. *Historia Animalium*) цӀе йолчу пхиолгӀачу жайнехь хьахира шен «Ораматийн Ӏилма». Оцу Ӏилманан цхьацца декъаш бен ца дисина. Немцойн ботаникин говзанча волу Виммер Фридрихо и декъаш гулдира, йуха 1838-чу шарахь зорбане туьйхира уьш. Шен жайнехь Аристотелс къобалдора Ӏаламехь ши дуьне хилар: чохь са доцу а, дийна Ӏалам а. Ораматаш *чохь са долу хӀуманаш* санна лорура цо. Аристотелс дийцарехь, дийнатийн а, адаман а синца дуьстича ораматийн сийнан тӀегӀа уггар лахара ду. Ораматийн а, дийнатийн а Ӏаламехь йукъара башхаллаш хилар билгалдора Аристотелс. Масала, цо йаздора цхьаболу хӀордан бахархой дийнаташ йу йа ораматаш йу билгалдакхха хала хилар.

Аристотелс Ӏамина волу Теофраст (вайн эрил хьалха 371—286 шераш) «ботаникан да» ву олу.

Хьостанаш
---------

1. ↑  Ботаника // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 4 т. — СПб. 1907—1909.
2. ↑  *Антонов А. А. Надсон Г. А.* Ботаника // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
3. ↑  *Базилевская Н. А. Белоконь И. П. Щербакова А. А.* Краткая история ботаники / Отв. ред. проф. Л. В. Кудряшов; ТР. МОИП. Т. XXXI. Отд. биол. Секц. ботаники. — М.: Наука, 1968. — 310 с.
Историн ХӀиндистанан карта, 1814 шо
**ХӀиндистан** (хӀинди हिन्दुस्तान *Hindustān*, урду. ہندوستان *Hindostān* цӀе кхоллайелла гӀаж. Hindū — Инд + -stān дешах) — Азин къилбехьара ахгӀайре. Майда 2 млн км² герг. Къилбаседехьара доза ду Инд дельта тӀера Ганг дельта тӀекхаччалц. Цкъаццкъа ХӀиндистанан ю олу ХӀинди-Ганган аренан къилбехьара акъари а лаьмнаш а. ГӀайренан тӀехь ду ХӀинди дукху долу дакъа, Пакистанан а, Бангладешан а цхьадолу дакъош а ду.

Малхбузехьа бу Ӏаьрбийн хӀорд, малхбалехьа — Бенгалин айма йу. АхгӀайренан къилба-малхбалехьара йистехь бу Шри-Ланка цӀе йолу боккха гӀайре. ХӀиндистан ахгӀайре ХӀиндин тектонин пилтан тӀехь йолучу ХӀиндин субконтинентан къилбехьара дакъа ду.

АхгӀайренан уггаре къилба меттиг — Коморин цӀе йолу мара бу.

ЦӀе
---

ГӀажарийш *ХӀиндустан* йерриге ХӀиндехь олура, цигара и дош европин меттанашка кхаьчна. XIX бӀешарахь европахойша Гималаи а, Виндхья акъаре а йукъахь йолу регионах олура ХӀиндистан, мадарра аьлча ХӀиндин материкин дакъех Декан дуьхьала йолучу.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Л. И. Куракова, В. Е. Хаин. Индостан // Большая советская энциклопедия. Т. 10. — Советская энциклопедия, 1972. — 3-е изд.
2. ↑  Индостан // Словарь современных географических названий / Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
3. ↑  ХӀиндистан // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
4. ↑  Хиндустан // Большая советская энциклопедия. Т. 28. — Советская энциклопедия, 1978. — 3-е изд.

Хьажоргаш
---------

* Климат Индостана Архивйина 2018-02-01 — Wayback Machine
* Индостан.гуру – путеводитель по Индостану
Хьен даьӀахк
**Хьен даьӀахк** *(лат. Parietale os) -* туьтан хьен даьӀахк щиъ хуьлу.

Дакъош
------

Хьен даьӀахкан къастайо арара агӀой *(лат. fácies extérna)*, чуьра агӀой *(лат. ácies intérna)*. Цул совнаха, билгалбоккху цӀершца даьӀахкан сенаш а, агӀонаш а:

1 — сагиттальни йист *(лат.*márgo sagittális*, оьрс. сагиттальный край);*

2 — тӀуьскан са *(лат.*ángulus occipitális*, оьрс. затылочный угол);*

3 — хьаьждаьӀахкан са *(лат.*ángulus frontális*, оьрс. лобный угол);*

4 — хьен гу *(лат.*túber parietále*, оьрс. теменной бугорок);*

5 —лергаюхан лакхара сиз *(лат.*línea temporális supérior*, оьрс. верхняя височная линия);*

6 — тӀуьскан йист *(лат.*márgo occipitális*, оьрс. затылочный край);*

7 — хьаьждаьӀахкан йист *(лат.*márgo frontális*, оьрс. лобный край);*

8 — лахара лергаюхан сиз *(лат.*ínea temporális inférior*, оьрс. нижняя височная линия);*

9 — лергагун са *(лат.*ángulus mastoídeus*, оьрс. сосцевидный угол);*

10 — зайлтера са *(лат.*ángulus sphenoidális*, оьрс. клиновидный угол);*

11 — пелаган йист *(лат.*márgo squamósus*, оьрс. чешуйчатый край).*

Суьрташ
-------

* Хьен даь1ахкан анимациХьен даь1ахкан анимаци
* Хьен даь1ахк шен меттехьХьен даь1ахк шен меттехь
* Хьен даь1ахк (билгаллйаьккхан можачунц)Хьен даь1ахк (билгаллйаьккхан можачунц)

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Берсанов Р. У.* Адаман анатоми(нох.). — Грозненский рабочий. — Соьлжа-ГIала (Грозный), 2010. — (нохчийн-оьрсийн атлас : латинийн-оьрсийн-нохчийн терминийн дошам). — ISBN 978-5-900231-94-5.
2. ↑  Синельников и др. 2009, с. 39.
3. ↑  *Берсанов Р. У.* Адаман анатоми(нох.). — Грозненский рабочий. — Соьлжа-ГIала (Грозный), 2010. — (нохчийн-оьрсийн атлас : латинийн-оьрсийн-нохчийн терминийн дошам). — ISBN 978-5-900231-94-5.
**ХӀиндин субконтине́нт** — Гималайшан къилба агӀора йолу субконтинент, цунна тӀехь лаьтта пачхьалкхаш: Пакистан, ХӀинди, Бангладеш, дукха хьолахь юкъатуху Непалан, Бутанан, Шри-Ланкан, иногда ещё Мальдив и части Афганистана мехкаш. ЦӀе ХӀиндин цӀарах тиллина. Субконтинент лаьтта ХӀиндостанан (ХӀиндин) тектоникан пилтан тӀехь, Евразийнчух къаьсташ йолу. ХIиндин субконтинент къилба суперконтинентан Гондванин дакъа хилла, иза лела доладелла къилбаседа-малхбуза агӀора оцу хенахь хилла а доцучу ХIиндин Ӏапказ чухула — процесс, лаьттира 50 млн шо гергга. Цул тӀехьа субконтинент Ӏоттаелла Евразин пилтанца, цуьнан бухара субдукцис гучудехира Гималайш, — дуьненан уггар лекха лаьмнаш.

Хьажа иштта
-----------

* ХӀиндостан
* Къилба Ази

Билгалдахарш
------------

1. ↑   "Indian subcontinent". New Oxford Dictionary of English (ISBN 0-19-860441-6) New York: Oxford University Press, 2001; p. 929.
2. ↑  "Indian subcontinent" > Geology and Geography. *The Columbia Electronic Encyclopedia*, 6th ed. Columbia University Press, 2003: "region, S central Asia, comprising the countries of Pakistan, India and Bangladesh and the Himalayan states of Nepal and Bhutan. Sri Lanka, an island off the southeastern tip of the Indian peninsula, is often considered a part of the subcontinent."
3. ↑  *Singh Yash Pal.* Map Workbook. — V K Publications, 2008. — P. 4. — ISBN 978-8189611835.
4. ↑  John McLeod, *The history of India*, pages 1, Greenwood Publishing Group, 2002, ISBN 0-313-31459-4
5. ↑  Stephen Adolphe Wurm, Peter Mühlhäusler & Darrell T. Tryon, *Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia, and the Americas*, pages 787, International Council for Philosophy and Humanistic Studies, Published by Walter de Gruyter, 1996, ISBN 3-11-013417-9
6. ↑  *Haggett Peter.* Encyclopedia of World Geography (Vol. 1). — Marshall Cavendish, 2001. — P. 2710. — ISBN 0-7614-7289-4.
**ХӀинд бинт Ӏутбат** (Ӏаьр. هند بنت عتبة‎‎) — Ӏутбат бин РабиӀатан йоӀ йу, Макки элан Абу Супьенан зуда а йу. Мухьаммад-пайхамаран  зудчуьн Хьабибатан нана йу иза.

Дахарех лаьцна
--------------

ХӀинд чӀогӀа хьекъал долуш стаг хилла. Цуьнан да Ӏутбат Хьамзатас вийра Бадрехь, иштта цуьнан ваша Валид а. Эфиопийн лай вара Вахши олуш, цуьнга ХӀиндас Хьамзат вийтинера Ухудехь. ХӀиндас Хьамзатан доӀах схьа даькхна, даа гӀерташ йара. Бусулба дин тӀеийцира цо, Пайхамар къинтӀира велира цунна. Шен цIахь цолу делойн хIуппалгаш йохийра цо. "Наггахь цара гӀо динехьара, ас дийр дацара хӀара" - элира цо. Ярмукехь тӀам тӀехь а хиллера иза.

Фильмаш
-------

* Элчаналла
* Бану ХӀашиман бутт

1. ↑  VIAF(бил-боцу.) — [Dublin, Ohio]: OCLC, 2003.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Хьехархо (маьӀнаш).
Хьажа иштта: Ӏамадархо, педагог (Шира Желтойчоь)
Хьехархой а, дешархой а (йуккъера бӀешерийн миниатюра)
**Хьехархо** — хӀинца уггаре йаьржина йукъараллин говзалла, (Ӏамадархо, педагог). Хьехархочун говзаллин чулацам — тӀехьадогӀу чкъоьрнаш кхиор а, Ӏамор а йу (шуьйро — дешархой). КуьйгакӀела хуьлу дешаран белхан директоран гӀовсан.

Конфуцийс йаздина: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Хьехархочун Ӏалашо — дешархочун ойланашна керла некъ дӀабеллар.Конфуций | » |

Говзаллин истори
----------------

Хаарийн де

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | КӀеззиг массара дийшира вай, 
Цхьацца хӀума Ӏемира вайн.Пушкин Александр | » |

Хьехаралла а, хьехархой а бевза адамаллин ширачу заманахь дуьйна, амма уггаре йаьржина говзалла цунах хӀинцца дукха хан йоццуш хилла.

БӀешо хьалха дукхаха болу европин мехкашкахь а цабевлла кхочуш йора кхиоран а, Ӏаморан а Ӏалашо дукхаха дерг халкъан (доьзалан) педагогикин гӀоьнца, цуьнан шен дика агӀо а (цунах лаьцна сих-сиха дийло йа хуъушехь ца хьахадо дешаран хьаькмаша), гӀуон агӀо а йара. Бераш кхио а, Ӏамо а, хьовса а хьехархой лоцура кӀеззиг болчу таро йолчара (паччахьаш, паччахьан кертарчара, синан белхалоша) йа доьшийтара готта говзаллин Ӏалашонна, деккъа оьшуш меттиг хилча (тӀемлойн кечам, пхьола Ӏамор, кхин а).

Тайп-тайпана хенашкахь а, пачхьалкхашкахь а **кхиоран а, Ӏаморан а декхарш тӀедохкура тайп-тайпанчу нахана**: кхиорхой, куратораш, хьехархой. Хьалха К. Д. Ушинскийс дагатийсира хьехархошна дешарца йуьстина кхиоран хьалхара Ӏалашонаш, цуо гойту, кхечу агӀора вай дешарх атта Ӏехалур хилар, ткъа адамо ша оьзда кхиийна ца хиларна зуламе доккху дешар, цу тӀе кхин сов йукъараллин кхераме стаг хуьлу, кӀезиг дешна стагал а (масалин валаво Чичиков).

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Коджаспирова Г. М. История образования и педагогической мысли: таблицы, схемы, опорные конспекты. — М. 2003. — С. 16

Хьажа кхин а
------------

**Хьехархо:*** МаьӀна Викидошамехь
* Цитаташ Викицитатникехь
* Медиафайлаш Викилармехь

* Ӏамадархо
* Педагогика
* Дешархо
* Гувернёр

Хьажоргаш
---------

* Педагогическая библиотека.


|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая каталанская
* Большая каталанская
* Большая каталанская
* Брокгауза и Ефрона
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Швейцарский исторический

 |
| 

| Библиографин каталогашкахь |
| --- |
| 
* BNF: 119375503
* GND: 4035088-5, 4035097-6
* J9U: 987007563477005171
* LCCN: sh85132964
* LNB: 000053796
* NDL: 00567187
* NKC: ph126982, ph276829

 |

 |
**Уильям Джозеф Хассет** (1921 шеран 21 октябрь - 1992 шеран 15 ноябрь) америкин профессионалан баскетболех ловзархо.

Локхалла 180 см волу Нотр-Дам университетан турсло, цигахь кхин а ловзура бейсболах, цхьан а дуьхьала воцуш хаьржина вара 1945 шеран Йерригамерикин божарийн гулйина команде а, 1946 шаран шолгӀачу команде а. Хассет пхеа шарахь левзина (1946–51) Къоман баскетболан лигехь, Америкин Профессионалан баскетболан лигехь, Къоман баскетболан ассоциацехь Баффало Байзонс (КъБЛ), Три-Ситис Блэкхокс, Чикаго Гирз, Миннеаполис Лейкерс, Балтимор Буллетс командашна йукъахь. Цуо КъБА йукъахь йоккхура йуккъера барам 4,5 очко ловзарехь. 1950 шарахь «Лейкерсца» йаьккхира КъБА чемпионат шен командера накъостаца Джордж Майканца.

Билли «Блэкхоксан» уггаре дика бомбардир хилла, КъБА исторехь хьалхарчу ловзарехь 15 очко йаьккхина «Три-Ситиз Блэкхокс» йукъахь. Боб Браун «Наггетс» тӀехь лидер хилира берриг бомбардирашна йукъахь 16 очкоца. Ловзар хилира 1949 шеран 29 октябрехь шира Денвер Наггетс дуьхьала.

Хассет иштта цхьаьна, 1942–43, шарахь левзина Джорджтаун-Хойас йукъахь (Йерригамерикин харжам), левзира 1943 шарахь NCAA чемпионатехь Вайоминган дуьхьала. Хассетт левзира AAU Доу Кемиксехь 1944 шарахь Дуьненан шолгӀа тӀом бахьнехь Джорджтауно баскетбол йитина дера. Иза 1945 шарахь дехьавелира Нотр-Даме. КъБАхь дуьххьара лело долийча, Хассетта урхалла дора 24 секундин сахьтан, Сиракузы Нэшнлз ловзучу матчехь. Цуьнан ваша, Джон Алоизиус «Бадди» Хассет, Лакхарчу лигехь Бруклин Доджерс, Бостонан накхар мозий, «Брэйвз», Нью-Йорк Янкиз (1936–1942 шерашкахь) командашна йукъахь бейсболех левзира.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *(unspecified title)* (инг.)
2. ↑  Why The NBA Celebrates The Wrong Birthday (ингалс.).
3. ↑   Архивйина 2013-06-02 — Wayback Machine.

1.^ 
2.^

АХь
---

* 

* Спортхочух лаьцна карьеран статистика а, хаам а Basketball-Reference.com(ингалс.)
* Peach Basket Society profile

| ⛭«Миннеаполис Лейкерс» — 1949/1950 шеран КъБЛ чемпионаш |
| --- |
| 
* 10 Херм Шефер
* 11 Билли Хассетт
* 13 Тони Джарос
* 15 Дон Карлсон
* 16 Боб Харрисон
* 17 Джим Поллард
* 18 Арни Феррин
* 19 Верн Миккелсен
* 20 Бад Грант
* 22 Слейтер Мартин
* 99 Джордж Майкен
* Тренер: Джон Кундла

 |

| ⛭Божарийн баскетболан йерригамерикин NCAA гулйина команда 1945 |
| --- |
| Хьалхара команда | 
* Арни Феррин
* Уиндол Грей
* Билли Хассетт
* Билл Генри
* Уолт Кёрк
* Боб Кёрланд
* Джордж Майкен

 |
| ШолгӀа команда | 
* Хоуи Даллмар
* Дон Грате
* Дейл Холл
* Винс Хансон
* Дик Айвз
* Макс Моррис
* Херб Уилкинсон

 |

| ⛭Божарийн баскетболан йерригамерикин NCAA гулйина команда 1946 |
| --- |
| Хьалхара команда | 
* Лео Клир
* Боб Кёрланд
* Джордж Майкен
* Макс Моррис
* Сид Таненбаум

 |
| ШолгӀа команда | 
* Чарльз Блэк
* Джон Диллон
* Билли Хассетт
* Тони Лавелли
* Джек Паркинсон
* Кен Сейлорс

 |
**«ХӀа́джар»** (Ӏаьр. هاجَر‎‎) — ИбраьхӀим пайхамаран وصلة= зуда а, ИсмаьӀиланوصلة= нана а йу. Бусалбанийн а, керстан а динехь цуьнан историн маьӀнаш цхьатерра ду.

Истори
------

Сарат шен цӀийндеца ИбраьхӀимца Мисар кхаьчначу хенахь, Мисаран паччахьо цунна совгӀатан ХӀаджар йелла хиллера. Саратас цунах шен йалхо йина. Оцу хенашкахь Саратан цхьа а бера дацара. ИбраьхӀиме аьлла цо: «хьайн ХӀаджарах зуда ен». ХӀаджарас кӀант вира ИсмаьӀил, оцу хенахь ИбраьхӀиман 86-шо дара. Сарат оцарах чӀогӀа хьоьгуш йара. И бахьана долуш АллахӀ-дала омра дина ИбраьхӀиме: «и шиъ Макка дӀадига, цигахь Ӏад дита» — аьлла. ИбраьхӀимас иза кхочуш а дина, шен цӀа схьавеара.

Цхьажимма хан йаьлча, ХӀаджарера йаа хӀума дӀайаьллера. Иза хила дӀасауьдуьра «Сафа а, Марват а» — олучу шинна ломана тӀе. Оцу меттехь ИсмаьӀилан когашкахь хьаладолуш цхьа хи дара, оцу хин цӀе «Замзам» — йу. Цигахь цхьа хан йаьккхира цушимма.

Оцу махка кхечира цхьа «ДжурхӀум» — олуш цӀе а йолуш, цхьа къам. ХӀаджарера бакъо а йаьхна, уьш цигахь баха охьахевшира. Цу бакъо а йелла, уьш цигахь Ӏаш бара. ИсмаьӀила вина 5-шо даьлча, Саратас — Исхьакъ пайхамар وصلة= а вира.

ХӀаджар ИсмаьӀилаца КаӀбатан уллохь «Хьиджр ИсмаӀил» — олучу меттехь дӀайоьллина йу.

Кхин хьажа
----------

* ИбраьхӀим аль-Халиль
* ИсмаьӀил
* Сарат

| Ибрахӏиман истори |
| --- |
| Адамаш | Ибрахӏим • Сарат • ХӀаджар • КъатӀурат |  |
| Хилларг | Хадор • ИсмаьӀилан гӀурба дер |
| Коьрта кхетамаш | Жуьгтий • ИбрахӀиман динаш • ИбрахӀиман маьждиг |
| Ибрахӏиман бераш | ИсмаьӀил • Исхьакъ |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Депутатийн палата.

**Депутатийн палата** (испан. *Cámara de Diputados*) — Чилин парламентан лахара палата.
Депутатийн палата лаьтта 120 декъашхочух, уьш хаьржина нисса кхаж тасарца, мохк бекъна, 60 харжамийн гуонехь (Республикин Конституцин 47 йаззам). Депутаташ хоржу 4 шеран, юха харжа таро а ю. Векалийн палатан Ӏалашо законаш Сенатаца а, Республикин Президентаца а цхьаьна тӀеэцар ю.
Депутатийн палато терго йо пачхьалкхан Ӏедалан межешна тӀаьхь.

Депутатийн кандидаташна болу бехкамаш бийцина Конституцин 48 йаззамехь:

1. Кхаж таса бакъо йолу гражданин хилар.

2. 21 шо хан кхаьчна хилар.

3. Йукъара ишкол йа цуьнан эквивалент чекхъяьккхина хилар.

4. Харжамаш хилале шина шерал алсама хоржучу харжамийн гуонехь вехаш хила везар.

Законаш дахаран процесс
-----------------------

Законаш дахаран процесс йолало законан проект депутатийн Сенате йа Палате дӀагайтарца (Республикин Конституцин 65 йаззам).

Законаш даха бакъо ю:

1. Республикин Президентан.

2. Цхьаьннан йа масех депутатан.

Цхьадолу бакъонан гӀуллакхаш, кхочушдаран Ӏедало кховдо бен мегаш дац, цундела кховдо ца мега Республикин Президенто бен.

**Бухара гӀуллакхаш нис ца до деккъа президенто кховдорца бен:**

1 — муьлхха а кепара налог юкъаяккхар, дӀаяккхар йа барам хийцар;

2 — керла йукъараллин гӀуллакх йа автономин, пачхьалкхан предприятешкахь белхан меттиг кхоллар, уьш дӀаяхар, церан функцеш а, бакъонаш а билгалъяхар;

3 — схьаэцар йа пачхьалкхан кредитан йа финансийн цхьаьнаэшараллан кхераме хӀоттон йолу кхин кепара операцеш яр;

4 — белхан алапан, пенсийн, жерой бисинчеран пенсийн, арендан мах, муьлхха а кхин кепара мехаш, пачхьалкхан администрацийн, урхаллийн, кхолламийн кредитан хӀоттаман барам хийцар, ткъа кхин а доларчу секторан белхалошна минимум белхан алапа хӀоттор;

5 — коллективан барт барехь хьолаш а, процедураш а хӀиттор;

Билгалдахарш
------------



| Чили Чили теманашкахь |
| --- |
| Политика | Парламент • Депутатийн палата • Сенат • Конституци • Пачхьалкхан хӀоттам • Президент • Арахьара политика |  |
| Сийлаллаш | 
Чилин хӀост
Чилин байракх
Чилин шатлакхан илли
 |
| Географи | Коьрта шахьар • ГӀаланаш • Административан йекъайалар • Климат • Эркаш • Ӏаьмнаш • ТӀаплаьмнаш • ГӀайренаш • Охос-дель-Саладо |
| ТӀеман ницкъаш | Декъалаьттан эскарш • ТӀХӀН • ХӀТӀН |
| Экономика | Валюта • Промышленность • Юьртабахам • Энергетика • Транспорт • Туризм • Арахьа мах лелор |
| Истори | Колонизаци • Маршо • Социалистийн республика • ТӀеман харцам (1973) • Мохкбегор (2010) |
| Бахархой | Меттанаш • Испанхойн мотт • Чилихой • Индихой • Арауканаш • Кечуа • Аймара • ЦӀеранлаттахой • Рапануйхой (Полинезихой) • Ксенофоби Чилехь |
| Оьздангалла | Литература • Музыка • Ӏаламдиллар • Кинематограф • Дин  (Керсталла, Протестантизм) • Ӏиданаш • Спорт |
| Ӏилма а, техника а | Дешар • Ӏилма • Интернет • Лекха гӀишлош |
| Ков «Чили» |
**Григо́рий Мартиро́сович Варта́нов** (1939 шеран 21 март — 2010 шеран 17 июль) — боксан спортан говзанча (1960), Йерригсоюзан а (1969), Халкъашна а йуккъера категорин (1983) суьдхо, РСФСР Сийлахь тренер. Цо дакъа лецира Дика Ӏалашон ловзарийн а (1986), дуьненан Кубкан а (1987) суьдхойн коллегийн белхахь.

Цо Ӏамийна бу СССР а, Спартакиадийн а чемпионаш Хамзат Джабраилов а, Рамзан Себиев а. Нохч-ГӀалгӀайн Республикин культурин Сийлахь белхало. Соьлжа-ГӀалин мехк-даьттан институтан физкультурин кафедран доцент.

СССР хӀаллак хилча АЦШ дӀавахара. Цигахь валар нисделира цуьнна.

Хьажоргаш
---------

* Григорий Вартанов
Махаджанападаш
**Шурасена** (Śūrasena ***IAST***) — Шира ХӀиндин паччахьалла. Цуьнан мохк хилла хӀинцалерчу Уттар-Прадеш регионера Браджа йолчохь. Коьрта шахьар лаьттина Матхурехь. Буддийн «Ангуттара-никаян» тексташца Шурасена хилла вайн эрал VI бӀе шо хьалха ялхийтта Махаджанападех цхьаъ Шайн гӀиллакхашца паччахьаллин цӀе йелла гӀараваьллачу Ядавийн некъийн паччахьан Шурасенан цӀарах. Цуьнан кӀант хилла Васудева, Кришнин да. Цхьана муьрехь кхузахь олалла дина Уграсенас, Камсин дас. Иза хилла беза мохк Кришнина, иза кхузахь ванн а вина, цуо олалла а дина. «Махабхаратехь» дукха хьахабо оцу паччахьаллин бахархой шурасенаш. Уьш къарбина Сахадевас раджасуя сагӀийна кечам бечу хенахь тайпа деана ясакххой хьолехь. Курукшетрера тӀамехь шурасенаш Пандавашна дуьхьал хилла, уьш хӀаллак бина Юдхиштхирас, оцу тайпана цӀийх латта Ӏабийра цуо.

Шурасена паччахьаллин коьрта шахьар Матхура ю, лаьттина Ямуна хин бердаца, хӀиндусаша еза меттиг лору.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Raychaudhuri, H.C. (1972), Political History of Ancient India, Calcutta: University of Calcutta. P. 85.
2. ↑  Mani, Vettam. Puranic Encyclopedia. — New Delhi:Motilal Banarsidass, 1975. — P. 768. — ISBN 0-8426-0822-2
1962-чу шеран эсаран (октябран) 11-чохь — 1965-чу шеран гӀуран (декабран) 8-чохь хилла XXI-ра Дерригдуьненан Католикийн килсан гулам бу.

Папа волу XXIII-чу Иоаннас дӀаболийна болу гулам VI-гӀа Павел Папа волчу хенахь дӀабирзира. Гуламехь тӀелецира килсан дахарехь хьакхалуш долу коьрта кехаташ — 4 конституци, 9 декрет, 3 деклараци.

ЖамӀаш
------

ШолгӀачу Ватиканан гуламехь тӀелецира ялхийтта кехат (йиъ конституци, исс декрет, кхоъ деклараци):

###### Конституцеш:

* «Sacrosanctum Concilium» — сийлахь йолу литургех лаьцна конституци;

* «Lumen gentium» — Килсах лаьцна догматийн конституци;

* «Gaudium et Spes» — Вайн хенан Килсанах лаьцна мозгӀарийн конституци;

* «Dei Verbum» — Делан къайленийн догматийн конституци.

**Декреташ:**

* «Ad gentes»
* «Orientalium Ecclesiarum»
* «Christus Dominus»
* «Presbyterorum ordinis»
* «Unitatis redintegratio»
* «Perfectae caritatis»
* «Optatam totius»
* «Inter mirifica»
* «Apostolicam actuositatem»

**Декларацеш:** «Dignitatis humanae», «Gravissimum educationis», «Nostra ætate»,
**Шенгелия Георгий Рамазович** (гуьрж. გიორგი შენგელია; 1979 шеран 30 январь) — гуьржийн футболист, тӀелатархо. Шенгелия Рамазан кӀант.

Биографи
--------

ССРС гулйина командин хилла ловзархочун Шенгелия Рамазан кӀант. Профессионалийн карьера йолийра 1995 шарахь кутаисин «Торпедохь», цигахь кхаа шарахь левзира 64 матч, чутуьйхира 13 гол. 1998/99 шарахь левзира «Самгурали» а, «Динамо» (Тиблиси) а йукъахь, цул тӀаьхьа левзира цхьацца шарахь тиблисин «Динамохь» а, «Локомотивехь» а. 2001 шарахь йоцучу хенан йухавеира «Торпедо» Кутаиси. 2001/02 шо доьдуш долуш Шенгелия кхелхира Кипре, цигахь контракт йаздира «Аполлон» Лимасол клубца. Цунна йукъахь Кипран чемпионатехь левзира 11 матч, чутуьйхира 7 гол. Шо чекхдаьлчи дехьавелира кхечу кипран «Дигенис Акритас» клубе, кхин а левзира 12 матчехь, чутуьйхира 2 гол. Гуьржийчу йуха веина, левзира «Сиони» а, «Локомотив» а клубашкахь, ткъа карьера чекхйаьккхира кутаисин «Торпедохь». Профессионалан тӀегӀанера тӀаьххьара шарахь левзира 3 матчехь.

Хьажоргаш
---------

* Профиль *FootballFacts.ru* сайтехь (оьр.)
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Шервашидзе.

Эла **Шерваши́дзе Алекса́ндр Константи́нович** (*Ча́чба*; 1867 24 декабрь — 1968 17 август) — Абхазин олаллин урхалчин Чачба Келешбейн кӀентан кӀентан кӀант, Абхазин «элин Ӏаршан меттиг ларйийриг» (1918 шарахь дуьна). Вевза абхазашна йукъахь дуьххьарлера говзанча-исбаьхьалча санна: график, Ӏаламдиллархо, сценограф, исбаьхьаллаӀамориг, исбаьхьаллин емалча.

Биографи
--------

1920 шерашкара даьккхина сурт
Диллина сурт «Бешахь»
Вина Феодосехь (Таврин губерни). 1886 - 1889 шерашкахь дийшира Киевн реалан доьшийлехь, цигахь сурт дилла волавелира. 1891 - 1893 шерашкахь хилла Москохан Ӏаламдилларан, скульптурин, архитектурин доьшийлин ладогӀархо (В. Д. Поленовн класс). 1885 шарахь дуьйна дийшира Парижехь. Парижехь оьрсийн исбаьхьалчийн белхаш гайтаман декъахо (1906). Парижан оьрсийн артистийн «Монпарнас» гуонан декъахо хилла.

А. К. Шервашидзе исбаьхьалча санна кхоллавелла оьрсийн реалистийн исбаьхьаллин ишколан бух тӀехь, кӀоргера Ӏамийна европин оьздангалла Францехь. XX бӀешо долалуш (1907—1918) иза хилла уггаре гӀарабевллачу Петарбухан императоран театрийн — Мариински а, Александрински а, — сценографех цхьаъ. Цхьаьна могӀара болхбина гӀарабевллачу оьрсийн исбаьхьалчашца, масала, А. Н. Бенуаца, А. Я. Головинца, В. А. Серовца, Н. А. Рерихца, дозанал арахьарчу говзанчашца П.Пикассоца, А. Деренца.

Доьзал
------

Зуда (йалийна 1905 шеран 29 майхь; Париж) — *Падалка Екатерина Васильевна* (1876—1955), шайш дайшкара эла волчун йоӀ. Жима йолуш буо йисина, кхиийна И. Н. Мамонтовн доьзалехь, Москохан долара зударийн гимназин курс чекхйаьккхина, дийшира Сорбоннехь математикин факультетехь, цул тӀаьхьа болхбира парижан страховкин «Нью-Йорк» йукъараллехь. Жимаха йолу йоӀ дуьненан тӀейаьлча йехира Петарбухехь майрачух къаьстина. 1917 шарахь дуьйна йехира Феодосехь, 1924 шарахь лаьцна, хьажийра Вологдин юххе. ТӀаьхьарчу шерашкахь хьехархо йара Сухумин хьехархойн институтехь. Бераш: Михаил (1906—1909), Константин (1909—1938), Русудана (1911—2006, Ставрополь; марешкахь Зайцева а, Пилиди а).

Билгалдахарш
------------

1. ↑
**Николай Дмитриевич Вовченко** (1915 шеран 22 июль, Соьлжа-ГӀала, Терски область — 1991 шеран 13 март, Пятигорск, Ставрополан мехкайист) — капитан, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, 1-ра Белоруссин фронтан 5-гӀа армин 94-гӀа гвардин кхиссархойн дивизин 283-гӀа гвардин кхиссархойн полкан ротан куьйгалхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вовченко вина 1915 шеран 22 июлехь Соьлжа-ГӀалахь белхалон доьзаллехь. Иза оьрсий вара. Цо чекхйаьккхира Новочеркасскан индустрин институт. Институт чекхйаьккхинчул тӀехь цо болх бира Соьлжа-ГӀалан теплоэлектроцентраль.

1942 шеран февраль дуьйна Вовченко ЦӀен Эскарехь вара. Цу хенахь иза фронте вахийтира. Вовченкос тӀом бира Воронежан а, 2-гӀа Украинин а, 3-гӀа Украинин а, 1-ра Белоруссин а фронташкахь. Цунна шиъ чов йинера. Цо чекхйаьккхира «Выстрел» курсаш.

Курсаш чекхйаьккхичан иза хӀоттийра 283-гӀа гвардин кхиссархойн полкан ротан куьйгалхо. Цо къаьстина майралла гайтира Магнушевски мостагӀийн дуьхьалон зӀе чекхъэккхарехь. 1945 шеран 14 январехь Бжозувка-Подосе юртан уллехь (Варка гӀалан къилбехьа, Польшехь) кхиамца тӀом чекхбеккхича цуьнан рота полкехь массарелла хьалха тӀекхечира Пилица хин тӀе, йодуш летташехь цу хих дехьа а йелла цо схьайаьккхира Пальчев гӀала (Польша).

1945 шеран 27 февралехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца гвардин лакхара лейтенантан Николай Вовченкон йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

1946 шо дуьйна Николай Вовченко тӀаьхьалонан капитан вара. Эскаран болх битинчул тӀаьхьа иза цӀа вирзира. 1968 шо кхаччалц иза Соьлжа-ГӀалан ТЭЦ-1 болх беш вара. 1968—1975 шерашкахь Казахстанан Мангышлакан областан Шевченко гӀалахь Ӏаш а, болх беш а вара. 1975 шарахь иза Соьлжа-ГӀала схьавеар. 1982 шарахь пенсе ваханчул тӀаьхьа иза Пятигорскехь Ӏаш вара. Велира 1991 шеран 13 мартехь. ДӀавоьллина Пятигорскехь.

СовгӀаташ
---------

1945 шеран 27 февралехь Вовченкон йелира Советски Союзан Турпалан цӀе. Цул совнах цунна йелла Ленинан орден а (1945 шеран 27 февралехь), 1-ра даржан Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман орден а (1985 шеран 11 мартехь), ЦӀен Седан орден а (1944 шеран 7 июлехь), мидалш а.

Дагахьлаттавар
--------------

Николай Вовченкон хӀоллам хӀоттийна Пятигорскехь йолчу «Турпаллийн Аллейхь».

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5   Вовченко, Николай Дмитриевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
2. ↑  Аллея Героев (Пятигорск)

Хьажоргаш
---------

* Вовченко, Николай Дмитриевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
* Вовченко Николай Дмитриевич
* Вовченко Николай Дмитриевич

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
**Яса́ков Русла́н Каимович** (1948 шеран 20 октябрехь, ССРС, Кхаз.ССР, Карагандан областан, Жанааркин кӀоштан Атасухь) — нохчийн литератор, публицист. Тайпана Ӏаларо.

Биография
---------

Руслан вина нохчий махках баьхначу заманахь 1948 шарахь Кхазакхстанан Карагандан областехь. Цуьнан 10 шо кхочуш церан доьзал цӀехьа бирзира шайн Даймахка, шайн дай баьхначу эвла Теркан кӀоштарчу ЧӀулга-Юрта 1958 шарахь. 1967 шарахь чекхйаьккхира йуккъера ишкол, ткъа шолгӀачу шарахь Руслан Советийн эскаре вигира.

1970 – 1982 шерашкахь Руслана белхаш дира Ростовн областехь а, ГӀалмакхойчохь а тайп-тайпанчу совхозашкахь шофер, киномеханик, электрик даржашкахь. Цул тӀаьхьа Руслан кхелхира Кхазакхстанерачу Уралан областе, цигахь шофер болх бина 1985 шарахь кхелхира Волгоградан областерчу Дубовка гӀала. Цигахь чекхйаьккхира йуьртабахаман техникум, зоотехник говзаллица.

Доьзал
------

Русланан да Ясаков КъахӀим нохчий арабахале а, дешна вара. Цуо чекхйаьккхира Асламбекан цӀарах йолу Эна-Хишкара хьехархойн училище. ЦӀехьа бирзинчул тӀаьхьа ЧӀулга-Юртан йуккъерачу ишколехь нохчийн мотт а, литература а хьеха волавелира. И болх КъахӀима 1987 шарахь шен Ӏожалла тӀекхаччалц бина, масех чкъор йуьртахойн Ӏамийра.

Русланан дас-нанас КъахӀима а, Халипата а, даиман шайн боккха доьзал кхиош-кхетош когаш тӀе хӀиттийра. Церан доьзалехь виъ кӀант а вара, шиъ йоӀ а йара.

Публикации
----------

Дуьххьара зорба туьйхира Руслан Къилбаседакавказан тӀеман гуон газетехь «ЦӀиен байракх», эскарехь а волуш. Цуьнан дуккха а статьяш араевлира Уралан областан а, Волгоградан областан а меттигерачу газеташкахь.

1990 шарахь дуьйна Русланан публикацеш арайовла йуьйлайелира Теркан кӀоштан «Теркйист» газетехь а, республикин массин хаамийн гIирсашкахь, газеташкахь «Нохч-ГӀалгӀайчоьнан аз», «Республика», «Республикин хаамаш», журналашкахь «Вайнах», «Нана».

Творчество
----------

2010 шарахь Петарбухан «Белые ночи» арахецаралло зорба туьйхира Русланан оьрсийн маттахь йолу историн роман «Отшельник и соловей», йуха романан тираж ца тоьина шозлагӀа арахийцира Уфарачу «Принт» арахецаро.

2015 шарахь Петарбухарчу «Регион-Про» арахецаро зорба туьйхира Русланан оьрсийн маттахь йолу историн-политологин очеркаш «Древнейшие инструменты политики: террор, подкуп, религия и язык».

2018 шарахь Петарбухарчу ООО «Трувор» арахецаро зорба туьйхира Русланан оьрсийн маттахь йолу историн очеркаш «Некоторые лакуны историографии Чечни» цӀе йолу.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5  Журнал «Нана» №7-9 (151), 2016г.
**Коломенскехь Дела Стигала Хьалаваккхаран килс** *(оьрс.мат. Церковь Вознесения Господня в Коломенском)* — Москван епархин Даниловски благочинин долехь йолу ортодоксан керстанийн килс ю. Оьрсийчоьх итальянцо йина хьалхара четар йолу тӀулгийн килс ю. Москван Къилбера административни гонан Нагатински Затон цӀе йолу кӀоштахь лаьтташ ю. Хьалха Коломенски юрт яра иза. Килс дерригдуьненан исбаьхьаллин хазна ю.

**«Коломенское»** цӀе йолу **музей-лардойлан** юкъайогӀуш ю килсан гӀишло. 1994-чу шарахь дуьйна Дуьненаюкъарчу ЮНЕСКО-н хазанийн дакъа ду.

2000 шарахь гӀуран (декабрь) беттан 8-чу дийнахь юхаъ серлаяьккхира килсан гӀишло. 1994-чу шарахь дуьйна *Патриархан цӀа (оьрс.мат. Патриаршее подворье)* хьал ду зияртан.

2007-чу шеран чаккхенгахь лахарчу гӀатан реконструкци чекхйелира.

Хьостанаш
---------

1. ↑  *Шервинский, В.* Воспоминания // Православие в Балтии : научно-аналитический журнал. — 2013. — № 10 (1). — С. 123-157. — ISSN 2255-9035.