recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Мелардой** — нохчийн тайп. Тайпан векалш тайт-тайпанчу гаплотобанашкара бу J1, G2, L2, R2. Цуо гойту уьш цхьаьна дех бевлла ца хилар, ткъа тайпанан цӀе схьабевллачу эвланах йаьлла хилар. Бекъало гаранашка: Асухин (L2), Саламгир (R2), ТӀурло (G2).

Охьаховшар
----------

Нохчийн талламхочо-мохкӀаморхочо, хьехархочо, халкъан поэта А. С. Сулеймановс, дӀайазбина тайпан векалш хӀокху эвланашкахь: Майртуп, Лаха Невре, Аьчка-ХитӀе, ткъа гӀараваьлла нохчийн литераторо Бечуркаев Ӏарбийс ялийна эвланаш: ГихтӀа, Курчалой-ГӀала, Доча-Борзе, Зандакъ, Шела, Дишни-Ведана, МахкатӀе, Жима АтагӀа, Устрада-ГӀала, ГӀой-Йист, Хьалха-Марта, Шалажа, Лаха Невре, Девкар-Эвла, ЧӀулга-Йурт, ткъа иштта ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан эвланашкахь а, гӀаланашкахь а), ЧӀулга-Йуртара кхелхина мелардой беха Бена-Йуртахь. Нохчийн мелардой боцуш, тайпана йукъабогӀу Ярмаркинон (Хаси-Эвлан гена йоццуш), Мелардан (Гумбетан кӀошт, ДегӀаста) бахархой.

Истори
------

Дукха хьосташ а, шеш мелардоша а чӀагӀдо, тайпанан жӀайхойн бух бац бохуш. Мелардоша шеш лору вайн махка баьхеина Ӏаьрбийн тӀемлойн тӀаьхьенех. Тайпанан векалш элий бара Ломан ДегӀастахь, тӀаккха уьш кхайкхира Нохчийчу. Нохчийн элаша олалла дора ГӀебартахь а, ДегӀастанахь а. Церан мехах эскар дара, иза латтара уггаре майра нохчийн тӀемлойх. Мелардоша царна алапа лора, ишттачу хьолаца гӀебарташна а, ломан дегӀастахошна а тӀехь Ӏедал карахь латтадора. Имам Шемал Ӏедале веъча церан Ӏаткъам дӀабелира.

Тайпана векалш бу элийн некъий ТӀурлогӀар, схьабевлла АйдемиргӀеран кӀентах Мухьаммадах, хӀинца ДегӀастанан Гумбетан кӀошт йукъахь йолчу Мелардара, уьш бара нохчаша шайна йукъахь низам лато кхайкхина.

Йоккхачу АтагӀехь ваьхна, лераме волу къурайшин Сайдахмедов Катин дика хаара мелардой тайпанан истори. Советийн Ӏедалан муьрехь дукха нах гулбелира Олхазаран кӀотарахь стаг вуьтийтуш. Цигахь вара лераме Кати а. Нохчаша цуьнан сий деш, лерамбеш дов дерзийтира. Цуьнга хаттар делира мелардойн тайпанах. Цуо жоп делира, уьш схьабевлла Ӏаьрбойчуьра, девзаш долчу тайпах. Оцу къамелан тешаш хилира Дочу-Борзе эвлара бахархой Джабраилов Султан а, Дамазов Муса а. Султан хӀинца а веха Дочу-Борзехь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑
2. ↑  Сулейманов, 2006, с. 521.
3. ↑  Сулейманов, 2006, с. 583.
4. ↑  Сулейманов, 2006, с. 588.
5. 1 2 3  Бечуркаев, 2011, с. 74.
6. ↑  Умение видеть красоту
7. ↑  Дубровин Н. История войны и владычества русских на Кавказе. Т.1 (кн.1, кн.2), т.2, т.4. Санкт-Петербург, 1871—1896.
**Дефлектор** (схьадаьлла лат. deflecto — дӀатетта) — аэродинамикин гӀирс, хӀоттайо вентиляцин харшан, туьнкалган тӀехула, авиамоторан поршень шелъяран системан, кхечухьа а. Лелайо, Бернуллин эффектан чоьтаца харш чохь дӀаозар чӀагӀдеш: харшан шоралла хийцаяларца, хӀаваъ хьакхаран сихалла алсама мел хуьлу, оцу шораллехь статикин Ӏаткъам кӀезиг хуьлу. Дефлектораш харш чуьра дӀаозар чӀагӀдо, вентиляцин системан эффекталла айало.

ЦАГИн дефлекторан схема
Уггаре евзаш йолу дефлекторийн конструкцеш:

* ЦАГИн дефлектор
* йиллина бошхапкепара дефлектор Astato
* гоьрга дефлектор «Волпер»
* дефлектор-седа «Шенард»
* Григоровичан дефлектор
* Н-кепара дефлектор
* оптикин дефлектор, лелайо лазеран терапевтин аппараташкахь.

Дефлектораш лело йолийна XIX бӀешерашна юккъехь дуьйна гӀишлошна а, транспортан гӀирсашна а тӀаьхь. Статикин дефлектораш хӀинца лелайо долара а, йукъараллин а Ӏаламан вентиляцин харшан а, туьнкалгашна а чуьра, газ яьгначул тӀаьхьа юьсург арайолийту харш чуьра, нехашбиргӀа чуьра хӀаваъ аракхуссуш. Уьш лелайо гӀишлонан мас гӀат елахь а, керла гӀишлошкахь, тоечу гӀишлошкахь.

Хьажа кхин а
------------

* Газан кӀежан дефлектор
Юсуп Мисаран зударшна хьалха, «Юсуфан а, Зулейхан а» миниатюра.
**Зулейха** (Ӏаьр. زليخا‎‎) — Потифаран зуда, къуръанан 12 сурат «Йусуф» тӀехь хьехош ю. Къуръан тӀехь цуьнан цӀе юьйцуш йац, амма хьалха хилла ширачу дийцарехь цуьнан цӀе Зулейха хилла. Библин тӀехь цунах олу Потифаран зуда.

Истори
------

Юсуп-пайхамар эцна хилла Мисаран ларамчо Потифарас, шен зудчуьнга Зулейхе аьлла цо: «Цуьнца дика хилахь. Вайн пайде хила мега иза, йа вай цунах вайшинна кӀант вийра ву». Юсуп чӀогӀа хаза стаг хилла, воккха мела хуьлу Зулейхан везавелла хилла иза. Иза шен чу а кхайкхина, ша марзялийта, ша езаялийта лууш хилла цунна, амма Юсуп дала кӀелхьарваьккхира.

Кхин хьажа
----------

* Юсуп-пайхамар (телесериал)
**Зайд бин Хьарисат** (Ӏаьрб. زيد بن حارثة‎‎; 588, СаӀудийн Ӏаьрбийчоь — 629, Мута) — Мухьаммад пайхамаран  накъост а, азатхо а, тӀелаьцна кӀант а ву. Къуръан тӀехь хьехош ву, 37-аятехь сурат «Аль-АхӀзаб»

Дахарех лаьцна
--------------

Жималлехь Зайд эцнера Хьаким бин Хьазама, цо Хадижат бинт Хувайлидан велира иза. Пайхамаре маре яхча, цо иза Мухьаммадан велира. Зайд шолгӀа стаг вара бусулба дин тӀеэцнарг. Цул тӀаьхьа цуьнан хӀусамнанас Умм Айман Баракатас а тӀеийцира ислам. Зайд уггаре а Ансарех дукхавезарг вара Мухьаммад-пайхамарна .

ТӀаифе вахар
------------

Мухьаммад шен шича Ӏели бин Абу ТӀелипца и шиъ ТӀаифе ваха араваьллера, цаьршинца Зайд а вара. ТӀаифера наха, берашка тӀулгаш деттийтира царна. Пайхамар ларвеш шен цӀийш оьхуьйтуш вара Зайд. Пайхамар чӀогӀа лазийнера цара.

Валар
-----

629-чу шарахь Византица Муътехь тӀом бира цара. Оцу тӀам тӀехь вира Зайд а, ДжаӀпар а, МусӀаб а кхиберш. Мухьаммадна чӀогӀа халахийтира Зайд верна, кхиберш байъарна а.
Деган болх
**Дог** (ду), дукх.тер. **Дегнаш** (ду) *(лат.* *Cor)*— адамийн а, дийнатийн а, кийрара ц1ий пхенашчухул лоьлийтуш коьртачех дег1ан меже. Адамийн дог хуьлу 4 хара йолуш. Даго болхбеш (кийрахь детталуш) хаало, нагахь болу чу наханна хаа ца ло, дукхах йолу чу хенахь кегий чу нахан шаьш даккхий хиллац оцуьнан белха гӀовгӀа хезаш а ца хуьлу. Амма бакхий чу неха сих сиха тохало кийрара дог, 40 шарал дӀа иккхина волу стаг дегаца лазарш (баланаш) долуш хуьлу.

ХӀара куц ду кирара даго болхбеш гойтуш

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Латинийн-Оьрсийн-Нохчийн адаман анатомийн терминийн Дошам. Берсаев Р. У. 71-гӀа агӀо
**Зударийн накха** — гӀодан лекхарчу декъан хьалха йолу тӀеяьлла ши меттиг ю. Цу чохь зударийн Ӏийдарг (Mamma) хуьлу, царах схьакъаьста бераш кхобу некхан шура.

Некхан Ӏийдарг (Mamma) кхиар церан нормале долу стен-боьршаллин кхиаран дакъалгах коьртачех цхьаъ ду. Кхиъна зударийн накха зударийн стен-боьршаллин шозлагӀа билгалонаш санна лоруш ю, ткъа ишта кхиар божаршна хилар (гинекомасти) патологи ю, наггахь бен ца хуьлу иза.

Зударийн накха дукхахьолехь эрогенан меттигаш ю. Дерзинадаьккхина зударийн накхош боьршачу стеган а, зудчун а сексан лаам хьалабаккха тарло.

Дукхачу культурашкахь нахана зудчо накха гайтар товш доцу хӀума ду. Кхийолу культурашкахь зударшна накха гайта магош ду, цхьайолчу пачхьалкхашкахь цкъа а ца хила ишта бехкам.

Хьостанаш
---------

1. ↑  Breast – Definition of breast by Merriam-Webster. *merriam-webster.com*. Дата обращения: 21 октября 2015.
Кирка с молоточным обухом.Кирка-мотыга во время работы.
Кирка с молоточным обухом.Кирка-мотыга во время работы.
**ЗӀокберг** (оьрс. ***Кайло́**, **кайла*** йа оьрс. ***кирка́***) — куьйга туху инструмент, лерина тӀулг тӀех, тӀулг болу латта тӀехь, чӀогӀа латтан тӀехь болхбан, шира чира, гӀишло йохайан, цел (метиг) тайпа, латтан тӀехь, бешахь йа тӀулг тӀехь белхаш бан.

ЗӀокберган цхьана агӀора хуьлу целах (метигах) тера ира дитт, ткъа вуькху агӀора — зӀок аьтту бо кечбеш болу гӀирсана тӀе чӀогӀа тоха.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Карасаев А. Т. Мациев А. Г.* Русско-чеченский словарь(оьр.). — Грозный, 1978. — С. 217. — 728 с.
2. 1 2  Кайла // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
3. ↑  Кирка // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
4. 1 2  Кирка // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
**Духа́ев А́дам Идри́сович** (1974 шеран 23 сентябрь, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Теркан кӀошт, Лаха Невре) — нохчийн журналист, йаздархо, архивист. 2008 шарахь дуьйна Нохчийн Республикин Хьакъ долу журналист. Тайпана гӀордало.

Биографи
--------

Вина 1974 шеран 23 сентябрехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР, Теркан кӀоштарчу Лаха Неврехь. 1991 шарахь дешна ваьлла Лаха Неврерачу № 3 ишколера, деша дӀахӀоьттина Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университете. 1996 шарахь историк говзаллийца университет чекхйаьккхира.

1995 шарахь балха ийцира Теркан кӀоштан «Теркйист» газетан корреспондент дарже. 2001 - 2011 шерашкахь газетан коьрта редактор хӀоттийра. 2008 шеран 30 июлехь совгӀат дира сийлахь цӀарца «Нохчийн Республикин Хьакъ долу журналист». 2009 шеран ноябрехь журналистийн говзалла хьалайоккхуш курсаш йехира «Fojo» институтехь (Швеци).

2011 шарахь дехьавелира Нохчийн Республикин Правительствон Архиван урхалле, Ӏилманан-талламан декъан коьрта говзанча-эксперт дарже. 2012 шарахь декъан хьаькам хӀоттийра. 

Нохчийн Республикин куьйгалхочун 2014 шеран 24 октябрехь арадаьллачу № 156 омарца совгӀат дина «Балха тӀехь билгалавалар» цӀе йолчу сийлахь хьаьркца.

2016 шарахь дуьйна болх беш ву Нохчийн Республикин Правительствон Архиван урхаллин Ӏилманан-талламан белхан а, хаамийн-лехамийн системан а декъан хьаькаман гӀовс даржехь.

СовгӀаташ
---------

* Нохчийн Республикин Хьакъ долу журналист – 2008 шеран 30 июлехь.
* Балха тӀехь билгалавалар – 2014 шеран 24 октябрехь.

Кхолларалла
-----------

Йаздан волавелла 1989 шарахь. «Даймохк», «Республика», «Грозненский рабочий», «Вести республики», «Исламан зIаьнарш», «Теркйист», «Терская правда» газеташкахь зорбатухура историкан тематикера а, хенан оьшу а йаззамаш. 

Дакъа лаьцна Ӏилманан конференцешкахь а, ткъа иштта архиван жайнаш арахоьцуш а.

### Жайнаш

Адаман оьрсийн маттахь зорбане девлла жайнаш: 

* «Плеяда шейхов из Надтеречья» (1997)
* «Абреки из Притеречья» (2002)
* «Эпоха шайхов» (2007, 2010, 2016)
* «Поэт, провидец, мученик» (2014)
* «Шайх Элах-Мулла» (2017)

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Жемчужина генофонда 28.02.2018 Архивйина 2019-03-01 — Wayback Machine
2. ↑  УКАЗ от 04.04.2018 г. Грозный No 51О создании государственной комиссии по исследованию и сохранению историко-культурного наследия народов Чеченской Республики
**Екатеринийн гӀала** (иштта евзуш ю рогӀера цӀершца — *Йоккха Царскосельски гӀала, Йоккха Екатеринийн гӀала, Йоккха гӀала, Шира гӀала*) — хьалхалера императорийн гӀала (*паччахь а, цуьнан цӀийнан нах а беха гӀишло)* ю. Кхаа оьрсийн паччахьан — 1-чу Екатеринан, Елизавета Петровнан, 2-чу Екатеринан — официалан аьхкенан резиденци яра. ГӀала лаьтташ ю хьалхалерачу Царское селохь (хӀинца Пушкин-гӀала).

Россиян оьздангаллин тӀаьхьенан объект ю.

ГӀишло хьалайоьттина 1717-чу шарахь оьрсийн зуда-паччахь йолу 1-чу Екатеринан буьйрца. Цуьнан цӀарах ю и гӀала. XVIII-чу бӀешерахь масийттазза юхахӀоттийна, ткъа цуьнан таханлера кеп тӀаххьара барокко ю.

Советийн заманчохь гӀали чохь музей схьайиллина. Еха хан-зама ю и меттахӀоттош. Белхаш дӀахьуш бу Ленинградан ишколан реставратораш.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Зумакулов.

**Зумаку́лова Танзиля Мустафаевна** (кхарач.-балк. *Зумакуланы Мастафаны къызы Танзиля*; йина 1934 шеран 18 июлехь, Гирхожан эвлахь (хӀинца Тырныауз гӀала), ГӀебартойн-Балкхаройн автономин область, РСФСР, ССРС)— советийн а, российн а балкхаройн поэтесса. ГӀебартойн-Балкхаройн АССР халкъан поэт(1982). ССКП декъахо 1975 шарахь дуьйна.

Биографи
--------

Йина 1934 шеран 18 июлехь, Гирхожан эвлахь (хӀинца ГӀБР Эльбрусан кӀоштан Тырныауз гӀала), Къилбаседа Кавказан Гражданийн тӀеман декъахочун Зумакулов, Мустафа Башчиевичан (1898—1963) доьзалехь. Бералла йеира Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман заманахь.

1940—1944 шерашкахь дийшира Гирхожан эвлара йуьхьанцара ишколехь. Балкхаройн къам мехках даьккхинчул тӀаьхьа кхин дӀа дийшира ГӀиргӀазойчохь. Ишколан шерашкахь дуьйна шен ницкъаш дустура литературехь. Хьалхара байташ зорбанахь гучуевлира 1954 шарахь.

1957 шарахь, Балкхаройн депортацин кхойтта шеран мур чекхбаьлча даймахка цӀабирзира.

1957 шарахь дуьйна дакъа лоцуш йара мехкан йукъараллин дахарехь. 1989 шарахь хаьржира ССРС халкъан депутат. Хаьржира ССРС ЯБ ревизин комиссин декъахо, РСФСР ЯБ урхаллин декъахо. ГӀБР ЯБ урхаллин декъахо а, Йаздархойн бертийн дуьненайукъара йукъараллин кхочушдаран комитетан декъахо а.

1961 шарахь дӀаийцира ССРС ЯБ йукъа. 1968 шарахь чекхйехира Лакхара литературин курсаш Москохахь.

Кхолларалла
-----------

1959 шарахь арабелира байтийн хьалхара гулам «Къаяда гюлле» («Тарх тӀера зезагаш»). 

### Кхолларех лаьцна ойланаш

«Цуьнан кхолларалла похӀман тӀегӀанца, ойлан кӀоргенца, поэтийн белламашца дуккха а хан йу балкхаройн меттанал араевлла, дуккха къаьмнийн поэзи хилла. Ткъа иза А. Твардовскийн, М. Кариман, Я. Смеляковн, П. Бровкин, Д. Кугультиновн, А. Кешоковн, Зульфиян, дуьненан поэзин сий латтош болчу, кхин поэтийн тӀегӀане кхаьчна», - йаздо С. Баруздина.

СовгӀаташ
---------

* ГӀебартойн-Балкхаройн АССР халкъан поэт (1982)
* РСФСР пачхьалкхан М. Горькийн цӀарах совгӀат (1977) — «Даггаралла» байтийн гулам бахьнехь.
* ГӀБАССР (1970) — «Лаьмнийн салкхе» (1967) а, «Стогар» а жайнашна(1969)
* ГӀалин сийлахь гражданин Нальчика

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Баруздин С.* Заметки о творчестве Танзили Зумакуловой. /В кн.: Танзиля Зумакулова: поэзия сокровенных чувств: Слово о Танзиле.. — Посвящение. 2010.
2. ↑  *Атабиева, Асият Даутовна.* Лирика Т. Зумакуловой :Традиции и новаторство. — 2002-01-01.
3. ↑  Почётные граждане города Нальчика Архивйина 2016-03-06 — Wayback Machine
**Нгава уезд**  (тиб. རྔ་བ་རྫོང, Вайли: *rnga ba rdzong*, пиньинь: *Ngawa Zong*) я **Аба уезд** (ций. 阿坝县, : *Ābà xiàn*, : *Аба сянь*) — Сычуань провинцин Нгава-Тибетан-Цянан автономин гуон уезд (ЦХР). Уездан урхалла Аба юртахь ю.

Истори
------

Уезд дІакъастийна Сунгчу уездах 1954 шарахь, юкъатоьхна Сычуань провинцин Тибетан автономин кІоштан (四川省藏族自治区). 1955 шарахь йохийра Сикан провинци, ткъа цуьнан мохк юкъатуьйхира Сычуань провинцин; Сикан провинцехь а яра Тибетан автономин кІошт, цунна Сычуань провинцин Тибетан автономин кІоштах бира Нгава-Тибетан автономин гуо (阿坝藏族自治州). 1987 шарахь Нгава-Тибетан автономин гуон цІе хийцира Нгава-Тибетан-Цянан автономин гуо аьлла.

Административан йекъайалар
--------------------------

Уездехь йу 1 йуьрт а, 18 волост а.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Нийсонан Лига (маьӀнаш).

**Нийсонан Лиг** (инг. *Justice League*), иштта **Америкин Нийсонан Лиг** йа **JLA** — кхоьллина супергеройшин команд, DC Comics олу комиксаш чохь гучуяла.

Дуьххьара гучуйаьлла *The Brave and the Bold[en]* #28 олу комиксяхь (февраль/март 1960).

---- (админшан) Сообщени муха яздо ца хаа, амма нохчийн маттахь нийсо «Лиг» хира ду аьлла хета суна. Масалла: «Хьара дика лиГ ю», «дика лигА ю» ма ца оли вай. Лиг тӀеэца дош ду, олуш ЛИГ олу. Масалла ингалсан дош «Automate» оьрсеш «АутоматЕ» аьлла тӀе ма ца эци. йа «**Machine**» — «**Машина**» — «**Машен**» — МашенА йа машИнА ма даци

Комиксшан арахь
===============

2017-гӀа шарахь Warner Bros. олу студес а, DC Comics а, «**Нийсонан Лиг**» (инг. *Justice League*) цӀейолуш филм арахеца. Филман режиссер Зак Снайдер ву. Премйер хила 2017 шеран 16-гӀа ноябрехь.

Билгалдахарш
============

1. ↑  **«**Нийсонан Лиг**»** аьлла цӀе нохчийн матт *NML*'са йаккхан ю. 2017-га шеран октябрехь.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Зуда (маьIнаш).
Дехар «Зударий» хьажийна йу кхузе; иштта цIе йолчу фильмех лаьцна см. Зударий (фильм).
**Зуда** — стен адам. «Зуда» дашо билгала доккху хенан доккха адам, ткъа бера йа жимхо билгалбоху «йоI» йа «йоI стаг» дешнаша. Цхьацца меттигашкахь «зуда» дош леладо хене а ца хьоьжуш массарна а, масала «зударийн бакъонаш» хьехош. «Зуда» дашо кхин а билгалйаккха тарло, адаман стен-боьршалла, гендеран идентификаци. Зудчо кхиина йаьллачул тIаьхьарчу муьрера менопауза хиллалц бера дан тарло, иза накханах дузо, тIаккха а цхьаболу зударий — масала, бера ца хуьлу, трансгендераллин а, интерсекс-зударшка а — иза ца дан ло.

Лексика
-------

### Дош далар

«Зуда» дош кхоьллина «зуд-» орамах тIе чаккхе «-а» тоьхна. Нохчийн маттахь 'зуда' дашо билгалйоккху боьршачу стеган хIусаман нана а.

### Зуда билгала йоккху тайп-тайпана дешнаш

«ЙоI» дашо билгала доккху стен бера, кхиина даьлла иза маре даххалц. Къамелехь «йоI» дош леладо хазахетийтархьама муьлхха а зудчунна хене а ца хьожуш.

### Зударшка дистхилар

Гендер ладаме социалан категори йолу дуьненан дукхаха йолчу оьздангаллашкахь, тIеэцна зударшка дистхиларан кеп, уьш къаьста хабар дийцарехь а, белхан къамелехь, йозанца къамелехь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Kessler,Suzanne J. and Wendy McKenna.* Gender: An Ethnomethodological Approach. — University of Chicago Press, 1978. — ISBN 9780226432069.
2. ↑  *Halim, May Ling, and Diane Ruble.* Gender Identity and Stereotyping in Early and Middle Childhood // Handbook of Gender Research in Psychology: Volume 1: Gender Research in General and Experimental Psychology / Chrisler, Joan C. and Donald R. McCreary. — Springer Science & Business Media, 2010. — ISBN 9781441914651.
3. ↑  *Ожегов С.И. Шведова Н.Ю.* Зуда (оьр.). *Толковый словарь русского языка*.  Толковый словарь русского языка. Теллина 2015 шеран 3 сентябрехь.
**Йиппар** (лат. *Foenīculum*, оьрс. *Фенхель*)) — Четарнаш (*Apiaceae*) доьзалера шина- а, дукха а шерийн орамат бецан тайпана жима орамат.

Йиппар.   
О. В. Томен «*Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz*» жайнин тӀиера ботаникан сурт, 1885

Ботаникан сурт
--------------

ГӀад нийса лаьтта, геннаш долуш ду, локхалла 2 м гергга.

Орам чӀукепара, стомма, урчакхкепара.

ГӀаш кхузза я деазза месашца декъна.

Кедалг къаьсташ йоцучу цергашца, жаз можа, шуьйра хӀоакепара, боьххьехь шуьйра кӀаг бу, циггахь дакъолг ду чухьовзийна.

ХӀу хӀоакепара-дехуо, пурхнехьа гоьрга, аххӀу 5 дика къаьстачу аьрта сенца, агӀонашкара — кӀеззиг сов озийна, кхуллу юткъа тӀамкепара йист, 1000 хӀун масса 5—6 г.

Лелор
-----

Культивацию ширачу заманара дуьйна юурган а, дарбанан а орамат.

Эфирдаьттан (хӀушца 6,5 % эфиран даьтта ду, юкъахь 40-60 % анетол а долуш), чоман орамат. Хьожано дагайоуьйту цица а, эстрагон а.

Йиппаран эфиран даьтта леладо медицинехь, парфюмерин-косметикан, сабадаран промышленностехь, ветеринарихь; хӀуш а, эфиран даьтта а леладо препараташ еш, леладо метеоризмехь, кхин а ламастан дарбанан гӀирс санна, масала оччаман хи, тайп-тайпана бецан чайнаш, бецан гуламаш.

Даххаш (20 % гергга белок) даадо даьхнашна.

APILAMан хаамашца, йиппаран даьттанца долу эфир анетол нейротоксикан ду, моха яийта тарло, иза ненан шурех кхета кӀезиг барамехь. Йиппаро ненан шура тӀетуху боху хабарш, гӀалате ду.

ХӀуш леладо абсент еш оригиналан рецептаца.

Кепаш
-----

*The Plant List* хаамийн базанца, тайпанан юкъахь 3 кеп ю:

* Foeniculum scoparium Quézel
* Foeniculum subinodorum Maire, Weiller & Wilczek
* Foeniculum vulgare Mill. — Йиппар, йа Аптекан оччам

Билгалдахарш
------------

1. ↑  проект APILAM — информация о безопасности для младенца и матери при грудном вскармливании
2. ↑  *Foeniculum* (ингалс.).  The Plant List. Version 1.1. (2013). Теллина 2016 шеран 1 октябрехь.
**Басар тохар** — чолхе физикин-химин технологи, цуьнан жамI ду чIогIачу материалийн тIехула диллина онда басаран чкъор. Иштта чкъор дуьллу материалаш, басар хьокхучу меттигца уьйр тосу тIуьнчу хьолехь. Басар туху контакт йолучу я йоцучу хьолехь. Басар тухучу хенахь хила тарло цахеддаш чухоаман хьолехь а, кегийра дисперсан хьолехь а, я хIуркепара хьолехь.
Басаран материалан чIогIачу бухца тасадаларан хиламах адгези олу, и хилам физикин химера бу.
Басар тохар гайтина дукха технологешца, технологин гIирсашца.
ТIедиллина басаран чкъоьран термобелхан тIегIанехь туоло басаран материал бух тIиера материалаца тасадалар, даржар, полимеризации, басаран гIайренаш монолитан чкъор хилла цхьаьнакхетар.
Бос тобаран хьесапашна юкъахь, басар тохар къаьста басар хьакхарх, бос хийцар доьзна ду басар тухучу хIуманна чкъор лацарца.

Басар тохаран функцеш:

* тIехулонна механикин а, а химин а лардаран хьолаш далар,
* тIехулон декорации яр.

Басар тохаран цикл лаьтта

* тIехуло кечъяр (цIанъяр, шаръяр, грунтовка хьакхар),
* басаран материал тIейиллар,
* термобелхаш.

ГIирс юкъайогIу:

* пеш, термоишкап;
* даржоран гIирс;
* белхан гирсаш (басаран пульт, компрессор, щетка, вискозиметр).

Басаран технологеш юкъахь:

* хIуран басар тохар;
* электростатикан аренахь басар тохар.

Промышленностехь басар тухуш меженаш циклан муьрашка ло конвейерца.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Руководство для подготовки инспекторов по визуальному и измерительному контролю качества окрасочных работ / Пирогов В.Д.. — 3. — Екатеринбург: ООО «ИД «Оригами», 2012. — 208 с. — 1000 экз.
2. ↑  Антикоррозионная защита / Козлов Д.Ю.. — Екатеринбург: ООО «ИД «Оригами», 2013. — С. 343. — 440 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-904137-05-2.
3. ↑  КАК ПОКРАСИТЬ СТЕНЫ НА КУХНЕ.
**Херо́нимо Барбади́льо** (испан. *Gerónimo Barbadillo*; 1954 24 сентябрь, Лима, Перу) — перун футболист, левзина ахтурслочун позицехь.

Мексикин «УАНЛ Тигресан» исторехь уггаре ондачех цхьа ловзархо. Левзина Перун къоман гулйинчу командехь, цунна йукъахь хилира 1975 шеран Къилба Америкин чемпион а, 1982 шеран дуьненан чемпионатан декъахо а.

Клубан карьера
--------------

Йоккхачу футболера дебют хилира 1972 шарахь «Спорт Бойз» клубан командин йукъахь ловзуш, цунна йукъахь левзира цхьаьна шарахь.

1974—1975 шерашкахь левзира «Дефенсор Лима» клубан командехь.

ТӀаьхьарчу командехь шен ловзарца тидам багӀийтира мексикин «УАНЛ Тигрес» командин тренерийн штабан векалийн, цунах дӀакхийтира 1975 шарахь. Монтеррейн командехь левзира шен карьерин тӀаьхьара ворхӀ шарахь. «УАНЛ Тигресан» оцу муьран коьртачех ловзархо вара, кхин а лору уггаре дикачарех цхьа ловзархо клубан йерриг исторехь.

1982 шеран дуьненан чемпионат чекхйаьлча Европин клубашна марзвелира Барбадильо, царех цхьаъ йара, италин «Авеллино», оцу хенахь иза ловзуш йара элитин A серехь, перухочуьнца шен команда йуьзира 1982 шеран аьхка. Оцу командехь Херонимос даьккхира кхо шо, кхуьй а шарахь «Авеллино» къийсалора уггаре хьалха лакхара дивизионехь йиса гӀерташ.

1985 шарахь дехьавелира «Удинезе», иза а йара А серин цӀоганехь. Удинера командин йукъахь левзира 1985/86 шарахь, цул тӀаьхьа йитира профессионалийн карьера.

Гулйина командехь ловзар
------------------------

1973 шарахь дебют хилира официалан матчашкахь Перун къоман гулйина командин йукъахь.

Гулйина командин йукъахь дакъа лецира 1975 шеран Америкин кедан къовсамехь, левзира кхааннах шина матчехь, уьш хилира къовсаман финал, цигахь перухоша иэшийра Колумбин гулйина команда, иштта йаьккхира шайн исторехь шолгӀа континентан чемпионийн титул.

Дакъа лецира Испанехь хиллачу 1982 шеран дуьненан чемпионатехь, левзира гулйина командин кхуьй а матчехь. Шен тобанехь Перу йолаелира ший а агӀо ца толарца Камерунан а, Италин а командашца, амма хӀаллакйаран чоьтаца тӀаьхьарчу матчехь ийшира Польшин гулйина командел (1:5), цуо догдохийла ца йитира шолгӀа тобанан муьре довла.

Йерриг 1985 шо кхаччалц яхъеллачу къоман командера шен карьерехь, левзина 19 матчехь, чутоьхна 3 гол.

Титулаш а, кхиамаш а
--------------------

* Файл:Coppa America calcio.svg Америкин кад **(1)**:

Перу: 1975
* Мексикин чемпион **(2)**:

«УАНЛ Тигрес»: 1977—1978, 1981—1982
* Мексикин кад баьккхинарг **(1)**:

«УАНЛ Тигрес»: 1976

Билгалдахарш
------------

1. ↑

Хьажоргаш
---------

* Ловзархочун юьхь(ингалс.) Transfermarkt сайт тӀехь
* Профиль *worldfootball.net* сайт тӀехь(ингалс.)
* Кеп:Nfteams

Кеп:Перу ДЧ 1982
**Беларуссин Республикин маршонан де** (белорус. Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь) (Республикин де (белор. *Дзень Рэспублікі*)) — белоруссин пачхьалкхаллин коьрта Ӏида, даздо хӀора шарахь 3 июлехь.

БРКЪБ иэсан нахарт

Истори
------

1991 шарахь дуьйна Маршонан де даздора 27 июлехь Белоруссийн ССР пачхьалкхан суверенитетах деклараци тӀеэцначу дийнахь. Москохахь августан путч йоьхначул тӀаьхьа, 1991 шеран 25 августехь, Белоруссийн ССР Лакхарчу Совето республикин суверенитетах декларацин конституцин законан статус елира. 1991 шеран 10 декабрехь Белоруссин Лакхарчу Совето ратификаци йира Беловежскан бартан, цуо кхайкхадора ССРС дӀаялар. 1991 шеран 26 декабрехь Советийн Союз дӀаелира.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Правила написания отдельных наименований (оьр.). Теллина 2015 шеран 12 январехь.
**Кузьма Иосифович Гуренко** (1909 шеран 11 октябрь, Дмитровка, Херсонан губерни[d] — 1944 шеран 21 август, Олонештский район[d], Бендерский уезд[d]) — гвардин ефрейтор, гӀашсалти, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вина 1909 шеран 11 октябрехь Димитровка юртахь (хӀинца Украинин Кировоградан областан Знаменски кӀоштахь) ахархон доьзаллехь. Цо йуьхьанцара школа. Гуренко Соьлжа-ГӀале схьавеара, мехкдаьттан промыслашкахь электрослесаран болх бира. ТӀом болабелча шен цӀахь саца йиш йолушшехь, иза шен лаамца 1942 шарахь фронте дӀавахара. Цо дакъа лецира Кавказ ларйаран тӀамехь а, Нальчик а, Армавир а, Славянск-КубаньтӀехь а, Украина а мукъайаккхарехь, «Сина сиз» дохардарехь а, Днепр хих дехьаваларехь а. 1944 шеран август кхачале гвардин ефрейтор Гуренко вара 3-гӀа Украинин фронтан 37-гӀа армин 20-гӀа гвардин кхиссархойн дивизин 60-гӀа гвардин кхиссархойн полкан кхиссархо.

1944 шеран августехь Ермоклия юртан уллехь (хӀинца Молдавин Штефан-Водский кӀошт) мостагӀаш шайна бина гонах йукъарабовла гӀерташ бара. Цара ЦӀен эскаран дуьхьала тӀебахийтира шортта танкаш а, гашсалтий а. 21 августехь царна доккха зен дийра, амма Гуренкон ротехь а дукха салтий байинера. Гуренкон белшан а, куьйган а чевнаш йинера, амма иза тӀом бечара ца сецира. Цуьнан окопан тӀе танкаш тӀейолаелча цо ши танк хӀаллакйира. Шен йисина гранаташца иза кхозлугӀа танкан кӀела кхоссавелира. Гуренкон майралла бахьнехь мостагӀан тӀелатар йухатуьйхуьра. Иза Суворован кӀоштан Поповка юртан уллехь вежараллин кашчохь дӀавоьллира.

1945 шеран 24 мартехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Гуренкон Советски Союзан Турпалан цӀе йелира. Иза даиманна дӀайазвира бӀахьойн декъан спискан йукъа дӀайазвира.

Дагахьлаттавар
--------------

Гуренкон цӀе дӀайазйина йу Кривой Рогехь йолу Турпаллийн чуртан тӀехь. Гуренко велла меттехь хӀоттина хӀоллам. Цуьнан цӀе тиллина Соьлжа-ГӀалахь а, Ермоклехь а. 1967 шарахь «Старогрознефть» гӀишлон тӀехь хӀоттинера мемориалан у.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4   Гуренко, Кузьма Иосифович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Беканча (маьӀнаш).
Синатра Фрэнк студехь.
**Беканча** йа **Йишлакхархо** — йиш лакхарх болх бинарг; музыка кхочушйийриг: йиш, романс, ари, хор, эшар, и кхин дӀа; шен аз долуш музыкин гӀирс тӀехь музыка локху музыкант. Беканча — уггаре даьржина вокалхочун тайпа.

Жанрийн классификацеш
---------------------

Беканчийн цхьа билгала музыкин говзалла хуьлу:

* оперин беканча
* камерин беканча — концертехь озаца музыка локху, дукха хьолехь фортепианоца йа кхечу музыкин гӀирсца
* джазан беканча
* эстрадин беканча
* халкъан беканча
* рок-беканча
* бард
* шансон-беканча
* хорист — хоран артист, килсехь — эшархо.

Классификаци аьзнашца
---------------------

Коьрта йаззам: **Йишлакхаран аьзнаш**
Классикин музыкехь а, оперехь а аьзнаш туьду музыкин гӀирсаш санна. Композиторш музыка йазйо беканчин озан башшхалла а, говзалла а лоруш, оцу гӀирсан.

Аьзнийн (цуьнга терра беканчийн а) классификацин дуккха а системаш йу. Цхьайолчара царех лору озан чӀогӀалла, аьлча а, мел чӀогӀа беканчега йиш лакхало; кхечара — мел лелаш ду, виртуозан, къаьсташ ду беканчийн аз; кхоалгӀачара йукъатуху музыкел арахьара амалш, масала тӀехулара сурт, актёран хьуьнарш, кхин дерш а.

Кхечаран алсама лелайо беканчин озан диапазон а, стен-боьршалла а классификаци. Йеккъа оцу шина хьесапца куьйгалла дича а, хуьлу шортта тайпанаш. Кхузахь дела йалх коьртаниг.

* Зударийн аьзнаш:
	+ сопрано — зударийн лакхара аз
	+ меццо-сопрано — зударийн йуккъера аз
	+ контральто — зударийн лахара аз (хоран музыкехь тӀелаьцна деккъа альт алар)
* Божарийн аьзнаш:
	+ тенор — божарийн лакхара аз
	+ баритон — божарийн йуккъера аз
	+ бас — божарийн лахара аз

Кхин тайпанаш — колоратурин сопрано, драмин тенор, бас-баритон, бас-буффо, бас-профундо. Кхин а йу зударийн озан диапазонехь локху божарийн-беканчийн категореш. Оцу тайпана аьзнаш кӀезиг ду, леладо, коьртаниг, оперехь. бароккон музыкехь дукхаха йолу ролаш йазйинера баьӀначарна — божаршна-беканчашна, къона болуш, озан мутаци ца хилийтархьама, боӀуш операци йинчарна, тӀаккха дуьсу лакхара, зударийн санна, аз *(хьажа БаьӀна беканчаш)*. Таханлерачу вокалан лакхарехь и ролаш лелало, фальцет олу йишлакхаран кхиина техника йолчу, беканчега. Иштта тайпана беканчех олу сопранохой (изза контратенор, изза божарийн альт).

Хьажоргаш
---------

* Список 100 величайших певцов всех времён по версии журнала *Rolling Stone* (версия 2008 года)
* Список 200 величайших певцов всех времён по версии журнала *Rolling Stone* (версия 2023 года)

Билгалдахарш
------------

1. ↑  А.Исмаилов, "Дош", русско-чеченский словарь, Грозный, 2009, стр.33
2. ↑  Кастрат Фаринелли или кто такие сопранисты? • «7x7» Горизонтальная Россия
**Бека Курхули** (ბექა ქურხული) — (1974 шеран 6 октябрь, Тиблиси , Гуьржийн ССР) — гуьржийн йаздархо, т1еман репортер вина журналист Джемаль Курхули доьзаллахь.

Гражданалла: Гуьржийн Пачхьалкх

Мотт: Гуьржийн мотт

Корматалла: Прозаик а, т1еман репортер а

Жанр: романаш а, повесташ а, дийцараш а

Дебют: "Мне 16 лет" (1991 г), ("Сан 16 шо")

Биографи
--------

Бека Курхули вина  1974 шеран 6 октябрехь   Тиблиси  гӀалахь. 1991 шарахь цо чекхйаьккхина хьалхара экпериментальни ишкол Тиблисехь .1991-1996 шерашкахь Бекас дешна Шота Руставелин цӀарах йолчу Тиблисин Театральни институтехь драматически исбаьхьаллин факультетехь (Тамаза Чиладзе мастерскоййхь). Цуьнан дуьххь арлера дийцарш зорбане даьхна 1991 шарахь «Мамули»  газета тӀехь (Даймохк). Цул тӀаьхьа цуьнан дийцарш зорбане девлира гуьржийн «Альтернатива», «Арили», «Дилис Газети», «Чвени Мцерлоба», «Цигнеби», газета «24 Саати», «Парнаси», «Литературули Палитра», «Литературули Газети», «Литература — Цхели Шоколади», «Апра» цӀераш йолчу литературни журналаш тӀехь а, газеташ тӀехь а. 

  

1999—2004 шерашкахь Бекас тӀеман репортер болх бина Гуьржийн махкахь а, Кавказехь а. Иштта цо йора репортажаш Абхазера а, Къилбседа Осетера а, Цхинвалера а, ГӀалгӀичуьра а, Панкисера а. 

2005 шарахь Бекас кандидатски диссертаци чехкйаьккхира «Походы и набеги в горах Восточного Кавказа» цӀе йолу.

2011 шарахь иза болх бан волавелла «Media House Dekom» зорбан арахоьцургца  а, «Цхели Шоколади», «Либерали» журналашца а.

2013 шарахь Бека тӀеман репортер волуш Афганистане вахана. 

  

Библиографи:

2004 — «Точка…Потерянные люди потерянной территории»

2005 — «Дом на чужбине»

2010 — «Встреча после того»

2011 — «История двух лун»

2012 — «Короткая ночь лета»

2013 — «Город в снегу» «Записки 1991г»

2014 — Страна открытых дверей"

2015 — «Побег из Рая»

2017 — "Скандара и другие рассказы

  

Литературин совгӀаташ:

2006 — «Дом на чужбине» — литературин совгӀат «Саба» номинацехь «шеран уггаре тоьлла прозаически гулар» — номинант

2013 — «Дерево вот-вот упадет» — литературин совгӀат «Саба» номинацехь «шеран уггаре тоьлла пьеса» — номинант

2014 — «Записки 1993—2011» — литературин совгӀат «Саба» номинацехь «шеран уггаре тоьлла документальни проза а, эссеистика а» — номинант

«Предыдущий день» — литературин совгӀат «Одного расссказа» Реваза Инанишвили цӀарах, 1-ра меттиг

2016 — «Побег из Рая» — литературин совгӀат «Саба» номинацехь «шеран уггаре тоьлла роман» — лауреат

2017 — «Нескончаемый дежавю у мольберта» — литературин совгӀат «Тиблиси» номинацехь «шеран уггаре тоьлла дийцар» — номинант

2018 — «Скандара и другие рассказы» — литературин совгӀат «Литера» номинацехь «шеран уггаре
тоьлла прозаически гулар» — лауреат

  

Хьажоргаш:

Цо йазйина книгаш арахецна гуьржийн а, польшийн а, чехийн а, словакийн а, ингалзийн а, литовскийн а, туркойн а, украинийн а, суьлийн а, хӀирийн а, оьрсийн а матташкахь.

2018 шарахь Бека Курхули прозаически гулар «Город в снегу» гочйина Италхойн Издательство «Stilo editrice» (Бари. Итали)
**Гурге́нов Вячесла́в Ива́нович** (1935 шеран 1 июлехь — 1994 шеран 22 августехь) — советийн а, российн а талламча, ССРС ПКХК ХЬКУ (ПКХК Хьалхара коьрта урхалла — арахьара таллам) хьаькаман гӀовс, ССРС ПКХК ХЬКУ хьаькам декхарш кхочушдина, инарла-лейтенант.

Биографи
--------

Вина 1935 шарахь Соьлжа-ГӀалахь. 1959 шарахь чекхйаьккхина МГИМОн малхбалеӀаморан факультет, ХӀиндин агӀора говзанча хиларе терра, балха хьажийна Калькутте ЗКА корпункте, цигахь болх бира 1962 шо кхаччалц.

1963 шарахь дуьйна гӀуллакх долийна арахьара талламехь. 1964 шарахь чкйаьккхина ПКХК ишкол (ишкол № 101 — тӀаьхьа Ю. В. Андропов цӀарах ПКХК ЦӀиечу байракхан институт). Цул тӀаьхьа иза вара йехачу хенахь дозанал арахьарчу командировкашкахь: ХӀиндехь а, Бангладеш ехь а (1965—1972), цул тӀаьхьа ПКХК резидент Исламабадехь (1978—1983). 1983 - 1989 шерашкахь вара тайп-тайпанчу куьйгаллин даржашкахь ПКХК ХЬКУ центран аппаратехь.

1989 шарахь — ПКХК ХЬКУ хьаькаман гӀовс. 1991 шарахь — Российн Арахьара талламан гӀуллакхан (АТГӀ) директоран гӀовс. 1991 шеран 22 - 30 сентябрехь — ССРС ПКХК ХЬКУ хьаькаман декхарш кхочушдина.

В. И. Гургенов 1992 шарахь хилира Е. М. Примаковн Арахьара талламан гӀуллакхан директоран даржан кандидатурегахьа. Иштта дуьйцу иза Млечин Леонидан жайнахь:

> 
> 
> Революцин муьрашкахь даиман а омар хуьлу: «ТӀетоха штабашна!» КуьйгакӀеларчеран хьаькам дӀаваккха лаам хазахетарца тӀеоьцу. Цул сов Ельцина хаийтина, оцу меттиге шен кхин кандидат воций. И де билггала хила тарлора Примаковн талламера тӀаьхьара де.
> Дуьххьара вистхилира директоран гӀовс Гургенов Вячеслав Иванович. Иза хьала а гӀаьттина хаза дешнаш элира Примаковх лаьцна. Кхин цхьаьна талламан хьаькаман гӀовсо Кирпиченко Вадим Алексеевича деха, аргументаш йолуш къамел дира Примаковгахьара. Уьш цхьаьна доьшуш хилла МалхбалеӀаморан институтехь.
> Вистхилира шийттех стаг. Массара а гӀо лецира Примаковн.
> Ельцин Бориса, дог-ойланах кхетта, лаамца тӀетайра йукъарчу хоран.
> 
> 
> 

В. И. Гургеновн цӀе тӀейазйина Арахьара талламан историн залан Мемориалан у тӀе. Цунна совгӀат дира «Сийлаллин хьаьрк» орденца, дуккха а мидалшца, накхан тӀеуллу хьаьркца «Талламехь гӀуллакх дарна», долара тӀеман герзца.

Хьосташ
-------

* Вадим Кирпиченко. Разведка: лица и личности. М, «Гея», 1998, ISBN 5-85589-053-8 .
* Леонид Млечин. Служба внешней разведки. М, «Эксмо, Яуза», 2004, ISBN 5-87849-141-9 .
* Леонид Млечин. История внешней разведки (карьеры и судьбы). М, «Центрполиграф», 2009, ISBN 978-5-9524-4285-6 .
* Вячеслав Иванович Гургенов на сайте *shieldandsword.mozohin.ru*, посвящённому истории, организационной структуре и кадровому составу органов безопасности.
* Антонов В. С. Служба внешней разведки. История, люди, факты. М, «Кучково поле», 2014, ISBN 978-5-9950-0316-8 .

Билгалдахарш
------------

1. ↑   Леонид Млечин. Служба внешней разведки. М, «Эксмо, Яуза», 2004.

Хьажа кхин а
------------

* Советийн а, Российн а арахьара талламан хьаькмийн исписка
**ДарнахӀ** (Ӏаьр. درنة‎‎) — Ливера гӀала, ДарнахӀ муниципалитетан административан йукъ. Лаьтта историн Киренаика махкахь, Лаьттайуккъера хӀордан йистехь.

Бахархойн динамика
------------------

ГӀалин бахархой, ливин Ӏарбой, сихха тӀекхеташ бу алсама дебарца. 1970-гӀа шераш тӀекхачале бехара кхин а итальянхой.

* 24,4 эз. ст. (1967)
* 62,2 эз. ст. (1984)
* 79,0 эз. ст. (2005)

Географи
--------

ГӀала лаьтта Лаьттайуккъера хӀордан айабеллачу берд тӀехь 26 – 27 м лакхахь БингӀази гӀалин 252 км. ДарнахӀ мухьафазин административан йукъ йу. Генара схьа дуьйна Лаьттайуккъера хӀордан порт йара. 1493 шарахь хаъал йоккха хилла кхуза Испанера тӀамах бевдда бусалбанаш баьхкича. ХӀинца иза йоккха цитрусаш а, кхин стоьмаш а кхиоран, цаьрца махлелоран йукъ йу. Промышленностехь йоккху цеманц, доккху дама, до сабанаш, кхин а. Меттигерачу пхьоланашна йукъахь къаьсташ ду исбаьхьаллин эчиг кечдар, бердайистан курортийн зона а йу.

Истори
------

Йуккъерачу бӀешерашкахь ДарнахӀ йезайелира бусалбанийн хӀордан талорхошна а, лайш бухкучарна а (жьажа ЖехӀала неха берд), цара талораш дора Европера кеманашна XIX бӀешо доладаллалц. 1805 шеран апрелехь АЦШ эскарша дӀалецира Ӏусманийн ДарнахӀ Хьалхара берберийн тӀом боьдуш. 1912—1943 шерашкахь гӀалин урхалла деш йара Итали (Итальянхойн Ливи). 1951 шерал тӀаьхьа Ливи паччахьаллин йукъахь йара, 1969 шарахь дуьйна Ливин Республика, ткъа 1977 - 2011 шерашкахь Сийлахь Социалистийн Халкъан Ливин Ӏаьрбойн ДжамахӀирийа, 2011 шарахь дуьйна Ливи.

2014 шеран октябран чеккхенгахь гӀала дӀалаьцна Исламан пачхьалкхан (ӀЛИП) 800 стаг гергга волчу тобано.

2016 шарахь гӀала мукъайаьккхина террористийн кхолламах ӀЛИПах, оцу хенахь дуьйна Ливин муджахӀидийн Шуран Кхеташонан куьйгакӀелахь йу.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Distance between Benghazi and Derna
2. ↑  новкъа вахача 299 км — Google карты
3. ↑  *ДарнахӀ* — хӏара Советан йоккхачу энциклопеди чуьра йаззам бу.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая норвежская
* Большая российская
* Britannica (11-th)
* Britannica (онлайн)

 |
| Библиографин каталогашкахь | 
* J9U: 987007533097805171
* LCCN: n94008044
* VIAF: 158427436
* WorldCat VIAF: 158427436

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа ГӀургӀезаш (маьӀнаш).
Дехар «ГӀургӀез» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.
Дехар «Cygnus» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.
**ГӀургӀаз** (йу**), ГӀургӀезаш** (йу) (лат. Cygnus) — оьрсаша "Лебедь" олу. Иза шина-кхаа тайпана ю. Уггаре йоккхачу гIургIезан юххехьара зIок можа ю. Къоначийн гIургIезан зIакарш цIечу басахь хуьлу.

ГӀургӀезах оьрсаша «Лебедь» олу.

ГӀургӀаз шина-кхаа тайпана ю. Юххехьара зӀок можа ю уггаре а йоккхачу гӀургӀезан. Къоначийн зӀакарш цӀечу басахь хуьлу. Тундран Ӏаьмнашкахь хуьлу уьш. ДӀай-схьай йоьлхучу хенахь хӀорднашкахь а хуьлу. Баннаш шишша цхьана къастина до. ХӀоьаш ма баттахь до 4-6. Жимма можа бос бетталуш къайн хуьлу хӀоьаш. Хина бухахула ца лела иза. Кортий, гӀортий хи буха оьхуьйту цо. ТӀемашца гӀаьттина йоьдуш гӀорта хьалха дӀаяхйо. Екар хаза ду цуьнан «гангго… ганг-го» бохуш. Ӏаламехь кӀезиг ю уьш. Цундела царна таллар дихкина.

ЦӀиэн зӀок йолу гӀургӀаз. Цуьнан зӀакаран бухехьа Ӏаьржа маӀа ю. Можа зӀаг ерш санна кӀезиг ю уьш а. Хин берда йистошца эрзалахь до цара хӀоьаш. Тойна май бутт чекхболлуш доккха 6-8 хӀоа до цхьаммо. ТӀемаш жимма хьала а айдой, хаза саттийна латтайо цо гӀорта. ЗӀок нисса охьаерзийна латтайо. Аз гӀоргӀа ду, йиш — хаьлчи санна. Хи буха кхийдаш ежа иза. Хин соьналлаш а цхьацца садолу хӀуманаш а йоу цара.

Хьажа. кхин
-----------

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Вайн махкан акхарой а, олхазарш а Берсанов Х. А. Грозный, Книга, 1992. 176 с.
Бежнийн чархаш
Дохадаран схема (XIX бӀешеран чаккхенгара сурт)
**Бежана жижиг** — цӀера хьелийн а, стерчийн а жижиг. Жимачу бежана жижигах къона жижиг олу. Малхбузаевропин кулинарехь къастадо аьттан, старгӀанан, стерчийн жижиг. Россехь иза йукъара кхетам бу. Бежана жижиг адамаша дуура исторел хьалхарчу заманахь дуьйна. Бежана жижиг лакхарадикаллин белокан а, йуурган хьост ду.

Декъар
------

Коьрта йаззам: **Бежана чарх йекъар**
Чархан тайп-тайпана декъех хуьлу кулинарин хьелашца тайп-тайпана бежана жижиг. Чарх дакъошка йоькъу йуьхьанца кечдеш.

Бежана жижиг — гӀарадаьлла жижиган сурсат ду, дуьненан мехкийн кухнешкахь шуьйра леладо.

Хенашца бежана жижиг доькъу:

1. Къена бежана жижиг
2. Дуьхьиган жижиг
3. Къона бежана жижиг

Динан а, культан а бехкамаш
---------------------------

Бежана жижиг хьарам дина цхьацца оьздангаллашкахь, масала хӀиндуизмехь.

Йуург а, могашалла а
--------------------

### Россехь

Россехь бежана жижиг даар 2020 шарахь лагӀделла 3,4%, 1,94 млн тонн кхаччалц, иза минимум хилира тӀаьхьарчу итт шарахь. ЛагӀделла шурийн бежнийн жижиг даар, базаран 80% ду иза, ткъа жижиган тайпана бежнийн жижиг даар ворхӀ шарахь тӀекхетта 5-зза, 300 эз. тонне кхаччалц, хаза дакъош — 12-зза, 30 эз. тонн. Metro дуьйцу, дораха бежана жижиг эцар лагӀлуш ду масех шарахь, ткъа совгӀатан аса Black Angus эцар 2020 шарахь тӀекхетта 25%.

Билгалдахарш
------------

**Гергара проекташкахь*** МаьӀна Викидошамехь
* Жайнаш ВикиӀаматехь
* Медиафайлаш Викилармехь

1. ↑  В. В. Похлёбкин, 2015.
2. ↑  *Piatti-Farnell, Lorna.* Beef: A Global History. — London: Reaktion Books(ингалс.)нохч. 2013. — С. 7. — ISBN 978-1780231174.. — «In prehistoric times, our ancestors were known to have hunted aurochs, a type of wild—and rather ferocious—cattle that were the ancestor to modern livestock.».
3. ↑  *Oh, Mirae; Kim, Eun-Kyung; Jeon, Byong-Tae; Tang, Yujiao.* Chemical compositions, free amino acid contents and antioxidant activities of Hanwoo (Bos taurus coreanae) beef by cut (en) // Meat Science : journal. — 2016. — Vol. 119. — P. 16—21. — DOI:10.1016/j.meatsci.2016.04.016. — PMID 27115864.
4. ↑  *Виктор Барановский.* Профессия повар. Учебное пособие. — Litres, 2017-09-05. — 406 с. — ISBN 9785425096937. Архиван копи 2018 шеран 12 июнехь дуьйна Wayback Machine тӀехь
**Дитрих Амалия** (нем. *Amalie Dietrich*; 1821 шеран 26 май, Зибенлен[d], Средняя Саксония[d] — 1891 шеран 9 март[…], Рендсбург, Шлезвиг-Гольштейн) — немцойн ботаник а, зоолог а, Австралин талламча а. Цуо гулйира австралин флорин а, фаунин а мехала экземпляраш, ткъа кхин а этнографин а, антропологин а объекташ.

Биографи
--------

### Хьалхара дахар

Ботаника Амалис кӀорггера Ӏамо йолийрашен майра фармацевт Дитрих Вильгельм (1811—1867) бахьнехь, иза цуьнга маре йахара 1848 шарахь. Церан цхьа йоӀ йара — Хариста (1848 шо). Амалияс некъ бира шен майрачуьнца йерриг Европехула, бецаш лехьош, дарбанан гӀирсаш бухкуш. Майрачун амал чӀогӀа хиларна из адӀайахара цуьнгара, дахаран ахча доккъхура ботаникин кепаш лехьош.

### Карьера

1863 шарахь Дитрих Амалия йовзийтира, долахь йолчу музейн куьйгалхо волчу С. Годеффруа Иоганнан — Гамбургера совдегарна. Оццу шарахь *Godeffroy & Sohn* компанис иза хьажийра талламан экспедице Австрале, цигахь цуо гулйира меттигера флорин а, фаунин а экземпляраш, ткъа кхин а Годеффруан музейна этнографин а, антропологин а объекташ. 1872 шарахь Амалия йахара Тонгин архипелаг тӀе, 1873 шарахь — цӀахь хиланза итт шо даьлча — цӀа йирзира Германе. ЦӀахь болх бира Годеффруа музейн куратор, 1885 шарахь цуьнан да волу Годеффруа Иоганн валлалц, иза велча музейн коллекции йийкъира Лейпцигера а, Гамбургера а центрашна, иза бахьнехь Амалия болх бан дехьайелира Гамбурган ботаникин музей.

Ботаникин а, зоологин а областехь цуо дина гӀуллакхаш къобал деш дуккха а тайп-тайпана ораматийн а, дийнатийн а тайпанашна цуьнан цӀе йелла, царна йукъахь: зӀуганаш Nortonia Amaliae а, Odynerus Dietrichianus а, корсам Endotrichella Dietrichiae, хин бецаш Amansia Dietrichiana а, Sargassum Amaliae а.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Amalie Dietrich // Sächsische Biografie (нем.) — 1999.
2. 1 2  Amalie Dietrich // *(unspecified title)* (нем.)
3. ↑  *Ogilvie M. B.* The Biographical Dictionary of Women in Science (инг.): Pioneering Lives From Ancient Times to the Mid-20th Century — Routledge, 2003. — Vol. 1. — P. 356. — 798 p. — ISBN 978-1-135-96342-2
4. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Общий нормативный контроль (GND) (нем.) — 2012—2016.
5. 1 2 3  Georg Balzer: Dietrich, Konkordie Amalie geborene Nelle. W: *Neue Deutsche Biographie, (NDB)*. T. 3. 1957, s. 695. (niem.)
6. 1 2  DIETRICH, AMALIE (1821—1891), naturalist,. W: Percival Serle: *DICTIONARY OF AUSTRALIAN BIOGRAPHY Архивйина 2011-05-14 — Wayback Machine*. [dostęp 2011-03-13]. (ang.)
7. ↑  Australian Science Archives Project: Amalie Dietrich — a woman alone, a Bright Sparcs Exhibition (ang.). 1996. [dostęp 2011-03-13].
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Даймохк.

Пачхьалкхан берийн хелхаран а, эшаран а ансамбль «**Даймохк**» — нохчийн берийн хелхаран а, эшаран а фольклоран ансамбль.

Истори
------

Ансамбль кхоьллира 1999 шарахь Российн Сийлахь артист Рамзан Ахмадовс.

2000 шарахь хилира ансамблин хьалхара гастролиш — ансамбльс боккха кхиамца дакъа лецира Яловехь хилла йолу халкъашна юккъера фестивалехь. ТӀаккха иза шен говзалла гайта Германе яхара. Цул тӀаьхьа ансамбль хӀора шарахь Россехула а, Европехула а гастролешка йодара. Цо толам беккхира Туркойчохь а, Францехь а, Голландехь а, Ингалсехь а, Швецехь а, Финляндехь а хилла фестивалашкахь; «Хрустальная магнолия» (Сочи, 2005), «Российн похӀмийн барт» (2007), «Сфинкс» (Бельги, 2006).

«Даймохкс» гайтина шен говзалла уггара гӀаръялла Европин сценашкахь: «Маьлхан Театр» (Париж), «Паччахьан театр Ковент-Гарден» (Лондон), «Операн театр» (Берлин), кхиераш а.

Ансамблехь ю хор а, халкъан пондарийн оркестр а, «Даймохк» коьрта хӀоттаман бераш кечдеш студи а.

Хьажоргаш
---------

* Государственный детский ансамбль песни и танца «Даймохк» Архивйина 2014-02-01 — Wayback Machine
* Ансамбль «Даймохк» — участник Международного детского форума в Нидерландах
* Танец «Кура бал» YouTube чохь
**Дешанкеп** (иштта **дешан кеп**) — дош готтачу маьӀнехь, аьлчи а дешан билгало йолуш йолу, кхечух куьцаца къаьсташ йолу фонемийн зӀе ю.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Къиг къиган тӀейоьду,
Къиго къиге кхойкху…А. С. Пушкин. Шотландин йиш | » |

Масала, Пушкинан могӀанашкахь гайтина ялх дешанкеп (*къиг*, *къиган*, *тӀейоьду*, *къиго*, *къиге*,*кхойкху*), лексема йиъ бен йац (я дош уггар даьржинчу маьӀнехь), хӀунда аьлчи дешанкепаш *къиг* а, *къиган* а цхьана лексеман ду *къиг*: церан цхьатерра лексикан маьӀна ду, амма тайп-тайпана грамматикин маьӀна а ду (цӀерниг а, лург а дожар).

Цхьаьна лексеман дешанкепаш кхуллу дешанхийцам парадигма (*къиг*, *къиго*, *къиган*, кхин дӀа а).

Термин юкъадаьккхина А. И. Смирницкис.

Билгалдахарш
------------

Викидошаман логотипВикидошаман логотип Викидошам чохь бу йаззам **«дешанкеп»**

1. ↑  *Дешанкеп* — хӏара Советан йоккхачу энциклопеди чуьра йаззам бу.
2. ↑  Перевод варианта шотландской баллады «Три ворона».
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Беков.

**Бе́ков Те́мбот Дордага́нович** (гӀалгӀ. Беков ДордаӀа Тембот; 1873 шеран 27 декабрь, Верхние Ачалуки, Терски область, Российн импери — 1938 шеран 10 февраль) — гӀалгӀайн поэт а, йаздархо, гӀалгӀайн литературин бухбиллинчарах цхьаъ.

Биографи
--------

Беков вина 1873 шеран 27 декабрехь ГӀалгӀайчоьнан Малгобекан кӀоштан Лакха Ачалкхе йуьртахь. Цо чекхйаьккхира Несарахь ламаройн школа а, БуритӀехь йолу реальни училищехь. Цул тӀаьхьа цо дийшира Варшаван политехническан институтехь. Октябрьски революци чекхйалча цо дакъалецира Россиехь хилла Граждански тӀамтӀехь цӀечаргхьа тӀом беш. ТӀом чекхбелча цо хьехархон а, «Сердало» республикин журналистан а. 1938 шарахь эдало иза бехкбоцуш хӀаллаквира.

Бековс йазйина «Ши зама» а, «Лене болхлой боабар» а, «11 и 5» а цӀе йолу байташ. Цо хӀоттира гӀалгӀайн маттахь хьалхарчу грамматикехь. Иза ву гӀалгӀайн поэзин бухбиллинарг. Цо йаьккхира гӀалгӀайн матте цхьайолу российн а, Европийн а классикан литературин говзарш.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2

Хьажоргаш
---------

* Краткая литературная энциклопедия
* Краткая биография

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая российская

 |
**ГӀоба** — Къилбаседа Кавказера историн-географин регион, иза йу ГӀоба эркан а, цуьнан гаьнашна а гонахьа, Усть-Лабинск гӀалин тӀе кхаччалц. ХӀара территори йуккъерчу бӀешерашкахь дуьйна долахь йара Чергазийн а, НогӀийн Ордан а, ГӀирмин ханаллин а. 1783 шарахь ГӀирмин ханалла дӀайаьккхинчул тӀаьхьа ГӀоба Российн империн йукъатуьхира. ГӀобин историн мехко чулоцура ӀаьржахӀордан гӀазакхийн сур, мадарра ГӀоба эркан аьтту бердера Азов-хӀордан бердйисте кхаччалц. ГӀоба эркан аьрру бердйистах олура «ГӀобиндихье». Регионан йоккха гӀала а, цуьнан историн центр а йу Екатеринодар.

Этимологи
---------

Карасаев А. Т. Мациев А. Г. дошам тӀехь ГӀоба аьлла билгалдина эрк.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Карасаев А. Т. Мациев А. Г.* Русско-чеченский словарь(оьр.). — Грозный, 1978. — С. 727. — 728 с.