**Дош —** меттан хӀоттаман коьрта барам бу. Дешан хӀоттам лоьхучу хьокъехь кхолладелла морфологи цӀе йолу Ӏилма.

Грамматикин маьӀнаца дешнаш шина кепара хуьлу:

* къамелан лааме дешнаш — цӀердош а, билгалдош а, хандош а, куцдош а.
	+ тайпанаш — терахьдешнаш а, цӀерметдешнаш а, айдардешнаш а

* къамелан гӀоьнан дешнаш- дешнаш вовшахтоха леладо — хуттург а, дакъалг а и дӀ.кх.

Меттан дерриге а дешнех лексика олу. Меттан дешнаш (лексика) Ӏамочу меттан Ӏилманан декъах лексикологи олу. Лексикологин дакъош ду:

1. семасиологи (семантика)
2. фразеологи
3. диалектологи
4. лексикографи
5. этимологи

Дешнийн тайпанаш а, церан маьӀнаш а
-----------------------------------

Дешнийн тайпанаш, церан маьӀнаш Ӏамочу лексикологин декъах семасиологи (я семантика) олу. Дешнаш шайн маьӀнашца а, билгалонашца а, башхаллашца а тайп-тайпана хуьлу. Цу агӀонашкахьара дешнийн хӀара тайпанаш къаьста: омонимаш, синонимаш, антонимаш, идиомаш, табу, эвфемизмаш, неологизмаш, историзмаш, диалектизмаш, терминаш, профессионализмаш.

### Омонимаш

0монимаш, дӀаалар а, яздар а цхьатерра а долуш, тайп-тайпана маьӀна долу дешнаш ду.

Масала: *цӀе (хӀуманан)-цӀе (латош ерг), мӀара(пӀелган)-мӀара(чӀерий лоьцург).*

Нохчийн меттан омонимаш кхоллаяларан некъаш тайп-тайпана ду. Цхьайолу омонимаш кхоллаялар цхьана а кепара вовшашца доьзна дац. Иштта ю хӀокху тайпана омонимаш: *са (серло) — са (хӀуманан са).*

Кхечу маттара тӀеэцна дешнаш шайн фонетикин а, морфологин а хӀоттамца нохчийн маттахь долчу дашца цхьаьна нисдаларо а кхуллу омонимаш. Масала: *дин(говр)-дин(Ӏаьрбийн маттара тӀеэцна).*

Тайп-тайпанчу меттанашкара нохчийн матте даьхкинчу тайп-тайпана маьӀна долчу дешнийн алар цхьаьна нисдаларо а кхуллу нохчийн омонимаш. Масала: *дуга(даар-туркойн маттара)-дуга(ворданан гӀирс-оьрсийн маттара).*

Шайн схьадаларца (этимологица) вовшех доьзна а долуш, амма шайн маьӀна хӀинца вовшашна гена даьллачу дешнех кхоллаелла хила а тарло омонимаш. Масала: *неӀ(цӀийнан неӀ)-неӀ(хьайбанан неӀ), кеп(хорма)-кеп(куралла).*

Шайн кхоллаяларе хьаьжжина, хила тарло лексикин омонимаш а, грамматикин омонимаш а.

#### Лексикин омонимаш

Лексикин омонимаш гуттар цхьаьна къамелан декъера долчу дешнех лаьтташ хуьлу(цхьацца болчу Ӏилманчаша юьззина йолу омонимаш а олу царах). Масала: *амал (таро) — амал(стеган),* *лаг(дегӀан меже)-лаг-стоьман).*

Лексикин омонимаш чу догӀу дешнаш муьлххачу а грамматикин формехь делахь а, церан алар цхьанатайпанара хуьлу. Масала:

*хьайба(бежана)-хьайба(стом).* Цу шина дешан дожарийн форманаш а(хьайбанан, хьайбанна, хьайбано, хьайбане, хьайбанца, хьайбанах, хьайбанал), дуккхаллин терахьан форманаш а цхьатерра ю.

#### Грамматикин омонимаш

Цхьанатайпанара алар цхьацца йолчу грамматикин форманашкахь бен нис ца луш омонимаш а ю нохчийн маттахь. Шайн цхьанатайпанара алар грамматикин бахьанашца доьзна йолчу омонимех грамматикин омонимаш я омоформаш олу. Масала: *майра (цӀердош) майра (билгалдош),* *харцо (цӀердош) харцо (хандош), хаза (хандош) хаза (билгалдош),* *бекъа (цӀердош) бекъа (билгалдош), деха (билгалдош) деха (хандош).*

Дукхахьолахь грамматикин омонимаш чу догӀу дешнаш тайп-тайпанчу къамелан декъера ду. Грамматикин омонимаш чу догӀучу дешнийн цхьанатайпанара алар цхьана-шина я кхаа формехь бен нислуш дац. Масала: *кхаба (цӀердош) -кхаба (хандош)*.

Шайн юьхьаьнцарчу формера, цу шина дашах цхьаъ дӀа а даьккхина, хийцича, царах омонимаш ца хуьлу, хӀунда аьлча алар цхьанатайпанара хир дац церан. Масала: *кхабано (кхаба бохучу цӀердешан дийриг дожар) кхеби (кхаба бохучу хандешан хӀинц яхана хан).*

Грамматикин омонимаш цхьана къамелан декъа чу догӀучу дешнех лаьтташ хила а тарло: Масала: *ваха (цхьанхьа) — ваха (маларх), дахьа (ца кхера) — дахьа (цхьа хӀума).*

Амма церан а цхьанатайпанара алар цхьана-шина формехь бен нислур дац. Дуста*: ваха (карара хан-воьду)-ваха (карара хан-веха), дахьа (карара хан-даьхьа)-дахьа (карара хан-хьо).*

Цхьаболчу Ӏилманчаша юьззина йоцу омонимаш а олу грамматикин омонимех.

#### Фонетикин омонимаш (омофонаш)

Лексикин а, грамматикин а омонимех къасто езаш ю фонетикин омонимаш. Фонетикин омонимех омофонаш а олу. Тайп-тайпана маьӀна а, яздар а долуш, амма ларехь цхьаьна нислуш долчу дешнех хуьлу фонетически омонимаш.

Тайп-тайпана фонетикин башхаллаш бахьана долуш нисло омофонийн цхьатерра алар. Масала: *догӀа (цӀердош)-догӀу (хандешан карара хан).* Оцу дешнийн чаккхенашкахь долу мукъа аьзнаш шеконан хилар бахьана долуш‚ хьалхарчу шина дешан алар а цхьаьна догӀу, шолгӀачу шина дешан алар а цхьаьна догӀу (оха-оха, догӀа-догӀа).

Классашка декъар
----------------

### Шайн маьӀне хьаьжжина

* къамелан лааме дакъош;
* къамелан гӀоьнан дакъош;

### Къамелан дакъош

Дешнаш тайп-тайпана къамелан дакъошка йекъало, масала: цӀердош а, билгалдош а, хандош а и дӀ.кх.

### Шайн схьадаларца

* бакъ дешнаш (ширачу маттахь лелина дешнаш)

* тӀеэцна дешнаш (кхечу мехкийн меттанашкара тӀеэцна дешнаш)

### Пайда эцаран aгӀoнца

* массара леладеш долу дешнаш
* шира дешнаш:
	+ историзмаш- цхьацца хӀума дӀаяларца дош дицло
	+ архаизмаш (шира дешан метта керла дош юкъадолу)
* неологизмаш (керла юкъадевла дешнаш)
* терминаш- леррина (говзаллин) дешнаш
* арго а, жаргон а, слэнг а (*цхьана социалан я корматаллин тобанан мотт*)
* халкъ-нехан дош
* боьха дешнаш

Билгалдахарш
------------