**ШолгӀа Дуьненан тӀом**- 1939-1945-чу шерашкахь литтина глобалан тӀом бу. Йерриг йаккхий мехкаш а чулоцуш, тӀамехь дакъалоцуш йара дукхаха йолу дуьненан пачхьалкхаш а, цара ши дуьхьаллаьтташ йолу тӀеман Берташ кхоьллира. Цхьана агӀор- Гитлеран дуьхьал йолу коалици йара, вукха агӀор- *«семанан»* пачхьалкхаш а йара. Ткъе итт сов пачхьалкхера бӀе миллион сов стаг йукъавогӀуш а, *массо а декъахь волу* тӀеман хьолехь, коьртачу декъашхоша адамийн а, тӀеман а гӀирсийн йукъахь башхалла ца йеш,  шайн экономикин а, индустрийн а, Ӏилманан нуьцкъалла девнан гӀуллакхе тӀеберзийра.  

Адамийн исторехь II-гӀа Дуьненан тӀом уггаре къиза конфликт йара. Цуьнан муьрехь гергга кхузткъе итт- доьзткъе пхийтта миллион адам хӀаллакхилла. Дукхачу хьолехь машаре бахархой белла. Иттаннаш миллионаш хӀаллакхилла мацаллехь а, массийн адамаш дайъарехь а, иштта лазарш а, геноцидаш (масала Холокост) а хиларна а.

Авицино доккха дакъа лаьцна хиллачу девнехь, масала гӀаланаш тӀе стратегин бомбанаш йеттарехь а, зарратан герз кечдарехь а.

Лоруш ду, II-гӀа Дуьненан тӀом болабелла 1939-чу шарахь тов-бецан-беттан (сентябран) 1-чу дийнахь Германи Польшин тӀелатарца. Цул тӀаьхьа 3-чохь Йоккхачу Британино а, Францино а Германин тӀом кхайкхийра. 1939 чакхенера 1941-чу шаре кхаччалц масийтта тӀеман кампани йарца а, вовшаца тӀом ца бан чӀагӀамаш барца а , Германино тӀамца долалле йаккхира йа *контроле лаьцнера* доккхаха долу континентан Европин дакъа. Германино Италица а, Японица а вовшахтуьхира *«семанан Цхьаьнакхетар»*. Цул тӀаьхьа кхиъ алсам пачхьалкхаш йеара *Цхьаьнакхетаран* декъе.

1939-чу шарахь хьаьттан-беттан (августан) 23-чохь тӀелаьцна йолу Молотов-Риббентропан пактца Германино а, Советийн Бертано а йийкъира а, иштта аннекси йира шай европин лулахошна: Польшин а, Финляндин а, Румынин а, Балтийн пачхьалкхийн а. 1941-чу шарахь асаран-беттан (июнан) 22-чу дийнахь Германи Советийн Бертан тӀелетарца схьайиллира *Малхбалера фронт*. Иза исторехь уггаре йоккха лаьттахулара йолу тӀеман *театр* санна лоруш йу.

Азин-Тийначу Ӏапказан регионехь коьртера хила лууш йолу Япони, 1937-чу шарахь Цийн Махкаца тӀом беш йара. 1941-чу шарахь гӀуран-баттахь Къилба-Малхбалера Азин а, Тийначу Ӏапказан йуккъерчу декъан а тӀекхачарца, Япони цхьаназаманчохь тӀе а летира америкин а, Британийн мехкийн. Оцу муьрехь японхой **Пёрл-Харборехь** америкин флотна тӀелетта хилла. Сийлахь-йоккхачу Британино Японин тӀом кхайкхинчул тӀаьхьа, иштта кхайкхам бира Америкин Цхьанатоьхначу Штаташ а. ТӀаккха *«семанан Цхьаьнакхетаран»* чуйогӀу европин пачхьалкхаш шайн *декхарш кхочушдархьама* Америкин Цхьанатоьхначу Штаташна тӀом кхайкхо сацам тӀеийцира.

Дукха хан йалале, Японино дӀалецира Тийначу Ӏапказан дуккхаха долу малхбузера дакъа. Амма 1942-чу шарахь **Мидуэй йистехь** Японин флотан даккхий зенаш дарца, цуьнан жигара болам сацийра. ТӀаьхьо Къилбаседера Африкехь а, Сталинград олучу шахьарехь а Германин а, Италин а эшам хилира.

1943-чу шеран бохамаш хиларна- масала Малхбален фронтехь Германин аьттоцахилар а, Коалици Сицилин а, материкан Италин а тӀелатар а, иштта Коалицино Тийна Ӏапказ дӀалацар а- «Семанан» паланаш йукъахъевллера, цул тӀаьхьа цера йухадовла дийзира. 1944-чу шарахь малхбузера Коалици Германино дӀалаьцна йолу Франци чуйеара. Цу хеннахь Советийн Барто шен *территорийн дайарш* йуха а меттахӀоттийра. ТӀаккха Советийн Барт тӀамца тӀебирзира Германин а, цуьнан бартхошна а.

1944-1945-чу шерашкахь Япони эшийра континентан Азехь. Оцу хеначохь Коалицино японийн флотан даккхий зенаш дира, иштта Тийначу Ӏапказан малхбузенан декъан а коьрта йолу гӀайренаш дӀалецира.

Европера тӀом а чекхбелира немцоша оккупаци йина латтанаш маьршадахарца а, Советийн Барт а, малхбузера бартхой а Германи чукхачарца, йуха цуьнан нана-гӀала йожарца а*.* Коалици Берлине чукхаьчча ХӀитлер Адольф ша-шена тапча тоьхна велира. 1945-чу шеран хӀутосург-беттан (май) 8-гӀа де Германино йуьззина капитуляци йина де ду.

1945-чу шарахь мангалан-беттан (июлан) 26-чохь бартхоша куьг йаздира **Потсдаман декларацина**. Амма Япони йухайала реза ца хилча а, Америкин Цхьанатоьхначу Штаташ 1945-чу шеран хьаьттан-беттан (августан) 6-чохь Хиросиман а, 9-чохь Нагасакин а зарратан (атоман) бомбанаш йиттира.

1945-чу шарахь хьаьттан-беттан (августан) 15-чохь Японино шен капитуляци дӀахьейира, цуьнан бахьанаш дара:

* «Даунфолл» операци кечйар а;
* кхин тӀе зарратан бомбаш йетта кхерам хилар а;
* Японин дуьхьал Советийн Барто тӀом болабар а,
* иштта хьаьттан (августан) 9-чохь Советийн Барт Маньчжурин тӀелатар а.

Бартхоша цу хьокъехь шекойоцуш Азехь толам тӀечӀагӀбира. ТӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа Германи а, Япони а дӀалецара. Ткъа немцойн а, японийн а хьалхабевлларш тӀеман кхеле озийра. Коьртачу декъехь Желтойчохь а, Югославехь а зуламаш леладар, официалан кехаташца тӀечӀагӀдина доллушехь а, амма дипломатин йукъаметтигаш хиларна, итальянийн лидершна а, генералшна а дуьхьалдаьхна бехкаш бух боцуш бу аьлла сацамбира кхело.

II-чу дуьненан тӀамо хийцира дуьненан политикин а, социалан а дӀахӀоттам. Халкъашна йуккъера цхьаьнагӀуллакхдар чӀагӀдарна а, тӀейогӀучу заманашкахь тӀемаш ца хилийта кхоьллира Вовшахтоьхна Къаьмнийн Организаци. Ткъа толам баьккхина йолу пачхьалкхаш- Цийн Халкъан Республика а, Франци а,  Советийн Барт а, Сийлахь-йоккха Британи а, Америкин Штаташ а- цуьнан Кхерамзаллан Кхеташонан цахийцалун декъашхой йара.

Европа тӀамехь дакъаза йаьлча, дуьненахь цуьнан мехкийн Ӏаткъам лахбелира, и бахьан долуш тӀаьхьо болабелира **деколонизацин мур**. Дукхаха йолу пачхьалкхаш, зен хилла индустри меттахӀоттайира. Европехь йолайелира политикин интеграци. Цуьнан Ӏалашо йара тӀейогӀучу хенашкахь тӀемаш ца балийта а, йаханчу заманахь хилла гамо дӀайаккхар а.

Билгалдахарш
------------