recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Масхадов.

**Амина́т Масха́дова (Юлия Артемьева)** (1985 шеран 21 август, Красноярск, Красноярскан мохк, Росси) — еза атлетикан а, паргӀата кепар латаран а йахьаллонашкахь дакъа лоцуш йолу хьалхара нохчийн йоӀ, Российн спортан говзанча, масийттуза Российн йеза атлетикин чемпионатийн а, турнирийн а толамхо а, совгӀатхо а.

Биографи
--------

Школера ялча цо чекхйаьккхира олимпийн резерван доьшийла (училище) цӀен дипломца. Цуьнан говзалла йу тренер-хьехархо, физикин культурин а, спортан а говзанча.

Йеза атлетике аьха йолаелла 2002 шарахь. Цуьнан хьалхара тренер вара Сергей Кузовов. БархӀ бутт баьлча цо кхочуш йира спортан говзанчан кандидатан норма. Цхьа шо ах шо даьлча иза спортан говзанча хилира.

Иза 2004, 2006, 2008, 2011 шерашкахь Российн чемпион хилира, 2009 шарахь Российн чемпионатан борзан совгӀатхо. 2008 шарахь цо Российн Кубок йаьккхира, 2007, 2009, 2010 шерашкахь иза Российн Кубкан дато совгӀатхо хилира.

2009 шо кхаччалц цо йахьаллонашкахь дакъа лоцура «Юлия Артемьева» цӀарца (иза йу цуьнан ненан фамили).

2010 шарахь иза йолайелира паргӀата кепар латар Ӏамо. Цуьнан тренер вара Михаил Гамзин. Гамзинс дукха чемпионаш кечбира, масала, Олимпиадан чемпион Назир Манкиев.

2013 шарахь Аминат хилира Российн йеза атлетикин чемпион 48 кг кхаччалц йозаллин категорехь. Амма иза дисквалифицировать йира 2013 шеран 26 июнь дуьйна шина шеран допинг могуьйтуш йоцу бакъонаш талхайаран.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Амина Масхадова дисквалифицирована на два года

Хьажоргаш
---------

* Аминат Масхадова — первая чеченка в тяжелой атлетике и вольной борьбе
* Малая под «прессом» Архивйина 2015-05-25 — Wayback Machine
* Геннадий Зыков и Аминат Масхадова победили в первый день чемпионата России по тяжелой атлетике в Пензе
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Пешт (маьӀнаш).
Будапешт: аьрру агӀора — Пешт, аьтту агӀора — Буда, юккъехь Дунай тӀиера Маргит гӀайре
**Пешт** (маж. Pest, словак. Pešť) — Будапештан малхбален, акъарийн дакъа, дӀалоцу гӀалин мехках 2/3 дакъа гергга. ГӀалан вукха декъах, Будах, Пешт къастийна Дунайца. Пештехь ду Будапештан сийлаллин доккхаха долу дакъа, царна юкъахь Мажарийн парламент, Турпалийн майда, Андрашин проспект. Наггахь къамелехь мажарийн маттахь *Пешт* дош леладо йоцца *Будапешт* олуш.

Этимологи
---------

Буда а, Пешт а дакъанаш вовшахтуху Сеченьин зӀен тӀай
«Пешт» цӀе — «пеш» дашах яьлла, гергара ду таханлерачу нохчийн – «пеш тӀе», ткъа оьрсийн «печь» дешнийн. Тарло, Пештан кӀошташ йолучу хьехашкахь цӀе ягош хилла дера тиллина.

Истори
------

Пешт ша йолу гӀала санна хьахайо дуьххьара 1148 шарахь. Ширачу заманахь Пештан меттехь хилла кельтийн а, руман а ховшарш. Ладаме экономикин центр хилла XI—XIII бӀешерашкахь. Йохийна хилла 1241 шарахь монголийн мохкбаккхархоша, амма кестта юха хьалайира. 1849 шарахь дина дуьххьала Дунайн тӀехула тӀай, цуо цхьаьнатуьйхира Пешт Будица. 1873 шарахь Пешт, Буда, Обуда цхьаьнатохар бахьнехь картин тӀехь гучуяьлла Будапешт гӀала.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Adrian Room.* Placenames of the World. — McFarland & Company, 2006. — P. 70.
Газетан редакци чохь йолу Зорбанан ЦӀа
**Молодёжни смена** — нохчийн кӀиранах цкъа арадолу республикин кегирхойн йукъараллин а, политически а газета.

Кхоьллина 2003 шарахь Нохчийн Республикин къоман политикин а, зӀорбанан а, информацин а Министерствос. Цуьнан хьалхара коьрта редактор вара журналист Рамзан Гуциев. 2004 шарахь газетан коьртахь хӀоьттира журналист а, телеведущи а Тамара Дукаевна Юнусова. Тахана газетан куьйгалхо ву Хасиев Сайд-Эми Алхазурович.

Газетас толам беккхина дукха регионан а, ерригроссийн а конкурсашкахь. 2007 шеран февралехь регионан талламашкахь гучуделира газета Къилбера федеральни округехь «Уггаре лакхара рейтинг йолу пачхьалкхан зӀорбанан издани» хилара. И совгӀат хилира Нохчийн Республикин зӀорбанан исторехь нохчийн газетан хьалхара совгӀат. Иштта газета деккхира и совгӀат 2008, 2009, 2010, 2011, 2014 шерашкахь.

2008 шарахь газета хилира «Шаран тоьлла компани» цӀе йолу Халкъашна юккъера совгӀатан лауреат.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  «Молодежная Смена» — лауреат Международной премии «Лучшая компания года»

Хьажоргаш
---------

* Печатные СМИ Чеченской Республики
* О нас Архивйина 2014-03-22 — Wayback Machine
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Розенталь.

**Розенталь Джо** (инг. *Joe Rosenthal*; вина 1911 шеран 9 октябрехь, Вашингтонехь — кхелхина 2006 шеран 20 августехь, Новато, Калифорни) — америкин XX бӀешеран сурт доккхушверг, Пулитцеровн совгӀат делла шен гӀарадаьлла ШолгӀа дуьненан тӀом болчу хенахь Иводзимера тӀамехь америкин салтий Сурибати лам тӀехь байракх ойбуш болу сурт бахьнехь.

«Иво Дзиман тӀехь байракх айар» — уггар гӀарадаьлла сурт ду суртдоккхушволчу Розенталь Джон (Joe Rosenthal / The Associated Press)
Вина Россера дӀабахначу жугтийн доьзалехь. Жима волуш католицизм дине ваьлла.

Розенталь бӀаьрса дика цахиларна эскаре ца эцча, иза дӀакхийтира Associated Pressах, хӀордан гӀашлошна тӀаьхьавахара тийнахӀордан тӀеман гӀуллакхан театре. Цуьнан сурт пхеа хӀордан гӀашлочо а, эскаран лоьро а Сурибати лам тӀехь байракх ойуш даьккхина долу, лору уггар гӀарадевллачарех цхьаъ ШолгӀачу дуьненан тӀамехь.

ТӀом чекхбаьлчи Розентала болх бира сурташ дохуш «San Francisco Chronicle».

Розенталь велла набарх 94 шо долуш. ТӀаьххьара дахаран шераш суртдоккхушволчо даьхьна къеначеран пансионатехь Сан-Францискон гуонахьарчу жимчу гӀалахь.

Розенталь Джон васт кинохь
--------------------------

* Вайн дайн байракхаш / Flags of Our Fathers (2006; АЦШ) режиссёр Иствуд Клинт, Розенталь Джон ролехь Эйзенберг Нед.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  
*Bernstein, Adam*. Joe Rosenthal; Shot Flag-Raising at Iwo Jima, *Washington Post* (August 22, 2006), стр. B06. Хьаьжна 19 декабрехь 2007. «Joe Rosenthal, 94, a World War II news photographer whose dramatic picture of servicemen raising the U.S. flag atop Iwo Jima's summit was one of the most reproduced images of the period, died August 20 at Atria Tamalpais Creek assisted living center in Novato, California.».
**Минца́ев Мо́всар ТӀахӀирович** (1952 шеран 8 апрель, Караганда, Кхазакхстан, ССРС) — нохчийн операн а, эстрадан эшархо, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Сийлахь артист, Российн Сийлахь артист, Сочехь хилла йолу эстрадан эшеран конкурсан лауреат (1980 шо), Глинкин цӀарах йолу конкурсан лауреат (1982 шо), Рио-де-Жанейрехь йолу Вила Лобоса цӀарах йолу конкурсан лауреат (1983 шо), халкъашна йуккъера Шаляпинан цӀарах йолу конкурсан лауреат (1993 шо).

Мовсар Минцаев вина 1952 шеран 8 апрелехь Карагандахь. Цо чекхйаьккхира П. И. Чайковский цӀе йолу консерватори. Cтудент волуш хенахь цо локхура «Иоланта» оперехь Робертан парти а, «Фигарон зудайалор» оперехь Фигаро парти а. 1979 шарахь цо толам беккхира М. И. Глинкин цӀе йолу Йерригсоюзан конкурсехь а, хьовсархойн жюрин а лакхара совгӀат а.

Мовсар Минцаевс эстрадехь болх бира. Доьшуш хенахь цунна вевзира композитор Али Димаев. Цера цхьана бина балхах кхоллайелира эшараш «Черная бурка», «К друзьям». Алексей Мажуковс йазйина эшараш «Именем любви», «Сумерки зеленые» хьлахара лекхнарг Минцаев ву. 1980 шарахь иза хилира «Сочи-80» цӀе йолу Йерригсоюзан эстрадан эшеран конкурсан лауреат.

1982 шарахь консерватори чекхйаьккхинчул тӀехь иза кхайкхира ССРС Йоккха театрехь болх бан. 1983 шарахь Рио-де-Жанейро хилла йолу Вилла Лобосан цӀе йолу конкурсехь дашо мидал йаьккхира.

Цо локха гуттара хала партиш: Фигаро, Алеко, Иван Грозный, Юлий Цезарь, Досифей, Кутузов, Дон Карлос, кхиераш а. 1993 шарахь Шаляпинан цӀе йолу халкъашна йуккъера конкурсехь цо хьалхара меттиг йаьккхира.

ХӀинца иза ву Чайковский цӀе йолу консерваторин хьехархо. Цо концерташ ло, дӀайазйо романсаш а, нохчийн халкъан эшараш а, нохчийн а, оьрсийн а компоизтораш йазйина эстрадан эшараш.

Дахар
-----

* 1980 — 1982 шш. — Москонцертан солист.
* 1982 — Москохан консерватори чекхйаккхар. Лондоне стажировке вахар.
* 1983 — 1990 шш. — Йоккха театран солист.
* 1992 — 1994 шш. — «Керла операн» солист.
* 1995 — 2001 шш. — Йоккха театран солист.
* 2002 шо дуьйна — Москонцертан солист.

Хьажоргаш
---------

* Мовсар Минцаев (бас) Архивйина 2016-03-05 — Wayback Machine

|  |
| --- |
| 
П:  **Музыка** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
**Мохьмад Шавалович Минцаев** (вина 1979, Бено-Юрт, Теркан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — Оьрсийн Ӏилманча, технически Ӏилманийн доктор, Соьлжа-ГӀалийн Нефтяной Университетан ректор (ГГНТУ).

Биография
---------

2001 шарахь чекха йаьккхина Москоханй автонекъин институт (МАДИ). Цуьнан корматалла йара «Автоматизация технологических процессов в строительстве». 2004 шарахь ларйина кандидатски диссертаций «Автоматизация выдерживания бетона в монолитном строительстве». 2005 шарахь дуьйна— заведующий лабораторией автоматики и доцент кафедры «Автоматизация производственных процессов» МАДИ.

2007 шарахь Минцаев хоьттина доладархо кафедрой «Автоматизация и управление» Соьлжа-ГӀалин нефтяной институтан. 2008 шарахь иза дӀахоттвина начальник научно-исследовательский секторан нефтяной институтан.

2010 шарахь апрель баттахь Минцаевс кхоьллийна студентийн а, аспирантийн а тоба МАДИ тоьлла Москвахь йолу робототехническийн фестивалехь.

100 сов йолу научный публикацийн автор (цун йуккъехь цхьа монографий а), 14 патент якхнарг, царн йуккъехь ЭВМ программаш. Цуьнан куьйгаллехь ларайина 2 кандидатский диссертаци. Минцаеван куьйгаллехь 2014 шарахь дуьнен чу йаьлла геотермальной электростанци Ханкальски месторождении.

Декабрь баттахь, 2016 шарахь дуьйна — дешаран Ӏилманан Департаментан директори заместитель, мартехь дуьйна — август 2018 шо чекхдаллалц дешаран Ӏилманан Департаментан директор. Августехь 2018 шарахь хоьттина коьртара проректор ГГНТУ. Сентябрехь 2018 шарахь иза дӀахоттийна ГГНТУ ректорийн дарже, Хасана Таймасханова хийцавеш.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  chechnyatoday.
2. 1 2  gstou.

Хьажоргаш
---------

* Молодой ученый М.Минцаев успешно защитил докторскую диссертацию в Москве. *chechnyatoday.com* (2010, 30 апрель). Теллина 2018 шеран 22 декабрехь.
* Минцаев Магомед Шавалович. *ГГНТУ*. Теллина 2019 шеран 27 июнехь.
**Сардалова Зулай Махмудовна** (1936 шеран 5 май, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС — 2005 шеран 15 ноябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, Росси) — гӀарйаьлла нохчийн хелхархо, «Вайнах» ансамблин солист, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъа артист, РСФСР Сийлахь артист йара.

Иза йина 1936 шеран 5-гӀа майхь. Цуьна да школан директор хиллера. Иза «халкъан мостагӀ» ву аьлла хӀаллаквинера Ӏедало. Цуьна нана шен кхаа бераца йисира. Нохчий цӀера бохуш Зулай бархӀ шо кхаьчча йара. Кхазакхстанехь Зулай а, цуьна доьзал а цхьана гӀаскхийн хуьсамо тӀелецира.

Вайн дериг а халкъо санна, цера хӀусамо дукха халонаш лайра: нана чӀогӀа цомгуш хилира, къело бахьнехь бераш берий цӀеношка дӀасадекъа дийзира, йуха а шайн гергарнаш лоьхуш цара дукха хан а, ницкъ байира.

1956 шарахь, хӀаллакйина «Вайнах» ансамбль меттахӀоттош хенахь, Казахстанехь кхайкхина бара харжам. Зулайс цигахь дакъа а лецна, «Вайнах» ансамбль йукъа йахара. 20 шарахь йара иза тобанан хьалхара хелхархо.

Цунна йелла йара сийлахь цӀераш:

* Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъа артист;
* Осетин АССР Сийлахь артист;
* Кабардино-Балкарийн Сийлахь артист;
* РСФСР Сийлахь артист.

Иза кхелхина 2005 шеран 15-гӀа ноябрехь.

Цуьна цӀийнда вара нохчийн гӀарваьлла артист Шита Эдисултанов. Уьш цхьана 40 шарахь бехира. Цера кӀант висна.

Хьажоргаш
---------

* На сцене — Зулай Сардалова Архивйина 2014-04-07 — Wayback Machine
* Гордость чеченской культуры Архивйина 2016-03-04 — Wayback Machine

|  |
| --- |
| 
П:  **Хелхар** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
**Пугачёва Екатерина Макаровна** (йина 1928 30 июлехь) — советийн йуьртан бахаман хьалхелелорхо, Сибрехан Ӏилманан-талламан проектан а, технологин а даьхнийлелоран институтан Боровски зиеделла-кхоллараллин бахаман хьелийозархо, Новосибирскан область, Социалистийн Къинхьегаман турпалхо (1971).

Биографи
--------

Йина 1929 шарахь Новосибирскан областан Ордынски кӀоштара Мали Шляпово эвлахь, оьрсийн ахархойн доьзалехь.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болалуш Екатерина кхиира йуьртан ишколан кхо класс чекйаккха. 1942 шарахь йоьӀа долийра шен къинхьегаман гӀуллакх. Баккхийчаьрца цхьаьна могӀара болх бира тӀом чекхбаллалц.

1945 шарахь дехьайелира хьелийозархочуьн балха. 1953 шарахь берриш бахархой, чу хи даларна, кхалхийра Новосибирскан кӀоштара Береговой эвла. 8-гӀа, 9-гӀа, 10-гӀа пхеашерийн шерашкахь цуо бахара ладаме белхан кхиамаш. Уггаре хьалхарчарех уьйзира цхьаьна аттера йуккъера 5000 килограмм шура. 

ССРС Лакхара Советан Президиуман 1971 шеран 8 апрелан омарца йуьртан бахамехь бакхий кхиамаш бахарна а, шура йоккхуш рекордаш йахарна а, Пугачёва Екатерина Макаровнин йелира сийлахь цӀе Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо, Ленинан орден а, «ЖӀов а, Марс а» мидал а луш.

Кхин дӀа болх бира бахамехь, гойтура лакхара белхан жамӀаш. 1980 шарахь дуьйна пенсехь йу. ССКП декъашхо. 1962 - 1978 шерашкахь йара Боровски йуьртан советан депутат. 

Еха Новосибирскан кӀоштара Береговой эвлахь.

СовгӀаташ
---------

Белхан кхиамашна йелира:

* «ЖӀов а, Марс а» дешин седа (08.04.1971)
* Ленинан орден (08.04.1971)
* «1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамтӀехь сийлахь къахьегаран» мидал (06.06.1945)
* кхин мидалш.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Пугачева Екатерина Макаровна (оьр.).  Сайт электронных коллекций elibrary. Теллина 2020 шеран 18 мартехь.
2. ↑  ПУГАЧЕВА ЕКАТЕРИНА МАКАРОВНА | Новосибирская Книга Памяти.  www.sibmemorial.ru. Теллина 2020 шеран 18 мартехь.

Хьажоргаш
---------

* Пугачёва, Екатерина Макаровна.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
**Можа́н нало́г** — Можмаш лелочаьргара тайп-тайпана мехкашкахь йоху налогаш. Налог ца тухура дерриг чкъоьрнаш.

XVI бӀешеран Ингалс
-------------------

1535 шарахь Генрих VIII-гӀачо йукъайаьккхина можан налог. И налог йоьзна йара Маж лелочун социалан статусах. Паччахьан йоӀа Елизавета I-чо а йукъайаьккхира иштта налог, иза тухура шина кӀиранал сов йахйеллачу муьлххачу можан.

XVI бӀешеран Франци
-------------------

Францин олаллин а, динан дайшна а йукъахь маж лелоран мода йаьккхинарг хилира паччахь Франциск I (1515—1547). Правительство динан дайшна налог туьйхира, царал къен динан гӀуллакххоша маж йошура таро ца хиларна. Маьхаза маж лелоран агӀончашна а, дуьхьала болчарна а йукъахь къийсамаш бевлира, царна йукъа гӀоьртира лакхара католикийн иерархаш маж ца маго гӀерташ. Маж а, йеха месаш а лелор ца магор схьадолура «лат. *Clericus nec comam nutriat nec barbam*» чуьра, маж йемал йар дийца долийра кхин а 1119 шарахь Тулузин килсан гуламехь дуьйна, амма бакъон маьӀна дан йиш йара йоца маж лело мегаш. Йуьззина маж хьарам йира 1576 шарахь кардинала  Борромео Карлос, цуо арахийцира пасторан кхайкхам(ингалс.)нохч. «*De barba radenda*».

XVIII бӀешеран Росси
--------------------

Коьрта йаззам: **Можан билгало**
16 (27) январехь 1705 шеран омарца хӀоттийна лахара налогийн тӀегӀанаш:

* паччахьан кертарчаьргара, шахьран элашкара, чинхошкара — 600 сом стаган тӀера шарахь;
* 1-ра тӀегӀанан хьешашкара— 100 сом шарахь;
* йуккъера а, жима а тӀегӀанан совдегаршкара, ткъа иштта охьахевшина нахера — 60 сом стаган тӀера шарахь;
* йалхошкара, гурманчашкара, говр-ворданхошкара, килсан причетникашкара, мозгӀарш а, килсан йозанчаш а боцург, ткъа иштта муьлхха а чинера москохан бахархошкара — 30 сом хӀора шарахь;
* ахархошкара — шахьрин чувоьдуш а, араволуш а шишша ахча маж тӀера.

{{Hider
|title = 1705 шеран «Муьлххачу чинера нехан, мозгӀарийн а, килсан йозанчийн а маж-мекх дашарах, иза кхочуш дан ца луучуьнгара налог йаккхарх, налог йеллачарна билгалонаш йаларх лаьцна» омар 
|hidden = 1
|content = 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | 
2015— 16январь цӀерца.— Муьлххачу чинера нехан, мозгӀарийн а, килсан йозанчийн а маж-мекх дашарах, иза кхочуш дан ца луучуьнгара налог йаккхарх, налог йеллачарна билгалонаш йаларх лаьцна. | » |

Билгалдахарш
------------

1. ↑  M. E. Sharpe, Challenge, v. 2, 1967
2. ↑  Г. Вейс, *Энциклопедия материальной культуры*, *Внешний вид народов с древнейших до наших времён*, гл. 10
3. ↑  *The Catholic encyclopedia*, v.2, 1913, статья *Beard* (автор Herbert Thurston)
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Поцелуев.

**Иван Николаевич Поцелуев** (1915 22 декабрь (1916 шеран 4 январь), Аткарск[d], Саратовн губерни[d] — 2000 шеран 18 февраль, Сочи, Краснодаран мохк) — гӀашсалти, капитан, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Поцелуев винера 1915 шеран 22 декабрехь Аткарск гӀалахь (хӀинца Саратовн областехь) белхалон доьзаллехь. Цо чекхйаьккхира ворхӀ класс. Иза вара заводехь токарь болх беш.

1937—1940 шерашкахь иза ЦӀен Эскарехь вара. 1941 шеран июль дуьйна иза йуха а ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. 1942 шеран декабрь дуьйна иза фронтехь вара. 1945 шарахь иза КПСС декъашхо хилира.

1943 шеран декабрехь лакхара лейтенант Поцелуев вара 3-гӀа Украинин фронтан 8-гӀа гвардин армин 35-гӀа гвардин кхиссархойн дивизин 100-гӀа гвардин кхиссархойн полкан автоматчикийн ротан куьйгалхо. 19 декабрехь Поцелуевс дакъа лецира Никополь гӀалин уллехь мостагӀийн дуьхьалло йохайеш. Оцу тӀамехь Поцелуеван чевнаш йинера, амма тӀаман йукъара дӀа ца велира.

1944 шеран январехь Украинин Днепропетровки областан Николаевка йуьртан уллехь Поцелуевс шен ротан бӀаьхойца 100-гӀа гвардин кхиссархойн полкан куьйгалхон майор Воинкован теграме пунктан тӀелетта мостагӀаш йухатуьйхуьра. 1944 шеран 3 июнехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Поцелуеван Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

ТӀом чекхбаьлча капитан Поцелуев тӀаьхьаллоне велира. 1953 шарахь цо чекхйаьккхира Ленинградехь йолу махлелабаран школа. Иза Ӏаш вара Краснодаран махкан Сочи гӀалахь. 50 шо гергга иза вара Сочехь йолу № 1 гастроном. Иза велира 2000 шеран 18 февралехь.

Дагахьлаттавар
--------------

1996 шарахь Поцелуев хилира Сочи гӀалан Сийлахь гражданин. Аткарскахь болу цхьана ураман йелира Поцелуеван цӀе. Цо даьшна школан тӀехь хӀоттийра цуьнан барельеф.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6   Поцелуев, Иван Николаевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

* Поцелуев, Иван Николаевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Политика (маьӀнаш).
ХӀара йаззам пачхьалкхан гӀуллакхан маьӀнера политикех лаьцна; политикех йукъара урхаллин кхетамехь санна хьаьжа: Политика (урхалла).
 Росси. Москохан Кремль 
 АЦШ. КӀайн цӀа 
**Поли́тика** (желт.-шира. πολιτική «пачхьалкхан гӀуллакх») — пачхьалкхан Ӏедалан меженан а, церан даржерчу нехан а гӀуллакх; ткъа иштта пачхьалкхан функцешца доьзна йукъараллин дахаран гӀуллакхаш а, хиламаш а. Политика Ӏилманца Ӏамор дӀахьо политологин гуран чохь.

Термин схьаялар
---------------

Антикан заманахь полисаш (желт. πόλις) историн агӀора кхоллалора ша-шенан урхаллин гӀалан йукъараллаш санна, цара конституици йира шеш политикин формаци санна, йукъараллаш — и йукъараллин ша кхоллаелла кеп Шира Грецин йогӀура. Кхиина яьржира Италехула, нисса Руман империн чухула. Пачхьалкхаш а, импереш а кхиарца шуьйра юкъаметтигийн политикин оьшура хийцамаш а, урхаллин система а кхиор. Политика урхаллин методологи санна кхоллалора полисашкахь, цигахь гуллора урхаллин элита а, шайха хин йолу элита кхоллалуш йолу тайп-тайпана чкъоьрнаш а (пхьоланаш, говзаллаш, ишколаш).

Ша политика термин юкъаяьккхина вайн эрал IV бӀешо хьалха. Аристотела кховдийра цунна иштта билгало: политика — пачхьалкхан (полисан) урхаллин говзалла. Политика къаьстира ша йолу социалан дахаран область санна оцу хиламал дуккха а хьалха — экономикин юкъаметтигел я эхь-бехкал тӀаьхьа делахь а. Масех тайп-тайпана гар ду политика схьаяларан Ӏаламах:

* **Теологин**. Оцу гарца политика, дерриг дахар санна, делера схьаяьлла ю.
* **Антропологин**. Оцу гаро язайо политика адаман Ӏаламах.
* **Биологин**. Иштта тидаран маьӀна ду, политикин Ӏалам кхето деза адаман а, дийнатийн а йукъара базица — масала, [[дера хилар], ша лардаран инстинкт, ца эша гӀертаран къовсам, кхин дӀа а. Этолога К. Лоренца, масала, доьхкура дера хиларан феномен йукъараллин дахарехь долу тӀемашца, революцешца, кхин девнашца.
* **Психологин**. Оцу гарца адамийн политикин юкъаметтигийн дуьххьарлера хьост ду хьашташ, иэшамаш, эмоцеш, кхин а адамо психика гайтар. Шен ламаст хиллачу кепара политикин маьӀна дора, масала, З. Фрейда, цуо политикин Ӏаламан ассоциаци йора кхетам чохь ца хиларца.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Политическая наука Архивйина 2011-06-25 — Wayback Machine Факультет политологии МГУ
Кхуза хьажош ду дехар «Цкъа лело пхьегӀа». ХӀокху темин оьшу ша агӀо.
ПхьегӀаш охьайехкина текх
Бошхепаш
 **ПхьегӀаш**  — кхача кечбеш, бууш, латтош лело бахаман гӀирсийн йукъара цӀе. йерриг пхьегӀаш йекъало масех категорина:

* Текха тӀейохкурш: бошхепаш, кедаш, лоха кедаш, хедарш, салатйуьллургаш, куршканаш, пелаш, зӀоканаш, рюмканаш, баканаш, стаканаш.
* Кхача кечбен гӀирсаш: йайнаш, зайланаш, чоьлпанаш, чаданаш;
* Кхача латто пхьегӀаш.

Истори
------

Генара заманара дуьйна адамо лелайора тайп-тайпана пхьегӀаш. Йуьхьанца пхьегӀаш кечйора сацкъар-латтах — каро а, лело а атта болу, йовхоно талха ца бо, тӀуналла чекх ца йолу гӀирсах.

Цул тӀаьхьа вайн эрал VI—IV бӀешо хьалха йукъайала йолайелла чуьйнан пхьегӀаш, цул тӀаьхьа цӀестан пхьегӀаш. Коьрта гӀирс болу сацкъар-латта хийца дийзира йиллина цӀеран тӀера йа пешахь, кхехко панелаш (конфоркаш лело йаллалц). Кхин а тӀаьхьа, XX бӀешарахь йукъайевлира мекха ца дулу болатан пхьегӀаш. XX бӀешеран 50-гӀа шерашкахь йукъайевлира, тахана а гӀарайаьлла йу йага ца йо тӀехуло йолу пхьегӀаш.

Ӏалашонца
---------

### Кхача кечбен

Оцу категорин векалшца вай хӀора дийнахь Ӏиттало кухни чохь (коьртаниг металлан хуьлу) — уьш зайланаш, йайнаш, [[Чами (пхьегӀа)|чамеш ду.

### Текх кечден

Оцу категори йукъайогӀу, вайн текха тӀехь гуттаренна го пхьегӀа. Кхузахь гӀирсаш бу ангалех (балурах): бошхепаш, зӀоканаш; кхийранах йа кӀайчу кхийранах берамбуьллургаш, кедаш, куршканаш; шортта металлан гӀирсаш — Ӏайгаш, мӀараш, уьрсаш. КӀезиг ца лелайо пластикин цкъа лело пхьегӀа — иза, шеко йоцуш, чӀогӀа цӀена ду, амма йезачу ресторанашкахь лелор оьзда ца лору.

Йага ца йойту чкъор долу пхьегӀа
--------------------------------

Таханлера пхьегӀан тӀехь ган тарло шортта йуург йага ца йойту чкъоьрнаш. Алсама хаало Teflon а, Whitford а къовламаш, уьш дина америкин компаниша. Амма йага ца йойту чкъор пхьегӀаш йеш кхин шортта компанеш йу, цара йо наштарх йа болатах. ТӀаьхьарчу заманахь йукъайаьлла кхийра чкъор диллина пхьегӀаш.

Къовламаш къастало чкъоьрнийн барамца, стоммаллица, механикин айпанашна дуьхьала дика лаьтташ. Уггаре буткъа къовлам, 10-15 мк хуьлу, лелабо хӀума йоттучу кепашна буьллуш, хӀунда аьлча механикин ницкъ цигахь кӀезиг болун дела. ПхьегӀашна, дукха хьолехь, лелабо 25 – 50 мк стомма къовлам.

Алсама лакхара классан къовламашна чохь йалпаран кийсигаш хуьлу, цара и къовлам чӀагӀбо — тайп-тайпана арахецархойн оцу Ӏалашонна лелайо кхийранан а, алмазан а чан, йа кхин тайп-тайпана тӀетохамаш, дукха хьолехь минералех бевлла.

Хьажа иштта
-----------

* Медиафайлаш Викилармехь

* Лабораторин пхьегӀаш
* Кухнин гӀирсаш

Билгалдахарш
------------
**Пхий-мохк** (гуьрж. ხევსურეთი схьадаьлла гуьрж. ხევი — Iин, оьрс. *Хевсуретия*) — Гуьржийчоьнан къилбаседа-малхбален историн регион. Пхий-мехкан бахархой — пхий (гуьрж. ხევსურები) — ламаст хилла лакха лаьмнашкахь яьхна Гуьржийн этнографин тоба, нохчийн санна лай-элий ца хилла церан. Юккъерачу бIешерашкахь а, феодалийн муьрехь а пхий мукъа баьхнера муьлххачу ясакхах, амма декхарийлахь бара Гуьржийчоьнан къилбаседа дозанаш лардан. Картлин а, КӀахетин а тIелетачу хенахь пхийша церан паччахьашна гIоьнна эскар дохуьйтура. Пхийш ладаме роль ловзийра Бахтрионан гIаттамехь 1659–1660 шерашкахь.

Пхийш керстанаш боллушехь, гуьржийн килсе лелашшехь, пхийн дахарехь ладаме роль лелайо шира керсталлал хьалхара ламасташ. 1876 шарахь гIараваьлла немцойн новкъахо Густав Радде, вахара Пхий-махка, и мохк малхбузан дешархошна бовзийта «Chewsuren und ihr Land» (Kassel, 1878) цIе йолуш жайна яздира цуо. Пхий-махкара уггаре ладаме объекташ Шатили а, Муцо а ю, шен юккъерабIешерийн гIопашца, ткъа иштта Хахмати, Ахиели, Лебаис Кари гIопаш а.

1. 1 2  Historical Dictionary of Georgia Alexander Mikaberidze Historical Dictionaries of Europe, No. 50 The Scarecrow Press, Inc. Lanham, Maryland • Toronto • Plymouth, UK 2007
**Нальчик гӀалин хӀост** — ГӀебартойн-Балкхаройн республикин коьрта шахьран Нальчик гӀалин сийлаллех цхьаъ ю. ХӀинцалера хӀост тӀеэцна Нальчик гӀалин гуонан меттигерачу ша-шена урхаллин кхеташонан 2011 шеран 16 сентябрара № 416 йолу сацамца.

Йовзийтар
---------

Детин аренехь, лахахь а агӀонашкахь а сирла-сийна базанан кочарца гуо бина — зӀакарш хьалаерзийна баьццара лан, шена юкъахь лахара ах хьалабаьлла сирла-сийна шорло зӀаьнарш йолу малх, дуьхьала детин ши корта болу лам.

Бух бийцар
----------

*Лан* — гуонахьара лаьмнийн ах хӀоз юкъахь латтаран гӀалин историн сийлалла. «Нальчик» дашо орамера къаьмнийн маттахь билгалдоккху «лан». 

*Ши корта болу Эльбрус* — ГӀебартойн-Балкхаройн Республикин сийлалла, цуьнца цхьаьна республикин коьрта шахьран а. Лаьмнаш – абаден, цӀоналлин, ша-шен довза гӀертаран, дог иракарахӀотторан, тӀехьажамаллин сийлалла.

*ЗӀаьнарш* — лан серла а доккхуш, Эльбрусан баххьашна тӀехьара хьаладуьйлу некъаш, цуо гойту кхолларан ницкъ, кхоллраллин энерги, синмехалла серладалар. ЗӀаьнарийн лакхара цергийн кепара декъо гойту 19 бӀешарахь хилла Нальчикан чӀагӀо. ЗӀаьнарийн сирла сийна бесо гойту Нальчик курортан сий айина дарбанан минералан хин хьосташ (гӀалахь долу 18 минералан хьост тайп-тайпана физикин-химин хӀоттам а болуш). 

*Детин (айсийна) базанан геннаш*  — гӀалин ша-кепара зияратан карточка. Муниципалан унитаран зеделла-гайтаман юьртабахаман предприяти «Декоративан культураш» — ЛДП мехкашка а, Россе а детин базанан маргӀалаш латториг.

Селекционеран Ковтуненко Иван Порфирьевичан республикин хьолашкахь Къилбаседа Америкехь бен ца кхуьу айсийна базанаш кхиоран хьесап кечдарна, Пачхьалкхан совгӀат делира. Тахана Нальчикера айсийна базанаш — Москохара ЦӀен майданара Кремлан пенашна уллехь, Мамайн Барз тӀехь, Брестан гӀопан пенашца ю. 

Лелон бесаш:

* сирла сийна — хӀудика хилар, цӀоналла, сий, сийлалла;

* баьццара — синмехалла, кхиар, карладалар, догдохийла;

* кӀайн (детин) – цӀоналла, серло, бакъдерг.

Хьажа кхин а
------------

* Нальчикан байракх

Хьажоргаш
---------

* Решение Совета местного самоуправления городского округа Нальчик Кабардино-Балкарской Республики 16.09.2011 № 416 «О гербе и флаге городского округа Нальчик»(ТӀе цакхочу хьажорг)
*Филман логотип*

**«Седарчийн тӀемаш»** (инг. *Star Wars*, МФА: [stɑːɹ wɔːɹz]) — культан эпически фантастикин сага, цуна йукъайогӀу 9 кинофильмаш, кхин анимацин сериалаш, мультфильмаш, телефильмаш, жайнаш, комиксаш, видеоловзарш.

Кхолларийн дийцар
=================

Джордж Лукасо кхоьллина йу и сага. 

Майхь 1971 шарахь Лукасо Каннахь волуш «Юнайтед артистс» олу студийц контрактан куьртаlдина **«**Седарчийн тӀемаш**»** фильм дӀайоло, 1 августехь оцу шарахь цӀе «The Star Wars» регистрацийин йар Америкин кинокомпанешийн ассоциаций чохь. 

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Jason Scott. From Behind the Masks to Inside: Acting, Authenticity and the Star Wars Co-Stars. // Kate Egan, Sarah Thomas (ред.). Cult Film Stardom: Offbeat Attractions and Processes of Cultification. Palgrave Macmillan, 2012. С. 92-93. (ингалс.)
2. ↑  Фильм «Звёздные войны: Атака клонов» — Вокруг ТВ
Кхуьнца болу кхин йаззамаш Новарера тІом а, Бикоккера тІом а.

**Новарера тІом** (итал. battaglia di Novara) я **Бикоккера тІом** (итал. battaglia della Bicocca; Бикокка — Новаран уллора меттиг) — Австрийн империн а, Сардини паччахьаллин а йукъара коьрта тасадалар Австрин-италин тІамехь. ТІом лаьттира 1849 шеран 22 мартехь ша долчу дийнахь, сецира сатоссуш 23 мартехь. ТІамо инзаре эшам бина, юхадаьккхира Пьемонтера Сардинин эскар.

1848 шарахь Австрин а, Сардинин а юкъахь бина чолхе машар, ворхІ баттахь а ца лаьттира, 1849 шеран 12 мартехь Сардинин паччахьо Карл Альберта, хьалха шен цахилла аьттонаш берзо гІерташ, шеггара Австрица болу машаран барт бохийра. Австрин эскаро шен тІелецира тІеман инициатива Ломбардехь. Баьччаллехь инарла-фельдмаршал Радецки Йозеф волуш, австрихоша дІалецира Мортара гІала.

Мортара дІалацаро австрин а, сардинин а эскарш Миланан 45 км малхбузехьа йолчу Новарера тІаме кхачийра. 85 000 сардинхой дукхаллин барамца сов боллушехь 72 000 мостагІийн тІемлойл, австрихой хилира алсама низам долуш а, тІеман кечаме а. Иштта сардинин эскаран кхечу италин пачхьалкхашкара гІо а дацара хуьлуш. Инарла Джироламо Раморино, куьйгаллехь волу сардинин эскаран цхьаьна дивизин, Іехавелира Радецкин боламах, коьрта баьччанера омар доллушехь, ша ларъян еза Павин уллора пост йитира цуо. Радецки сихвелира оцу гІалатах шайн аьтту бан, Тичинон дехьавелира, иза коьрта бахьна хилира сардинин эскар эшаран.

Сардинхой юхакхийсира Альпийн кІажошкарчу Боргоманеро, тІаккха австрин эскарша ницкъ ца беш дІалецира Новара, Верчелли, Турин. Австрин инарло барона Юлиус фон Хайнаус яьккхира Брешиа, Миланан 54 милехь йолу, цул тІаьхьа Карл Альберта йитира Іарш шен кІантана Виктор Эммануилан, тІехьуо цхьаьнатоьхна Италин паччахь хилира цунах. Пьемонтан республика ца йира, Руман республика а, Венецин республика а кхайкхийна йоллушехь. Карл Альберт дІавахара Португалин Порту гІала, дукха хан ялале велира.

Мшаран барт буха куьйгаш яздира 9 августехь. Сардинин дийзира Австрин йоккха контрибуци такха – 65 миллион франк. ЖамІ, Италин доккхаха долу дакъа юха а австрихойн Іедал кІелахь хилира.
|  |
| --- |
| 
**Ислам**بسم الله الرحمن الرحيم |
| 
Исламан бӀогӀамаш

|  |
| --- |
| ШахӀадат · Ламаз · Марха кхабар · СагӀа (закат) · Хьаьж дар |


Динах тешар

|  |
| --- |
| АллахӀ · Маликаш · Пайхамарш · Къуръан ·Къемат-де · Хир долу хӀум лелаш хилар  |


Истори а, вегалш а

|  |
| --- |
| Мухьаммад · Халифаш · Сахьабаш · Ансараш МухӀаджираш · 12 имамаш |


Коьрта дешарш

|  |
| --- |
| Суннизм · Шиизм · Исмаилизм · Ибадизм Суфизм · Салафизм ·Ваххабизм · Ашариташ · Матуридизм · Мутазилиташ |


Жайнаш а, законаш а

|  |
| --- |
| Къуръан · Суннат · Сира ШариIат · Фикх · МазхӀабаш |


Культура а, йукъаралла а

|  |
| --- |
| Демографи · Стаго зуда ялор · Зударий · ЦӀераш · Исбаьхьалла · Маьждигаш · Календарь · Деза денош · Философи · Калам |


Хьажа иштта

|  |
| --- |
| Глоссари · Ислам Ӏамор · Цхьа дела хилар Эсхатологи · Критика · Жайнан адамаш |

                              
 |

**Назма** — бусалба динах лаьцна чулацам а болуш, мукъамца дӀа а олуш, стихашкахь йазйина исбаьхьаллин произведени йу. Назманаш фольклоран тайпанех йац, амма вайнахана йукъахь церан лелар, уьш аларан башхаллаш, церан цхьайолу исбаьхьаллин агӀонаш барта произведенешца цхьаьнайогӀуш йу. Назманаш шайн авторш болуш йу. Амма хьалха йазйинарш хан-зама йаларца дукхахьолахь шайн авторийн цӀераш йиц а лой, халкъан барта произведенеш санна, наха кар-кара а луш, баккхийчаьрга кегийчаьрга а кхочуш нахана йукъахь лелаш йу. Бакъду церан авторш баккхийчу Ӏеламнахана дукхахьолахь бевзаш хуьлу.

Назманийн чулацам бусалба динах бозабелла бу. Динах болу хьехамаш беш, Далла дуьхьал гӀуллакх дар, динан дай бовзийтар, бусалба нах къинойх ларбар, Далла дуьхьал хӀуттуш цӀена хилийтаран Ӏалашо йу назманийн. Дуьненахь а, эхартахь а пайдехьа хиндерг дуьйцу назманашкахь.

Истори
------

Нохчийчохь вевзаш хиллачу Ӏелам стага Закин-юьртарчу Ӏабдул-Хьалима йаьккхина и назма. Назманаш йаьхнарш дукха хьолахь баккхий нах хилла, Ӏаьрбийн маттана говза а болуш, церан поэзи а евзаш, шайгахь поэтически похӀма а долуш. Назманаш Ӏаьрбийн маттахь а, нохчийн маттахь а йаьхна цара. Тахана а баккхийчу Ӏеламнаха шайн йозанаш Ӏаьрбийн маттахь леладо, вовшашка кехаташ цу маттахь йаздо, назманаш а Ӏаьрбийн маттахь йоху. Масала, Ӏалхан-Юьртарчу Арсанукаев Мохьмад-Бешир Хьаьжин дукхаха йолу назманаш Ӏаьрбийн маттахь йу, цуьнан жайнаш а Ӏаьрбийн маттахь йаздина ду.

Назманан бӀогӀамалгаш
---------------------

* Муъмин наха хало хьоьгу,
* ПаргӀатонах хийла хьоьгу,
* Цунна кхойкху гӀийла хьоьга,
* Дела, бехьа хьайн къинхетам.

* 
* Ӏисъян вониг, дегӀо лоьху,

* ТӀаӀат, дикий, даго хьоьху,
* И шиъ нисдар хьоьга доьху
* Бехьа, Дела, хьайн къинхетам.

* 
* Хьан неӀарге хьан леш баьхки,
* Къинош дарна болуш бехке,
* Хьайца там болчу уьш бахкий,
* Бехьа, Дела, хьайн къинхетам.
**Ненан мотт** ― буьйцучу маттаций бен цхьа а хӀума дийца йиш йац вайн. Историх, арифметиках, литературах, грамматиках, физиках — доцца аьлча, цхьана а хӀуманах лаьцна хӀумма а ала а, дийца а адамийн таро хир йацара, буьйцуш болу аьзнийн мотт ца хилча.

Мотт вайн ойланан а, кхетаман а, хьекъалан а, дахаран а уггаре ца хилча йиш йоцу гӀирс бу. Иза хьекъалан а, ойланан а хазна йу. ХӀора халкъан ненан мотт — цуьнан дахаран хазна йу. Ненан мотт хӀора къоман а, хӀора халкъан а культурин бух бу. Иза кӀорггера дика Ӏамор вайн декхар ду.

Йаздархочо К. Паустовскийс нийса йаздина ненан маттах лаьцна дешнаш: «ХӀора стеган а шен маттаца йолчу йукъаметтиге хьаьжжина, цуьнан культурин барам къастийна ца Ӏаш, цуьнан граждански мехалла а кхоччуш нийса къасто мегар ду. Шен махке болу бакъ безам шен матте бацахь, маьӀна долуш бац.

Мотт вай Ӏама а бо, дахаран тӀаьххьара денош тӀекхаччалц, саццаза Ӏамо декхар а ду…»

Мотт адамийн дахарехь ца хилча ца торуш йукъараллин нуьцкъала а, хьекъалан а гӀирс бу. Йукъараллин дахар а, къахьегар а бахьанехь кхоллабелла а, кхуьуш схьабеана а бу мотт. Адамийн дахар а, говзалла а, Ӏилма а, культура а — адамашна а, йукъараллина а оьшуш дерг дерриг а кхио гӀодинарг мотт бу. Мотт а, ойла а, кхетам а, хьекъал а чӀогӀа вовшех дозуш ду. Вешан ойла а, дагахь дерг а вай дӀадуьйцу маттаца. Мотт ойланан дегӀ ду, ткъа ойла меттан сурт ду.

ХӀума хааран а, хӀуманах кхетаран а ойланах кхетам олу, ткъа адамийн дахарх а, къинхьегамах а, Ӏаламах болчу кхетамах хьекъал олу. Доцца аьлча, хьекъал хӀуманах вайн болу кхетам бу. Дуьненахь къаьмнийн меттанаш дукха ду.

Ӏилманхоша дерриг а дуьненахь 3000 сов къоман мотт лору, кегий, даккхий къаьмнийн меттанаш лерича. И меттанаш, вовшашна герга а, вовшех тера а хиларе хьаьжжина, меттанийн тобанашка декъало. ХӀора меттанийн а тӀехь, тайп-тайпана башхаллаш йу. Уьш вовшех къаьста меттан дешнашца а (лексикаца), цуьнан грамматикица а. Вовшийн гергара хиларе терра, славянин меттанийн тобана йукъадогӀуш ду ду оьрсийн, украинийн, белорусийн, болгарийн, полякийн меттанаш, ткъа вайнехан меттанийн тобана йукъадогӀуш нохчийн, гӀалгӀайн меттанаш.

Билгалдахарш
------------
Регби

**Регби** (инг. *rugby*) — масийтта вовшаххьакъалуш командан ловзарийн тайп. Уьш кхоллаелла XIX бӀешарахь. Царех шиъ гуттара яржинарг ю регби-15 а, регбилиг а (регби-13). Ингалсан мотт буьцу пачхьалкхашахь царех олу **регби-футбол** (инг. *rugby football*). Регби-15 а, регбилиган а куьйгалхо до Халкъашна юккъера регбин советас а, Халкъашна юккъера регбилиган федерацис а. Шортта кхийолу регбин тайпанаш иштта оцу шина федерацин керахь ю.

Билгалдахарш
------------

Хьосташ
-------

* *Godwin T. Rhys C.* The Guinness Book of Rugby Facts & Feats. — Enfield: Guinness Superlatives Ltd, 1981. — ISBN 0-85112-214-0.
* *Richards H.* A Game for Hooligans: The History of Rugby Union. — Edinburgh: Mainstream Publishing, 2007. — ISBN 978-1-84596-255-5.

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Регби-футбол*** Викилармехь |
Нохчийн Сурхо. 1995 шо, Джовхар-гlaла йоккху тlеман тасадаларш

Истори
------

1990 шерахь Джовхар-гӀалахь цхьана кхетначу Нохчийн къоман Гуламехь дхьа кхайкхийра Нохчийчоь йозуш йоцуш пачхьалкх хилар. 1991 шерахь, пачахь волчу Дудаев Джовхарс Нохчийчоь йозуш цахиларан Омран тӀе куьг таӀийра. 1992 шерахь Парламенто тӀе лаьцна пачхьалкхан Низам леларе делира, цу тӀехь аьлла дара: «Нохчийчоь йозуш йоцуш, демократийн, бакъонийн пачхьалкх ю, нохчийн къомо шен лаамца кхоьллина». 1992 шарахь нохчийн Ӏедало федеративнийн бертан тӀе куьгтаӀор йемал дира.

Дудаев Джовхарс 1991 шерахь, № 2 Омран тӀе куьг а таӀийна, кхоьллира ТӀеман Министерство. Оцу омрийца, Нохчийчуьра йерриге тӀеман тобанаш министерствон куьйгалле яьхкира. 1991 шерахь тӀе куьг таӀийна № 16 Омран низамца «Нохчийчуьра йерриге тӀеман тобанаш паччахьан куьйгалле яьхкира». ТӀеман боккхах болу мохь ТӀеман НицӀкъийн Коьрта Кхеташонехь бара. Коьрта Кхетшонан Куьйгалхо вара инарл-лейтенант Шахабов Висхан. Коьрта Кхетшонан Куьйгалхочуьна гӀоьнча — Масхадов Аслан.

Тleман Ницlкъаш
---------------

Нохчийн Пачхьалкхан Низамца, Тleман Ницlкъийн Коьрта Куьйгалхо паччахь ву.

### Кеп

* Тlеман Ницlкъийн Коьрта Штаб
* Къоман Гвардийн Пачахьан Полк
* Лерина гlуллакхийн Полк
* Танкийн полк
* Къаьстина Хlаваъ Кеманийн Тоба
* Хlаваъ Кеманийн lаморан Тоба
* Хlаваъ-транспортийн авиаци
* Тlеман колледж

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Чеченская республика Ичкерия Политический мониторинг
2. ↑  *Карпов И. Е. Плоткин Г. Л.*, Вооруженные силы ЧРИ Архивйина 2008-03-25 — Wayback Machine
3. ↑  К вопросу о вооруженных силах и военно-политической обстановке в Чеченской Республике
**«Огу́з-Наме́»** (*«Огузан жайна»*) — эпосан иэс, туьркийн огузийн силсилах а, церан туьйра хиллачу дех Огуз-каганах (Огуз-ханах) а лаьцна долу. Ӏалаш хилла йуккъерчу бӀешерашкахь йаздина цхьаболчу кхолламийн тептарш. Уьш доцуш дисина кийсакаш йуккъерчу бӀешерийн историн кхолламийн. Уггар шираниг царех XIII—XIV бӀешерашкара карлука-уйгурийн верси йу. Оцу версин XV бӀешеран тептар Ӏалашдеш ду Парижехь. XVII бӀешарахь эпосан бусулбанийн верси кхоьллина хиван хана АбулӀазис. Билгалдаккха деза, массо а 12 дийцарах кхечу туьркийн эпосан иэсан «Китаби деде Коркуд» тиллина иштта дашца цӀе «Огуз-Наме».

1309 шарахь туьркех схьавалар долу историка Абубакр ибн ӀабдуллахӀ ибн Айбек-ад-Давадарис Мисрехь Ӏарбийн маттахь йазйина жима тептар («Хестийначеран исторера жовхӀар»), цуо йаздина цхьаьна туьркийн маттара персийн матте гочдинчу жайнех лаьцна. Иза дара VI бӀешерера сасанидийн паччахьан Анушираванан визиран Бузург-Мехруйн. И «Дастан Улухан Ата Битикчи» цӀе йолу жайна, VIII бӀешарахь, Харун-ар-Рашид паччахь волуш гочдина Ӏарбийн матте. Абубакра, оцу тептар тӀиера, дуьйцура туьркийн дастанех, Огуз-ханах, тӀехьуо эпос йукъа даханчу «Китаби Деде Коркудах», Тепегёзах лаьцна. Кхоллам бевзаш бара кхин а «Огузнаме» цӀарца, цуьнан оригинал вайн деношка ца кхаьчна. Оцу кхолламера Тепегёзах лаьцна дийцарш къаьста уйгурийн маттахь йаздинчу, Парижехь Ӏалашдечу "Огузнамех".

2007 шарахь эпосан мукъмашца азербайджанийн композитора Гулиев Джаваншира кхоьллира изза цӀе йолу балет «Огузнаме».

Билгалдахпрш
------------

1. 1 2  *Kemal H. Karpat, University of Wisconsin (Madison).* A Language in Search of a Nation. Turkish in the Nation-state // The Emergence of National Languages  / Edited by Aldo Scaglione. — Longo Editore, 1984. — С. 186.
> F. E. Summer, A. E. Uysal, and W. S. Waler, trans. *The Book of Dede Korkut, A Turkish Epic* (Austin and London, 1972); see also extensive commentaries in the Turkish versions published by Muharrem Ergin, Dede Korkut Kitahi (Istanbul, 1955-69). There are also other versions published in Baku, Azerbaijan (USSR). **This work should not be confused with several other epics known as the Oguzname (The Book of the Oguz)**.
2. 1 2 3  *Огуз-наме* — хӏара Советан йоккхачу энциклопеди чуьра йаззам бу.
3. ↑  *Фархад Зейналов, Самет Ализаде.* Введение // Китаби Деде Горгуд = Китаби Дəдə Горгуд. — Баку: Язычы, 1988. — ISBN 5560002518. (азерб.)
4. ↑  Джаваншир Гулиев: «Уровень отечественного зрителя должен был быть значительно выше»

Литература а, тексташ а
-----------------------

* Riza Nour, Oghouz-namé, épopée turque, (… notes, trad. française, texte en turc de Turquie, fac-si-milé), Alexandrie, 1928.
* Кононов А. Н. Родословная туркмен, М.—Л. 1958 (лит. с. 181—90)
* Щербак А. М. Огуз-наме, Мухаббат-наме, М. 1959
* *Перевод с персидского, предисловие, комментарии, примечания и указатели Р. М. Шукюровой.* Фазлаллах Рашид ад-Дин. Огуз-Наме / редактор академик 3. М. Буниятов. — Б.: Элм, 1987. — 231 с.
**Макка Умаровна Сагаипова** (1987 шеран 14 февраль, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн эшархо, Нохчийн Республикин Халкъан артист, Умар Сагаипован йоI.

Из йу 6 шо кхаччултӀехь дуьйна эшарш лекхуш. Цо йазйина 2 альбом. Макка Сагаипова йара МГУ экономикин факультетахь доьшуш.

Иза гӀарйалла кегирхойна йазйина эшараш бахьнехь. Оцу эшарашкахь йу цхьана ийна кавказан мукъамаш а, таханлера аранжировкаш а, карла деккхина йовзуш йолу шира дешнаш а. Цо арахецна ши альбом, сольни концерташ а йина Россехь а, кхоьчу пачхьалкхашахь а. Цо локху нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь. Иштта и йевзаш йу «Ловзар» ансамблехь хелхара йаларна.

Биографи
--------

Макка Сагаипова ю гӀарваьлла нохчийн пондарча Умар Сагаипован йоӀ. 6 шо кхаьчча дуьйна эстрадехь эшараш лекха йолайелира. 8 шо кхаьчча иза «Ловзар» ансамблехь хелхаяла Ӏама йолайелира. 15 шо кхаьчча иза нахана евзира цо локхучу «Хаза кӀант» цӀе йолу эшар лекча. И эшар йуккъерачу телевидинехь гайтича нахана чӀогӀа хазахьийтира.

Цо дийшира Москохан эстрадан а, джазан доьшийлахь а, Москохан пачхьалкхан социальни университетехь а. 2003 шарахь цо йазйира альбом «Со хьан йоӀ йу, Нохчийчоь», Пачхьалкхан Кремлин гӀалин сценехь лоьвзира. Хьалхара альбом чӀогӀа гӀарайелира ДегӀастехь. Оцу альбоман тӀера эшараш радиохь а, телевиденехь а лоькхуш йара.

2003 шарахь Макка Сагаипова йара Шамо цӀе йолу суьлийн эшархоца цхьана эшар локхуш. Кхоно иза йара Махачкалахь концерташ луш. Цуьнан концерташка дукха нах богӀура. Иштта иза йара кхоьчу пачхьалкхашахь концерташ луш (масала, Бельгехь). 2005 шарахь цо арахийцира 2-гӀа диск «Безам». Цхьана хенахь иза йара Парижехь Ӏаш. 2011 шарахь иза цӀа йирзира.

Дискографи
----------

*Со хьа йоI ю — Нохчийчоь* (2004)
* Даймохк
* Вола
* Ловзар
* Безам
* Мавлид
* Шийла мох
* Бабийн КӀант
* Ӏаржи бӀаргаш
* Денош
* Sa Gat Del
* Люблю тебя
* ГӀургӀезаш
* ЦайогӀиту
* Хаза кӀант
* Сатийсар
* *Хаза йоI*
* *Хьабиби*
* Ревнивый Кавказ
* Кийра цӀелетта
* Са ойла хьоца ю
* Хьоца Бен Дахар дац
* *Сирла седа*
* *Ахь дӀахаита*

«Безам» (2005)

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Объединённая газета — № 15 (71) июнь 2005
2. 1 2  Объединённая газета" — № 21 (53) ноябрь 2004.

Хьажоргаш
---------

* Макка Сагаипова
* Чечня FREE.RU — Макка Сагаипова
* Портал Макки Сагаиповой на Youtube
|  |
| --- |
|  |
| Хьажа иштта: *Ков:Физика* |

**Сихалла** *(билгалйоккху **v** формулица; ингалсан маттахь velocity; французийн маттахь vitesse, латинан маттахь vēlōcitās) — физикин векторийн барам бу. Цо билгалйоккху системан хьокъехь хӀумаллин тӀадаман дӀасалеларан чехкалла а, боламан хьажам а. Шен билгалдаккхарца хенаца схьайаьлла радиус-векторан тӀадамца цхьабосса йу.*

Иштта цӀе йу терахьан (скаляран) бараман а- сихаллин векторан модулан йа тӀадаман алгебран сихаллин.

Сихалла эквиваленте йу объектан чехкаллин башхалла билгалйаран а, боламан хьажаман а.

Сихалла- кинематикехь а, хӀуманийн леларан сурт хӀоттош йолу классикан механикин декъан а, кӀopггepa (фундаментале) кхетам бу.

Билгалдахарш
------------
**Сталинизмо бехк боцуш хӀаллак бинчу вайнахана** хӀоттийна чурт (диццадаларан хӀоллам) 1989 шеран 19 февралехь ГӀачалкъан шира кешнийн гергахь.

И тайпа чурт вайн махкахь духхьара хӀоттийна.

Истори а, социалан маьӀна а
---------------------------

1989 шеран июль баттахь республикин а, меттигера а хьаькмаша гуламе кхайкхира ГӀазгӀумкийн керла кӀоштера бахархой. Цара дехардарца кхайкхаме диллира и чурт ГӀазгӀумкийн керла кӀоштан дозанал арахь хӀоттор доьхуш.

ХӀор шарахь 23 февралехь нохчий гулло и хӀоллам, чурт хӀоттийначу метте. Нохчаша дийцаре дуьллу Ӏовхойн кӀошт меттехӀотторан проблемаш.

Чуьртан сурт:
ХӀоллам, чурт лаьтта шина тӀулгах. ТӀулгашна тӀехь ю нохчийн, орсийн маттахь язъйина информаци. Цхьа тӀулг бу лаьттахь бижийна Ӏуьллуш — Ӏожаллин билгало. ШолгӀаниг — стигла берзийна — дахаре сатийсаран билгало. ТӀулгашна тӀе йоьду 13 тӀегӀанаш — винчу махках девлла нохчаша а, гӀалгӀаша а Даймахке тийсина са, 13 шарахь лайна гӀелонаш, гунахь доцу тӀехбеттамаш, гома хьежарш.

Галерей
-------

ХӀолламан суьрташ|  |  |  |  |  |  |  |
| Сталинизмо бехкбоцуш хӀаллак бинчу вайнахана
  |  | Сталинизмо бехкбоцуш хӀаллак бинчу вайнахана
  |  | Сталинизмо бехкбоцуш хӀаллак бинчу вайнахана
  |  | Нохчийн-аьккхийн митинг (23.02.2013г.) |

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Лунина М. Терпение камня. — Собеседник Москва 1989, N 27, с. 12.
2. ↑  Чеченцы-аккинцы (ауховцы) и их гражданские формирования. Ю.Г.Кольчук и А.А. Адилсултанов
3. ↑  ЭТНИЧЕСКИЙ СЕПАРАТИЗМ В РОССИИ
4. ↑  Мария Лукина, /еженедельник "Собеседник", июнь 1989 года
**Тарамбай** я **трамвай** *(ингалсан маттахь tram — вагон, way — некъ)*- лаьтта тӀехулара электрически аьчка некъ бу, урамийн а, цхьанадекъа урамийн йукъараллин транспорт а ю. Цо билгалйина маршрутца пассажираш дӀасалелабо. Алсамчу барамехь шахьаршкахь пайдаоьцуш траспорт ю иза.

Тарамбай гӀалин пассажирийн транспортшна юккъахь уггаре а ширачарех цхьаъ ю. Трамвай юкъаяьлла 19-чу оьмаран хьалхарчу декъехь. Пироцкис кхоьллина а, зийна а экспериментийн электрически тарамбай, дуьххьар а гучуяьккхира Санкт-Петарбухахь 1880-чу шарахь. Ткъа 1881-чу шарахь хӀутосург-баттахь (майехь) Siemens & Halske компанино рожера (регуляре) трамвайн некъ биллина Берлин-гӀалин йистехь.

Интербеллум олучу заманчохь трамвайн система заза доккхуш яра. ТӀаьхьайогӀучу хенахь цуьнан кхиар лахделира. Амма ХХ-чу бӀешеран 70-чу шерашкахь дуьйна тарамбай дуьненахь юха а гӀарайолуш ю, хӀунда аьлча кхийолу транспортца юьстича, цо Ӏаламан даккхий зенаш ца до, иштта трамвайн технологеш кхуьуш ю.

Электрически йоцург кхиъ *канатан а, дизелан а* трамвайш ю. Хьалхалерачу заманчохь дошлойн а, хӀаваан Ӏаткъамца болх беш йерг а, Ӏаьнаран а, бензомоторан а трамвай яра.

Трамвайн вагонаш масийтта тайпана хуьлу: пассажирийн а, гӀуллакхан а, леррина а (кран-вагон, компрессор-вагон, техникин «летучка», дӀасалелаен электростанци). Трамвайн системаш гӀалин а, гӀалин йистера а, гӀаланашна юккъера а хуьлу, иштта цуьнан цхьалхе а, сихаллин а (наггахь лаьттан бухара) кепаш ю.

Хьостанаш
---------

1. 1 2  Трамвай // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
2. ↑  Строительство. Энциклопедия современной техники / В.А. Кучеренко. — Москва: Советская энциклопедия, 1964.
3. ↑  *Пономарёв А. А. Иеропольский Б. К.* Подвижной состав и сооружения городского электротранспорта. — М.: Транспорт, 1981. — 274 с. — 5000 экз. — ISBN УДК 629.431/433+629.113.62+629.488.2(-21).
4. ↑  C. N. Pyrgidis. Railway Transportation Systems: Design, Construction and Operation. CRC Press, 2016. P. 156
5. ↑  Ye. N. Petrova. St. Petersburg in Focus: Photographers of the Turn of the Century; in Celebration of the Tercentenary of St. Petersburg. Palace Ed. 2003. P. 12
6. ↑  *Габарда Д. (Dusan Habarda).* Новые транспортные системы в городском общественном транспорте = Nove dopravne systemy v mestskej hromadnej doprave / Перевод со словацкого канд. техн. наук В. В. Косминой. — М.: Транспорт, 1990. — 216 с. — ISBN 5-277-00873-X.
**Тимошенко Юлия Владимировна** (украинийн маттахь *Юлія Володимирівна Тимошенко*, йина 1960-чу шарахь лахьанан-беттан (ноябран) 27-чу дийнахь Днепропетровскехь, УССР, ССРБ) — украинийн пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакхо йу. Украинин халкъан депутат (1997—2000, 2002—2005, 2006—2007, 2007, 2014—2019, 2019 шарера схьа дуьйна) йу.

2005-чу шеран чиллин-беттан (февралан) 4-чу дийнан схьа дуьйна товбецан-беттан 8-чу кхаччалц, 2007-чу шеран гӀуран-беттан (декабран) 18-чу дийнан дуьйна 2010-чу шеран бекарг-беттан 3-чу кхаччалц Украинин премьер-министр йара. 1999-2001-чу шерашкахь Украинин ягорган-энергетикан комплексан вице-премьер-министр йара.

Хьалхара а, цкъачунна Украинин исторехь цхьаъ бен йоцу зуда премьер-министр йу. Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀаллехь оцу даржехь хьалхара зуда йу. «Батькивщина» йерригукраинийн цхьаьнакхетаралла цӀе йолчу партин хьалханча йу. 2004-чу шарахь Тимошенко (Ющенко Викторца цхьана) ЦӀехо-можа карчаман вовшахтохархо а, хьалханча а йара. Форбс журналан рейтингехь — 2005-чу шеран дуьненахь кхоалгӀа Ӏаткъам болу зуда йара.

Хьостанаш
---------

1. ↑  Julija Tymoschenko // Munzinger Personen (нем.)
2. ↑  100 самых влиятельных женщин мира. (англ.).