*Берелла*, Российн Империн, Уралан асанан гӀазакхий, 1834—1836 шераш.
«Жима пирамида».
»ТӀам» цӀе йолу береллин дакъолгах цхьаъ.
Береллин дакъолгах цхьаъ.
Ши говр хахкар.
Команчийн береллин говзалла. Джордж Кэтлинан сурт
**Берелла**, дошлочо говр хохкуш гимнастикин а, акробатикин а упражненеш йен, говран спортан тӀеман-прикладан кеп. 

*Берелла* кхоллайелла Кавказан, Йуккъера Азин, гӀазакхийн къаьмнашкахь тӀехиина хахкаран хила деза хьесап санна, берие а, говр а кечйеш. ГӀазакхийн спортан кеп. Берелла вольтижировкин бух бу.

*Берелла* — циркан жанр; тӀехиина хахкаран тайпа, хохкучу хенахь дошлоша:

* гойту башха Ӏамийна говран тӀехдика урхалла;
* Ӏалашонна хаьхкина боьлхушшехь герз туху;
* кхочуш йо жӀаккица эффектан упражненеш а, хала акробатикин кхийсадаларш а.

Берелла гӀоле йу дошлойн вольтижировкел, шен боларца а, трюкаш алсама хиларца а.

Дуьххьарлера артист — берие, циркан жанран бух биллинарг, лору Гудцов Агубе (1880—1968), XX бӀешеран йуьххьера хӀирийн циркан берие, цуо шен говзаллица дукха мехкашкара хьовсархой тӀеберзийра шена.

Советийн а, российн а циркан береллин жанрера гӀарабевлла говзанчаш: Алибек Кантемиров, Михаил Туганов, Ирбек Кантемиров, Мухтарбек Кантемиров, Дзерасса Туганова, Тамерлан Нугзаров, Хьаким Зарипов, Давлет Ходжабаев, Юрий Мерденов, кхин берш а.

Истори
------

Дуьххьара берелла хьахийнарг Ксенофонт ву.

Чолхе дакъалгаш а, XIX бӀешарахь уггаре чӀогӀа йаьржина а йара берелла гӀазакхашна йукъахь. 1899 шарахь арахецна МогӀанера гӀазакхийн гӀуллакхан уставехь дуьйцу: (хӀокху заманан орфографи)

> Ст.205. *Береллин* Ӏалашо гӀазакхийчунна майралла а, каделла а кхиор йу, цундела берелла оьшу хӀора гӀазакхийчунна.  
> Ст.209. Берелла йекъало: 1) Берриг гӀазакхашна декхар дина тӀейиллинарг (кхочуш йо герзаца а, новкъан мохьца а); 2) паргӀата а, герз а, мохь а боцуш.
> 
> 

Декхар дина тӀейиллина береллин йукъайогӀу:

* говран тӀера герз тохар а, мундина тур тохар а
* лаьттара хӀуманаш схьаэцар
* гӀаш волу накъост говр тӀеваккхар
* цхьамма йа шимма бериечо човйинарг дӀавахьар
* ор чохь говр тӀера охьаэккхар а, тӀеэккхар а.

ПаргӀата береллин упражненеш йара:

* берелла гоьмукъца,
* ор чу говр йижо хаар,
* шина йа кхаа говр тӀехь цхьаьна говр тӀера кхечунна тӀе а хууш хахкар,
* тобанашца хахкар,
* ирахь хахкар,
* корта Ӏункара болуш хахкар,
* ор чохь говр тӀехь хьовзар, уьхь тӀехьа йирзина хахкар,
* Хаьхкина воьдушехь говран нуьйр дӀайаккхар.

Сытинан арахецаран тӀеман энциклопедехь (1911—1915) билгалйоху береллин лахара кепаш:

Сурт хӀоттор
------------

ХӀокху заманан спортан берелла — говран спортан тайпа ду, хьалхе билгалйоккху уггаре дикачу бериечун, индивидан спортан «тӀеман» приемаш, хенан гуранна чохь а, кхочушдарехь а баллашкахь мах хадорца.

Берелла хьажийна йу спортхочун каделла, майралла, доьналла, говр лелоран лакхара говзалла кхио.

Къийсамашна йукъахь хуьлу дакъош: «Лерина берелла» а, «ПаргӀата берелла» а. «Лерина береллин» декъана йукъайогӀу упражненеш: «Гоьмукъ лелор», «Тапча кхоссар а, урс ластор а», «ЖӀакка лелор», «Стела Ӏад кхоссар».

«ПаргӀата береллин» декъехь цкъа дӀахахкарца бериено 6 упражнени кхочуш йан йеза, уьш шайн рогӀехь чолхаллин 4 категори йу. Упражнени шозза йан цамагадо. Категорин тӀегӀане хьаьжжина упражнении йаран мах оьцу чолхаллин коэффициентца — 1, 2, 3, 4.

Упражненийн кепаш
-----------------

**I категорин чолхаллера упражненеш. Коэффициент — 1.**

**1.** Луьйтанна тӀехь латтар.

**2.** Пурхнехьа нуьйран тӀевижина хахкар.

**3.** Говран вортанан тӀехула нуьйранна чу а хууш охьаэккхар.

**4.** Говран гаъ тӀехула нуьйранна чу а хууш охьаэккхар.

**5.** Нисса текхор.

**6.** ГӀазакхийн луьйта хадар.

**7.** Охьа а ца оьккхуш говран вортанан ехь букъ хьалха болуш хахкар (зударий).

**8.** ГӀазакхийн кхазар.

**9.** Луьйтанна тӀехь латтар — «байракх» (зударий).

**10.** Луьйтан тӀехь чӀегӀардиг.

16.2 **II категорин чолхаллера упражненеш. Коэффициент — 2.**.

**11.** Корта лахахь болуш латтар.

**12.** Нуьйранна тӀе а хӀоьттина хахкар

**13.** Нуьйранна тӀехь чӀегӀардиг.

**14.** Йуханехьа текхор.

**15.** ГӀазкхийн луьйтан доьхкарчий хадар.

**16.** Боларан дуьхьала охьаэккхар.

**17.** Йуханехь гӀазакхийн кхазар (зударий).

**18.** Говран лаг тӀехь пурх йижина хахкар (зударий).

16.3. **III категорин чолхаллера упражненеш. Коэффициент — 3.**

**19.** ХӀоъ гуонаха хьовзар.

**20.** Гуо боккхуш (боларца) хьовзар.

**21.**  Теркан хьовзар.

**21.**  Теркан хьовзар.

**22.**  Уралан хьовзар.

**23.**  Тукарш.

**24.**  Шинне агӀор охьакхийсадалар.

**25.** Лаьттара хӀуманаш схьаэцар.

16.4. **IV категорин чолхаллера упражненеш. Коэффициент — 4.**

**26.** Говран бухахула дехьавалар.

**27.** Говран вортанна бухахула валар.

**28.**  Уралан таттар.

**29.** Корта лахахь болуш белш тӀаьхь латтар

**30.**  Циркан (гоьрга) хьовзар

Билгалдахарш
------------

1. ↑  А.Исмаилов, Дош, Русско-чеченский словарь, Грозный, 2009, стр.35
2. ↑
3. ↑  Из истории джигитовки. Архивйина 2009-01-19 — Wayback Machine
4. ↑  Джигитовка — horsetimes.ru
5. ↑   Гудцов Агубе Куциевич
6. ↑  Агубе Гудцов и его княжна Биаслант(ТӀе цакхочу хьажорг)
7. ↑  Жизнь в кредит — О джигитовке и вольтижировке

Викидошаман логотипВикидошаман логотип Викидошам чохь бу йаззам **«берелла»*** Медиафайлаш Викилармехь

Хьажоргаш
---------

* Статья об истории Джигитовки
* История джигитовки и её современность.
* Джигитовка совместной команды Кремлёвской школы верховой езды и Президентского полка.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Britannica (онлайн)

 |