ХӀара йаззам бу газетах лаьцна.  Къилбаседа ХӀирийчоь газетах лаьцна, хьажа Къилбаседа ХӀирийчоь (маьӀнаш).
«ХӀирийчоь» а, «Алани а» терминийн кхин маьӀнаш ду.

1 туьма мах болу Российн банкан иэсан нахарт (2013)
**Респу́блика Къи́лбасе́да ХӀири́йчоь — Ала́ни** (хӀир. Республикӕ Цӕгат Ирыстон — Алани муха хеза (хаам); официалан йоцу цӀе:Къилбаседа ХӀирийчоь) — Россий Федерацин субъект, цунна йукъара республика. Йукъайоьду Къилбаседа-Кавказан федералан гуон, Къилбаседа-Кавказан экономикин кӀоштан дакъа ду.

Коьрта гӀала — БуритӀе.

Доза ду: малхбузехь — ГӀебартойн-Балкхаройчоьнца, къилбаседехь — Ставрополан махкаца, малхбалехь — ГӀалгӀайчоьнца, Нохчийн Республикица, къилбехьа — Гуьржийчоьнца а, цхьаццамма къобал йина Къилба ХӀирийчоьнца.

Къилбаседа-ХӀирийн автономин область йиллина 1924 шеран 7 июлехь. Республика йу 1936 шарахь дуьйна.

Пачхьалкхан меттанаш: хӀирийн а, оьрсийн а.

Физикин-географин амал
----------------------

### Географи

Къилбаседа ХӀирийчоь Къилба а, Къилбаседа-Кавказан а федералан гуонийн картин тӀехь
Къилбаседа ХӀирийчоьнан карта
Республика лаьтта Йоккха Кавказан къилбаседан басехь.

Берриг махках 4121 км² дӀалоцу чутаӀенаша а, аренаша а, ламанан асан дакъа эханнал дукха кӀезиг дац. Къилбаседехь — Ставрополан аре, цунна къилбехьа — Теркан а, Соьлжин а даккъаш, йуккъерачу декъехь — ХӀирийн таьӀна аре. Къилбехь — Йоккха Кавказан Коьрта, йа Хидоькъу дукъ. Уггаре лекха лам — Башлам 5033 м. Республикин ламанан декъехь, Коьрта дукъан къилбаседехьа чекхдолу диъ доккха дукъ: АгӀонан, Тархийн, Байданан, Хьаннийн. Даккъаш хедийна Ӏинаша, царех коьртанаш ду Теркан, Кармадонан (Геналдонан), Куртатин, Кассаран, Алагиран, Дигоран.

### Геологин хӀоттам а, пайден маьӀданаш а

Антропогенан мур болалуш Кавказехь (хӀинцалера Къилбаседа ХӀирийчоьнан махкахь — къаьсттина Аланехь) чӀогӀа онда лаьмнаш кхолладаларан процесс хилла, иза бахьнехь гучудевлла дуккха а хебарш, чутаӀарш, кӀаьгнашы. Цул тӀаьхьа рельефкхолларехь йоккха роль ловзийра арахьара ницкъаша (уггаре хьалха, эркаша), цара хедадора ламанан хебарш, дира пурхнехьа чӀажжаш (Теркан, Ардонан, Гизельдоннан, Фиагдонан эркийн чӀажжаш).

Пайден маьӀданаш:йукъахь цинк, даша, цӀеста, дети, доломиташ дохку полиметаллин маьӀданаш, дарбане хишшан хьосташ. Карийна деши а, мехкдаьтта, тӀаьхьало йолу маьӀданаш дохку меттигашкара пайда эца кечам бу беш.

### Климат

Климат барамера континентан йу. Мазалкан аренехь — йекъа, сих-сиха бовха мох; январан йуккъера температура — −16 °C, июлан — +24 °C; йочанаш шарахь 600—700 мм аренашкахь, 900 мм кхаччалц ламанан кӀажошкахь.

Йуккера а, Ламанан кӀажошкара а кӀоштахь, лаьмнаш герга хиларо кӀадйина, барамера климатан аса. Ӏа кӀеда, аьхке йеха, амма йекъа йац, коьртаниг тӀехь тов йолуш йац, догӀане а йу. Аьхка таро йу тропикин циклонаш кхача, цара дахьа чӀогӀа догӀанаш стигал а къекъош. Ӏай коьртаниг йочанаш оьху Каспий-хӀорд тӀера. Январан йуккъера температура: −3,2 °C. Июлан йуккъера температура: +20,4 °C.

### Гидрографи

Ардон эркан чӀожера дарбанан Ӏам
Къилбаседа ХӀирийчоьнан — Аланин махкахь охьаоьху дукха эркаш.

Къилбаседа ХӀирийчоьнан — Аланин коьрта эрк Терк ду, иза долало республикин арахьара, Зилга-xox цӀе йолчу шаломахь 2713 м лакхахь, дохаллехь 600 км гергга ду (цунна йукъахь Къилбаседа ХӀирийчоьнан— Аланин махкахь — 110 км). Теркан дуккха а геннаш ду, царех уггаре даккхийнаш ду Урух (104 км), Ардон (101 км), ГӀалми (99 км), Гизельдон (81 км), кхин дерш а.

Терк, Урух, Ардонан хьост долало лаьмнашкахь, шен хих схьадолу. И эркаш ламанан тобанера ду. Ламанан кӀажошкара эркаш лору ГӀалми а, Соьлжа а, церан ийна хиш ду: лаьттан бухара, догӀанан, дешша лайн. Уьш деста бӀаьста, гуьйренан а, Ӏаьнан а заманахь церан хиш хаъал лагӀло. Ӏаьнан заманахь уьш, ламанан эркаш санна, гӀор ца до чехка хиларна, охьадахар ламанан эркел меллаша делахь а.

Уггаре ладамечух бу Караугомски шалам (35 км²), Майли (22 км²), Цейски (18 км²).

### Латтанаш

Алагиран («Ардонан») Ӏин. Алагирера Цейски Ӏине боьду некъ
Дукха тайп-тайпана ду латтанаш: ламанан-байн латанаш, тайп-тайпана кепара Ӏаьажа латта, кхин дерш а.

Къилбаседехь а, Къилбаседа-малхбалехь а, уггаре йекъа меттиг йу респуликин (Мазалкера аренаш), даьржина каштанан латанаш, церан боьмаша бос хуьлу, тоъал йуу хӀума а йолу. Бисина махкахь коьртаниг даьржина ду Ӏаьржа латта.

Къилбаседехь а, Къилбаседа-малхбалехь а, уггаре йекъа меттиг йу респуликин (Мазалкера аренаш), даьржина каштанан латанаш, церан боьмаша бос хуьлу, тоъал йуу хӀума а йолу. Бисина махкахь коьртаниг даьржина ду Ӏаьржа латта.

ХӀирийчоьнан таӀна аренан Къилбаседехь а, Къилбаседа-малхбалехь а алсама гулделла карбонатан Ӏаьржа латта ду, цаьрца ду ладаме дакъа къорамуьста кальций ду. Къибехахь йогӀу йочанаш тӀекхета, кхузахь алсама меттиг дӀалоцу гӀийла щелочь кхетна а, щелочь кхетна а Ӏаьржа латта.

Аренан йуккъерачу декъехь гӀуна хиш кӀоргехь дохкуш дац, кхузахь алсама ду байн латанаш, байн-уьшалийн, аллювиалан латанаш.

Лаьмнашкахь шуьйра гӀа долу хьаннаш йу, алсама ду хьунан латташ. Церан башхалла боьра бос бус, гӀорзнаш йолуш структура, барамера йукахь гамаш а йу.

Машшийн некъ Цейски Ӏинехь
Ламанан цанийн зонехь алсама йу ламанан-байн латанаш, кӀорга а доцуш, шорта гумус а лакхарчу чкъоьрехь ладама мусталла а йолуш, тӀуналла а йолуш. 

Уггаре хьена латташ Къилбаседа ХӀирийчохь — Аланехь йу Дигоран кӀоштара Силтанукан акъарин Ӏаьржа латтанаш, церан дика структура а йу, шорта гумус а йу.

| КӀошт | Административан центр | Майда эзар. км² | Бахархойн дукхалла. | Адамийн луьсталла./км² |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Алагиран | Алагир | 2,01 | 36,6 | 18,2 |
| Ардонан | Ардон | 0,37 | 27,9 | 77,5 |
| Дигоран | Дигора | 0,64 | 20,4 | 31,9 |
| Ирафан | Чикола | 1,37 | 15,4 | 11,2 |
| Кирован | Эльхотово | 0,36 | 26,9 | 74,7 |
| Мазалкан | Моздок | 1,08 | 87,6 | 81,1 |
| Правобережни | Беслан | 0,38 | 55,6 | 146,3 |
| Пригородни | Октябрьски | 1,46 | 102,3 | 70,0 |

Дин
---

Хьажа иштта: Керсталла Къилбаседа ХӀирийчохь, ХӀирий § Дин, Ислам Къилбаседа ХӀирийчохь
Коьрта дин республикехь ду православи, ламаста дин, хӀирийн динаш, ислам. Машсштабан хеттаршца талламан гӀуллакхо «Гуонахьар хьал» 2012 шарахь бинчу татамца, 29 % хӀаьттинчара жоп делира «Лела а до тхайн дайн ламаста дин, гӀуллакх до деланашшан а, Ӏаламан ницкъашшан» — уггаре лакхара процет РФ (шолгӀаниг — 13 %). Пункт «Лелайо православи, ОПК йукъахь ву» хаьржира 49 % хаьттинчарех, «Керсталла лелайо, амма цхьанне керстачеран конфесера вац» — 10 %, «Делах ца теша» — 3 %, «Ислам леладо, амма сунний а, шиӀий а вац» — 3 %, «Православи лелайо, амма ОПК йукъахь вац, шираламастхо а вац» — 2 %, «Делах теша (лакхара ницкъех), амма билггала дин ца леладо» — 1 %. Биснарш — 1 % кӀезиг бу.

2020 шо;

Республикехь православни йукаралла 50 гергга йу, дукхаха йерш уьш оьрсийн-хӀирийн йу, цхьаъ гуьржийн, цхьаъ желтойн килс йу,

* полякийн католикийн килс йу,
* БуритӀера эрмалойн, Григорийн асхьабийн цхьа килс ,
* керстачеран лютеранийн килс,
* 10 сов керстачеран килс,
* БуритӀера йахӀудийн синагога,
* суннийн бусалба йукъаралла: цхьаъ БуритӀехь, 10 сов тайп-тайпанан кӀошташкахь.

Хьажа кхин а
------------

* Къилбаседа ХӀрийчура Социалистийн Къинхьегаман турпалхой

Хьажа кхин а
------------

* ХӀирийн-гӀалгӀайн дов
* ХӀирийн аристократи
* Теркан область
* Советийн Союзан Турпалхойн исписка (Къилбаседа ХӀирийчоь)

Билгалдахарш
------------

1. ↑
2. ↑  Конституция Российской Федерации. Ст. 6, пп. 1, 2
3. ↑  *Петрушина М.Н. Горячко М.Д. и др.* Се́верная Осе́тия — Ала́ния / председ. Ю.С. Осипов и др. отв. ред. С.Л. Кравец. — Большая Российская Энциклопедия (в 34 т.). — Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», 2015. — Т. 28. Румыния - Сен-Жан-де-Люз. — С. 622—626. — 760 с. — 36 000 экз. — ISBN 978-5-85270-366-8. Архиван копи 2019 шеран 1 июнехь дуьйна Wayback Machine тӀехь
4. ↑  В Северной Осетии нашли золотую жилу | ГТРК Алания (оьр.)(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  Россия-Алания / ГТРК "АЛАНИЯ" (2019, 31 октябрь). Теллина 2019 шеран 12 ноябрехь.
5. ↑  Арена (Атлас религий и национальностей России)(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).
6. ↑  Къилбаседа ХӀирийчоь. Вероисповедание(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).

Хьажоргаш
---------

**Гергара проекташкахь*** Медиафайлаш Викилармехь
* Некъгойтург Викигидехь

---

* П:Ков «Къилбаседа ХӀирийчоь»

* Официальный сайт Правительства Республики Къилбаседа ХӀирийчоь — Алания Архивйина 2008-04-13 — Wayback Machine
* Постоянное представительство Республики Къилбаседа ХӀирийчоь — Алания при Президенте РФ
* История Осетии с древнейших времён до конца XIX века
* Достопримечательности Северной Осетии

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая каталанская
* Большая норвежская
* Большая российская
* Britannica (онлайн)

 |
| Библиографин каталогашкахь | 
* NKC: ge130691

 |

| Российн Федерацин Къилбаседа-Кавказан Федералан гуо |
| --- |
| 
ДегӀаста |
ГӀалгӀайчоь |
ГӀебартойн-Балкхаройчоь |
Кхарачой-Чергазийчоь |
Къилбаседа ХӀирийчоь |
Нохчийчоь |
Ставрополан мохк
 |  |

| ⛭Российн федерацин регионаш |
| --- |
| Российн байракх | Республикаш | 
Адыгейчоь •
Алтай •
Башкирийчоь •
Буряти •
ДегӀаста •
ГӀалгӀайчоь •
ГӀебартойн-Балкхаройчоь •
ГӀалмакхойчоь •
*ГӀирма* •
Кхарачой-Чергазийчоь •
Карели •
Коми •
Марий Эл •
Мордови •
Якути •
Къилбаседа ХӀирийчоь •
ГӀезалойчоь •
Тыва •
Удмурти •
Хакаси •
Нохчийн Республика •
Чувашийн Республика
 | Российн карта |
| Мехкаш | 
Алтайн •
Байкалдехьара •
Камчаткин •
Краснодаран •
Красноярскан •
Пермийн •
Приморьен •
Ставрополан •
Хабаровскан
 |
| Областаш | 
Амуран •
Архангельскан •
Аштаркханан •
Белгородан •
Брянскан •
Владимиран •
Волгоградан •
Вологдин •
Воронежан •
Ивановн •
Иркутскан •
Калининградан •
Калугин •
Кемеровн •
Кировн •
Костромин •
Курганан •
Курскан •
Ленинградан •
Липецкан •
Магаданан •
Москван •
Мурманскан •
Нижни Новгородан •
Новгородан •
Новосибирскан •
Омскан •
Оренбурган •
Орёлан •
Пензин •
Пскован •
Ростовн •
Рязанан •
Самарин •
Саратовн •
Сахалинан •
Свердловскан •
Смоленскан •
Тамбовн •
Тверан •
Томскан •
Тулин •
Тюменан •
Ульяновскан •
Челябинскан •
Ярославлан
 |
| Фед. лараме гӀаланаш | 
Москох •
Петарбух •
*Севастополь*
 |
| Автономин область | 
Жуьгтийн
 |
| Автономин гуонаш | 
Ненцойн1 •
Ханты-Мансийн — Югра2 •
Чукчийн •
Ямал-Ненцойн2
 |
| 1 Архангельскан областан йукъайогӀу2 Тюменан областан йукъайогӀу |

| ⛭Кавказан хӀинцалера пачхьалкхаш а, регионаш а |
| --- |
| Пачхьалкхаш | 
* Азербайджан
	+ Нахичевань
* Эрмалойчоь
* Гуьржийчоь
	+ *Абхазин Автономин Республика*
	+ Аджари

Къобалянза
 ЛКР
Цхьайолу мехкаша къобалйна
 Абхази
 Къилба ХӀирийчоь
 |  |
| Росси Российн регионаш | 
* Адыгейчоь
* ДегӀаста
* ГӀалгӀайчоь
* ГӀебартойн-Балкхаройчоь
* Кхарачой-Чергазийчоь
* Краснодаран мохк
* Къилбаседа ХӀирийчоь
* Ставрополан мохк
* Нохчийчоь

 |

| Къилбаседа ХӀирийчоь |
| --- |
| Къилбаседа ХӀирийчоьнан хӀост | 
**Административан центр**: **БуритӀе** 
**ГӀаланаш**: Алагир | Ардон | Беслан | Дигора | Мазалк

---

**Административан-мехкан йекъайалар**:
**КӀошташ**: Алагиран |
Ардонан |
Дигоран |
Ирафан |
Кировн |
Мазалкан |
Правобережни |
Пригородни

---

**АгӀонаш**:
Географи | ХӀост | Шатлакхан Илли | Истори | Бахархой | Административан-мехкан йекъайалар | Байракх
 | Къилбаседа ХӀирийчоьнан байракх |

| Республика Къилбаседа ХӀирийчоьн — Аланин куьйгалхой |
| --- |
|  | 
* Галазов Ахсарбек (1994—1998)
* Дзасохов Александр (1998—2005)
* Мамсуров Таймураз (2005—2015)
* Агузаров Тамерлан (2015—2016)
* Битаров Вячеслав (2016—2021)
* Меняйло Сергей (2021—ХӀ. а)

 |  |