ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Шахьар (маьӀнаш).
**Ша́хьар** (гӀалгӀ. ша́хьар — «йукъаралла, область, цхьаьнакхетаралла, кӀошт, гӀала»; дукх. т. шахьа́раш) — гӀалгӀайн юккъера бӀешерийн мехкан цхьанакхетар (йукъаралла, мехкан дакъа). Йукъараллаш-шахьараш кхоллаелла, йукъахь хилла XVI—XVII бӀешерашкахь ГӀалгӀайчоьнан лаьмнашкахь а, ломан кӀажошкахь а, лерина хилла гӀалгӀайн къам билламан административан-мехкан декъарна.

МаьӀнаш
-------

Термин *«шахьар»* — схьадалар гӀажарех, билгалдоккхуш хилла Хьалхара Азин пачхьалкхашкахь и пачхьалкхаш йекъало дакъош, аьлча а административан-мехкан дакъош. Юккъхерачу бӀешерийн ГӀалгӀайчоьнан шахьараш иштта дара мехкан дакъош. *«Ша́хьар»* дашца гӀалгӀайн маттахь билгалйоккху, цхьаьна мехкан декъе тоьхна (йукъаралла), масех нах беха меттиг.

Шахьараш тайпанийн а йоцуш мехкан йукъараллаш хилар гойту, тайпанийн цӀераш нагахь цхьа стаг я адамийн тоба цхьаьна шахьрара кхечу шахьра кхелхинехь цӀе йиса езаро. Амма этносан цӀераш, шахьарийн цӀарах евлла йолу, ца юьсура цхьаьна шахьрара кхечу шахьра кхелхинчу адмашна тӀехь. Кхелхинчарна туьллура уьш кхелхинчу шахьран цӀе. ГӀалгӀайн тайп-тайпана тайпанийн исторехь хууш ду дуккха а тера масалаш.

ГӀалгӀайн йукъараллин цӀераш, царна йукъахь шахьрийн а, схьайовлура уьш гулахь баьхначу меттиган цӀарах, аьлча а церан цӀерийн бухахь лаьттара географин хьесап (масала йукъараллин цӀе Цхьоройн шахьар а, термин *«цорой»* а схьаевлла Цори эвлан цӀарах, цунах хилла административан а, географин а йукъ оцу йукъараллин, цунна йукъа *Цхьо́рой* боцуш доьлхуш хилла кхин а алсама даккхий тайпанаш *Йо́влой*, *О́здой*).

Тахана *«шахьар»* термин лело таро ю таханлера Республика ГӀалгӀайчоьнан административан кӀошташ билгала йохуш.

Историн исправка
----------------

*Шуьйра хьаьжа **ГӀалгӀайчоьнан истори***
Коьрта йаззам: **ГӀалгӀайн йукъараллаш**
Дуьххьарлера шахьараш юкхъайовлар гӀалгӀайн энос декъадалар ду ишттачу административан-мехкан йукъараллашка, иза хилла XVI бӀешеран шолгӀачу декъехь, доьзна ду, гӀебартойн эла Темрюк, ногӀийн мурзас а, оьрсийн паччахьа Иван IV Грознис а гӀолаьцна тӀелатарца уьш рогӀера аренашкара дӀабахарца (1562 шеран декабрь), церан дийзира лаьмнашкахь чӀагӀбелла аллсама хенахь Ӏан.

Ерриг гӀалгӀайн ламанан йукъаралла йолало екъаяла билламе административан этномехкан кхолламашка (йукъараллашка-шахьарашка), цара хӀораммо а цхьаьнатухура масех эвла. Ф. И. Горепекина билгалдоккхура гӀалгӀайн декъадалар ишттачу мехкан тобанашка: гӀалгӀайн, ваьппийн.

Хенаца шахьарийн дозанаш, барам, цӀераш хийцало. Иза хуьлура гӀайгӀайн мотт буьйцу бахархойн чоьхьара миграцин процессаш бахьнехь, ткъа иштта эвланийн урхаллаш кхеча эвланашка дӀаяхьар бахьнехь. Иштта, *ГӀалгӀайн йукъаралла* (шахьар) екъелира шина декъе — *Цхьоройн* (*Цхьоройн шахьар*) а, *Хамхойн* (*Хамхойн шахьар* а). Цул тӀаьхьа, *КӀистойн (Ваьппийн) йукъаралл* (шахьар) иштта хийцало, кхоллало *Мецхалан шахьар* а, *ЖӀайрахьан шахьар* а.

Оьрсийн хьосташца буьйцу тайп-тайпана барам а, цӀераш а гӀалгӀайн йукъараллин-шахьарийн. Иштта, литературехь хьахадо: Хамхойн (ГӀалгӀайн), Цхьоройн, ЖӀайрхьойн, Мецхалан (Ваьппийн), Чулхойн йукъараллаш-шахьараш.

Кхоллало йукъараллин дахаран пачхьалкхал хьалхара хӀоттам, бух демократин хьесапца а болуш. Кхочушдаран Ӏедалан роль шахьарашкахь лелайо Къанойн кхеташоно, хӀора шеран, ерриг шахьарийн, берриг гӀалгӀайн гуламехь дакъалацийтархьама, декъахошна йукъара векалш хоржура — Мехк-кхел — цуо леладора гӀалгӀайн арахьара а, чоьхьара а пачхьалкхан йукъара гӀуллакхаш уьш бехачу махкахь, 1770 шарахь мохк 1000 км² сов бара.

XIX бӀешарахь гӀалгӀайн политикин дахарехь шахьарийн маьӀна дов. Шахьараш хуьйцу гӀалгӀайн мохк билламе бекъар Несарошка, ламарошка.

ГӀалгӀайн шахьарийн а, тайпанийн а исписка
------------------------------------------

1. Кхаькхал шахьар (гӀалгӀ. ГӀалгӀай шахьар, Хамхи шахьар)
Схьабовлар Кхаькхалера («Кхаа гӀаланара»)

Хамхи:

* Хамхой

Эгикал:

* АушевгӀар (гӀалгӀ. Оувш-наькъан)
* БогатыревгӀар (гӀалгӀ. Аьшк-БогӀтыр-наькъан)
* ГаздиевгӀар (гӀалгӀ. ГӀазд-наькъан; 6 я 7 фамили)
* ДжандиговгӀар (гӀалгӀ. «Жантиг наькъан»; 2 фамили)
* УжаховгӀар (гӀалгӀ. Ужахь-наькъан)
* ТангиевгӀар (гӀалгӀ. «ТӀонг наькъан»; 2 фамили)

ТӀаргим:

* АрчаковгӀар (гӀалгӀ. Арчакх-наькъан, 4 я 6 фамили)
* БековгӀар (гӀалгӀ. Бек-наькъан, 5 я 6 фамили)
* ГорбаковгӀар (гӀалгӀ. ГӀорбакх-наькъан, 16 фамили)
* МальсаговгӀар (гӀалгӀ. Малсаг-наькъан, 2 фамили)
* ПлиевгӀар (гӀалгӀ. Пхьиле-къонгий, 3 фамили)
* ТимурзиевгӀар (гӀалгӀ. Тиймарз-наькъан, 14 фамили)
* ЧимхильговгӀар (12 фамили)
* ДудурговгӀар (гӀалгӀ. Дудург-наькъан, 3 или 6 фамили)

ГӀарходхой Оьзигера:

* БаркинхоевгӀар (25 фамили гергга)
* Баркинхой (6 фамили)
* ТочиевгӀар (гӀалгӀ. Тоач-наькъан, 5 фамили)
* КотиевгӀар (гӀалгӀ. Кете-наькъан, 2 фамили)
* ГадаборшевгӀар (гӀалгӀ. Гадаборш-наькъан, 9 фамили)

2. Цхьоройн шахьар (гӀалгӀ. Цхьорой шахьар,
70 фамили)

* ЕвлоевгӀар (гӀалгӀ. Йовлой, 60 фамили гергга)
* ОздоевгӀар (гӀалгӀ. Оздой, 35 фамили)
* ХулхоевгӀар (гӀалгӀ. Хьулхой, (?)51 фамили)

3. Чулхойн шахьар (гӀалгӀ. Чулхой шахьар)
4. Мецхалан шахьар (гӀалгӀ. Мецхалой шахьар, Ваьппий шахьар)
5. ЖӀайрахьойн шахьар (гӀалгӀ. ДжӀайрахой шахьар, ЖӀайрахой шахьар)
* АхриевгӀар (гӀалгӀ. Охр-наькъан)
* БоровгӀар (гӀалгӀ. Бор-наькъан)
* ЛьяновгӀар (гӀалгӀ. Льян-наькъан)
* ХаматхановгӀар (гӀалгӀ. Хьаматхан-наькъан)
* ЦуровгӀар (гӀалгӀ. ЧӀур-наькъан)

6. Орстхойн шахьар («Тукхумашка» цхьаьнакхетта нохчийн орстхойх ма тардалийта) (гӀалгӀ. Орстхой шахьар)
* БелхароевгӀар (9 фамили)
* БулгучевгӀар (17 фамили)
* ЦечоевгӀар (24 фамили)
* МержоевгӀар (13 я 41 фамили)
* ГандалоевгӀар (5 фамили)
* МужахоевгӀар (15 фамили)

Хьаьжа кхин а
-------------

* ГӀалгӀайн йукъараллаш

Билгалдахарш
------------

1. ↑  ГӀажарчоь, Парфи, Атропатена, Албани
2. 1 2 3  Кодзоев, 1999, с. 63—64.
3. ↑  ГӀалгӀай шахьар, Мецхал шахьар, Чулхой шахьар, кхин ерш а
4. ↑  Абадиев, 2005, с. 78—80.
5. 1 2  Албогачиева-Гадаборшева М. 2006, с. 23.
6. ↑  История Ингушетии, 2013, с. 147.
7. ↑  *Барахоева Н.М. Кодзоев Н.Д. Хайров Б.А.* Ингушско-русский словарь терминов. Изд. 2-е / Ингушский научно-исследовательский институт гуманитарных наук имени Чаха Ахриева. — Нальчик, 2016.
8. 1 2  Официальный сайт Республики Ингушетия.
9. ↑  Абадиев, 2005, с. 77.
10. ↑  Кодзоев, 2000, с. 118.
11. ↑  История Ингушетии, 2013, с. 188—189.
12. ↑  Энциклопедический Словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона. В 86 полутомах с иллюстрациями и дополнительными материалами. — С.-Петербург. 1890—1907. — Т. XIII. — С. 58—60.
13. ↑  *Пиотровский Б.Б.* История народов Северного Кавказа с древнейших времён до конца XVIII в.. — М. 1988.
14. ↑  *Танкиев А. Х.* Ингуши. — Саратов, 1998.
15. ↑  *Танкиев А. Х.* Ингуши. — Саратов 1998.
16. ↑  *Бларамберг И. Ф.*. Кавказская рукопись. — Ставрополь: Ставропольское книжное издательство, 1992.
17. 1 2 3 4 5  *Павлова О. С.* Некоторые страницы ингушской истории // Ингушский этнос на современном этапе : черты социально-психологического портрета. — М. : Форум, 2012. — С. 34. — 384 с. — ISBN 978-5-91134-665-2, УДК 39, ББК 63.5.

Хьажоргаш
---------

*Официальный сайт Республики Ингушетия* О Республике. История и культура.  Ингушетия.Ру (2015). Теллина 2015 шеран 18 ноябрехь.

| ⛭Историн юкъараллаш - ГӀалгӀайчоьнан шахьараш |
| --- |
| Шахьараш | 
* Мецхалан шахьар
* ЖӀайрахьан шахьар
* Цхьоройн шахьар
* ГӀалгӀайн шахьар
* Чулхойн шахьар
* ТӀаргиман шахьар

 |  |