recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ЖехӀал неха берд
**ЖехӀал неха берег** (фр. *Côte des Barbaresques*) — тӀаьхьара Йуккъера бӀешерера (XV бӀешо) XIX бӀешо кхаччалц хилла Къилбаседа Африкин ЛаьттайуккъерахӀордйистан бердйистан европин цӀе. 

ЖехӀал неха бердан йукъахь лорура МагӀрибан мехкийн (Алжазаира, Тунис, МагӀриб) бердаш. Наггахь Ливин а, Мисран а бердаш. Цигахь берберийн хӀордан талорхой-корсараш Ӏаш болу дуккха а портийн базанаш лаьттара, цара кхерамехь латтабора ЛаьттайуккъерахӀордйистан къилбаседехьара керста бахархой. ХӀордан талорхой- лайшбохкархой тӀелатарх ларлуш, бердашца йолу эвланашкара европин бахархой дӀаболхара ламанан баххьашка а, бердашца болчу мехкийн чоьхьа а. ЖехӀал неха бердашкара бахархой Йуккъера бӀешерашкахь бусалба бара, дукхаха берш Ӏаьрбий, бербераш, дукха европин (сакълабий) а, африкин а лайш.

Истори
------

ХӀордан талорхошца къовсам хийцалучу кхиамца хуьлура. Иштта, VIII—XI бӀешерашкахь Ӏаьрбой тӀелетначул тӀаьхьа Ӏаьрбой а, бербераш а ЛаьттайуккъерахӀордйистехь коьрта бара. 

XII—XV бӀешерашкахь ладаме харцам хуьлу европахойн пайденна: Реконкиста а, жӀарахойн тӀелетарш а европахой балабо МагӀрибан бердашка, цигахь испанхоша а, португалихоша а дӀалоьцу дукхаха йолу чӀагӀонаш а, бердашца йолу гӀаланаш (Сабта, Малийлйа, Тунис, ВахӀран, Ӏанаба, ТӀанджа а, кхин йерш куьйгакӀела хуьлу церан шерашкахь а, бӀешерашкахь а).

ТӀаккха а, Ӏаьрбой гӀелбеллачул тӀаьхьа малхбалехь къега исламан керла седа — Ӏусманан импери, цуо Ӏаьрбийн-бусалбанийн регионашна латтадора жигара тӀеман гӀо, XVII бӀешо чекхдолуш МагӀрибан мехкаш (МагӀриб йоцург) шайн куьйгакӀела далийра, чӀагӀйира бусалба хӀордан талорхойн базанаш, схьайехира дукхаха йолу европахойн тергонехь йолу форташ.

РогӀера каггам хуьлу АЦШн маршонан тӀом а, 1787-1791 шерашкара оьрсийн-туркойн тӀемаш а болуш, европахой Мисарна чубаханчул тӀаьхьа а, цуьнан жамӀехь МагӀриба барт бо АЦШца, маьрша йолу, ЖехӀал неха берд бекъна хуьлу, ткъа Ӏусамнан импери Мисар маршайаларах факт хилла латан тӀехула эскарш берберашна гӀоьнна хьажо таро ца хуьлу. АЦШ хӀаллакбо бербераш цхьацца декъашка боькъий. Иштта, 1805 шарахь хилира ДарнахӀан тӀом, оцу тӀамтӀехь АЦШ хӀордан гӀашлойн корпусо хӀаллакдо Ӏусманан-хӀордан талорхойн эскарш ДарнахӀ, Ливи (ДарнахӀехь). 1830 шарахь французийн эскар чудоьду Алжазаирин махка, хӀинца ца Ӏа хӀордан йистера чӀагӀонаш схьайаьхна, чудоьду бӀенаш километраш континентан кӀорге.
XX бӀешо долалуш йерриг регион хуьлу европахойн Ӏедал кӀелахь. Кхузахь кхоллало: Французийн Алжазаира, Испанин МагӀриб; Тунис, МагӀриб иштта тергонехь хуьлу ("протекторат хуьлу") Францин; Ливи урхалле йоьду Италин.

Хьажа кхин а
------------

* Берберийн тӀемаш
* Фраксинет
* Алжазаирин экспедицеш
* Туркой хӀордан талорхой Исландин тӀелатар
**Идрис** (Ӏаьр. إدريس‎‎‎‎), Таврат чохь **Ахнух, Хьанух**  (ӏебар. חֲנוֹךְ) — иза исламан дуьххьарлерчу пайхамарех цхьаъ ву. Адам а, Шис а дӏаваьлла чул тӏаьхьа, дуьххьара шега пайхамаралла делларг ву иза, динан дийцаршкахь ма-бохху.

Силсил
------

Таврат чохь иза «Ахнух» ибн Ярад ибн Мухӏалаил ибн Къинан ибн Аннуш ибн Шис ибн Адам ву. Иза Нухь пайхамаран дедайх ву.

Исламехь
--------

Идрис — иза Къуръан чохь Дала бийцинчу пайхамарех цхьаъ ву. Адам берех дуьххьара шега пайхамаралла делларг ву иза, Адам а, Шис а дӏаваьлла чул тӏаьхьа. Цунна Идрис цӏе тиллина цо дукха жайнаш йаздеш хилла дела. И ву дуьххьара къоламца йаздинарг а, бедарш тегнарг а, тегна хӏума тӏейоьхнарг а, ткъа цул хьалха цӏокарчий йухуш хилла наха. Иштта дуьххьара герз караэцнарг а, керста нахаца леттарг а, астрономи а, хьесап дан а хаа гӏиртинарг а ву иза.

Къуръан чохь шозза хьахош ву:

> 
> 
>  [ХIай, Мухьаммад!] Идрис хьахаве ахь Жайнахь [Къуръан чохь]. Баккъалла а, чIогIа бакъахьара [стаг] а, пайхамар а вара иза (56) Оха айвира иза леккхачу меттиге (57)
> 
> 
>   
> 
> 
> *Дуьххьарлера йоза* (Ӏаьр.)
> وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا ۝ وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا ۝
> 
> 
> 

> 
> 
>  [ХIай, Мухьаммад!] ИсмаIил [пайхамар] а, Идрис [пайхамар] а, Зуль-Кифл [пайхамар] а [хьахабе ахь]. Уьш берриге а собаречарех бара. 
> 
> 
>   
> 
> 
> *Дуьххьарлера йоза* (Ӏаьр.)
> وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ ۝
> 
> 
>

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Тафсир аль-Алуси
2. ↑  Библи, тептар: Доладалар
3. ↑  Тафсир аль-Багӏави
4. ↑  Сурат Марьям, аят 56-57
5. ↑  Сурат аль-Анбияъ, аят 85
**ЗКъБЛ 2005/2006 шарахь** — зударийн къоман баскетболан лигин (ЗКъБЛ) 26-гӀа шо, иза чекхйаьллачул тӀаьхьа чемпион, доьазлгӀа, хилира «Канберра Кэпиталз» команда.

РогӀера чемпионатехь дакъалецира бархӀ командо, стохка санна, царех цхьамма, «Аделаида Лайтнинга», шина шеран йуккъехь шен цӀе хийцира «Аделаида Феллас» аьлла. РогӀера чемпионат оцу шарахь йолайелира 30 сентябрехь, ткъа чекхйелира 29 январехь, цуьнан MVP къобал йира «Буллин Бумерс» командин свингмен Хибберт Катрина. «Данденонг Рейнджерс» команда Ӏамориг, Фокс Гэри, къобал вира шеран тренер, «Австралин спортан институтан» командера Бишоп Эбби — шеран керла ловзархо хилира. Официалан 2005/2006 шеран хьалхейаккхар чекхйелира 18 февралехь, оцу хенахь «Канберра Кэпиталз» командо иэшийра финалан матчехь «Данденонг Рейнджерс» команда 68:55 чоьтаца, ткъа финалан MVP къобал йира «Кэпиталзан» центровой Джексон Лорен.

{{

| ⛭ Зударийн къоман баскетболан лигин шераш |
| --- |
| 
* 1981
* 1982
* 1983
* 1984
* 1985
* 1986
* 1987
* 1988
* 1989
* 1990
* 1991
* 1992
* 1993
* 1994
* 1995
* 1996
* 1997
* 1998
* 1998/99
* 1999/00
* 2000/01
* 2001/02
* 2002/03
* 2003/04
* 2004/05
* 2005/06
* 2006/07
* 2007/08
* 2008/09
* 2009/10
* 2010/11
* 2011/12
* 2012/13
* 2013/14
* 2014/15
* 2015/16
* 2016/17
* 2017/18
* 2018/19
* 2019/20
* 2020

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Зубайраев.

**Супья́н Лечи́евич Зубайра́ев** (1933 шеран 12 май, Лаха Невре, Теркан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀай АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн самбист, СССР чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, Кубан паргӀат кепар латаран гулйина тобанан тренер, хьехаман Ӏилманийн кандидат.

Биографи
--------

Вина 1933 шеран 12 маехь Лаха Нёврехь. Доьзаллехь ворхӀ ваша вара, Супьян царех воккханиг вара. Нохчий цӀера баьхнача хенахь доьзалла Алма-Атахь Ӏаш йара. Школехь волучу хенахь иза вара гимнастика Ӏамош. 1952 шарахь цунна перитонит кхаьттера. Ах шо даьлча иза товелира, амма гимнастика йита дизира цуьна.

1953 шарахь самбо Ӏамо волавелир иза. Цуьнан тренер вара Василий Воронкин. Цхьа шо даьлча иза хилира Кхазакхстанан чемпион.

1954 шарахь иза деша вахара Кхазакхстанан физкультуран институте. Иза дика доьшуш вара. 2-гӀа курсехь иза Москва ГЦОЛИФК (Государственный центральный ордена Ленина институт физической культуры) деша вахара. Цигахь цуьнан тренер вара Евгений Чумаков. 1958 шарахь Зубайраев тренер болх бан волавелира Москохан пачхьалкхан хьуьнан университетехь.

1959 шарахь цуьнан доьзалла цӀабирзира. Зубайраев вахара Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан физвоспитанин кафедрехь болх бан. Иштта иза вара «Буревестник» цӀе йолу студентийн йукъараллин паргӀат кепар латаран тренер. Амма цуьнан кхочуш тренировкаш йан меттиг а бацар, тренер а вацар. Цундела иза йуха а Москва дӀавахара.

1961 шарахь иза хилира цкъа хьалха ГЦОЛИФКан аспирант, тӀаккха доцент, хьехаран Ӏилманийн кандидат.

1955 шарахь СССР самбон чемпионатехь цо йаьккхира 9-гӀа меттиг. 1956 шарахь иза СССР спортан говзанча хилир. 1958-гӀа а, 1960-гӀа а шерашкахь иза хилира СССР чемпионатийн дато совгӀатхо, 1959 шарахь — бронзан. 1962 шарахь Кишинёвехь цо финалехь А. Пухашвили эша а вина самбон СССР чемпион хилира — нохчашна йуккъера хьалхара. Цо яхьллонашкахь дакъа лоцур 1970 шо кхаччалц. 1970 шарахь шен тӀаьххьара йахьаллонашкахь 37 шо кхаьчна волуш цо толам беккхира «Буревестник» йукъараллин чемпионатехь, финалехь СССР чемпион Покатаев эша а вина.

1968—1971 шерашкахь иза вара Москохан пачхьалкхан сервисан университетан кафедран куьйгалхо.

1971—1974 шерашкахь иза вара Афганистанехь Кабулан политехникан институтан кафедран куьйгалхо. Афганистанан паччахьо Захир-Шахс цунна ши орден йелира. Царех цхьаммо цунна бакъо лора ах-гектар латта долах хила а, зуда ялаян а.

1977—1980 шерашкахь иза вара Кубан паргӀат кепар латаран гулйина тобанан тренер.

Цо кечбина Дэги Багаев а, Иван Тищенков а, Юрий Ермошкин а, Виктор Пикуля а, Мухамед Умаров а, Виталий Бирюков а, Эльмурза Ульбиев а, кхиболу спортхой а. Цуьнан ваша Султан хилира самбон а, паргӀат кепар латаран а спортан говзанча.

Мытищи гӀалахь хуьлуш йу йерригроссийн кегирхойн самбон турнир «Мытищинские зори» СССР чемпион Супьян Лечиевич Зубайраеван совгӀаташна.

Хьажоргаш
---------

* Первый чемпион СССР среди чеченцев Супьян Зубайраев
* Чемпионы из Наура
* Он стоял у истоков
**Фёдор Егорович Жулов** (1919, Старый Оскол[d], Курская губерния[d] — 1944 шеран 23 апрель, Хмельницкан область) — кеманхо, лахара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Жулов винера 1919 шарахь Белгородан областан Старый Оскол гӀалахь. Иза жима волу хенахь цуьнан доьзалла Соьлжа-ГӀала схьавеара. Цо чекхйаьккхира школан 7 класс а, фабрикан а, заводан а школа а. ТӀаккха цо цхьана Ӏилманийн талламан институтехь слесарь болх бира. Цу хенахь цо аэроклубехь дийшира. 1940 шарахь иза дӀакхайкхира ЦӀен Эскаре. 1942 шарахь цо чекхйаьккхира Томбован эскаран авиацин кеманхойн школа. 1943 шеран июнь дуьйна иза фронтехь вара. Жуловс лелош вара Ил-2 кема. Цо тӀом бира Воронежан а, 1-ра Украинин а фронташкахь.

1944 шеран мартехь лахара лейтенант Фёдор Жулов вара 1-ра Украинин фронтан 2-гӀа хӀаваан армин 5-гӀа штурман авиацин корпусан 264-гӀа штурман авиадивизин 235-гӀа штурман авиаполкан эскадрильян штурман. И хан кхачале цо мостагӀан доккху зен а деш 103 тӀеман тӀемавалар дира.

1944 шеран 26 октябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Жулаван йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

1944 шеран 23 апрелехь шен кемантӀехь Ровно аэродроме воьдуш хенахь кема чу а доьжна Жулов велира. Цкъа хьалха иза дӀавоьллира Хмельницкин областан Славутски кӀоштан Перемышль юртахь. ТӀом чекхбаьлча иза дӀавоьллира Славут гӀалахь.

СовгатӀаш
---------

Цунна йелира Ленинан орден а, шиъ ЦӀен Байракхан орден а (1943 шеран 11 сентябрехь а, 1944 шеран 7 февралехь а), 2-гӀа даржан Даймехкан ТӀеман орден а (1943 шеран 16 октябрехь).

Дагахьлаттавар
--------------

Жулован цӀе тиллира Соьлжа-ГӀалахь болу урам.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6   Жулов, Фёдор Егорович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

* Жулов, Фёдор Егорович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
**Изоме́ран дехьадалар** (**га́мма-декъадалар**) — атоман хӀоьънан карзахдаьллачу метацхьаьнаэшшаран хьолехь радиожигараллин декъадалар ду, цхьаьнна йа масех гамма-квантех.

Массо а аьлчи санна хӀоьънийн хуьлу, коьрта квантан хьал доцуш, дискретан карзахдаьллачу хьолера йоккха энерги йолу гӀирс (царех дац хӀоьънаш 1H, 2H, 3H и 3He). Карзаха хьолаш чукхалха тарло йа хӀоьънан реакцешкахь, йа кхечу хӀоьънийн радиожигараллин декъадаларан жамӀехь. 

Кархаха хьолехь дукхах долчийн хуьлу чӀогӀа кӀезиг зама (наносекундал кӀезиг). Амма хуьлу дикка дукхадеха хьолаш (церан дахаран хенаш юсту микросекундашца, де-буьйсанца, шерашца), царех олу хӀоьънийн изомераш, царна а, кӀезиг ехачарна а йукъара доза гуш а дац. 

ХӀоьънийн изомеран хьал, дукха хьолахь, декъало коьртачу хьоле (наггахь масех юкъарчу хьолашна), цуьнца цхьаьна излучени йо цхьанна йа масех гамма-квантан. ХӀоьънан карзаха хьал дайало кхин а чоьхьарчу конверсица, цуьнан жамӀ ду атоман чкъоьран йукъара электрон араэккхар. Цул сов, изомеран хьолаш декъадала таро ю бета- а, альфа а декъадаларшца.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Л.И. Русинов.* Изомерия атомных ядер // Успехи физических наук. — 1961. — Т. LXXIII, № 4. — С. 615-630.
Теза хин чуьра гидран патарш йовлар (лат. *Hydra oligactis*)
**Вегетати́ван дебар** — дегӀан ненан организман дуккха клеткаш йолчу декъах керла организм кхоллаялар, дуккха клеткаш йолчу организмийн сте-боьршалла доцуш дебаран цхьа агӀо ю. Хинбецийн а, жӀаьлин-нускалийн а хуьлу леррина доцу талломан дакъош дакъастарца йа леррина дакъош кхолладаларца (хинбецийн хӀудоккху патарш сфацеляреш, кхин а).

Лакхарчу ораматийн хуьлу йа ненан организм шиъ а, алсама а йоӀарийн организм къастарца (масала, текха маргӀалш йа орамаш делча, ораман маргӀал къаьстича), йа ненан организмех йоьӀан хӀу къастарца (масала, орамстоьмаш, хохан кортош, дебаран патарш).

Цхьайолчу ораматийн орамаш таса таро хуьлу ненан ораматах къаьстинчу маргӀалан (Даканаш) йа гӀан.

Дийнатийн вегетативан дебар (дукха хьолахь зоологаш олу сте-боьршалла доцуш дебар) хуьлу йа декъадаларан некъаца, йа патаршца.

Вегетативан дебаран бух тӀехь лаьтта регенерацин процессех тера процессаш; дукхах дерг, регенераци ян хьуьнар доцучу хенахь оцу тобанах йолчу организмийн (масала, коловраткаш, нематодаш, цӀубдарш) цахуьлу вегетативан дебар, ткъа кхиина регенераци ян хьуьнар делахь (чӀагарийн нӀаьний, гидроиднаш, чӀапа нӀаьний, мехийнцӀокаерш) хаало вегетативан дебар.

Хьажоргаш
---------

1. ↑  Черенок // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.

| ⛭Дебар |
| --- |
| Сте-боьршалла йоцуш дебар,митоз | 
Цхьа клетка йолу организм (йекъайалар) •
Дукха клеткаш йолу организм
(клонировани •
зирхӀашца: жӀаьлийн нускалийн, ораматийн •
вегетативан дебар:
патарштасар •
маргӀалшца •
гӀодан геннашца •
хьасанийн культурица •
хохан кортошца •
орамстоьмашца)
 |
| Сте-боьршаллица дебар,мейоз, зигота | 
Цхьа клетка йолу организм
(конъюгаци: хинбецийн • инфузорийн)
Дукха клеткаш йолу организм
(хӀушца •
Ӏевнца •
хӀоьашца •
хӀоьашха дийна дуьнен тӀедалар •
дийна дуьнен тӀедалар) •
партеногенез (апомиксис) •
гермафродитизм/цхьаьнцӀенца •
гаметокхоллар
(изогами →
анизогами →
оогами) •
Чкъоьраш хийцадалар
(гаметофит/спорофит)
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая каталанская
* Большая российская
* Britannica (онлайн)
* Universalis
* Современной Украины

 |
| Библиографин каталогашкахь | 
* GND: 4137214-1
* J9U: 987007563769705171
* LCCN: sh97003502
* NDL: 00561877

 |
**ЖӀаьлийн дог** (оьрс. *Собачье сердце*) — российн гӀараваьллачу йаздархочун Булгаков Михаилан повесть. Повесть йазйина 1925 шеран январехь-мартехь, амма цуьнан зорбатохаран некъ бацара атта а, йа кеста а хилла. 1926 шеран 7-чу майхь ОГПУ-н белхалош схьадеккхина хилла повестан куьгйозанаш. Вайн хене кхаьчна цу куьгйозанан 3 редакци. 1960-чу шерашкахь повесть Самиздатехь зорба а тоьхна къайлах йаьржина Россехь. 1967-чу шерахь арахецна иза Советан паччалкхан дозанал араха. Официалан зорба а тоьхна, повесть йеша аьтто хилла нехан 1987 шерахь Перестройка а, Гласность а Советан Союзехь кхайкхинчул тӀаьхьа.

Повестан сюжетехь Булгаковс беламе боккху советан Ӏедал хуттуш хилла болу хийцамаш, коьртачех — лейн а, жӀаьлийн а, амалш йолу нах коьрте бахкар. Повестан коьрта турпалхой бу лоьраш: Преображенский, Борменталь. Цара коьртан операци а йина жӀаьлехь адам дан гӀиртина волу Шариков а, операци йалле хилла долу жӀаьла Шарик а. **ЖӀаьлийн Дог -** политикин сатира олучу стилехь йазйина йу. Литературин критикаш дийцарехь повестан васташ Советан куьйгалхойх схьаэцна йу. Ишта Преображенский - Ленинах, Борменталь - Троцкийчух, Шариков - Сталинах. Ишта кхи берш а.

Повестан сюжет корте а йуьллуш йаьккхина хилла шиъ исбаьхьаллин фильм. 1978-чу шарахь Италехь-Германехь Альбертo Латтуадас, 1988 Советан Сойузехь Бортко Владимирс

Хьажоргаш
---------

* Москвара М.А. Булгаковин паччалкхан музей
* Михаил Булгаков — дахарий, кхоллараллий
* Кино чуьра цитаташ MP3
* Кино чура цитаташ YouTube т1ехь
**Жӏайрахьан шахьар** (гӀалгӀ. жӏайрахой) — гӀалгӀайн шахьар, исторехь кхоллаелла ламанан ГӀалгӀайчуьра Армхин лахенашкахь а, Терекан хьостехь. ТӀехь ЖӀайрахьан шахьаран тайпанаш деха мехкан доза ду малхбузехь хӀирийн Тагауран йукъараллица, малхбалехь – Мецхалан (Ваьппийн) шахьарца, къилбехахь – гӀалгӀайн Гилтхой тайпанца, иза тахана ГуьржиӀарамхиййчоьнан махкахь ду, къилбаседехь доза арадолу Тарскан тогӀене БуритӀе йолчу. XIX бӀешарахь гӀалгӀайн тайпанаш цхьаьнакхетаре терра ЖӀайрахьан шахьаро йоккха роль ловзийна цхьаллин гӀалгӀайн этнос кхуллуш.

ЖӀайрахьан шахьаран йукъара тайпанаш
------------------------------------

ЖӀайрахьан шахьаран юкъадоьлху лахара эвланашкара тайпанаш: Лахара Эзми, Лакхара Эзми, Фуртоуг, Лакхара ЖӀайрахь, Лахара ЖӀайрахь, Пхьмат. 

* АхриевгӀар
* БоровгӀар
* ЛьяновгӀар
* ЦуровгӀар
* ХьаматхановгӀар

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Инг.-чеч.-русск. словарь, 1962, с. 74.
2. ↑  Танкиев А. Х. Ингуши. Саратов 1998.
**Валюта**-цхьана пачхьалкхан я масийтта пачхьалкхан ахча лоруш лелош барам бу. Итальянийн маттер тӀеэцна *valuta* дош ду.

Валюта- къаьмнийн а, кхечу пачхьалкхера а, дуьненайукъара ахча ду. Иза низамца а догӀуш такхаран гӀирс бу. Валюта карахь долу ахча санна а *(кехатан а, хазнин билетийн а, нахартан а кепехь)* хуьлу, иштта ахчанца йоцчу чоьтехь а (банкашан чоьтан тӀехь а, банкехь охьадиллина ахча санна а) хуьлу.

Билгалонан шолгӀа маьӀна- ***ахчанан барам*** ду. Ахча леладо гӀуллакхдаран а, товаран а мах гайтамехь, иштта ахчан билгалонан номиналаш хӀиттош а, ахчанан чот лелорехь а, кхечу мехкийн валютан мах (курс) билгалбоккхуш а.

Оьрсийчоьнан къоман ахча ***оьрсийн сом (рубль)*** ду. Цуна юкъайохуш бӀе кепек ю. Ткъа кепекаш ахча къастаден барам бу.

Евро ду дуьненаюкъарчу валютан къеггина масал.

Дош схьадалар
-------------

Валюта дош итальянийн маттер тӀеэцна ду. Церан маттахь **valuta** дешан маьӀна *«мах, нахарт»* ду. И дош доьзна ду **valere** дашца, цуьнан маьӀна *«йозалла хилар, мах хила»* ду. Ткъа и дош латинан маттер схьадеъна. Латинан маттахь **valere** *«ницкъ хилар, таро хилар, мах хила»* маьӀна ду.

Валюта билгало ишшта лелайо кхечу пачхьалкхера валюташ а, валютин мехала хӀуманаш а, балансан валюташ а билгалйохуш.
ЙуккъерабӀешерийн куьйгайозанан агӀо
**Йуккъера бӀешераш**, йа **ЙуккъерабӀешераш**, — Европин а, Гергара Малхбален а историн мур, иза Антикаллел тӀаьхьа богӀу, Керла заманал хьалха богӀу. Историкаша оцу муьранна кховдийра тайп-тайпана хронологин гуранаш, коьртаниш царех хилира 500—1500 шераш а, 500—1800 шераш а. Муьран билламан йуьхьиг хилира Малхбузен Руман импери йожар, ткъа ЙухаметтахӀоттор а, Баккхий географин белламаш болабаларца иза чекхболу. Шен рогӀехь ша ЙуккъерабӀешерийн мур бекъало хьалхара, лакхара, тӀаьхьара йуккъерабӀешераш. Дуьненан ЙуккъерабӀешерех ала кхин а тарло постклассикин мур[en].

1. ↑  Филиппов, 2016.
**Индустрийн революци** я **Сийлахь индустрийн революци**- XVIII—XIX-чу бӀешерашкахь дуьненан коьртачу пачхьалкхашкахь хилла процесс ю. Индустрин революци **индустриализацин** жамӀ бара.  *Индустриализаци*- дукхаха долчу декъехь латталелоран экономикин тӀера индустрин производствон тӀе дерзаран мур бу. Индустриализацин оьмарехь латталелоран йукъаралла *индустрин кепе* дирзира.

Индустрин карчам массо а пачхьалкхашкахь цхьана хеннахь бола ца белла. Делахь а, ма-дарра аьлча, и мур болабелла XVIII-чу бӀешеран шолгӀачу декъехь. Юха XӀX-чу бӀешаре кхаччалц дӀайоьдуш яра и процесс. Оцу революцин къаьсттина башхало яра йоккхачу машенан индустрин бух тӀехь болу кхолларан ницкъаш кхиар а, иштта дуьненан бахаман олаллин системан метте капитализм дӀахӀоттар а.

Массийн машенаш лелоран мур боцург, кхин цхьа хӀума ду оцу оьмарца доьзна- цу хенахь йукъараллин структура хийцалуш яра. Карчаман хенан башхаллаш яра цӀеххьана къинхьегаман эвсаралла лакхадалар а, экономикин маса кхиар а, бахархойн дахар тадалар а, урбанизаци кхиар а.

Сийлахь-йоккхачу Британехь йолаелира индустрин революци, цул тӀаьхьа Америкин Цхьанакхеттачу Штаташкахь а, Европин пачхьалкхашкахь а йукъаралла индустрин кепе дирзира. Доцца аьлча, кхаа-пхеа тӀаьхьенаш шай пачхьалкхашкахь дӀахӀоттийра индустрин кеп.

Адам мукъа цахиларна а, сурсатан механа а, капитал дилларан а агӀора хьажча **кӀади ден арахецар** дара индустрин революцин коьрта дакъа. Уггаре хьалха производствон керлачу методах пайда эца йолайелира кӀади ден индустри.
Индуктивностин туьппалг (дроссель) компьютеран матерински платин тӀехь
Электрически схеманаш тӀехь билгалъяккхар
**Индуктивностин туьппалг** — йоккха индуктивность йолу, жима чухоам йолу, лахара дуьхьало йолу винтан я спиралин туьппалг хьарчийна къастина серах. Оцу туьппалган чекх хийцалуш ток йодуш хенахь оцу токан цо индуктивни дуьхьало йо.

Лелош ю электромагнитан новкъалонаш дӀаяхархьам а, ток яттаялар дӀаяккхархьам а, ницкъ ӀаӀоран а, хийцалуш йолу ток доза хӀотторхьам а, резонансан а (лестаман контур) лестам хоржачу а зӀенашкахь а, искусственни хьеваран линишкахь а, магнитан поле кхоллархьам а, и. к. д.

Терминологи
-----------

Электромагнитан новкъалонаш дӀаяха лелош хенахь а, ток ятталар дӀайоккхучехь лелош хенахь а, лакхара лестамехь схемин дакъонаш дӀасакъастош хенахь а, ницкъ ӀаӀош лелош хенахь цунах олу **дроссель**.

Ницкъан электротехникехь токан доза хӀотташ, масала, ЛЭП йоцу замыкани хилча, цунах олу **реактор**.

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

* Катушка индуктивности в цепи переменного тока
* Все о расчете индуктивности
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Инёню (маьӀнаш).

«**Инёню́**» (турк. BJK İnönü Stadyumu) — Истмала гӀалара стадион, 1947—2013 шерашкахь хилла футболан клубан «Бешикташан» цӀеран арена. Лаьтта Истмалан европин декъехь. Стадионан гӀовгӀан тӀегӀан рекорд ю Европин стадионашна юкъахь — 132 дБ, иза йира «Ливерпуль» командан дуьхьалчу матчехь. Стадионан трибунаш тӀиера гуора Долмабахче гӀала, Босфор, Мехкарийн бӀов. «Инёню» дуьненахь цхьаъ бен йоцу стадион ю, шена тӀиера дуьненан ши дакъа гуш йолу — Европа а, Ази а. 2011 шо долалуш Туркойчоьнан оьздангаллин а, туризман а министро Эртугрул Гюнайс кховдийра стадион гӀалан историн декъера «дехьаяккха», амма чӀогӀа емал вира мехкан футболан юкъаралло.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Liverpool in danger of making an early exit — Football News — Telegraph Архивйина 2008-06-26 — Wayback Machine
2. ↑  Министра культуры критикуют за желание «перевезти» Стадион Иненю команды «Бешикташ»
**ПатӀимат Мухтаровна Кагирова** (йина 8 июнь 1970, Кичи-Гамри) — ДегӀастанан Республикин сийлахь артист йу, Нохчийн Республикин халкъан артист а, саьрхойн эшарийн автор а йу.

Биографи
--------

ПатӀимат Кагирова йина 1971 шарахь Кичи-Гамри эвлахь. Жимачохь дуьйна эшар а локхуш, говзалла а йолуш хилла ПатӀимат. Доьшуш йолуш цо фильм йаьккхина «Куьйга йаздина Къуръанан къайле» Рафаэль Гаспарянцан режиссёран.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Нохчийн Республикин президентан указ Архивйина 2015-02-17 — Wayback Machine 2009 шаран 28 февраль №61 «Сийлаллин цӀе дӀалацарехь «Нохчийн Республикин халкъан артист» Кагирова П.М.»
**Алексей Дмитриевич Иодис** (1923 шеран 18 октябрь, Соьлжа-ГӀала — 1994 шеран 20 октябрь, Соьлжа-ГӀала) — сержант, гӀашсалти, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Алексей Иодис вина 1923 шеран 18 октябрехь Соьлжа-ГӀалахь белхалон доьзаллехь. Иза оьрси вара. Йуьхьанцара школа чекхйаьккхича цо «ЦӀе варзб» заводехь токарь болх бира.

1942 шеран март дуьйна иза ЦӀен Эскарехь вара. 1942 шеран август дуьйна иза Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман фронтехь вара. 1944 шо дуьйна иза КПСС декъашхо вара. Иза хӀоттийра 4-гӀа Украинин фронтан Приморски армин 414-гӀа Анапски кхиссархойн дивизин 1375-гӀа кхиссархойн полкан отделенин куьйгалхо.

1944 шеран 7 майхь цуьнан отделени йара Безымяный цӀе йолу юрт мастагӀера схьайаккхаран тӀом беш. Ротас йодуш летташшехь дӀалецира чӀогӀа ларйаш йолу немцойн траншейш. Оцу тӀамехь Иодисас ша хӀаллаквира 19 мостагӀийн салти а, эпсар а. Цул тӀаьхьа ротас мукъайаьккхира «Большевик» колхоз а, № 10 йолу совхоз а. Иодисас цӀен байракх дӀахӀоттийра юртахь уггара лекха цӀено тӀехь.

1944 шеран 9 майхь Иодисан отделени хьалхарчарна йукъахь чуеара Севастополе. Иодисас ша хӀаллаквира 45 немцойн салти а, ворхӀ пулемёт а, кхо миномёт а, 11 немцойн салти схьа а лецира.

1945 шеран 24 мартехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца сержантан Алексей Иодисан йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

1945 шеран январь дуьйна иза деша волавелира 2-гӀа Орджоникидзен гӀашсалтийн училищехь. Амма могушалла дика ца хилар бахьнехь цуьнан иза йита йизира. 1946 шеран мартехь цо ЦӀен Эскарехь болх битира.

1946 шарахь иза цӀа вирзира. Иза Соьлжа-ГӀалах Ӏаш вара. Цо «ЦӀен варзаб» заводехь мастер болх бира. Иза велира 1994 шеран 20 октябрехь. Иза дӀавоьллина Соьлжа-ГӀалан Октябрьски кешнашкахь.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6 7   Иодис, Алексей Дмитриевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

* Иодис, Алексей Дмитриевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
Карибан кризис *(иштта олу Кубин ракетийн кризис, ингалсан маттахь Cuban missile crisis; Октябран кризис, испанхойн маттахь Crisis de Octubre)* — 1962-чу шарахь эсаран/гӀадужу (октябран) баттахь Советийн Бертан (Союзан) а, Америкин Цхьанатоьхначу Штаташна а юкъахь хилла къаьсттина чӀогӀа гӀоьртина политикин, дипломатин, тӀеман дуьхьалхӀоттар.

Кризис йолале Штаташа 1961-чу шарахь НАТО-н пачхьалкх-декъашхо йолчу Туркойчохь дӀахӀоттийра «Юпитер» юккъера геналла йолу ракеташ. Уьш цхьа а дуьхьало йоцуш Советийн Союзан малхбузехьа йолчу гӀаланашна, коьртачу индустрийн центрашна тӀекхача ницкъ болуш яра.  И бахьана долуш Советийн Союзан аьтто хир бацара дуьхьала «цхьатерра мах болу» жоп дала. Цундела Советийн Берто Куба гӀайренан тӀехь дӀахӀоттийра шен тӀеман кадрийн декъаш, полкан декъаш а. Церан долахь дара гуттар хуьлу а, иштта атоман герз а, царна юкъахь лаьттара база йолу баллистийн, тактикийн ракеташ. Уьш штатийн хӀордйистан уллехь яра. Дов-дацар ядеран тӀаме дерза там бара.
Махаджанападан Вадджи.
**Вадджи** я **Вридджи** (Vṛji ***IAST***) — Шира ХӀиндин коьртачех цхьа махаджанапада. Хьахийна буддийн «Ангуттара-никая» текстера а, джайнин «Бхагавати-сутра» трактатера а 16 махаджанападийн испискехь. Шен цӀе махаджанапада кхьаьчна цуьнан куьйгалла дечу Вридджи некъех, цуо хьахабо Панини, Каутилья, Сюаньцзан. Махаджанапада Вадджи лоцура мохк Ганг тӀиера къилбехь непалан Терай регионе кхаччалц къилбаседехь. Махаджанападийн малхбузан доза хила тарло Гандаки хи. Малхбалехь цуьнан мохк баьржинера Коши а, Махананда хиш тӀе кхаччалц. Вадджи коьрта шахьар яра Вайшали. Кхин ладаме нах беха меттигаш хилла Кундапура я Кундаграма (Вайшалин йист), Бхоганагара, Хаттигама.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Raychaudhuri Hemchandra (1972), *Political History of Ancient India*, Calcutta: University of Calcutta, pp.85-6
2. ↑  Raychaudhuri Hemchandra (1972), *Political History of Ancient India*, Calcutta: University of Calcutta, p.107
3. ↑  Raychaudhuri Hemchandra (1972), *Political History of Ancient India*, Calcutta: University of Calcutta, pp.105,107
**Кабса** (Ӏаьр. كبسة‎‎كبسة‎ *kabsah*) — дуган а, жижиган а дааран тайпа, схьадаьлла СаӀудийн Ӏаьрбийчуьра, цигахь лору иза къоман даар. Кабса СаӀудийн Ӏаьрбийчоьн бахархойн къоман даар ларахь а, иза дукха кечдо Яманехь, ПалестӀинехь, Урданехь, КъатӀарехь, Ӏоманехь, ӀЦЭ, Бахьрайнехь, Ӏиракъехь, Кувайтехь. Дукхаха йолчу ГӀажарийн айман Ӏаьрбийн пачхьалкхашкахь даар девза макбус (*makbūs*) (Ӏаьр. مكبوس‎‎مكبوس‎) цӀарца.

Ингредиенташ
------------

Кабса даар до дукха хьолахь беха буьртиг болу дуганах, масала басмати тайпана, жижигах, хасстоьмех, иэйина чамбийраш а тухуш. Кабса даар масех кепара а хуьлу, хӀоранна шен бен йоцу башхаллаш а хуьлу. Оцу дааран туху чамбечеран иэдарш лерина кечйина юхкуш хуьлу. Церан хуьлу тайп-тайпана фирман цӀераш. Кийча иэдарш таро ло юург ечарна даар кечдаран хан яцъян, амма кечдинчу дааран чам ламастачух къаьсташ хила тарло. Алсама чам дааран бо лелочу чамбечара. Уьш ю: Ӏаьржа бурч, гвоздика, кардамон, шафран, корица, Ӏаьржа лайм, лавран гӀа, мускатан бӀар.

ГӀажарийн айман мехкашкахь *machbūs* (мачбус) цӀарца девза кабса даар.
Дааран коьртаниг жижиг ду. Леладо котаман, гезарийн, уьстагӀан, эмкалийн, бежанан жижиг, чӀара а, креветкаш а. Котаман мачбус еш лелайо дийна котам. Чамбечарех, дуганах, жижигах тоха тарло иштта компоненташ, масала миндаль, кедран бӀараш, арахис, хох, кишмаш. Даар охьадуьллу довха долун томатан берамца.

Кечдаран технологи
------------------

Кабсан жижиг тайп-тайпана хьесапашца кечдо. Жижиг кечдаран уггаре даьржина хьесап ду *манди*. Иза Яманехь йолийна шира технологи ю, цуьнца жижиг кӀорга ор чохь кхорзу. Кхин хьесап ду *масби* (*mathbi*), цуьнца жижиг кечдо цӀиен бина кӀоран тӀедехкина чӀапа тӀулгаш тӀиера гриль тӀаьхь. КхоалгӀа хьесап ду *madghūt* (мадгӀут), цуьнца жижиг кечдо сиха кхехкорган я яйн чохь.

Даар кечдарал хьалха яйн чу дутту зайтдаьтта а, буьллу налха а, тӀетуху гвоздика, корица, Ӏаьржа кардамон. Дерриг иза кхорзу масех секундехь. Цул тӀаьхьа котаман жижиг цӀийдо 5 — 6 минотехь. Даарх туху хох, саьрмасекх, томат, жӀонк. Иза дерриг кхорзу цхьаьна минотехь. Цул тӀаьхьа тӀетуху дуга, котаман чорпа, Ӏаьржа аьхьна бурч, кишмаш. Ерриг кхехкайо дуга даллалц.

Ламастаца даар дуу куьйга боккхачу кедара.

Хьажа кхин а
------------

* Ӏиракъан кухни

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Al Kabsa - Traditional Rice dish. *Food.com*. Теллина 2012 шеран 23 июнехь.
2. ↑  How to Make Kabsa. Теллина 2012 шеран 23 июнехь.

Хьажоргаш
---------

* Кабса Архивйина 2019-01-18 — Wayback Machine
* Кабса (Kabsa Bil Lahim)
ХӀара йаззам хаьржинчарех бу

ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Бисултанов.

**Бисулта́нов, Асланбе́к Гирма́нович** (1956 шо — 2001 шо) — нохчийн паргӀат кепара латархо, хьалхара нохчийн СССРн, Европин а, Дуьненан а чемпион, СССРн Сийлахь спортан говзанча.

Асланбек Бисултанов леташ вара 100 кг йозалла тӀекхаччалца беза болу латархойн йуккъехь. Цуьнан тренер вара Дэги Багаев. 1973 шарахь цо толам беккхира къоначу латархойн йукъахь йолу СССРн Кубкехь а, чемпионатехь а. 1976 шарахь Одессехь хилла йолу чемпионатехь иза хилира массарелла къона СССРн чемпион — цу хенахь иза ткъа шо кхачаз вара. 1977 шарахь иза хилира СССРн а, Европин а, дуьненан а чемпион. Цунна «1977 шеран Дуьненан чемпионатехь тоьлла латархо» цӀе а йелира, «Дуьненан чемпионатехь массарелла доца къовсарах» цӀе йолу Кубок а йелира.

Цо шозлугӀа меттигаш ехира СССРн 1978 а, 1979 а шерашкахь хилла чемпионатшакахь, 1979 шеран СССРн Аьхкенан халкъашан Спартакиадехь а.

Спорт йитинчул тӀехь цо болх бира Къилбаседа Кавказан эскаран спортан клубан куьйгалхо. Цул тӀаьхьа иза вара Лакхара спортан говзаллин школин директор. 1992 шарахь цхьана шарахь гергга цо Нохчийн Республикин махлелоран министр болх бира.

Хьажоргаш
---------

* Первая звезда
* Первый
**Божал** (тюрк. *\*saraj*: башк. һарай, кхазакх. сарай, узб.saroy) — къевлина доххош доцучу чохь Iаш боцучу чоьнийн йукъара цIе, лерина ду тайп-тайпана бахам Iалашбан, даьхни латто я йол чуйилла.

Этимология
----------

Дош цIена нохчийн маттара ду. Цуьнан бух тIе дехкина нохчийн дешнаш «бажа» + «жа». Аьлчи а бажа а, жа а чохь кхобу меттиг.

Кепаш
-----

Божалан функцеш алсама хилла: «цу чу буьллуш хилла говран гIирс(архаш, дуьста, нуьйра, гIомат, кхин а); наггахь чудохкуш хилла докъар, ча, хIоъ, кхин сурсаташ, совнаха хIума. 

* 
* 
*

Билгалдахарш
------------

* МаьӀна Викидошамехь

1. ↑  Карасаев А.Т. Мациев А.Г. - Русско-чеченский словарь - 1978.
**Фра́ев Сосла́н Миха́йлович** (хӀир. Фрайты Михаилы фырт Сослан; 1970 шеран 15 март, Беслан, Къилбаседа-ХӀирийн Автономин Советийн Социалистийн Республика) — советийн, российн, узбекистанан паргӀата кепара латархо, Европин чемпион, Российн дуьненайукъара классан спортан говзанча.

Биографи
--------

Вина 1970 шеран 15 мартехь Къилбаседа-ХӀирийчоьнан правобережни кӀоштан Беслан гӀалахь. Ӏамийна тренеро Дзагоев Рамазан Ахсарбековича. 1989 шарахь ССРС чемпион хилира кегийрхошна йукъахь. 1992 шарахь хилира Москохара ЛПД чемпионатан борзан совгӀатхо. 1993 шарахь Москохахь хилира Российн чемпион. 1994 шарахь хилира Европин чемпион. 1995 шарахь хилира шолгӀа Российн чемпионатехь Пермехь. 1996 шарахь Дуьненан кедан борзанан совгӀатхо хилира. Кхузза хилира борзанан совгӀатхо Азин чемпионатехь (1997, 1998, 1999). АЦШ (1992) йиллина чемпионатан а, КъахӀирехь хиллачу Африкин йиллина чемпионатан толамхо а.

2004 шеран 3 сентрехь, Бесланехь волуш, йогучу ишкол чуьра дӀандаргашна кӀелара бераш арадохучу меттигерачу бахархошна йукъахь хьалхарчех цхьаъ вара. Цуьнан ваша, Фраев Руслан (1967—2004), уггаре хьалха кхелхинчех вара.

Фраев Сослана чекхйаьккхира нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан Толстой Лев Николаевичан цӀарах университетан экономикин факультет.

Фраев Сослан Правобережни кӀоштан муниципалан кхолламан куьйгалхо ву. 

Зудчуьнца а, кхаа бераца а веха Бесланехь (берийн цӀераш — Фариза, Руслан, Маьхьарбек.

Спортан кхиамаш
---------------

* Европин чемпион Румехь (1994)
* Российн чемпион Москохахь (1993)
* АЦШн йиллина чемпионатан толамхо (1992)
* КъахӀирехь хиллачу йиллина Африкин чемпионатан толамхо

СовгӀаташ а, сийлахь цӀераш а
-----------------------------

* «Россехь Олимпийн болам кхиоран гӀуллакхашна» мидал
* Сийлахь цӀе «Физикин оьздангаллин а, спортан а хьакъ долу белхало»

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Заслуженный работник физической культуры и спорта Архивйина 2016-03-05 — Wayback Machine

Хьажоргаш
---------

* Фраев Сослан
* Чемпионаты Европы по вольной борьбе (ТӀе цакхочу хьажорг)
* Рейтинг спортсменов Фраев Сослан(ТӀе цакхочу хьажорг)
* Фраев Сослан Михайлович Архивйина 2016-03-05 — Wayback Machine
* Рамазан Дзагоев был тренером Сослана Фраева(ТӀе цакхочу хьажорг)

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Объединённый мир борьбы

 |
**Филиппинхо́й** — Филиппинийн архипелаг тӀехь я политикин агӀора республика Филиппинашкахь (ткъа церан дозанаш цхьатерра аьлча санна ду) еха къаьмнийн тоба. Берриш — 103 млн гергга стаг ву, царна юкъахь Филиппинийн республикин бахархой— 99,9 млн ст. (2010).

Висайя — 40 %, тагалаш — 21 %, илокаш — 12 %, моро — 7 %. Бахархой тайп-тайпанчу антропологин тайпана бу, коьртаниг къилбамонголоидан тайпанара кавказоидийн компоненташца, я ийна монголоидан-австралоидан тайпанара. Аэта къам австралоидан тайпанара ду.

Дин агӀора 86 % гергга — католикаш, 10 % — бусалбанаш (къилба-малхбузан гӀайренийн бахархой цхьаьнатоьхна бу башха бусалбачеран регион санна). Керсталла ийна ю меттигерачу динашца, иза бахьнехь яьржина синкретин культаш, масала, меттигера филиппинийн аглипаянан килс.

  

Филиппинийн меттанаш ду филиппинийн зонера малхбуза-австронезийн тобанан австронезийн меттанаш. Уьш гергара ду хӀиндонезийн а, малайн а меттанийн. Филиппинийн республикин пачхьалкхан мотт — филиппинийн мотт, стандарт йина бу тагалийн бух тӀехь.

Филиппинхойн къоман символом сампагита зезаг (хӀиндин ясминан меттигера цӀе) ду.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Яковлев.

**Никола́й Феофа́нович Я́ковлев** (1892 шеран 22 (10) май — 1974 шеран 30 декабрь) — советски лингвист-кавказовед а, фонолог а, социолингвист а, абатийн кхоллархо а, таханлера нохчийн абат кхоьллинарг а ву.

Дахар
-----

Иза винера элий гӀалгӀазакхий хӀусамехь Булгурино юртехь (тахана Волгоградан область). Цо Москвахь гимназехь дишира, 1916 шарахь Москохан университет чекхйаьккхира. Иза вара Москохан лингвистийн кружок кхоьллинчарех цхьаъ. Цуьнан хьехархо вара Ф. Ф. Фортунатов.

1917 шарахь цо дакъа лецира Москвахь большевикаш Ӏедал даккъарехь. Иштта иза РКП(б) декъашхо хилира. 1918 шарахь иза волавелира Ӏилманан болх бан.

Граждански тӀом болучу хенахь юрхош цуьнан нана дийна йолушехь лаьттах дӀайоллира. Цуьнан ваша кӀайн эскирехь тӀом беш вара. Шен эскир эшинчултӀехь иза Туркойчоь ведира.

1920 шо дуьйна цо хӀора шарахь йора Къилбаседа Кавказан а, ДегӀастанан а къаьмний меттанаш толлуш экспедициш.

Иза вара Керла абатан йерригсоюзан йуккъера комитетан Технографически комиссин председатель. И комисси йара йоза доцу (я Ӏаьрбийн йоза долу) къамнийн абаташ кхуллуш. Иштта Яковлев дакъа лоцуш вара оьрсийн мотт латинан абате баккхархьам кхоьллина комиссин балхехь. Цо кхоьллира меттан фонологи хьаьжна абатан математикин формула. Цо элира абаташ кхоьллина нахехь лаьцна (Ульфил, Месроп Маштоц, Кирилл а, Мефодий а) уьш Ӏаламан фонологаш бу аьлла. Цо йукъайехира диграфаш а, гӀонан хьаьркаш а кавказан абаташкахь (масала, *къ*, *кӀ*). Иза вара кавказан меттанашах лаьцна дукха белхий автор.

1930-гӀа шерашкахь иза марризман позице велира.

Москохан малхбалин Ӏилманийн институтан профессор (1946), Кхоьчу пачхьалкхийн меттанийн тӀеман институтан профессор, филологийн Ӏилманийн доктор (1947). Меттанийн а, ойлайаран а институтан белхало (1936), 1942—1950 шерашкахь оцу институтехь кавказан меттанийн секторан куьйгалхо.

Сталинас марризм хӀаллакйиначултӀехь 1950 шарахь Яковлев массо а меттера балхара дӀавеккхира. Цунна синӀаткъаман цамгар кхитира. Оцу хьолехь иза ша валлалц 20 шарахь сов вехира.

Доьзалла
--------

Н. Ф. Яковлеван йоӀ йоӀ йу йаздархо Людмила Петрушевская.

Ӏилманий белхаш
---------------

* Таблицы фонетики кабардинского языка. М. 1923 (фонологическая часть перепечатана в журнале «Вопросы языкознания», 1983, № 6, с. 128—134);
* Ингуши, М. — Л. 1925;
* Материалы для кабардинского словаря, М. 1927;
* Краткая грамматика адыгейского (кяхского) языка для школы и самообразования. 1930 год (в соавторстве с Д. А. Ашхамаф);
* Синтаксис чеченского литературного языка, М. — Л. 1940;
* Грамматика адыгейского языка. Совместно с Д. А. Ашхамаф. 1941;
* Грамматика литературного кабардино-черкесского языка, М. — Л. 1948.

Хьажоргаш
---------

* Фото Архивйина 2011-06-15 — Wayback Machine
* «За латинизацию русского алфавита», Культура и письменность востока, кн. 6, 1930, Н. Ф. Яковлев Архивйина 2012-10-28 — Wayback Machine
**Этносан тоба** — дуккха маьӀнаш долу термин йу, цуо билгалйоху тайп-тайпана этносийн йукъараллаш. Этносийн тобано билгалдоккху шира гергарло, кхин а «билгала лингвистин, динан, психологин йукъаралла». Иштта, этносан тобанан даиманна а таро ца хуьлу шеш девлла, халкъе кхаччалц айадала (кхурдой йа кхин кегийра къаьмнаш). Оцу кепара масех этносийн тобанийн таро хуьлу цхьа халкъ хила (Швейцари).

Этносан тоба субэтнос санна
---------------------------

Терминан уггаре даьржина маьӀна — дӀакъаьстина коьрта массивах кхалхаран хьесапийн жамӀашца йолу, амма Ӏалашбина шен хьалхара этносан кхетам субэтносан тоба йа мехкан ша –лаьтта цхьаьна этносан тоба. Иштта этносийн тобанашна йукъабоьду абхазийн хӀуӀаьржанаш, мажарийн йасаш, трансильванин саксаш, мадьярабаш.

Этносан тоба этнос санна
------------------------

Этносан йа халкъан синоним санна кхетам хаало наггахь. Иштта этносан тоба лара мегар ду немцой, оьрсий, гӀезалой.

Этносан тоба этносийн тобанаш санна
-----------------------------------

Наггахь «этносан тоба» термин лелайо схьабовларца гергара йа цхьацца оьздангаллин параметрашца «этносийн тобанийн» маьӀнехь, но в последнее время в этом смысле более широко употребляется понятие «метаэтническая общность».

Хьажа кхин а
------------

* Кегийра къаьмнаш
* Субэтнос
* Этнографин тоба
* Этнос

Билгалдахарш
------------

1. ↑  НАЦИОНАЛЬНОЕ САМООПРЕДЕЛЕНИЕ: ПОДХОДЫ И ИЗУЧЕНИЕ СЛУЧАЕВ(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).
2. 1 2  Группа этническая // Экология человека. Понятийно-терминологический словарь. — Ростов-на-Дону. Б. Б. Прохоров. 2005.
3. ↑  Этническая группа// Этнопсихологический словарь. — М.: МПСИ. В. Г. Крысько, 1999.
4. 1 2  Этническая группа Архивйина 2014-08-13 — Wayback Machine // Свод этнографических понятий и терминов. Этнические и этносоциальные категории: Свод этнографических понятий и терминов. Вып. 6:. — М.: ИЭА РАН, 1995. c. 147
5. ↑  Абхазские негры и венгерские ясы: Этнические группы, о которых вы не знали(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).
6. ↑  Этническая группа // Энциклопедический словарь, 2009.
7. ↑  Зорин В. Ю. Степанов В. В. Тишков В. А. ЭТНОКУЛЬТУРНЫЕ ПРОЦЕССЫ И ЭТНИЧЕСКАЯ ПОЛИТИКА Архивйина 2018-07-12 — Wayback Machine
8. ↑  *Этносан тоба* — хӏара Советан йоккхачу энциклопеди чуьра йаззам бу.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Бисултанов.

**Хасан Делимбекович Бисултанов (Хусейн Озкан)** (1972 шеран 20 январь, Устрада-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — хӀинца Туркойчохь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, 2-за СССР чемпион, 1997 шарахь Европин чемпион, 1999 шарахь дуьненан чемпионатехь дато совгӀатхо, 2000 шарахь Олимпиадан чемпион. Иза ву 168 см лекха а, 68 кг веза а.

Биографи
--------

Вина 1972 шарахь Устрада-ГӀалахь. Школехь волавелира дзюдо аьха. Ши шо даьлча цо спортан мастеран норматив кхочуш йира. Армехь а иза вара дзюда Ӏамош а, йахьаллонашкахь дакъа лоцуш а. 1990 а, 1991 а шерашкахь иза кегирхойн йукъара СССР чемпион хилира, 1991 шарахь иза хилира юниорашна йуккъера Европин чемпион.

Ши шо даьлча цо Европин чемпионатехь дато мидал йаьккхира. 1994 шарахь Нохчийн Республикехь баьлла тӀом бахьнехь цуьна цӀера вала дийзира. Цо Туркойчоьнан гражданалла тӀелецира. Цуьна керла цӀе эца дийзира — Хусейн Озкан.

1997 шарахь иза 65 кг йозаллин категорехь Европин чемпион хилира. 1999 шарахь дуьненан чемпионатехь дато мидал а йаьккхира, Европин чемпионатехь борзан мидал а йаьккхира. 2000 шарахь Озканс Сиднейхь хилла йолу Олимпиадехь дакъа лецира. Йахьаллонан финалехь цо Францера волу Ларби Бенбудауд цӀена эша а вина чемпион хилира - нохчишна йукъара хьалхара Олимпиадан чемпион.

Олимпида чекхйалча иза масийттуза лазийра. Амма иза йуха а Туркойчоьнан чемпион а хилира, Европин чемпионатехь борзан мидал а йаьккхира. 2004 шарахь хилла йолу Олимпиадехь цуьнга дакъа ца лацаделира иза лазваран бахьнехь.

Хьажоргаш
---------

* Хасан Бисултановн Олимпиадан статистика Архивйина 2009-09-16 — Wayback Machine
* Результаты на judoinside.com
* Биография спортсмена

|  |
| --- |
| 
П:  **Спорт** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
**«Беркъастаг»** (инг. *Ragamuffin*) — вист ца хуьлу америкин
йоцаметражан исбаьхьаллин фильм-драма, йаьккхина режиссёро Демилль Вильяма 1915—1916 шерашкахь.

Фильман премьера хилира 1916 шеран 23 январехь.

Сюжет
-----

Дженнин нена майра ойланаш йеш ву, хьал долчу Боб Ван Дайкан хӀусам чу муха вала веза бохуш. Цуо сацам бо, шен стеча йоьӀо «боьхачу» белхан доккхаха долу дакъа кхочушдан деза олий, тӀаккха Дженнис, цуьнан дог ца дохорхьама, цалуъуш, реза хуьлу.

ЦӀа чу йаьлча, иза карайоьду хӀусаман дена — Бобанна, амма, ткъа цуо Дженнегара дош доккху къола ца дан, тӀаккха дӀахоьцу йоӀ. Амма Дженнис шен дош дохадо, лачкъадо Бобан сурт, шеца дика хилла стаг виц ца во.

Цул тӀаьхьа Дженнис йуьту ненан майран жӀаккхи, хьанал йаха сацам бо, амма Боб Ван Дайк, чолхе финансийн хьал хуттий, ойла йо тарош дарах. Дженнина иза хуий, талорех болу бехк шен тӀелоцу Боб кӀелхьараваккха, цул тӀаьхьа цуо реза во Боб баха ваха. Боба а, Дженнис а дуй буий гуттаренна зуламе дахар дита, цхьаьна дахарах ойла йо.

Ролашкахь
---------

* Бланш Свит — *Дженни*
* Миннетт Барретт — *Бет, цуьнан йиша*
* Льюис МакКорд — *Мэри*
* Пак Джонс — *Джек Декстер*
* Джеймс Нил — *брокер*
* Уильям Элмер — *Келли*
* Агнес де Милль — *Дженни, бераллехь.*

ХӀинца фильман копи Истман Джорджан суьртйн музейхь Ӏалашйеш йу Рочестер (Нью-Йорк).

Хьажоргаш
---------

* Беркъастаг (фильм, 1916)(ингалс.) Internet Movie Database сайт тӀехь(ингалс.)
* Кеп:Amg movie(ингалс.)
* Кадры фильма(ингалс.)
* The Ragamuffin(ингалс.)

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* AllMovie
* Internet Movie Database
* Каталог полнометражных фильмов AFI

 |
**Блюз** (ингалсан маттахь *blues; blue devils* «гӀайгӀа, сагатдалар»*)* — америкин ламастан музыкин тайпа ду. Блюз кхоллаелла XIX-чу бӀешеран чаккхенгахь Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн Къилба-малхбалера афроамерикин тобан юкъахь.

Блюзан юкъайогӀуш ю спиричуэлсаш *(керстанан эшарш)* а, белхан эшарш *(инг. work song)* а, аренан маьхьарий я кхайкхарш *(инг. Field holler; бай тӀехь болх бечу хенахь цӀогӀанаш даьттар)* а, шант *(инг. Chant)* а, рифма йолу цхьалхе дийцаран балладаш а *(йоца байтийн истореш)*.

Хьостанаш
---------

1. ↑  Блюз / Дубинец Е. А. // «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005. — С. 616. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 3). — ISBN 5-85270-331-1.
**Джон Фастольф** (инг. *John Fastolf*; 1378 гергга — 1459 шеран 5 ноябрехь) — БӀешеран тӀеман заманара ингалсан полкан баьчча, Шекспир Уильяман пьесехь Фальстафан сурт ловзош волу.

Биографи
--------

Джон Фастольфан хӀаст
Джон Фастольф вара Норфолкан джентрин Джон Фастольфан кӀант. 1405—1406 шерашкахь Ирландехь эскаран гӀуллакхехь вара граф Ланкастеран Томасца. Цуо дийцарехь, къуона волуш зиярте хӀотта вахана Къудс-ГӀала. Аьттонца зуда йалийна 1408 шарахь, боккхачу бахаман да хилира.

1413 шарахь иза гӀуллакхехь вара Гасконехь, 1415—1439 шерашкахь — Къилбаседа Францехь паччахьан Генриха V-гӀачун а, цуьнан вешин герцоган Бедфордан а байракх кӀелахь.

1415 шарахь цуо дакъалецира Арфлёр гуолацарехь, амма човйинчул тӀаьхьа цӀавирзира, иза бахьнехь дакъа лоцийла ца хилира ингалсаш толам боккхучу Азенкур йоккхачу тӀамехь. 1415—1416 шерашкарчу Ӏай иза йухавирзира Арфлёре, гӀала французех ларйархьама. 1415 шеран ноябрехь Фастольф куьйгалле хӀоттийра ингалсан тобана Руан гуонаха рейд йеш. Вернелерчу тӀамехь гӀараваьлла тутмакх лацарна йелира рыцаран титул а, Францехь лаьттан дакъа а.

Джон Фастольф герцоган Бедфордан кертан гофмейстеран гӀуллакхехь а вара, Мэн а, Анжу а провинцешкахь урхалча а вара. 1426 шеран февралехь иза хилира оцу хенахь чӀогӀа сийлахь йолчу Хьалаолларан орденан кавалер. 1428 шарахь иза Ингалсе цӀавахара, амма йуха шолгӀачу шарахь йухавеира тӀаме, 1429 шеран 12 февралехь «Селёдкийн тӀамехь» хӀаллакбира французаш а, церан шотландин бартхой а.

Орлеанан гуо лаьцначу хенахь иза сийлаллийна а, гӀараваларна а айбина вара. Даккхий тӀеман хьуьнарш бахьнехь иза кховдийра Дешийн Кхекхан ордене, амма кандидатура дӀайаьккхира 1429 шарахь, дукхах дерг иза доьзна дара ингалсаш Орлеанехь иэшарца. 18 июнехь ингалсан эскар бӀаьччий Фастольф а, Тальбот а волуш хӀаллакбира французаша Патэн тӀамехь. Цул тӀаьхьа иза йукъараваьккхира Хьалаолларан орденан йукъара, амма масех шо даьлчи йуха меттахӀоттийра, кхин дӀа гӀуллакх дира ингалсан тажан. Францехь волчу хенахь цунна барон титул йелира.

Фастольф кхааннах цхьа бӀаьччи вара, шен берриг ницкъ, ингалсашна аьттонза болу тӀом сийца чекхбаккха гӀиртинчех. 1440 шарахь Фастольф даймахка цӀехьавирзира, амма цунах болу къийсамаш совцуш бацара, тӀаккха 1451 шарахь Джек Кэдан гӀаттам болучу хенахь Фастольф халкъо бехке вира Францехь ингалсан эскаран ца хиллачу аьттонна. Джон Фастольф велира 1459 шеран 5 ноябрехь Кэйстер-он-Си гӀалахь.

Фастольф баьчча санна гӀараваьлла цаӀара, гӀарайелира дешаран гӀуллакххо санна а: цуо белира дукха бахам Кембриджан университетехь философин ишколаш яхкийта.
Хьаьжан даьӀахк
Gray136
**Хьаьжан даьӀахк**, йа **хьаьждаьӀахк** *(лат. os frontale)* — туьтан дакъа ду. Иза цхьаъ хуьлу. Чуьрий, арахьарий, кӀелахулий, хӀора а дакъа а, йист а, шен-шен цӀераш йолуш йу.

***Арахьара агӀора йистийн а, дакъошшийн а, цӀераш:***

1 — хьаьжан даьӀахкан пелаг *(оьрс. лобная чешуя);*

2 — хьаьжан даьӀахкан гу *(оьрс. лобный бугорок);*

3 — лергаюхан сиз *(оьрс. височная линия);*

4 — лергаюхан тӀехуле *(оьрс. височная поверхность);*

5 — меран ораман тӀехуле *(оьрс. надпереносье);*

6 — цӀоцкъамна тӀехулара Ӏад *(оьрс. надбровная дуга);*

7 — бӀаьрган кеда тӀехулара схьахадар *(оьрс. надглазничная вырезка);*

8 — бӀаьрган кеда тӀехулара йист *(оьрс. надглазничный край);*

9 — бӀаьрдаьӀахкан га *(оьрс. скуловой отросток);*

10 — меран дакъа *(оьрс. носовая часть);*

11 — меран ирбохь *(оьрс. носовая ость).*

***Чуьра агӀонан йистийн а, дакъошшийн а, цӀераш:***

1 — лакхара сагиттальни чоьнан харш *(оьрс. борозда верхней сагиттальной пазухи);*

2 — цӀиэпхенийн хершнаш *(оьрс. артериальные борозды);*

3 — хьаьждаьӀахкан тӀилдиг *(оьрс. лобный гребешок);*

4 — пӀелгалоран чоьхьасийсарш *(оьрс. пальцевые вдавливания);*

5 — бӀаьрдаьӀахкан га *(оьрс. скуловой отросток);*

6 — бӀаьрган кедан дакъа *(оьрс. глазничная часть);*

7 — меран ирбохь *(оьрс. носовая ость).*

***КӀелахул агӀонан йистийн а, дакъошшийн а, цӀераш:***

1 — меран дакъа *(оьрс. носовая ость);*

2 — бӀаьрган кедан тӀехулара йист *(оьрс. надглазничный край);*

3 — трохлеан кӀаг *(оьрс. блоковая ямка);*

4 — трохлеан ирбохь *(оьрс. блоковая ость);*

5 — бӀаьрхин Ӏийдарган кӀаг *(оьрс. ямка слезной железы);*

6 — бӀаьрган кедан дакъа *(оьрс. глазничная поверхность);*

7 — мерчертан схьахадар *(оьрс. решетчатая вырезка).*

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Берсанов Р. У.* Адаман анатоми(нох.). — Грозненский рабочий. — Соьлжа-ГIала (Грозный), 2010. — (нохчийн-оьрсийн атлас : латинийн-оьрсийн-нохчийн терминийн дошам). — ISBN 978-5-900231-94-5.