**Импера́торан Ха́рьковн униве́рситет** (1805—1917) — Российн империн императоран университетех шийттаннах цхьаъ.

Университетан истори
--------------------

Харьковн университет, меттигера йукъараллин боламца йиллина, Российн дукха йоцу лакхара дешаран меттигех цхьаъ ю. 

В. Н. Каразин
Университет йилларан ойла кхоллаелира Каразин Василий Назаровичан, оцу хенахь иза вара Халкъан серлонан министраллин цхьаьна комитетан гӀуллакхийн урхалча. 1802 шарахь и ойла цуо император Александр I-чуьнца хиллачу шен къамелехь дӀахаийтира, иза юьззина къобал а йира. Харьковхь оцу ойлана иштта агӀо лецира юкъаралло а; 1802 шеран 30 майхь Харьковхь императоран баркала ала а, университетах дерг дийца а гулбелира элий; Каразина дӀайийшира шен хин йолу университетан хӀоттаман проект. Цуьнан ойланца университет хила ца еза «немцойн кепара йина ишкол, ткъа дерриг чулоцу доьшийла хила еза», шена чуйогӀуш цхьаьнатоьхна тайп-тайпана академеш (Ӏилманийн, говзаллин, инженерийн, синмехаллин), университет, лахара говзаллин ишколаш. Сацам бира эланашна а, совдегархошна а юкъахь ахча вовшахтоха. Эскархойн бахархоша университет ян дитира 130 сов гектар латта. Ахча вовшахтухуш дакъа лецира Харьковн губернера кхечу гӀаланаша а, ткъа кхин а лулара губернешкара эланаша а. 1803 шеран 24 январехь Петарбухехь делира Харьковхь университет йилла Лакхара пурба, Ӏуналча хӀоттийра граф С. О. Потоцкий. Дерриг бахаман гӀуллакхаш тӀедехкира В. Н. Каразинна а, профессор И. Ф. Тимковскийна а. 1805 шо долалуш хаьржира дуьххьарлера хьехархой, цаьрга кхайкхинера Потоцкийс коьртаниг дозанал арахьара, тӀаккха 17 (29) январехь 1805 шарахь даздарца дӀайиллира университет.

Керла университет йиллира 1804 шеран уставца, цуьнан дара диъ дакъа:

* дешан Ӏилманийн
* оьздангаллин-гӀиллакхан а, политикин Ӏилманийн
* физикин а, математикин а Ӏилманийн
* лоьрийн а, медицинин а Ӏилманийн (деша лууш стаг ца хиларна дӀа ца йиллира 1811 шарахь бен)

Университетехь лерина яра 25 кафедра. Университет дӀайоьллуш, уставца хила беза нисса ах барам профессораш бацара: университетан хьалхара 57 студент деша волавелира 25 хьехархойн куьйгаллица: 9 профессор, 11 адъюнкт, цхьаъ лектор, виъ говзаллийн хьехархо. Хьалхарчу итт шарахь 47 университетан хьехархочух 29 кхечу махкара вара (царех 18 немцойх, 4 французех, 7 славянех), 18 бен вацара оьрсех ваьлла. Церан ладаме декъо хьоьхура немцойн а, латинан а меттанашкахь. Царна юкъахь уггаре гӀарабевлларш бара Роммель а, Шад а, ткъа иштта химик Ф. И. Гизе, анатом Л. О. Ванноти, ветеринар Ф. В. Пильгер. Славянех бевлла профессорех шен тӀе тидам бохуьйтура А. И. Стойковича. Оьрсийн профессорех боккха Ӏилманан ницкъ бара: И. Ф. Тимковский, И. С. Рижский, Т. Ф. Осиповский.

Университетан хьалхарчу шерашкахь Университетан кхеташонан дезара профессораш лехчи а ца Ӏаш, студенташ а леха безара, оцу хенахь уьш чӀогӀа кӀезиг бара. Бахьна — яцара кечаман дешаран меттигаш. Коьрта къаьмнийн доьшийлаша ца лора шайн дешархошна оцу хенахь университетан Ӏилманна оьшу классикин дешар. Кечбина ладогӀархой университетан бала таро яцара Харьковн коллегиуман а, Белгородан семинарин а бен, царех хӀазнин чоьтах болу студенташ, 33 семинарихо, дӀаийцира Синодан пурбанца. Элий юкъабало Ӏуьналчин дийзира губернаторега гӀо деха. Совдегархошна а, мещанашна а университете хӀитта оьшура церан юкъараллегара мукъа бахаран тешалла хилчи, ткъа иза даккха чӀогӀа хала дара. Ясакх луш болчарна университете хӀитта кхин а хала дара, кхин тӀе ша университетехь волуш, Халкъан серлонан министро кхеторца, уьш студенташ ца лорура, ткъа олура царех паргӀата ладогӀархой. 1805 шарахь университетехь деша лира кхин а 41 стаганна, экзаменаш дӀаеллачул тӀаьхьа царех 24 бен дӀа ца ийцира. Иштта берриш дӀаэцнарш бара 57 студент. ДӀайиллира кечаман класс а, иза лаьттира масех шарахь; юьхьанца дӀахӀоттаран экзаменашна кечам бечарна, цул тӀаьхьа университете керла дӀахӀиттинчу студенташна.

Императоран Харьковн университетан ректорш
------------------------------------------

Коьрта йаззам: **Харьковн университетан ректорийн исписка**
Къайлайаьккхина блок
* Рижский, Иван Степанович (1805—1806)
* Стойкович, Афанасий Иванович (1807—1808)
* Рижский Иван Степанович (1808—1811)
* Стойкович Афанасий Иванович (1811—1813)
* Осиповский, Тимофей Фёдорович (1813—1820)
* Джунковский, Василий Яковлевич (1821—1826)
* Кронеберг, Иван Яковлевич (1826—1829)
* Дудрович, Андрей Иванович (1829—1830)
* Еллинский, Николай Иванович (1830—1833)
* Кронеберг Иван Яковлевич (1833—1836)
* Комлишинский, Василий Сергеевич (1836—1837)
* Павловский, Андрей Фёдорович (1837—1838)
* Куницын, Алексей Васильевич (1839—1841)
* Гулак-Артемовский, Пётр Петрович (1841—1849)
* Куницын Алексей Васильевич (1849—1850)
* Палюмбецкий, Александр Иванович (1850—1852)
* Куницын Алексей Васильевич (1852—1853)
* Фойгт, Карл Карлович (1853—1858)
* Рославский-Петровский, Александр Петрович (1858—1862)
* Кочетов, Владимир Иоакимович (1862—1872)
* Палюмбецкий Александр Иванович (1872—1873)
* Питра, Адольф Самойлович (1873—1881)
* Цехановецкий, Григорий Матвеевич (1881—1884)
* Щелков, Иван Петрович (1884—1890)
* Алексеенко, Михаил Мартынович (1890—1899)
* Лагермарк, Герман Иванович (1899—1901)
* Куплеваский, Николай Осипович (1901—1905)
* Рейнгард Людвиг Вильгельмович (Васильевич) (1905—1906)
* Багалей, Дмитрий Иванович (1906—1911)
* Нетушил, Иван Вячеславович (1912—1918)

Хьажа кхин
----------

* Харьковн къоман университетан истори

Хьажоргаш
---------

* ХАРЬКОВСКИЙ ИМПЕРАТОРСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ
* Аврус А. И. ИСТОРИЯ РОССИЙСКИХ УНИВЕРСИТЕТОВ

| Российн императоран университеташ |
| --- |
| 
* Москохан
* Дерптан (Юрьевн)
* Виленан
* Харьковн
* Казанан
* Петербухан
* Александран
* Сийлахь Владимира (Киевн)
* Новороссийскан
* Варшавин
* Томскан
* Николаевн

 |  |