recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Википедехь бу Ӏабдул-Ӏазиз цӀе йолу нахах лаьцна йаззамаш.
**Ӏабдул-Ӏазиз ибн Муса ибн Нусайр** (Ӏаьр. **عبد العزيز بن موسى**‎‎; вийна 716 шеран мартехь) — Ӏаьрбийн пачхьалкхан гӀуллакххо, тӀеман баьчча, 714—716 шерашкахь аль-Ӏандалусин. Ифрикин куьйгалхочун Муса ибн Нусайран кӀант.

Биографи
--------

712 шеран июнехь Ӏабдул-Ӏазиз ибн Мусас дакъалецира вестготийн Испанин тӀелатарехь. Бусалбачара Мерида йаьккхинчул тӀаьхьа Муса ибн Нусайрас хьажийра Ӏабдул-Ӏазиза эскаран декъаца къилбехьа Севильера гӀаттам охьатаӀо, иза цуо аттонца чекхдаьккхира. Цул тӀаьхьа Ӏабдул-Ӏазиза куьйгалла дира вестготийн графан Теодемиран (Тудмиран) дуьхьала тӀеман кампанехь, цунна эшам бира, гуо лецира Ориуэлан. 713 шеран бӀаьста Ӏабдул-Ӏазиза бира Теодемирца барт[en], цуьнца цуо ша Халифатан олаллехь хилар дери дира, урхалла дан Пиренейн ахгӀайренан къилба-малхбален дакъа Мурси делира, автономин мохк бина.

Муса ибн Нусайра Димашкъе дӀаваханчул тӀаьхьа, 714 шарахь Ӏабд аль Ӏазиз витира аль-Ӏандалусин схьадаьхначу мехкашкахь сардал (вали) даржехь. Шен резиденци цуо хаьржира Севилья. Цуо дӀабаьхьира вестготашца тӀом. Коьртехь паччахь Ардо волу вестготаш чӀагӀбелира мехкан къилбаседа-малхбалехь. Оцу хенахь Таррагона схьайаьккхина хила тарло бусалбачара.

Испанера бусалбачеран Ӏедал хӀинца а гӀийла дара, ткъа Ӏабд аль-Ӏазиза мехка даладора керла эскарш (эскар коьртаниг латтара берберех а, мавалих а), ткъа царна латташ лора. Цунна реза боцуш бара хьалха чубаьхкина Испани схьайоккхуш дакъа лаьцна бусалба тӀемлой, царна нийса ца хетара латташ декъар шайна а, «керлачарна» а йукъахь.

Испанехь шен Ӏедал чӀагӀдеш Ӏабд аль-Ӏазиз гӀоьртира накъостал лаха меттигерачу хьал долчу нахера, йалийра паччахьах Родерихах йисина Эгилона, ткъа цуо цунна боккха Ӏаткъам бан болийра. Ӏабд аль-Ӏазиз волавелира вестготийн Ӏадатца таж лело, куьйга кӀела берш шен охьа а тоьӀуьйтура. Цуо хабарш даржийра, Ӏабд аль-Ӏазизах керста хилла бохуш.

Халиф Сулейманан кхечира хаамаш Ӏабд аль-Ӏазизан «керсталлин» хӀуманех лаьцна. Димашкехь хийтира, иза куьйгакӀелара дӀа а ваьлла, маьрша урхалча гӀерта аьлла, дӀакъаста гӀерта ОмейядгӀеран халифатах. ТӀаккха Сулеймана омар дира Ӏабд аль-Ӏазиз вие аьлла, иза кхочушдира сардалан гуонахьарчара, коьртехь Хьабиб ибн Абу Ӏубайда аль-Фихьри а волуш. Ӏабд аль-Ӏазиз вийра маьждигехь (Санта-Руфина килсах дина) ламаз тӀехь, ткъа цуьнан корта дӀахьажийра Димашкъе халифан.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Королевская академия истории — 1738.
2. ↑  Hughes, Thomas Patrick. A Dictionary of Islam. (Clifton, NJ: Reference Book Publishers, 1965), 29.
3. ↑  Fouracre, Paul. The New Cambridge Medieval History. Vol. 1. (New York: Cambridge University Press, 2005), 370.
4. ↑  Holt, P.M. Anne K.S. Lambton, and Bernard Lewis. The Cambridge History of Islam Vol. 2. (London: Combridge University Press, 1970), 407.
**Ӏовхойн ШаӀин** — 8 бӀешарахь хила хазарийн баьчча, Ӏаьрбийн-хазарийн тӀеман декъашхо.

ЦӀера Ӏовхойн ШаӀин хилла Ӏовхойн махкара нохчо. Хазаршца Ӏовхой хилла экономикин зӀе, иза бакъ хилар гойту ГӀачалкъан уллехь динчу ахкаро.

Хьехош ву Ю. А. Айдаевн «Чеченцы: история и современность» цӀе йолу жайна тӀехь хьалхара хьаст билгала ца йокхуш. Вуьйцуш ву аьккхийн корта а, хазарийн а, Ӏаьрбийн а тӀеман декъашхо а санна. Авторо боху хзарийн эскарехь иза шолгӀа стаг хила.

Ӏовхойн ШаӀин хазарийн эскаран йукъахь йолу Ӏовхойн тобана куьйгалла деш хилла. Иза бакъдо нохчий Хазарийн каганатан йукъа богӀуш хиларо, схьахетарехь нохчий оцу каганатана муьтӀахь хилла.

735−736 шарашкахь Ӏаьрбийн баьчча Мервана тарделира «Хасни-Хиснумма» (ГӀазар-ГӀала) гӀап йохо а, Ӏовхойн «Кеше» («Кешен», Кешне) цӀе йолу гӀап дӀалаца. Оцу гӀапнийн бахархой хилла Ӏовхой. Ткъа ша Ӏовхойн ШаӀин йийсаре лаьцна .

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Айдаев Ю. А. Чеченцы: история и современность. М.:" Мир дому твоему", 1996. С.193.
2. ↑  Согласно книге Дербенд-наме под редакцией М. Алиханова-Аварского крепости пали именно в таком порядке.
**«Ӏайша»** (инг. *Aisha*) — Раджшри Оджхас хӀоттийна йолу 2010 шеран хӀинди маттара романтикан комеди. Фильмехь коьрта ролаш ловзийра Сонам Капура а, Абхай Деола а. Иза ингалсан яздархочун Остин Джейнан керлачу замане йаьккхина «Эмма» роман ю. ХӀиндин Дели гӀалин классийн йукъараллин амалийн комедин бух тӀехь ю фильм.

Сюжет
-----

Ӏайша — хьалдолчу хӀиндийн доьзалера йоӀ ю. Дахароехь башха пайден гӀуллакх шен ца хиларна, захалош дуьйцуш лела иза. Цуьнан гергарчу Арджуна хьехардо цунна неха дахар йукъа ма гӀерта олий, амма йоьӀа шекйоцуш куьг ластадо. Ӏайша гӀоьрта шен накъост Шефали йовзийта хьал долчу Рандхирна, амма иза ша ву Ӏайше безам болуш. ТӀехьа Рандхир реза ца хуьлий Ӏайшина цуьнан уггаре дикачу доттагӀчун Пинкина тӀехьаволу, иза а хуьлу Рандхиран реза. Рандхирца гӀуллакх ца хуьлий, Ӏайша гӀоьрту Шефали а, Дхрув а довзийта, ткъа Дрхув Ӏайше безам болуш велахь а, шиннел а гӀоле хета Арджунан белхан накъост йолу – хаза а, аьтту болуш йолу а Арти. Оцу хенахь, гуттаренна Арджун а, Арти а цхьаьна гуш, Ӏайша кхета йолало, Арджун шена хазахеташ хиларх а, иза цхьаъ бен шеха кхеташ а, гӀолоцуш а ца хиларх, хӀуъу хилчи а. Ткъа Арджун-м дукха хан ю Ӏайша езаш волу.

Ролашкахь
---------

* Сонам Капур — Ӏайша Капур
* Абхай Деол — *Арджун Бурман*
* Ира Дубе — *Пинки Бос*
* Хейдон Лиза — *Арти Менон*
* Масуд Акхтар — *Сант Рам*
* Джасмит Каур — *Мандип Каур*
* Анурадха Пател — *Читра Канвар Сингх*
* Амрита Пури — *Шефали Тхакур*
* М. К. Райна — *Мистер Капур*
* Сайрус Сахукар — *Рандхир Гамбир*
* Арунодай Сингх — *Дхрув Сингх*

Саундтрек
---------

  

Музыка Амит Триведин, дешнаш Джавед Акхтаран.

| № | ЦӀе | Локхург | Йохалла |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. | «Suno Aisha»  | Амит Триведи, Аддит, Накаш Азих, Эш Кинг | 4:19 |
| 2. | «Gal Mitthi Mitthi»  | Точи Райна | 4:15 |
| 3. | «Sham»  | Амит Триведи, Никхил Д'Соуза, Ньюман Пинто | 4:44 |
| 4. | «Behke Behke»  | Анушка Манчанда, Самрат Каушал, Раман Махадеван, Роберт Омуло, Суман Сридхар | 3:43 |
| 5. | «Lehrein»  | Ануша Мани, Ньюман Пинто, Никхил Д'Соуза | 4:50 |
| 6. | «By The Way»  | Анушка Манчанда, Ньюман Пинто | 3:31 |
| 7. | «Gal Mitthi Mitthi (The Bombay Bounce Dhol Mix)»  | DJ Lloyd & Discreet | 4:01 |
| 8. | «Lehrein (The Bombay Bounce Lounge Mix)»  | DJ Lloyd & Discreet | 4:45 |

Хьажоргаш
---------

* Официальный сайт фильма (ингалс.)

Кеп:Джейн Остин романашца йаьхна кинофильмаш
«**Уьпа-Хьаьжи»** йа «**Ӏусман Хьаьжа»** — иза веза-эвлаяъ а, устаз а ву.

Биографи
--------

Ӏусман Хьаьжа вина 1830-чу шарахь, Девкар-Эвлахь. Цуьнан да Ахьмадханан кӀант Ханти ву. Цуьнан дайш Нохчи-Аула халкъах схьабевлла бара. Цуьнан деда Ахьмадхан, дийцарехь вуьйцуш ву, Шамилан наибех цхьаъ ву аьлла, Ӏаларойн тайпанах а волуш. Девкар-Эвлахь, Хантис зуда йалира Захира, цуьнгара кӀант хилира Упа (Ӏусман-Хьаьжи). Ӏусманан нана хьалхе дӀакхелхира. Иза Девкар-Эвлахь дӀа а йоьллина, Ханти а цуьнан вежарий, шайн даьхнийн дажа меттиг а лохуш, Лаха-Невре схьабаьхкира. Кхузахь Упан дас, ЖовхӀар цӀейолу зуда йалира, Курчалойн тайпанах а йолуш. Цо пхи бера дира: кӀентий Вазархан, Бокаш, Дака, Кана, а йоӀ Залих.

Ӏусман деша дӀавеллера Мелчхера хьуьжарехь, масех шарахь цигахь дийшира цо. Хьуьжарехь дешна ваьлча, Ӏусман молла хилира. 12-чу октябрехь 1874 шарахь, шен цӀачуьра араваьлла Зиярт дан, Макка (ХьаьжицӀа) вахара иза, 17-чу апрелехь 1875-чу шарахь цигара схьавеара иза.

ТӀаккха цо суфийн хьалхара школа схьайоьллу, кхузткъе муталимаш доьшу цигахь, царех цхьаболчарех бакъболу шейхаш хуьлу.

1894(96) шерашкахь декабрехь, Ӏусман дӀакхелхина, иза дӀавоьллина ву Лаха-Неврехь долчу кешнашкахь.

Билгалдахарш
------------
**Яндарбиев, Зелимхан Абдулмуслимович**  (1952 шеран 12 сентябрь, Выдриха, Шемонаихан кӀошт, Кхазакхийн ССР — 2004 шеран 13 февраль, Доха, КъатӀар) — 1996 шарахь Нохчийн Пачхьалкх Ичкерин куьйгалхо волу Дудаев Джовхар дхьа кхелхийначулла тӀехьа, Нохчийн Пачхьалкх Ичкерин Низамца Яндарбиев Зелимхан Пачхьалкхан куьйгалле веар (1996 шеран 21 апрель — 1997 шеран 12 февраль).

Биографи
--------

Яндарбиев, Зелимхан Абдулмуслимович Кхазакхстанехь вина ву. Тайпан Хьала — Кело ву. Нохчийн къам Сибрехара, Даймахка йугӀа доьрзучу муьрехь, Зеламха валош цуьнан доьзал цӀа беар, шайн Дай баьхна Йоккхачу — АтагӀа. 17 шо кхечначу хенахь, кибарчк йуттуш, жагӀ кхоьхьуш балха хоьттира. 1972 шарахь сурне кайкхира. Оццу хенахь, филологан (нохчийн мотт, литература) факультете Нохч — ГӀaлгӀайн Пачхьалкхан Университете деша хоьттина, 1981 шарахь дешна велира.

Университет йеккханчулла тӀехьa Нохч-ГӀалгӀайн зорбан цӀийн куьйгалхо балха вахар. 1985—1986 СССР йаздархойн Барта йукъа йогӀуш йолу исбаьхьаллийн литература нахал йаккхаран Коммитет Куьйгалхо хоттийра Зеламха. Хийцамийн зама тӀе йеъча, политикин жигар болх болийра Зеламхас, «Барт» олучу цхьанакхетараллийн куьйгаллехь. Цулла тӀехьа Нохчийчохь кхолла йелар «Вайнехан Демократан Цхьанкхетаралла», цуьнан Куьйгалле веар Зеламха. Нохчийн исторехь и цхьанакхетаралла даккхийчу элпашца меттиг дхьа лоцуш йу, хӀунда аьлча, Маршонехьа болийна боламан коьртехь бара оцу цхьанакхетараллийн декъашхой. Зуда йалийна вара, 5 берийн да вара Зеламха (3 йоӀ, 2 кӀант). Воккхах волу кӀант вардан бугӀа вахан велира, дезтӀкъалгӀа шерийн чеккхенехь. Жимах волу Даудан чойнаш йира Дохехь, Зеламхан дуьхьала гӀаскхийн къайлах сервисан ницӀкъахь дхьа йехьанчу операцехь диначу эккхарехь.

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------
**Ла Фениче** (итал. La Fenice) — финийн композиторан Хакола Киммон Хотинен Юхи-Пеккин либреттона опера-буффа.

Италин метте либретто гочйина Никола Райнос (Nicola Rainò).

Операн дуьненан премьера хилира 2012 шеран 10 июля Савонлиннера дуьненайукъара операн фестивалехь. ХӀоттийра Кильюнен Вилппус (хьалха Олавинлиннан ши премьера «Фауст» (1999) и «Бере» (2005) хӀоттийна волчу). Сценографи йира Вискари Киммос, костюмийн художник — Ринне Пийа, серлонан художник — Палониеми Илкка.

Дуьненан премьерин солисташ юкъахь бара: Туйя Книхтиля[fi], Томми Хакала[fi], кхин а Юха Котилайнен[fi], Йоханн Тилли[fi], Сиркка Лампимяки[fi].

Сюжет
-----

Сюжет гойту гӀараяьллачу Европин операн цӀа чохь — Венецерчу Ла Фениче театрехь, пхийтта шо хьалха чӀогӀа зулам хуьлуш цӀеялар нисделлайолчу.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  La Fenice -ooppera, ensi-ilta 10.7. klo 19 Olavinlinnassa(ТӀе цакхочу хьажорг) (фин.)
2. ↑  В Савонлинна отмечается 100-летие оперного фестиваля // © Yle Uutiset = Служба новостей Yle. = Сайт телерадиокомпании «Yleisradio Oy» (yle.fi)   5 июля 2012.(Хьаьжина 6 июлехь 2012)
3. ↑  Оперный фестиваль Савонлинна в сотый раз проходит в Финляндии Архивйина 2016-03-04 — Wayback Machine // Музыка России
4. ↑  La Fenice on lippalakkiooppera на сайте YLE 6.7.2010 (фин.)

Хьажоргаш
---------

* La Fenice Архивйина 2012-01-30 — Wayback Machine (фин.)
**Иван Николаевич Гвенцадзе** (1907 шеран 23 апрель, Амбролаурский муниципалитет[d], Рача-Лечхуми а, Квемо-Сванети а — 1990, Тиблиси) — лакхара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вина 1907 шеран 23 апрелехь Гуьржичоьнан Амбролауран кӀоштан Бареули юртахь ахархон доьзаллехь. Иза гуьржи вара. 1937 шарахь цо чекхйаьккхира Тбилисин индустрин институт. Цул тӀаьхьа цо болх бира Соьлжа-ГӀалахь йолу № 2 газолинан заводехь коьрта энергетик. 1939 шарахь иза ВКП(б) декъашхо хилира.

1942 шеран февралехь иза ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. Цу шаран апрелехь цо эпсарийн курсаш чекх а йаккхира, лахара лейтанантан дарж цунна схьаделира.

1942 шеран август дуьйна иза тӀамтӀехь вара. Иза хӀоттийра Степной фронтан 57-гӀа армин 14-гӀа гвардин кхиссархойн дивизин 33-гӀа гвардин артиллерин полкан батарейн куьйгалхо.

1943 шеран 26 сентябрехь Гвенцадзес дакъа лецира Пушкарёвка юртан уллехь (хӀинца Днепропетровски областан Верхнеднепровск гӀалан дозанехь ю) Днепр хих дехьаваларехь. Гвенцадзен батарейс тӀедиттина герзо доккха гӀо дира ЦӀен Эскаран плацдарм схьайоккхуш а, и карахь сацаеш а. Салтиша йиъ мостагӀийн тӀелатар йуха а туьхуьр, схьайаккхина плацдарм шор а йира, дивизин коьрта ницкъашна хих дехьабовла гӀо а дира.

1944 шеран 14 майхь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Гвенцадзен йелира Советски Союзан Турпалан цӀе. Цул тӀаьхьа цо дакъа лецира Кировоградан а, Уманско-Боташански а, Венски а операцишкахь.

1945 шарахь Гвенцадзес лакхара лейтенант даржехь эскаран болх битира. Иза Тбилиси дӀавахар, цигахь Ӏаш а, вехаш а вара иза. Цхьа хан ялча иза Гуьржийн ССР Сийлахь инженер хилира. Иза велира 1990 шарахь.

СовгӀаташ
---------

Гвенцадзен, Советски Союзан Турпалан цӀе йоцург, йелира Ленинан орден а (1944 шеран 14 майхь), ЦӀен Байракхан орден а (1945 шеран 7 июнехь), шиъ 1-ра даржан Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман орден а (1943 шеран 2 декабрехь а, 1985 шеран 11 мартехь), ЦӀен Седан орден а (1943 шеран 6 февралехь), мидалш а.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6 7   *Олег Кожухарь* Гвенцадзе, Иван Николаевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой». Теллина 2021 шеран 25 октябрехь.

Хьажоргаш
---------

* *Олег Кожухарь* Гвенцадзе, Иван Николаевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой». Теллина 2021 шеран 25 октябрехь.
* Гвенцадзе Иван Николаевич Az-Library сайтехь.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
Ӏийса хих чекхваккхар- Инжил чохь дийцина хабаран а, **Сийлахьчу Яхьяс** Ӏийса аль Масих Йордан-хи чухул ваккхаран а сийнна керстанан дезаде ду. Хи чухула воккхучу хенахь, синоптикан Инжилш дийцарца, *Дала стигалш дӀасаеллаялийтара. Ӏийсана хьалха кхокханан суьртехь лакхара охьадогӀуш долу Делан Са дӀахоьттира. Иза нийсса Цунна тӀе охьадеара. (Маттай 17:5)*. Цу меттехь стигало кхайкхира: *«Иза ву Сан хьоме КӀант! Цуьнца бу Сан лаам!»(М. 3:17)*. Ионнас дӀаязйинчу Инжилехь а дуьйцу Ӏийса Йордан-хи чухула чекхваккхар а, Деза Са доссар а. Амма ма-дарра ца яздо. Сийлахьчу Яхьяс динчу тоьшаллица дуьйцу.

Массо ширачу килсашкахь и дезаде Ӏийса дуьненчу валарца зӀе йолуш ду. Иза даздо кхолламан-беттан (январан) 6-чохь. Цхьа бакъду:

* руман-католикийн дӀахӀоьттинчу ламастаца Дела хих чекхваккхар доьзна ду Ӏийса дуьненчу валарца.
* цхьайолу юлианан рузма лелош йолу Ортодоксан килсаш, царна юкъехь Оьрсийн а, и де даздо кхолламан-беттан (январан) 19-чохь. Кхинйолу килсашкахь, царна юкъехь Константинополан килс а, Ӏийса Хих чекхваккхар даздо керлачу юлианан рузнамца кхолламан-беттан (январан) 6-чохь. Ортодокс-динехь «Дела Хих чекхваккхар» 12-чу уггаре деза долу деношан юкъадохуш ду.
* Эрмалойн Апостолийн килсехь и де лерина ду Ӏийсан Хих чекхваккхаран а, иза вина де дагалацаран а. «Ӏийса дуьненчу валар» цӀе ю цу дийнан.
**Ӏа́бдул-Ӏази́з ибн Мухьа́ммад** (1720 — гуьйре 1803) — хьалхарчу саӀудийн пачхьалкхан шолгӀа урхалча (Дирийн эмират) (1765—1803). Мухьаммад ибн СаӀудан воккхаха волу кӀант а, когаметтаверг а.

Биографи
--------

Шен да дийна волуш дуьйна Ӏабдуль-Ӏазиз ибн Мухьаммада дакъалецира йисташкара Ӏаьрбийн тайпанашна тӀелетаршкахь. 1755 шарахь цуо схьайаьккхира Хураймалу, ткъа 1764 шарахь шен ден меттана бӀаьччал лелош наджранхошца хиллачу тӀамехь.

1765 шарахь шен да веллачул тӀаьхьа Ӏабдуль-Ӏазиз ибн Мухьаммад хилира Дирийн эмиратан керла урхалча а, имам а.

Шен ден мехкаш дахаран политика дӀайаьхьира. Хьалхарчу шерашкахь керлачу эмира Ӏабдуль-Ӏазиз ибн Мухьаммада схьайаьккхира Вашм а, Судайр а, къардира цхьа дакъа кхерста тайпанаш субай а, зафир а, дезийтира шен байӀат дайта Касима доккхаха долчу декъе.

Ӏабдуль-Ӏазиз ибн Мухьаммад дӀабаьхьира тӀом Эр-Рияд эмиратан дуьхьала. Цхьаьна тӀамехь вийра Даххам ибн Даввасан ши кӀант, цул тӀаьхьа къена эмир вуьйхира. 1773 шарахь СаӀудгӀеран эскар герга кхаьччи эмир Даххам ибн Даввас ведира шен доьзалца Эр-Риядера, ткъа цунна тӀаьхьа бахара дукхаха болу гӀалин бахархой а. СаӀудгӀар тӀом ца беш дӀалецира яссаелла гӀала. Цул тӀаьхьа Дирийн эмират коьрта ницкъ хилира Недждехь.

Эр-Рияд йоьжначул тӀаьхьа СаӀудгӀеран коьрта мостагӀ хилира Диламан а, йерриг Эль-Харджан а эмир Зайд ибн Замиль. Наджранхошца аьттонза барт бан гӀоьртина, эмир Зайд дӀакхийтира ваххьабийгӀарах, амма сихха ямартло йира царна. СаӀудгӀеран кхин мостагӀа — бану халид тайпанара Арайар, цӀеххьана велира, дирийхоша цуьнан махкахь питанца вовшашца нах эгӀийра, мостагӀа гӀелвеш. Изза хьал хилира Эль-Харджехь Зайд ибн Замиль 1783 шарахь вийначул тӀаьхьа.

Эр-Рияд йоьжначул тӀаьхьа СаӀудгӀеран коьрта мостагӀ хилира Диламан а, йерриг Эль-Харджан а эмир Зайд ибн Замиль. Наджранхошца аьттонза барт бан гӀоьртина, эмир Зайд дӀакхийтира ваххьабийгӀарах, амма сихха ямартло йира царна. СаӀудгӀеран кхин мостагӀа — бану халид тайпанара Арайар, цӀеххьана велира, дирийхоша цуьнан махкахь питанца вовшашца нах эгӀийра, мостагӀа гӀелвеш. Изза хьал хилира Эль-Харджехь Зайд ибн Замиль 1783 шарахь вийначул тӀаьхьа.

1783—1786 шарахь Недждехь чӀогӀа йоьӀалла хӀоьттира, цуо мацалла хӀоттийра. Ваххьабийш гуо бина Эль-Хардж декъаза хьолехь йара. 1785 шарахь Дилам штурм йина йаьккхира, эмир Барак ибн Зайд а, цуьнан агӀончаш а байира, ткъа бахархоша байӀат дира Ӏабдуль Ӏазизан. Оццу шерашкахь куьйга кӀела йалийра СаӀудгӀарна Эль-Афладж а, Эд-Давасир а.

Цу тӀаьхь йуккъера Ӏаьрбийчоьнан латтанийн консолидаци Эд-ДирӀан гуонахьа чекхйаьлира. Амма цхьаццанхьа гӀовттамаш-м хилира, меттигера эмираш лара мегар дацара СаӀудгӀеран мостагӀий. Берриш уьш бара ах маьрша вассалаш, йа Ӏабдуль-Ӏазиза хӀиттийна куьйгалхой.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Дадаев.

**Мусли́м Ваха́евич Дада́ев** (1988 шеран май, Гикалов-Юрт, Соьлжа-ГӀалин кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн паргӀат кепар латархо, кегирхойн йукъара Российн а (2005 шо), Европин а (2005) чемпион, Российн гулйина тобан декъашхо, Дуьненан Кубок йаккхинарг (Каспийск, 2011 шо).

Биографи
--------

Вина 1988 шеран маехь Соьлжа-ГӀалин кӀоштан Гикалов-Юртехь. Нохчийчохь шозлугӀа тӀом болалучу хенахь шен доьзал къелхьара йаккхархьам дас уьш Пензе дӀабигира. Цигахь уьш Ӏийра 2002 шо кхаччалц.

ЦӀа кхаьчначул тӀехь Муслиман паргӀат кепар латар дезаделира. Амма цуьнан юртехь секци йацара. Цундела цуьнан Шинсюйр-Юккъехь йолу секци аьха дийзира. Цигахь цуьнан тренерш бара У. Сулейманов а, М. Муртазалиев а.

2003 шарахь иза паргӀат кепар латаран республикин гулйина тобан йукъавахара. 2005 шарахь иза хилар кегирхойн йукъахь Российн а, Европин а чемпион. 2011 шарахь Каспийскехь цо йаккхира Дуьненан Кубока.

Цо чекхйаьккхина Нохчийн пачхьалкхан университетан юридически факультет.

Доьзал
------

* Да Ваха — гӀишлошйархо;
* Нана Луиза — хӀусамнана.

Хьажоргаш
---------

* Муслим Дадаев — чемпион Европы
* Муслим Дадаев
* Муслим Дадаев стал обладателем Кубка мира по вольной борьбе
* Муслим Дадаев: не ожидал, что буду бороться в финале Кубка мира
* Чемпионат России 2012. Царгуш Денис - Дадаев Муслим YouTube чохь
**Абажу́р** (фр. *abat-jour*, ма-дарра — серло юкъург) — къуьдан коьрта дакъа; шуьйра лелайо интерьерийн дизайнехь, хӀусамаш исбаьхьа кечъеш.

Абажур уггаре хьалха лерина ю къегаш Ӏаткъамбечу серлонах бӀаьргаш лардан а, оьшу серло яр иза юхатохарца, дӀахударца я екъарца. Иштта абажур сих-сиха лелайо къуьда, чоь, хӀусам, уче кечъяран исбаьхьаллин элемент санна.

Истори
------

Абажур дуьххьала йукъаяьлла Францехь ши бӀе шо сов хьалха, оцу хенара дуьйна дерриг дуьненахь яьржина, чӀогӀа орамаш тесна дукхачу нехан хӀусамашкахь. Ширачу заманахь дуьйна хаьштигийн, чиркхийн, тӀехьуо мехкдаьттан чиркхийн серлонах бӀаьргаш лардан, адамаша кхуллура леррина металлан дуьхьалонаш.

ТӀаьх-тӀаьхьа оцу декоран элементан башха тидам тӀебохуьйтура дизайнераш а, декоратораш а. Абажураш ян йолийра тайп-тайпана кепара а, беса а, тайп-тайпанчу тайпана кӀадех, кечйора чечакхашца, хеборшца, туьтешца. ХӀинца абажур интерьеран оьшу а, функционалан а дакъа хилла ца Ӏа, амма эстетикан син-паргӀато а йо.

19 бӀешо чекхдолуш болало модернан мур. Цуьнан амалехь ду Ӏаламан мукъамашка, ораматийн а, тулгӀенийн бустамашка, кховдар. И дерриг а карийна интерьера дизайнехь. Абажураш тӀе дохкура зезагаш, гӀаш, полланаш, олхазарш. Ша абажуран бух хийцабала болабелира. Царна лора тайп-тайпана кепаш.

Юьхьанца абажураш кӀадех бен ца йора, амма говза дизайнераш Тиффани Луис (АЦШ) а, Антонин Дома (Франци) а бахьнехь тахана таро ю хьежа ангалин а, цӀена ангалин а абажуре. Тиффанис шен хьалхара абажур йира витраж хотӀехь дисинчу бес-бесарчу ангалих. Цунна хазахийтира ангалин кийсагаш тайп-тайпана стелаӀодан беснашца хийцадалар. Иштта кхоллаелира керла агӀо. Антонин Домас йира абажураш цӀена ангалих, хӀинццалца люстаршний бен лелош хилла доцу. ЦӀена ангали даран керла техника бахьнехь абажураш нисъелира Ӏаламан тайпана дуккха а дийна бесаш долуш.

Яр
--

Абажур ян тарло тайп-тайпанчу гӀирсех, масала, ангалих, пластмассех, металлех, кӀадих, картонах, куьйга йина цӀуоканах. Кепашца иза хила тарло, масала, конус, горгал, параболоид, параллелепипед, цилиндр я муьлхха а церан комбинаци. Абажуран чу хӀоттало цхьаъ я масех чиркх.

Абажур кечъян тарло тайп-тайпана техникашца: туьтанаш юцарца, тегарца, макрамеца.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  История абажура- История возникновения абажуров.

Хьажоргаш
---------

Викидошаман логотипВикидошаман логотип Викидошам чохь бу йаззам **«абажур»**
* Медиафайлаш Викилармехь
**ИсмаьӀил** (Ӏаьр. إِسْماعِيل‎‎‎‎) — исламан пайхамар ву, ИбраьхӀим пайхамаран وصلة= а, ХӀаджаран وصلة= а воккхах волу кӀант ву. ИсмаьӀилан историн роль бусалбан Ӏадаташкахь лакхар йу, библиналла а.

ИсмаьӀилан тӀаьхьенах схьаваьлла ву Делан элча — Мухьаммад .

Дахарех лаьцна
--------------

ИсмаьӀил АллахӀ-дала ваийтина Уммат Пайхамар вара, шен ден «ИбраьхӀиман дин» даржо, Ӏаьрбийн махкахь. Наггахь Къуръан тӀехь хехош ву иза. АллахӀ дина омарца ИсмаьӀила шен деца ИбраьхӀимца КаӀбат (ХьаьжицӀа) дира. ИбраьхӀим пайхӀамаран 86-шо долчу хенахь дуьнен чуваьлла ИсмаьӀил.

АллахӀ-дала хаам бинера, ХӀаджар а, ИсмаьӀил а гена махка дӀадига аьлла, цо иза кхочуш дира. ЯахӀума дӀа а йаьлла, цуьшинна мацалла хаалора, ИсмаьӀил гӀора дайна охьавоьжнера. ХӀаджар б арз йелла дӀа-схьа уьдура шинна лам тӀе, Сафа а, Марват а. ИсмаьӀил воьлуш гира, цуьнан когашкахь лаьттар арадетташ хи дара, и хи дара «Замзам».

Оцу метте Ӏаьрбойн къам кхечира, царех цхьа йоӀ ИсмаьӀилас маре йалира. Оцу метте ИбраьхӀим кхечира, шен доьзал лаха. Иштта цунна карийра и шиъ ХӀаджар а, ИсмаьӀил а.

ИбраьхӀиме дала кхин цхьа хӀума тӀедиллинера: «ИсмаӀилан урс хьакхар, гӀурба дар», иза кхочуш дан гӀортир иза. Дала цуьнга Ӏад вита элира ИсмаьӀил, цуьнан меттан уьстагӀ баийтира.

Шен нана дӀакхелхича ИсмаьӀилас зуда йалийра ДжурхӀум — олучу къомаца йерг. Цхьана и шиъ дӀасакъаьстира, уха а цо царех йолу кхин зуда йалийра. Ӏаьрбийн генеалоган тӀехь мабаххара, ИсмаьӀилера схьабевлла «къилбаседера Ӏаьрбий» уьш Ӏаднаниташ бу. ИсмаьӀилан каш КаӀбатан (ХьажицӀа) уллохь ду, цунах «Хьиджр ИсмаӀила» — олу. ИсмаьӀил вина 5-шо даьлча Саратас — Исхьакъ-пайхамар а вира.

ИбраьхӀима а, ИсмаьӀила а АллахӀна гӀуллакх нахе дайта дина хилла КаӀбат. Амма Дела цхьаъ веш боцчу наха шайн «деланаш» бу бохуш цхьацца жӀараш, тӀулгаш суьрташ цу цӀачу кхехьна а, царна шайн «ламазаш» деш а хилла.

| ИбраьхӀиман истори |
| --- |
| Адамаш | ИбраьхӀим • Сарат • ХӀаджар • КъатӀурат |  |
| Хилларг | Хадор • ИсмаьӀилан гӀурба дер |
| Коьрта кхетамаш | Жуьгтий • ИбрахӀиман динаш • ИбрахӀиман маьждиг |
| ИбраьхӀиман бераш | ИсмаьӀил • Исхьакъ |

| ⛭Исламан пайхамарш |
| --- |
| Элчанаш | 
Адам • Нохь • ИбраьхӀим • Муса • Ӏийса • Мухьаммад
 |  |
| Пайхамарш | 

---

Идрис • Шис • ХӀуд • Салахь • ЛутӀ • ИсмаьӀил • Исхьакъ • Якъуб • Юсуп • Айюб • ШуӀайб • Хизр • ХӀарон • ЮшаӀ ибн Нун • Ильяс • Аль-ЯсаӀ • Зуль-Кифль •  Самуил • Юнус • Давуд • Сулайман • Закария • Яхья

 |
**Са́лахь** (Ӏаьр. صٰالَحْ‎‎) — исламан пайхамар ву, АллахӀ-Дала «***Самуд***» къоман ваитина а ву.

Истори эмкалца
--------------

Деланаш бу бохуш тӀулгашна а, жӀарашна а, цӀарна а, хинна а, малхана а, баттана а ламазаш деш, цӀенчу тешарах тилла и къам, духа нийсачу новкъа даккхийта, Дала шен цӀе Салахь а йолуш, пайхамар ваийтина хилла оцу къомана, амма Салахь-пайхамар бакъвеш ца хилла цара. Цхьа билгало гайта шайна хьо Делера пайхамар хиларан, бохуш хилла оцу наха. ХӀун билгало йезара шуна аьлла хаьттича, — лома йуккъера эмкал схьайалийта, шен кийрахь кӀорни а йолуш, аьлла вукхара. Салахь-пайхамара Деле доӀа дина.

Лам бетӀаш дӀа-схьа а хербелла эмкал гучуйаьлла, йехка хан генахь йоцу билгалонаш а йолуш. Цо кӀорни а йина дукха хан йалале. ТӀаккха цхьаболчара Салахь бакъвина, цунна тӀаьхьа хӀиттина. Амма дукхах берш тӀе боьрзуш ца хилла.

Эмкална зулам дахь Дала могуьйтур дац, аьлла, дӀа аьлла оцу нахе. Ӏуьйранна яжа ара а йолуш, суьйранна чу а йогӀуш, дукха нахана кхачо ялла шура а латтош, лелаш хилла и йеза эмкал. Кхинйолу эмкалаш цунах кхоьруш, къехкаш лела йаьлла, урс а хьаькхна йийна цара и эмкал. Цуьнан са даларца цӀеххьана стиглара инзаре мох беана, стигал къевкъина. Ткъа Ӏуьйранна эмкална лазам мел бинарг а, ца тешнарш а, садаьлла Ӏуьллуш хилла, лаьтта бертал а тоьхна. Цу кепара лаьтта тӀера дайна и къам. Ткъа церан мохк нажжаз хилла бисина.

| ⛭Исламан пайхамарш |
| --- |
| Элчанаш | 
Адам • Нохь • ИбраьхӀим • Муса • Ӏийса • Мухьаммад
 |  |
| Пайхамарш | 

---

Идрис • Шис • ХӀуд • Салахь • ЛутӀ • ИсмаьӀил • Исхьакъ • Якъуб • Юсуп • Айюб • ШуӀайб • Хизр • ХӀарон • ЮшаӀ ибн Нун • Ильяс • Аль-ЯсаӀ • Зуль-Кифль •  Самуил • Юнус • Давуд • Сулайман • Закария • Яхья

 |
**Ясакх** — пачхьалкхо шен харжийн дуьхьа нахера а, организацешкара схьадоккхуш ахча ду. Ясакхца пачхьалкхан а, муниципалан хьукаматаш болх бо. Ясакх йоцург кхиъ хуьлу гулдар а, ял а. Ял дӀало декхархочо цхьацца гӀуллакхаш дечу хьокъехь.

Ясакхаш (налогаш) схьалахьайо ясакхийн  мехка-Ӏедалца. ДӀахӀоттийначу ясакхаш а, уьш юкъаяхаран принципаш а, кепаш а, методаш а, уьш хийцар а, дӀаяккхар а ю *пачхьалкхан ясакхийн система*. Ясакхаш дӀа ца ялар а, уьш дӀаяларехь юхавийлар а, дуьхьало яр а Ӏедало таӀзар деш зуламаш ду.

Ясакхаш шина тайпа хуьлу: дуьххьал дӀалуш а, лач тайпа а. Вайн эрил хьалха 3000-2800 шерашкахь Ширачу Мисарехь хилла ясакхийн система хьалхарчех лоруш ю.

Хьостанаш
---------

1. ↑  «Яндекс». Словари", определения налогов Архивйина 2013-10-30 — Wayback Machine
2. ↑  Налоги // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
Кеп:КъБА бокс драфт
**2009 шеран КъБА драфт**  хилира Нью-Йорк штатера Нью-Йоркехь, «Мэдисон-сквер-гарден» зал чохь 25 июнехь. Драфтал 60 де хьалха 103 ловзархочо шайн цӀераш кховдийра драфте: царех америкин колледжашкара 74 студент а, 29 ФЦШ дозанал арахьа ловзу кхечу махкара а ловзархоша. 55 ловзархочо тӀаьхьа шешша чуделла кехаташ схьаийцира, драфтехь бисира 39 АЦШ ловзархо а, 10 кхин махкахо а. Царна юкъахь баца автоматаца драфте баха бакъо йолу ловзархой. Драфт гайтира АЦШ ESPN каналехь. 2009 шеран драфтехь хьалхара харжаман бакъо елира 2009 шеран 19 майхь хилла лотерейн жамӀашца, «Лос-Анджелес Клипперс» команда. 2009 шеран драфтехь дуьххьара дакъалецира «Оклахома-Сити Тандер» клубо, 2008 шеран июль кхаччалц Сиэтлехь хилла «Сиэтл Суперсоникс» команда.

1. ↑  Early Entry Candidates for 2009 NBA Draft Архивйина 2009-05-05 — Wayback Machine. NBA.com. 2 мая 2009
2. ↑  2009 NBA Draft.  ESPN.com. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 апрелехь. Теллина 2009 шеран 30 мартехь.
3. ↑  Clippers win No. 1 pick in Draft; Kings slip to fourth (ингалс.).  НБА (May 19, 2009). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 апрелехь. Теллина 2009 шеран 19 майхь.
4. ↑  *Pian Chan, Sharon*. Sonics, city reach settlement, *Seattle Times* (2008-07-02). Хьаьжна 2 июлехь 2008.(ингалс.)
Стейниц Вильгельман а, Чигорин Михаилан а йукъара матч — йоьалгӀа официалан дуьненан чемпион дарж къовсаран матч ю. Иза хилира 1892 шеран 1 январера 28 февраль кхаччалц Испанин Куба гӀайрен тӀиера Гаванехь.

Матч дӀаяьхьира цхьамма 10 толам баккхалц, амма чот 9:9 хилча 12 толаме кхаччалц яхйала езара иза. Хенан терго: 2 сахьт хьалхарчу 30 таттарна, кхин а 1 сахьт тӀехьарчу хӀора 15 таттарна. Чот 11½:10½ йолуш Стейниц хьалха волуш 23-гӀа партехь Чигорина толаман позици а йолуш гӀалат даьккхина ийшира матчехь.

Матчан таблица
--------------

| № | Декъашхой | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | Очкеш |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | АЦШн байракхСтейниц, Вильгельм | 0 | ½ | ½ | 1 | ½ | 1 | 0 | 0 | ½ | 0 | 1 | 0 | 1 | 1 | 0 | 1 | 0 | 1 | 0 | 1 | ½ | 1 | 1 | **12½** |
| 2 | Российн байракх Чигорин, Михаил | 1 | ½ | ½ | 0 | ½ | 0 | 1 | 1 | ½ | 1 | 0 | 1 | 0 | 0 | 1 | 0 | 1 | 0 | 1 | 0 | ½ | 0 | 0 | 10½ |
| Ловзаран денош | 1.1 | 3.1 | 5.1 | 7.1 | 10.1 | 12.1 | 14.1 | 16.1 | 19.1 | 21.1 | 24.1 | 26.1 | 31.1 | 2.2 | 4.2 | 7.2 | 9.2 | 14.2 | 16.2 | 18.2 | 23.2 | 25.2 | 28.2 |

Билгалъевлла партеш
-------------------

### Чигорин — Стейниц

Кеп:Шахматан диаграмма

**1. e4 e5 2. f4 ef 3. Кf3 Кf6 4. e5 Кh5 5. Сe2 g6 6. d4 Сg7 7. O-O d6 8. Кc3 O-O 9. Кe1 de 10. С:h5 gh 11. de Ф:d1 12. К:d1 Кc6 13. С:f4 Сf5 14. Кe3 Сe4 15. Кf3 Лfe8 16. Кg5 Сg6 17. Кd5 С:e5 18. К:c7 С:c7 19. С:c7 Лac8 20. Сg3 Кd4 21. c3 Кe2+ 22. Крf2 h4 23. Сd6 Кd4 24. cd Лc2+ 25. Крg1 Лee2 26. Лae1 Л:g2+ 27. Крh1 Крg7 28. Лe8 f5 29. Кe6+ Крf6 30. Лe7 Лge2 31. d5 Лcd2** (хьажа диаграмме)

**32. Сb4?? Л:h2+**, 0 : 1

Хьажоргаш
---------

* Партии в базе Chessgames

Кеп:Шахматех ловзарехь дуьненан чемпион дарж къовсаран матч (1886-1990)
**Clash Royale** — мобилан ловзар, RTS жанряхь, Android а, iOS а планформана тӀехь, арахецца 2 мартяхь 2016 шарахь, Supercell олу компанес. Цхьана шарахь Clash Royale-с шен кхоллархошна миллиард сов доллар деана.

Геймплей
--------

Геймплейна коьрта - латар ду, ахь мостагӀийн бӀаьвнаш йохо еза, хьайн картийн эскарца, кхин а хьайн бӀаьвнаш ларо еза мостагӀах. Йерриг а 3 бӀов ю: жима шиъ а, тӀехь принцесса йолуш, цхьаъ, тӀехь эла (паччахь) волуш а.

СовгӀаташ а, критика а
----------------------

Clash Royale 2016 шарна хьалхара декъе уггар дика ловзар ду аьлла Google Play Awards-с. Кхин а Clash Royale Apple-с уггар гӀарадаьлла iPhone-н ловзар ду аьлла, 2016 шарахь.

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

Clash Royale Supercell сайтан тӀехь

Google play
, лат. маттера гочдича — «» къилбаседерКхин тӀе, Цезара Рубиконах волуш и фраза ца аьлла боху, ткъа аьлла: ανερρίφθω κύβος («кхаж тесна хуьлийла»), дийцарехь («Pompejus», 60 корта).
И дешнаш аьллачул тӀаьхьа Цезарь шен эскаран коьртехь къилбаседа мехкан тӀеваьлла. Иштта болабелла беха Цезаран коьртехь волчу руман сенатана дуьхьала.

Историн хилам толлуш, кхерамечу гӀуллакхе вахар билгалдаккха деза, хӀунда аьлчи цуьнгахьа яцара цунах доглозуш йолу масех Руман уллора легион бен. Ехачу перспективехь ала мегар ду, динчу гӀуллакххо ша бакъдира, стратегехь Рум яккхаро а, Помпей юхаваларо а девнехь коьрта роль ловзийра, ткъа тӀаьхьо, шен политикин карьера даржера йолийна волу, Цезарах хилира.

Дешнийн маьӀна ду: «харжам бина», йа «йоккхачу Ӏалашонан дуьхьа хӀуъу а дан», кхин а леладо, хуьлуш дерг юхадоккхийла доций хаийтархьама а. Цуьнан дешнаш лара мегар ду, «тӀайнаш дагийна», «юханехьа некъ бац», «я накха мидалшкахь хир бу, йа корта къухашкахь хир бу», кхин а.Литература
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

* *Бабичев Н. Т. Боровской Я. М.* Словарь латинских крылатых слов: 2500 единиц. / Под ред. Я. М. Боровского. — 3-е изд. стер. — М.: Рус. яз. 1988. — С. 52—53. — ISBN 5-200-00013-0.

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая датская
* Большая каталанская
* Большая норвежская
* Брокгауза и Ефрона
* Universalis

 |
ХӀара йаззам бу Википедин администраторех лаьцна лаьцна.  Википеди:Администратораш лаьцна, хьажа Администратор (маьӀнаш) (маьӀнаш).
**Администра́тор** — административан (урхаллин) белхаш йа цуьнца йогӀу бакъонаш йелла стаг.

**Администратор** — Руман-католикин килсехь — килсан структурашкахь урхалла деш волу динан да.

**Администратор** — эталонан финансийн индикаторан администрированих жоп луш болу финансийн базарашкара кхоллам.

**Администратор** — Къаьмнийн доттагӀаллин мехкашкахь инарла-губернаторан декхарш кхочушдийриг.

**Хаамийн технологин гуо:**
Хаамийн технологешкахь билгалдоху кхин а лахара терминаш а, говзаллаш а:

* Системин администратор
* Машанийн администратор
* Лардаран администратор
* Хаамийн базин администратор
* Веб-форуман администратор

Компьютеран гуонан гергахь оцу терминашна шуьйра дина дацдар «админ» ду, системин администраторашна - «сисадмин».


|  |  |
| --- | --- |
|  | Дешан йа дешнийн цхьаьнакхетаран маьӀнийн церца богӀуш болчу йаззамашка хьажоргаш йолу исписка.Нагахь шу Википедин  кхечу йаззаман могӀамера кхуза кхаьчнехь, дехар ду, йуха а гӀой хьажорг нисйе, цуо оьшу йаззаме кхачитархьама. |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Адмиралтейн майда.

**Адмиралте́йн майда** — Воронежера Центран кӀоштера Петран бердйистан майда.

Истори
------

Адмиралтейн майда даздарца дӀайиллина 1996 шеран 7 сентябрехь, российн флотан 300 шо кхочуш ГӀалин де долуш. Флот йарна иэсанна хӀиттийна ростралан богӀамаш а, триумфан нартол а. Майда кечйина архитектора А. И. Анан проектаца, гӀалин коьрта исбаьхьалчин A. M. Яновскийн кхоллараллин пхьолгӀехь. Майданан комплекс йукъайахара XVIIбӀешеран чаккхенгахь йина Успенски Адмиралтейн килс.

2014 шарахь майданехь бердйисте хӀоттийна кема-музей Гото «Предестинаци».

Майданахь дӀахьо синкъерамаш а, Ӏидийн концерташ а.

Галерей
-------

* Ростралан богӀамРостралан богӀам
* Успенски Адмиралтейн килсУспенски Адмиралтейн килс
* Кема-музей Гото «Предестинаци»Кема-музей Гото «Предестинаци»
**Магоме́д Аба́сович Аба́сов** (**Абасил Магомед**, 1932 шеран 25 декабрь, Тлайлух[d], ДегӀастанан Автономин Советийн Социалистийн Республика — 2014 шеран 19 октябрь, ХӀинжа-ГӀала) — жӀайхойн поэт, Дагестанан Халкъан поэт (1995).

Биографи
--------

Чекхйаьккхина М. Горьскийн цӀарах йолу Литературин институт. Цо бина лаьмнашскахь ойлу школашкахь хьехархон болх а, Дагестанан книгийн издательствон жӀайхойн редакцин редакторан а.

1967 шо дуьйна иза ву Дагестанан йаздархойн союзан Куьгаллаллин декъашхо.

1959 шарахь цуьнан байташ дуьххьара араелира «Красное знамя» цӀе йолу республикин газетехь а, «Дружба» альманахехь а. 1961 шо дуьйна цуьнан байташ арахоьцара жӀайхойн къона поэтийн гуламашкахь «Молодые голоса», «Говор ручьёв», кхийолчарехь а. Абасовн «Подснежник» цӀе йолу хьалхара жӀайхойн маттахь байттийн гулам араелиран 1965 шарахь. Цул тӀаьхьа араелира цуьнан байтийн гуламаш : «Ночная лампада» (1966), «Орёл на скале» (1968), «Морская волна» (1971), «Горы над облаками» (1973), «В горах» (1975), «Череда» (1978), «Капельки» (1981), «Стихи и поэмы» (1982), «На крыльях ласточки» (1985).

Цо йазйина масийтта берийн байтийн гулам: «Лесные сказки» (1972), «Лесные мелодии» (1974), «Пламенные сердца» (1978), «Лесные тайны» (1983); «Махмуд из Кахаб-Росо» а, «Камалил Башир» а трагедеш а. 1985 шарахь Москвахь араелира цуьнан байтийн книга «Орлиное перо» («Современник», 1985). 2004 шарахь Дагестанан книгийн издательствехь араелира цуьнан хаьржина говзарийн гулам жӀайхойн маттахь.

1974 шарахь ЖӀайхойн эшаран а, драман а театрехь хӀоттийна «Махмуд» цӀе йолу трагеди бахьнехь цунна делира Гамзат Цадасан цӀарах долу республикин совгӀат. Иштта иза ву Кахаб-Россора Махмудан цӀарах долу йукъараллин литературин совгӀатан лауреат.

Шен тӀаьххьара денош цо деккхира ша вина Тлайлух юртахь. Иза Ӏиначу цӀинчохь йу литературин музей.

СовгӀаташ
---------

* Дагестанан Халкъан поэт (1995)
* ДАССРн исбаьхьаллин Сийлах гӀуллаккхо
* Медаль «За любовь к родному селу»

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Народный поэт Дагестана Абасил Магомед удостоен награды «За любовь к родному селу».  www.riadagestan.ru. Теллина 2015 шеран 26 декабрехь.

Хьажоргаш
---------

* На 82-м году жизни скончался известный аварский писатель, народный поэт Дагестана Магомед Абасов Архивйина 2020-10-17 — Wayback Machine
* Хунзахский район Официальный сайт

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Библиографин каталогашкахь | 
* GND: 136374476
* VIAF: 467144647724774099071
* WorldCat VIAF: 467144647724774099071

 |
**Назир-Хьаьжин Абаст-Хьаьжа** (1825 шарахь, Нохчийчоьнан Курчалойн кӀоштара Ӏаларой-Эвла) — накъшбандин тӀарикъатан шайх, Зандакъара ГӀеза-Хаьжин мурид хилла. Тайпана Ӏаларо.

Биографи
--------

Абаст-Хьаьжа дуьнен тӀе ваьлла 1825 шарахь, Ӏаларой-Эвла. Зандакъара ГӀеза-Хаьжин мурид хилла, накъшбандин тӀарикъатан шайх а хилла. И тӀарикъат хьеха цунна бакъо йелла Ӏаларара Мата-Хьаьжас, ткъа цунна бакъо еллера ГӀеза-Хьаьжас. Абаст-Хьаьжа йа Аза-Хьаьжа цӀарца вевза.

Масех шарахь ваьхна Мескитахь, цигахь имам лаьттира иза. Абаст-Хьаьжин нийсархой хилла Шелара Суоип-Молла, Курчалойра ЯнгӀульби-Хьаьжа, Кхошкельдара Юсуп-Хьаьжа, Митаев Ӏела (Ӏовдин Ӏела), Цоцин-Эвлара Мани, Хьаьпшара Сулим-Хьаьжа. Абаст-Хьаьжас шозза хьаьжа дина (тӀаьххьара — 1908 шарахь).

Абаст-Хьажи шиъ ваша хилла — Эски (1854) а, Талхат (1857) а.

Абаст-Хьажи йиъ зуда а, итт кӀант а, кхоъ йоI а хилла.

Абаст-Хьаьжа кхелхина 1924 шарахь, дӀаверзийна Ӏаларой-Эвлахь, веллачул тӀаьхьа шо даьлчи цуьнан каш тӀехь зиярат дуьйгӀира. Цунна уллехь дӀаверзийна, наха чӀогӀа лерам беш хилла волу, ши кӀант — Халад а, МагӀарби-Хьаьжа а.

Вирд
----

Ӏуьйра ламаз динчул тӀаьхьа, ламаз карахь долуш. Ас ният ди сай Устаза Абаст-Хьаьжас тӀе диллина вирд даккха, Дела доьхьа Далла АллахӀу Акбар.
3-шахIадат даладо
100-АстагӀфируллахI
500-ЛаилахӀа иллаллахьу
100-салават.

Назманашкахь хьахавар
---------------------

Ильмади Цоккуевн назмехь хьахийна Абаст-Хьаьжа:
«Марша ва хьо Воккха-Хьаьжа!».

Дала билгалйинчу бешахь

Ахь исламан стоьмаш кхиий.

Сийлахь йолчу Ӏалашонца

Ахьа къона Хьаьжой кхиий!

ГӀеза-Хьаьжа, Кишин-Хьаьжа,

Узун-Хьаьжа, Абаст-Хьаьжа

Хьайца цхьаьна балабелахь

Ахьа тхоьгахьа гӀодоккхуче!

Абаст-Хьаьжин цӀе иэсехь
------------------------

ЧӀуьлга-Юртара керла Абаст-Хьаьжин маьждиг
Теркан кӀоштан ЧӀулга-Юртахь диллина керла маьждиг Абаст-Хьаьжин цӀарах ду.

Иштта ду ЧӀулга-Юртахь Абаст-Хьаьжин цӀарах урам а.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Шейхи и эвлийяи Чечни. Два основных тариката — накшбандия и кадирийя 08.06.2011(ТӀе цакхочу хьажорг)
2. ↑  Абст-Хьаьжи вирд Архивйина 2018-10-04 — Wayback Machine
3. ↑  Назманаш. Ильмади Цоккуев
4. ↑  Улицы села Знаменское района Надтеречный
Аваби Мухьаммад Акхташи.
**Аваби Мухьаммад Акхташи** (ХVI — ХVII бӀешарашкахь) — Ӏилманча историк, тептархо, «Дербенд-наме» цӀе йолу жайнан автор. Мухьамад дай Пхьарчхошкара хила.

«Дербенд-наме»
--------------

«Дербенд-наме» жайна тӀехь дуьйцуш бу У — Х бӀешарашкахь хила хиламаш. Иза ю ДегӀастанан, Персин, Ӏаьрбийн юкъаметтиган истори, ислам дин даржор, Дербент гӀалин сийлахь меттигаш юьйцу цуна жайна тӀехь.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Алигаджиева З.А. КРАТКИЙ КУРС ЛЕКЦИЙ ПО КУЛЬТУРЕ И ИСКУССТВУ ДАГЕСТАНА Махачкала 2016 с. 53
2. ↑  Известия. Статьи и материалы по истории Чечено-Ингушетии. Т. 9. Ч. 3. Вып. 1. – Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1974. – 135 с. С. 13
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Дуьхьалонан министр.

**Азербайджанан дуьхьалонан министралла** (азерб. Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyi) — Азербайджанан Республикин дуьхьалонан сферера пачхьалкхан урхалла деш а, тӀеман политика лелош а йолу кхочушдаран Ӏедалан пачхьалкхан меже (министралла). ТӀеман ведомствон куьйгалхо дуьхьалонан министр дарже хӀотта а во, дӀа а воккху Азербайджанан Республикин Президенто.

Азербайджанан Республикин Дуьхьалонан министр 2013 шеран 22 октябрехь дуьйна — инарла-полковник Гасанов Закир.

Истори
------

1918 шеран 28 декабрехь Азербайджанан Демократин Республикин Парламент хийшамашкахь кхайкхийра ХойгӀеран ФатахьӀали Ханан правительствон деклараци, «*Эскар*» декъехь йаздина дара: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Правительствон коьртачех цхьа Ӏалашо йу мохк Ӏалаш бан лур болу тӀеман ницкъ кхоллар. Оцу ницкъан дерриг оьшург латто деза: герз, духар, даар, кхин дерг а. Правительство сихха иза кхолла йолало. | » |

Уггаре ладаме структурин эскаран дакъош кхоьллина хила деза 1919 шеран 1 ноябрь кхачале: кхаа полках лаьтта хьалхара гӀашлойн дивизи, артиллерин дивизи, телеграфан, дошлойн, пулеметан тобанаш, кхаа полках лаьтта дошлойн дивизи, хӀаваан тоба, цӀерпоштнекъан батальон.

1. ↑  Азербайджанская Демократическая Республика (1918―1920). Парламент. (Стенографические отчеты). — Баку, 1998, с. 82—83
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Акаев.

**Ака́ев, Даша́ Ибраги́мович** (1910 шеран 5 апрель, Шалажа, Хьалха-Мартан кIошт — 1944 шеран 26 февраль, Раквере, Эстони) — хьалхара нохчийн лётчик, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, майор, Балтийски флотан 9 штурмовой дивизин 35 штурмовой авиаполкан командир.

Биографи
--------

Иза винера 1910 шеран 5 апрелехь Шалажахь (Хьалха-Мартан кIошт). Цуьнан да вара Акха дивизин ветеран Ибрагим Акаев. 1920-гӀа шераш долалучу хенахь цера доьзалла кхелхира Закан-Юрте (ТӀехьа-Мартан кӀошт). Дашаc чекхйаьккхира Ермоловски школа-интернат, Ростовн ФЗУ а.

Цо «Ростсельмаш» заводехь слесарь болх бира. Шен мукъа хан хилча иза аэроклубе оьхура. 1931 шеран январехь Даша деша вахара Бийскехь йолу Хьалхара вовшахтоьхна граждански авиацин пилотин школе. 1933 шарахь Акаевс и школа чекхйаьккхин Кавказал дехьара юртбахаман авиацин пилот хилира.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабелча хенахь иза вара Амуран ЦӀен Байракхан флотилехь лакхара лейтенант. Цо масийттуза рапорт йаздира ша фронте вахийта аьлла. ТӀаьххьаре куьйгалхос иза тӀамтӀе вахийтира.

1942 шеран январь чекхболуш хенахь Акаев кхечира ЦӀен Байракхан Балтикан флоте. Цо леладора МБР-2 цӀе йолу кеманаш. 1942 шеран 15 августехь тӀеман кхиамашан цунна йелира ЦӀен Седан орден.

1942 шо чекхдолуш иза вахитинера авиашколе Ил-2 кема Ӏамада. Школа чекхйаьккхича иза вахитинера ВВС КБФ 9 штурмовой дивизин 35 штурмовой авиаполке. 1943 шарахь цунна майор звани а йелира, иза 35 авиаполкан командир а хӀоттира.

1944 шеран 23 февралехь цунна хиира нохчийн цӀера бахар. 26 февралехь иза а, цуьнан ворхӀ накъост а велира Раквере аэродроман тӀе бомбанаш ятташ хенахь. Иза хьалхатеттира Советски Союзан Турпал цӀе йаларна, амма нохчий ву аьлла иза чекхцавалийтира.

Хьажоарагаш
-----------

* ЖЗЛ. Даша Акаев. Летчик из Закан-Юрта Архивйина 2013-09-05 — Wayback Machine
* Даша Акаев. ЖЗЛ YouTube чохь

|  |
| --- |
| 
П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
**«Ва́шингтон пост»** (инг. *The Washington Post* — Вашингтонан пошта) — америкин хӀор дийнан газет ду. Арахоьцу Вашингтонехь. Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн нана-гӀалин уггаре доккха газет ду, иштта къена, Ӏаткъам болу газет санна лоруш ду. Газето арахоьцу чехка йолу керланаш, къоман а, халкъашна юккъера а темийн репортажаш, очеркаш, комментареш.

«Демократи боданехь ле» ю газетан лозунг, 2017-чу шарера дуьйна цуьнан коьрта цӀе йолчехь яздо и дешнаш.

Газетна 47 Пулитцеран совгӀат делла, царна юкъахь ялх къаьсттина совгӀат 2008-чу шарахь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  The Washington post. — 1836.
2. ↑  The ISSN portal (инг.) — Paris: ISSN International Centre, 2005. — ISSN 0190-8286
3. ↑  Макеенко, 2006, с. 675.
4. ↑  Paul Farhi (February 24, 2017), «The Washington Post’s new slogan turns out to be an old saying», *The Washington Post*
**Абака́ров СаӀдулла́ ИбрахӀи́мович**  (вина 1953 шеран 2 декабрехь, Иджеван гӀалахь Эрмалойн ССР) — советийн а, российн а Кеп:Стоматолог, кхоллархо, медицинин Ӏилманийн доктор, профессор, РФ хьакъ долу лор, Ӏилманан а, технологин а областера РФ пачхьалкхан совгӀатан а, РФ Правительствон совгӀат а лауреат 2020 а, 2016 а, 2018 а. ортопедин а, йукъара стоматологин а кафедрин куьйгалхо, Цахаддош говзаллин дешаран Российн медицинин академин стоматологин факультетан декан.

Биографи
--------

Вина Эрмалойн ССР Иджеван гӀалахь.

СовгӀаташ а, декъалаллаш а
--------------------------

Москохан 850 шо кхачаран мидал, Республика ДегӀанан хьакъ долу лор, Российн Федерацин хьакъ долу лор.

2016 шарахь «стоматологин областера керла дешаран программаш кхочушйаран дешаран арахецарийн кхоллар» белхийн циклаш бахьнехь удостоен Премии Правительства Российской Федерации в области образования. Коллективан куьйгалхо вара.

2018 шарахь хӀокху социалан ладаме стоматологическин цамгарех цомгашчарна реабилитаци йаран заманан эффектан а, жамӀе а хьесапех Ӏилманан маьӀна дарна, кечам барна, клиникин практике балорна делла Российн Федерацин Пачхьалкхан Ӏилманийн а, техникин а областера совгӀат. Коллективан куьйгалхо вара.

Российн Федерацин Президентан омарца делла (РӀА академикашцаца Чойнзоновца а, Решетовца а цхьаьна автор волуш) Российн Федерацин Пачхьалкхан Ӏилманийн а, техникин а областера фундаментан дисциплинашна йукъара дарбанна биомедицинин агӀора дарбанна тӀевахарна, реконструкци йарна, коьртан а,вортанан а дестаран лазар долчарна реабилитаци йарна совгӀат (2020). 

«Российн Федерацин хьакъ долу Ӏилманан гӀуллакххо» сийлахь цӀе (2021). 

«Республика ДегӀастанан хьалха гӀуллакхаш дарна» орденца совгӀат дина (2021).

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Кхечу хаамашца, ДАССР Ӏовхойн кӀоштара Чаравали
2. ↑  Лауреатом премии правительства России стал профессор Садулла Абакаров Архивйина 2018-06-16 — Wayback Machine
3. ↑  Доктор из Дагестана стал лауреатом премии Правительства России
4. ↑  Профессор Садулла Абакаров стал лауреатом премии Правительства России
5. ↑  Российским медикам присуждены премии Правительства РФ в области науки и техники
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Абрамова (маьӀна).

**Абра́мова Анастаси́я Лавре́нтьевна** (жималлехь — **Токунова**, 1915—2012) — советийн Ӏилманча-бриолог.

Биографи
--------

Йина 1915 шеран 26 октябрехь Петарбухехь белхалочуьнан Токунов Лаврентий Сергеевичан а, цуьнан зудчун Мария Клементьевнин доьзалехь. 1933 шарахь дуьйна болх бира Гельц Максан цӀарах заводехь, чертёжник даржехь, оццу хенахь дийшира Ленинградан университетан белхалойн факультетехь. 1934 шарахь деша дӀахӀоьттира ЛПУ биологин факультете ЛГУ, хаьржира морфологин а, лакхара ораматийн систематикан а кафедра, цигахь дийшира профессор Буш Николай Адольфович волчохь.

Анастасия Лаврентьевнин дуьххьарлера Ӏилманан йаззам арабелира зорбане 1938 шарахь, иза лерина бара хийцало суланех (*Festuca varia*). 1937 шарахь марзделира корсамкепарчийн флора Ӏамор. 1939 шарахь тӀаьх дика чекхйаьккхира Ленинградан университет, кхин дӀа дийшира аспирантурехь.

1939 шарахь Анастасия Лаврентьевна мааре йахара шен цхьаьна курсехь дешначу Абрамов Иван Ивановиче (1912—1990). Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш Абрамова-Токунова Анастасия шен йоьӀца (Абрамова Людмила Ивановна, йина 1940 — биологин Ӏилманийн кандидат) кхалхийра Череповеце, цул тӀаьхьа — Башкирийчоь. 1944 шарахь кхелхира Сталино гӀала, тӀом чекхбаьлча кхин дӀа дийшира ЛПУ аспирантурехь Корчагин Александр Александровичан куьйгаллехь, иштта аьхкенан практика а йора студенташца.

1946 шарахь дуьна Анастасия Лаврентьевнас болх бира ССРС ӀА Ботаникан институтан лахара Ӏилманан белхахо. 1947 шарахь цунна делира биологин Ӏилманийн кандидатан тӀегӀа, *Meesiaceae* а, *Catoscopiaceae* а доьзалийн монографи. 1954 шарахь дуьйна Абрамова Анастасия йара лакхара Ӏилманан белхахо.

А. Л. Абрамовас дакъалецира «ССРС зирхан ораматийн флораш» йаздарна.

1979 шарахь Анастасия Лаврентьевна пенсе йахара.

2012 шеран 6 августехь Абрамова Анастасия Лаврентьевна йелира 96 шо долуш.

Цхьайолу Ӏилманан публикацеш
----------------------------

* *Абрамова А. Л. Абрамов И. И.* Материалы к флоре печёночных мхов Юго-Осетии // Труды Ботанического института АН СССР, сер. 2. — 1953. — Т. 8. — С. 375—402.
* *Абрамова А. Л. Абрамов И. И.* Киммерийские мхи Дуаба (Абхазия) // Труды Ботанического института АН СССР, сер. 2. — 1959. — Т. 12. — С. 301—359.
* *Абрамова А. Л. Абрамов И. И.* К пониманию некоторых дальневосточных мхов СССР // Новости систематики низших растений. — 1981. — Т. 18. — С. 153—178.
* *Абрамов И. И. Абрамова А. Л.* Конспект флоры мхов Монгольской народной республики // Биологические ресурсы и природные условия Монгольской народной республики. — 1983. — Т. 17. — 222 с.

А. Л. Абрамован цӀе тиллина ораматаш
------------------------------------

* Entosthodon abramovae Fedosov & Ignatova, 2010
**Абугач** — Енисейн губернера Минусинскан гуонера Койбалан аренан думера гӀезалой хилла финнех даьлла къам, даьхна Ӏай Абакан хица кхелхаш, ткъа аьхка Утах, Карасух, Бея хишца а, Каракуль Ӏамца йолчу 6 эвлахь. 1859 шеран терхьашца вериг а 100 стаг хилла. Церан схьабовлар Урал лаьмнашкара хилла. Дийцарехь самодийн тобанера хилла, амма XIX бӀешарахь цара буьйцург туьркийн мотт хилла. ТӀаьххьара абугачах хилла хакасийн койбалан декъан этносан тоба.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи. СПб. 1895
2. ↑  Виксман, Рональд. Народы СССР: этнографический справочник. (Armonk, New York: ME Sharpe, Inc. 1984) с. 3