recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Шайо эрк тӀиера тӀом** (*Сайо, Дуьра эрк; Мохи чӀоьжехь*) — 1241 шеран 11 апрелехь хилла Мажаройчоьнан паччахьан Бела IV-гӀачун а, цуьнан вешин, Хорватин герцоган Коломанан а эскарна цхьаьна агӀора, коьртехь Батый, Шибан, Кадан, Субэдэй волу Монголийн империн эскаршна йукъара вукха агӀора тӀом, иза хилира 1236—1242 шерашкахь монголаш малхбуза бахаран гуранчохь, Къилба-малхбуза Русин а, Юккъера Европин а 1240—1242 шерашкахь тӀелетачу хенахь. Мажарийн-хорватийн эскаран тӀех боккха иэшам хилира.

Бахьнаш
-------

1240 шарахь, монголаш Русин тӀелетачу хенахь, Мажаройчоьнан паччахьо Бела IV-гӀачо тӀе ца ийцира шен йоьӀан Аннин деина захало, хьалха Черниговн Михаил Всеволодовичан кӀентан Ростиславан, тӀаьхьа шен йоьӀан Констанцин деина захало Галицин Даниил Романовичан кӀентан Леван деина, уьш шешша Мажарчу а богӀуш. ХӀора уьш бахкар хронологица доьзна ду Киевн монголаш кхерам тасарца.

Монголийн коьрта ницкъаш, Галич схьаяьккхинчул тӀаьхьа, 1241 шеран 12 мартехь Карпатийн дукъ Мункач (Мукачево) а, Унгвар (Ужгород) а хадош тӀелетира Мажаройчоьнна, 16 мартехь монголийн хьалхара тоба (Шибан, 10 эз. бере) гучуелира Пешт кӀелахь. Каданан корпус яхара къилба маршрутца, Молдавехула а, Трансильванехула а, хӀаллак йина мажарийн гӀаланаш Варадин, Арад, Перг, Егрес, Темешвар, амма коьрта тӀом болалуш дӀакхийтира коьртачу тобанах.

Шина агӀонан ницкъаш
--------------------

Монголийн эскар, галицин-волынан латтанаш тӀиера тӀелетира Юккъера Европин, иза 100 эз.ст. гергга бара, кхин тӀе, Польше яхара коьртехь Байдар волу 3 эзар стаг, ткъа коьрта ницкъаш бекъна кхаа тобане Мажаройчоьнан дуьхьала хьажийра..

Гильом де Рубрукан хаамашца, 1253 шарахь Мажаройчоьнан паччахьан эскар 30 эзар дара. Амма и мах хадийра монголаш чубаьржинчул тӀаьхьа. ТӀемал хьалха мажарийн эскарх схьакхийтира Хорватин герцоган Коломанан эскар, мажарийн-хорватийн эскаран барам хила тарлора 60 эзар сурхо..

Джувейнис мах хадабо мажарийн ницкъийн (*башгирдийн*) 450 эз. сурхо, хьахабо Шибанан хаам, *уьш шозза алсама бу монголийн эскарал*. Рашид ад-Дина терачу дийцарехь яздо 400 эз. сурхочух, амма, и хилам дӀахьо 1236 шеран Ийдалан Булгаре.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3  Храпачевский Р. П. Батыево побоище
2. ↑  Carey, Brian Todd, p. 128. В т.ч. основная группировка под командованием Батыя 20-25 тыс.чел. отряд для флангового манёвра под командованием Субэдэя 10-15 тыс.чел.
3. ↑  Liptai, Ervin (1985), Military History of Hungary, Budapest: Zrínyi Katonai Kiadó.
4. ↑  Морган, Дэвид (1990) *Монголы*. Oxford: Blackwell. ISBN 0-631-17563-6.
5. ↑  Р. П. Храпачевский. Военная держава Чингихана — М: ООО «Издательство ACT», 2004
6. ↑  Гильом де Рубрук. Путешествие в восточные страны(ТӀе цакхочу хьажорг)
7. ↑  Джувейни. История завоевателя мираアーカイブされたコピー. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 16 мартехь. Теллина 2011 шеран 31 майхь.
8. ↑  Рашид-Ад-Дин. Сборник летописей
**Шис бин Адам** (Ӏаьр. شِيث‎‎) — исламан пайхамар ву, Адаман а, Хьавван а кӀант ву.

Биографи
--------

Дийцарехь ма-бохху, Шис вина Хьавас, Адаман зудчо, Къабилас шен ваша ХӀабиль вийначул тӀаьхьа. Шен дена Адаман дукхавезарг хилла Шис. Адам веллачул тӀаьхьа, АллахӀ-дала шен пайхамар хаьржинера Шис. Цуьнга даийтина хилла 50 хьарчораш (сухьуф). Шисас шен тӀаьхьенца, гергга эзар йарташ йина хилла.

Шисас дукха меттехь хьехам беш хилла, АллахӀ-делан некъ тӀеберзош а хилла. Адамас а, Шисас а дуьххьара КаӀбат (ХьаьжицӀа) доьттина хилла. Шис-пайхамар дуьненахь ши бӀе сов шарахь ваьхна.

| ⛭Къуръан чохь хьахийна пайхамарш |
| --- |
| Элчанаш | 
Адам ▪ Нухь ▪ Ибрахӏим ▪ Муса ▪ Ӏиса ▪ Мухьаммад
 |  |
| Пайхамарш | 

---

Идрис ▪ Шис ▪ Хӏуд ▪ Салихь ▪ ЛутӀ ▪ Исмаӏил ▪ Исхьакъ ▪ Яӏкъуб ▪ Юсуф ▪ Айюб ▪ ШуӀайб ▪ ХӀарун ▪ ЮшаӀ ибн Нун ▪ Ильяс ▪ Аль-Ясаӏ ▪ Зул-Кифл ▪  Шамвил ▪ Юнус ▪ Давуд ▪ Сулайман ▪ Закарийя ▪ Яхья

 |
**Шо́раллин зо́налла** — экватор тӀера полюсашка кхаччалц геосистемийн компонентийн а, комплексийн а физикин-географин хийцамийн законийн процессаш.

Зоналлин бахьнаш
----------------

Зоналлин хьалхара бахьна — Дуьненан куц горгалкепара а, латтан тӀе маьлхан зӀаьнарш кхетаран са хийцабалар бахьнехь а Маьлхан энерги шораллехь цхабосса ца йекъар. Цул сов, шораллин зоналла йоьзна йу Маьлхан тӀекхача йолчу меттиган барамах, ткъа Дуьненан массо Ӏаткъам бо атмосфера сацо таронна, атмосфера трансформатор а, энерги дӀасайоькъург а йу.

Доккха маьӀна ду сема эклиптикин экъанехь дӀатаӀаран, цунах доьзна шеран заманашкахь маьлхан йовхо цхьатерра ца йар, ткъа дийнахь-буса хьийза плането дӀатаӀайо хӀаваан массаш. Мелхан зӀенарийн энерги цхьабосса ца йекъаран жамӀ ду лаьттан тӀехулара зоналан радиацин баланс. Йовхо цхьабосса ца кхачаро Ӏаткъам бо хӀаваан массаш латтаранна, тӀуналлахьовзарна, атмосферин циркуляцина.

Зоналла йовхонан а, тӀуналлин а шеран йуккъера барамехь гайтина ца, амма гойту шеран чуьра хийцамашкахь а. Климатан зоналла го охьадарехь а, гидрологин ражехь а, духу чкъор дарехь а, уьшалш дарехь а. Боккха Ӏаткъам бо органикин йукъанна, спецификин рельефан кепашна. Цхьаьна тайпана хӀоттамо а, хӀаваъ дукха лелаш хиларо а лакха мел довлу зоналлин башхаллаш дӀайоху.

ХӀора эхигехь билгалйоккху ворхӀ-ворхӀ циркуляцин зона. Шораллин зоналла хуьлу Дуьненан Ӏапказ чохь.

Шораллин зоналлин коьрта бахьна — экватор тӀера полюсашка кхаччалц йовхонан а, тӀуналлин а йукъаметтиг хийцайалар ду.

Хьажа кхин а
------------

* Климат
* Алисовн климатийн классификаци
* Кёппенан климатийн классификаци
**Дефенестраци** (латинан маттера *de* — схьадаккхар, *fenestra* кор) — стаг йа цхьа хӀума аракхоссаран сацам бу. Чехийн историн а, политикин а феномен ю. Гена дӀайоьдуш тӀаьхье йолу хилларг ду.

Чехин исторехь шозза хилла Прагин дефенестраци: хьалхара 1419-чу шарахь, шолгӀа 1618-чу шарахь. Дефенестраци бахьана долуш Чехехь а, йистерчу пачхьалкхашкахь а дехха литтина девнаш. Чехийн исторехь кхиъ ши хилларг «дефенестраци» санна лара мегар ду.

**Прагин хьалхара дефенестраци** — динан къийсаман эпизод ю. Оцу муьрехь 1419-чу шеран мангалан (июлан) 30-чохь гуситийн радикалаш байина гӀалин кхеташонан декъашхой. Хьалхара дефенестраци тӀера болабелла гуситийн тӀемаш. Уьш литтина 1436 шо кхаччалц.
| Москохан элий (1276—1598) |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Даниил Александрович

|  |
| --- |
|  |
| Юрий Даниилович |
| Иван I Калита

|  |
| --- |
|  |
| Симеон Горди |
| Иван II Красни

|  |
| --- |
|  |
| Дмитрий Донской

|  |
| --- |
|  |
| Василий I

|  |
| --- |
|  |
| Василий II Тёмни

|  |
| --- |
|  |
| Иван III

|  |
| --- |
|  |
| Василий III, зуда Глинская Елена

|  |
| --- |
|  |
| Иван IV Грозни

|  |
| --- |
|  |
| Фёдор I Иоаннович |

 |

 |

 |

 |

 |
| Юрий Звенигородский

|  |
| --- |
|  |
| Василий Косой |
| Дмитрий Шемяка |

 |

 |

 |

 |

 |

 |

**Ю́рий (Гео́ргий) Дани́илович** (1281 — 21 ноябрь 1325) — 1303—1325 москохан эла, 1318—1322 Владимиран сийлахь эла, 1322—1325 Новгородан эла.

Биографи
--------

Александр Невскийн кӀентан, москохан элан Даниил Александровичан воккхаха волу кӀант. Олалла дина Переславль-Залесскехь, ткъа 1303 шарахь дуьйна — Москохахье. 1303 шарахь Москохах дӀатоьхна Можайскан олалла.

### Михаил Тверанца болу къийсамаш

Коьрта йаззам: **Тверан сийлахь олалла**
Сийлахь эла Андрей Александрович веллачул тӀаьхьа (1304) болабелира, Владимирехь сийлахь олалла дан ярлык еллачу, Михаил Ярославич Тверан а, Юрий Данииловичан а йукъара къовсам. Къовсам бара пачхьалкхан латташ тӀоьхула а (Переславль-Залесски 1305, Кострома 1305, 1317, Городец, Лаха Новгород 1311—1312), Новгородехь Ӏаткъам латторхьама а (Михаил йира дааран сурсатийн къоьлла Торжокехь 1312, ткъа иштта цхьа жамӀ а доцуш тӀелетира Новгородан 1314), килсанца барт бархьама а (митрополит Максим 1305 шарахь веллачул тӀаьхьа митрополит хилира галицан иерарх Пётр, тверан Геронтий а ца хуьлуш). Михаил шозза тӀелетира Москохан (1305 а, 1308 а), амма ца йаккхайелира иза. Цкъа тверхоша иэшийра москохой а, гӀезалой а (1317, Бортеневн тӀом), цкъа лаьттира Ийдалан шина бердаца дуьхь-дуьхьал (Костроман гергахь, 1317). Цкъа тверхоша иэшийра новгородхой (Торжкан кӀелахь, 1314), шозза лаьттира Ийдалан шина бердаца дуьхь-дуьхьал (Тверан кӀелахь, 1314, 1317).

1311 Юрийс дӀалецира Лаха Новгород, цига олаллин хаийра шен ваша Борис. 1317 Юрийс Дешийн Ордахь йалийра Узбек-ханан йиша Кончака (керсталлехь — Агафья), цунна делира лакхара монголийн гурганан дарж, аьлчи а ЧингизгӀеран нуц. 1317 шеран 22 декабрехь иэшийра Михаил Тверанчо, Тверан 40 чаккхармехь йолчу, Бортенев эвлан кӀелахь, иза Орда ведира, цигахь Узбек ханан уллерчу Кавгадыйн гӀоьнца, гӀоьртира ханега шен политикин мостагӀ дӀаваккхийта, Михаил Ярославич бехке вира, Тверехь тамашийна еллачу Кончакан (Агафьян), дӀовш малийна аьлла.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Что замалчивает русская история.  islamnews.ru (2014, 19 сентябрь). Теллина 2014 шеран 23 сентябрехь.
**Ӏарафат де** (Ӏаьр. َيَوْمُ عَرَفَة‎‎) — иза зул-хьижжат беттан уьссалгӀа де ду. Бусалба нехан уггар дезачу денойх цхьа де ду, зул-хьижжат беттан хьалхарчу итт дийнах цхьаъ долу дела. Цу дийнахь хьаьжой Ӏарафат лам тӀехь лаьтта, хӀунда аьлча цу тӀехь латтар хьаьжан арканех уггар коьрта рукн йолу дела. Ӏарафат лам бу Маккин Малхбалехьа, изий, ТӀаифий цхьаьнатухучу некъа тӀехь 22 км гергга, Ӏ0 км Минан, 6 км Муздалифатан. Иза Хьараман дазонал арахьа цхьаъ бен йоцу еза меттиг йу.

Зуль-хьижжат беттан уьссалгӀачу дийнахь малх схьакхетарца хьаьжой дӀабоьлху Минара Ӏарафате, цигахь латтархьама. Ӏарафатехь латтар кхочуш хуьлу цуьнан муьлххачу агӀора хьаьжо веана хилчахьана, хиъна Ӏаш хуьлийла и, йа воьдуш, йа дӀатевжина. Амма, цу дийнахь хьаьжо Ӏарафатан билгалдинчу дазонашкахь сецна вацахь, цуьнан хьаьж доьхна лорур ду. Ӏарафатехь латтар хьаьжан арканех уггар коьрта рукн ю, цу хьокъехь деана Мухьаммад пайхамаран ﷺ къамел долу дела: «*Хьаьж — иза Ӏарафат ду, ткъа гуллучу буьйсанна Ӏуьйра ламазе веанарг милла а велахь, цуьнан хьаьж къобала хир ду*». Иштта цо дийцина: «*Баккъалла а АллахӀа дозалла до Ӏарафатан охӀлаца стигалан охӀланна хьалха, тӀаккха Цо олу: Хьовсийша Сан лешка, Со волчу баьхкина-кх уьш меш хьирчина йолуш, ченах буьзна болуш*».

ЦӀе тиллар
----------

Ат-ТӀабарсис аьлла: «Ӏарафат — иза шена тӀехь латтар важиб долчу гӀарайаьллачу меттиган цӀе йу, ткъа Ӏарафат де — цигахь латтаран де ду». Цунна иштта цӀе тилларан хьокъехь деана массийта къамел ду Ӏеламнехан. Цхьаболчара аьлла: цунна иштта цӀе тиллина, Адам а, Хьавваъ а цигахь девзина дела. Ткъа кхечара боху, цигахь Джибрил малико Ибрахӏим пайхамаран хьаьжан белхаш Ӏамийна дела тиллина. Ткъа кхечара боху, цигахь вовше нах бойзу дела тиллина. ГӀолехь дерг хьалхара ши къамел ду: Адам а, Хьавваъ а йалсамани чуьра арадаьккхинчу хенахь, цигахь цхьаьнакхетта и шиъ, цундела аьлла цуьнах Ӏарафат. Ткъа шолгӀа къамел: Джибрила цигахь гуо тосуш ИбрахӀиман гайтина хилла хьаьж до меттигаш а, цуьнан белхаш а, цуьнга хоттуш хилла цо: «*Девзаний хьуна, девзаний хьуна?*» ИбрахӀима жоп луш хилла: «*Девзина, девзина!*».

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Сунан ат-Тирмизи; Сунан ан-Насаи, Муснад Ахьмад
2. ↑  Аль-Мустадрак Ӏала-с-сахьихьайн

Хьажоргаш
---------

|  |
| --- |
| 
П:  **Ислам** П:  **Макка**
 |
**ӀаьржахӀордан экономикин цхьаьнагӀуллакхдаран кхоллам** — ӀаьржахӀордйистан а, Къилба Балканера а 12 пачхьалкх цхьаьнатуху правительствошна йукъара кхоллам (дуьненайукъара кхоллам), кхоьллина Ӏаьржа хӀордан бассейнехь цхьаьнагӀуллакдар, машар, цхьаьнаэшшаралла кхиорхьама а, къагорхьама а.

1992 шеран 25 июнехь цхьайтта махко куьг яздира ӀаьржахӀордан экономикин цхьаьнагӀуллакхдаран кхоллам барт тӀехь, ткъа кхоллам юкъабелира 1999 шеран 1 майхь, Истмалахь агӀонаша «Босфоран дӀахьедарна» куьг яздича. Секретариат (BSEC PERMIS) кхоьллира 1994 шеран мартехь, Истмалахь (Туркойчоь) ю.

ӀЭЦКХ инарлин секретара Цвиркун Виктора 2013 шарахь билгалдаьккхира:

> 
> 
> Иза йолу 21 шарахь оха цуьнан болх гайтина ца Ӏаш, иза ӀаьржахӀордан регионан чӀогӀа иэшар а гира. И гучуделира чолхечу заманахь, кхолламан юкъайогӀу масех пачхьалкхан, юьйхира политикин а, дипломатин а юкъаметтигаш. Тхоьх хилира царна йукъара диалоган цхьаъ бен йоцу платформа. Муьлхха а тайпана политикин моменташ йукъара йоху къамел а ца деш, концентраци ца йо экономикин гӀуллакхашна бен. Нагахь тхан балхахь политика хилахь, и ша тайпа платформа дӀаер ю. Дерриг консенсус тӀехь лаьтташ ду.
> 
> 
> 

Мехкаш-декъашхой а, мехкаш-тергамчаш а ӀЭЦКХ      Мехкаш-декъашхой ӀЭЦКХ
     Мехкаш-тергамчаш ӀЭЦКХ
Российн поштан конверт, 2012
Российн поштан конверт, 2017
Сербин поштан марка, 2017

1. ↑  Генсек ӀЭЦКХ: нужно забыть о политике и заниматься экономикой | РИА Новости
**Ӏаьнан гӀала** *(1918—1943 шерашкахь — Исбаьхьаллийн гӀала**)* — Российн коьрта императоран гӀала ю. Цуьнан адрес ду: *Дворцовая площадь (ГӀалин майда), 2-гӀа гӀишло/ Дворцовая набережная (ГӀалин хийист), 38-гӀа гӀишло, Петарбух*. Таханлера гӀалин гӀишло (пхиолгӀа) хьалайоьттина 1754-чу-1762-чу шерашкахь схьавалар италхойх долуш оьрсийн архитекторо Франческо Растрелли Бартоломеос. ГӀишлон хатӀ ду интерьерашкахь французийн рококо йолу елизаветан барокко.

Советан заманера схьа дуьйна, гӀалин чохь дӀахӀоттийна ю Пачхьалкхан Эрмитажан коьрта экспозици.

1762-чу шарахь гӀишло яр чекхдаьллачул тӀаьхьа 1904-гӀа шо тӀекхаччалц россиян императорийн Ӏаьнан резиденци санна лелош яра.

1904-чу шарахь ӀӀ-чу Николайс даимлера резиденци Паччахьан Юьртара Александровски гӀале дехьаяьккхира.

1915-чу шеран эсаран-беттан (октябран) тӀера 1917-чу шеран лахьанан-батте (ноябран) кхаччалц гӀали чохь паччахь волу Алексей Николаевичан цӀарах госпиталь яра.

1917-чу шеран мангалан-беттан (июлан) тӀера лахьанан-батте кхаччалц гӀалин чохь ***Ханна йолу мехка урхалла*** яра.

1920-чу шарахь кхолламан баттахь (январахь) гӀали чохь схьайиллина Карчаман (Революцин) пачхьалкхан музей. 1941-ра шо кхаччалц иза а, Эрмитаж а цхьана гӀишло чохь яра.

Ӏаьнан гӀалано, ГӀалин майдано кхуллу таханлерачу гӀалин хаза архитектурин ансамбль. Россиян а, дуьненаюкъарчу а туризман объекташна юкъахь коьртачех цхьаъ ю.

* М. Зичи.М. Зичи.
* 
* 
* 
* 
* ИнтерьерИнтерьер
*

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  archINFORM (нем.) — 1994.
2. ↑  Статья «Дворец искусств» на сайте АИФ.
3. ↑  Зимний дворец на livejournal.com
Американ Цхьанатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департамент (инг. *United States Department of State* я *State Department*), — Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн мехка урхаллин кхочушдаран Ӏедалан федералан меже ю. Цо Президентаца консультацеш дӀахьо, дуьненайукъара юкъаметтигаш латтайо, кхечу арахьарчу гӀуллакхийн министраллин белхаш кхочушдо.

Кхийолу кхечу арахьарчу гӀуллакхийн министраллаш санна иза кхоьллира 1789-чу шарахь, цу хенахь пачхьалкхан кхочушдаран департамент яра иза. Цунна тӀехь декхарш дара, масала  Цхьанатоьхначу Штатийн арахьара политика дӀаяхьар а, дозанал дехьа йолчу дипломатин миссишна тӀехь урхалла дар, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Кхолламехь Цхьанатоьхна Штаташ йовзийтар.

Цул сов, Пачхьалкхан Департаменто болх бо кхечу пачхьалкхашкахь социалан, политикин программаш дӀахьучу коммерци лелош йоцучу организацешца.

АЦШ пачхьалкхан секретарь ву департаментан куьйгаллехь.

1. ↑  Global Research Identifier Database (инг.) — 2015.
2. ↑  *(unspecified title)* // **(untranslated)**
3. ↑  Federal Register (инг.) — Washington, D.C.: Office of the Federal Register, 1936. — ISSN 0097-6326; 2167-2520
Вивиан Мэлоун яра Алабаман Университетехь дешна хьалхара Ӏаьржа Iамеркхо. 1963 шаре кхаччалц университетехь расийн сегрегаци яра. КӀайн боцчу студенташна магош дацара цига лела.
**Расизм —** гергара доцчу къаьмнашна юкъахь мостагӀалла лело кхоьллина буржуазин реакционни теори ю. Расизм- шайн политикин а, экономикин а Ӏедал дӀахӀотто гӀерташ йолу тобанийн карахь долу уггар даьржина «герз» ду. Цуьнан уггар кхераме кепаш ю: апартеид а, геноцид а. Расизм- адамийн расаш бакъонашкахь цхьабосса цахиларехь лаьцна Ӏилманца йогӀуш йоцу идеаологи ю. Расизм кхоллаелла *леш бацабен дӀахӀоттам* хилчу муьрехь. Ткъа расистийн теореш хӀоттийна 19-чу бӀешерахь.

Расизман таханлера кепаш дукхахьолехь йоьзна ю халкъашна юккъахь йолчу биологин башхаллаш чулоцуш социалан кхетамашца.

Дуьххьара «расизм» дош билгалдаьккхина 1932-чу шарахь Ларуссан французийн дошамехь. Оцу жайнехь расизм билгалъяьккхина *«цхьа расийн тобанан олалла кхийолу расийн тӀехь дӀахӀоттош йолу система»* санна.

Билгалдахарш
------------

1. ↑
«**Ре́йнджерс**» (инг.  а, скот.  аRangers Football Club, гэлийн. Club Ball-coise Rangers) — 1872 шарахь кхоьллина Глазго гӀалара шотландин футболан клуб. Уггаре дукха чемпионатехь титулаш яьхна Шотландин футболан клуб (55 толам). Шотландин чемпионатехь уггаре къеначех футболан клуб. ХӀинца а шотландин Премьер лигин декъашхо ю. ЦӀера матчаш дӀахьо 50 000 хьажархо чухоам болчу «Айброкс» стадион тӀаьхь.

Клубан истори
-------------

### Кхоллар а, хьалхара шераш а (1872—1899)

«Рейнджерс» кхоьллина меттиг — Глазго Грин
Футболан клуб «Рейнджерс» кхоьллина веа къоначу шотландхочо: вежарий Питер а, Мозес а МакнилигӀар, ткъа иштта Питер Кэмпбэлла а, Вильям Макбета а 1872 шеран Март. Оцу хенахь дукха хьолахь ма-хиллара, команда кхоьллинчеран ахча а, спортан духар а дацара, буьрка а яцара. Амма бара боккха лаам а, кегийрхойн ойла а яра, цунах хилира исторехь уггаре дикачех цхьаьна футболан командан Шотландин хилла а ца Ӏаш, кхин а Йоккха Британин а некъ болало меттиг.

1872 шеран майхь ловзийра дуьххьарлера матч — доттагӀаллин ловзар «Калландер» клубца «Глазго Гринан» йукъараллин аренаш тӀехь, иза чекхъелира жамӀ 0:0 долуш. Кхин цхьаъ доттагӀаллин матч, оцу шарахь ловзийначех, «Клайд» (хӀинца йолчу «Клайд» футболан клубаца йукъара хӀумма а дац) командан дуьхьала яра, иза чекхъелира толамца чот 11:0 йолуш. Иза яра клубан исторехь дуьххьара матч, тӀаьхьа ламаст хилла синачу духарца ловзийна. «Рейнджерс» кхолларан официалан терахь лору 1873 шеран 15 июль, оцу дийнахь клубо дӀабаьхьира хӀора шеран гулам, хаьржира декъашхой. Циггахь тӀеийцира Мозес Макнилис кховдийна «Рейнджерс» цӀе. Иза цуо схьаэцнера регбех лаьцна жайнин тӀиера, хетарехь меттигера командан цӀе йолу.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Также распространён вариант «Глазго Рейнджерс»
2. ↑  *Paul Smith.* Scotland Who's Who: International Players 1872–2013. — Pitch Publishing, 2013. — P. 126.

Хьажоргаш
---------

* «Рейнджерс» командан сайт
**Ибраги́м Беркма́нович Сама́дов** (1968 шеран 18 июль, Мамакхин-КӀотар, Нохчийн Республика, ССРС) — нохчийн штангист, ССРС чемпион (1991), Европин чемпион (1992), дуьненан чемпион (1991) йуккъерачу йозаллин категорехь, ССРС Сийлахь спортан говзанча (1991).

Биографи
--------

Вина 1968 шеран 18 июлехь Нохчийн Республикин Соьлжа-ГӀалин кӀоштан Мамакхин-КӀотарехь. Иза йеза атлетика Ӏамо волавелира 12 шо кхаьчча. Цуьнан хьалхара тренер вара Валентин Чингисов. 1982—1984 шерашкахь иза Ӏаш вара Ворошиловградан спортан интернатехь. Цигахь цуьнан тренер вара Лев Пекарь. 1984 шарахь иза Соьлжа-ГӀале схьавеара. Цу хенар дуьйна цуьнан тренераш бара Ибрагим Кодзоев а, Адлан Магомадов а.

1989 шарахь цхьана йерригсоюзан кегирхойн йахьаллонашкахь цуьнан хьалхара допинг-тестас бакъхьара жоп делира. ШозлугӀа тестехь цуьнагахь допинг ца карийнехь а, цунна шин шеран говзалла йохира. Цуьнан дисквалификаци чекхйаьлча 1991 шарахь цо X ССРС халкъийн Спартакиадехь толам а беккхира, иза ССРС вовшахтоьхна тобана йукъа а йазвира. Донауэшингенехь хилла дуьненан чемпионатехь цо дашо мидал йаьккхира. Иза хилира йеза атлетикехь хьалхара нохчийн дуьненан чемпион.

1992 шарахь СНГ вовшахтоьхна тобанан йукъахь цо Сексардехь хилла Европин чемпионатехь толам беккхира. Цул тӀаьхьа цо Барселонехь хилла Олимпиадехь дакъа лецира. Цо цигахь 3-гӀа меттиг йаьккхира. Хиллачун реза воцуш, иза шен мидал пьедестал тӀе а йиллина дӀавахара. Цо и дарна бахьнехь Халкъашна йуккъера олимпиадан комитетас иза валлалц говзаллехь вохийра.

Кхоно и хан лахйира шина шара кхаччалц. Иза чекхйаьлча Самадов йуха а тренировкаш йолаян гӀортира. Нохчийн Республикехь оцу балхан аьтто ца хиларна, иза Кхазакхстане дӀавахара. Яхьаллонашкахь цо дакъалоцара Кхазакхстанан вовшаха тоьхна тобанан йуккъехь.

1997 шарахь Ибрагим Самадовс спорт йитира. Иза Нохчийн Республике схьавеара. ХӀинца иза тренер болх беш ву. 2010 шо дуьйна иза ву юниорашна йуккъехь Европин а, дуьненан а чемпион (2012), Российн чемпионатан а, Универсиадан а совгӀатхо (2013) Магомед Абуев Ӏамош.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  1991 шарахь ССРС йеза атлетикин чемпионат йара аьхкенан Спартакиадан йукъайогӀуш
2. ↑  Бронзовый призёр Олимпиады
3. ↑  Профиль Магомеда Абуева на сайте WSPORT — SHATOY

Хьажоргаш
---------

* Профиль на сайте Chidlovski.net(ингалс.)
* Архивйина 2016-12-03 — Wayback Machine
* Профиль на сайте WSPORT — SHATOY
* Долг фортуны

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Olympedia
* Спортивная Россия

 |
**Ӏарамийш** — Ӏаьрбаша мехкаш бахале Шеман, Ӏиракъан, Эрмалойчоьнан махкахь даьхна семийн къаьмнаш.

Библица, Ӏарамийн да ву Семан кӀант: *«Семан кӀентий: Ӏелам, Асур, Арфаксад, ЛутӀ, Ӏарам»* (ХӀусаман бахам. 10:22).

Дуьххьара хьахийна вайн эрал хьалхара III-гӀа эзарлагӀа шеран юккъехь; вайн эрал XIV шо хьалха ӀарамгӀеран кхерста тайпанаш хевшира Шеман гӀум-аренашкахь, цигара юккъера Евфрат тӀекхочура уьш; вайн эрал хьалхара XII—XI бӀешераш декъалучу заманахь баьржира ерриг Хьалхара Азехь. Цхьацца меттигашкахь (масала, Урдан эркан малхбалехьа) арамийх охьахевшина бахархой хилира.

Вайн эра долалуш Ӏарамийн мотт хилира Хьалхара Азин коьрта юкъахь лела мотт.

Ӏарамийн тӀаьхьенаш лору хӀинцалера ассирийхой, хӀунда аьлча Страбона шемахой а, Ӏарамийн а грекийн цхьаьна цӀарца олу.

ХӀинца беха Ӏарамийш — коьртаниг малхбуза-шеман Ӏадатан керстанаш бу, уьш Туркойчохь, Шемахь, Израилехь еха ассирийхойн бухара тоба ю (масех бӀе стаг), дуьненахь уьш бисина 5 эзар стаг гергга.

Истори
------

Ӏаьрбийн гӀум-аре къилбаседехьа лаьтта шуьйра аса, иза юкъаяхна КанӀанан а, Месопотамин а, яхъелла Анатолийн лаьмнийн къилба йистте кхаччалц. Оцу юккъера махко шен заманахь ладаме роль ловзийра КанӀанан а, Месопотамин а исторехь. Ханаанан иза шен рогӀехь яра, йоцучу хенан политикин сацам барехь, дозанера, юха терза нисдаран фактор. Месопотамийн пачхьалкхашна и аса яра хӀорд тӀе а, Палестине а, Мисар а воьду кевнаш. Шеман-Палестинан регионан дисина дакъа санна, оцу махкахь а, хуьлура тӀемаш а, йаьржара оьздангаллаш а.

СемигӀарах болу талорхоша, долчу тешаллашца баьхна вайн эрал хьалхарчу II-гӀачу эзар шарахь Лакхара Палестинехь, цигара тӀелетара луларчу мехкашна, географин хьолаша шайна билгала йаьккхина роль ловзайора. Иштта цкъан а ца кхоьллира цхьан а масштаб йолу хӀума, кегийра паччахьаллаш йоцург, уьш чӀагӀбала буьйлабелира месопотамин ницкъ байначу муьрехь, амма тӀаьхьа, шозлагӀа тӀелетта, къарбира.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Страбон и армяне. География. 34
2. ↑  В Израиле появился первый признанный государством арамеец(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).
Ӏаьнан баганан хьун
Ӏаьнан пейзаж
Ӏа Сярьги Ленинградан областехь 1972 шо.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Ӏа (маьӀнаш).
**Ӏа** — шеран заманах еаннах цхьаъ, гуьйренна а, бӀаьстенна а йукъахь.

Оцу шеран заманан коьрта хьесап — дукхаха йолчу Дуьнеан кӀошташкахь хӀоьттина лахара температура (Цельсин 0 градусал лахара), ло латта тӀе оьгу, лаьтта охьадуьллу.

Дуьнен тӀиера заманан хийцамаш боьзна бу планета Мелхан гуонаха шеран хьовзаран мурца а, орбитан экъане хьаьжна хьовзаран семан таӀарца а.

Астрономин Ӏа
-------------

Астрономин Ӏа планетан тӀехь лаьтта Ӏай малх цӀа кхачарца бӀаьста де-буьйса нисдаллалц, аьлчи а Дуьненан Къилбаседа эхигехь 22 декабрера 21 март кхаччалц, Къилба эхигехь 22 июнера 21 сентябрь кхаччалц. Цхьацца шерашкахь (Дуьнен тӀехь) и астрономин моменташ йогӀу тайп-тайпанчу хенашкахь (гайтинчу де-буьйсан чохь).

### Астрономин Ӏа Нохчийчохь

Нохчийчохь **Ӏа** — Ӏаламехь уггар шийла хан ю. Маца юлу Ӏаьнан чилла. Муха хуур ду Ӏа доьлча? Халкъо олуш ду: «Малх цӀа кхаьчча Ӏа дулу». Иза нийса ду. Де уггар дацделла хан хуьлу иза. Цул тӀаьхьа догӀуш долу масех де кхин хийца ца луш лаьтта.

И денош дӀадевлча, де дахдала долало. Ӏаьнан уггаре а шийла цхьа мур хуьлу. Цунах чилла олу. Чилла юлу Ӏа доьлла ткъа де даьлча. Иза шовзткъа дийнахь-бусий лаьтта. Чиллахь гӀайба санна тӀе ло диллина, массо а геннаш лаьтта хӀуттуш букар дахна хуьлу диттийн, коьллийн. Ӏаьнан хьун, хьежа ца кӀордош, исбаьхьа хуьлу. ХӀаваъ цӀена, садеӀа атта хуьлу.

Рузман Ӏа
---------

Рузман Ӏа лаьтта кхаа баттахь: Къилбаседа эхигехь иза — декабрь, январь, февраль, ткъа Къилбахь — июнь, июль, август.

Ӏийса пайхамар وصلة= варан а, керла шеран а Ӏиданийн ламасташкахь а, Русехь Святкаш олуш хилла церан деланийн динан аналогашкахь а, Ӏа доладалар малх цӀа кхачаре дихкина.

XVIII бӀешо кхаччалц Москохан пачхьалкхехь Ӏа лорура Ӏийса пайхамар, ӀалайхӀи салам, винчу денна (25 декабрь) тӀиера Дика кхайкхоран де (25 март) кхаччалц. ХӀора шеран заманахь лорура 91 де 7 минот ах минот.

Суьрташ
-------

* Iаьнан пейзаж.Iаьнан пейзаж.
* Ӏай тӀе ша биллина дитташ а, коьллаш аӀай тӀе ша биллина дитташ а, коьллаш а
* Ша лаьтта гӀорийна диттШа лаьтта гӀорийна дитт
* Херршинг - жима гӀап-гӀалаХерршинг - жима гӀап-гӀала
* Iа Болотнизехь.Iа Болотнизехь.
* Iаьнан суьйре Сярьгашкахь.Iаьнан суьйре Сярьгашкахь.
* Хуьнан IаХуьнан Iа
* Iаьнан некъ.Iаьнан некъ.

Хьажа кхин а
------------

* ХӀоьънан Ӏа

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Иван Забелин.* Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях. — М.: Транзиткнига, 2005. — 162 с. — ISBN 5-9578-2773-8

Хьажоргаш
---------

* Описание зимы в природе
**Сомалийцы** (сомал. Soomaaliyeed, Ӏаьр. الصوماليون‎‎) — Африкин маӀа уллехь дехаш долу къам, уьш бу 15-17 миллион стаг. Цера мотт бу кушитийн гаьнна афразийн меттанийн доьзалан йукъара сомалойн мотт. Дукхах болу сомалой бехаш бу Сомали пачхьалкхехь, циггара бахархойн йукъахь уьш бу дукхахберш, цул совнах беха Кенин къилбаседа-малхбален декъехь, Эфиопин малхбален декъехь (Огаден, цхьайолу хенахь цара Йоккха Сомали пачхьалкх кхолла гӀерташ къийсамаш бира), Джибутехь а. Бевда бахана дукха самалой бу дукха пачхьалкхашкахь, къаьстина Италехь, Йоккха Британехь, Германехь, Канадехь, Нидерландашкахь, АЦШехь.

Билгалдахарш
------------
Доккха Ӏаьржа уор ду хӀара, вайн седарчийн аначоьнан юккхехь "**М 87**" олуш шен цӀе а йолуш. Дуьнена исторехь уггаре а цӀена гуш даькхина сур ду хӀара.
ХӀара тардеш кечдина суртхӀоттор ду, ши Ӏаьржа уор вовшах-кхетарх лаьцан, и шиъ вовшах кхетча кхаьчна дуьнена чу - тӀеозоран тулгӀенан хаам.
**Ӏаьржа уор** — иза цхьа меттиг ю (Ӏаьржа седа) седарчийн - аначоьнашлахь, цуьнан кхин цӀе "Ӏаьржа Ӏуьрг" ю амма иза йа "Ӏаьржа уор" алар бахьан ду, цигахь цу чохь дерг хӀун ду ца хаьа дела олуш. Серло а цуьнах йадалуш йоцун-дела а ю и ишта Ӏаьржа меттиг. Билгалла тахан цуьнах хууш дег ду из седанан чаккхе хилар. Седа шен багарехь атаман зарзатехь кхин йага хӀума а ца-хилча уггаре а кегира атаман чура дакъошца а оьккхе дӀабоьда, ишта оц седан тӀехулар массех чӀоьр лаьлхарца седан юкъчоь тӀеттӀа а таӀайой бухахь йисан букъарш ю иза - "Ӏаьржа уор" йа "Ӏаьржа Ӏуьрг" йа "Ӏаьржа седа".

Стенах тера ю и меттиг алла холо а ду цуьнах тера кхин хӀумма а доцун дела, бIаьра-чура Iаьржа йукъера буьйра санна оц чоьхьа йаьлла серло ара ца йолу ишта оцунах теро а йолуш меттиг ю иза - сярло чура ара цайаларехь, амма кхечу хьелашца лелаш Ӏадаташ ду цигахь.

Гайтархьам хӀоттийна сурт ду хӀара, Ӏаьржа уор шен хӀозца гуобаьккхина гуо а тосуьйтуш.

Бусулба динехь цуьнах хууш дерг
-------------------------------

Дала Къуръанчохь седа лаьттинчу меттигах дуй-боу.

* Къуръан 56:75
* فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ
* ТIаккха Ас дуй боу седарчий (اقِعِ - чубужу, чубожар) (дIадаханчу) меттигах! (Седа ша-шена чубужу, Iаьржа седа хуьлуш йа Iаьржа уор хутте).

Хьажоргаш
---------

* Ӏаьржа уорнаш // Физикан энциклопеди
* *У. Дж. Кауфман*. Стиглара аненийн агӀонаш

Билгалдахарш
------------
**Радонежан Сергий** (кхин цӀерш- *Радонежан игумен; Оьрсийн лаьттан игумен; йерриг Россин Ӏаламаташ деш эвлаяъ*). Бакъ цӀе **Варфоломей**. Сергий вина терахь билгала хууш дац- 1314-чу шеран 3-гӀа май йа 1322-чу шеран май бутт. 1392-чу шеран 25-гӀа сентябрехь кхелхина .

Оьрсийн килсан иеромонах ву. Монастырш йиллинарг ву, царна йукъехь Москва юххехь йолу Сийлахь Кхолхонан монастырь (таханлерачу дийнахь-**Кхолхонан-Сергийн лавра**).

Оьрсийн халкъан динан гулдархо. Сергийн цӀарца доьзна ду **Сийлахь йолу Русин** оьздангаллин идеал а, оьрсийн динан культура (ма-дарра аьлча, шайерриг оьрсийн культура) а. П.Флоренскийс Сергех *«Росси ларйеш долу малик»* аьлла. **Исихазман** векал санна войзуш ву. Оьрсийн ***къаналлан** (старчество)* кхоллархо. **Киновия** *(монахийн йукъара хӀусамш)* цӀе йолу тоба йуха йукъайаькххина цо.

15-гӀа бӀешар дуьйна **Оьрсийн Ортодоксан Килсехь** эвлаяийн тобанах лоруш ву. Шира зама дуьйна керст наха а, шира ортодоксан уммато а къобал веш ву. Дешархошан верас (гӀолоцург) ву.

Билгалдахарш
------------
**Саксо́ни** (нем. *Sachsen*, л.-луж. Sakska), официалан цӀе: **Маьрша пачхьалкх Саксони** (нем. *Freistaat Sachsen*, л.-луж. Swobodny stat Sakska) — Германин латта. Коьрта гӀала — Дрезден.

Майсен Марк 929-чу шарахь кхолларца дIайолало Маьрша пачхьалкх Саксонин 1.100 шо гергга йеха йолу истори.

Саксонин латтанах 1918-чу шарахь республика хилла, ткъа и республика национал-социалистин 1933-чу шарахь Iедал карадаххалца бен ца лаьттира.

Маьрша революци дIайоьдучу хенахь, Саксонин латта йухаметтахIоттадаран хьокъехь къамелаш дIадуьйладелира.

Майсенера Альбрехтсбург цIе йолу гIопахь 3-чу октябрехь 1990-чу шарахь йуха керла дIахIоттайира Маьрша пачхьалкх Саксони.

Тахана Маьрша пачхьалкх Саксони шен диъ миллион бахархошца а, 18.400 гергга йеакIов километарца Германин йукъадогIу латтанех йалхолгIачу меттехь ду майдане хьаьжча.

Деза денош
----------

Дийнна Германехь лору керла шо а, марха досту де(пасха) а, белхан де а, Iийсан стигала валар а, немцойн цхьааллин де а, Iийса элча вина де а, Pfingsten(кхаала, кхоъ хилар) а, дика пIераскан де а доцург кхин а даздо Саксонехь реформацин деза де а, дохковаларан а, ламаз даран а де.

КӀоштанаш
---------

1. Гёрлиц
2. Баутцен
3. Саксонин Швейцари — Малхбалера Рудни Лаьмнаш
4. Майсен
5. Юккъера Саксони
6. Рудни Лаьмнаш
7. Лейпциг (кӀошт)
8. Къилбседера Саксони
9. Цвиккау (кӀошт)
10. Фогтланд

Билгалдахарш
------------



| ⛭Германин латтанаш |
| --- |
|  | 
Маьрша пачхьалкх Бавари • Баден-Вуьртемберг • Берлин • Бранденбург • Маьрша ганзейн гӀала Бремен • Маьрша ганзейн гӀала Гамбург • Гессен  •  Мекленбург-Хьалхара Померани • Лаха Саксони • Рейнланд-Пфальц • Саар • Маьрша пачхьалкх Саксони • Саксони-Анхальт •  Къилбаседа Рейн-Вестфали • Маьрша пачхьалкх Туьринген • Шлезвиг-Гольштейн
 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Сайтиев.

**Бувайсар Хамидович Сайтиев** (1975 шеран 11 март, Хаси-Эвл, ДегӀаста, РСФСР, СССР) — нохчийн паргӀата кепар латархо, 5-за Российн чемпион, 6-за Европин чемпион, 6-за дуьненан чемпион, 3-за Олимпиадан чемпион, 7-за Красноярскехь хуьлучу Иван Ярыгин цӀарах йолу турниран чемпион, Российн Сийлахь спортан говзанча (1995 шо).

Биографи
--------

Вина Хаси-Эвлахь 1975 шеран 11 мартехь. Лата Ӏама волавелла 6 шо кхаьчча (1982 шо). Цуьна тренерш бара Гашимов С. Р. Ирбаехан В. И. Цунна 13 кхаьчча цуьна да машенахь велира. Цуьна нена дизи шашх виъ кӀант, кхо йоӀ хьалкхиаян. 1989 шарахь СССР спортан мастер хилира и. 1990 шарахь иза деша вахара Новокузнецкехь ойлу спортивны интернате. 1991 шарахь цо беккхира толам СССРн таьххьара кегирхой чемпионатехь.

Хаси-Эвлахь школа чекхйекхича Красноярске вагӀара иза. Цигахь цуьна тренераш бара Миндиашвили Д. Г. Бахтуридзе Г. Л. Хачикян С. Г. 6-за дуьненан чемпион хилира иза (1995 шо, 1997 шо, 1998 шо, 2001 шо, 2003 шо, 2004 шо). Европин чемпионаташкахь толам беккхина цо 1996—2001 шарашкахь а, 2006 шарахь а.

1996 шарахь Бувайсар Атлантехь хиллачу Олимпиадан чемпион хилира. Иза хьалхара нохчий ву Олимпиадан чемпион хилларг, уггаре а къона охьатугӀу латарх чемпион хилларг а ву. 1995 шарахь дуьна 2000 шо кхаччалц цӀкъаа эшна вацар иза.

2000 шарахь лазавар бахьнех Сиднейхь хиллачу Олимпиадехь ийшира Бувайсар. 2004 шарахь Афинашках хилчу Олимпиадехь чемпион хилира иза. 2008 шарахь Пекинехь хилчу Олимпиадехь кхозлагӀа олимпийски мидал йаьккхира цо.

5-за ФИЛА дуьненахь массарелла дика латархо ву аьлла билгал ваьккхира иза (1996 шо, 1997, 1998 шо, 2003, 2005 шо). Цо чеккхйаьккхина Махачкалахь Пачхьалкхан бизнесан, бакъонан университет. ПаргӀатачу кепар охьатохарехь латарехь Российн гуллайина тобанан куьйгалхо ву иза. Российн Президентан физкультуран а, спортан йолу Кхеташонан дакъашхо ву иза.

Олимпийски чемпион волуш волу Сайтиев Адам цуьнан жима ваша ву.

Цуьна кхо кӀант, цхьа йоӀ йу. Россиин эскаран подполковник ву иза. Иза 183 см лекха ву.

2009 шеран 26 майхь цо элира, ша спорт йита дагахь ву аьлла.

Хьажоргаш
---------

* Новости, фото и видео Бувайсара Сайтиева на сайте Федерации спортивной борьбы России Архивйина 2013-04-12 — Wayback Machine
* Интервью в газете «Спорт-Экспресс» от 21 августа 2008 года
* Бувайсар Сайтиев — слава российского спорта (статья в журнале «Мы россияне»)(ТӀе цакхочу хьажорг)
Веза-воккха Серлонча волу Григори *(эрмалойн маттахь* Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ *(Сурб Григор Лусаворич) я* Գրիգոր Պարթև *(Григор Партев))* ваьхна ≈ 252—326 шерашкахь. Иза Эрмалойчоьнан а, эрмалойн хьалхара Католикос а ву. Эрмалойн апосталийн а, Оьрсийн Ортодоксан а, кхинйолу Ортодоксан килсанаш чохь а, иштта Руман-католикийн а, Англиканан килсанаш чохь а эвлаяъ санна къобалвеш ву.

Исбаьхьаллехь Григорин сарташ
-----------------------------

* Сийлахь Григори. Константинополь. 985 шо. II-чу Васили Минологин миниатюра. Ватиканан библиотека. Рум.
* Павой а, Эрмалойн Григори а. Къилбаседа-малхбалехьара бӀогӀам; Балканаш. Серби. Грачаница килс; XIV оьмар.; йолу меттиг: Серби. Косово.
* И. К. Айвазовский. «Эрмалой хих чекхбахар. Серлонча Григори». 1892, *Феодосин суьртийн галерей.*
* Серлонча Григори. Волгоградерчу Сурб Геворг килсан интерьер.
Ӏамма́р бин Я́сир аль-Мазхьаджи
**Ӏамма́р бин Я́сир аль-Мазхьаджи** (Ӏаьр. عمار بن یاسر‎‎‎‎) — иза вина 570-чу шарахь, дӀакхелхина — 657-чу шарахь. — Иза Мухьаммад пайхамаран ансарех цхьаъ ву. Мухьаджирех ву иза. Пайхамарца Мадинате вахара иза.

Дахарех лаьцна
--------------

Ӏаммар вина оцу хена, Мухьаммад винчу хена. Ӏаммар доттагӀ вара Мухьаммадан иза пайхамар хилле хьалха. Цуьнан нана йу Сумайят бинт ХайятI, да Ясир бин Амир ву. И шиъ язычникаш дара, тӀаккха ислам тӀеийцира. И бахьана долуш и шиъ дира, ширканашна дуьхьал бевлла дера. Ӏаммарас маьждиг дуттуш гӀо дира Мадинатехь. Масех тӀамехь дакъа лаьцна цо.
*Columba livia*
**Сира-сийна кхокха** (инг. *Rock Pigeon*, оьрс. *Голубь*) — Горга, дуьзна дегI а долуш, луьста, шера дегIа тIе йийшина месаш а йолуш ду кхокхий. Кхаа тайпана а, шийтта беса а ду уьш.

Вайн цIахь, адамаш дехачохь гIаланашкахь а, ярташкахь а хуьлуш болу кхокха. И тайпа кхокхий дукха а ду. Яккхийчу гIеранашца хуьлу уьш ялташ лелочу меттехь. Элеваторшкахь, амбарашкахь, хьаьттанашкахь. Букъ тIе кхаччалц гIорта а, хаьндарг а, таьIно сийна а, баьццара а бас бетталуш, арий санна лепаш хуьлу кхокханан. "Кхокханан басахь" лоу вай цуьначух тера бос болчу хIуманах. Шина а агIор тIома тIехь шалха Iаьржа мозанаш ю цуьнан, тIомана пурхалхьа, тIам буткълучу меттехь. Кхокханан когаш а, бIаьргаш а цIиэ ду. ЗIок хотталучохь чохчам ю цуьнан. Кхин бос болуш а хуьлу адамаш дехачохь долу кхокхий.

Цхьана метта дехаш а, дIай-схьай кхелхаш, Iен меттиг хуьйцуш а хуьлу кхокхий. Ах акха а, ах адамех доьлла караIемина а ларалуш ду уьш. Кхокхаша баннаш до тIулган я сацкъаран бердашца, дIатесна йитначу тишчу гIишлош чохь, цIенойн тхевнашкахь, карнизашкахь. Кхокханан бен башха лерина бой а ца хуьлу. Цхьа кIеззиг синтарш а гулйой, буха масс а тосий бо кхокхано бен. Февраль, март баттахь болало кхокха хIоьаш дан.Кхокхано шиъ до хIоа. КIорнеш шарахь кхузза, доьазза йоху цо. Кхокханан бадар чехка ду. ТIемаш сиха детта цо. Бекар "Кхур-кху-у-кх, кху-у-кх" бохаш ду цуьнан. Цкъацкъа "къу-у-у, къу-у-у", бохуш, узарш деш санна бека иза. Дитта тIе хууш гIиллакх дац цуьнан.

Хьажа. кхин
-----------

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------
**Ӏаламаташ дина волу Николай** йа ***Далла там беш волу Никола, Мирер Никола, Сий долу Николай*** (*желтойн маттахь* **Άγιος Νικόλαος**)- керстанан эвлаяъ ву.

Керста динехь Ӏаламаташ деш волу эвлаяъ санна лоруш ву. Малхбалехь некъахойн а, тутмакхийн а, боберийн а гӀолоцург санна къобалвеш ву. Малхбузехь бахархойн дукхаха долу дакъойн, *къаьсстина берийн*, верас санна лоруш ву.

Сарташ тӀехь Николайн коьртехь митра хуьлу. Иза цуьнан епископаллин билгало йу. Везачу Николайс долийна Санта-Клаусах тешар.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  НИКОЛА́Й МИРЛИКИ́ЙСКИЙ // Большая российская энциклопедия — М.: Большая российская энциклопедия, 2004.
**«Со ца кхоьру»** (итал. Io non ho paura) — Никколо Амманити (Niccolò Ammaniti) цIе йолчу итальянийн яздархочун роман ю.

Боцца чулацам
-------------

1978-чу шеран аьхка Италехь ялх бер, девдда, шайн юьртана юххехь болчу гунна тIе довлу, хьалха дIа мила кхочу а хьожуш. ТIаьххьара кхочу Микеле. Кхечара аьлларг дан деза цо, ша эшар бахьана долуш. Церан тIедиллар кхочушдеш, лаьттахь даьккхина орана тIеIоттало и, тIехула гоьнаций, гIашций къайладаьккхина долу. Цу чохь, шаршу йукъа а хьарчавелла, цхьа меца, боьха нийсархо караво цунна. Цунах кхералой, шена карийнарг цхьанне а дIа а ца хоуьйтуш, дIавоьду и... Мила ву и орчуьра кIант? И цига хьан виллина? ХIунда латтаво и цу чохь?.. Иштта хаттарш хIиттаден Микеле шен юьртахойх а, шен цIерачарах а шекволу.

Персонажаш
----------

| ЦIе (итал.) | ЦIе (нохч.) | Хан |
| --- | --- | --- |
| Michele Amitrano | Микеле Амитрано | 9 шо |
| Filippo Carducci | Филиппо Кардуччи | 9 шо |
| Antonio «Teschio» Natale | Антонио «Туьта» Натале | 12 шо |
| Salvatore Scardaccione | Сальваторе Скардаччоне | 9 шо |
| Barbara Mura | Барбара Мура | 11 шо |
| Remo Marzano | Ремо Марцано | — |
| Maria Amitrano | Мария Амитрано | 5 шо |
| Felice Natale | Феличе Натале | 20 шо |
| Sergio Materia | Серджо Материа | 67 шо |
| Pietro Mura | Пьетро Мура | — |
| Pino Amitrano | Пино Амитрано | — |
| Teresa Amitrano | Тереза Амитрано | 33 шо |

Библиографи
-----------

* (Французийн) Niccolò Ammaniti, *Je n'ai pas peur*, trad. Myriem Bouzaher, [Paris] : Grasset & Fasquelle, 2002.
* (Оьрсийн маттахь) Амманити Н. Я не боюсь / Пер. с ит. В. Николаева. — М.: «Иностранка», 2010.

|  |
| --- |
| 
П:  **Литература**
 |
**Социализм** *(латинан маттера socialis «йукъараллин» дош ду) -* социалан нийсалла йолу йукъаралла дӀахӀоттор Ӏалашо йолу политикин идеологи а, болам а бу. Йуьхьанцара социализман Ӏалашо йара йукъараллин нийсоне кхача, йа мел лахара а нийсазалла (нийсо цахилар) лахдар, къаьсттина марксизман боламийн Ӏалашо йара социалан классаш йоцу йукъаралла кхоллар.

Шуьйрачу маьӀнехь социализм политикин тенденци санна билгалйоккху. Цуьнан коьрта принцип йу харцонца къийсам латтор а, цхьаьнатовн социалан организаци йолу дуьне кхоллар а. Экономикин хьесапехь социализман билгало йу экономика а, индустрийн гӀирсаш а, тӀаьхьалонаш (ресурсаш) дӀасадекъар а шен тергоне эцар. Контексте хьажжина **социализм** хила тарло идеологи а, экономика а, политикин дӀахӀоттам а, социалан кхоллам а санна.
Пенан хӀинцалера хьал
**Феодосийн пенаш** дохаллин 5630 метр, доьттина император Феодосий II-гӀа волуш, Константинополь мостагӀех ларъярхьама, оцу хенахь иза кхоьллинчу Сийлахь Константина чот тоьхна ворхӀ гу тӀехь йолу гӀала шен пенел араелира. Пен боттаран болх дӀабаьхьира куьйгаллехь префект Анфимий а волуш 408 - 413 шерашкахь. Ирландин историка-византинисто Бьюри Джон Багнелла и болх барна «*Константинополь шолгӀа кхоьллинарг*» аьлла цӀе тиллира Анфимийн.

Феодосийн пенаш чӀагӀдира, 740 шарахь мохкбегийча доьхначул тӀаьхьа. Оцу хенахь пенашна хьалха йоккха саьнгар яьккхира. Чоьхьара пен локхаллехь 12 метр а, шораллехь 5 метр а болу, хӀора 55 метр юкъанна чӀагӀбина бара ялх са я бархӀ са болчу 20 метр лекхачу бӀаьвнаша, ерриге а бӀе гергга яра уьш. БӀаьвнийн лахара гӀат кечйинаяра дааран сурсаташ Ӏалашдан.

Арахьара гӀалин пен чоьхьарчу жима бара локхаллехь а, шораллехь а. Арахьарчу пенан 96 бӀаьвнах итт чухула дехьа волуш яра, царех коьртаниш лорура Дешийн кевнаш — тардина иштта цӀе йолчу Киевера а, Владимирера а кевнех. И кевнаш дара Феодосий I-ра волуш кхаа шагатӀулгах йина триумфан тӀе тӀоман аллегорин Толаман таж тиллина нартол йолуш.

Иштта новкъарло йора пенашна тӀелетачарна Византин флото, иза бахьнехь Константинополан дуккха а бина гуо аьтту боцуш дӀахийцира, амма 1204 шарахь ДоьаззалгӀа жӀарийн лелабахарехь гӀала дӀалецира, жӀарашлелочеран кеманаш Дешийн маӀан чулелхар бахьнехь, ткъа салташа мостагӀчун Ӏаткъам бахьнехь пенаш дӀаделира. 

Феодосийн пенийн тодина дакъа
Пенан уггар гӀийла дакъа дара хин тогӀен чуьра 1250 метр деха Юккъера пенаш. Нийсса оцу меттиган тӀелетта Мехьмед II-гӀа 1453 шарахь Константинополан гуо лаьцначу хенахь. Доккхаха долу дакъа цуьнан къапалгаш хилира, амма иза сиххха юхабоьттира ВорхӀ бӀевнан гӀап цӀе тиллина, XIX бӀешо кхаччалц латтийра тешамечу хьолехь. Ткъа янычараш чубевлла меттигехь хӀоттийна иэсан хьаьрк.

Истмала йоккха мел хуьлу Феодосийн пенаш дохо долийра, дукхах дерг XIX бӀешо чекхдолуш, XX бӀешо долалуш. 1980-гӀа шерашкахь ЮНЕСКОс ахча делира пенаш юхадайта хьалха хиллачу кепара, амма меттахӀоттор дикка ледара дара, хӀунда аьлчи, керла доьттина пенаш алсама дохийна ширачел дукха хан йоццуш мохкбегабаро.

Хьажа иштта
-----------

* ВорхӀ бӀаьвнан гӀап
* Аврелианан пен

Хьажоргаш
---------

* 

* Викигуламан логотип Викилармехь йу **Городская стена Константинополя** теман медиафайлаш
* Константинополь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
* Византия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.

| Константинополан йукъара гӀишлош |
| --- |
| 
ТӀай Валента •
Галатан бӀов •
Императоран библиотека •
Ипподром •
 Константинополан пенаш •
Зевксиппа термаш •
Анемас набахта •
*Гаванаш* Феодосин •
Юлианан •
Контоскалион •
Неорион •
Просфирианан •
*Майданаш* Августейон •
Филадельфион •
Меса урам •
*Форумаш* Амастриан •
Воловий •
Аркадийн •
Константинан •
Феодосийн •
*Яйнаш* Аспаран •
Аэцийн •
Базиликан •
Сий. Мокийн •
Феодосийн •
Филоксенан •
 |
**Социалистийн доларниг лечкъорца къийсам латтабен дакъа** *(оьрсийн маттахь Отдел по борьбе с хищениями социалистической собственности (ОБХСС))* — Советийн Социалистийн Республикийн Бертан чоьхьарчу гӀуллакхийн системин дакъа ду. Цо къийсам латтабора организацешкахь а, махлелоран пачхьалкхан хьукматашкахь а, хьаштхойн, индустрийн, долахьчу кооперацешкахь а, кечден меженашкахь а, сберкассашкахь а социалистийн долалла лечкъорца, иштта спекуляцица.

Болх беш яра 1937-чу-1946-чу шерашкахь Советийн Социалистийн Республикийн Бертан Чоьхьарчу ГӀуллакхийн Халкъан Комиссариатан декъехь, 1946-чу-1991-чу шерашкахь ССРБ-ан Чоьхьарчу ГӀуллакхийн Министраллин декъехь.
**Султанахмет маьждиг** я **Сийна маьждиг** *(туркойн маттахь Sultanahmet Camii)*- Истмалан юккъера маьждиг ду. Хьаладоьттина 1609-1616-чу шерашкахь, Османан муьрехь. Зияртан йистехь I-чу Ахметан къубба а, хьуьжар а, хоспис а ю. Езачу Софийан зияртан йистехь лаьтташ ду иза. Султанахмет маьждиг схьадаьллале Айа Софийа дара шахьаран коьрта маьждиг. ХӀора шарахь миллионашкахь туристаш оьху кхуза.Мармаран хӀордан йистехь лаьтташ ду. Султанахмет Истмалан билгалонах цхьаъ ду.

Галерей
-------

* 
* Юккъера нартолЮккъера нартол
* Малх чубузушМалх чубузуш
* Султанахмет майдаСултанахмет майда
* 
* Маьждиг чохь ламаз деш болу нахМаьждиг чохь ламаз деш болу нах
* Сийна экъаСийна экъа
* КовКов
* УьйтӀеУьйтӀе
* Маьждиг чохьМаьждиг чохь
* Коьрта нартол а, цуьнан сийна экъанаш аКоьрта нартол а, цуьнан сийна экъанаш а
* 
* Голубая мечетьГолубая мечеть
* Голубая мечетьГолубая мечеть
* Маьждиган момсарМаьждиган момсар
* Ламаз дан маьждига веъна стагЛамаз дан маьждига веъна стаг
* Султанахмет маьждиг

1. ↑  archINFORM (нем.) — 1994.
**Рома́н** — литературин жанр, дукха хьолахь прозан хуьлу, кхоллаелла юккъера бӀешерашкахь романан къаьмнашна юкъахь ненан меттах лаьцна дийцар санна, ткъа хӀинца цунах уггаре а эпосан литературин даьржина тайпа хилла. Романо гойту адаман дахар шен карзахюьйлу шовкъаш (хьалхарчу планехь безам), къийсамаш, социалан юкъаметтигаш, Ӏалашоне кхачар. Шен дахаран стандартан боцучу муьран кризисан моментехь, даржийна диллина дахарех а, коьртачу турпалан (турпалийн) кхиарех а, роман къаьста дийцарх барамца, чолха чулацамца, буьйцу хиламаш шуьйра лацарца.

Юккъерчу бӀешерашкахь яьржина яра рыцарийн дахаран романаш (паччахьах Артурех, Тристанех а, Изольдех а, Ланселотех, Гальский амадисех). Царна тӀаьххье юкъаевлира реализман кӀеж тӀетоьхна йолу хьарамчийн а, талорхойн романаш. Сатиран элементаш юкъатуьйхира Сервантеса а, Раблес а. Ингалсехь йолийна хьехаман а, дог кӀедаллин а романийн юьхьиг (Дефо, Ричардсон, Филдинг, Гольдсмит); циггахь шуьйра кхиа йолаелира историйн роман (Вальтер Скотт), амалаш йийцаран а, психологин а романаш (Диккенс а, Теккерей а). Дахар ма-дарра гайтаран а, натурализман а романан даймохк хилира Франци (Бальзак, Флобер, Золя, Гонкураш, Мопассан). Францино белла чӀогӀа дика идеалан, романтикан, психологин ишколийн романан векалш (Жорж Санд, Виктор Гюго, П. Бурже, кхин а). Немецойн а, италихойн а романаш тӀехьаюзура ингалсийн а, французийн а васташна. XIX бӀешерийн шолгӀачу декъехь а, XX бӀешераш долалуш а боккха Ӏаткъам бира европин литературин скандинавийн романаш (Бьернсон, Ли Ионас, Хьелланн, Стриндберг) а, оьрсийн (Достоевский, Л. Толстой) а.

Романийн тайпанаш
-----------------

### Дийцаре тайпан:

* вича дуьйан валлалц турпалан дахар дуьйцуш («Парфюмер. История одного убийцы», Патрик Зюскинд);
* вича дуьйна цуьнан халонаш чекхъяллалц («Дэвид Копперфильд», Чарльз Диккенс, «Бремя страстей человеческих», Уильям Сомерсет Моэм);
* халонаш йолаелча уьш чекхъяллалц («Преступление и наказание», Фёдор Достоевский).

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Роман (в литературе) // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах. — СПб. 1907—1909.
2. ↑  Jonas Laurite Idemil Lye, 1833—1903

Хьажоргаш
---------

* Роман
* Эссе «Занавес» Милана Кундеры на тему истории, смысла и закономерностей романа, на тему романистов и восприятия романа читателем Архивйина 2012-01-11 — Wayback Machine
* Луков Вл. А. Английский ренессансный роман // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира».
АЦШ таханлера картин тӀехь Луизиана латтар
**Луизиана** (фр. *La Louisiane*; 1682—1762; 1802—1803) — Керла Францин а, Французийн Канадан а шина декъах цхьаъ. XVII—XIX бӀешерашкахь дӀалоцура Къилбаседа Америкера французийн колонийн мехкийн континентан чоьхьара шуьйра массиван къилба дакъа. Къилбаседа декъехь хаъал къаьсташ яра шен климатца, рельефца, бахархошца, оьздангаллийца, экономикица. Ший а дакъа шайна юкъахь вовшахтесна Миссисипис а, Сийлахь-Даккхий Ӏаьмнийн а майдано. Миссисипи эрк а, иштта цуьнан даккхий геннаш а хилла Французийн Луизианин ладаме некъаш. Мехкан хийцамаш хилира, тӀаьххьара АЦШн йохкалца, Луизиана эцар аьлла цӀе тиллина мазбарехь. Цуьнан йисттера къилба дакъа юкъадахара хӀинцалерачу Луизиана штатан.