recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**«Дела, Паччахь ларвехьа!» (Оьрсийн къоман дуIа)** — 1833 - 1917 шерашкара Российн империн пачхьалкхан шатлакхан илли, хийцина хьалха хилла шатлакхан илли «Молитва русских» («Оьрсийн дуIа»).

1833 шарахь Львов Алексей Фёдорович Николай I-чуьнца цхьаьна вахара Австри а, Прусси а, цигахь массанхьа а император тIеоьцура ингалсан маршан аьзнашца. Императора ладугIура мелодега монархийн дакъа кхачарна бен а доцуш, цIехьа вирзича тIедиллира Львовн, шен уггаре уулерачу музыкантан, керла шатлакхан илли даккхар. Керла шатлакхан илли (музыка Львовн, дешнаш Жуковскийн) дуьххьара лекхира 1833 шеран 18 декабрехь (кхечу хаамашца — 25 декабрехь) «Оьрсийн къоман дуIа» цIе йолуш. 1833 шеран 31 декабрехь хилира Российн Империн официалан шатлакхан илли, керлачу цIарца «Дела, паччахь ларвехьа!», лаьттира 1917 шеран Февралан революци хиллалц.

Шовзткъа шо хан юкъайоьлча 1958 шарахь «Тийна Дон» фильмехь бен ца хезна советийн Российн и шатлакхан илли. 1903 шарахь Умберто Джоржанос юкъатоьхна шатлакхан иллин музыка шен «Сибрех» операн. Чайковский Пётр Ильича лелийна мелоди «Боже, Царя храни!» («Дела, паччахь ларвехьа!») № 31 Славянийн марш кхолламехь, 1812 шеран Даздаран Увертюрехь, ткъа иштта Александра III-гIачун таж тиллар хьокъехь Даздаран маршехь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Соловьёв Н. Ф.* Гимн // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
**Абсцесс** (лат. *abscessus* — иэхар) — дилхан хьасан ноткъаран хьу кхетар, чохь ноткъа а еш, ян тарло чкъоьран кӀеларчу клетчаткехь, дилхалахь, даьӀахкехь, ткъа иштта меженашкахь я царна юкъахь. Абсцесс хила тарло ша а (Ӏаьржа бӀаьрг), иштта гена яьлла кхин цамгарх (пневмони, лазвар, ангина — паратонзилляран абсцесс).

Абсцесс кхиар доьзна организман чу дилха дохийначухула я мазин пардо долчухула ноткъа яран микробаш кхачарца я цӀий лела а, екхоийн пхенех микробаш кхетарца, кхечу ноткъан хьостера. Организман дуьхьалонан реакци ю капсула яр, цуо доза туху могашчу хьесийн абсцесс хиларан.

Этиологи
--------

Абсцесс карзахйоккхург а, флегмон а ю ийна алсама стрептококкаш а, стафилококкаш а йолу микрофлора комплексехь чуьрийн а, кхин кепара а бактерешца. ТӀаьхьарчу шерашкахь гайтина анаэробийн (бактероидийн а, клостридийн а) флегмонан абсцесс кхиаран йоккха роль, ткъа иштта аэробан а, анаэробан инфекци а ассоциацеш. Цхьацца меттигашкахь абсцессаш а, флегмонаш а йоьллуш йина ноткъано, ца кхуьийта микроорганизмаш муьлххачу кхиаран хьолашкахь. Цуьнца, билгалчу барамехь, кхето мегар ду алсама хуьлу абсцессаш а, флегмон а тера доцучу тайпанан боларца.

Клиникан сурт
-------------

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая датская
* Большая каталанская
* Большая китайская
* Большая российская
* Большая советская (1 изд.)
* Брокгауза и Ефрона
* Кругосвет
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Новый
* Britannica (онлайн)
* Universalis

 |
| 

| Библиографин каталогашкахь |
| --- |
| 
* BNF: 120434619
* GND: 4137515-4
* J9U: 987007292964005171
* LCCN: sh85000225
* NDL: 00568732
* NKC: ph921522

 |

 |

1. 1 2  *(unspecified title)* — 2018-06-29 — 2018.
**Абстра́кци** (лат. *abstractio* — терго дӀаяккхар) — теоретикан жамӀ дар *абстракци яран* жамӀ санна.

*Абстракци яр* — довзарш Ӏаморан процессехь гӀеххьа йолу агӀонийн, хьолийн, объектан (хӀуман я хиламан) уьйранийн терго дӀаяккхар, Ӏалашо церан доллу, законашца догӀу хьесапаш гучудахар йолуш. Абстракци яран жамӀ — абстрацин кхема бу, масала: бос, саттар, хазалла, иштта кхин а.

Европин философехь а, логикехь а абстракци яран маьӀна до муьрашца кхетамашна продуцировани яран хьесап долуш санна, тӀаккха цара кхуллу алсама йукъара моделаш — *абстракцийн иерархи*. Уггаре чӀогӀа кхиина абстракцийн система ю математикин. Буьйцучу кхетаман терго дӀаяккхаран тӀегӀаах абстракцин тӀегӀа олу. Ӏалашонех доьзна, дийца мегар ду цхьаьна объектах тайп-тайпанчу абстракцин тӀегӀанера.

Абстракцин кхетам
-----------------

**Абстракцин кхетам** — шена чохь цхьаьна ойланан маьӀнан, хааман билгало йолу, амма цуьнца цхьаьна дӀаяьккхина ерриг конкретика а, Ӏалашонан агӀо а, иза бахьнехь шалха маьӀна долу, хӀораммо а тайп-тайпана тӀеоьцур болу кхетам. Цуьнан кепо дӀайоккху муьлхха а тайпана конкретика, ша гулдинчу зиеделлачунца интерпретаци ян есалла ло, ша йолчу индивидан ассоциацешца. Масала, «идеализм» кхетаман карор ю шортта билгалонаш, дукхаха ерш царех доккхаха долчу декъана философин а, йукъаратӀеэцна а маьӀнаш долуш хир йац, цундела ала мегар ду иза абстракцин бу, аьлча а кхета тарло тайп-тайпана хьожучу соне а, хьожуш волчунга а хьаьжжина.

Абстракци яр
------------

**Абстракци яр** — ойланца билгалдаьхна, цхьадолу элементаш билгалчу дукхаллин йукъара къасторан, оцу дукхаллин элементашна йукъара уьш дӀадахаран кхетаран хьесап. Иза коьртачех цхьа процесс ю адаман хьекъалан белхан. Иза тӀетевжина оьшучу юкълацаран, цуо таро ло кегоран объектан тайп-тайпана хьолаш ган. Оцу теорин жамӀ даро таро ло законехь ма-дарра хилар юхатоха коьрта толлу объекташ я хиламаш, уьш Ӏамо, ткъа иштта керла ца девза законехь ма-дарра долчунна прогноз ян. Абстракцин объекташ санна лела дийнна кхолламаш, шайна чудогӀуш болу адаман ойла яран чулацам — кхетамаш, хетарш, сацамаш, законаш, математикин структураш, кхин а.

Абстракци иэшар билгалдоккху хьолаца, оцу хенахь къаьстина хуьлу баланан интеллектан амалан а, шен объект билггал хиларан йукъара билгалонаш. Оцу хьолехь стага леладо, масала, кхета таро хилар а, лам геометрин кеп санна бийцар, ткъа адаман болар — механикин зеразакъан болх санна.

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая датская
* Большая норвежская
* Большая российская
* Большая советская (1 изд.)
* Брокгауза и Ефрона
* Брокгауза и Ефрона
* Малый Брокгауза и Ефрона
* В. Даля
* Britannica (онлайн)
* Catholic (1997—…)
* Universalis
* Гранат

 |
| Библиографин каталогашкахь | 
* BNF: 119667892
* GND: 4141162-6
* J9U: 987007292960905171
* LCCN: sh85000258
* NKC: ph202178

 |
**Автоно́ми** (желт.-шира. αὐτονομία — «*шен законаш*») — ша хилар, субъектан шеш хӀиттийначу хьесапийн бух тӀаьхь лела таро йа бакъо хилар.

Терминан истори
---------------

Юьхьанца антикаллин муьрехь автономи олура Ширчу Румо грекийн полисашна луш йолу шайн законашца баха бакъо, амма руман администрацин тергонехь. Нисса аьлча автономи дикка готта шайш урхаллин бакъонийн дакъа дара Румо «Элефтери» цӀе а тиллина, совгӀата дина.

Философи
--------

Философехь *автономи* — шен хьекъало а, эхь-бехко а хьажадо, хилар ша долу хьесап ду (Кант); адаман, эхь-бехк долу субъект санна, таро хилар ша дала шен законан бух тӀаьхь. Субъектан *гетерономин* дуьхьала — аьлча а, леларан гӀиллакх «арахьара» тӀеэцар — ша ойла а йина, шен ойланца ца деш иза.

Автономи иэшарх кхетта хилла грекийн философаш Демокрит а, Сократ а. Массера а йукъара леларан хьесап санна, автономи кхайкхийна руман-католикийн килсан авторитаризман дуьхьала ваьллачу Лютера. Автономи этика агӀора иэшаран ойла йина Шефтсберис, Хатчесона, ткъа теоретикан рогӀан кепахь Канта а (автономин этика).

Иэхь-бехкан автономис таро ло, адаман сий а, дикалла а ларъеш, маьрша хила социалан хӀиттамех, Ӏедалан диктатех, модех, кхечеран ойланех, дахаран халонашна а, кхерамашна а хьалха ца воха.

Психологи
---------

Психологехь а, берийн психоанализехь а автономин-гетерономин шала термин юкъайаьккхина Пиаже Жана, берийн гетерономи а, баккхийчеран автономи а къасторхьама. Белхан механикца цуьнан бух бу контраст тӀаьхь, инфантилан вазаран а, кхечу агӀора бераш дозуш хиларан а, баккхийчеран гуш йолу маршонан (я маршоне гӀертаран) юкъахь. Пиажес гайтина автономин а, гетерономин а юкъахь йолу чӀогӀа уьйр а, уьш вовшешца йозуш хилар а. Масала, невротиках возуш хиларо (гетерономи) — гойту цамгаран хьал, цомгуш волу воккханиг автономин хила веза, амма лазарца цунна ша гетеронмин, возуш волуш хета.

1963 шарахь Пиажен тӀаьххье Эриксон Эрика юкъайаьккхина чолхе термин: «иэхьан а, шеконан а дуьхьала автономи» — нийса а, дика кхетош а шен «адаман дахаран тӀегӀан» формула йаьккхина *бархӀаннах* *шолгӀаниг* билгалдаккхархьама. Гергарчу вастаца гайтина тӀегӀа йогӀу психоанализан классикан теорин цӀогана тӀегӀанца, цуьнца сфинктеран терго — автономе кхачар ду.

Пачхьалк а, бакъо
-----------------

Бакъонийн кхетамехь, автономи — цхьаьнакхетаршна, адамийн чкъоьрнашна, корпорацешна луш йолу бакъо ю, шайн норманашца а, низамца а билгалчу дозанашкахь цаьрга куьйгалла дайтархьама.
**Айыр** йа **Аир** (*Килсан Ӏам*) — Республика Кхазакхстанан Малхбален-Кхазакхстанан областера Ӏам.

Географи
--------

Лаьтта Монастыри а, Айыртау (1003 м) а лаьмнийн къилбаседа-малхбален басеца, А-350 автонекъан а, Сартымбет эвлан а гена доццуш. ХӀордан тӀегӀанал 502,4 м лакхахь бу. Усть-Каменогорск гӀалан 52,42 км гена бу.

Ӏоман къилбехьа ю Сартымбет эвла.

Гидрологи
---------

Ӏам бузу йочанаша а, лаьттан бухара хиш а, бӀаьста деша лайш а. Бух чӀогӀа бу. Ӏам чуьра хиш арадовлу, гӀийла-дуьра ду.

Фауна
-----

Ӏам чохь чӀерий ду: гӀазкхийн чӀара, саза, окунь, плотва.

Топографин карташ
-----------------

* Лист карты M-44-XXIII. Масштаб: 1 : 200 000

Хьажоргаш
---------

* Фотографии Монастырского озера Архивйина 2021-04-12 — Wayback Machine
* Монастырское озеро (Айыр) 15 июля 2010 фото Архивйина 2021-04-12 — Wayback Machine
* Озёра Алтая
* Озеро Айир на сайте Восточно-Казахстанской области
**Абазойн къоман байракх**  ю цӀен кӀадин тӀехь кӀайчу бесара диллина куьг а, ворхӀ седа а, тӀехула биллина ах гуо а болуш.

ВорхӀ пхиъ са болчу седарчаша гойту хӀинцалерачу абазойн а, абхазийн а дай баьхна ворхӀ историн область. Диллина куьг — машаран, дикалла, хьошаллин символ ю.

2010 шарахь официалан чӀагӀйина Кхарачой-Чергазийчоьнан Абазойн кӀоштан байракх. Къоман байракхах иза къаьста седарчийн барамца (пхиъ ворхӀан меттана — кӀоштара эвланийн барамца). Абазойн кӀоштан Кхеташон Бартан текстехь символикех лаьцна иштта кхетам белла:

> 
> 
> Диллина кӀайн куьг цӀечу баса тӀехь хилла абазойн къоман хьалхарчу заманахь, Абхазийн паччахьалла йолуш (VIII—X бӀешераш). Оцу пачхьаллин этносан бух биллина хӀинцалерачу абхазийн а, абазойн а шира дайша — абазгаш а, апсилаш а. ЦӀе басо а, айина куьйго а гойту пачхьалкхалла. Цул сов, диллина куьйган сурт ду VIII—XIV бӀешерашкарчу генуян хӀордан карташ тӀехь. ТаьӀна-цӀен байракх тӀехь кӀайн куьг а долуш листира юккъерчу бӀешерашкахь Себастополис гӀалан тӀехула (хӀинца Абхази Республикин коьрта шахьар — Сухум гӀала).
> 
> 
> 

ХӀинцалера Абхазин Республикин байракх тӀехь а ю тера символика.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Государственные символы Архивйина 2007-09-28 — Wayback Machine
2. ↑  Флаг Абазинского района
3. ↑  Решение Совета Абазинского муниципального района № 149 от 28 мая 2010 г. «Об утверждении герба и флага Абазинского муниципального района», прил. 3.(ТӀе цакхочу хьажорг)

Хьажа иштта
-----------

* Абхазин Республикин байракх
* Къоман байракх
**Абсолютизм** — пачхьалкхан хӀоттам, хӀоьттина цхьа могӀа малхбузаевропин мехкашкахь Керла заманахь, и хӀоттам болуш лакхара Ӏедал (дукхах дерг, монархин) доза тоьхна дац векалийн институташца, конституцин пачхьалкхашкахь санна.

Термин *абсолютан монархи*, кхетайо паччахьан доза доцу Ӏедал санна, цуьнан кхин шуьйра маьӀна ду, амма *абсолютизм* термин *абсолютан монархи* терминца маьӀнийца тера ду, готта, луьра Ӏилманан маьӀнехь.

Абсолютизм хилла европин континентан пачхьалкхашкахь XVII а, XVIII а бӀешерашкахь алсама йолу пачхьалкхан кеп, цуьнан аьтту бора динан гӀуллакххоша, цара бохура лакхара Ӏедал делера ду, руман юристаш, къобал дора паччахьашкахь шира руман императорийн абсолютан Ӏедал. И пачхьалкхан кеп шен кхиаран апогей кхаьчна французийн паччахь Людовик XIV волуш, гуттаренна бохуш хилла волу шен гӀарадаьлла «*L’Etat c’est moi*» (Пачхьалкх — со ву). Историн термин санна «шира низам» (Ancien regime) кхетамо абсолютизм хийцина XIX бӀешерашна юккъехь.

Тайп-тайпанчу абсолютан монархийн социалан гӀортол вовшех тера йац. Керлачу хенан Европин абсолютан монархеш хилла элийн пачхьалкхаш, царна чохь йисина «гӀоле йина йукъаралла». Советийн историографехь абсолютизм кхоллаялар дихкира классийн къовсамца — олаллин а, буржуазин а (С. Д. Сказкин) я ахархойн а, олаллин а (Б. Ф. Поршнев). Тахана йаьржина ойланца, абсолютизм чӀагӀъяларан таро йина цхьа могӀа экономикин а, социалан а, оьздангаллин а хиламаша. 

Иштта, пачхьалкхан Ӏедал чӀагӀдалар доьхку сих-сиха хуьлучу тӀемашца (иза бахьнехь алссама налогаш туху), йохк-иэцар кхиарца (иэша йолало протекционистийн политика), гӀалана кхиарца а, царна чохь социалан хийцамаш хиларца а (гӀалийн йукъараллин социалан марталла йохар, элий монархин герга бахар).

  

**Пачхьалкхан абсолютизм** централизацин маьӀнехь хилла, масала, Францехь Луи-Филиппан конституцин монархи йолуш а, Наполеон I-чун а, Наполеона III-чун а тӀеман деспотизм йолуш а.

Хьажа кхин а
------------

* Абсолютан монархи
* Серла йаьккхина абсолютизм

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4  БРЭ.

Хьажоргаш
---------

* *Хеншелл Н.*cede Миф абсолютизма = The Myth of Absolutism: Change and Continuity in Early Modern European Monarchy. — Алетейя, 2003. — 272 с. — (Pax Britannica) — ISBN 5-89329-569-2
**Николай Александрович Дёмин** (1924 шеран 15 август, Петровскан кӀошт — 1944 шеран 7 август, Мазовин воеводалла) — гӀашсалти, лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вина 1924 шеран 15 августехь Саратовн областан Петровски районан Кожевино юртахь. Иза Соьлжа-ГӀалахь ворхӀ-шаран школехь дийшира. Цул тӀаьхьа цо чекхйаьккхира фабрикан а, заводан а дешаран школа чекхйаьккхира. ТӀаккха цо Соьлжа-ГӀалан крекинг-заводехь сгонщик а, лакхара оператор а болх бира.

Цо дакъа лецира Къилбаседе-Кавказан а, Къилбан а, 1-ра Украинин а, 1-ра Белоруссин а фронташкахь. 1943 шарахь цо чекхйаьккхира Бакун эскаран гӀашсалтин училище. Цо дакъалецира Кавказера мостагӀ йухатухуш а, Украина а, Польша а мукъайоккхуш а тӀемашкахь. 1944 шеран июль кхачале Дёмин вара 1-ра Белоруссин фронтан 8-гӀа гвардин армин 11-гӀа танкан корпусан 65-гӀа танкан бригадан автоматчикийн батальонан куьйгалхо.

1944 шеран 19 июлин буьйсанна Дёминан рота Малбузе Буг цӀе йолу хих дехьа а ялла, дуьхьул бойлла мостагӀийн тоба хӀаллак а йина, схьабеккхира уллехь болу уггар лекха лам. Малх гӀоттуш хенахь мостагӀий и лам схьабаккха гӀерташ массийтуза тӀелетир, амма хӀора цӀера тӀелатар Дёминан ротас йухатуьхуьра. Оцу тӀемашкахь цара хӀаллаквира 80 немцойн салти а, эпсар а, кхиъ ис цара схьалецира. Цул тӀаьхьа ротас жигара дакъа лецира Польшин массийтта нах беха меттиг схьайоккхуш. 1944 шеран 7 августехь Дёмин винера Вислан малхбузе бердан тӀехь йолу Люцина цӀе йолу юртан уллехь. Иза дӀвоьллира Люцина юртахь.

1944 шеран 22 августехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца лейтенант Николай Дёминан Советски Союзан Турпалан цӀе йелира (веллачул тӀехь). Иштта цунна еллера Ленинан орден а, «Кавказ Ӏалашйаран» медаль а.

Дагахьлаттавар
--------------

Дёминан цӀе йелла Соьлжа-ГӀалахь йолу школан а, ураман а.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5   Николай Александрович Дёмин.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой». Теллина 2021 шеран 26 октябрехь.

Хьажоргаш
---------

* Николай Александрович Дёмин.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой». Теллина 2021 шеран 26 октябрехь.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Айсханов.

**Шамсудди́н Ката́евич Айсха́нов** (1907 шо, Лаха Невре, Нохчийчоь, Терски область, Российн импери — 1937 шо, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн йаздархо, поэт, гочдархо, серлонча, нохчийн литературин бух биллинчарех цхьаъ, партин а, йукъараллин а гӀуллакххо.

Биографи
--------

Айсханов Шамсуддин вина 1907-чу шарахь Теркайистерчу Лаха-Неврехь. Цуьнан да-нана ахархой хилла. Йаздархочун да Ката даиманна керлачунна тӀегӀерташ вара. XX-гӀа бӀешо долалучу хенахь Лаха-Неврехь халкъан серлончас, хьехархочо Хакишев Солтас школа йиллича, цига хехо вахара Ката. Халкъа йукъа серло йаржоран Ӏалашо йара Хакишев Солтин. Шамсуддин деша ваххал хилча, шен дас иза дӀавелира Хакишев Солта волчу школе. Дешаре боккха безам болуш кхиавора Катас шен кӀант. Дешарна тӀера а вара жима Шамсуддин, цо хазахеташ Ӏамадора йоза-дешар, резахиларца тӀеоьцура шена хьоьхург. Хьехархо а, да-нана а даккхийдеш бара дешархочун кхиамаш.

Хьажоргаш
---------

* Шамсуддин Айсханов.  Электронная библиотека Союза писателей Чеченской Республики. Теллина 2014 шеран 27 декабрехь.
* \* В Грозном отметили столетие поэта Шамсудина Айсханова.  Информационное агентство «Грозный-Информ» (2007, 20 июль). Теллина 2014 шеран 27 декабрехь.
* Дахаран куьзга. Шамсуддин Айсханов YouTube чохь («Зеркало жизни. Шамсуддин Айсханов» на чеченском языке)

|  |
| --- |
| 
П:  **Литература** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
Мар **Аба I-ра Сийлахь-воккха** — 540−552 шерашкахь Малхбален килсан патриарх, резиденци Селевки-Ктесифонехь[en] хилла. Иза волуш Малхбален килсехь лелойолийра Мопсуестин Феодоран а, Нестори а анафора хьалха хилла шира Фаддейн а, Марийн а литурги йоцуш. Цуьнан урхаллин мур беара, Месопотамин керстачара руман-персийн тІемийн халонаш ла дезачу хенан, ткъа Сасанидийн пачхьалкхан а, Византийн а правительстваш килсан гІуллакхашна йукъагІертара, тІаккха а мур лору Малхбален килса чІагІйаларан мур. Мар Аба I-рачо йазйина, гочйина дукха динан кхоллараш. Аба ву чІогІа лоруш цІена стаг массо а хІинцалерачу Малхбален килсашкахь, цуьнан сий деш тиллина Калифорнера Сан-Диегохь йолчу семинарин[en] цІе. Цуьнан иэсан ларам бо шарахь шозза — Іийса пайхІамар (Делера салам хуьлда цунна) дуьнен тІеваьллачу дийнера ворхІалгІа пІераскахь а, 28 февралехь а.

Хинволу патриарх дуьнен тІеваьлла зороастрийн доьзалехь Хала гІалахь Месопотамехь. Керсталле валале Бет Гармай провинцехь губернаторан секретарь хилла. Дешна, тІаккха хьехна Нисибин ишколехь, цигахь воккха Іелам стаг ву аьлла цІе йахара. Эдессехь грекийн мотт Іамийра, Феодоран а, Несторийн а коьрта тексташ шеман матте гочйира (я дакъалецира гочйарехь). Цуьнан шен белхашна йукъадогІу Библин а, Гомилин а маьІнаш дахар а, Синодалан кехат а. Патриарх харжале хьалха а Аба гІаравелира Мопсуестийски Феодоран агІонча ву аьлла. Эдесски Фомаца цхьаьна ПалестІинехь, тІаккха Коринфехь а Константинополехь а хилира, иза цигахь гаран тешалла дитина Индикоплов Козьмас. Аба Византин коьртачу шахьрехь хиларан терахь 525 - 533 шерашна йукъахь ду, оцу хенахь кхин а гІарабевлла динан гІуллакххой хилла цигахь. 532 шарахь византийн императоро I-чу Юстиниана, кхаа коьртех болу къовсам чекхбаккха лууш, цхьаьнакхета лиира Абица, амма Абас жоп ца делира.

Мар Абин урхалло сацийра килса екъна лаьттина 15 шеран мур, оцу хенахь генарчу провинцешкахь хоржура цхьана хеначохь масех вовшашца гома болу епископаш. Аба девнийн кІошташка а вахана маслаІат дира. 544 шарахь цуо кхайкхира гулам патриарх харжаран формалан процедура чІагІйан. Амма цул тІаьхьа хилла Иосиф[en] (552−567), хІоттийна шахиншахан I-ра Хосрован Іаткъамца, бина барт а бохош. Гуламехь кхин а тІеэцна динан символ, йазйина иза ша Абас, гайтина, Малхбален килсан персийн амал.

Зороастризмах а, прозелитизмах а дІахадар бахьнех зороастрийхошна йукъахь, мар Аба Хосровс хьийзира. Мар Аба йийсар вина чувоьллина латтийра шен цІахь, цул тІаьхьа махках ваьккхира Азербайджане хьажийра. 7 шо даьлчи цунна бакъо йелира цІа верза, кхин дІа а париархан гІуллакх лело иза валлалц 552 шарахь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Labourt, 1904, p. 162.
2. ↑  Labourt, 1904, p. 163.
3. ↑  Baum, Winkler, 2003, pp. 33—34.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Аба (маьӀнаш).

**Аба́** (инг. *Aba*, игбо Abá) — Нигерин Абия штатера гӀала. Лаьтта Аба хин тӀехь, Порт-Харкорт — Энугу цӀерпоштнекъ а, шоссе а вовшахкхетачехь.

Бахархой — 802,5 эз. стаг (2004 шо).

Дуьххьала ибо тайпа охьахиина меттиг яра. 1901 шарахь кхузахь хӀоттийра британин тӀеман пост, 1915 шарахь йихкира иза Порт-Харкортца. Британин колонин администрацин административан центр яра. 1929 шарахь хилира колонин Ӏедалан налогийн политикин дуьхьала хиллачу зударийн гӀаттаман центр. 1967 шарахь правительствон эскарш дӀахилар бахьнехь, йоцачу хенахь сепаратистийн пачхьалкхан Биафран центр хилира.

Къилбаседа Нигерийра шортта мухажираш бахкар бахьнехь хилира уггар боьха пачхьалкхера гӀала. Абех кхин а олу «пийлин гӀала».

ГӀалахь долу белхаш. Даьттан пальмах даьхна сурсаташ дохкар. Сабан а, йий доккху а заводаш, даьттадаккхаран, молханийн, чӀургийн, кӀадешдаран заводаш, фабрикаш ю гӀалахь. Абехь ю дуккха а йохк-эцаран центраш, царна юкъахь ю гӀараяьлла базар «Ариариа». Йохк-эцаран а, техникин а дешаран меттигаш ю.

Меттигера футболан «Эньимба» клубо АФК Чемпионийн Лигехь (2003 а, 2005 а ш.ш.) шозза толам баьккхина.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  NIGERIA: Provinces and Cities. (ингалс.). *City Population*. — The population of Nigerian cities and urban settlements with more than 40,000 inhabitants according to the 1991 census. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2016 шеран 14 майхь. Теллина 2016 шеран 5 октябрехь.
2. ↑  Государства Западной Африки. Кабо-Верде // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2009 г. ; гл. ред. Г. В. Поздняк. — М. : ПКО «Картография» : Оникс, 2010. — С. 146—147. — ISBN 978-5-85120-295-7 (Картография). — ISBN 978-5-488-02609-4 (Оникс).
3. ↑  Аба // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд. перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 7.
4. ↑  АБА // Большая российская энциклопедия / С. Л. Кравец. — М: Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 1. — С. 6. — 768 с. — 65 000 экз. — ISBN 5-85270-329-X.
Берлинера жайнийн иэс
**Дерриг дуьненан жайнин а, авторан бакъонийн а де**
( кхечу ВКЪКХ официалан меттанашкахь: испан. *Día Mundial del Libro y del Derecho de Autor,* фр. *Journée mondiale du livre et du droit d'auteur*) — даздо 1996 шарахь дуьйна хӀора шарахь 23 апрелехь. Дерриг дуьненан де кхайкхийна 1995 шеран 15 ноябрехь ЮНЕСКОн 28-гӀа сессехь (резолюци № 3.18).

Сацам бира оьздангаллин ламасташ серлаяха а, кхион а Ӏалашо йолуш, ткъа иштта жайнаш хаарш даржоран уггаре ладаме гӀирс хиларан а, уггаре тешаме Ӏалашден хьесап хиларан а чот йина. Резолюцехь билгалдоккху оцу дийнахь жайнин гайтамаш а, базараш а яран эффекталла.

Сацам бечу хенахь чот йира «Жайнин де» хьалха дӀакхехьначу цхьа могӀа мехкийн а, кхолламийн а зиеделлачух.

Масала, Испанехь 1926 шарахь паччахьа Альфонс XIII-гӀачо куьг йаздира Испанехь *Испанин жайнин де* даздаран декретан кӀела, кӀеззиг дийцарш динчул тӀаьхьа сацам бира, и де даздийр ду 23 апрелехь — и де тӀеэцна Мигель Сервантес велла де ду аьлла (ма-дарра дийцича, историкашна хета, йаздархо 22 апрелехь велча санна, амма оцу хенан Ӏадаташца валаран де йаздеш хилла дӀавуллучу дийнан терахьца — 23 апрелехь). Барселонехь и де нисделла Каталонин «доладен» Сийлахь Георгин сийнна динчу Ӏиданца, оцу дийнахь жайнаш духкучара йоккха жайнин базар хӀоттийра. Нисса цигахь 1931 шарахь йукъадаьлла хӀора жайна оьцучун ровзан даларан Ӏадат .

Терахь хаьржина, ВКЪКХ сайт тӀехь гайтарца, 1616 шеран 23 апрелехь Мигель де Сервантес, Уильям Шекспир (ма-дарра аьлча 23-гӀа — сийлахь поэтан а, драматурган а кхалхаран терахь ду Юлианан рузманца, аьлчи а григорианан рузманца — 10 де тӀаьхьа хуьлу), Инка Гарсиласо де ла Вега кхалхарна иэсан лерина.

2002 шарахь дуьйна Москохахь оцу дийнахь жайнал сов совгӀатна ровзан а ло. И Ӏадат йукъадаьккхина Сервантесан институтан библиотекехь.

Жайнин де Пачхьалкхан кхечу мехкийн литературин библиотекехь

23 апрель — дуьненан литературин сийлаллин де
---------------------------------------------

### Оцу дийнахь бина йаздархой

* Вальехо Мануэль (en:Manuel Mejía Vallejo) (1923)
* Дрюон Морис (1918)
* Халлдор Лакснесс (1902)

### Оцу дийнахь белла йаздархой

* Инка Гарсиласо де ла Вега (1616)
* Мигель де Сервантес-и-Сааведра (1616)
* Пла Жозеп (1981)
* Памела Линдон Трэверс (1996)
* Уильям Шекспир (1616)

Хьажа кхин а
------------

* Дуьненайукъара йаздархойн де
* Дуьненайукъара берийн жайнийн де
* Дуьненайукъара долара интеллектан де
* Йукъараллин сийлаллин де

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Feria del libro, historia del libro, historia del día del libro(испан.)
2. ↑  Всемирный день книги и авторского права, 23 апреля (оьр.).  www.un.org. Теллина 2018 шеран 5 февралехь.
3. ↑  Один день для двух гениев (ru). Хьаьжна 5 февралехь 2018.
4. ↑  День книги отметили в Иностранке

Хьажоргаш
---------

* Медиафайлаш Викилармехь

* Сайт ООН
* «Всемирный день книг и авторского права» на сайте библиотеки им. Д. Хаммаршельда Архивйина 2016-04-19 — Wayback Machine
* резолюция ЮНЕСКО
* Послание Генерального директора ЮНЕСКО в 2007 году
**Дерриг дуьненан туберкулёзан дуьхьал довлатторан де** — иэсан терахь, даздо хӀора шарахь 24 мартех, 1993 шарахь Дерриг дуьненан могашалла Ӏалашъяран кхолламан инициативица кхайкхийна туберкулёз (йовхарийн лазар) глобалан бала бу аьлла. Дерриг дуьненан туберкулёзан дуьхьал довлатторан дийнан Ӏалашо ю туберкулезан ун хилар хаийтар, и цамгар дӀаяккхарехь къахьегар.

24 март хаьржина, оцу дийнахь 1882 шарахь немцойн микробиолога Роберт Коха (Robert Koch) туберкулёз карзахйоккхург карийна аьлла кхайкхадар бахьнехь.

ХӀокху заманахь туберкулёзах ле 1,6 миллион гергга стаг, дукхаха берш царех (95 % гергга) — куьуш болу мехкийн бахархой бу. ХӀора шарахь туберкулёзо алсама бойу баккхий нах, муьлххачу уьночулла. Кхуьучу мехкашкахь туберкулёз йолчарех 26 % гергга ле.

Туберкулёзца уггаре гӀуо хьал Африкин мехкашкахь ду. Африкехь бу 29 % гергга дуьнен чуьра цомгаш берш а, 34 % оцу уьнах беллачарех а цигахь бу. ТӀаьхьарчу 15 шарахь туберкулёзан ун шозза тӀекхетта, 100 эз. вахархочух 149 меттигах 343 меттиг. Сагатдо антибиотикашна дуьхьала лаьтта туберкулёзан кепаш тӀекхетаро, цуьнан а ю гӀуо тенденци Африкехь.

Дуьненахь уггаре кхераме молханашна дуьхьала лаьтта туберкулёзаца долу хьал — уггаре дукха балар долу, кхераме кепаш йолу — Российн Федерацехь ю. 2009 шарахь Российн Федерацехь гучуяьккхина 105 530 жигара туберкулёзан керла меттигаш.

Дийнан тема
-----------

* 2019 шо — «Болхбан хан»
* 2018 шо — «Терго йие, лоху! Дуьне туберкулезах мукъадаккха тхьамданаш лоьху»
* 2017 шо — «Цхьаьна дӀайоккху туберкулез: цхьа а вуьтур вац терго йоцуш»
* 2016 шо — «Цхьаьна дӀайоккху туберкулез: цхьа а вуьтур вац терго йоцуш»
* 2015 шо — «Туберкулез дӀаяккхаран темпаш тӀетоха»
* 2014 шо — «3 миллион стаган дарба дар»
* 2013 шо — «Со дийна волччура сацайие туберкулез»
* 2012 шо — «Со дийна волччура сацайие туберкулез»
* 2011 шо
* 2010 шо — «Туберкулезца довлатторехь керлачу кхиамашка гӀо»

Хьажа кхин а
------------

* КӀайчу кӀайдаргийн де

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Аналитический обзор по туберкулёзу. 2011. М. 2013
2. ↑  Алексей Торгашев. Туберкулёз. 10 инфекций, побеждённых людьми. Русский репортёр. 48(326) 5 декабря 2013 года.
3. ↑  Фтизиатрия по-российски. Медицинская газета,2013

Хьажоргаш
---------

* Сайт ООН Архивйина 2020-08-22 — Wayback Machine
* Всемирная организация здравоохранения. Всемирный день борьбы против туберкулёза.
Швецин къилбехьара Сконе провинцера аре.
**Аре́наш** — майданца даккхий лаьттан а, хӀордан а, океанан а дакъош, церан амалехь йу: меттиг цхьаьна агӀора таӀар (5° кхаччалц), кӀеззга локхаллийца йоккха башхалла ца хилар (200 м кхаччалц); бӀенаш метраш башхалла йелахь а, амма иза хуьлу йехачу меттиг тӀехь. Цундела и башхалла бӀаьрган башха къаста а ца ло.

Аренашна а, лаьмнашна санна тектоникан леларш хуьлу, амма жимачу градиентца (1—2 м/км кхаччалц). Ша дерг вовшахтоьхча, нийсачу рельефо дӀалаьцна 65 % латта. Уггаре йоккха дуьненан аре: Амазонкан аре (5 млн км² сов).

Классификаци
------------

Абсолютан локхаллица аренаш къастайо: таьӀна аренаш (200 м кхаччалц); айайелла аренаш (200—500 м); ломан а, лекха а аренаш (500 м сов), акъариш а.

Структуран хьесапца билгала йоккху экъан аренаш а, орогенан (ломан) областаш а.

Алсама йолу арахьарчу процессашца йекъа мега: денудацин, аккумуляцин аренаш. Денудацин аренаш кхоллаелла айаелла кепаш (лаьмнаш) йохар бахьнехь. Аккумуляцин аренаш кхоллаелла охьаюьжу породаш гулйаларца.

Шен гипсометрин хьолаца аренаш йекъало: охьатаьӀнарш, айаелларш, ломан аренаш, акъариш. Шен морфографица аренаш хуьлу анасизан, кӀеззиг таьӀна, таьӀна, чутаьӀна, тулгӀенан, гунийн, раьгӀнийн.

Хьажа иштта
-----------

* Лекха аре
* Пампасаш
* Прери
* Саванна
* Аре
* Российн аренийн исписка
ЦӀиймарш
 ДӀундузпха
**ДӀундузпха** *(бу)* *(лат. Аrteria carotis communis, оьрс. Общая сонная артерия) — адаман кийрахь дӀундузпха щиъ хуьлу: Аьтту дӀундузпхай, Аьрру дӀундузпхай. Аьтту дӀундузпха болало коьртан-белшан гӀад тӀера (лат. truncus brachiocephalicus), ткъа аьррониг цӀиймаршан Ӏад тӀера (лат. arcus aortae). Цундела аьрруниг мелла а беха хуьлу.*
ДӀундузпха шинна декъе бекъалуш бу: Арахьара дӀундузпха, Чоьхьара дӀундузпха.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Берсанов Р. У.* Адаман анатоми(нох.). — Грозненский рабочий. — Соьлжа-ГIала (Грозный), 2010. — (нохчийн-оьрсийн атлас : латинийн-оьрсийн-нохчийн терминийн дошам). — ISBN 978-5-900231-94-5.
**Алимсултанов, Имам** — (1957 шо, ГӀиргӀазойн ССР — 1996 шеран 10 ноябрь, Одесса, Украина) — нохчийн поэт, баллад-иллийн автор, илланча.

Биографи
--------

Имам вара — Хаси-Эвлара нохчий-Ӏовхо, цхьа шо кхаьчначу хенахь Сибрехара Даймахка цӀа валийна. Соьлжа-ГӀалахь дешна ваьлла, кхин дӀа деша Ростовера политикин Университете деша хоьттира. Илли ала, Имам 1980 шерашкахь вола велар, цо къаьсттана тидаме лаьцнарш дара, Нохчийн къоман гӀиллакхаш, Нохчийн къоман Маршонехьа болам, Кавказан тӀамехь гӀара бойла Нохчийн Турпалхой. Шен дешнаш а, халкъа дийцараш доцурш, Имам шена иллешкахь олур Ӏумар Ярычевн а, Мусa Гешаевн а дешнаш.

Дуьххьара, Имам иллеш гӀара дойлира кассеташ тӀаьхь 1990 шерашкахь. Нохчийн — гӀаскхийн тӀом бола белча, Имам шена гитара эцна, Нохчийн Республика Нохчийчоьнан Сурхой бола — болче воьдуш, церан дог ойла ойъуш, тӀамах лаьцна иллеш ала вола велира.

Валар
-----

Имампаши каш
1996 шеран 10 ноябрехь (кхечу хаамашца 8 ноябрехь) Украинин Одесса гӀалахь вийра вевзаш волу нохчийн эшархо Алимсултанов Имам. Криминалан девнехь Ӏожалла хилла Алимсултановн, аьлла дерзийра и гӀуллакх официала Украино. Амма нохчийн тешна бу, нохчийн дуьхьалонан боламан илланча хилла волу Имам Оьрсийн Къайлахчу Ницкъаш вийна бохучух.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Imam Alimsultanov // *(unspecified title)* (польяк.)
2. ↑  Убийство чеченцев в Одессе Архивйина 2006-05-20 — Wayback Machine, газета «Слово». Одесса. N 46(210), ноябрь 22, 1996

Хьажа. кхин
-----------

Хьажорагаш
----------

* Имам Алимсултанов
* Имам Алимсултанов — Абрек Зелимхан (Прыжок в вечность)
* ГӀазот — Имам Алимсултанов
Грацехь йолу библиотекан ешаран зал
**Жайна** — куьйгаца йа типографехь тӀе йоза а, сурташ а тӀедаьхна зорбанан продукцин тайпа: вовшах тесна кехаташах йа тетрадех йина муьран йоцу арахецург. Иза хуьла 48 агӀонал сов а, чӀогӀа мужалт а йолуш.

Самукъане хилларш
-----------------

Дуьненахь массарелла а йоккха жайна ду Кодекс Гигас (Codex Gigas) — XIII бӀешерахь куьйга йаздина жайна (640 (624) агӀо, мужалт 92 см лекха, 50 см шуьйра; 22 см томма, 75 кг еза).

Дуьненахь массарелла жима жайна йу А. П. Чеховс йазйина «Хамелеон». Иза йу 0,9×0,9 мм. Цуьнан 30 агӀо йу, хӀора агӀонехь 11 могӀа бу, цу тӀехь 3 бос болу сурт ду. Жайна йина А. И. Коненкос 1996 шарахь Омскехь.

Брюстер Кейл ву Британии дуьненахь мел йолу Жайнийн архив хьаялла гӀерташ.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Книга(ТӀе цакхочу хьажорг) // Стефанов С. И. Реклама и полиграфия: опыт словаря-справочника. — М.: Гелла-принт, 2004. — 320 с.
2. ↑  Книга рекордов Гиннесса Архивйина 2010-12-07 — Wayback Machine
3. ↑  Задумка Кейля — Газета. Ru

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Books*** Викилармехь |

* История книги\* Как хранить старые книги Архивйина 2013-09-13 — Wayback Machine
*Википедехь йаззамаш бу кхечу нехан куньяца Абубакар, цӀарца Мухьаммад  нисбаца Бухари*.
**Абу́ Бакр Мухьа́ммад ибн Исхьа́къ аль-Буха́ри аль-Калабади**, йа **аль-Калабази** (Ӏаьр. أبو بكر الكلاباذي‎‎; вина Бухара — велла  990 йа  995 шо, Бухара) — хьанафийн факихь, уггаре а хьалха гӀарабаьллачарех Ӏаьрбийн меттара цхьаьна систематикан философин (мистицизман) белхан автор.

Биографи
--------

Мухьаммад аль-Калабади вина, ваьхна Калабад купахь (Бухарин йисттехь). Иза Ӏамийна гӀарабевлла Ӏелам наха Мухьаммад ибн Фадль (бакъо), Къасим Фарис (суьпалла), кхин а. Велла аль-Калабади, хетарехь, Бухарехь.

Белхаш
------

Шен дахарехь аль-Калабадис йазбина пхиъ йа йалх кхоллам. Царех вайга кхаьчна шиъ: «МаӀани аль-ахбар» а, «ат-ТаӀарруф ли-мазхӀаб ахль ат-тасаввуф». Хьалхара кхоллам доцца дика кхеташ а доцу маьӀна ду Мухьаммад пайхамаран  этикан амалерчу хьадисийн. «Ат-ТаӀарруф» бу коьртачех цхьа кхоллам исламан хьалхарчу кхаа бӀешеран бусалбанийн мистицизм Ӏаморехь. Цуьнан лакхара мах хадабора тӀаьхьа догӀучу суьпийн чкъоьраша; масала, Яхьъя ас-Сухраварди аль-Мактул шайха (велла  1191 шо) тидам бина: «Нагахь ат-ТаӀарруф дацахьара, вайна суьпалла йевзар а йацара». Шена чохь охьайиллина суьпийн гаран а, практикан а система йолу болх дуьххьара вайга кхачийна жайна ду, цунна чохь гӀоьртина барт бан исламан а, цуьнца ца йогӀучу, мистицизман ойлан а. Жайнахь иштта кхетадо, суьпалла йуьззина лаьтта «бакъонах тешаран» гуран чохь, и система нийса хиларан шен шеко ца хилар а.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Ислам: ЭС, 1991, с. 128.
Дехар «Арванит» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.

Л. Бубулина • Н. Энгонопулос • М. Боцарис
Желто а, арнаут а  
*Паули Густав-Теодор*. «Российн къаьмнийн этнографех яздар», СПб. 1862
**Арвани́таш**, **арнау́таш** (желт. Αρβανίτες, турк. Arnavutlar ма-дарра «албанхой») — албанхойн православин дин лело субэтносан тоба, XIV—XV бӀешерашкахь Албани йитина, балканехь къаьмнаш кхалхарца доьзна. Кхалхарш хилира франкократи чӀагӀъяларца, Византийн импери гӀелъяларца, Европе Туркой-Ӏусманхой чубахкарца. XX бӀешо доладаллалц арваниташ доккхаха дакъа дара Желтойчоь паччахьаллин бахархойн (20 % кхаччалц). Юккъера бӀешерашкахь арванитийн ненан мотт албанийн меттан башха меттадакъа дара — арванитийн мотт, тахана байна ала мегар ду. Ярташкара арнауташ, тӀаккха а, Ӏалашдина желтойн этносан къастар. Желтойн-албанхойн дозанера Корча гӀалан йисташкарчу арнаутийн жимачу тобанех схьаевлла Российн имперера а, ССРС хиллачура а албанхойн ерриг тобанаш барам 5 эз. ст. гергга волуш.

Истори
------

Албанхой алсама кхелхира Греце XII - XV бӀешерашна юккъера муьрехь. Албанин историн махкара албанхой кхалхаран бахьна (коьртаниг мехкан къилба-малхбалера) хила тарло махкахь адам луьста Ӏар. Ша Албани тӀемаш хьейина йац 1204 шерал тӀаьхьа, Балканийн ахгӀайрен малхбален дакъа доцург. Цул сов, мохк юкъабахара юккъерачу бӀешерийн желтойн пачхьалкхана Эпиран деспотатан, иштта, цунах дакъа хилира жӀарахошна желтойн-православин дуьхьалонан. Оцу заманахь Эпиран желтой а, албанхой а, православи тӀеоьций, чӀогӀа гергара хуьлу оьздангаллин агӀора. ТӀаккха а дукхаха болу албанхойн мухажираш лоьхура, уггаре хьалха, шайн бахамца долу хьал тодар, тӀамо йохийна Грецера, шортта лаьттан дакъош кхаьчна, цара мехах тӀемаш бора, тайп-тайпана пачхьалкхийн эскаршца охьаховшура: дукха ерш желтойн пачхьалкхан кхоллараш, масала, Эпиран деспотат, Морейн деспотат, меттахӀоттийна Византий импери; кхин а — жӀарахойн Латинан импери, Венецин республика, Йоккха Влахи, Хункар-мохк, Генуэзан республика, кхин дӀа а).
**Бабариков Виктор Дмитриевич** (белор. *Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка*; вина 1963-чу шеран лахьанан (ноябран) 9-чу дийнахь, Минскехь) — белорусийн банкир а, йукъараллин, политикин гӀуллакххо ву. 2020-чу шарахь Беларусь Республикин Президентан харжамашкахь кандидат вара. Бабарико Виктор- политикин тутмакх, меценат ву.

2021-чу шеран мангалан (июлан) 6-чохь Беларусь Республикин Лакхарчу Кхело иза бехкевина баккхийчу барамашкахь кхаьънаш эцарна, 15 шарна чувоьллина.

### Доьзал

ЦӀийннана Марина — «Шанс» цӀе йолчу фондан Ӏуналлин кхеташонан куьйгалхо йара, йелла Мадейрехь 2017-чу шеран хьаьттан (августан) 15-чохь, дайвинг йечу хенахь. Бераш:

КӀант Эдуард (вина 1990-чу шеран кхолламан (январан) 22-чохь), бизнесмен, «Улей» краудфандинган майданан кхоллархо,

ЙоӀ Мария, Австралехь Ӏаш ю.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Жена погибла, дочь в Австралии. Что известно о семье Виктора Бабарико
2. ↑  Виктор Бабарико выдал дочь замуж Архивйина 2020-06-07 — Wayback Machine
Махаджанападаш
**Ашмака** (санскр. अश्मक, Aśmaka ***IAST***) я **Ассака** — Шира ХӀиндин паччахьалла. Лаьттина меттиг хӀинца а билгала дац. Иштта, «Брахманда-пуранас» хьахайо Ашмака Къилба ХӀиндин цхьа гӀала аьлла, «Курма-пуранас» хьахайо иза Пенджаб хьокъехь, ткъа «Брихат-самхитас» хӀоттайо Ашмака ХӀиндин къилбаседа-малхбузе. Талламхочо Дэвидс Т. Риса лорура, Ашмака буддийн муьрера Ассака пачхьалкх. Буддийн «Ангуттара-никаян» текстаца вайн эрал VI бӀешо хьалха Ассака яра ялхийтта Махаджанападашах цхьаъ. Мохк лаьттара Годавари хин бердашца, коьрта шахьар яра Потана (Потали). Буддийн «Махаговинда-суттантан» тексташа хьахаво Бхагадатта, Ашмакан паччахь. «Матсья-пуранехь» ялайо Ашмакин 25 паччахьан исписка.

Ашокан заманахь и паччахьалла Махараштра мехкан дакъа хилира. Каутильян «Архашастраш» юьйцуш волу Бхатта Свамис, иштта туху Ашмака Махараштрех.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Dey L. N.* The Geographical Dictionary of Ancien and Mediaeval India.. — London: Lusac & Co, 1927. — P. 12.
2. ↑  Raychaudhuri, Hemchandra (1972) *Political History of Ancient India*, University of Calcutta, Calcutta, p. 80
3. ↑  Law, B.C. (1973). *Tribes in Ancient India*, Poona: Bhandarkar Oriental Research Institute, pp. 180—3
4. ↑  *Dey L. N.* The Geographical Dictionary of Ancien and Mediaeval India.. — London: Lusac & Co, 1927. — P. 13.
**Владимир Иванович Ермолаев** (1923 шеран 6 октябрь, Кера (Нижний Ломован кӀошт), Пензенская губерния[d] — 2000 шеран 26 июнь, Гулькевичи, Краснодаран мохк) — кеманхо, подполковник, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вина 1923 шеран 6 октябрехь Кера юртахь (хӀинца — Пензин областан Нижнеломовски кӀошт). 1940 шарахь Сталинградехь цо чекхйаьккхира школан 9 класс.

1941 шеран февраль дуьйна иза ЦӀен Эскарехь вара. 1942 шеран февралехь Ермолаевс чекхйаьккхира Одессан тӀеман кеманхойн школа. Цуьнан эскаран болх дӀаболабелира йукъара Азин эскаран округан 106-гӀа штурман авиацин полкехь. 1942 шеран июнь дуьйна иза 8-гӀа а, 12-гӀа а (Саратован а, Куйбышеван областашкахь) тӀаьхьалонан полкашехь кеманхой кечбеш вара.

1943 шеран сентябрь дуьйна 1945 шеран май кхаччалц Ермолаев вара кеманхо, тӀаьхьа лакхара кеманхо 735-гӀа (1944 шеран февраль дуьйна — 143-гӀа гвардин) штурман авиацин полкан. Цо тӀом бира Степной а, 1-ра а, 2-гӀа Украинин фронташкахь, тӀом бира Полтава мукъайоккхуш а, Днепр тӀамехь а, Кировградан а, Корсунь-Шевченковски а, Уманско-Ботошански а, Львовски-Сандомирски а, Сандомирски-Силезски а, Лаха-Силезски а, Лакхар-Силезски а, Берлинан а, Праган а операцишскахь. ТӀема хенахь цо йира 125 сов тӀеман тӀемавалар Ил-2 штурмовик тӀехь.

1945 шеран 10 апрелехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Ермолаеван йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

ТӀом чекхбеллачул тӀаьхьа иза вара Австрехь йолу Йукъара Эскаран тобанехь. 1946 шарахь Ермолаевс чекхйаьккхира Липецкан лакхара эпсаран кеманхой тактикан школехь йолу курсаш. Иза вара Австрехь хилла Йукъара Эскаран тобанан хӀаваан кхиссархойн полкан куьйгалхо. 1947 шо дуьйна иза вара полкан штурман гӀонча а, звенон куьйгалхо а, эскадрильян штурман а, куьйгалхо. 1955 шеран декабрь дуьйна иза вара истребителин полкан куьйгалхон гӀонча. 1957 шеран май дуьйна иза вара Германехь йолу советски эскаран тобанан 6-гӀа гвардин истребители авиадивизин куьйгалхонан гӀонча. 1958 шеран март дуьйна Ермолаев тӀаьхьалоне велира.

ТӀаьхьалонехь иза Соьлжа-ГӀалахь Ӏаш вара. Цо болх бира Нохч-ГӀалгӀайн гӀишлой йаран урхаллехь. 1991 шо дуьйна иза Ӏаш вара Ростован областан Морозовск гӀалахь. ДӀавоьллина Краснодаран махкан Гулькевичи гӀалахь.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6   Ермолаев, Владимир Иванович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

* Ермолаев, Владимир Иванович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
**Зия́ (Зияуди́) Юсу́пович Бажа́ев** (1960 шеран 11 июль, ТӀехьа-Марта, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, СССР — 2000 шеран 9 март, Химки, Москохан область, Росси) — нохчийн бизнесмен, «Альянс» компани кхоьллинарг.

Биографи
--------

Иза винера 1960 шарахь Хьалха-МартантӀехь. 1976 шарахь цо чекхйаьккхира Хьалха-МартантӀера йуккъера школа № 1. 1981 шарахь чекхйаьккхира Краснодаран Политехнически институт инженер-технологан говзаллица. Техникин Ӏилманийн кандидат.

1988—1991 шерашкахь иза вара Краснодаран а, Соьлжа-ГӀалин а биохимин заводашкахь болх беш. 1992—1995 шерашкахь иза вара Швейцарехь дӀайазйина йолу LIA OIL маьхкадетта духку компанин президент. 1995 шарахь иза хилира Нохчийчоьхь мехкдаьтта доккху ФГУП «Южная нефтяная компания» (ЮНКО) куьйгалхо. Амма 1996 шарахь иза балхара дӀавеккхира. Кеста Нохчийчохь сепаратисташ Ӏедал деккхинчул тӀаьхьа оцу компанин болх сецира. 1996 шо дуьйна Зия Бажаев вара «Сиданко» компанехь болх беш. 1997 шо дуйьна 1998 шо кхаччалц иза вара оцу компанин куьйгалхо. И фирма йитинчултӀехьа цо кхоьллира шен фирма «Альянс». Оцу фирман йукъайахара хьалха «Сиданко» долахь хилла йолу Хабаровскан НПЗ. Кхиъ цхьа шо даьлча «Альянсас» шен дола йаьккхира Украинехь йолу Херсонан НПЗ.

1998—1999 шерашкахь Бажаев вара «Роснефтин» кризисан дуьхьала программа а, Евгений Примаков Российн премьер-министр волчу хенахь неха ойла тӀейирзина йолу Российн мехкдаьттан компанин проект а.

Иза велира 2000 шеран 9 мартехь Артём Боровикца цхьана кемантӀехь. Иза веллачултӀаьхьа «Альянс» компанин куьйглахо хилира цуьнан жимахволу ваша.

2007 шарахь компанин долара йелира Херсонан НПЗ. 2008 шарахь оцу компанин активаш Россиехь мехкдаьтта доккхуш йолу Швецин компанин West Siberian Resources активашца вовшахтуьхуьра.

Цуьнан гӀонца Топа Элимбаевс кхоьллира берийн хелхаран ансамбль «Зия».

Доьзалла
--------

Цуьна кхо бера дисна.

Виццавар
--------

* Цо ша валлац гӀо деш хилла берийн хелхаран ансамблин иза веллачул тӀаьхьа цуьнан цӀе тиллира.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Биография М. Ю. Бажаева Архивйина 2014-02-09 — Wayback Machine
2. ↑  Детский хореографический ансамбль имени Зии Бажаева

Хьажоргаш
---------

* Бажаев Зия Юсупович Архивйина 2014-02-03 — Wayback Machine
* Кому мешал Зия Бажаев Архивйина 2014-02-02 — Wayback Machine
**Балканийн ахгӀайре** (словен. Balkanski polotok, хорв. Balkanski poluotok, босн. Balkansko poluostrvo, серб.  а, Iаьржал.  аБалканско полуострво, рум. *Peninsula Balcanică*, болг.  а, макед.  аБалкански полуостров, желт. Βαλκανική χερσόνησος, турк. Balkan Yarımadası, итал. Penisola Balcanica, лат. *Paeninsula Balcanica*) иза бу Европин къилба-малхбалехь. Майда — 505 эзар км². Уллера хиш Лаьттайуккъера, Адриатикан, Ионийн, Мармаран,Критийн, Эгейн а Ӏаьржа. АхгIайренан хийистеш чIогIа догIийна ду.

Лаьмнийн тIие дукхаха лаьтташ ю кхузахь. Къилбаседан доза доьдуш ду хинех Дунай а, Сава а, Купа а, тIаьххьарчуна хьост дуьнна Кварнер айма кхаччалц.

Билгалдахарш
------------
Турбин йеш инженераш беш болу кхолламан болх.
**Инженеран гIуллакх** (орам фр. *ingénierie* ← лат. *ingeniare* — «кхолламан болх » — «говзаллийн болх»,) Iилманан некъаш юккъар говза кхолламан гIуллакх ду.Цуьн Iалашонаш: нахан дахар атта дан а, тIаккха Iаламан тIаьхьалонашех адамийгa пайдa эцитар ду.

Инженеран гIуллакх масийтта декъе декъа мегар ду: хьекъалийца а, говзалийца а, къинхьегамца цхьан пайден хира йолу хIуман духе тIаьхьа кхиар, цул тIаьхь и хIум кхоллар, юх кхолламан болх берзабин: - цуьнах пайда эцар.

Таханлерчу дийнахь, йаккхи компаниш ю инжеренеран гIуллакхaш лелош. Инженеран гIуллакxаш тайп тайпана хуьлу.

Тайп-тайпана кхолламан-инженерaн г1уллакхаш
-------------------------------------------

* ГIишлош яран инженери
* Системан инженери
* Финансан инженери
* Автомобилан инженери
**Камбе́йн айма** (хӀинди खंभात की खाड़ी, *Кхамбат*) —хӀиндин Гуджарат штатера ХӀиндистанан къилбаседа-малхбузан бердаца йолу Ӏаьрбийн хӀордан айма. Цуьнан йохалла 130 км ю. Цуо къастадо малхбузехь лаьтта ахгӀайре Катхиявар Гуджаратан кхечу декъах малхбалехь. Камбейн айман чу кхета хиш Нармада, Сабармати, Тапти. Ша айма кӀорга йац, дукха гӀамаран гомхаллаш йолуш. КӀорга ца хиларо бердан аса ловзайо хӀорд тӀекхеташ а, чубужаш а. Цунах пайда оьцу меттигерчу верфаша.

Камбейн айма ширачу заманара дуьйна хилла ладаме йохк-эцаран центр. Цуьнан порташа вовшех тосу ХӀиндин чоьхьара дакъа ХӀиндин океанан йохк-эцаран хӀордан некъашца. Историн маьӀна долуш ю порташ Бхаруч, Сурат, Камбей, Бхавнагар, Даман. Бхаруч хилла уггар маьӀна долуш антин муьрехь, ткъа Камбей — Юккъера бӀешерашкахь. Портан хьалха дуккха а гӀум хьаькхначу заманахь, цуьнан меттиг дӀалецира Сийлахь Моголийн империн Сурата.

ХӀиндан цивилизацера лору Камбейн айман уллора ширчу яртийн (Лотхал юрт) ларш карийна 2002 шарахь.

Карбон хиллачу дечиган кийсикан 9500 шо хан билгалъяьккхина.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Северная Индия // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 1999 г. ; отв. ред. Т. Г. Новикова, Т. М. Воробьёва. — 3-е изд. стер. отпеч. в 2002 г. с диапоз. 1999 г. — М. : Роскартография, 2002. — С. 160—161. — ISBN 5-85120-055-3.
2. ↑  Камбейн айма // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд. перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 145.
3. ↑  Инструкция по передаче на картах географических названий с хинди. — М.: ЦНИИГАиК, 1959. — С. 23.
ХьаьжцӀахь йолу ИбраьхӀиман меттиг (Макъам ИбрахӀима), оцу чохь тӀулг бу, ИбраьхӀиман когийн лараш тӀехь йолуш
**ИбраьхӀиман макъа́м** (Ӏаьр. مقام إبراهيم‎‎‎‎‎ — *ИбраьхӀиман меттиг*) — Аль-Хьарам маьждиган дозанца меттиг ю иза, КаӀбат дечу хенахь ИбраьхӀим وصلة= лаьттина меттиг ю. ХӀинцалерачу хенахь цигахь йина нартолца гӀишло ю.

Макъам ИбрахӀим цӀе къуръан тӀехь хьехош ю, 97-чу аятехь 3-чу Къуръанан суратехь.

Исламан дийцарехь ма-бохху, АллахӀ-дала ИбраьхӀиме КаӀбат ден аьллачул тӀаьхьа, шен кӀант ИсмаьӀилца иза болх бан волавеллера. ИсмаьӀила тӀулгаш кхоьхьуш хилла, а ИбраьхӀима царах хазна еш хилла. Пенаш лакха хьаладоьттича, ИсмаьӀила тӀулг лаьтта охьабиллина хилла, ИбраьхӀим тӀекхачийта. ТӀулган тӀеваьлча ИбраьхӀим шен болх беш вара. Оцу тӀулган тӀехь ИбраьхӀиман когийн ларш ю.

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

|  |
| --- |
| 
П:  **Ислам** П:  **Макка**
 |
Северодвинскера уггаре хьалхара бер ден цӀа, хӀинца Северодвинскан гӀалан мохкӀаморан музей
**Бер ден цӀа** — пхораллех болчу зударшна, бер дечу а, динчул тӀаьхьа а, ткъа иштта керла дина берашна а говза медицинан гӀо латтош болу медицинан кхоллам.

Пхораллехь болчу зударшна терго латтайо. Бераш дарна медицинан терго ярхьама дина бер ден цӀа. Бер ден цӀеношкахь цомгаш болу зударий а, керла дина бераш а къастабо могушчех. Бер ден цӀенна юкъайогӀу зударийн консультаци, стационар, физиологин акушерийн дакъа, пхораллин патологи йолчу зударшна лерина дакъа, обсервацин акушерийн дакъа, керла динчу берийн 1-ра а, 2-гӀа а акушерийн декъан палаташ, гинекологин дакъа.

Россехь дуьххьара пачхьалкхан бер ден цӀа диллина паччахьан Николая II-гӀачун омарца 1897 шарахь, «*…боьха лела зударшка урам тӀехь бераш ца дайта*» аьлла. Оцу хенахь бер ден цӀийнахь бер даро къоьлла а, оьзда нахах ца хилар а гойтура. Зударша бераш цӀахь деш хилла, бер оьцу зударийн Ӏуналлийца. ССРС дира дукха пачхьалкхан бер ден цӀенош, уьш лерина дара бер дечу зударшна говза медицинан гӀодархьама.

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Бер ден цӀа*** Викилармехь |

* *Бер ден цӀа* — хӏара Советан йоккхачу энциклопеди чуьра йаззам бу.