recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Долш долу итт терхь: **0 1 2 3 4 5 6 7 8 9**

Кин шорта баш хонаш ю терахь декъошца ("элпашца а"):
* римхой терахь (**I V X L C D M**)
* ялхийтта долу терахь (**0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F**)
* майа терахь (оц тlийра **0** кху тlе **19**)

* Терахь, тlехьажар дукхалийца хийцало ишта чу метяхь:

цхьалгlа 'первый'
шолгlа 'второй'
кхоалгlа 'третий'
доьалгlа 'четвертый'
пхоьалгlа 'пятый'
йолхалгla 'шестой'
ворхlалгlа 'седьмой'
борхlалгlа 'восьмой'
уьссалгlа 'девятый'
уьтталгlа 'десятый'
цхьайгталгlа 'одиннадцатый'
шитталгlа 'двенадцатый'
кхоитталгlа 'тринадцатый'
деитталгlа 'четырнадцатый'
пхийтталгlа 'пятнадцатый'
ялхийтталгlа 'шестнадцатый'
вуърхIийтталгlа 'семнадцатый'
берхIийтталгlа 'восемнадцатый'
ткъесналгlа 'девятнадцатый'
ткъолгlа 'двадатый'
ONE — 1 — ЦХЬАЪ,
TWO — 2 — ШИЪ,
THREE — 3 — КХОЪ,
FOUR — 4 — ДИЪ,
FIVE — 5 — ПХИЪ
SIX — 6 — ЯЛХ,
SEVEN — 7 — ВОРХ1
EIGHT — 8 — БАРХ1
NINE — 9 — ИСС
TEN — 10 — ИТТ
ELEVEN — 11 — ЦХЬАЙТТА
TWELVE — 12 — ШИЙТТА,
THIRTEEN — 13 — КХОЙТТА,
FOURTEEN — 14 — ДЕЙТТА,
FIFTEEN — 15 — ПХИЙТТА,
IXTEEN — 16 — ЯЛХИЙТТА,
SEVENTEEN — 17 — ВУЬРХ1ИЙТТА,
EIGHTEEN — 18 — БЕРХ1ИЙТТА,
NINETEEN — 19 — ТКЪАЯССАНА
TWENTY — 20 — ТКЪА
TWENTY ONE — 21 — ТКЪЕ ЦХЬАЪ
TWENTY TWO — 22 — ТКЪЕ ШИЪ
THIRTY — 30 — ТКЪЕ ИТТ
THIRTY ONE — 31 — ТКЪЕ ЦХЬАЙТТА
FORTY — 40 — ШОВЗТКЪА
FORTY ONE — 41 — шовзткъа цхьаъ
FORTY NINE — 49 — шовзткъа исс
FIFTY — 50 — шовзткъа итт
FIFTY ONE — 51 — шовзткъа цхьайтта
SIXTY — 60 — кхузткъа
SEVENTY — 70 — кхузткъа итт
EIGHTY — 80 — дезткъа
NINETY — 90 — дезткъа ит
ONE HUNDRED — 100 — Б1Е
ONE THOUSAND — 1000 — ЭЗАР
MILLION — 1000000 МИЛЛИОН
ONE HUNDRED FND TWENTY — 120 Б1Е — ТКЪА (100 и 20)
ONE HUNDRED AND TWENTY ONE — 121 Б1Е — ТКЪЕ ЦХЬАЪ (100 и 20 и 1)
TWO HUNDRED — 200 — ШИ Б1Е (2 раза по 100)
TWO THOUSAND — 2000 — ШИ ЭЗАР (2 раза по 1000)
ADDING Cложение — ВОВШАХТОХАР
DIVIDING ДЕЛЕНИЕ — ДЕКЪАР
MULTIPLICATING УМНОЖЕНИЕ × — ЭЦАР
PLUS Плюс + Т1ЕТОХАР
MINUS МИНУС — Т1ЕРАДАККХАР

Терахь башхо lарбой индой
-------------------------

|  A  |  B  |  C  |  D  |  E  |  F  |  G  |  H  |  I  |  J  |  K  |  L  |  M  |  N  |  O  |  P  |  Q  |  R  |  S  |  T  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 0 | ٠ | ۰ | ० | ০ | ੦ | ૦ | ୦ | ௦ | ౦ | ೦ | ൦ | ๐ | ໐ | ༠ | ၀ | ០ | ᠐ | ᥆ | ᧐ |
| 1 | ١ | ۱ | १ | ১ | ੧ | ૧ | ୧ | ௧ | ౧ | ೧ | ൧ | ๑ | ໑ | ༡ | ၁ | ១ | ᠑ | ᥇ | ᧑ |
| 2 | ٢ | ۲ | २ | ২ | ੨ | ૨ | ୨ | ௨ | ౨ | ೨ | ൨ | ๒ | ໒ | ༢ | ၂ | ២ | ᠒ | ᥈ | ᧒ |
| 3 | ٣ | ۳ | ३ | ৩ | ੩ | ૩ | ୩ | ௩ | ౩ | ೩ | ൩ | ๓ | ໓ | ༣ | ၃ | ៣ | ᠓ | ᥉ | ᧓ |
| 4 | ٤ | ۴ | ४ | ৪ | ੪ | ૪ | ୪ | ௪ | ౪ | ೪ | ൪ | ๔ | ໔ | ༤ | ၄ | ៤ | ᠔ | ᥊ | ᧔ |
| 5 | ٥ | ۵ | ५ | ৫ | ੫ | ૫ | ୫ | ௫ | ౫ | ೫ | ൫ | ๕ | ໕ | ༥ | ၅ | ៥ | ᠕ | ᥋ | ᧕ |
| 6 | ٦ | ۶ | ६ | ৬ | ੬ | ૬ | ୬ | ௬ | ౬ | ೬ | ൬ | ๖ | ໖ | ༦ | ၆ | ៦ | ᠖ | ᥌ | ᧖ |
| 7 | ٧ | ۷ | ७ | ৭ | ੭ | ૭ | ୭ | ௭ | ౭ | ೭ | ൭ | ๗ | ໗ | ༧ | ၇ | ៧ | ᠗ | ᥍ | ᧗ |
| 8 | ٨ | ۸ | ८ | ৮ | ੮ | ૮ | ୮ | ௮ | ౮ | ೮ | ൮ | ๘ | ໘ | ༨ | ၈ | ៨ | ᠘ | ᥎ | ᧘ |
| 9 | ٩ | ۹ | ९ | ৯ | ੯ | ૯ | ୯ | ௯ | ౯ | ೯ | ൯ | ๙ | ໙ | ༩ | ၉ | ៩ | ᠙ | ᥏ | ᧙ |

Билгалдахарш
------------

Хьажа. кхин
-----------

Хьажораш
--------
Петрополисан барт хилале пачхьалкхийн хӀоттам гойту Къилба Америкин карта (Боливин доза ду алссама къилбаседехьа)
**Петрополисан барт** — 1903 шеран 17 ноябрехь Петрополисехь бина дозанаш къасторан Боливин а, Бразилин а юкъахь барт бу. Сацийна Амазонера тӀеман дов а, дӀаелира къобалъянза йолу Республика Акри а. 

*Республика Акри* кхайкхийнера дуьххьара 1899 шеран 1 майхь Родригес де Ариас Луис Гальвеса. Цуьнан мехкан юкъахь дара Боливин а, Перун а дакъош, амма бехаш бара беккъа Бразилера каучук гулъешберш. Цунна дуьхьала, оцу регионан тергоян Ӏалашо йолуш Боливис юьллу Акрехь Пуэрто-Алонсо гӀала (хӀинца — Порту-Акри). 1901 шарахь Боливис юхку Акрин концесси америкин инвесторшна (*The Bolivian Syndicate of New York*), цара аьтту бира каучук кхио иза гӀараяьлла йолучу хенахь. Америкахоша кхин а бара мукъабаьхна налогех. Бухара каучук лахьош болу бразилхошна хийтира шеш охьатовӀийна бакъонашкахь, гӀевттира бразилин эпсар Пласидо де Кастро Жозе куьйгаллехь волуш. И къовсам бахьнехь юхакхайкхийна, дӀахӀоттийра маьрша Республика Акри.

Акрис маршо кхайкхийча Боливис а, Бразилис а барт бира мехкаш хуьйцуш. Бразилин дехьаелира регион, хӀинца цуьнан штат Акри йолу. Боливина дӀабелира 3000 км² шен Рио-Мадейра а, Рио-Абунья хиш йукъара мохк. Петрополисера бартаца Боливин 2 миллион фунт стерлинг дала а дийзира, Бразилин дозанера Гуажара-Мирин гӀалара Боливин Риберальта гӀала кхаччалц цӀерпоштнекъ била а бийзира. ТӀаккха а и некъ билланза бисира. Оцу барт юкъатоьхнера могӀа, бразилин-перун дозанера къийсамаш берзор бу аьлла. 1909 шарахь, Аргентинин юкъалонца оцу пачхьалкхашна юкъахь Рио-де-Жанейрохь дийцарш хилира, Петрополисан бартаца, Перун белла 39.000 км² бразилин мохк. Америкин синдикатан меттахӀоттийна 110 эзар фунт стерлинг.

Хьажоргаш
---------

* s:pt:Tratado de Petrópolis Полный текст Петрополисского соглашения (порт.)
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Татаев.

**Иле́с Вахи́дович Тата́ев** (1938 шеран 1 май, Йоккха АтагӀа, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн кинорежиссёр а, сценарист а, нохчийн кинематографин бухбиллинарг, скульптор, СССР кинематографистийн бертан декъашхо, Российн художникийн декъашхо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо, РСФСР исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо (1982 шо), Российн Федерацин Сийлахь художник (2008 шо).

Биографи
--------

Илес Татаев винера 1938 шеран 1 майхь Нохч-ГӀалгӀайн АССР Йоккхачу АтагӀахь. 1944 шарахь шен доьзаллаца цӀера веккхира иза. 1958 шарахь школа чекхйаьккхинчул тӀехь иза Нохчийн пачхьалкхан университетан филологин факультете деша вахара.

1964 шарахь университет чекхйаьккхичул тӀехь иза режиссёран болх бан волавелира Соьлжа-ГӀалин телевиденехь. 1968 шарахь цо чекхйаьккхира Москвахь йолу сценаристийн а, режиссёрийн а лакхара курсаш. Цо йаьккхина 30 сов эшеран а, фольклоран а, исбаьхьаллин а, документальни а фильм. 1982 шеран 30 октябрехь цунна йелира «РСФСР исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо» цӀе.

1995 шарахь цо дакъа лецира Нохч-ГӀалгӀайн киностуди кхуллуш а, цул тӀехьа оцу студин директор а, режиссёр а хилира. 1996 шарахь цӀахь чоьлхе хьал хилар бахьнехь иза Москва дӀавахара.

Кинохь беш болу белхаца цхьана иза ву дечигах скульптураш яш. Цуьнан гайта хӀоттамаш хилира дукха Российн гӀаланашкахь. Цьунан скульптураш йу дукха пачхьалкхийн а, долахь йолу а гулдарашкахь АЦШ а, Европехь а, Гергара Малхбалехь а. 2005 шарахь цуьнан гайта хӀоттам хилира Пачхьалкхан Третьяковски галереехь. 2008 шарахь Татаеван йелира «Российн Федерацин Халкъан художник» цӀе.

Соьлжа-Г1алахь а, Москвахь а болх беш йу Татаеван галерейш.

Фильмографи
-----------

Исбаьхьалла фильмаш
* «Горская новелла» (1979 шо);
* «Когда отзовется эхо» (1988 шо);

Эшеран фильмаш
* «Даймохк» (Земля отцов);
* «Илли»;
* «Эхо в горах»;
* «Вайнах»;
* «Голос гор».

Документальни фильмаш
* «Танец — жизнь моя»;
* «Память древних бойниц»;
* «Долгожители»;
* «В стране башен».

Билгалдахарш
------------

1. ↑

Хьажоргаш
---------

* Илес Татаев
* Илес Татаев: Назад в будущее YouTube чохь
**Пётр Трофимович Плотянский** (1912 шеран 30 январь, Тепликский район[d] — 1997, Нальчик) — гӀашсалти, капитан, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вина 1912 шеран 30 январехь Стражгород юртахь (хӀинца Украинин Винницки областан Тепликски кӀоштехь). ВорхӀ класс чекхйаьккхинчул тӀехь иза вара Соьлжа-ГӀалахь Ӏаш а, болх беш а. 1935—1937 шерашкахь иза вара ЦӀен Эскарехь. ЦӀа вирзинчул тӀаьхь иза вара Георгиевскехь болх беш а, Ӏаш а. 1940 шарахь Плотянский йуха а дӀакхакхира ЦӀен Эскаре. Цо дакъа лецира советско-фински тӀамехь. 1941 шарахь цо чекхйаьккхира Ростован артиллерин училище. ТӀом болабелча иза фронтехь вара. ТӀамтӀехь цунна кхузза чевнаш йинера.

1943 шеран апрель кхачале лакхара лейтенант Плотянский вара Къилбаседан Кавказан фронтан 18-гӀа армин 107-гӀа къастина кхиссархойн бригадан талламхойн ротан куьйгалхо. Иза шен майраллица билгалвелира Малая земля схьайоккхуш хилла тӀамтӀехь. 1943 шеран 16 апрелехь талламхойн тобанан коьртехь цо кхиамца чекхйаьккхира тӀемца таллам, 3 дзот схьа а йоккхуш, йийсархо схьа а лоцуш, кхоъ мостагӀийн тӀелатар йуха а тухуш. 1943 шеран 17 апрелехь Мысхако юртан уллехь Плотянский шен рота мостагӀан дуьхьала тӀелатан хьалагӀаттийра. Салтиш немцойн доккха зен а деш йухатуьйхуьра.

1943 шеран 25 октябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца лакхара лейтенантан Плотянскийн йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

1948 шарахь Плотянскийс чекхйаьккхира Ленинградан эпсарийн лакахара артиллерин школа. Цу шарахь капитанан даржехь иза тӀаьхьалоне веккхира. Иза вара Красноярскехь а, Норильскехь а, Нальчикехь а Ӏаш а, болх беш а. Иза велира 1977 шеран августехь. Плотянский дӀавоьллина Нальчикан ширан кашнешкахь.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4   Плотянский, Пётр Трофимович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

* Плотянский, Пётр Трофимович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
Адаман туьта (агӀонтӀера)
Адаман туьта (йуьхьдуьхьала)

  

**Туьта** (йу) *(лат. cranium)* — коьртан даьӀахкийн хӀоз. Адаман туьта 23 декъах хотталуш йу, царах 8 дакъа шалха ду, ткъа 7 дакъа цхьацца бен дац. Цул совнаха туьтин чохь юккъера лерган шишшайолу лерсин даьӀахкаш хуьлу. Уьш кхоъ хуьлу: лергнуьйжа, лерглуьйта, лергжӀов. Цул совнах, лакхара а, лахара а мочхалшан т1ехь хуьлу цергаш.

Туьтан функци
-------------

1. Ларйаран. Коьрта чуьра хье а, кхийолу воканаш а ларйар

2. ГӀорторан. Шен чохь воканаш сацайар, уьш меттах ца хьейаран

3. Хьиэйаран. Адам доладаларан функци.

Дакъош
------

1. Хьен даьӀахк *(лат. Parietale os)*

2. Хьаьжан даьӀахк *(лат. Frontale os)*

3. ЗайлдаьӀахк *(лат. Sphenoidale os)*

4. Лергюхан даьӀахк *(лат. Temporale os)*

5. БӀаьрхин даьӀахк *(лат. Lacrimale os)*

6. Меран даьӀахк *(лат. os nasi)*

7. БӀаьрдаьӀахк *(лат. os zygomaticum)*

8. Лакхара мочхал *(лат. Maxilla)*

9. Лахара мочхал *(лат. Mandibula)*

10. ТӀуьскан даьӀахк *(лат. os occipitale)*

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Берсанов Р. У.* Адаман анатоми(нох.). — Грозненский рабочий. — Соьлжа-ГIала (Грозный), 2010. — (нохчийн-оьрсийн атлас : латинийн-оьрсийн-нохчийн терминийн дошам). — ISBN 978-5-900231-94-5.
2. ↑  Анатомия скелета. Анатомия человека в схемах и рисунках. Атлас-пособие. Н. В. Крылова, И. А. Искренко. М.: Издательство Российского Университета дружбы народов, 2005. 84 c. ISBN 5-209-01687-0.
**Ситтакенаш**  — вайн эрал I эзаршо хьалха Азовн хӀордан малхбален а, къилба-малхбален а бердашца даьхна меотийн тайпанашах цхьаъ ду. Цкъа хьахийна Страбона.
Страбон йаздина -

> 
> Меотех бу, царех шеш шайха болу синдаш а, дандареш а, тореаташ а, аграш а, аррехаш а, ткъа иштта тарпеташ, обидиакенаш, **ситтакенаш**, досхаш, кхин цхьаберш а. 
> 
> 

**Ситтакенех** тӀехь хилларг хууш дац цкъачунна. Хила тарло уьш меотийн йукъараллех ийна.

Ала йиш йац, **грекийн** историка Страбона дика тидаме хилла хир ву оцу меотийн тайпан цӀеран, хӀунда аьлчи цуьнан заманахь евзаш йара **грекаш** «Ситтакене» олу гӀала, масала хууш ду, Македонийн Искандаран эскар дӀадоьдуш уьш севца хилар ехачу хенан «Ситтакенехь», Вавилонин йуккъе — Сузе кхачале.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Страбон. География. Книга 11
2. ↑  Завоевания Александра Македонского
3. ↑  [Шахермайр Ф. Александр Македонский; Москва, «Наука», 1986]

Хьажа иштта
-----------
Диттийн дина орамашах дина тӀай Индера Мегхалая штатехь
**Арбоархитектура** (лат. *arbor* — дитт) йа **Ботаникан архитектура** — дина диттанашахь гӀишлош йар хьоьхуш йолу архитектурин агӀо. Оцу боламан дика агӀонаш йу гӀишлон экологи а, дина диттийн йахкайаларан дуьхьало чӀогӀа хилар а, гӀишло ша ма-йарра хаза хилар а, оьшуш болу гӀирс борах хилар а; вон агӀо — гӀишло йеш дукха хан эшар а, ша-тайпа технологиш лелайар а. И болам кхуьуш а, бержаш а бу.

Истори
------

ХӀиндин къилбаседе-малхбалехьа каучукан диттий орамаш леладо тӀайнаш дан. И орамаш хин кхоьча бердан тӀекхаччалц кхиадо. 10-15 шо даьлча царех онда тӀай хуьлу. Иштта тӀайс 50 стаг лов.

Шира Японехь кхозуш тӀайнаш дора кемсийн таьллангех. Ши таьллиг паргӀата кхиайора чӀожан шин бердантӀехь. Уьш тоалла йахйелча уьш вовшах йохкура. ТӀаккха царех тӀай дора. Схьахетарехь иштта тӀайнаш дан долийра XII бӀешерахь.

Уру халкъан хин тӀоьхула дӀасалела гӀайра
Уру халкъан нах Ӏаш бу Титикака хӀордан тӀехь. Цара эрзах до шайн хин кеманаш а, цӀенош а. Уьш тӀехь Ӏаш йолу дӀасалела гӀайренаш йу дина эрзашах. Оьшучу хенахь и гӀайренаш луучу дӀайига йиш йу. И халкъ оцу гӀайренаштӀехь Ӏаш 500 шо сов хан йу.

Таханлера хьал
--------------

ГӀишлош йан леладо сиха кхуьу дитташ (дак, талл). И дитташ вовше тӀедугӀуш царех дина цхьа дитт до. Уьш оьшучу кепа нисдархьам эчиган биргӀийн каркас йо. Дитташ ца далита цера кхиор чӀогӀа дола дан дезаш ду.

Каркас хиларна бахьнехь дитташ гӀила хуьлу. Уьш чӀагӀдархьам йо компьютерс лелош йолу зеразакъийн а, нисдарийн а система. Оцу системас роже йо хьаьрк хийцалуш доттарш. ГӀишло йина йаллачултӀаьхьа каркас вовшахйоккху.

Иштта гӀишло йан бакъо оьшуш йац. Цундела и гӀишлош яр чӀогӀа даьржаш ду Германехь. ТӀаьххьара масийтта шарахь цигахь йина 10 000 сов диттийн гӀишло.

Хьажа иштта
-----------

* Арбоскульптура

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3  Ботаническая архитектура (часть 1) (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 7 февраль.
2. ↑  Живая башня пустила корни в немецкой земле (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 7 февраль.
3. ↑  Архитектура из живых деревьев (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 7 февраль.

Хьажоргаш
---------

* Учёные предложили выращивать живые дома (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 6 февраль.
* Живая башня пустила корни в немецкой земле (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 6 февраль.
* Бар в баобабе укрывает туристов живыми стенами (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 6 февраль.
* Baubotanik-Turm — самое удивительное строение в мире (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 6 февраль. Архивйина 2014-02-22 — Wayback Machine
* Ботаническая архитектура (часть 1) (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 7 февраль.
* Как вырастить живой дом: арбо-архитектура (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 6 февраль.
* Архитектура из живых деревьев (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 6 февраль.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Барз (маьӀнаш).

Барз, Загорье
**Барз** (бекъало гӀамаран барз, муцӀара барз, конус, кхин а) — легӀана басеш а йолу, гӀийла къаьстина кӀажош а болу, жима лакхиенан тайпанан гоьрга йа овалан рельефан кеп. Дустараллин локхалла 200 метр гергга хуьлу. 

Баьрзнаш тӀехь хьалха шахьарш йохкуш хилла, цундела царех дукхаха долчеран шайн цӀераш йу (масала, Капитолий, Целий).

Сурт хӀоттор
------------

Баьрзнаш схьадовлар тайп-тайпана хуьлу: аккумулятан хӀордан шира шено дина баьрзнаш, эрозин — боьлакаша а, эркийн тогӀенаша а гу бекъча хуьлурш.

Лоха лаьмнаш а, баьрзнаш а гулделлачу меттигех баьрз-лаьмнаш олу. Дукха хьолехь уьш дерриг денудацино дохийна доцу лаьмнаш ду, йа кхоллало ламанан дакъош ду.

Баьрзнех къаьсташ, лаьмнийн шайн кӀажошкара хьала 200 метр сов локхалла хуьлу.

Масалаш
-------

Баьрзнашца уьйр йолу цхьацца гӀарайевлла географин объекташ:

* ХенакӀуран лаьмнаш
* Руман баьрзнаш
* Москохан ВорхӀ Барз
* Шоколадан баьрзнаш

Хьажа кхин а
------------

* Лам
* Друмлин
* Барз
* МуцӀара барз
* Террикон
* Лайн Барз

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Барз // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. А. М. Прохоров. — 1-е изд. — М. : Большая российская энциклопедия, 1991. — ISBN 5-85270-160-2.
2. ↑  *А. П. Горкин.* Энциклопедия «География» (без иллюстраций). — ACT : Росмэн, 2008. — 1374 с. — ISBN 5353024435.
3. ↑  Шоколадные холмы Филиппин (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2010 шеран 27 июнь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2013 шеран 9 июлехь  Архивйина 2013-07-09 — Wayback Machine

Хьажоргаш
---------

* 

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая датская
* Большая каталанская
* Большая каталанская
* Большая норвежская
* Britannica (11-th)

 |
| Библиографин каталогашкахь | 
* GND: 4135744-9

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Белхьам (маьӀнаш).
**Белхьам** — хин, даьттан, хӀоьаш йа дарбане маркхал чохь йашийна йоьхкург, иза тӀейуьллу лазачу меттиге дарбанна. Озо терапин тайпа ду. Белхьамаш леладо чкъоьранна а, чкъоьран бухара клетчаткехь а, хьесашкахь а хьу йоьлла меттигаш хӀудайалийтархьама.

Кепаш
-----

* Йукъара а, меттигера а
* Йохйо
* Шийла а, йовха а

### Мела белхьам

*Мело белхьамо* хьу йоьллачу меттиге цӀий тӀедоуьйту, инфильтрат дӀахӀуда а, дестар дӀадаккха а таро йо. Иштта белхьам лаьтта кхаа чкъоьрах. Хьалхарниг — чуьра температурера хин чохь дашийна масех чкъор кӀадех. КӀади Ӏовдий дегӀан чкъоьранна тӀедуьллу. ТӀехула (шолгӀа чкъор) тӀехула чӀурам буьллу йа жуьрг хьаькхна кехат дуьллу, тӀуьна кӀадина йисттера 2—3 см дӀа а хиладой. Кхин дӀа буьллу стомма чкъор бамба, кхин а боккха барамца. Дерриг чкъоьрнаш дегӀанна тӀетаӀӀийна дӀадоьхку масех гуо боккхуш бинтца, тӀе довха йовлакх йа логаххьарчорг хьарчайо. 6—8 сахьт даьлча белхьам хуьйцу йекъа йовха йоьхкургца йа чкъоьранна тӀе спирт хьокху мацераци ца хилийтархьама. Хи доцуш, маркхал хила тарло къаркъа, иэдина (50-процентан) этилан спиртца, одеколонца, къонзица гӀийла маркхалца (1 жима Ӏайг 500 мл хинна), камфорин даьтта.

Горчицин
Коьрта йаззам: **Горчичник**
*Горчицин белхьам* йохйаран белхьаман тайпа ду. Лелабо хоттаргаш шелйелла лазарна, дӀакхетта, охьакхетта лазийча (шолгӀачу-кхоалгӀачу дийнахь дуьйна), молханийн инъекцийн инфильтраташна, чӀогӀа а, гуттаренна лазар долчу синдромашкахь, къамкъарган юьхьиг, логашад шелбелча, когийн-куьйгийн ира тромбофлебит хилча.

### Шийла белхьам

*Шийла белхьамш* тӀедохку лазийча, хорша йеича (коьртан тӀе), лазийча, цӀий ца соцуче, дегӀан чкъор тӀехь ира хьу йоьлла меттигашна. Оцу балханна схьаоьцу масех чкъор тӀекӀела диллина кӀадин кийсиг, дашадо шийла (гӀоле ду ша болу хи) хин чохь, Ӏовдий тӀедуьллу оьшучу меттиге. Цхьаьна сахьт йукъахь, хӀора 2—3 минотехь белхьам хуьйцу керлачуьнца. Наггахь хих туху дашанан хи, къонза, Буровн тӀуналла (2 жима Ӏайг 500 мл хинна). Дарба даран белхьамашна лелайо боран мусталлин, фурацилинан маркхал (1:1000).

### Бовха белхьам

*Бовха белхьам* бо масех тӀекӀела диллина довха хин чохь дашийна (50—60 °C) кӀадица, цунна тӀехула буьллу чкъурам, тӀехула къовлу тӀергӀан кӀадица. ХӀора 5—10 минот массазза йели белхьам хуьйцу. Бовха белхьамаш лелабо миозиташ, радикулиташ йохйархьама. Белхьамна лелайо грелка йа хьалххе дохдина ветин буьртигех (жуьйрех, кӀийдарг-зезагех) буьзина тӀоьрмиг. ТӀоьрмиг Ӏовда, шелбо (дегӀан чкъор ца дагадайтархьама), дегӀан чкъоьран тӀебуьллу, тӀехула къовлу чкъурамца а, мела кӀадица (бамбанца), тӀехула бинт хьарчадо. Болха бельхьамо хьу йоьлла меттиг хӀудайолийта, лазар дӀадоккху.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Как сделать горчичный компресс? (бил-боцу.) ТӀекхочу дата: 2019 шеран 5 август. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 7 мартехь  Архивйина 2016-03-07 — Wayback Machine
Ораматийн фотосинтез
**Фотосинтез** *(ширачу желтойн маттахь* φῶς — *серло а,* σύνθεσις — *цхьаьнакхетар а, синтез а)* — фотосинтетикан пигменташ дакъалацарца гуш йолу серлонан энерги *(наггахь йолчу меттигашкахь инфрацӀен далар)* органически хӀуманийн химин зӀенийн энерги кепе ерзаран чолхе химин процесс ю.

Кхузаманан ораматийн физиологехь фотосинтезан *фотоавтотрофан функцин* маьӀна ду — тайп-тайпанчу эндергонически реакцехь (иштта кӀорамусталлин (углекислотин) газ органикан хӀуманийн кепе ерзарехь) серлонан квантийн энерги худа ярна а, ерза ярна а процессийн цхьанатохар ду.
**ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а къаьмнийн йукъараллаш** — ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненайукъара боламан (ЦӀен ЖӀаран дуьненайукъара Комитетан а, ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а йукъараллин дуьненайукъара Федерацин а цхьаьна) дакъа. Тахана ЦӀЖ а, ЦӀБДФ юкъайогӀу 186 къоман йукъаралла.

Шайн балхатӀехь къаьмнийн йукъараллаш 1965 шарахь Венехь ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненайукъара ХХ конференцехь кхайкхинадолу ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненайукъара боламан хьесапаш леладо.

ЦӀен ЖӀаран коьрта хьесапаш
---------------------------

Викитекин логотипВикитекин логотип Викитекехь ду  йозанаш   
Кхолламан Устав темин
ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненайукъара боламан коьрта вархӀ хьесап кховдина доктора Пикте Жана. ТӀеэцна 1965 шарахь Венехь хиллачу ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненайукъара конференцехь. Оцу хьесапашца куьйгалла до массо а ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а къаьмнийн йукъараллаша, ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а йукъараллин дуьненайукъара Федерацино, ЦӀен ЖӀаран дуьненайукъара Комитето. Коьрта хьесапаш чӀагӀдина ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а дуьненайукъара боламан уставан преамбулехь.

Хьажа иштта
-----------

* ЦӀен ЖӀаран а, ЦӀен Беттан а къаьмнийн юкъараллийн тептар
Схема расположения наиболее крупных кровеносных сосудов в теле человека. Артерии показаны красным, вены — синим цветом
**ЦӀийлела система**
Деган-харапхенийн къепа юкъадогӀу: дог, цӀийлело къеп (цӀий лела пхенаш), соьлапхенийн къеп. Деган-харапхенийн къепан коьрта вока дог ду. Даг тӀера дилханашка дӀадоьлхучу пхенех цӀиэпхенаш arteria олу, дагна гена мел довлу а дуткъало уьш. ЦӀиэпхенаш дилхалашкахь цӀулцӀиэапхенашка arteriola, цӀиэцӀулапхенийн дуьхьигашка arteriola precapellare, цӀулхарапхенашка capellares декъало. Оцу декъадаларх кхоллало цӀулхарапхенийн бойнаш rete capillare. ЦӀулхарапхенийн бойнашкара дуьйлало цӀулсийнапхенаш venula. ЦӀулсийнапхенаш вовшахкхетарх кхоллало сийнапхенаш venae. Сийнапхенаша цӀий даге дуьгу. Воканийн дилханашкахь цӀий лела цӀулапхенийн бойнашца цхьаьна кхоллало цӀуласоьлапхенийн бойнаш. Царна тӀера дуьйлало цӀуласоьлапхенаш вовшахкхетарх кхоллалуш долу соьлапхенаш. Соьлапхенаш, екхоаш чухула довлуш, стамлой, соьлахершнашка доьрзу. Соьлахершнаш логан сийнапхенийн кӀажахь сийнапхенийн цӀийх дӀакхета.
Деригге цӀий лела некъаш шина гоне декъало: цӀий лела боккха го, цӀий лела жима го. ЦӀий лела боккхачу гонехула цӀий даго массо а воканийн дилханашка дӀатотту. Дилханашкахь шегара кислород, напдакъош дилханийн салгашка дӀакхачийначул тӀаьхьа, сийнапхенашкахула юха дагна тӀедогӀу цӀий. ЦӀий лелачу жимачу гонехула лела цӀий даганий, пехашний юккъехь хьийза. Пехашка кхаьчначу цӀийно пехийн пехкашкара хӀаваъца хӀуохарцар кхочушдо — шегара кӀорамуьсталла хӀаваэ дӀало, хӀаваэра кислород чуузу. Пехаш чохь кӀорамуьстонах цӀанделла, кислорадах токхе хилла цӀий юха даге кхочу, ткъа даго цӀий лелачу боккхачу гоне тотту.
ЦӀий лелачу новкъахь ду доӀах, жаннаш. ДоӀахехула чекхдолу цӀий луьттуш дӀацӀандо напдаьгна юкъан дӀаьвше дакъойх. Жаннаша цӀий луьтту: цӀийна юккъера хи, напдаьгна юкъан ца оьшу дакъош схьакъастадо.
Адаман дог cor йиъ хара йолуш ду. Харанашна цӀий чудогӀучу-арадолучу пхенашна дуьхьал деганегӀарш хуьлу. ДеганегӀарша чудеана цӀий чудеанчухула юха ара ца долуьйту, ара кхоьссинарг юха чу ца доуьйту.
Деган цӀий таттар цхьана агӀор хуьлу. ЦӀий лелачу боккхачу гонехула хьаьвзина юхадеана цӀий жимачу гоне кхуссу даго. Деган негӀарший, деган харанаший, деган деттадаларой кхочушбо шина а гонехула цӀий леларан болх.
Bufo periglenes, Дашо бецан пхьид, тӀаьххьара гина 1989-чу шеран хӀутосург-беттан (майан) 15-чу дийнахь. 
**ХӀу дӀадолуш йолу тайпанаш** (инг. Endangered species, EN) — тӀейогӀучу хенахь дерриг дуьненахь я цхьа пачхьалкхехь хӀаллакхила кхерам болу биологин тайпанаш ду. Уьш дӀаяларан бахьанаш хила тарло доккха доцу масалла а, Ӏаламан Ӏаткъам а, зуламхойн (*браконьерийн)* таллар а.

Хьалхалерачу заманахь нах дийнаташна сагатдеш бацара. Шайн кхача кечбан а, цӀокаш ян а, дийнаташ луш кхиболу гӀирс а дуьхьа мел оьшу хӀаллак йора уьш. Адамаш а, йохк-эцар а совдалар бахьана долуш цхьайолу тайпанаш хӀаллакхилла меттиг бара. XVI-чу бӀешерахь нахана дагадеара дийнаташ ларъян езар. Цу заманахь юкъадаьккхира хьалхара талларан дехкарш. Амма оцу дехкаран цхьа Ӏалашо яра — *дийнатийн дукхалла меттахӀоьттича тӀаьхьа таллар дӀадоладар*.

Ткъа юьхьанцара, таллар а, кхидолу дийнатийн хӀаллакдар а доьхкуш долу низамаш юкъадаьхна XIX-чу бӀешеран чаккхенгахь. ХӀунда аьлча, цу оьмарехь Европехь цхьацца дийнаташ (масала буланаш, *оьрс. зубр*) хӀаллакхуьлуш яра — 1627-чу шарахь хӀаллакхилира тур а, дӀайолуш яра тарпан а. 1918-чу шарахь тарпан дуьнен тӀера яйна дӀайелира. Дукхачу пачхьалкхашкахь хӀу дӀадолуш йолу тайпанаш лардеш Ӏедалш ду: масала, таллар дехкар а, цхьадолу латтанех пайда эцар дехкар а, йихкина меттигаш *(оьрс. заповедник)* кхоллар а. Де-факто хӀу дӀадолуш йолу тайпанийн юридикан гӀо кӀеззигчу барамехь бен ца хуьлу. Юкъаралло кхин гӀо ца деш и тайпанаш хӀаллакхуьлу.
**ЦӀеначу ангалин буьйсе** йа **Кагйинчу витринийн буьйсе** (немцойн маттахь *Novemberpogrome 1938*) — 1938-чу шарахь лахьанан (ноябран) 9-чохь-10-чохь нацистийн Германехь, Австрин цхьа декъехь, Судетан махкахь жуьгтий хӀаллакбар. Иза кхочушдира штурмин тобано а, иштта дакъалецира цигарчу бахархоша а. Полицино цхьа дуьхьало ца йира царна. Жуьгтийн долахь йолу туьканаш, гӀишлош, синагогаш йохийра. Цул хьалха Парижехь полякийн жуьгтийчо Гриншпан Гершелс вийра немцойн дипломат Эрнст фом Рат. Геббельсо дийцарехь иза дуьненаюкъара жуьгталла Германин, фюреран тӀелатар санна лара дезара.

ЦӀеначу ангалин буьйсе дӀаяьллачул тӀаьхьа доладелира жуьгтийн экономикин а, политикин а хьийзадар.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  «'German Mobs' Vengeance on Jews», *The Daily Telegraph*, 11 November 1938, cited in Gilbert, Martin. *Kristallnacht: Prelude to Destruction*. Harper Collins, 2006, p. 42.
2. ↑  «World War II: Before the War», *The Atlantic*, June 19, 2011. «Windows of shops owned by Jews which were broken during a coordinated anti-Jewish demonstration in Berlin, known as Kristallnacht, on Nov. 10, 1938. Nazi authorities turned a blind eye as SA stormtroopers and civilians destroyed storefronts with hammers, leaving the streets covered in pieces of smashed windows. Ninety-one Jews were killed, and 30,000 Jewish men were taken to concentration camps».
**ЦӀий тӀехь Ӏийса веллачуьра денваларан килс** *(оьрсийн маттахь Собо́р Воскресе́ния Христо́ва на Крови́)* я **ЦӀий тӀехь КӀелхьараваккхархочун зиярт** *(оьрс.мат. храм Спа́са на Крови́)*- Санкт-Петербургехь Ӏийса веллачуьра денвалар дагалоцуш  йина ортодоксан а, мемориалан а, цхьаъ паччахьалла йолу а килс ю.

1881-чу шарахь бекарг (март) беттан 13-чохь кхузахь вийна волчу II-чу Александран безамна дина зиярт ду. «ЦӀий тӀехь» дешнийн маьӀна паччахьан цӀий Ӏанийна меттиг хилар ду. II-гӀа Александр дагалоцуш, ерриг Оьрсийчоьх гулдина ахчах, цун цӀарах хьалайоьттина килсан гӀишло.

Петарбухан историн гӀали юккъехь лаьтташ ю килс, **Грибоедован татолан** йистехь. Цуьнан уллохь ю Михаилан беш а, Божалан майда а.

Исс корта болучу килсан локхалла 81 метр ю, чухоам 1600 адам бу. Музейн хьолехь ю, иштта оьрсийн архитектурин хӀоллам санна а лоруш ю.

Зиярт хьаладоьттина III-чу Александран буьйрца 1883-1907-чу шерашкахь, цхьанатоьхна архитектор волу Альфред Парландан а, архимандрит волу Игнатин проектаца. ТӀаьхьо архимандрит Игнатий гӀуллакхех юьстахвелара.

Проектан хатӀ *неооьрсийн кепехь* ду. Мелла а, Москвара Бедаран килсах тера ду хӀара зиярт. 24 шарана дахделира гӀишло яран белхаш. 1907-чу шарахь хьаьттан (август) беттан 19-чу дийнахь зиярт серладаьккхира.

Музейн комлексан «Пачхьалкхан музей-эсалла „Исхакан килс"» юкъайогӀуш ю.

* 
* 
* 
* 
*

Зияртан чоьхьара кечъяр
-----------------------

Мозаикан музей санна лара мегар ду хӀара килс. Цуьнан майда 7065 квадратан метр ю. Мозаика йина В. А. Фроловн пхьалгӀа чохь, ткъе итт суртдуьллурган эскизашца, царна юкъахь вара В. М. Васнецов а , Ф. С. Журавлёв а, М. В. Нестеров а, А. П. Рябушкин а, В. В. Беляев а, Н. Н. Харламов а.

Зияртан мозаикан экспозици Европехь уггаре а яккхийчарех цхьаъ ю.

Хьостанаш
---------


1. ↑  Путеводитель по С.-Петербургу. — Репринт. воспроизведение изд. 1903 года. — Икар, 1991. — С. 212. — ISBN 5-85902-065-1.
Цхьаъ (1, 01) терахь ду. Цхьаъ тІаьхьа нуль а хьалха шиъ ду.

Билгалаш
--------

Цхьаъ дебадар операцахь нейтральни элемент ю:

α·1 = α

Декъар операцахь а ю иза нейтральни элемент:

α/1 = α

Цхьаъ α дакъошка декъахь α дуьхьал лоьттуш элемент хуьлу:

1/α · α = 1

Цхьаъ даржан даккха операцахь нейтральни элемент ю:

α^1 = α

Терахь
------

| Мотт | Терахь |
| --- | --- |
| Иттаннийн | 1 |
| Руманийн | I |
| Iарбойн | ١ |
| Бенгальийн | ১ |
| Китайн | 一 |
| Деванагарийн | १ |
| Ивритийн | א |
|  |  |
| Грецийн | mono- |
| Латийн | uni- |
|

Хьажа
-----

* 1 Шо

  


|  |
| --- |
| **Терахьаш** |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | |
**Никифор Дмитриевич Чевола** (1909 шеран 23 август, Терски область — 1993 шеран 13 сентябрь, Воронеж) — артиллерин полковник, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вина 1909 шеран 23 августехь Петропавловская юртахь (хӀинца Нохчийчоьнан Соьлжа-Г1алан к1ошт). Цо бархӀ класс чекхйаьккхира. Даьшна ваьллачул тӀаьхьа цо болх бира совхозан тракторан бригадан бригадир.

1931 шо дуьйна Чевола ЦӀен Эскарехь ву. 1932 шарахь иза КПСС декъашхо хилира. 1936 шарахь цо чекхйаьккхира Киеван артиллерин училище. 1940 шарахь Чеволас дакъа лецира Бесарабега а, Къилбаседан Буковинега а походехь.

1941 шо дуьйна иза тӀамтӀехь ву. Цо тӀом бира Къилбе-Малхбузе а, 1-ра Украинин а фронташкехь.

Чеволас куьйгалла деш йолу 1-ра Украинин фронтан 40-гӀа армин 8-1га гвардин къастина танкаш хӀаллакйеш йолу артиллерин бригада къаьстира 1944 шеран 25 январехь. Украинин Черкасски областан Монастырищенски кӀоштан Цибулев юртан уллехь бригадас цхьана дийнахь- буси сецийра мостагӀ. И йухатухуш бригадас хӀаллакйира 342 танк а, 76 бронетранспортёр а, 62 йоккха топ а.

1944 шеран 1 июлехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца гвардин полковникан Чеволен Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

ТӀом чекхбеллачул тӀаьхьа Чевола вара Советан Эскарехь болх. 1946 шарахь цо чекхйаьккхира Дзержински цӀарахь йолу Эскаран академехь йолу Лакхара эскаран курсаш. 1956 шарахь Чевола тӀаьхьаллоне велира. 1956 шо дуьйна иза Воронежехь Ӏаш вара. Велира 1993 шеран 13 сентябрехь. ДӀавоьллина Воронежехь.

СовгӀаташ
---------

Чеволан йелира шиъ Ленинан орден а (1943 шеран 27 августехь а, 1944 шеран 1 июлехь а), шиъ ЦӀен Байракхан орден а (1941 шеран 5 ноябрехь а, 1951 шеран 19 ноябрехь а), 2-гӀа даржан Суворован орден а (1945 шеран 31 майхь), 2-гӀа даржан Богда Хмельницкийн орден (1944 шеран 10 январехь), шиъ 1-ра даржан Даймехкан тӀеман орден (1943 шеран 27 февралехь а, 1985 шарахь а), ЦӀен Седан орден а (1947 шеран 6 ноябрехь), кхоьчу пачхьалкхийн орденаш а, мидалш а.

Дагахьлаттавар
--------------

Чеволан цӀе тиллина Петропавловская юртахь болу урам а, Курскехь йолу № 43 школа а. Воронежехь Чевола 1956 шо дуьйна 1993 шо кхаччалц Ӏийна цӀин тӀехь хӀоттийна мемориалан у.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8   Чевола, Никифор Дмитриевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

* Чевола, Никифор Дмитриевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
### Акка

Акка — Нохчийчоьнан мохк. Центр — э. Аьккха.

Къилбехьа Кей-Мохк, къилбаседехьа - Ялхара, малхбалехьа - Галайн-ЧӀож, малхбузехьа - Мержа.

Ӏовха
-----

Ӏовха — Нохчийчоьнан мохк.. Центр — э. Ширча-Эвла. Тахана ДегӀстанан юкъахь ю.

Галайн-ЧӀож
-----------

Галайн-ЧӀож - къилбехьа — Аьккха, Маьлхиста, Кей-мохк, малхбалехьа - Нашха, ТӀерла, малхбузехьа - Ялхара, къилбаседехьа - Гехи.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Сулейманов, 2006, с. 45.
2. ↑  Тесаев З.А. Чеченская „география" XV века, составленная по данным ученого-богослова и путешественника Аздина Вазара. — Грозный: «АО ИПК «Грозненский рабочий», 2018. — 256 с.
3. ↑  Сулейманов, 2006, с. 56.
**Петарбухан филармонин йукъаралла** кхоьллина 1802 шарахь «Музыкхойн жеройн кассаш» цӀе йолуш, Ӏалашо хилла «*шира а, керла а классикан музыкин тӀе публикан ойла яхийтархьама*» а, рицкъаца гӀодархьама шайн декъашхойн жерошна а, байшна а, ткъа церан декъашхой хила йиш яра беккъа «Императоран капеллан декъашхойн» (Императорийн театрийн оркестрийн музыкхойн).

XIX бӀешо чекхдолуш йукъаралло дерзийра шен гӀуллакх диканашдаре, хӀора шарахь пенсеш лора 10 000 сом. 1865 шеран керла уставо тӀедожийра боккъала болчу берриг керла юкъабогӀучу декъахошна, йукъадилла 250 сом (50 сом дуьххьала, 1 туьма хӀора шарахь 20 шо чекхдаллалц). 1892 шарахь йукъараллин капитал 199 807 соьме кхечира.

Йукъараллин декъахь бара, масала, И. А. Всеволожский, В. В. Вурм, И. К. Ф. Габерцеттель, И. А. Л. Габерцеттель И. Х. Гинрихс, Д. Н. Шереметев.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Габерцеттель, Иоган Андрей Леопольд // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М. 1896—1918.
2. ↑  *Финдейзен Н. Ф.* Гинрихс, Иоганн Христиан // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М. 1896—1918.

Хьосташ
-------

* Общества // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
* Березовский Б. Филармоническое Общество Санкт-Петербурга. История и современность. // КультИнформПресс. СПБ. 2002.
Москохахь пионерийн де даздар — ЦӀиечу Майдан тӀехь масех эзар бер даздарца галстукаш а йоьхкуш пионерашна юкъаэцар
**Пионерийн де** (таханалерачу Россехь — **Берийн юкъараллийн цхьаьнакхетарийн де)**  — берийн а, кегийрхойн а Ӏида, кхин а пионерийн (ишколан) хенарачу берашца болхбечу вожатийн а, хьехархойн а. Даздо 19 майхь — **В. И. Ленинан цӀарах болу Ерригсоюзан пионерийн кхоллам бинчу дийнахь**.

Ӏида кечдина дӀахьо пионерийн боламан ламасташ а, белхан кепаш а дӀакхоьхьу пионерийн а, берийн а кхолламаш. 

ССРС пионерийн де дара советийн дешархойн коьртачу Ӏиданех цхьаъ.

Хаза факташ
-----------

АЦШ цхьайолчу штаташкахь даздо Америкин пионерашна – дуьххьала баьхкина, Керлачу Дуьненна тӀе хевшинчу бахархошна лерина, цӀерца цхьаьнадогӀу Ӏида, дӀахьо "Пионерийн де" ("Pioneer Day") цӀе йолу фестивалаш. ХӀора штатехь иза даздо тайп-тайпанчу хенахь (майхь, июнехь, сентябрехь), ю шайн историйн ламаст. И Ӏиданаш доьзна дац ССРС а, Российн а пионерийн кхолламашца.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  «Эхо Москвы»: Российские коммунисты приняли в пионеры школьников сразу из нескольких регионов страны
2. ↑  Школьники по всей России отметили День детских общественных объединений (19 мая 2017).

Хьажоргаш
---------

* День пионерии для советского школьника

| Пионерийн болам |
| --- |
| 
В. И. Ленинан цӀарах болу Ерригсоюзан пионерийн болам |
Эрнст Тельманан цӀарах болу пионерийн кхоллам |
Интеркъоман доттагӀаллин клуб |
Пионерийн де |
Пионераш-турпалхой |
Тимуровец |
Пионерийн лагерь |
Пионерийн гӀала |
Тобанан байракх |
Пионерийн линейка |
Пионерийн галстук |
Пионерийн седа |
Пионерийн салют |
Пионерийн вата |
Зурма |
*Зарница* |
*Пионер* |
*Пионерская правда* |
*Барабан* |
*Пионерская зорька*
| *Пионерия*
 |  |
**Харрисон Лестер** (инг. *Lester Harrison*; 1922, Чикаго, Иллинойс штат— 1986 шерал тӀаьхьа, Иллинойс штат) — америкин нах бойу зуламхо. Чикаго шахьрахь 1970 шеран 10 июлера 1973 шеран 13 август кхаччалц болчу муьрехь 6 зуда йерах коьрта шеко йерг. Массо а аьлча санна байинера Чикагон Грант-паркан (ингл. *«Grant Park»*) кертахь, иза бахьнехь байаран серех кхин а олу *«Грант-паркехь нах байар»* (ингл. *«Grant Park Murders»*). Лаьцначул тӀаьхьа Харрисон Лестера дере дина ша виъ стаг верах, амма суьдан-психиатрин экспертизо сацам бина, Харрисон Лестер суьдан дуьхьала хӀотталур вац могашалла бахьнехь, цуьнан бух тӀехь психиатрин клиникехь ницкъала дарба лелор тӀедиллира.

Биографи
--------

Харрисон Лестеран бераллех кӀезиг хаа. Хаа иза 1922 шарахь Чикаго шахьрахь вина хилар. Масех ваша а, йиша а хиларх. 1930-гӀа шераш чекхдовлуш, кхиина ваьлла стаг волуш Харрисона гайта долийра психика галйалар а, девиантан лелар а, иза бахьнехь дахаран зуламе кеп лело волавелира. 1945 шарахь, Лестер Чикагохь герз лелош талор дарна бехке вина лецира. Цуьнан дов хаьттина зуламан кхел йира 10 шо чохь даккха дезаш билламе-хенал хьалха мукъа ваккха бакъо йолуш 5 шо набахтехь даьккхинчул тӀаьхьа. Лестер шен хан текхира «Menard Correctional Center» набахтехь, цигахь 1951 шеран 10 августехь вийра кхин чувоьллина волу, 28 шо долу Ким Норман. Киман дакъа карийра набахтин цхьаьна гӀишлон чохь йолчу котельнехь. Харрисона вийра иза дашан биргӀа масийттаза коьртаха тоьхна. И гӀуллакх толлуш Лестера шен бехк тӀелецира. Иза бехке вира Ким Норман верна, амма суьдан-медицинин экспертизин бух тӀехь, иза кхетамехь ца хилар хӀоттийра, иза бахьнехь цунна тӀедиллира ницкъала дарба лелор, йисина шен хан йаьккхира Чикагон цхьаьна психиатрин клиникехь. Дарба лелийна бевлча, йукъараллин кхераме ца хилар хӀоттийра, цул тӀаьхьа мукъаваьккхира.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Lester HARRISON.
2. ↑  Сonvict kills murderer in Menard prison/ August 10, 1951.
**Шари́ф Наибгаджавович Шари́фов** (азерб. Şərif Naibhacavoviç Şərifov; 1988 шеран 11 ноябрь, ХӀунукх, ДегӀастанан Автономин Советийн Социалистийн Республика) — азербайджанан паргӀат кепар латархо, Азербайджанан гулйина тобанан декъашхо. 2012 шеран аьхкенан Олимпиадан толамхо, 2016 шеран аьхкенан Олимпиадан борзан совгӀатхо, дуьненан а, Европин а чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а.

Биографи
--------

ЖӀайхо. Шарипов лата Ӏама волавелира Кизлярехь. Цуьнан доьзал Махачкала дӀабагӀча цуьнан тренер хилира Российн Сийлахь тренер Анвар Магомедгаджиев. Цхьа хан ялча цунна лиира Азербайджан гулйина тобанан декъашхо хила. И лаам кхочуш бархьам цо шен гражданалла хийцира.

2008 шарахь цуьнан хьалхара къовсам хилира Азербайджанан гулйина тобанехь. 2009 шарахь иза хилира дуьненан чемпионатан борзан совгӀатхо. 2010 шарахь иза хилира Европин чемпионатан дети совгӀатхо. 2011 шарахь Европин чемпионатехь цо йаьккхира дети мидал а, дуьенан чемпионатахь деши мидал а. И толам бахьнехь цо йаьккхира бакъо 2012 шеран Лондонехь хирйолу аьхкенан Олимпиадехь дакъа лаца. Олимпиадехь Шарифов деши мидал йаьккхира. Цу шеран 31 августехь Азербайджанан а, Азербайджане халкъан Олимпийски комитетан а президентас Ильхам Алиевс йелира Шарифован «Шохрат» орден.

2019 шеран 21 сентябрехь Шарифов дуьненан чемпионатехь дети мидал а йаьккхина. Оцу мидалс бакъо елири Шарифовн 2020 шарахь Токиохь хирйолу аьхкенан Олимпиадехь дакъа лаца.

Билгилдахарш
------------

1. ↑  Olimpiya yığmamızın üzvlərinə orden və medallar verildi Архивйина 2012-11-11 — Wayback Machine. Список награждённых олимпийцев.
2. ↑  Азербайджан завоевал пять лицензий на летние Олимпийские игры «Токио-2020» (оьр.).  azertag.az. Теллина 2019 шеран 22 сентябрехь.

Хьажоргаш
---------

* Шариф Наидгаджавович Шарифов — олимпийн статистика сайт тӀехь *Sports-Reference.com*(ингалс.)
* Шариф Шарифов International Wrestling Database сайтехь (ингал.)
* Шарип Шарипов — герой Дагестана и Азербайджана Архивйина 2013-04-18 at archive.today
* Профиль на сайте fila(ингалс.)

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Olympedia
* МОК
* Объединённый мир борьбы

 |
**Ӏалва́ди Хасмагоме́дович Шайхи́ев** (1947 шеран 12 апрель, Октябрьски юрт, Мирзакинан кӀошт, Ошан область, ГӀиргӀазойчоь — 2018 шеран 22 октябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийчоь) — нохчийн поэт а, йаздархо а, журналист а, 1975 шо дуьна СССР йаздархойн бертан декъашхо.

Биографи
--------

Алвади Шайхиев вина 1947 шеран 12 апрелехь. 1970 шарахь цо чекхйаьккхира Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан филологин факультет.

1979 шарахь цо чекхйаьккхира Москвахь Горькийн цӀарах йолу литературин институтехь лакхара литературин курсаш. Цул тӀехьа Шайхиевс Нохчийн пачхьалкхан университетехь хьехархон болх бира.

Хьалхара цуьна байтан гулам арахийцира 1969 шарахь. Цул тӀехьа арайелира цуьна масийтта гулам: «Пламя любви», «Огонь в очаге», «Трава-мурава», «Пульс», «Совесть», «Башни мужества», «Ночные птицы», «Заповедь», и. к. д. Цуьна байташ зорбан туьйхира «Молодая гвардия», «Современник», «Звезда», «Дон», кхидолу журналаш а. ХӀинца иза ву «Вайнах» литературин а, исбаьхьалан а журналан поэзин отделан редактор.

Алвади Шайхиев ву хьалхара КӀоран нохчийн матта даккхаран редактор. 2011 шарахь цунна тиллина «Нохчийн Республикин Сийлахь журналист» цӀе.

Доьзалла
--------

Цуьнан ву кӀант Арслан а, йоӀ Эльмира а. Цуьна кӀант шен кхаа бераца Зальцбургехь Ӏаш ву.

Хьажоргаш
---------

* А. Шайхиев: «Лишь был бы свет для просветленья…» Архивйина 2014-02-23 — Wayback Machine

|  |
| --- |
| 
П:  **Литература** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
**Шатаев Мохьмад Шотаевич** (1896, Теркан область, Курчалой-ГӀала, Российн импери — 1965, Курчалой-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — нохчийн, советски, пачхьалкхан, йукъараллин гӀуллакххо.

Биографи
--------

Шатаев Мохьмад вина 1896-чу шарахь куьрчалой тайпанахволчу вахархочуьнан Товболт-Хьажни кӀентан  ШотӀийн доьзалехь Куьрчала йуьртахь. Мохьмадан дай, Шайгахь доккха иман а аьттуо а болуш Куьрчалой генах нах хилла. Цо дешна нохчийн берашна лерина хилла йолчу Веданарчу оьрсийн школехь. И школа схьайиллинарг хилла, Нохчийчохь Ӏилма Ӏаморхо, «Дикий дивизии» бӀехойн командир хилла волу А. Кужуев.

Соьлжа-ГӀалар Шатаев Мохьмад цӀарах урам
Цуьнан да ШотӀа, шен долахь латта а туькнаш а йолуш йохка-эцархо хилла.

Мохьмадан пхийтта шо кхочуш, дӀакхелхина да.

Шатаев Мохьмада 1918-чу шарахь гражданский тӀамехь, Соьлжа-ГӀала ларйеш «БӀе дийнан тӀомехь» дакъа лаьцна.

Иштта, Али Митаев волчу полкехь а волуш, Веданан гӀопана тӀелатар хиллачохь дакъа лаьцна.

1920-чу — 1922-чу шерашкахь — Грозный гӀалин Нохчийн округан исполкоман Инструктор;

1921-чу шарахь — БуритӀе, Горский съездан совете делегат хаьржина. Оццу шарахь Соьлжа-ГӀалин Нохчийн округан исполкоман декъашхо;

1922-чу — 1925-чу шерашкахь — Курчала йуьртахь, йуьртан да;

1924-чу — 1927-чу шерашкахь — Нохчийн областан съездан Совете шозза хаьржина делегат;

1925-чу — 1926-чу шерашкахь — Гуьмсан округан Инструктор-Нохчийн областан халкъан дешаран отдел, Соьлжа-ГӀала;

1926-чу — 1927-чу шерашкахь — Лаьттан отделан округан Куьгалхо, Нохчийн областан Гуьмсе станиции Округан исполкоман куьйгалхочуьнан гӀонча.

1927-чу — 1931-чу шерашкахь — Нохчийн автономин областан, Гуьмсен станицин, Гуьмсан Округан исполкоман куьйгалхо.

Водоконалтрестан подшефни паровозан кабийнайчохь, машинист хуттучохь накъосташцана суртатӀехь лаьтта М. Шатаев.

1931-чу — 1937-чу шерашкахь Водоконалтрестан управленийн куьйгалхо, Куьрчала кӀоштахула депутат хаьржина къинхьегамхойн депутатийн Совете;

1929-чу шарахь ВКП(б) декъашхо.

1934-чу шарахь Грозненский городской Совете депутат хаьржина, Нохч-ГӀалгӀайн обкоман КПСС декъашхойн кандидат;

1937-чу шарахь Х.Вахаев, М.Мамакаев, Х. Мехтиев кхи дуккха а махкахой цхьана Сибрех вахийтина, Ростов-на Дону цӀе йолчу гӀалахь набахтехь чувоьллина кхо шо зама йаьккхина.

1941-чу шарахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабалале, бехкехиларан бахьан карца дина паргӀат ваьккхина реабилитацин Ӏалашонан лерамца.

1957-чу 1962-чу шерашкахь Курчала райисполкоман председателан даржахь

хилла.

Нохчий, ГӀалгӀай къам Сибрехар цӀа дерзош кхоьллинчу комиссин йукъахь, къаьмнаш цӀа дерзоран хьокъехь жамӀаш деш, накъосташцана дакъалоцуш хилла Председатель Совета Министров Анастаса Микоян волчохь.

Болх некъ дӀакхоьхьуш  Мохьмада Ӏар-вахар Соьлжа-ГӀалахь хилла.

ТӀаьххьарачу шарашкахь ваьхна Курчалахь, цигахьдӀа а кхелхина.

Виццавар
--------

* Шатаева Махьмада сийнна, Курчала йуьртахь схьа биллина урам.
* 2022 шеран декабрехь Соьлжа-ГӀалин урам Шатаев Мохьмад цӀе тиллина.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Баудинов.
2. ↑  Гантимурова.
3. ↑  *Арби Подаров* ЧЕЧНЯ. Слово о славном сыне чеченского народа Магомеде Шатаеве (оьр.). Теллина 2021 шеран 26 февралехь.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа ЧӀерийдохург (маьӀнаш).

**ЧӀерийдохург** йа **Лайлакх** (лат. *Ciconia*) — деха когаш долчу тобанера олхазарийн тайпа.

Амалш
-----

ЧӀерийдохурган деха дерзина зерзина цӀока йолу когаш ду; зӀок еха, нийса, конус кепара ю; хьалхара пӀелгаш хитина ду вовшех шуьйра неканан пардоца, пӀелгаш доца сирла-цӀен мӀараш йолуш ду; коьрта а, лаг а тӀехь цхьаццанхьа месаш йац.

Европехь шина кепара ду: *Ӏаржа* (С. nigra) а, *кӀай* (С. alba) а; хьалхарчун месаш таьӀана мокха ю; шолгӀачун, тӀемаш а, белаш а дӀаяьхчи, кӀайн месаш ю, зӀок а, когаш а цӀе бу. ДӀакхелха олхазарех ду, юккъера Европе догӀу февралехь, мартехь. Европа йоцучехь, хаало дуьненан малхбален эхиган кхечу меттигашкахь а. Юхадирзича охьаховшу декъачу геннех дитташ боьххьехь йа тхевнаш тӀехь динчу хьалхалеррачу бенаш чу; хиш алсамдолу меттигаш еза царна, алссама хуьлу Голландехь, Исландехь, Къилба Саксонехь. Ингалсехь уьш данне а дац[*хьост?*]. ЧӀерийдохургаш халлака ца йо, цуьндела уьш адамах тешам хеташ гӀишлошна уллохьа йогӀу.

ЧӀерийдохурган даар чӀара бу, пхьидарчий, моьлкъанаш, лаьхьарчий, этмаьӀигаш, дог1ан н1аьний, аренан дехкий, боьлкъазарш, сагалматаш. Стениг кӀайчу бесара 8 см гергга деха долчу 4-5 хӀоьан тӀехуу. Аз гӀийла ду, аьзнаш мочхалаш вовшех детташ до; ткъа кӀорнеш, бенахь долуш, цӀийза йа гӀийла декарх тера гӀовгӀа йо. Къона чӀерийдохург караӀамо атта ду. Дукха чӀогӀа еха[*хьост?*]. ЗӀок боьххьера цӀогане кхаччалц 1,3 м гергга еха ю; ирахь 1 м лекха ю.

Тайпанаш
--------

* Ӏаьржа чӀерийдохург (*Ciconia nigra*)
* КӀайнгайдолу чӀерийдохург (*Ciconia abdimii*)
* КӀайнлагдолу чӀерийдохург (*Ciconia episcopus*)
* Малайн чобаьллалагдолу чӀерийдохург (*Ciconia stormi*)
* Америкин чӀерийдохург (*Ciconia maguari*)
* КӀайн чӀерийдохург (*Ciconia ciconia*)
* ӀаьржазӀокйолу чӀерийдохург (*Ciconia boyciana*)

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Карасаев А. Т. Мациев А. Г. Русско-чеченский словарь. — М.: Русский язык, 1978.

Хьаьжа иштта
------------

* Отряд Аистообразные — Ciconiiformes на сайте Лазовского государственного природного заповедника Архивйина 2007-05-19 — Wayback Machine
* При написании этой статьи использовался материал из Энциклопедического словаря Брокгауза и Ефрона (1890—1907).
**Шина маьждиган гӀуллакххо** (Ӏаьр. خادم الحرمين الشريفين‎‎, *хадимуль хьаромайни-ш-шарифайни*) — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан паччахьан титул ю.

1986 шаран 27 октябрехь ФахӀд паччахьца йолаелла «Цуьнан возалла» аьллачу титулан метта. И ши маьждиг ду Маккахь долу Масджидуль-Хьарам а, Мадинатехь долу Масджиду-н-Набави (Пайхамаран маьждиг) а.

Истори
------

Дуьххьара и титул лелийна стаг Салахьуддин хилла.

1517-чу шарахь, мамлюкаш тӀехь толам баьккхича, Маккина а, Мадинатна а тӀехь контроль эцна цо.

| СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан паччахьашالمَلُوكُ الْمَمْلَكَةِ الْعَرَبِيَّةِ السُّعُودِيَّةِ |
| --- |
| СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан байракх | 
Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд (1932–1953) • СаӀуд (1953–1964) • Файсал (1964–1975) • Халид (1975–1982) • ФахӀд (1982–2005) • ӀабдуллахӀ (2005–2015) • Салман (2015 дуьйна) 
 | СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гербСаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан герб |

|  |
| --- |
| 
П:  **СаӀудийчоь**
 |