recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Наса́ралла**, **Масийхьалла** йа **Эрмало́йн дин**
(Ӏаьр. المَسِيحِيَّة‎‎ *Аль-Маси́хьийя*; Ӏаьр. النَّصرَانِيّة‎‎ *Ан-Насра́нийя*) — иза дуьненан а, Ибрахӏиман динех а цхьа доккха дин ду. 33-чу шарахь гергга Палестинехь, Ӏийса пайхамаран ﷺ дахарна а, цуьнан шариӏатна а, цуьнга доссийначу Инжилна а гонаха кхолладелла ду иза. Цуьнан агӏончийн дукхалла 2,5 млрд гергга ю, ткъа географин даржаран агӏора — хӏор махкахь цхьаъ хилла а керстанан юкъаралла йу.

Юьхьанца Дела цхьаъ веш хилла дин ду. Керстанаш тешаш бу ӏиса пайхамар Масихь а ву, Делан кӏант а ву, адамаш кӏелхьалдаьккхинарг а ву аьлла. Ткъа Аллахӏа цара Шена тӏехь кхоьллина йолу харцонаш а, церан нийса доцу тешар (ӏакъидат) а Сийлахьчу Къуръан чохь билгалдина массийта сураташ чохь, царна инкарло еш.

Керсталлахь коьрта йолу тобанаш ю: католицизм — 1,3 млрд гергга адам; протестанталла — 800 млн гергга; православи — 280 млн гергга; Малхбалехьара православин килсаш (миафизитство) а, Малхбалехьара Ассирийн килс (несторианство) а 70—80 млн.

Кхолладалар а, даржар а
-----------------------

*«Жӏарах дӏатохар»*, Эммануил Лампардос, XVII бӏешо
Керсталла кхолладелла I-чу бӏешарахь Пиластӏинехь, йуьцхьанца жуьгташна а, Товратан жуьгталлин мессианистийн боламийн контекстехь арамийн мотт буьйцучу бахархошна а юкъахь. Ша кхолладеллачу дуьххьара итт шарахь и гӏараделира Шема махкахь а, кхийолчу провинцешкахь а, тӏаьхьо — кхийолчу этнически тобанаш юкъахь а. Риман императоран Неронан заман чохь керсталла гӏарадаьлла девзаш дар Риман империн дукхаха йолчу провинцешкахь.

Пачхьалкхан дин ду аьлла керсталла дуьххьара тӏелаьцна хилла Йоккхачу Эрмалойчохь 301-чу шарахь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Мчедлов М. П.* *Христианство* — йаззам бу «Большой советской энциклопедии» (3-е издание)
2. ↑  *BBC—Religion & Ethics—566, Christianity* // BBC
3. ↑  Briggs, Charles A. *The fundamental Christian faith: the origin, history and interpretation of the Apostles' and Nicene creeds.* C. Scribner’s sons, 1913.
4. 1 2  Кузенков, Аверинцев, 2017, с. 194.
5. ↑  Пучков, 1999, с. 859—860.
6. ↑  The Oxford Dictionary of the Christian Church / Ed. by F. L. Cross, E. A. Livingstone. — Oxford University Press, 2005. — P. 107.
7. ↑  Энциклопедия Британника. Статья: Armenian Apostolic Church; 

> 
> Armenia became the first country to adopt Christianity about 300 ce, when St. Gregory the Illuminator converted the Arsacid king Tiridates III.
8. ↑  Энциклопедия Британника. Статья: Saint Gregory the Illuminator; 

> 
> He returned to Armenia in the midst of a Christian persecution pressed by King Tiridates III (who was a zealot for the regional idols) and was imprisoned in a burial pit. After being rescued, Gregory reputedly converted the king about 300, and Tiridates then became the first monarch in history to impose Christianity on his people. He did so about 20 years before Constantine I.
9. ↑  Большая советская энциклопедия. Статья Аршакиды армянские; 

> 
> При Тиридате III Великом [287—332] христианство стало около 301 государственной религией в Армении.
**Надир Нариман оглы Салифов** (азерб. Nadir Nəriman oğlu Səlifov, также известен как «Лоту Гули» и «Гули Бакинский»; 28 августа 1972, Дманиси, Грузинская ССР, СССР — 20 августа 2020, Анталия, Турция) — азербайджанский криминальный авторитет, являвшийся и одним из лидеров азербайджанской, российской и украинской организованной преступности. Считался одним из самых богатых преступников в азербайджанском преступном мире.

Биография
---------

Надир Салифов родился 28 августа 1972 года в грузинском городе Дманиси в многодетной азербайджанской семье. У него были младшие братья Намик и Мушфиг и сестра Лейла. Позже семья переехала в Азербайджан на постоянное место жительства.
**Хангошвили Хасо** (1943 шеран 5 январь, Дуй-Йурт, Гуьржийн ССР — 2023 шеран 15 ноябрь, Дуй-Йурт, Гуьржийчоь) — нохчийн йукъаралин гӀулаккхан, педагог, этнолог, йаздархо.

Биографи
--------

Вина 1943 шеран 5 январехь, Дуй-Йуьртахь. 1949 шарахь иза вахара Дуй-Йуьртара йуккъера ишколе, хьалхарчу классе. 1959 шарахь цу дешар долира Думастур эвлахь. Оцу шарахь Хасос кхиамца чекхйаьккхира ишкол.

В 1960 шарахь Хасо воьду Нохч-ГӀалгӀайчу, Петарбухахь дешар доло цо. 1962 шарахь чекхйоккху Соьлжа-ГӀалара техникум. Цул тӀаьхьа Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан педагогин институтан филологин факультетехь.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  *დავით ფეიქრიშვილი* მთავარი ● იუბილარი/ ხსენება.  mematiane.ge (29.04.2023).
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Ахмадов.

**Ахма́дов, Муса́ Магоме́дович** (1956 шеран 28 январь, ГӀиргӀазойчоь, СССР) — гӀарваьлла нохчийн йаздархо, поэт, драматург, Нохчийн йаздархойн бертан дакъашхо, Нохчийн Республикин культурин Сийлахь белхало, Нохчийн Республикин Халкъан йаздархо, Кавказан йаздархой клубан вице-президент, литературин исбаьхьалли «Вайнах» журналан коьрта редактор, 2006 шарахь «Дато бухӀа» совгӀатан лауреат.

Биографи
--------

Муса Ахмадов вина 1956 шеран 28 январехь. 1979 шарахь цо чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан филологин факультет. Цул тӀехьа хьехархо болхбина, книжни издательствон редактор, «СтелаӀад» журналан коьрта редактор, «Орга» боху литературин исбаьхьаллин журналан коьрта редактор, культур Министерстван методически центран отделан куьгалхо, Нохчийн пачхьалкхан университетан хьехархо. 2000 шо дуьйна 2002 шо кхаччалц «Дуьненан лоьраш» аьлла Францера организацехь этнопсихолог болхбина. 2004 шо дуьна тахналлац «Вайнах» богӀу литературин исбаьхьаллин журналан коьрта редактор ву иза.

Цо йазйина «Берзлой» боху пьеса арахецна Парижехь 2002 шарахь французийн маттахь. Оцу пьесица хӀоттина спектакль «Дом восточно-европейской пьесы» театрехь 2005 шарахь.

Вузашна а, школашна а лерина цо йазйина нохчийн меттан, этикин, культурин методически пособиш а, доьша программаш а.

Цо йазйина книжкаш арахецна оьрсийн а, балкхарой а, французийн а, японийн а, немцойн а меттанашкахь.

Библиографи
-----------

нохчийн маттахь
* «Дитташ боданехь» (1989 шо), роман, повесташ, дийцараш;
* «БӀе эзир дика гӀуллакх» (2002 шо), берий дийцараш, пьесаш, байташ;
* «Собрание сочинений в 5 томах»:
	+ I том, повесташ, дийцараш (2005 шо);
	+ II том, романаш (2006 шо);
	+ III том, драматурги (2009 шо);
	+ IV том, поэзи, статьяш, эссе, интервью (2012 шо);
* «Элпаш Ӏамадо» (Азбука в стихах, 2006 шо);
* «Деса цӀачохь буьйса» (1991 шо).

оьрсийн маттахь
* «Ночь в пустом доме» (1983 шо, дийцараш, повесташ);
* «На заре, когда звезды гаснут» (1986 шо, роман, дийцараш);
* «И муравейник не разрушай» (1990 шо);
* «Деревянные куклы» (2010 шо, дийцараш, повесташ, пьесаш);
* «И текла река в ночь» (2010 шо, романаш).

### Учебно-методически пособиш

* Лакхарчу классашна лерина учебник «Нохчийн культури, гӀиллакхи» (2002 шо);
* 4 классан учебник «Хьо хӀокху дуьненчу веана» (2006 шо).

### Муса Ахмадов пьесашца йина спектаклаш

Нохчийн пачхьалкхан театр
* «Мохк бегинчултӀехь» (1989 шо);
* «Марчо да вагӀанарг» (1993 шо).

Нохчийн тайнигин театр
* «Похождения блохи» (1988 шо)

ГӀалгӀай пачхьалкхан театр
* «Берзан цӀога» комеди (2000 шо)

ГӀалгӀай тайниги театр
* «ЧӀирдиган керла леларш» (2001 шо)

Нохчийн кегирхойн театр «Серло»
* «ШатӀехь йина бӀов»;
* «Денисолт»;
* «Марчо да вагӀанарг»;
* «Турпал зама»;
* «Керла шеран гӀенаш» (мюзикл).

Хьажоргаш
---------

* В Грозном поставили первый мюзикл на чеченском языке
* Когда звезды не гаснут(ТӀе цакхочу хьажорг)
* Муса Ахмадов: Перед выбором: жить по Богу или по Сатане Архивйина 2013-03-13 — Wayback Machine
* Спектакль, который заставляет думать Архивйина 2016-03-07 — Wayback Machine
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Чим.
ТӀапломан чим аратохар. Кливленд тӀаплам, Аляска
**ТӀапломан чим** — магма кегийра дина сурсат. Диаметр 2 мм лахара йолчу ченан дакъолгех а, гӀамарах а лаьтта. Кхоллало тӀаплам Ӏаьттош, хӀаваэ ара а тухий иза лаьтта охьахуучу хенахь. Латта таро дуккха а атмосферехь кхозуш, гало олу хиламаш а беш. Ӏаьттийначул тӀаьхьа чим дӀасахьо атмосферехула дикка гена, масала, 1883 шарахь ХӀиндонезехь Кракатау тӀаплам Ӏаьттош охьахаанза йолу тӀапломан чиман марха дуьненан шозза гуо баьккхира.

Чим чӀогӀа кхераме адамашна а, дийнаташна а садаӀа. Кегийрачу йекъа къамкъаргашкахь а, бронхиолаш а мазанах кхетча иза цеманц санна чӀагӀло, уьш йукъйой, садукъдарца вуй.

ТӀапломан чим кхераме бу хӀаваан кеманашна. Йукъйо йагорган автоматикин жиклёраш а, реактиван моторан турбинийн пханарш шелъен дефлекторш а, цуо уьш сацо таро йу. Алсама чим аратохаро дукха хьолахь авиахаам сацабо.

Чимца микроэлементаш дукха ду. Иза бахьнехь, тӀаплам уллохь чӀогӀа ялта хьекъа латта ду. Масала, Везуви а, Этна уллохула йуьртабахам кхиъна бу.

Хьажа иштта
-----------

* Чимбожар
* Тефра
* Эйяфьядлайёкюдль тӀаплам Ӏаьтторо авиахааман бина Ӏаткъам

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Пролетая над вулканом // Наука и жизнь : научно-популярный журнал. — 1999. — № 7.

Хьажоргаш
---------

* A map of the 9 VAAC regions(ингалс.)
* Ash Thickness and Particle Size Downwind from Mount St. Helens, Washington, on May 18, 1980 Архивйина 2015-09-05 — Wayback Machine(ингалс.)
* Tephra Falls of the 1991 Eruptions of Mount Pinatubo(ингалс.)
* What to do during an ash fall event(ингалс.)
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Нассау.

На́ссаура круизан кеманийн терминал
Космосера даьккхина На́ссаун сурт
**На́ссау** (инг. *Nassau*; ['nasɔː]) — Багаман ГӀайренийн коьрта гӀала, махлелоран а, оьздангаллин а йукъ, ткъа иштта мехкан уггаре йоккха гӀала. Нассаун бахархойн барам 274 400 стаг ву (2016).

ГӀала лаьтта Нью-Провиденс гӀайрен тӀаьхь. Нассаун хаза гавань а, сийсаша хӀордан порт а ю. Багамийн тропикан климато а, Ӏаламан хазалло а Нассаух гӀараяьлла туристийн йукъ йина, паргӀата садаӀар дийнахь долуш, самукъа даккхар буса долуш.

ГӀалин истори
-------------

Нассау кхоьллина XVII бӀешеран юккъехь ингалсхоша Чарльстаун (инг. *Charles Towne*) аьлла цӀе тиллина, амма Нассау аьлла цӀе хийцина Вильгельм III Оранан-Нассау сийнна 1695 шарахь. XVIII бӀешарахь Карибийн хӀордан талорхойн лочкъийла яра иза, ткъа царех уггаре гӀараваьлларг Ӏаьржа Маж цӀе йолуш вара. XVIII бӀешо чекхдолуш испанхойн тӀелетаран объект яра Нассау, ткъа 1776 шарахь иза цхьаьна хенан схьа а яьккхира америкин революционераша. 1782 шеран майхь гӀайренаш а, коьрта шахьар Нассау а, дӀалецира испанхоша, амма 1783 шеран июлехь цкъа а герз ца кхуссуш юха а схьаяьккхина британин лоялисташа. Америкин тӀом чекхбаллалц 7000 сов лоялист кхелхина цига АЦШ континентан декъера.

Парижан машарца гӀайренаш Британин кхечира, колони британин хилира 1973 шо кхаччалц. XIX бӀешо долалуш, Британехь лайш бохкар дӀадаьккхачи, кхуза бахка буьйлабелира хӀуӀаьржа бахархой — Америке доьду кеманаш тӀиера мукъа баьхна лайш.

ШолгӀа дуьненан тӀом болучу хенахь Нассаун тӀехь америкин бердан хойн хӀордан кеманийн а, катерийн а база яра, цара дуьхьало йора Кригсмаринен хин бухахула лела кеманашна.

1968 шарахь дуьйна Нассаухь премьер-министран резиденции яра — юьхьанцашеш шайна урхалла даран мехкан премьеран, ткъа 1973 шарахь дуьйна маьрша пачхьалкхан Багаман ГӀайренаш.

Географи
--------

Истори
------

Хьажа кхин а
------------

* Пакт Нассау

Билгалдахарш
------------

1. ↑  definition of Nassau (инг.). Oxford Dictionaries Online. ТӀекхочу дата: 2011 шеран 29 сентябрь. Архивйина 2012 шеран 14 февралехь  Архивйина 2012-03-08 — Wayback Machine

Хьажоргаш
---------

* Официальный вебсайт правительства Багамских Островов

| ⛭Багаман ГӀайренаш темашкахь |
| --- |
| 
* ХӀост
* Байракх
* Шатлакхан илли
* Ӏедалан хӀоттам
* Конституци
* Парламент
* Административан декъадалар
* Географи
* ГӀаланаш
* Коьрта гӀала
* Бахархой
* Меттанаш
* Истори
* Экономика
* Валюта
* Культура
* Дин
* Кинематограф
* Литература
* Музыка
* Ӏиданаш
* Спорт
* дешар
* Ӏилма
* Транспорт
* Йуьртабахам
* Туризм
* Пошта
	+ истории а, марканаш а
* Телевидени
* Интернет
* ТӀеман ницкъаш
* Арахьара политика

 |

Кеп:Къилбаседа Америкин коьрта гӀаланаш
**Москван коьрта рузбан маьждиг** *(оьрсийн маттахь Московская соборная мечеть)* Оьрсийчоьх а, Европехь а даккхийчарах цхьаъ ду. Хьалхара гӀишло хьалакхиира 1904-чу шарахь. 2011-чу шарахь маьждиг дуоха а дина, цу меттехь, керла зиярт хьаладоьттина. Мещански кӀоштехь лаьтташ ду маьждиг. Цуьнан адрес *Оьрсийчоь, 129090, Москва, Выползов урамалг, 7 цI.* ду. Маьждиган генайоцуш "Олимпийский" спортан комплекс а, "Машаран проспект" *("Проспект Мира")* станцин метро а ю. 1996-чу шарахь дуьйна Москван коьртачу маьждиган территорехь къастийнчу гӀишло чохь Россин муфтийн кхеташо а, муфтий волу Равиль Гайнутдинан резиденци а ю.

Хьостанаш
---------

1. ↑  Московская соборная мечеть (бил-боцу.). Живая Москва (2016 шеран 12 май). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 21 март. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 24 июнехь  Архивйина 2016-06-24 — Wayback Machine
2. ↑  Открытие Московской Соборной мечети - событие исторического масштаба (бил-боцу.). Узнай Москву. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 21 март. Архивйина 2018-03-28 — Wayback Machine
**Лайлатул-Къадр**, **Къадр буьйса** (Ӏаьр. لَيْلَةُ الْقَدْر‎‎‎‎ — «Кхелан буьйса») — иза бусалбанийн йеза буьйса йу, хӏижрин хӏора шарахь, рамазан баттахь карлайуьйлуш йу иза. Рамазан беттан тӏаьххьарчу итт буьйсанах цхьаъ йу иза. Иза хьехийна йу Сийлахьчу Къуръан чохь а, Мухьаммад пайхамаран ﷺ дахар дӏайаздарехь а. Пайхамаран суннатехь деана ду тӏаьххьарчу итт дийнахь и буьйса лахарна тӏехьехар, къаьсттина шалза йолчу буьйсанашкахь.

МаьӀна
------

Ӏаьрбийн маттахь къадр (قدر): «къаддара», «йукъаддиру» олучу хандешан масдаран цӀердош ду. Ша *къадр* дош Ӏаьрбийн маттара гочдича, цуьнан маьӀна хуьлу «нуьцкъалла, сийлахьалла, сийлалла, дикалла, кхел, кхоллам, билгалдаккхар». Къадр олу Дала шеца сацамбинчу а, шеца хьукмадинчу а хӀуманах.

Къадр буьйса йазйар
-------------------

Бусалбанаш тешаш бу Дала Лайлатул-Къадран болх базбина хиларх, Цо аьлла: *«Стено хаийтина хьоьга (хӏай Мухьаммад) хӏун йу и Къадр (Кхелан) буьйса?»*. Вуьшта аьлча, оцу буьйсанан боккха болх стено бойзийтина хьуна. Цо билгалдина и буьйса эзар баттал йеза хилар, Цо аьлла: *«Къадр буьйса йеза йу эзар баттал»*. Вуьшта аьлча, цу буьйсанна йина йолу дика ӏамал, йеза хуьлу Далла гергахь, эзар баттахь йинчу ӏамалал.

Къуръан чохь
------------

Сийлахьчу Къуръан чохь 97-гӏа сурат ду Къадр буьйсанах лаьцна:

> 
> 1. Бакъдолуш, и [Къуръан] доссийна Оха лайлатул-къадран буса.
> 2. Мичара хиира хьуна [хӏай Мухьаммад], лайлатул-къадр буьйса хIун йу?
> 3. Лайлатул-къадр буьйса [ӏамалйарехь] тоьлуш йу эзар баттал.
> 4. Оцу [буьйсанна] чохь охьадуьссу маликаш а, са (Жабраил) а, шайн Де́лан пурбанца массо́ а омранца.
> 5. Ма́ьрша йу иза [бусалба на́хана] сатассалц.— Аль-Къадр сурат 97:1-5, Къуръан
>

Билгалдахарш
------------

1. ↑  "The Ismaili: Laylat al-Qadr"
2. ↑  Night of 27 Ramadan
Лондонера Флоренс Найтингейлан иэс
**Медицинин йишийн дуьненайукъара де** (инг. *International Nurses Day*) — даздо хӀора шарахь 12 майхь. ДӀахьо Медицинин йижарийн дуьненайукъара кхеташон (ICN) эгидин куьйгакӀела. 

Дуьххьара Медицинин йижрийн де даздан дагадар кхайкхийра 1953 шарахь, амма и де даздан долийна 1965 шарахь дуьйна. 1974 шарахь ICN сацам бира Медицинин йишийн дуьненайукъара де даздан 12 майхь, Флоренс Найтингейл йинчу дийнахь, иза ю къинхетаме деган йижарийн гӀуллакх кхоьллинчех цхьаъ.

ХӀора шарахь оцу денна Медицинин йижарийн кхеташоно кечйо хаамийн материалаш, кхайкхайо тематика а, лозунг а хин долчу Ӏидан.

Йоккха Британи
--------------

Йоккха Британехь Медицинин йишийн дуьненайукъара де даздо 21 майхь — мехкан набахтин системан реформатор йолу Э. Фрай йинчу дийнахь.

ХӀора шеран теманаш
-------------------

Медицинин йишийн дуьненайукъара дийнан хӀора шеран теманаш:

* 2014 шо — «Медицинин йижарий: хийцамаш бен ницкъ — могашалла тояран дахаран ладаме ресурс».
* 2013 шо — «Хадар иэшор: Эзар шераш кхиаран Ӏалашонаш. 8,7,6,5,4,3,2,1».
* 2012 шо — «Хадар иэшор: от научных данных к доказательной сестринской практике».
* 2011 шо — «Хадар дацдар: тӀекхочийла а, ницсалла а айар».
* 2010 шо — «Йукъараллин дика гӀо деш, медицинин йижарий хьалха бу гӀо дар тӀаьхь хенара цомгашчарна».
* 2009 шо — «Йукъараллин гӀуллакхехь говзалла латто: медицинин йижарий керлачун авангардехь бу».
* 2008 шо — «Йукъараллин гӀуллакхехь говзалла латтош, медицинин йижарий хьалха бу могашалла Ӏалашъяран хьалхарчу декъехь».

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Всемирный день медицинских сестер
2. ↑  International Nurses Day (бил-боцу.). *International Council of Nurses*. ТӀекхочу дата: 2006 шеран 2 декабрь. Архивйина 2012 шеран 27 мартехь  Архивйина 2006-12-09 — Wayback Machine
Хьажа иштта: Рамазан (бутт)

**Рамаза́н** йа **Рамада́н** (Ӏаьр. ُرَمَضَان‎‎‎‎) — иза исламан (хӏижрин) рузманан уьссалгӀа бутт бу, шаӏбан баттал тӏаьхьабогӏуш бу иза. Шена чохь Мухьаммад пайхамарна ﷺ тӏе Къуръан доссийна бутт болу дела, шар чохь уггар беза бутт лоруш бу иза. Бусалбанашна гергахь хӏара бутт къаьсттина а, хӏижрин шеран беттанашна йукъахь шен меттиг йолуш а лоруш бу. Рамазан бутт тӏекхочу шена чохь 354 де долчу исламан беттан рузманца. Цу кеппара, хӏора тӏаьхьадогӏучу шарахь григорийн рузманца, 11 де хьалха тӏекхочу иза. Иза мархин бутт бу, исламан бӏогӏамех боьалгӏачу бӏогӏаман. Цуьнан деношкахь бусалбанаш йухакхета (шарӏан бехказло йацахь) йаарх а, маларх а, марха дохош долчу цамагийначу хӏуманех а, сатасарца, малх чубуззалц.

Билгалдахарш
------------
Хьажа иштта: Рамазан

| Исламан рузма |
| --- |
| - Мухьаррам

- Сафар

- Рабиӏул-аввал

- Рабиӏус-сани

- Жумада аль-ула

- Жумада ас-сани

- Ражаб

- Шаӏбан

- Рамазан

- Шаввал

- Зул-къаӏдат
2. Зул-хьижжат

---

**Тахана:** оршот22 Рамадан 1445 г. х.

---

**Викицитатник** • **Терахь дехьадаккхар** |

**Рамаза́н** йа **Рамада́н** (Ӏаьр. ُرَمَضَان‎‎‎‎) — иза исламан (хӏижрин) рузманан уьссалгӀа бутт бу, шаӏбан баттал тӏаьхьабогӏуш бу иза. Бусалбанашна гергахь хӏара бутт къаьсттина а, хӏижрин шеран беттанашна йукъахь шен меттиг йолуш а лоруш бу. Иза мархин бутт бу, исламан бӏогӏамех боьалгӏачу бӏогӏаман. Цуьнан деношкахь бусалбанаш йухакхета (шарӏан бехказло йацахь) йаарх а, маларх а, марха дохош долчу цамагийначу хӏуманех а, сатасарца, малх чубуззалц.

Рамазан бутт дӏаболало беттан керла бутт дӏаболабаларца. Иза дӏаболабалар гуш хуьлу 29-чу шаӏбанан суьйранна йа беттаса гарца, тӏаккха шолгӏа де рамаданан хьалхара де хуьлу, йа шаӏбанан 30 де дузарца болало иза, нагахь санна беттаса гина аьлла сецна дацахь.

Рамазан беттан башха меттиг йу бусалбанийн тӏаьхьалонехь а, исторехь а, цу чохь массийтта хилам хилла дела, царех уггар коьрта хилам бу: Лавхьул-Махьфуз чуьра дуьненан стигална тӏе Къуръан доссар дӏадоладалар а, цуьнан тӏаьххьарчу буьйсанашкахь Лайлатул-Къадр олу цхьа буьйса хилар а.

Къуръан чохь
------------

Сийлахьчу Къуръан чохь «Йетт» (Аль-Бакъарат) цӀе йолчу сурат чохь аят ду:

> 183. ХӀай шаьш [Делах] тешнарш! [Дала] Шуна [йаздина] тӀедиллина марха кхáбар, шул хьалхарчáрна [Шá] тӀедилларх терра. Шу кхоьруш хилийтархьама [ӏесаллах].
> 
> 
> 184. [мáрханаш кхáба] Лéрина [долчу] деношкахь. Ткъа шух шá цомгуш, йа нéкъаца хилларг [милла а велахь], тӀаккха [цунна тӀехь] кхéчу дéношха масех [кхáбар] ду. И ца кхáбалочáрна тӀехь [цáра балабéзаш] мáх бу — мискачунна [цхьаъ] кхáча балар. Шен лаамца [шеггара] дика динарг [милла велахь], иза цунна дика ду. Аша мáрхакхáбар шуна дика ду, шуна [и] хууш делахь.
> 
> 
> 185. Мáрхин бутт, шéна чохь Къуръáн доссийна [бутт] бу, нáхана нийса некъ а, нийсачу новкъах [йолу] билгалóнаш а хилла [долу]. Шоьх [цу] баттана шá тӀекхаьчначó кхóбийла и. Ткъа шá цомгуш, йа нéкъаца хилларг [милла велахь], тӀаккха [цунна тӀехь] кхéчу дéношха масех [кхáбар] ду. Делана шуна атталла лаьа, шуна халó [ян] ца лаьа. Аша кхóчуш дойла [и] масех [де , АллахӀу акбар áларца] вазвойла Дела, Цó шаьш [бакъонна тӀе] нисдарна. Шу баркаллé хила тарло .
> 
> 
> 
> 187. [Дáла] Шуна магийна мархин [беттан] буьйсанна [шу] шайн зударшна [эвхьаза] тӀегӀортар. Уьш шун дýхар ду, шу цéран дýхар ду. Делана хиъна, баккъалла а аша шайн догӀмаш лéдеш хиллий, тӀаккха шуна гечдина Цó , шуна къинтӀéра ваьлла. ХӀинца [эвхьаза] хьакхалó шу цáрех [меттахь], аша лаха [цáрца] Дала шайна йаздинарг. Йаа, мала Ӏуьйранна кӀай тай Ӏаьржачу тайх [сá-бóда] къáстталц, тӀаккха кхóчуш де [шайн] марха буьйса йоллалц. Шу цáрех [шайн зударех эвхьаза] хьакха ма лó шаьш маьждигехь [Ӏибáдат деш] Ӏеш долуш. Уьш Делан [шарӀан] дóзанаш ду. Шу герга ма гӀó цáрна. Иштта, билгалдо Дала нáхана Шен áяташ. Уьш [хьáрамчух] кхерийта. (Аль-Бакъарат 2:183-185-187)
> 
>
**Никола́й Ива́нович Носко́в** (1956 шеран 12 январь, Гжатск) — Российн музыкант а, эшархо а, композитор а. «Золотой граммофон» цӀе йолу совгӀат деуза деккхинарг,

Биографи
--------

Николай Носков вина 1956 шеран 12 январехь Смоленскан областан Гжатск гӀалахь (хӀинца Гагарин) белхалойн доьзалехь. Да, Иван Александрович Носков схьаваларехь цыган хийла, жижиган комбинатехь болх бина. Нана, Екатерина Константиновна Носкова, хьелийозархо хийла, Ӏишлонаш йиш болх бина. Николай, воцург доьзалехь дара диъ бера.

Николайн 8 шо дуьзча, доьзал Череповец гӀала дӀакхелхира. Бералехь дуьйна кхолламаллин коллективашках дакъалоцуш вара. 14 шо долуш Къилбаседа-Малхбузен регионан конкурсехь дика эшар лекхна оцо даьккхира дуьххьара совгӀат.

  

Николай Носковн уггаре йовзаш йолу хиташ — «Дай мне шанс», «Снег», «Это здорово», «Паранойя», «Я тебя люблю», «Я немодный», «А на меньшее я не согласен».

Зуд йалина ву. ЙоӀ йу Катерина.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Творчество Архивйина 2016-08-29 — Wayback Machine

Хьажоргаш
---------

* Николай Носков Архивйина 2016-08-10 — Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  В социальных сетях | 
* ВКонтакте
* Facebook
* Instagram

 |
| Фото, видео и аудио | 
* Last.fm
* Spotify
* YouTube
* Яндекс Музыка

 |
| Тематикийн сайташ | 
* AllMusic
* Discogs
* MusicBrainz

 |

|  |
| --- |
| 
П:  **Адамаш**
 |
**Сийлахьчу Марьяман кхалхаран сийнна кафедралан килс** *(оьрсийн маттахь Свято-Успенский кафедральный собор)* — 1952-чу шарахь Ленинан майданехь лаьтташ йолу Везачу Невски Александран цӀарах килс йохийначул тӀаьхьа Дагестанан коьрта ортодоксан зиярт ду. 1945 шо кхачале — Моздокера Марьяман суьртан цӀарах килс яра.

Оьрсийн Ортодоксан Килсан ХӀинжа-гӀалин епархин коьрта килс ю. ХӀинжа-ГӀалин благочинин декъе бохуш бу килсе оьхурш. Зияртан адрес ду: Мирзабековн цӀарах урам, 148 гӀишло.

Хьостанаш
---------

1. ↑  Свято-Успенский кафедральный собор г. Махачкалы // Гора Господня: официальный сайт Махачкалинской епархии
**Нохчийн-оьрсийн дов** — цхьаьна агӀора мостагӀий Российн империн, ССРС, Российн Федерацин Ӏедалаш долуш, вукха агӀора таханлера Нохчийчоьн махкара тайп-тайпана къоман а, дӀакъаста луу а, мохк маьрша баккха гӀерта я кхечу пачхьалкхах дӀатоха гӀерта боламаш долуш, дерриг тӀеманийн а, герзашца долу девнийн а цхьаьнатоьхна цӀе.

Девнан хӀу тесира, Российн империн йукъа Гуьржийчоь яхначул тӀаьхьа, ткъа ма-дарра аьлча Кавказехь ГӀажарийчоьн а, Хункар-мехкан а Ӏаткъам бохийнера. Иза бара Кавказан тӀом цӀе йелла къовсам, оцу тӀамехь къардира ломанхойн дукха къаьмнаш. Гражданийн тӀеман заманахь Кавказан махкахь кхоьллира кӀайнчеран а, цӀиенчеран а Ӏедал къобал ца деш йолу масех пачхьалкх, амма церан ницкъаш хӀаллак дира, ткъа латтанаш РСФСР а, Чоьхьара Кавказан СФСР а йукъатуьйхира. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш советашна дуьхьала берш, куьйгаллехь Исраилов Хьасан волуш гӀоьртира гӀаттам бан, амма уьш Ӏедало я байира, я Йуккъера Азе кхечу бехкен доцу нохчийн къомаца арабехира.

ССРС йоьначул тӀаьхьа Нохч-ГӀалгӀайн АССР хиллачехь чӀагӀбелира Россех дӀакъастаран болам, цуо кхачийра маршоне а, официалан къобалъянза республика Ичкери кхолларе а, ткъа иштта Российца герзашца долчу девнашка а. Уггаре къиза тӀемаш хилира хьалхара а, шолгӀа а нохчийн-оьрсийн девнехь. Амма меттигерачу ислам динан белхалоша гӀолацарца, аьттурадикалан Ичкерин Ӏедал дожийра, ткъа Нохчийчоь юхаерзийра Российн Федерацин йукъа.

Революцел хьалхара мур
----------------------

Оьрсийн мухажираш Къилбаседа Кавказе кхаьчна (*гребенски гӀазакхий*) XVI бӀешарахь. Теркан а, Соьлжан а бердашца кхоллало гӀазакхийн гӀаланаш, 1577 шарахь кхоьллина Теркан гӀазакхийн эскар. 1567 шарахь йина Теркан чӀагӀо хилира дуьххьарлера оьрсаша йоьгна оцу регионера чӀагӀо. Оцу муьрехь нохчий юхаберза буьйлало ломан кӀошташкара Нохчийн аренашка, уьш цига хьалатеттинера Тимаран эскарша XIV бӀешарахь.

Гребенски гӀазакхий дуьххьара Ӏиттабелира, Теркал дехьара шайн латта юхадерзо гӀерташ болу, лулахошца-нохчашца. ТӀелетарш дора Ӏалашо даьхний а, кхин хонц а йаккхархьама, ткъа иштта гӀазакхий йийсар бар, царех я лайш бора, я мехах юхаберзабора. Оцу гӀуллакхо девнаш латтадора, гӀазакхаша кхойкхура гӀоьнна Оьрсийн эскар, тӀаккха тӀелетара нохчийн эвланашна. Цуьнга хьаьжна ца Ӏаш, XVI—XVII бӀешерашкахь гӀазакхийн а, нохчийн а йукъаметтигаш гӀеххьа машаре яра: царна йукъахь махлелор дара, доттагӀаллаш а, гергарлонаш а тасалора. ГӀазакхаша схьаийцира нохчашкара духар а, герз а; шайн рогӀехь, нохчаша схьаоьцура гӀазакхашца цӀеран бахаман дакъолгаш.

Оьрсийн эскарш нохчийн латтанашна дуьххьарлера тӀелатарш хилла Пётр I-чун заманахь. И тӀелетарш чудогӀура Российн пачхьалкх Кавказе жигара чуяхаран йукъара стратегин, амма церан Ӏалашо яцара Нохчийчоь Россех дӀатохар: къамел дара оцу хенахь Российн империн Ӏаламан къилба доза хилла, Теркан тӀехь «машар латторех». ТӀом баккхаран коьрта бахьна хилира гуттара а гӀазакхийн гӀаланашна нохчий тӀелетар. Оцу муьрехь оьрсийн Ӏедална гора нохчий кхераме талорхой санна, уьш лулахь хиларо гуттаренна а синтем бойура пачхьалкхан дозанашна.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  *Кудрявцев А. В.*Чеченцы в восстаниях и войнах XVIII-XIX веков // Вестник Евразии. 1999. № 1.
**Нохчийн маттахь хан билгала йоккху дешнаш**

ТӀедогӀу а, чекхдевлла а шераш билгалдахар
------------------------------------------

**Кхушара** – карара шо билгаладоккху куцдош.

**Юхашара** – тӀедогӀу шо билгаладоккху куцдош.

**Стохка** – дайна шо билгаладоккху куцдош.

**Лурчах** – дӀадаьллачу шерал хьалхара шо билгаладоккху куцдош.

ТӀедогӀу денош билгалдахар
--------------------------

**Тахана** — карара дийнан хан билгалайоккху куцдош.

**Кхана** – тӀедогӀу де билгаладоккху куцдош.

**Лама** – кханенал тӀаьхьара де билгаладоккху куцдош.

**Ула** – ламенал тӀаьхьара де билгаладоккху куцдош.

**ЦӀака** – улал тӀаьхьара де билгаладоккху куцдош.

**ЦӀаста** – цӀакал тӀаьхьара де билгаладоккху куцдош.

**ЦӀула** – цӀастал тӀаьхьара де билгаладоккху куцдош.

**ЦӀумока** – цӀулал тӀаьхьара де билгаладоккху куцдош.

ДӀадевлла денош билгалдахар
---------------------------

**Селхана** – хьалхара де билгаладоккху куцдош.

**Стомара** – селханлерачул хьалхара де.

Де-буьйсанан хенаш билгалъяхар
------------------------------

**Тховса** – тӀейогӀу буьйса билгалйоккху куцдош.

**Сийсара** – селханера буьйсе билгалйоккху куцдош.


|  |  |
| --- | --- |
|  | Дешан йа дешнийн цхьаьнакхетаран маьӀнийн церца богӀуш болчу йаззамашка хьажоргаш йолу исписка.Нагахь шу Википедин  кхечу йаззаман могӀамера кхуза кхаьчнехь, дехар ду, йуха а гӀой хьажорг нисйе, цуо оьшу йаззаме кхачитархьама. |
Сийлахь волу Патрикан кафедралан килс *(ингалсан маттахь St. Patrick’s Cathedral)*- Нью-Йоркехь лаьтташ йолу католикийн килс ю. Неоготикан гӀараяьлла эсалла ю. Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн къоман историн эсаллийн реестран юкъатоьхна иза. АЦШ-хь уггаре йоккха неоготикан хотӀехь хьалайоьттина килс ю. Сийлахьчу Патрикан килс Нью-Йоркан архиепархин кафедралан зиярт ду.

Шовзткъе уьтталгӀачу ураман а, ПхиолгӀачу авенюн жӀара-некъахь лаьтташ ю килс, Рокфеллеран юкъан дуьххьал.

Архитектура
-----------

Килс хьалайоьттина Нью-Йоркер а, Массачусетсер а беана болу кӀайчу а, боьмашчу а шагатӀулгах. Зияртан йохалла 101 метр ю, локхалла 100 метр ю. Килсан чухоьу 2200 адам.

1. 1 2  archINFORM (нем.) — 1994.
**Элим-Султан Халадович Самбиев** — нохчийн лор а, Ӏилманча а, Российн Федерацин Сийлахь лор, Российн медико-технически академин член-корреспондент, СССРн могшулла Ӏалашйаран тӀехдикахо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР могшулла Ӏалашйаран министран когаметтаниг.

Биографи
--------

1955 шарахь цо чекхйаьккхина Бурнехь (Жуалынан кӀошт, Жамбилан область) йолу школа. 1956 шарахь иза Кхазакхстанехь иза институте схьа ца ийцира. 1957 шарахь, Нохч-ГӀалгӀай АССР меттехӀоттийнчултӀехь, иза цӀавеара. 1964 шарахь цо чекхйаьккхира Къилбаседа-ХӀирийн пачхьалкхан лоьраллин институт.

1964 шарахь Элим-Солта волавелира Шелан кӀоштан больницехь болхбан. 1965 шо дуьйна 2001 шо кхаччалц цо болхбира республикин могшулла ларйаран министерствехь. Министерствехь болхбешшехь, цо лоьран болх ца буьйтура: цо болхбира № 1 а, № 2 а йолу Соьлжа-ГӀалин больницешкахь а, № 1 йолу Соьлжа-ГӀалин поликлиникехь а.

Цуьнан деа берах кхоъ лоьран болх беш ду.

Хьажоргаш
---------

* Самбиев Элим-Султан Халадович (1936)
**Реше́тников Лев Бори́сович** (1927 шеран 7 ноябрехь(19271107), Свердловск — 1994 шеран 2 июнехь, Екатеринбургехь) — ТӀелета турслочун позицехь левзина [ССРС|советийн]] баскетболхо, Европин чемпион. Свердловскан областера баскетболех ловзаран хьалхара ССРС спортан говзанча.

Биографи
--------

Йерриг спортан карьера дӀайаьхьна «Уралмашехь». Шозза левзина ССРС гулйина командин йукъахь Европин чемпионаташкахь: 1953 шеран турнирехь левзина 2 матчехь, дешин мидал а йаьккхина, 1955 шарахь левзина 9 матчехь, 3-гӀа меттиг йаьккхина.

Карьера чекхйаьккхинчул тӀаьхьа спорт йитина болх бан веира Уралан турбомоторан заводе.

Велла 1994 шеран 2 июнехь, дӀавоьллина Екатеринбургера Къилбаседан кешнашкахь.

2012 шарахь, Лев Борисовичан вина 85 шо кхочуш, цуьнан каш тӀехь керла иэс хӀоттийра. Оцу церемонехь дакъа лецира Свердловскан областера, Уралера тайп-тайпана гӀаланашкара, Москохара баскетболан ветеранаша. Иэс тойеш а, и дӀайелларан церемонии дӀахьуш а харжан шен тӀе коьрта дакъа лецира Свердловскан областан баскетболан Федерацин президенто Ганиенко Виктор Владимировича.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *З. А. Генкин, Р. Я. Яхонтов.* Баскетбол: Справочник. — М.: Физическая культура и спорт, 1983. — 224 с.
2. ↑  90 лет со дня рождения первого баскетбольного «изумруда» на Урале!(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* ФИБА

 |

| ⛭ ССРС команда — Европин чемпионатехь 1953 – чемпион |
| --- |
| Байракх ССРС | 
* 1 Власов
* 2 Бутаутас
* 3 Силиньш
* 4 Алачачян
* 5 Петкявичюс
* 6 Круус
* 7 Конев
* 8 Коркия
* 9 Куллам
* 10 Озеров
* 11 Моисеев
* 12 Лауритенас
* 13 Решетников
* 14 Лагунавичюс
* тренер: Константин Травин

 |

| ⛭ ССРС команда — Европин чемпионатехь 1955 – борзанан совгӀатхо |
| --- |
| Байракх ССРС | 
* 1 Власов
* 2 Решетников
* 3 Силиньш
* 4 Стонкус
* 5 Петкявичюс
* 6 Бочкарёв
* 7 Конев
* 8 Коркия
* 9 Лауритенас
* 10 Озеров
* 11 Моисеев
* 12 Лага
* 13 Торбан
* 14 Семёнов
* тренер: Константин Травин

 |
**Сийлахьчу Маркан килс** я **Везачу Маркан зиярт** *(итал. Basilica di San Marco — «Сан-Марко цӀе йолу базилика»)*- Венецин кафедралан килс ю. 1807-гӀа шо кхаччалц **дожийн** **капелла** яра.

Малхбузера Европехь наггахь бен йоцу **византийн архитектура** гойтуш масала ду.

**Везачу Маркан майданехь** Дожийн уьйтӀен йистехь лаьтташ ю. *Патриархалан базилика* статус ю цуьнан.

Визайнтийн кепехь мозаикаца кечдина ду зиярт. Марк апосталан декъий долу а, жӀаран тӀемнашкахь Константинополера араяьхна исбаьхьаллин хӀуманаш Ӏалашйеш а меттиг ю иза.

Латта тӀера хазанаш Ӏалашъечу ЮНЕСКО юкъаралло Дуьненан мехаллийн могӀара яьккхира Везачу Маркан килс 1987-чу шарахь.
**Сийлахь волу Симеонан а, Сийлахь йолу Еленан а цӀарах килс** *(белор. Касцёл святога Сымона і святой Алены, поляк. Kościół św. Szymona i Heleny)* я **ЦӀен Костёл** — Минскан уггаре цӀеяхна католикийн килс ю.

Минскан-Могилёван къилба-малхбалера деканатан архиепархин долехь ю. Беларусь Республикин Пачхьалкхан историн-культурин мехалалла йолу архитектурин хӀоллам бу (код 713Г000229).

Килс йиллинарг волу **Эдвард Войниловичо** дийцарехь, зиярт дина **неороманан** кепахь, ткъа кхечу хьосташкахь килс *модерн* аматаш йолу **неоготикан** кепехь ю боху. Лаамаллин майданехь *(бел. Плошча Незалежнасці)* лаьтташ ю килс, **мехка урхаллин ЦӀийнан** йистехь.

Сарташ
------

* 1932 шо1932 шо
* Коьрта хьалхеКоьрта хьалхе
* 
* 
* Костёлан чугӀойлаКостёлан чугӀойла
* 
* 
* 
* 
* 2016 шо2016 шо
* 
* «Микаил Малик»«Микаил Малик»
* 1980 шеран ССРС-ан марка1980 шеран ССРС-ан марка

1. ↑
2. ↑
Америкера стриитбол саревновани
**Стриитбол** (ингалсан мотт *street*, *basketball*) иза ю спотанна баскетбол тейп, инглазийн махкара хъа ял йолу. 1990 шаршках дюнян тех яржан. Стриитбол-правилша бокъ ёлу баскетбол къезиг къеч агIора ю.

Къортниг, Деша бух
------------------

Дош *Стриитбол* (ингалсан ма дара елча *street basketball* й *playground basketball*) Adidas йина йолу мача серие бихан т1е доьдаш ду.

*Стриитбол* олуш хенаха *street basketball* даг лоцу; Стриитбол европех дуккха жим наха ловзуш бу. Вуну чоха Стриитбол ю Rapех а Hip-Hopех а хакъ луш. Rapерш а ац спорт тэйпнех док ловза дела, шей зурмнаш кех и цIе ёку дела.

*Стритболех* ловзуш йолу меттигашках шей тейнара бакъонаш хуьлу, хунд аьлча хора ловзу меттех болу ловзарчара и бакъонаш хуьйцу дела. Вуну чIогIа лоруш хуьла буьркех дик ловза хууш верг, иза атта доцу дела. Дик ловз мел хуIу хаз ловзу ола: и спорт ю акробатичный а, сих а, шера а, непредсказуемы а. Говзала чIогIа лору, хунд аьлч доьхьал ловзш вег цец волун дела. Дик ловзуш верга ву тйолна, шиена доьхьал верг цец векьча, лаьтта вах тоьхча а (*Ankle-Breaker*) й буьрка ведаран чу тоьхча а. Доьхьал ловзучун тIех валара, цъа а трик ца яш, дац цун юккъе дохуш. Буьрка шиен доьхьал волчуна когаш юккъе чекхаяккхича а ю чIогIа лоруш трик.

Уггара чӀогӀу Стриитбол ловзу меттиг ю Rucker Park олуш йолу Нью-Йоркера Стритбол меттиг.

Баскетболица йолу башхонаш
--------------------------

Спортзале чохь:

* 3 ловза 3ан дёхал цхьан ведарца
* судъя возуш ловза. *offense calls* (шя йин чо кейк эза фауль)
* зоне чура чу тохарна ло 1 бъяг, 2 меттан. Зоне арар чу тёхана чуна ло 2 бъя, 3 меттан.
* хане хожш ца ловз. Ловзуш хенах цъ халхе ел йолу бергш гӀовшах кетталц ловза (11, 15 й 21 бъяг тъе качалца)
* кугш бахарн доза каст ца до. Бюрка леттах ца тухуш мега 2 й 3 ког бакь.
* Бюрк койсан меттах, бюрк ца кус ирах. Бюрка офенсех хилчунга дьа ло.
* бъяг бекан чунг дӀало бюрк (*Winners' Ball* , й *make it take it*)
* Бюрк чу тёхан чунга дӀало бюрка пасс а луш (*Check*)
* Ребоунд нийс елча зонера ара вала веза.

Хьажорагаш
----------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Category:Streetball*** Викилармехь |

* And 1 америкера профессионалш
* Streetball.co.uk - Ингалсан маттах йолу стриитбол-сайт
**Михаил Михайлович Сурмач** (1913 шеран 1 июль, Дербент, Дагестанская область[d] — 1997 шеран 9 январь, Старая Купавна, Москохан область) — артиллерист, лакхара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вина 1913 шеран 1 июлехь Дербентехь. Цо чекхйаьккхира Ростовн эчиг некъан техникум, тӀаккха болх бира Дербентан горкомхозехь а, Къилбаседера Кавказан эчиг некъан инженера а. 1935—1937 шерашкахь иза вара ЦӀен Эскарехь. 1941 шарахь тӀом болабелча иза йуха а эскаре дӀакхайкхира. 1942 шеран мартехь цо чекхйаьккхира Тбилисин артиллерин училище, цул тӀахьа иза фронте хьажийра.

1945 шеран январехь лакхара лейтенант Сурмач вара 1-ра Украинин фронтан 52-гӀа армин 31-гӀа гӀашсалтийн дивизин 32-гӀа артиллерин полкан батарейн куьйгалхо. 1945 шеран 24 январехь Сурмачан батарея Одер хих дехьайелира Трешен йуртан уллехь (Польшин Лахара Силезин воеводствон Вроцлаван поветан Сехнице гминан Бреслаун уллехь). Цо малхбузе бердан тӀехь плацдарм схьайаьккхира. Цул тӀаьхьа мостагӀийн массийтта тӀелатар а йухатуьхуьр, мостагӀан доккха зен а дира.

1945 шеран 10 апрелехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца лакхара лейтенантан Михаил Сурмачан Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

1946 шарахь Сурмач тӀаьхьаллоне веккхира. Цо эчиг некъахь болх бира Житомирехь а, Нежинехь а (Украина). Пенсе вахалере иза вара Гуьмсехь болх беш вара. Велира 1997 шеран 9 январехь Москохан областин Ногински кӀоштан Старая Купава йуртахь.

СовгӀаташ
---------

Цунна йелира 1-ра а, 2-гӀа а даржан Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман орденаш а, ЦӀен Седан орден а, массийтта мидал а.

Дагахьлаттавар
--------------

Сурмачан цӀе тиллира Дербентехь болу ураман а, школан а.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6   Сурмач, Михаил Михайлович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

* Сурмач, Михаил Михайлович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
Дуьненан стигал, мархашна тIехул тIема а даьлла деда мохакеман тIийра го амат.
**Стигал** — дуьненан тIоьхуле ю, йа кхин йолу шатакхийн тадж чуьра дуьненан, йа седан тIоьхуле. Мадарра аьлчи дуьненан лакхара ане, бхьерган гуш йерг, оцунах олу стигал, йа лакхар седарчашка хьожучу шатакхийн тадж турмал чухул хаьжчи гуш йерг.

Дуьненан стигал
---------------

Дуьненан стигалан буос хийцало, де ле буьсан хене хаьжина, шера хене хаьжина а, йа Iаламан хIотамах а. Стиглахь го мархаш а бутт. Дуьненан стигал буос хийцабелла го мохакеманчохь ведуш, буос хийцабелла гар дукхачу хьолехь бахьан хуьла догIа ле луо дарех дезна.

Динахь гуш йолу стигал — моха чIIор, малх балехьа а, малх бузехьа а дуьненан тIехул го сийно буос.

Малх хьакхетачу хенахь а, ишта малх чубузучу хенахь го стиглахь можа а, тIаьIан можа буос, ишта цIен буос.

Буьйса — буьйсан дуьненан стиглахь хуьлу тIаьIан сийна беснаш, бIаьран хетало и беснаш Iаьржачу басахь. Дика гуш хуьлу стиглахь бутт а, седарчи, ишта кхин йолу стиглара хIумнаш а,.

Йекхан стигал.

Стигаланан суьрташ
------------------

* Динахь го цIена стигалДинахь го цIена стигал
* Мархашца го стигалМархашца го стигал
* Стиглахь мархаш а йоцуш, лаьттара хьала го аматСтиглахь мархаш а йоцуш, лаьттара хьала го амат
* ТIкъайс туху мархнашца го стигалТIкъайс туху мархнашца го стигал
* ЦIен беснаш, малх схьакхетачу хенахь.ЦIен беснаш, малх схьакхетачу хенахь.
* ТIаьIан можа беснаш, малх чубузучу хенахь.ТIаьIан можа беснаш, малх чубузучу хенахь.
* Буса го стигал, бутт а мархнаш гуш.Буса го стигал, бутт а мархнаш гуш.
* КIай буьса. Къилбара двинск. Хан 00:48.КIай буьса. Къилбара двинск. Хан 00:48.
* ЦIен буос, малхчубузар, хинйист.ЦIен буос, малхчубузар, хинйист.
* ЦIен беснаш, хинйист.ЦIен беснаш, хинйист.
* Маьлха бIогIам, малхбузера Вирджинии.Маьлха бIогIам, малхбузера Вирджинии.

Хьажа. кхин
-----------

Хьажоргаш
---------

* Стигал суьрташ Архивйина 2007-08-15 — Wayback Machine
* Стигал суьрташ 2 Архивйина 2019-01-19 — Wayback Machine
* Стигал суьрташ 3 Архивйина 2007-04-30 — Wayback Machine
**Сарака́ев, Хамза́т Ибрагим-Бе́кович** (1927 шеран 31 декабрь, Ведана, Веданан кӀошт, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР — 2013 шеран 17 апрель, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, Росси) — нохчийн берийн йаздархо, поэт, журналист, гочдархо, Нохчийн Республикин йаздархойн бертан декъашхо, Российн йаздархойн бертан декъашхо, Российн журналистан бертан декъашхо, къинхьегаман ветеран.

Цуьна да вара вевзаш волу йаздархо Ибрагим-Бек Саракаев. Нана йара Абдул-Меджид (Тапа) Чермоевн йиши йоӀ. Иза нохчийн зудрехь хьалхарниг йара Соьлжа-ГӀалин зударийн гимнази чекхйаьккхинарг.

Хамзат Саракаев вина 1927 шеран 31 декабрехь Веданахь. Нана Ӏедалс хӀаллак йинера. Иза хьалакхиош оьрсийн няня йара цуьна де вешин Азисан доьзалехь. Хьамзата дишира Веданан бо-беран интернатехь. 1944 шарахь массо а нохчий цӀера бехира. Цуьна Ӏа дизи Джамбулехь а, Чимкентехь а. 1951 шарахь комендатегара пурба а ца доккхуш иза Кхазакхстанера Туркмени вахара. Цигахь цо чекхйаьккхира Чарджоухь йолу хинан а, хӀордан а некан училище. Училищехь цуна йелира лакхара лейтенантан цӀе. Цо капитанан гӀончан болх бира, Иртыш тӀехь нека дора цо. 1957 шарахь вокху вашас дехар дина иза цӀа вирзира.

Цуьна хьалхара байт арайелира 1939 шарахь «Ленинан некъ» цӀе йолу республикин газетехь. 1940 шарахь цуьна байташ арахийцира «Вайн эшараш» цӀе йолу къона йаздархойн коллективан гуламехь. 1957 шо дуьна Саракаевн повестиш, дийцараш, байташ, гочдараш кӀест-кӀеста арайовлу республикин газеташкахь, альманахашках, коллективан гуламашкахь. Хьалхара цуьна произведенийн гулам «Первый подвиг» арайелира 1972 шарахь Соьлжа-ГӀалахь.

Цо нохчийн матта йехира Лев Толстойс йазйина «Хаджи-Мурат» а, «Казаки» а, «Набег» а, кхийолу произведениш а.

Цо болх бира Нохч-ГӀалгӀайн радион коьрта редактор. Иштта иза вара «Низам» а, «Вайнах» а журналашан а, «Терек» газетан а коьрта редактор а, арахецархо а. 2005 шо дуьйна 2013 шо кхаччалц цо болх бира «Вайнах» журналехь.

Библиографи
-----------

* Роман «Крепость в горах»
* «С верой в победу»
* «Друзья Эдельхана»
* «Счастье трудных дорог»
* «Нихларский мост»
* «Дороги Эдилхана»
* «Вслед за солнцем»
* «С верой в победу»
* «Неведомыми тропами»
* «Ибрагим-Бек»

Хьажоргаш
---------

* Хамзат Саракаев Архивйина 2014-01-18 — Wayback Machine
* Писателю Хамзату Саракаеву — 80 лет
* Хамзату Саракаеву — 85

|  |
| --- |
| 
П:  **Литература** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
**Стоматологи** *(ширачу желтойн маттахь* στόμα *«бага» +* λογος *«Ӏилма»)* — цергаш а, церан хӀоттам а, болх бар а толлуш медицинан дакъа ду. Стоматологис толлу цергийн лазарш а, царна дарба а, профилактика а яр а, цул сов баганан чоьнан а, мочхалийн а, юьхьан а, гӀортан а дозанан декъийн меттигийн лазарш а.

Стоматологин говзанчех- **стоматолог** я **цергийн лор** олу. Стоматолог дешан синоним дантист ю. Иза французийн маттера схьадеана дош ду — *dentiste*. Амма церан маттахь оцу дешан юккъе стоматологаш юкъабеана ца Ӏаш, кхиъ цергийн лоьраш а, цергийн фельдшерш а, цергийн техникаш а юкъабогӀу.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
2. ↑  Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
**Муха́ди Мовла́диевич Седа́ев** (1962 шеран 8 сентябрь, Хьалха-Марта, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн штангист, масийттуза СССР чемпион а, СССР Кубок йаьккхинарг а, СССР халкъашна йуккъера классан спортан говзанча.

Биографи
--------

Иза винера 1962 шеран 8 сентябрехь Хьалха-Мартахь. КхозлугӀа классехь паргӀата кепар латаран секци аьха волавелира иза. Кеста цо республикин чемпионатехь толам а беккхира, спортан мастеран кандидатан норма кхочуш а йира. 1980-гӀа шераш долалуш хенахь иза йеза атлетикин секци аьха волавелира. Цуьнан тренер вара Ибрагим Кодзоев. Мухади вара 56 а, 60 а кг кхаччалц йолу категоришкахь леташ.

Беа баттахь цо спортан мастеран кандидатан норма кхочуш йира, кхиъ беа баттахь — спортан мастеран норма. 1982 шарахь Томскехь иза юниорашна йукъахь йолу СССР чемпионатехь чемпион хилира. Иштта цу шарахь иза кхиинчу спортсменан йукъахь чемпион а, халкъашна йуккъера СССР спортан мастер а хилира. 1982 шарахь иза СССР йеза атлетикин гулйина командан декъашхо хилира.

Кхиамаш
-------

* 4-за СССР чемпион (1985, 1988, 1989, 1990)
* 4-за СССР Кубок йаьккхинарг (1983, 1985, 1986, 1988)
* 2-за ДоттагӀалан Кубок йаьккхинарг
* 2-за ДоттагӀалан эскарийн Спартакиадан чемпион
* Балтикан Кубок йаьккхинарг.
* 1987 шарахь Европин чемпионатехь борзан мидал (Реймс, Франци)

Цо йитира йоккха спорт 1992 шарахь. ХӀинца иза ву Хьалха-Мартан СДЮСШ тренер болх беш.

2012 шарахь Львовехь ветеранашна йуккъера дуьненан чемпионатехь цо шозлугӀа меттиг а йаьккхира, рывок йеш хьалхара меттиг а йаьккхира. 2013 шарахь Туринехь ветеранашна йуккъера дуьненан чемпионатехь 56 кг кхаччалц йолу йозаллин категорехь цо толам а беккхира, йиъ дуьненан рекорд а хӀоттайира.

Хьажоргаш
---------

* «Я в этой жизни чего-то достиг»
* Мухади Седаев

|  |
| --- |
| 
П:  **Спорт** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
Италин гӀаш сурхойн хӀост
ССРС-н аьчкнекъан сурхойн пхьаьрсан тӀера билгало
Европера АЦШ-н гӀаш сурхойн пхьаьрсан тӀера билгало
 **Сурхой**, **сур** йа **бӀо** (**Ницкъаш**) — азаллехь дуьйна а, йозуш йоцучу пачхьалкхан билгало. Сур хиларо гойтуш хилла, цу пачхьалкхан шех жоп дала а, шен ниIматаш а, дозанаш а лардан аьтто буй. Тахана а сурхойн декхарш хӀумма а хийцаделла дац. Муьлхха а, кхиъна йаьллачу пачхьалкхан, тахана а сур ду. Сур цахилар — пачхьалкх шен лаамехь цахилар санна ларалуш ду. Амма йу цхьацца йолу кегийра пачхьалкхаш, шайн законашца билгал а даьккхина, сур доцуш, йа хир а доцуш. Цу тайпа масалаш кӀезиг а ду, пачхьалкхан хӀоттаме хьаьжжина а ду.

Билгалдахарш
------------
**Театр Арджентина** (итал. Teatro Argentina) — Руман гӀараевллачарех цхь театр ю. Шен цӀе ша тӀехь йолчу Торре-Арджентина майданах схьаэцна.

Театр йиллина Чезарини Сфорцан доьзало. ГӀишло йоьттина Теодоли Джероламо архитекторан проектаца. Даздарца дӀайиллина 1732 шеран 31 январехь. Театран сцени тӀехь хилла дукхахйолу италийн оперийн премьераш, царна юкъахь Россини Джоаккинон (1816) «Севильян мажйошург». ГӀишло чохь болхбеш ю тетран историн музей.

Труппа
------

1850-гӀа шераш долалуш тетран солистка яра балерина София Фуоко.

Хьажоргаш
---------

* 

* Викигуламан логотип Викилармехь йу **Театр Арджентина** теман медиафайлаш
* Театры Рима (итал.)
|  |
| --- |
| 
**Ислам**بسم الله الرحمن الرحيم |
| 
Исламан бӀогӀамаш

|  |
| --- |
| ШахӀадат · Ламаз · Марха кхабар · СагӀа (закат) · Хьаьж дар |


Динах тешар

|  |
| --- |
| АллахӀ · Маликаш · Пайхамарш · Къуръан ·Къемат-де · Хир долу хӀум лелаш хилар  |


Истори а, вегалш а

|  |
| --- |
| Мухьаммад · Халифаш · Сахьабаш · Ансараш МухӀаджираш · 12 имамаш |


Коьрта дешарш

|  |
| --- |
| Суннизм · Шиизм · Исмаилизм · Ибадизм Суфизм · Салафизм ·Ваххабизм · Ашариташ · Матуридизм · Мутазилиташ |


Жайнаш а, законаш а

|  |
| --- |
| Къуръан · Суннат · Сира ШариIат · Фикх · МазхӀабаш |


Культура а, йукъаралла а

|  |
| --- |
| Демографи · Стаго зуда ялор · Зударий · ЦӀераш · Исбаьхьалла · Маьждигаш · Календарь · Деза денош · Философи · Калам |


Хьажа иштта

|  |
| --- |
| Глоссари · Ислам Ӏамор · Цхьа дела хилар Эсхатологи · Критика · Жайнан адамаш |

                              
 |

**Талби́йат** (Ӏаьр. التلبية‎‎‎), — алсам Хьаьжоша ХьажицIахь, Маккахь доьшуш долу доIа ду.

Дешнаш
------

**Iаьрбийн дешнаш:**  لَبَّيْكَ اللّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنّ الحَمْدَ وَ النِّعْمَةَ لَكَ وَ الملكَ، لا شَرِيكَ لَكَ
**Кхетам:** *«Лаббайкалло́хIумма лаббайк, лаббайка ла́ шари́ка лака лаббайк, инналхьамда, ванниIмата, лака валмулк, ла́ шари́ка лак»*
**Гоч:** *«Со муьтIахь волуш ладугIуш ву хьоьга йа АллахI. Со муьтIахь волуш хьоьга ладугIуш ву со, цхьа а накъост вац хьоьца. Баккъалла а, хастам а, ниIмат а хьан ду, паччахьалла а хьан ду, цхьа а накъост вац хьоьца».*

Истори
------

Талби́ят а, Хьаьжа а ИбраьхIим пайхамарера (Делера салам хуьлийла цунна) цуьнгара схьадаьлла дара. Мухьаммад пайхамар (Делера салам, маршал хуьлда цунна) волчу хене схьадеана дара иза.

Хьадис
------

> *IабдуллахI ибн Iумарс (дела реза хуьлийла цунна) элира боху, мацах цIа Делан элчан эмкал когаш тIе хьала а гIаьттина, цуьнца Зуль-Халиф олучу маьждиган уллохь, цо Тахлиль дийшира: "МуьтIахь долуш, хьуна хьалха ду-кх тхо йа АллахI, цхьа а накъост вац хьоьца". IабдуллахI ибн Iумарс тIаккха аьлла: "Иза Делан элчан Талбийат ду".*
> 
>