recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Виета (орамат).

**Виета** — виетин хӀушшах кечдо нохчийн къоман даар. Йуькъа тӀуьна тӀокепара масса, доккху хьерахь аьхьна йа дакъийна виетин хӀушшах. Нохчаша иза леладо генара схьа, дуу гӀора даийтархьама, кхин а тайп-тайпана цамгаршна дарбанна а леладо. Виета генара дуьйна даьржина нохчашна йукъахь. Виетин аьхьна хӀушшах орма олу, цунах кечдо мерза даар — виетин хьовла — шекар йа моз тоьхна орма кхехкачу даьттин чохь кхорзуш. Ишттачу дааран нохчаша лакхара мах хадабора. И даар нохчаша виетин хӀушшах бен ца кечдо. Кавказан тӀом болабалале виетанах нохчаша кӀадеш дора.

Нохчийн мохкбовзархочо, хьехархочо, халкъан поэта А. С. Сулеймановс, шен «Нохчийчоьнан топоними» жайнахь хоуьйту, Ӏовхойн кӀоштара Бони-Йуртахь шех даар кечдо виета охьу хьер хилар.

1990-гӀа шерашна йуьххьехь, сих-сиха ТВ эфирехь шоколадаш хьестош рекламин роликаш гайтарна, цхьацца тера параметраш бахьнехь виетина забарен цӀе тиллира — «нохчийн сникерс» аьлла.

ЦӀе
---

Шен цӀе даарна тиллина иза лаьттахь кхуьучу изза цӀе йолчу ораматех деш хиларна.

Кечдар
------

Виета кечдеш иза кхехкачу хьелин даьттана чохь кегадо чоме хьаьжжина тӀе шекар йа моз тухуш йа 250 гр. даьтта, 6 боккха Ӏайг виета, 6 боккха Ӏайг моз тухуш, йа чоме хьаьжжина шекар тухуш.

Массех маза болу хьелаш бахьнехь, йуьхьанцарчу хьолехь иза ахфабрикат ларар нийса хир ду, цундела кийране дика тӀеэцийта кечдечу хенахь аьхьна цух туху буькъа шекаран шатӀ йа моз. Кечдечу хенахь тӀокепара масса дика иэйо. ЦкъаццӀа туху хьелийн йа ораматийн даьтта.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4  ЧЕЧНЯ. Чеченский «взнос» в импортозамещение: чеченский "Сникерс" - "Вета (Виета)".  checheninfo.ru (30 Nov 2022).
2. ↑  *Хазбулатов Б. А.* Фитонимы в чеченском языке: Синхронно-диахронный анализ(оьр.). — М. 2004. — С. 16. — 100 экз.
3. ↑  *Эдилов С. Э.* Названия пищи в чеченском языке. Монография. — Грозный: ЧГУ. — P. 39. — ISBN 978-5-91127-176-3.
4. ↑  *Осмаев М.К.* Чеченцы: обычаи, традиции, обряды. Монография(оьр.). — Гр.: ЧГУ, 2015. — 181 с. — ISBN 978-5-91127-158-9.
5. ↑  Сулейманов, 2006, с. 387.
6. ↑  Нохчийн кхача: Вета.  radiomarsho.com (2016).
Глобализацин масала: Гонконгехь йолу «Макдоналдс»
**Глобализаци** *(ингалсан маттахь globalization йа globalisation)* — дуьненюкъара экономикин а, политикин а, оьздангаллин а, динан а интеграцин а, унификацин а процесс ю. Вуьшта аьлча, дерриг дуьненера адамийн а, компанийн а, мехкан урхаллийн а юкъаметтиган процесс ю. XVӀӀӀ-чу бӀешерахь транспортан а, коммуникацин технологеш а кхиарца глобализаци сиха а йелира. Иштта глобалан юкъаметтигаш хилар бахьан долуш дерригдуьненан йохк-эцар а, ойланашца а, културашца а хийцадалар алсамделира. Глобализаци, уггаре хьалха, оьздангаллин а, социалан а аспекташца йоьзна *юкъаметтигийн а, интеграцин а* экономикин процесс ю.
Гарнитурехь ***a*** элп гойту тайп-тайпана глифаш Zapfino[en]
**Глиф** (желт.-шира. γλύφω «хадайо; огуш яздан») — графема билгала графикца (наггахь масех цхьаьнатесна графема — ***хӀоттаман глиф***), — йа графемин деккъа дакъош гуш долу (масала — диакритикин хьаьрк) йозан дакъа. Хуьйцуш йа контексте хьаьжжина хаьржина, цхьа символ гойтуш шиъ йа сов глифах, вовшенна аллографаш олу.

Нагахь графема — текстан барам балахь, тӀаккха глиф — графикин барам бу.

Этимологи
---------

Викидошаман логотипВикидошаман логотип Викидошам чохь бу йаззам **«глиф»**
Астрологин глифаш, алсама лелош йолу малхбуза седажайнехь
Термин схьадаьлла *glyphe* дешах, иза леладора французийн антиквараша (1701 шарахь дуьйна), шен рогӀехь цара схьаэцна желт. γλυφή [glyphē] «хир» хандешах γλύφω [glýphō] «хадайо; огуш яздо» (гергара ду лат. *glubere* «хьаькхна дӀацӀандан» а, инг. *cleave* «хьакха, даккха»).

Цолькин рузман 10-гӀа а, 20-гӀа а денош гойту майян глиф
Амма дуьххьара **глифаш** дашо шена терго яхийтира европахойн 1840-гӀа шераш долалуш Фредерик Кезервудан майя цивилизацин маьӀна делланза **глифийн** суьрташца, гравюрашца а, литографица а.

Археологи
---------

Археологехь **глиф** — тӀулган (петроглиф) йа дитт тӀехь аьгна йа йиллина символ. И хила тарло пиктограмма йа идеограмма, йа йозан системан дакъа, масала дешдекъан йоза йа логограмма.

Жайнаш зорба тохар
------------------

Йукъара символаш s (ſ) а, i а, гайтина цхьа глиф санна
**Кузнецова Алина Вацлавовна** (1938 24 июль) — советийн а, россий а театран актриса, Российн халкъан артист, 1966 - 2013 шерашкахь Краснодаран академин драман Горькийн цӀарах театран актриса.

Биографи
--------

Йина 1938 шеран 24 июлехь Украинин ССР Киев гӀалахь. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш кхалхийра Воронежан областе.

Болх бира архитектурин-реставрацин пхьалгӀехь копи йаккхархочун даржехь, йезархойн театрехь ловзийра шен хьалхара ролаш. 1957 шарахь, нисса оцу жимачу театрехь, цуо ловзийра Машенькан роль — культан, Афиногенован. Цуьнан тидам бина хиллера, экзаменаш йоцуш дӀаийцира Киевн академин И. Франко цӀарах театрера театран студе.

1960 шарахь чекхйаьккхира Киевн академин И. Франкон театрера театран студера Ӏаморан курс. Шен говзаллица театран болх болийра Ужгородан драман театрехь, йуьхьанца кегийра ролаш ловзайора, тӀаккха — Украинин классикера гуш йолу ролаш, тӀаьххьара — Арбузовн Таня.

Болх бира Армавиран драман театрехь. Цхьаьна шарахь бен болх ца бира цуо кхузахь, амма нисса оцу шарахь гира иза Краснодаран мехкан драман М. Горькийн цӀарах театран коьртачу режиссеран Куликовский Михаил Алексеевичан. 

1966 шарахь йеира Краснодаре, дуккха а шерашна Краснодаран мехкан драман М. Горькийн цӀарах театран актриса хилира. Дукха ролаш ловзийра. Нисса кхузахь къобал бира, мах хадийра цуьнан актрисин белхан. 2013 шарахь йитира театр, садаӀа лира цунна.

СовгӀаташ
---------

* РСФСР хьакъ долу артист (31.01.1975).
* Российн халкъан артист (19.10.1995).

Театрера белхаш
---------------

**Краснодаран академин драман театр**

* Нина - «Маскарад» М. Лермонтовн
* Инга - ««Делашца» къовсавалар» А. Делендикан
* Инна - «Ламасте гулам» В. Розовн
* Лика - «Сан миска Марат» А. Арбузовн
* Ефросинья Дерюгина - «Кхоллам» П. Проскуринан
* Марина, къена баба - «Ваша Ваня» А. Чеховн
* Денана - «Безам болу бархӀ зуда» Р. Томан
* Понсия - «Бернарда Альбан цӀа» Федерико Гарсиа Лоркин
* Фелицата Герасимовна Кукушкина - «Са йолу меттиг» А. Островскийн
* Глафира — «Берзлой а, уьстагӀий а» А. Островскийн
* Белотелова — «Бальзаминовс зуда йалор» А. Островскийн
* Рита Осянина — «ЦӀийдаларш кхузахь тийна ду» Б. Васильевца
* Кабанова — «Йочана» А.Н. Островскийн
* Кабанова — «Йочана» А.Н. Островскийн
* Миссис Квикли — «Виндзорера кхаьрда зударий»
* Екатерина II — «Дика ду цӀа, амма хьовзамаш бу чохь»
* Екатерина II — «Капитанан йоӀ» А. Пушкинца
* Мод - «Гарольд а, Мод а» (Жан-Клод Каррьер, Колин Хиггинс).

Фильмографи
-----------

Кузнецова Алинин кинохь цхьа болх бу:

* 1970 — Ӏаламат хаза пуьташийн де (фильм-спектакль), Луиса.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *ЮгTimes* На сцене — Женщина (оьр.).  www.yugtimes.com. Теллина 2020 шеран 31 мартехь.
2. ↑  Актриса на роль Любви (оьр.).  kubnews.ru. Теллина 2020 шеран 31 мартехь.
3. ↑  Из театра Драмы ушла народная артистка Алина Кузнецова (оьр.).  КублоG.ru - Афиша Краснодара. Теллина 2020 шеран 31 мартехь.

Хьажоргаш
---------

* Алина Кузнецова
Къилба Ӏапказан хӀордаш
**Къилба Ӏапказ** (*шира Къилба шен Ӏапказ*) — (Тийна а, Атлантикин а ХӀиндин а) Ӏапказийн билламе цӀе, иза бу Антарктидан гобаьккхина наггахь официально доцуш «пхеалгӀа Ӏапказ санна билгалбо», амма къилбаседехьара гӀайренашца а континенташца а билгалдина доза дац. Майдан хьал 20,327 млн км² (Ӏапказан къилбаседера доза тӀеэцча 60-гӀа градус къилбера шораллан). Жима кӀоргалла (Къилба-Сандвичан апари) — 8428 м.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Южный океан // Большая Советская Энциклопедия / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская Энциклопедия, 1978. — Т. 30 : Экслибрис — Яя. — С. 395. — 632 000 экз.
2. ↑  Южный океан (или Антарктический океан) — четвёртый по размеру океан Земли, окружающий Антарктиду Архивйина 2022-03-26 — Wayback Machine
Кхетаме хиларан аллегори. Тициан. Лакхарчу кхетавен йозано боху: «Селхане хьожжий адамо кхетаме хиларца гIуллакх до тахана, кханенна зулам ца дархьама»
**Кхетаме хилар** — адаман, тобан дикалла, нийса гIирсаш харжа, шен диканашка а, ирсе а кхача Iалашоне хьаьжжина гIуллакх дан таро йо. Платонаца иза ду кIорггерачу диканех цхьаъ, йукъа доьду ворхI диканах цхьанна.

Кхетаме хиларан хьекъалаллех къаьсташ (хьекъалца хIуманийн дух довзийтаран Iилманца кхетар а, кхетам а) хуьлу адаман диканна практикан хьаждарца, и дика дахаре даккха сацамаш барца. 

Кхетаме хиларах (*prudentia*) дуьйцучарех хьалхарчех цхьаъ хилла Цицерон, цуо цунна йукъахь къастийна иэс (*memoria*), кхетам (*intelligentia*), тӀаьхьало хилар (*providentia*). Фома Аквинскин теологин суммехь кхетаме хилар (*prudentia*) синоним ю кхетамаллин (кхетаме хиларан антоним ю *imprudentia*, кхетам бацар). Оцу диканан духаллин атрибут ю хьекъале харжам бан таро хилар. Кхетаме хиларан дакъа ду сомалла (*circumspectio*) а, ларлуш хилар (*cautio*) а. Оцу диканна харц кеп я хIилла (*astutia*). Кхетаме хилар дикане хьажийна долун дела, и дика хила деза закон тIетуьжуш болчу урхалчашкахь (дуста *prudentia* а, юриспруденци а). Ша латинан кхетаме хилар термин хьаладоьду Аристотелан Фронезисе.

1901 шарахь дIайиллина астероид (474) Пруденцин цIе йелла кхетаме хиларан (Prudence) сийнна.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Соколов М. Н.* Мистерия соседства. К метаморфологии искусства Возрождения. — М.: Прогресс-Традиция, 1999.
2. 1 2  *Кхетаме хилар* — йаззам бу Новой философской энциклопедии
3. 1 2  *Lawrence C. Becker, Charlotte B. Becker.* Encyclopedia of Ethics. — Taylor & Francis, 2001.

Хьажоргаш
---------

* Фома Аквинский. Сумма теологии. Ч3. Большой трактат о главных добродетелях, о рассудительности. Вопрос 47. О рассудительности как таковой (*de prudentia*)
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Къоракуотам (маьӀнаш).

**Къоракуотам** (инг. *Tetrao urogallus*, оьрс. *Глухарь*) — НIаьна лог кIело Iаьржа а йолуш, къокханан басахь накха а болуш, ал тIемаш а долуш ю. ЧукIело кIай тIедарчий а долуш, къорза ю цуьнан. ЗIок кIай бос болуш ю. Котам Iаьржа тIедарчий а долуш хьаьрса ю. КIезиг ю уьш. Ламанца а, лахенца а хьаннашкахь хуьлуш ю уьш. Шишша цхьана кхеташ Iедал дац церан. Баннаш диттийн кондаршна кIелахь до. Тойна май баттахь доккха. ХIоьаш ал тIедарчий а долуш хуьлу 5-9. ДIай-схьай кхелхаш дац церан дахар. Цхьана меттехь хуьлу уьш. Котам тойна хиъначу хенахь меттах а ца йолу. Бос дIадаханчу шеран екъчу бацах, гIах дIатарлой хуьлу цуьнан. Цундела атта бIаьрг тIе ца кхуьу цунна.

Хьажа. кхин
-----------

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------
**Кхоллараллин докуме́нт** — юридически кхолламан болхбаран бакъонан коьрта документ ду. Оцу документийн хӀоттам боьзна бу юридически кхоллам кхуллучу кхолламан-бакъонан кепах.

Гражданийн Кодексан 52 яззамца (05.05.2014 ш. редакци) юридически кхолламаш, бахаман накъосталлаш йоцурш, болхбо кхуллучара (декъашхоша) чӀагӀдеш долу устав бух болуш. Бахаман накъосталло болхбо кхолларан барт бух болуш, бартбо иза кхуллучара (декъашхоша), цунна лелайо юридически кхолламан бакъонаш.

Юридически кхолламан уставехь хила беза хаамаш: юридически кхолламийн цӀераш, йолу меттигаш, юридически кхолламан белхан урхаллин низам, ткъа кхин а законо юридически кхолламашна бихкина шен-шена богӀу кхолламан-бакъонан кепийн хаамаш. Коммерцера боцу кхолламийн унитаран предприятийн уставашкахь, кхин а кхин коммерцин кхолламийн законо леринчу меттигашкахь билгалъяьхна хила еза юридически кхолламийн белхан Ӏалашо. Коммерцин кхолламан белхан билгалъяккхина Ӏалашо гайтина хила тарло уставехь, нагахь иза законо тӀедиллина дацахь а.

Хьажа иштта
-----------

Викидошаман логотипВикидошаман логотип Викидошам чохь бу йаззам **«кхоллараллин документ»**
* Юридически кхоллам

Хьажоргаш
---------

* Глава первая Гражданского кодекса РФ
**Кхача ахьар** — кхача ахьаран а, клетканаш иза тӀелацаран а чолхе процесс ю. Кхача оьхучу хенахь органически макромолекулаш кегийчу молекулийн кепе йоьрзу, къаьсттина, кхачан биополимераш мономерийн кепе йекъало. И процесс дӀахьо кхача охьучу фермантийн гӀоьнца. Лакхахь йийцина процесс чекхяьлча кхача клеткийн цитоплазмах худало (бактерийн а, жӀали нускалийн клеткин чохь кхача ахьар доцучу хьокъехь а, клеткин чохь кхача ахьар долчу хьолехь а) йа кхача ахьаран трактан агӀонийн чухула организман коча го чу (адаман — цӀий чу йа лимфа чу). Кху кеппара, кхача ахьаран процессан Ӏалашо ю кхача дегӀах бола а, организмо цунах пайда эцар а.

Адаман кхача ахьар
------------------

Адаман кхача ахьар долало баганан чоьнна чохь, циг чохь юург Iуьйшу. Оцу процессо туйнаш доккху экзокринан екхоаш арахоьцу. Туй чохь йолчу амилазо дакъа лоцу полисахарадийн екъаяларехь а, болюс кхолладаларехь а - иза кхача ахьаран гӀорзолг ю, цо даар тӀеда къамкъарг чухула чекхдалар дайдо.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Виноградов.

**Иван Иванович Виноградов** (1922 шеран 26 октябрь, Сипсо-ГӀала, Ламанхойн Автономин Советийн Социалистийн Республика — 1963 шеран 14 май, Сипсо-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика) — сержант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вина 1922 шарахь Сипсо-ГӀалахь ахархон доьзаллехь. Цо чекхйаьккхира йуьззина йоцу юккъара школа а, цул тӀаьхьа — трактористийн курсаш а. Таккха иза колхозе болх бан вахара. 1941 шеран июлехь иза ЦӀен Эскаре дӀа а кхайкхин Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман фронте дӀахьажийра. 1943 шеран октябрь кхачале гвардин сержант Иван Виноградов вара Воронежан фронтан 47-гӀа армин 3-гӀа гвардин механизаци йина корпусан 62-гӀа гвардин къаьстина моторизацин сапёран батальонан отделенин куьйгалхо.

Цо къаьстина майралла гайтира Днепр хих эскар дехьадолуш хенахь хилла тӀамехь. Эскир хих дехьадолуш хьалхара буса Виноградован а гвардин сержантан Пётр Днепровски а отделенеш иттуза хих дехьабевлира, кхоьчу бердан тӀе 500 гергга салтий а, эпсар кхачира шайн герзаца а, герзан гӀирсаш а, яа хӀуманца а. Оцу шина отделенеш советан эскар хих дехьа доккхуш 300 сов дехьдевлира мостагӀо чӀогӀа тӀедаьтташ герз долушшехь, шайн некан гӀирсаш юх-йуха тадеш. 1943 шеран 19 октябрехь Виноградов а, Днепровский а йуха а хих дехьадолуш дара. Цера лодкан тӀе нийса хӀоъ кхаьтта Днепровский оцу минотехь велира, Виноградован йоккху чов йинера. Амма Виноградовс понтон хих дехьадеккхира.

1944 шеран 3 июнехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца гвардин сержантан Иван Виноградован йелира Советски Союзан Турпалан цӀе. И цӀе йоцург цунна йелира ЦӀен Седан орден а, масийтта медаль а.

ТӀом чекхбаьлча Виноградовс эскаран болх битира. Иза шен цӀа а вирзина цигахь балха дӀахӀоьттира. Иза велира 1963 шеран 14 майхь.

СовгӀаташ
---------

* Советски Союзан Турпал — 1944 шеран 3 июнь;
* Ленинан орден — 1944 шеран 3 июнь;
* ЦӀен Седан орден — 1943 шеран 13 октябрь;
* «ТӀеман кхиамашна» медаль — 1942 шеран 18 сентябрь;
* «ТӀеман кхиамашна» медаль — 1943 шеран 5 сентябрь;

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4   Виноградов, Иван Иванович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

* Виноградов, Иван Иванович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
**Гемопоэз** (схьадаьлла желт.-шира. αἷμα, цӀий а, ποιεῖν — даккхар, кхолладалар а), цӀий кхоллар — букъадаьӀахк йолчеран цӀийн клеткаш, лейкоциташ, эритроциташ, тромбоциташ кхиаран а, кхолларан а процесс. Классификаци йо эмбрионан (кийрара) а, постэмбрионан а гемопоэзан.

ЧӀерийн гемопоэз
----------------

Лакхара букъадаьӀахк йолчарех къаьсташ, чӀерийн йац даьӀахкан тӀум а йекхоийн шеддаш а, гемопоэз хуьлу ретикуляран синцитий (жӀаийн аппарат, жаннаш, йекхоан меже) йукъахь йолчу меженашкахь а, ткъа кхин а жӀарийн аппаратан пхенийн эндотелешкахь а, дегнашкахь а, Ӏонжарехь а, цхьацца меттигашкахь, чоьрийн мазехь а. ДаьӀахкан чӀерийн цӀий кхолларан коьрта меже ду жаннийн хьалхара дакъош, гемопоэз йоьду кхин а йекхоийн меженашкахь а, Ӏонжарехь а. ЧӀерийн башхалла йу цӀийн йукъахь кхиина йевлла а, иштта къона а эритроциташ хилар, эритроцитийн хӀоьънаш бу.

Декхачеран гемопоэз
-------------------

Адаман гемопоэз.
Декхачеран гемопоэз йо цӀий кхуллучу меженаша, уггаре хьалха — даьӀахкан цӀен тӀум ан миелоидан хьесаша. Лимфоцитийн цхьа дакъа кхуьу йекхоийн шеддашкахь, Ӏонжарехь, шалго Ӏийдаргехь, цара даьӀахкан цӀен тӀумца цхьаьна йо цӀий кхуллу меженийн система.

Ерриг клеткийн хьалхарниг — цӀийн кепара дакъолгаш — йу даьӀахкан тӀуман гемопоэзан гӀодан клеткаш, царашина кепара дифференци йан тарло: миелоидийн клеткийн хьалхарчаьрга а (миелопоэз), йекхоийн клеткийн хьалхарчаьрга а (лимфопоэз).

### Миелопоэз

Миелопоэзехь (желт.-шира. μυελός — даьӀахкан тӀум + ποίησις — йар, кхоллар) даьӀахкан тӀумехь кхоллало цӀийн кепара дакъолгаш: эритроциташ, гранулоциташ, моноциташ, тромбоциташ. И клеткаш кхиаран процессах олу эритропоэз, гранулоцитопоэз, моноцитопоэз, мегакариоцитопоэз. Миелопоэз хуьлу турба кепара а, балда кепара а даьӀахкийн херонашкара эпифизашкахь лаьттачу миелоидан хьесашкахь. Миелопоэз чохь хуьлу хьесах, олу миелоидан. Адаман миелопоэзан башхалла йу дифференциацин процессехь клеткийн кариотайпа хийцадалар, тромбоцител хьалхарниш йу полиплоидан мегакариоциташ, ткъа эритробластех эритроциташ хуьлуш дӀадовлу [Клеткийн хӀоъ|хӀоьънаш]].

### Декхачеран эмбрионан гемопоэз

Эмбрионан тӀегӀанехь гемопоэз хийцало онтогенезехь. Адаман эмбрион кхиаран хьалхарчу тӀегӀанашкахь гемопоэз йолало Симан ахкарган мезодерма стамлучехь, эритроидан клеткаш кхуьу 16—19 дийнахь, соцу кхиаран 60-гӀа дийнахь, цул тӀаьхьа цӀий кхолларан функци дехьайолу доӀахе а, Ӏонжаре а, лимфопоэз йолало шалго Ӏийдаргехь (цунах олу гепатоспленотимийн тӀегӀа). ЦӀий кхуллучу меженех тӀаьххьарчо онтогенезехь кхуьу цӀен даьӀахкан тӀум, цуо коьрта роль ловзайо постэмбрионалан гемопоэзехь. ДаьӀахкан тӀум кхиа йолало симан ахкаргера гематопоэз дӀайаьллачул тӀаьхьарчу муьрехь, цхаьна ханна доӀахехь а, жигара кхуьу шалго Ӏийдаргехь а. ДаьӀахкан тӀум чеккхенца кхоллайелла йаьллачул тӀаьхьа доӀахан гемопоэзин функци лагӀло.

Хьажа иштта
-----------

* ЦӀийн цамгарш
* Гемопоэзин гӀодан клеткаш

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Л. К. Жункейра, Ж. Карнейро.* Гистология : учебное пособие : атлас. — Москва: ГЭОТАР-Медиа, 2009. — ISBN 978-5-9704-1352-4.
Куц-аьзнин суьрташ дохуш
Куц-аьзни подиум тӀехь
**Куц-аьзни** — сурсаташна (масала, модан духар) реклама ярхьама уьш гойтуш йолу зуда. Церан куьцан, дегӀан, хенан цхьацца бехкамаш хуьлу. Уггаре баьржина куц-аьзнин тайпа ду керла духар гойтуш берш а, фотокуц-аьнеш а (журналашна а, газеташна а, рекламан а суьрташ дохуьйтурш).

Боцца хаамаш
------------

Подиуман куц-аьзний хила беза лекха, нийса дегӀ долуш, коьрта фактор ю хазалла. Фотокуц-аьхнешна ладам ею хазалла, церан суьрташ хуьлу божарийн журналаш тӀехь. Куц-аьзни 1,72 метрал лоха хила йиш йац; цуьнан цӀена чкъор хила деза, дика куьйгаш, мӀараш, цергаш, могаш месаш, тӀехь бӀаьрг соцуш юьхьан аматаш.

И говзалла Ӏамош леррина ишколаш хуьлу.

Йоккха Британехь (2016 шеран хьолехь) духарийн каталогашна суьрташ дохуш куц-аьзнин алапа хуьлу 50-60 стерлинган фунт денна, уггаре лакхара алапаш долу куц-аьзнешна кхочу 600—1000 фунт дийнахь; модан цӀа чохь бечу балхо 10-40 эзар фунт дахьа шарахь. Куц-аьзнин болх лохуш волчу куц-аьзнин агента дӀаэца таро ю 20 % куц-аьзнин алапех ша бинчу белхана.

Емалхоша дуьйцу, модан журналаш тӀехь гайтина Ӏаламца догӀуш доцу куц-аьзнийн гӀийла догӀмаш, кегийрачу зударшна лелалур боцу бехкамаш бо, тӀаккха церан а, зудаберийн а юурган раж юхий цомгуш хуьлу. Цул сов, емалхойн ойланашца, куц-аьзнийн журналаш тӀиера суьрташ чӀогӀа редакци йой хуьлу компьютеран графикца, юккъерачу зудчунна оццалла хазалле ша кхочур йац моьттуьйтуш. Ткъа дахарехь цхьа а ца хуьлу журналан суьрта тӀехь санна, куц-аьзнеш шешша а.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6  The American Beauty Industry Encyclopedia
2. ↑  Creative Careers in Fashion: 30 Ways to Make a Living in the World of Couture
3. 1 2 3 4 5  The A-Z of Careers and Jobs
**Гуннбьорн Ульфсон** (*Ульва Къиган кӀант Гуннбьёрн*; норвег. Gunnbjørn Ulvsson; ваьхна X бӀешарахь) — норвегин хӀордахо, дуьххьара Америкин бердаш гина европахо хила тарло.

Америки «дӀайеллар»
-------------------

Гуннбьёрн Норвегера Исланде воьдуш вара, амма хӀорд ловза баьлла кема кхоьссира малхбузехьа, иза бахьнехь цунна а, цуьнан тобанна а гучуделира керла латта. Цунах ала долийра Гуннбьёрнан гӀайренаш, йа «Гуннбьёрнан шхераш». Оцу гӀайренийн меттиг билгала ца йаьккхина, амма, схьагарехь, къмел ду Гренландин къилбаседа-малхбален архипелагех цхьаннах. Иштта, Гуннбьёрн лара мегар ду Америкин бердаш гина дуьххьарлера европахо.

Оцу хиламан нисса долу терахь билгала ца даьккхина. Тайп-тайпана хьосташа 876 тӀера 933 шо кхаччалц долу терхьаш леладо.
Гуннбьёрнан лар тӀехула некъаш бира Снэбьёрн Борова (978 шарахь гергга), Хьаьрса Эрика (985/986 шо). Снэбьёрнна а, Эйрикна а дика хаара Гуннбьёрнна карийна латта мичхьа ду.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Викинги: Набеги с Севера. — М: Терра, 1996.
2. ↑  Сага об Эйрике Рыжем, II.

| ⛭Америка дуьххьара дӀайиллинарш |
| --- |
| Колумбал хьалха | 
* Гуннбьорн Ульфсон
* Бьярни Херьюльфссон
* Хьаьрса Эрик
* Лейф Эрикссон
* Кортириал

 |  |
| Сийлахь-Даккхий хӀордан дӀаделларш | 
* Колумб
* Коса
* Охеда
* Веспуччи
* Кабот-воккхахверг
* Кабрал
* Коэлью
* Понсе де Леон
* Магеллан
* Верраццано
* Кабот-жимахверг
* Картье

 |
| Конкистадораш | 
* Веласкес де Куэльяр
* Нуньес де Бальбоа
* Альмагро
* Писарро
* Грихальва
* Кортес
* Альварадо
* Сото
* Кабрильо
* Вальдивия
* Орельяна
* Белалькасар
* Хименес де Кесада
* Мендоса
* Васкес де Коронадо
* Сармьенто де Гамбоа

 |
| Картин тӀебахар | 
* Вальдземюллер
* Дрейк
* Фробишер
* Дейвис
* Гудзон
* Хаклюйт
* Смит
* Шамплен
* Баффин
* Дежнёв
* Маркетт
* Ла Саль
* Беринг
* Кук
* Маласпина
* Шелихов
* Ванкувер
* Макензи
* Франклин
* Уилкс

 |
**Гиннессан рекордийн жайна** *(ингалсан маттахь Guinness World Records)* я **Дерригдуьненан рекордийн книшка, Гиннессан дуьненан рекордийн жайна** *(инг. The Guinness Book of World Records (АЦШ)* — хӀора шарахь арадолу куьйгалла ду. Адамийн а, дийнатийн а кхиамаш буьйцу оцу жайнехь, иштта башха Ӏаламан хиламаш а, шоу-бизнесан а, массийн хаамийн гӀирсашна а, оьздангаллин а кхиамаш чулоцу цо.

Юххьера арахецна 1955-чу шарахь «Гиннесс» цӀе йолчу йий арахоьцу компанино тӀедилларца. Жайна арахеца дагадеара Хью Биверан. Цунна лаьара Ирландер а, Британер а пабше оьху нахан тешаме хьост кхолла, хӀунда аьлча царна юккъахь тайп-тайпана рекордаш юьйцуш къийсамаш хуьлура. Хью Биверан ойла дахарехь кхочушъян аьтто белира Крис Чатэвэан а, МакУайртер вежарийн а. 1955-чу шарахь хьаьттан-беттан (августан) 27-чу дийнахь зорба тоьхна Жайнан хьалхара арахецар.

Хьалхарчу муьрехь «Гиннессан рекордийн жайне» йукъадогӀуш МакУайртерш гулдина бакъдерш бен дацара, амма хан-зама йаьлча Жайнан чулацам адамийн тамашена а, экстраваганте а кхиамашца алсамбелира.

Жайна зорба тухуш болу компанин векалш рекордаш хӀотто лууш болу нах йукъа а бохуьйтура, иштта цара билгалдаьккхира Гиннессан рекордийн жайнан дерригдуьненан де *(лахьанан-беттан (ноябран) кхоалгӀачу кӀиран еарин де)*. ТӀаьхьайогӀучу хенахь зорбане девлира Жайнан леррина арахецарш а, кхечу мехкийн Жайнаш а.

Кеп-кепара хадабо Жайнан мах- алсама лакхара а, делахь а критика еш меттигаш хуьлу.

Книшкан агӀонашкахь дуьйцу, авторан бакъонца ларйеш йолу арахецаршна юккъахь, иза уггаре дукха духкуш жайна хилар. Иштта Америкин Цхьанатоьхначу Штаташкахь йукъараллин библиотекашкахь уггаре лечкъа йеш книшка ю иза.

2015-чу шеран арахецарца Жайнан кхузткъа шо кхечира.
Викидошаман логотипВикидошаман логотип Викидошам чохь бу йаззам **«кхерч»**
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Кхерч (маьӀнаш).
**Кхерч** — цӀе лато а, йаго а меттиг йа гӀирс.

Истори
------

### Дуьххьарлера йукъараллаш

Коьрта йаззам: **Ширачу наха цӀе карайерзор**
Ширачу заманара адамаша цӀе лелайаран дуьххьарлера тешаллаш ду Малхбален Африкера ширачу ховшийлашкахь. 2009 шарахь Исраилера Якъубан йоӀарийн тӀайн уллехь бинчу талламаша гойту 790—690 эзар шо хьалха дуьйна адамо цӀе лелайар. ЦӀеран коьрта кхерч гуонаха дехкина тӀулгаш хилла. Иштта цӀе, дукха хьолахь, йукъаралла цхьаьнакхета меттиг хилла.

### Шира дуьне

Зороастризмем латийна цӀе чохь йолу пхьегӀан ламазаш деш хилла. Кхазакхийн тайпа ду «ошакхты». Оцу тайпанан хӀост йу цхьа са хьалахьоьжу кхосаберг. Ширачу заманахь хӀостан кхосаболу кеп тайпанан цӀарца йогӀуш хилла ошакхты (ошак — кхерч, аьлчи а — «Кхерчнаш»), ткъа кхо са – тӀехь йуург кечйеш йолу очакхан сурт долчух тера ду.

### Йуккъера бӀешераш

Оьрсийн пеш
Йуккъерачу бӀешерийн кхерч цӀийнан къасто йишйоцу дакъа хилла. Пешахь йуург еш хилла, цуьнца шийлачу деношкахь бохлуш хилла. Пешаца Скандинавехь а, Русехь а банеш а, саунаш а йоххош хилла. Оьрсийн цӀенош пешаш йукъайовлале дохдеш хилла лакхе йиллина тӀулгех боьттина кхерчахь цӀе а латош, ткъа кӀура араболуш хилла йиллинчу неӀархула, ткъа тӀаьхьа — дӀадоьллучу корехула.

### XX бӀешерера тахане кхаччалц

ХӀинца малхбузен дуьненахь кхерч бу цӀийнан декоративан дакъа (товха), амма, доккхах долчу Дуьненан бахархойн декъан кхерч практикехь лелош бу.

Билгалдахарш
------------
Гольфах ловзуш верг патт яш ву
**Гольф** (инг. *golf*) — спортан ловзар. Къовсалучера Ӏалашо ю жима буьрка клюшкашца леррина деккхина жима ор чутохар. Тоьлларг лору клюшка къезга тоьхнарг.

Истори
------

Ловзар кхолладелла Шотландехь. Иза кхоьллинарш бу жан Ӏуй. Уьш къиссалора гӀожмишца тӀулгаш пхьагалийн Ӏуьргаш чу тоха гӀерташ. Схьахетарехь, гольф кхоллаелла XIV бӀешарахь. XV бӀешарахь Шотландехь юкъадели масийтта закон «гоуфах» ловзар ца могуьйтуш. XVII бӀешарахь гольфах ловза болабелира Нидерландашкахь. Гольф таханлера кепе еара XIX бӀешарахь.

*Чуйван* ловзар гойтуш долу сурт. Ловзуш верг Чжу Чжаньцзи император ву

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Гольф*** Викилармехь |

* Международная Федерация гольфа
* PGA Тур
* Всё о гольфе в России и в мире

Кеп:Олимпан спортан тайпанаш
ГӀаммагӀаш гаьнна тӀехь
ХӀара йаззам бу фруктах лаьцна.  растении лаьцна, хьажа Персик обыкновенный.
Дехар «Персик» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.
ГӀаммагӀан дитта тӀехь стоьмаш болуш
ГӀаммагийнн беш
Цветущий персик
Персики на ветке
Хадина гӀаммагӀа
Плоские плоды инжирного персика, выведенного в Китае
**ГӀаммагӀа** (от лат. *persicus*, «персийн») — кӀаьда, мутта долу жижигах тӀера стом, ГӀаммагӀан дитта тӀера стом.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Персик // Толковый словарь Ушакова. Д. Н. Ушаков. 1935-1940(оьр.).. — «».
2. ↑  Большой словарь иностранных слов. — Издательство «ИДДК», 2007.
3. ↑  *Григорий Дубовис.* Еврейская кухня(оьр.). — ЛитРес, 2017. — С. 392—. — ISBN 978-5-04-049832-1.
**Насрудин Амандиевич Дабачхаджиев** — нохчийн йаздархо, поэт, художник, Нохчийн Республикин исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо. Цо чекхйаьккхина Волгоградан экономикин техникум а, Нохчийн пачхьалкхан университетан историн факультет а. Цо йазйо байташ а, дийцарш а нохчийн а, оьрсийн а метташкахь. Иштта цо суьрташ а дохку. Цо диллина дукха суьрташ масийтта исбахьаллин гайтамашкахь дара.

Цо йазйинарш зорбан тӀейоху «Орга» а, «Нана» а, «Вайнах» а журналашкахь а, «Гумс» цӀе йолу кӀоштанан газетехь а. Арахецна йу цуьнан гуламаш «Волны моей памяти», «Шёл всегда прямым путем», «Останется слово», «Память». Цо дукха эшарашна дешнаш йаздина. Иза Рамзан Даудов а, Абубакар Толхигов а, Денис Эльдиев а композиторашца цхьана болх беш ву.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  В Грозном отметили юбилей редактора журнала «Нана» Лулы Куни
2. ↑  Дабачхаджиев Амандиевич Насрудин Архивйина 2017-03-24 — Wayback Machine
3. ↑  Журнал Вайнах № 5(ТӀе цакхочу хьажорг)

|  |
| --- |
| 
П:  **Литература** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
**Дарта** (йу), дукх.тер. **Дартанаш** (йу) — *( лат. Otis tarda )* — доккха олхазар ду иза. Корта а, гIорта а овкъаран басахь ю цуьнан. Букъ хьаьрса бу, пурхалхьаша Iаьржа сизаш - тIедарчий а долуш. ЧукIело сира ю, тIемаш кIай ду Iаьржачу месийн йист а йолуш. Боьршачу тодакхан лог кIел Iаьржа мас ю.

Дарташ хин тогIешкахь а, буц-аренашкахь а, хьаннийн йистошкахь а хуьлуш ю. Адамаш кIезиг лелачу меттехь до цара баннаш, жимма лаьттах кIаг а боккхий, буха хIума а ца юьллуш. Тойна апрель баттахь доккху. ХIоа шиъ я кхоъ до тодакъо. Баьццара бос а болуш, Iаьржа тIедарчий а долуш хуьлу цуьнан хIоьаш. Тойна доккхачу хенахь нIаьна юххехь ца соцу. Тойнахь Iеш йолу тодакх шен басца бецех дIаоьй хуьлу. Цундела адамийн а, акхаройн бIаьрг тIе ца кхуьу цунна. КIорнеш кхианчул тIаьхьа гIеранашца хуьлу тодакхаш. Лаьттара хьала гIовттар хала ду церан. ГIевттина евллачул тIаьхьа йовдар чехка ду. Генна хьалий, охьий кхочуьйтуш ластабо цара тIам. ХIаваэхь могIа бой ца йоьлху уьш. Даар соьналлаш а, садолу хIумнаш а, бецан хIу а ду. Уьш Iаламехь кIезиг йолу дела, царна таллар дихкина.

Суьрташ
-------

* 
* 
* 
* 
* Museum specimenMuseum specimen

Хьажа. кхин
-----------

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------
АхеменидгӀеран Иранан коьрта шахьаран Персеполисан саьлнаш
**ГӀа́жарийн архитекту́ра** я **Иранан архитектура** — хӀинцалера Иранан махкахь а, ГӀажарчоьнан оьздангаллин гегемонин кӀела яхана пачхьалкхийн а хилла долу бес-бесара архитектурин хаттӀаш. ГӀажарийн архитектурин хьалхара кхолламаш юкъабевлла вайн эрал III эзар шо хьалха, географи агӀора, гӀажарийн архитектурин масалаш ду малхбузера Туркойчуьра Къилбаседа ХӀиндин а, Цийчоьнан дозанашка кхаччалц малхбалехьа, Кавказера къилбаседехьара Занзибаре къилбехьара кхаччалц.

Истори
------

### Иранан АхеменидгӀарал хьалхара архитектура

#### Исторел хьалхара мур

Зиккурат Чога-Занбиль, эламан архитектурин кхоллам бу
Адам Иранан махкахь даьхна ширачу заманахь дуьйна: ахкаршкахь карийна хӀуманаш, Кашафрудехь[en] а, Ганджи-Парехь а хьалхара палеолитан муьрера ю. Иранан къилба-малхбуза дакъа лаьтта Хьеначу ахбеттан махкахь, цундела Иранан махкахь дуьхььарлера нах гучубевлла вайн эрал 8 эзар шо хьалха, масала, хӀинца а йолчу Шахри-Сухтехь а, Сузы гӀалахь а. Иранехь дуьххьара эвланаш гучуйовларца, юкъайолу **Иранан архитектура**.

Вайн дене кхаьчна эламан архитектурин коьрта масала ду Чога-Занбилера зиккурат — йисинчарах уггаре йоккха зиккурат. ГӀишлон локхалла 25 метр ю, йохалла цхьаьна агӀора — 105 метр ю. Зиккурат йина вайн эрал 1250 шо хьалха Элам паччахьа Унташ-Напиришас, шайн дела вина Ишушинакан сийна.

Тепе-Сиалкехь ю кхин а шина зиккуратийн саьлнаш. Уьшша а эламхоша кхоллар тардолуьйту.

#### Элам

Вайн эрал III эзар шо хьалхенан юьхьигехь кхоллало Эламан пачхьалкх, иза лаьттина Иранан хӀинцалерачу къилба-малхбузан провинцийн мехкашкахь. Эламан цивилизацис кхоьллина шайн йоза а, говзалла а.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Гуьйре (маьӀнаш).
Гурахь Германин паркан аллей
Гуьйренан пейзаж Японехь
Гуьйре Цинциннатин йисттехь, АЦШ
**Гу́ьйре** — шеран заманех еаннах цхьаъ, аьхкенан а, Ӏаьнан а йукъахь. Гуьре — дехьаваларан зама, оцу хенахь хаалуш де дацло, тӀаьхь-тӀаьхьа охьайолу гуонахьарчу хьолан температура.

 Гуьйренан пейзаж Эстонехь
Кхоткъан аренаш а, къегина малх а Хаанан Ӏаламан паркехь. Эстони

Гуьйре тайп-тайпанчу оьздангаллашкахь
-------------------------------------

Россехь тӀеэцна гуьйре йолалуш лара 1 сентябрехь, аьлчи а, гуьйренан зама сецца цхьаьна йогӀу рузманан гуьйренца. Къилбаседа Америкехь гуьйре сецца цхьаьна йогӀу астрономин гуьйренца.

XVIII бӀешо кхачале Москохан олаллехь гуьйре лаьттара 23 сентябрера Ӏийса пайхамар وصلة= вина де кхаччалц — аьлчи а, 25 декабрь кхаччалц. ХӀора шеран заманахь лорура 91 де а, 7 минот, 30 секунда. Нохчийчохь хӀинца а лелайо астраномин шеран заманаш.

1348 шарахь Гулам хилла Москохахь, цигахь сацам бина шо мартехь а ца долош сентябрехь дуьйна доладан. XV бӀешарахь дуьйна керла шо долалора 1 сентябрехь, Керла шо даздарех хаамаш гучубовлу XV бӀешо чекхдолуш. «Парижан московитийн дошамо» (XVI бӀешо) Ӏалаш дина оьрсийн керлачу шеран Ӏидан цӀе: Шерера хьалхара де.

Иштта хьал ду дерриг дуьненахь а. Масала, Ирландехь, къоман метеорологин гӀуллакхца (Met Eireann), гуьйренан беттанаш бу сентябрь, октябрь, ноябрь, амма шира кельтийн ламастан тӀехь бух болу Ирландин рузмаанца, гуьйренан беттанаш лору август, сентябрь, октябрь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Kanalley, Craig*. First Day Of Fall 2010: Autumn Equinox Photos, *The Huffington Post* (2010, 22 сентябрь). Архивировано коч дечара 24 сентябрехь 2010. Хьаьжна 22 сентябрехь 2010. «Today, Sept. 22, 2010, is the first day of fall for North America»
2. ↑   Архивйина 2010-12-30 — Wayback Machine
3. ↑  Autumn Hemisphere Seasons Temperate Southern Winter Trees(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2008 шеран 11 октябрехь. Теллина 2009 шеран 25 августехь.

Хьажоргаш
---------

**Гуьйре:*** МаьӀна Викидошамехь
* Цитаташ Викицитатникехь
* Медиафайлаш Викилармехь

* *Иван Забелин*. «Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях». Издательство «Транзиткнига». М.: 2005. С. 162. ISBN 5-9578-2773-8
* Описание осени в природе

| ⛭Шеран заманаш |
| --- |
| Бараме аса | 
* БӀаьсте
* Аьхке
* Гуьйре
* Ӏа

 |
| Тропикаш | 
* ДогӀанийн зама
* Екъа зама

 |
Делан Са доссаран сийнна кафедралан зиярт *(белорусийн маттахь **Сабор Сашэсця Святога Духа)***- Оьрсийн Ортодоксан Килсан чуйогӀуш йолу **Белорусийн экзархатан** коьрта килс ю.

Хьалхалерачу заманахь бернардийн  монастыран костёл яра кхузахь. Минскан **Лакхара гӀала** олучу кӀоштан хӀолламах цхьаъ ю.

Кхузаманахь Дезачу-Синан килс Минскан коьрта ортодоксийн кафедралан зиярт ду. Иконостасехь москван академин ишколера сарташ ду. Царах уггаре деза лоруш ду Делан Ненан Ӏаламаташ деш долу цӀу. Иза Минскан бахархоша эцна 1500-чу шарахь. Цунах **Минскан Делан Ненан цӀу** олу. Иштта килс чохь *Слуцкая Анастасин* беран йоӀан *Слуцкая Софин* дахкадалаза декъий ду.

Билгалдахарш
------------
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Мальсагов.

**Ахме́д Татарха́нович Мальса́гов** (1912, Аьлти-Йуьртан административан гуо[d], Терски область — 1942 шеран 7 январь, Варваровка, Луганскан область) — советски кеманхо, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман хенахь — бомбардировщикийн звенон командир, майор. Российн Федерацин Турпал (6.07.1995, веллачул тӀаьхьа).

Биографи
--------

Вина 1912 шарахь Альтиево юртахь (тахана — Несаран кӀошт). ГӀалгӀа. 

1937 шарахь цо Сталинградан тӀеман авиацин школа тӀехдика чекхйаьккхина кеманхо-бомбардировщик хилира. ТӀом болабелча иза Ворошиловградан областехь вара. Оцу хенахь иза кеманийн звенон командир вара.

* 1941 шеран 22, 24, 29 июлехь цо шен кеманца немцойн 10 танк а, пехотан 2 рота а хӀаллакйира.
* 1941 шеран 5 августехь Первомайскан уллехь цо хӀаллайира 7 мостагӀийн танк.
* 1941 шеран 6 августехь цо хӀаллакйира немцойн пехотан взвод.
* 1941 шеран 18 а, 19 а августехь 8 бегӀийла тӀемавалар дира. И бахьнехь цунна фронтан буьйранчас баркалла кхайкхира.
* 1941 шеран 20-22 августехь цо хӀаллкйира 10 танк а, пехотан рота а, шиъ зенитка.

1942 шеран 7 январехь цунна йелира ЦӀен байракхан орден.

Иза вийнера 1942 шеран 14 январехь. ДӀавоьллина Украинин Ворошиловградски областин Кременски кӀоштан Варваровка юртан уллехь. Цунна Советски Союзан Турпал цӀе йала йеза аьлла цуьнан хьакимаш шозза кехаташ кечдинера, амма цера гӀуллакх ца хилира.1995 шеран 6 июлехь Мальсагован йелира Российн Федерацин Турпалан цӀе.

Доьзалла
--------

Цуьнан жима ваша капитан Магомет Татарханович вара танкийн батальонан командир. 1942 шарахь цунна чолхе чевнаш йинчултӀехь иза госпитале дӀахьажийра. Кхоьчу ЦӀен эскаран эпсаршца цхьана цунна немцош тоьпаш туьйхира.

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

* *Антон Бочаров* Мальсагов, Ахмед Татарханович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой». Теллина 2020 шеран 19 июнехь.
* Биография А. Т. Мальсагова на сайте УФК по Республики Ингушетия Архивйина 2020-06-22 — Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Маркова.

**Галина Ивановна Джунковская (Маркова)** (1922 шеран 6 октябрь, Юрковка, Ставищенский район[d] — 1985 шеран 12 сентябрь, Москох) — кеманхо, майор, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Джунковская йина 1922 шеран 6 октябрехь Украинин Киеван областан Ставищенски кӀоштан Юрковка юртахь. Цуьнан жималла чекхйаккла Соьлжа-ГӀалахь. 1938 шарахь цо чекхйаьккхира Соьлжа-ГӀалан лоьрийн училище, 1941 шарахь — Москван авиацин институтан 2 курс.

1941 шеран октябрехь иза шен лаамехь дӀайахара ЦӀен Эскаре Марина Расковас зударийн кеманийн полкаш кхолла йолаелча. Иштта кхоллайелира кхоъ авиаполк: Як-1 кеманаш лелош йолу 586-гӀа истребителан полк а, 587-гӀа, тӀаьхьа 125-гӀа гвардин бомбанаш тухуш полк а (Пе-2 кеманаш), 588-гӀа буьйсанна бомбанаш тухуш полк а (По-2 кеманаш).

1942 шарахь цара чекхйаьккхира Энгельск гӀалахь йолу эскаран авиацин школехь хилла беа беттан курсаш. Джунковская хилира Мария Долина кеманхо йолу экипажехь штурман. И экипаж (Долина, Джункоская, радист-кхиссархо Иван Солёнов) хица а ца луш динна тӀамех чекхйаьлира. 1943 шарахь Джунковская КПСС декъашхо хилира. 1943 шеран январь дуьйна иза Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман фронтехь йара.

1943 шеран бӀаьстехь советийн кеманийн тоба бомбанаш тоьхна цӀа йогӀуш хенахь царна мостагӀийн кеманаш тӀелетира. Советийн кеманийн тобан куьйгалхо гвардин майор Евгения Тимофеева шен тобанан кеманхошка омра делира дӀаса ма къаста аьлла. Пе-2 кеманаш мостагӀашна тӀе пулемёташ етта йолийра. Иван Солёновс цхьаъ мостагӀийн кема чудаитира. Амма Долинан кеман ши а мотор йогуш йара. ТӀаккха Долинас кема лаьтта охьадерзина шен накъосташка кемантӀера чукхисло аьлла омра дира, амма Джунковская а, Солёновс а шайга бохург кхочуш ца дира. Джунковскаяс гӀо дира шен куьйгалхочун догуш долу кема уллехь йолу аэродроме охьахаош. Джунковская цо гайтина майраллина бахьнехь йелира хьалхара ЦӀен Байракхан орден.

Джунковская звенон а, эскадрильян а штурман даржехь тӀом бира Донски а, Къилбаседе-Кавказан а, Малхбузан а, 3-гӀа Белоруссан а, 1-ра Прибалтикан а фронташкахь. Шозза цуьнан кеман хӀаваэхь цӀе йелира, цунна айп а, чевнаш а йинера, амма метта ма еан иза йуха а тӀамтӀе йуха а дӀайодар. 1944 шеран январехь иза эскадрильян штурман хилира. Цу шарахь эскадрилья 205 кхиама тӀемайалар кхочуш йира. Цуьнан экипажас чекхбеккхира тӀом Латви фашистех мукъайоккхуш Либава гӀалан уллехь.

ТӀом чекхболуш хенахь гвардин лакхара лейтенант Галина Джунковскаяс кхочуш йира 62 тӀеман тӀемавалар, дакъа лецира пхьеа хӀаваан тӀамехь, тобанан йукъехь чудаийтира шиъ мостагӀийн кема. И кхиамаш бахьнехь цунна йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

Галина Джунковскаяс а, Мария Долинас а дакъа лецира 1945 шаран 24 июнехь Москвахь хилла йолу Толаман парадехь.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4  Galina Ivanovna Dzhunkovskaya // *(unspecified title)*
2. 1 2 3 4 5 6 7   Джунковская, Галина Ивановна.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

* Джунковская, Галина Ивановна.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
**Джалвади Малаев Баймутдинович** (вина 1953 шеран 8 ноябрь, Кок-Янгак ГӀиргӀазойн ССР) — Нохчийн Республикин Парламентан депутат. Оьрсийн а, ингалсан а нохчийн меттанашкахь долу физизикин географин терминийн дошаман автор. Нохчийн Республикин сийлахь эколог.

Биографи
--------

Джалвади вина 1953 шеран 8 ноябрехь ГӀиргӀазойн ССР-н Кок-Янгакехь нохчий а, гӀалгӀай а махках бохуш цуна да-нана оцу эвлахь охьабиссина хилла. Реабилитаци йинчул тӀехьа доьзал шай дай бехначу Бена-Ведана цӀа бехкина.

1977 шарахь Джалвадис чекхйаьккхина Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университет цуна говзалла хилла «Географ. Географин хьехархо».

Джалвадис шен белхан гӀуллакх долийра 1977 шеран августехь Бена-Веданан школехь хьехархо хилла.

1977 шеран ноябрь тӀера 1983 шеран ноябрь кхаччалц цуо секретарь болх бира, Нажи-Йуьртан РК ВЛКСМ шолгӀа секретарь.

1983 шеран декабрь тӀера 1989 шо кхаччалц Нажи-Йуьртан ЮШ № 1 директор болх бира.

1989 тӀера 1998 шо кхаччалц Нажи-Йуьртан кӀоштан экологин комитетан председатель болх бира.

Нохчийн Республикин пачхьалкхан экологин Росприроднодзоран экспертизин декъан начальник.

2005 шеран ноябрь тӀера 2008 шеран июнь кхаччалц Нохчийн Республикин Халкъан Парламентан гулламан депутат вара, Агарнин политикин, Ӏаламан ресурсийн а, экологин а гӀуллакхийн Комитетан председателан заместитель вара.

2008 шеран 12 октябрехь Нохчийн Республикин Парламентан депутат хаьржина, иза ву Нохчийчохь КТО йолуш лар йоцуш байна нах лоьхуш йолу Комитетан председателан заместитель, цул совнах Нохчийчоьнан экологин а, Ӏаламийн ресурсийн а АПК гӀулакхийн Комитетан декъашхо ву.

### СовгӀаташ

Джалвадин йелла мидалаш «Нохчийн Республикин дуьхьа хьуьнарш гайтарна» мидал а, «Нохчийн Республикин парламентаризм кхиорна» орден а, Российн Ӏаламан ресурсийн министерствн сийлахь знак «Лардойлин гӀуллакхаш кхиорна» а.

### Доьзал

Джалвадин кхо бер ду кӀант Руслан. йоьӀарий Лайла а Хеда а.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Парламент Чеченской Республики представлен интересными людьми, имеющими определенный опыт работы и достижения в той или иной сфере жизнедеятельности республики. Архивйина 2016-12-20 — Wayback Machine
2. ↑  Вышел в свет словарь терминов по физической географии
3. ↑  Вода — источник жизни
4. 1 2  Малаев Джалвади Баймутдинович  Архивйина 2016-12-20 — Wayback Machine

|  |
| --- |
| 
П:  **Политика** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
Чевнаш йинарш гӀудалкхахь (ворда) оьрсийн тӀеман госпитале дӀабахьар, Хьалхара дуьненан тӀом.ГӀудалкх лайлахь.
ХӀокху заманан гӀудалкх пневматикан чкъургаш тӀаьхь. Валенси 2011 шо.
**ГӀудалкх** — чӀогӀачу тӀехулонехула дийнатан йа адаман дилхан ницкъаца киранаш йа пассажираш дӀасалело лерина болу транспортан гӀирс; гӀудалкх уозо дийнат цунна тӀаьхь ца хуьлу.

Истори
------

Ширачу заманахь дуьйна адамна оьшура дӀасалело шен бахам а, ша а. Чкъург йинчул тӀаьхьа и болх аттачу белира, юкъаехира тайп-тайпана ворданаш, оцу йа кхин Ӏалашонца.

ГӀудалкхийн тайпанаш
--------------------

Лелоран областашца ворданаш йекъало пассажирийн а, киранан (хьалха хилла кхин а тӀеман гӀудалкхаш) а, чкъургашца — чкъургийн а, чкъургаш йоцу (такхораш, салазаш, царах теранаш а) а.

Шен рогӀехь чкъургийн ворданаш цхьаьна семан а, шина семан а, шортта семанийн а хила тарло. Цхьацца меттигашкахь ворданашна механикин а, пневматикан а, гидравликан а тормозаш йо.

ГӀудалкхан кирабахьаран таро билгалйоккху семан бен ницкъаца, ворданашна иза кхочу 750 кг (цхьа сема йолчарна), ши тонн гергга (ши сема йолчарна). Цхьаъ бен йоцу сема йоцу гӀудалкхин кеп яра «Стигал къовкъаран тӀулг» дӀабаьхна болу гур.

ХӀокху заманан чкъургийн гӀудалкхашна дукха хьолахь пневматикан чкъургаш а, серлонан сигналан аппаратура а хӀоттайо, масала, катафоташ.

### Пассажирийн гӀудалкхаш

Экипажийн тайпанаш.
* ЦӀа долу гӀудалкх — къевлина гӀудалкх Ӏадмаш тӀехь.
	+ **Дормез** — вуьжу меттигаш болу, гена некъ бен, йоккха цӀа долу гӀудалкх.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Ефуни.
**Ефуни Сергей Наумович** (вина 1930 шеран 24 январехь(19300124), Соьлжа-ГӀала) — российн анестезиолог а, физиолог а, Гипербарин медицинан институтан инарлан директор, РӀА баккъала волу анестезин а, физиологин а декъан декъашхо (академик) (1992), Н.Д. Ефунин кӀант.

Биографи
--------

1954 шарахь чекхйаьккхина ШолгӀа Москохан медицинан институт.

1954-1956 шерашкахь куьйгаллехь вара Алтайн мехкара дарбанцӀен хирургин декъан, 1956-1959 шерашкахь хьийхира 2-гӀа Москохан медицинан институтехь, 1959-1964 шерашкахь – 1-ра Москохан медицинан институтехь. 

1964 шарахь болх бира ССРС МогашаллаӀалашйаран министраллин клиникан а, экспериментан а хирургин ЕӀТИ (1980 шарахь дуьйна ССРС МӀА Йерригсоюзан хирургин Ӏилманан центр):

- нуьцкъаша оксигенацин лабораторин хьаькам (1964 шо);

- ССРС МогашаллаӀалашйаран министраллин 4-гӀа Коьрта урхаллин коьрта анестезиолог 

- гипербарин оксигенацин декъан (ГБО) хьаькам (1966 шо); 

- Йерригсоюзан Гипербарин оксигенацин центран директор (1974 шо). 

1992 шарахь дуьйна Гипербарин медицинан институтан инарлан директор. Ӏилманан консультант - Гипербарин медицинан а, техникин а институт – Бароцентр.

ССРС ӀА корреспондент-декъашхо 1979 шарахь дуьйна, РӀА академик 1992 шарахь дуьйна – физиологин а, фундаментан медицинан дакъа.

Ефунин коьрта белхаш, функцин системашна а, организман структурашна а лакхара Ӏаткъаман кислородан, Ӏаткъаман механизмаш Ӏаморна лерина, ткъа иштта электрофизиологин а, анестезиологин а тайп-тайпана аспекташна лерина. Азотан мусталлийца операцил тӀаьхьара наркозан лазар дӀадоккхуш оригиналан хьесапан авторех цхьаъ ву. Йукъадаьккхина организман парапульмоналан оксигенацин хьесап кислородан микроэмульсин гӀоьнца. Ефунин талламаш гӀодира Москохахь гипербарин оксигенацин комплексан медицинан барокамерш кхолла.

### Доьзал

Зуда а, ши бер а ду.

### СовгӀаташ

* Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орден (24.01.1980)
* мидалш
* ССРС пачхьалкхан совгӀат (1977) — гипербарин оксигенацин комплексан медицинан барокамерш кхолларна

Сочиненеш
---------

* Лечебный наркоз, М. 1967;
* Достижения гипербарической оксигенации в СССР, М. 1983;
* Гипербарическая оксигенация и сердечно-сосудистая система, М. 1987.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР от 24 января 1980 года № 1447—Х «О награждении члена-корреспондента Академии наук СССР Ефуни С. Н. орденом Трудового Красного Знамени» // «Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик». — № 5 (2027) от 30 января 1980 года. — Ст.97.

Хьажоргаш
---------

* Словари на Академике Большая биографическая энциклопедия, Ефуни Сергей Наумович.
* Словари на Академике Большой Энциклопедический словарь, Ефуни Сергей Наумович.
* Российская Еврейская Энциклопедия Ефуни Сергей Наумович
* ЛИЧНОСТИ Архивйина 2016-03-04 — Wayback Machine Досье личности Ефуни Сергей Наумович.
* Профиль Сергея Наумовича Ефуни РlА официалан сайтехь
**Михаил Ломоносовн цӀарах йолу Москван пачхьалкхан университет** *(оьрсийн маттахь Моско́вский госуда́рственный университе́т и́мени М. В. Ломоно́сова; 1917-чу шеран чиллин-беттан 23-гӀа де (бекарг-беттан 8-гӀа де) тӀекхачале — Императоран Москван университет) —* Россехь университеташна йукъахь уггаре а ширачарех а, яккхийчарех а цхьаъ ю. Даймехкан Ӏилманан, оьздангаллин а йукъ ю.

1940-чу шарера схьа дуьйна Михаил Васильевич Ломоносовн цӀе лелош ю. Юьззина цӀе — Федералан пачхьалкхан бюджетан лакхарчу дешаран дешаран хьукумат «М. В. Ломоносовн цӀарах Москван пачхьалкхан университет». Шуьйра пайда оьцуш ю «МГУ» аббревиатура.

Университетна йукъайогӀуш ю пхийтта Ӏилманан-талламан институт, шовзткъа кхоъ факультет, кхо бӀе сов кафедра а, ворхӀ филиал а (царна йукъахь 6 кхечу пачхьалкхера — пхиъ Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀаллин пачхьалкхашкахь, цхьаъ Словенехь).

1992-чу шарера схьа дуьйна МПУ-н ректор ву Виктор Антонович Садовничий.

1. ↑  *(unspecified title)* — 2003.
**Мененгаи** (маа: *Декъий долу меттиг*) — Дуьненна тӀаьхь шен барамца шолгӀа тӀапломан кратер ю.

Мененгаин кратер Кенехь бу, Накуру гӀалан гергахь. Цуьнан локхалла — 2278 метр. Мененгаи юьйцуш къамел хьуьлу «тийна» тӀапломан кальдерех. Кратеран диаметр — 12 километр. Цуьнан бохь тӀиера кратеран йисте гӀаш а кхачало. Кхин дӀа кратеран пенаш охьанехьа чукхозу 500 метр гергга кӀорге, ткъа тӀапломан бух тӀехь ю Ӏаламан заповедник.

Шен цӀе Мененгаин йелла 1854 шарахь масайн шина тайпана юкъахь цӀий Ӏанош хилла тӀом чекхбаьлчи, эшийначу агӀонан бӀенаш тӀемлой кратеран чукхийсар бахьнехь.

Хьажоргаш
---------

* Volcano Live

Билгалдахарш
------------

1. ↑  (ингалс.) Смитсонийн институтан сайт тӀехь Global Volcanism Program