recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Авангард.
Пиппих Карлан сурт «*Авангардехь*», 1910 шо гергга долуш
*Авангардан* хӀоттаман а, болх баран а схеман ингалсан-саксонийн билламан хьаьркаш
**Аванга́рд** (фр. *avant-garde*, ма-дарра: «*avant*» — хьалха; «*garde*» — хой) — тӀеман ницкъийн (эскарехь а,флотехь а) хьалхара (коьртера) цхьаьна хенан бина кхоллам, иза эскарна я флотна хьалхабоккху, некъ ларбар Ӏалашо ю .

Истори
------

Гатанан кеманийн муьрехь флотан коьрта кхоллам бара эскадра. Эскадра лаьттара кхаа дивизех: 1-ра дивизи — кордебатали — тӀеман низаман юккъехь лаьттара, коьртехь адмирал а волуш (цуо баьччалла дора ерриг эскадрин); 2-гӀа — *авангард* — лаьттара тӀеман низаман коьртехь, коьртехь вара вице-адмирал; 3-гӀа — арьергард — тӀеман низамехь тӀехьа лаьттара, коьртехь контр-адмирал а волуш.

Ӏалашо а, хӀоттам
-----------------

*Авангардан* ницкъ а, хӀоттам а бан беза барамца а, хӀоттамца а тӀелетачу эскаран, иштта меттиган хьолашца а. Цуьнан коьрта дакъа дукха хьолехь гӀашлой хуьлу; аренан артиллери тӀело алсама яккхийчу *авангардашна*; амма дошлой *авангардехь* оьшура, кхин тӀе тоба йоьду меттиг йиллина елахь, алсама ладаме а хуьлу.

*Авангарде* дӀакъастадо тӀелетачу бӀох доьалгӀа дакъа четверти.

*Авангардо* шен агӀора, латтадо шена я ха, я хьалхара а, агӀонан а тобанаш, уьш а хьалха тотту, агӀонашка цхьацца талламхой бохуьйту.

*Авангардан* декхар ду эскаран новкъахь хила тарло новкъарло дӀаяккхар. ТӀеман низамехь (ordre de bataille), *авангард* олу, тӀом болор а, тӀеман коьрта ницкъаш дӀатарбаллалц Ӏалашдар а тӀедиллина тобанех (дукха хьолехь лаьтта дерриг кхаа герзан тобанех). Цунах дӀакъаьста хойн гӀуллакхан оьшу эскарийн дакъош. Дуьхьалонан гӀуллакхехь, *«Авангард»* цӀе дукха хьолехь хуьйцу «хьалхара аса» цӀарца.

**Авангард:*** МаьӀна Викидошамехь
* Цитаташ Викицитатникехь
* Тексташ Викитекехь
Кхуза хьажош ду дехар «ЦӀе могӀа». ХӀокху темин оьшу ша агӀо.ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Абзац (маьӀнаш).
**Абза́ц** (нем. *Absatz* — текстан дакъа) — йозанан къамелан кийсиг, лаьтта цхьаъ я масех предложенех.

Абзац, ша-тайпа «цезура» билгалйоккхуш, фразан а, коьртан а йукъара текст екъаран дакъа ду, изложенин цхьаьна тайпана тобанаш еш лелайо, тӀаккха дӀадолу цхьа момент (тематикан, суьртан). Фразах башха абзац еш, чӀагӀло цунна тӀеюжу маьӀнан акцент. Абзац гӀо до нийса а, сиха а текстах кхета. 

Абзац — кӀезиг теллина литературин кепан компонент ю, цуьнан композицин, тематикан суьртан, ритман маьӀна дихкина ду авторан хатӀца. Масала, йоца абзацаш амалехь яра импрессионизман прозехь — екъаяларан симптомаш, ойлан афоризмалла; я масала, М. Прустан масех агӀо ехачу абзаце вухаверзар, ша охьайилларехь иза йоьзна ю стернианан, «спиралкепара циклца». Башха къаьстина ю А. Белыйн абзац, иза билгалайолу башха абзацаш я фразан ша лаьтта дакъош санна, цуьнца цхьаьна билгаладоккху тематикан маьӀна, ритман кхиар билгалонан дакъош.

Абзац къастош иза, керла могӀа боцуш, зорба туху **цӀечу могӀнехь**, аьлчи а къастадо охьанехьа цхьатерра дӀаузий луларчу абзацех, я до абзацан дӀахилар.

Хьажа кхин а
------------

* Параграф
* Абзацан хьаьрк

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Кеп:Издательский словарь

Хьажоргаш
---------

Викидошаман логотипВикидошаман логотип Викидошам чохь бу йаззам **«абзац»**
* Идеальный абзац (оьр.)
* *Владимир Кричевский.* Типографика в терминах и образах. — М.: Слово, 2000. — Т. 1. — С. 9. — 144 с.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая каталанская
* Большая каталанская
* Большая российская
* Большая советская (1 изд.)
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Хорватская
* Гранат

 |
**Гога Григорьевич Агамиров** (1916 шеран 18 август, Соьлжа-ГӀала, Терски область — 1997 шеран 12 апрель, Воронеж) — кеманхо, полковник, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вина 1916 шеран 5 (18) августехь Соьлжа-ГӀалахь (Терски область) аьрмлойн белхалон доьзаллехь. 9 класс чекхйаьккхинчул тӀаьхьа иза «Грознефтехь» токарь болх бан волавелира. 1937 шарахь цо Балашовехь йолу Граждански хӀаваан флотан кеманхойн школа чекхйаьккхира. Цул тӀаьхьа цо граждански авиацин кеманхо болх бира. 1940 шарахь иза ВКП(б) декъашхо хилира.

1942 шеран июнь дуьйна иза Малхбузан фронтан 1-ра хӀаваан армин Шатайпа малхбузан тобанан кеманийн отрядан куьйгалхо вара.

1944 шеран октябрь кхачале капитан Агамировс 4-гӀа гвардин генара авиацин корпусан 5-гӀа гвардин генара авиацин дивизин 337-гӀа генара авиацин корпусан куьйгалхо а деш 218 кхиаме тӀеман тӀемавалар кхочушдира. Цо къорге мостагӀан тылехь йолу объектанашна бомбанеш тӀейиттира, партизаншна тӀеман гӀирсаш а, яахӀума а, шатайпа кираш а дӀакхихьира. Иштта цо Югославин халкъан паргӀатонан хьашташ лерина къаьстина лараме тӀедилларш кхочуш деш 44-зза тӀемавелира.

1944 шеран 5 ноябрехь ССРС Лакхара Советан Президиуман омраца капитанан Гога Григорьевич Агамирован йелла Советски Союзан Турпалан цӀе.

ТӀом чекхбеллачул тӀаьхьа Агамиров советски тӀеман авиацехь болх беш сецира. 1953—1957 шерашкахь иза вара Новгородски областехь Сольцы гӀалахь йолу 840-гӀа йеза бомбанаштухуш йолу авиацин полкан куьйгалхо. 1957 шарахь цо чекхйаьккхира Эскаран хӀаваан академин эпсарийн говзалла шарйаран курсаш. Цул тӀаьхьа иза хӀоттийра Воркутахь йолу полкан куьйгалхо а, Воркутан гарнизонан хьаьким а.

1972 шо дуьйна иза тӀаьхьалоне ваьккхира. Кхано иза Воронеже дӀавахар. Циггахь иза велира 1997 шеран 12 апрелехь. ДӀавоьллина Воронежехь Лесной кешнашкахь.

Дагахьлаттавар
--------------

2010 шеран 8 майхь Соьлжа-ГӀалахь «Силаллийн Аллейхь» схьайиллира Агамирован лерина хӀоттийна барельеф а, мемориалан у а.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Армянская советская энциклопедия (арм.) / под ред. Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — 1974.
2. 1 2 3 4 5  герои советского союза
3. ↑  Энциклопедия фонда «ХайАзг»
4. 1 2  биографическая энциклопедия
5. 1 2  ВВС РФ. Кто есть кто
6. ↑  Агамиров, Гога Григорьевич // Большая русская биографическая энциклопедия (электронное издание). — Версия 3.0. — М.: Бизнессофт, ИДДК, 2007.

Хьажоргаш
---------

* Агамиров, Гога Григорьевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».(Хьаьжина 3 январехь 2010)
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс. Рег. № в РКП 87-95382.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Аксёнова.

**Аксёнова Огдо́ Его́ровна** (бакъ цӀе **Евдокия**, долг. *Огдуо Аксёнова*); 1936 8 февралехь, Боганида — 1995 14 февралехь, Дудинка) — долганийн советийн поэтесса, долганийн йозан литературин бухбиллинарг.

Биографи
--------

Байташ йазйан йолайелира ишколехь йолуш. 1956 шарахь «Советийн Таймыр» газетехь зорба тоьхна дийцарна совгӀат делира.

Попигайхь Огдох оьздангаллин белхало хилира. 1967 шарахь Огдон совгӀат дира «Сийлаллин Билгало» орденца.

1969 шарахь Норильскан «Полюсан дехьара бакъдерг» газето зорба туьйхира, Кравец Валерийн гочехь, Аксёнован дуьххьарлера байташ. «Полюсан дехьара бакъдерг» газет арадаьллачул тӀаьхьа Аксёновга «Белхало» журналехь байташ зорба тохийтар дийхира.

ТӀаьхьуо Аксёнован дагадеира шен байташ а, туьйранаш а долганийн маттахь зорба тоха. Якутийн полиграфисташа дош делира, долганийн меттан спецификан оьшу зорбанаш лаха. Жайна араделира 1973 шарахь. Цунна цӀе тиллира «Бараксан».

ШолгӀа жайна дерриг, Аксёнова хӀотто лууш йара эшарийн материал тӀехь. Цуо цунна «Долганийн эшарш» цӀе тиллира. Красноярскан композиторо Масленников Леонида дуьххьара ерриг долганийн мелодеш ноташка йехира.

1977 шарахь Аксёнова деша хӀоьттира москохан Лакхара литературин курсашка.

КӀеззиг хьалха Берестов Валентина Аксёнован вовзийтира москохан йаздархо Яхнин Леонид, цуо схьаийцира цуьнан байташ а, туьйранаш а гочдан. Берестов Валентин тамашена энергица волавелира оцу дуэтан материалаш коьрта шахьран «Бер» арахецаралле йаккха. ЖамӀ хилира арахецна берийн жайна «Морошка».

Лакхарчу литературин курсашкахь Аксёнова ладаме тӀейирзира долганийн йозан баланна. 1978 шеран мартехь, дуьххьарлерачу гочдархочунга Кравец Валерийга йаздинчу шен кехатехь, цуо хаам бо, кхечу къаьмнийн зиеделларг схьаэца деза аьлла. «ХӀинца тӀетаьӀӀа аббат тойан йолайелла, — йаздора Аксёновас. — Якутийн пхи элп оьцур ду аса, кхазакхийн ши элп эца лаьа суна».

Шен абатан хьалхара проект кечйира Аксёновас 1978 шеран чеккхенгахь. Цуьнан вариант дукхаха долчунна къобал йира новосибирскан филологаш.

1979 шарахь чӀагӀйира долганийн абат. Шо даьллачул тӀаьхьа хьукмато бакъо йелира Дудинкин цхьаьна ишколехь эксперимент йеш Ӏамо болийра хьалхара классан дешархой куьйга йазйинчу Аксёнован абатца. Ткъа 1983 шарахь красноярскан полиграфисташ арахийцира ротапринт тӀехь Аксёнован дешаран жайнин йоьалгӀа вариант, цуьнца деша йолайелира Таймыран гуонан йалх ишкол.

Амма, халкъан дешаран урхаллин куьйгалхоша атта тӀе ца ийцира Аксёнова дан гӀертарг, чӀагӀдора, долганашна тоьур бу хууш болу оьрсийн мотт а бохуш. 1990 шарахь «Серло» арахецаралло арайаьккхира Аксёновас йина долганийн абатан ворхӀалгӀа верси. Нисса и ворхӀалгӀа верси, тӀаьххьара, официалан къобал йира Ӏедало.

1980-гӀа шерашкахь Аксёнова иштта йаьллира долганийн меттан диъ эзар дош долу дошам хӀоттош йуьхьанцарчу ишколан, академин дошаман материалаш а нисйеш томскан Ӏилманчашца, цунна чу дахара ткъа эзар дош .

Аксёнова Огдос кхин а болх бира гуонан радион къоман декъехь лакхара редактор даржехь.

Йалале хьалха Аксёновас сацам бира йухайерза долганийн ширачу ламастан поэзе.

Йелла Аксёнова Огдо 1995 шеран 14 февралан буса.
Кхуза хьажош ду дехар «Алам». ХӀокху темин оьшу ша агӀо.
**Алам** информатикехь — билгалчу меттан бакъонашца интерпретаци ян таро йолу константаш, хийцалурш, операцеш, функцеш маьӀнийн комбинаци. Иштта аламан интерпретаци яр (кхочушъяр) валаво лараре а, цхьадолу терахь юхадерзаре а (масала, терахь, могӀанаш я логикин тайпан маьӀнаш).

Масала, `2+3` — 5 терахь юхадерзо алам бу. Хийцалург кхайкхар а бу алам, юха а дерзадо цуо маьӀна, Ӏалашдина долу иэсехь цхьана цӀарца.

Дукхачу программированин меттанашкахь шен чохь кхайкхаран функцеш йолу аламийн, хила тарло агӀон тӀиера эффекташ.

Хьажа иштта
-----------

* Логикин алам
* Алам
* Алгебран алам
* Оператор
* Стратегия вычисления
* Параметр

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Выражения и операторы — JavaScript | MDN

Хьажоргаш
---------

* expression — FOLDOC — Computing Dictionary(ингалс.) Free On-line Dictionary of Computing
Ангорин газа
**Анго́рин га́за** (иштта кемелан газа, схьадаьлла Ӏаьрб. chamal, дуткъа) — даккхий охкаделла лергаш а, беха чо а болу даьхнех йолу газа. ТӀаргӀа кӀеда, дари санна бу. Ангорин гезарийн тӀергӀах до къега тайнаш, уьш дика девза мохер санна. Нахана йукъа дукха хьолехь цунах олу ангора.

Ангорин газа йоккха а, онда а ю европерачарал, ткъа бож къаьста башха шен дисташ долу, горизонталан шозза хьевзина, онда маӀаш. Шен цӀе (ангорин пхьагал а, ангорин цициг а) оцу тайпанан схьаяьлла хӀинцалера Туркойчоьнан коьрта шахьрехь Анкарах — Ангора. Дуьххьарлера ангорин тайпана гезарий Европе ялийна Сийлахь Руман империн императоро Карл V-гӀачо 1554 шеран гергга, амма и болх аьтту болуш ца хилира.

Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташка ангорин гезарий дуьххьара ялийна 1849 шарахь докторо Джеймс П. Дэвиса (инг. *James P. Davis*). ВорхӀ йоккха газа совгӀат дира султана Ӏабдул-Маджид I-чо реза хилла цуо бамбин дикалла тоярехь деллачу хьехарна. АЦШ гражданийн тӀом болуш жен доккхаха долу хӀаллакдира, тӀаккха а, ангорин гезарий лелор къегира къилба-малхбузехь, масала, Техас штатехь, цигахь тоъал бецаш а, коьллаш ю докъарна. АЦШхь Техас тахана а ю яккхийчех мохер йийриг, ткъа дуьненахь шолгӀа ю иза.

Ангорин газа, уьстагӀехь къаьстина, лорга шарахь шозза, ткъа уьстагӀий цкъа бен ца лоргу. Цхьаьнатоьхна Штаташ, Туркойчоь, Къилба Африка ю коьрта мохер лело пачхьалкхаш. Ехачу хенахь ангорин гезарий кӀайн бос берш кхиайора, тахана гезарийлелорхоша кхиайо кӀайн, Ӏаьржа (чӀогӀа Ӏаьржа, сира, детин), боьмаша, цӀен (цӀен бос дӀаболу хенаца) гезарий.

Дийнайолуш бежалойн йозаллин барам хилар 45—50 кг, гезарийн — 30—35 кг. Лергина тӀаргӀа (мохер) бежалойн 4—7 кг, гезарийн 2—4 кг. ЦӀена схьадолу мохер 65—80 %. Шура ло гезарша 60—100 л, хьоналла 4,4 %. Жижиган чӀогӀа тайна чем бу, кхакханах до лакхара сортан тӀаьрсиг. Мохерах до дика кӀадеш а, кузанаш а.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Ангорская коза // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
2. ↑  Ангорская порода // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7.

* Медиафайлаш Викилармехь
ubuntu 14.04

  

**Ubuntu** ([ʊˈbʊntuː]; зулу маттара ubuntu — адамалла;
«Убу́нту») — операцийн система ю, GNU/Linux юкъе йогIуш дистрибутив ю, проект Debian бух тIехь йина.
Оц проектан коьрта спонсор «Canonical Ltd.» компани ю.
ХIинца проект жигар кхуьуш ю, маьхза юкъарлоно цунна гIо до.

Canonical-о боха, Ubuntu 20 миллион пайдаэцархоша лелош ю. Ubuntu 4-гIа уггар гIараяьлла веб-серверийн Linux дестрибутив ю.
DistroWatch.com версица (2014 шеран) 2-гIа меттехь ю десктопшан юкъехь.

Дукхах дистрибутиван керла версиш хIора эхшарахь арайовлу, исс баттахь кхерамзаллин цӀиндаршца 
(13.04 тIера дуьн дIа,цул хьалха накъосталла хIора эхшарахь хуьлаш дара).

LTS-версиш, шин шарахь цкъа арахоьцуш ю, царна пхин шара чохь гIо до - серверан варианташна а, ишт десктопан варианташна а.(12.04 LTS-верси тIе кхаччалца, LTS-версишан десктопан гIодаран хан кхо шо дара).
Кхин ubuntu доьзалах йолу LTS дистрибутивашна кхана шарахь дуьззана накъосталла до, системи буххан (ядро,Xorg,кхин йолу компоненташ) — пхин шарахь накъосталла хуьлу.

Скринншотш
----------

* Ubuntu 4.10Ubuntu 4.10
* Ubuntu 5.04Ubuntu 5.04
* Ubuntu 6.10Ubuntu 6.10
* Ubuntu 7.04Ubuntu 7.04
* Ubuntu 7.10Ubuntu 7.10
* Ubuntu 8.04Ubuntu 8.04
* Ubuntu 8.10Ubuntu 8.10
* Ubuntu 9.04Ubuntu 9.04
* Ubuntu 9.10Ubuntu 9.10
* Ubuntu 10.04Ubuntu 10.04
* Ubuntu 10.10Ubuntu 10.10
* Ubuntu 11.04Ubuntu 11.04
* Ubuntu 11.10Ubuntu 11.10
* Ubuntu 12.04Ubuntu 12.04
* Ubuntu 12.10Ubuntu 12.10
* Ubuntu 13.10Ubuntu 13.10
* Ubuntu 14.04Ubuntu 14.04
* Ubuntu 14.10Ubuntu 14.10
* Ubuntu 15.04Ubuntu 15.04
* Ubuntu 15.10Ubuntu 15.10
* Ubuntu 16.04Ubuntu 16.04

Хьажораш
--------

* www.ubuntu.com
* download ubuntu
**Атомийн а, моле́кулийн а фи́зика**  — физикин дакъа ду, цуо Ӏамабо атомийн а, молекулийн а чоьхьара хӀоттам, физикин амалш, церан кхин а чолхе цхьаьнакхетарш (кластерш). Царна юкъахь ду карзахдевлла, ионизаци йина, эксимеран а, кхин гӀийла йихкина кепаш, индивидуалан микроскопин материн субдакъош санна, кхин а лахараэнергетикан (атоман хӀоьънийн дийналла цайохош) элементаран актийн шайна йукъара элементаран дакъолгийн (коьртаниш электронаш, протонаш, фотонаш) уьйр йоханза физикин хиламаш а, царан электрийн а, магнитан а аренаш 1аткъамбар а.

Атомийн а, молекулийн а физика Ӏамош коьртаниш ю эксперименталан кепаш (шуьйра лелайо кхин а химехь аналитикан Ӏалашонна): спектроскопи, масса-спектрометри шен кепашца, хроматографин цхьайолу кепаш, резонансан кеп а, микроскопи а, квантан механикин теорийн кепаш, статистикин физика а, термодинамика а. Атомийн а, молекулийн а физика ца-хеддаш йихкина ю молекуляран физикица, цуо Ӏамайо тайп-тайпанчу агрегатан хӀоттамера микроскопийн (атоман-молекуляран) хӀоттам, кхин а химин дакъойн (структуран хими, термохими, кинетика, квантан хими, кхин а) физикин (коллективан) амалш.

Талламан коьрта агӀонашна юкъах ю:

* атоман кластерийн физика
* чолхе молекулийн физика
* ридберган атомийн физика — атомийн лакхара кархазалла
* тӀехлахара температурашкара атомаш а, молекулаш а, кхин а бозе-эйнштейнан конденсаци
**Увайс Мажидович Ахтаев** (**Вася Чечен**, 1930 шеран 26 декабрь — 1978 шеран 12 июнь) — нохчийн баскетболист, СССР вовшахтоьхна тобанан декъашхо. Иза вара 2 м 36 см лекха.

Биографи
--------

Вина 1930 шеран 26 декабрехь Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Шуьйтан кӀоштан Вашандара юртахь. Иза левзира «Буревестник» цӀе йолу командехь (Алма-Ата). Цуьнан тренер вара Исаак Капелевич. Иза бахьнехь баскетбол хилира Кхазакхстанехь гӀарйаьлла спортан тайп. Иза дӀайазвира СССР вовшахтоьхна тобане, амма цкъа а оцу тобанехь ловзар ца нисделира цуьнан.

Иза левзичура сецира цуьнан диабет карича. 1960-гӀа шерашкахь иза Соьлжа-ГӀала схьавеара. Цигахь цо тренер болх бира 1973 шо кхаччалц.

Самукъане хилларш
-----------------

* Увайс Ахтаев вара 200 кг веза; цо молура динахь 15 литр хи.
* Цуьнан мачаш йара 58 барам болуш.

> Тахана НБА муьлха ловзархос чутуха буьрка лакхара тускар чу. Цу хенахь иза Увайсиг бен далуш дацара. Я цо луш йолу пас динна баскетболан майдан тӀехула — иза а дара СССР хилаза хӀума.
> 
>

Виццавар
--------

Соьлжа-ГӀалахь стадионан Увайс Ахтаевн цӀе тиллина.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  80-летие Увайса Ахтаева Архивйина 2013-12-03 — Wayback Machine

Хьажоргаш
---------

* Великан с душой ребёнка Архивйина 2012-08-23 — Wayback Machine
* Увайс Ахтаев
* Гулливер по имени Вася
* Чеченский гигант Василий Ахтаев (видео)
**Ахтаха́нов Русла́н Абу́евич** (1953 шеран 14 март — 2011 шеран 15 ноябрь) — нохчийн поэт, Российн йаздархой бертан декъашхо, Артём Боровик цӀарах долу совгӀатан лауреат, Вайн хенан гуманитаран академин проректор.

Биографи
--------

Руслан Ахтаханов вина 1953 шеран 14 мартехь ЧӀулга-Йуьртахь. Цо чекхйаьккхира Москохан кхачанан институт.

ЦӀа веанчул тӀехь цо болх бира кхачанан комбинатехь. Кхоно оцу комбинатан директор хилира иза. ПаргӀата волучу хенахь цо байташ йазйора.

1990-гӀа шарашкахь Ахтахановс кхоьллира Москох шен кхачанан тӀетухургаш а, диабет цомгуш чарна оьшуш йолу хӀумнаш арахоьцуш фирма.

Цо кхоьллира Демократин хьалхатаӀаме парти. Оцу партис вовшахтуьхира лааме, дуьненан демократин пачхьалкх йа лууш болу нохчийн йукъараллин гӀуллакхой. Доку Завгаев дарже кхаьчча парти оппозици йелира. Аслан Масхадов ДПП цхьаболу гӀуллакхойн правительствехь цхьацца меттигаш йелира.

Экономикин хаттарашна консультациш лору Джохар Дудаевна а, Аслан Масхадовна а. Латвехь Дудаеван махбаран векал вара.

Лачкъа а вина 47 де зинданехь деккхира цо. Лачкъин чул тӀехь поэзин алсама хан яйа волавелира иза.

2009 шарахь цунна делира Артём Боровик цӀе йолу хӀора шеран луш йолу премин лерина совгӀат «За твердую интернационалистскую позицию в жизни и творчестве». И совгӀат делира цуьна байтам гуламех «Горжусь Чечней, героев подаривших миру».

Руслан вевзаш вара Нохчийн Республика Российн йукъахь йисарна хила лууш хиларна. Цундела сепаратисташ цунна чӀогӀа реза бацар.

Вина 2011 шеран 15 ноябрехь буьйсанна йуккъехь масийттуза тапча тоьхна.

Доьзалла
--------

Цуьна бисина кхо йоӀ а, цхьа кӀант а.

Хьажоргаш
---------

* В Москве убит чеченский поэт Руслан Ахтаханов

Билгалдахарш
------------



|  |
| --- |
| 
П:  **Литература** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
Баккхал Алабамехь (1936)
**Баккхал** (турк. bakkal — *хасстоьмаш духкург*, Ӏаьр. بَقْلٌ‎‎ — *бецаш, хасстоьмаш*‎) — бахамехь уггаре хьалха оьшу декъа сурсаташ, ахфабрикаташ, консерваш, ткъа иштта цхьайолу бахамехь ца хилча ца долу сурсаташ (саба, хӀуманаш юьтту порошок, сирникаш). Дуа сурсаташ дохкаран агӀора хьаьжчи, баккхалан сурсаташ къаьсташ хуьлу алсама латтарца, лело атта хиларца, нисса дуьхьала гастрономинчарна, уьш даа кийчча хуьлу, деза а хуьлу, латто башха хьолаш а деза.

Революцил хьалхарчу Россехь баккхал чохь духкура декъа дуа сурсаташ — хьалха стоьмийн аьхкаш, кхагарш, тӀаьхьа чай, шекар, къаьхьуо, дама, Ӏов, чам бийригаш. Цул тӀаьхьа баккхал ала долийра иштта сурсаташ цхьацца духкачу жимачу туькнах я йоккхачу туькан декъах. Баккхалан я туькан дех олу баккхалхо.

  

1950-гӀа шерашкахь дуьйна Советийн Союзехь бахархошна баккхалан сурсаташ духкура ССРС Йохк-эцаран министраллин йукъара Коьртабаккхало. Советийн законашца хӀоттийра баккхалан белхалочун белхан меттиган, гӀирсан таран, кхечу йохк-эцаран аспектийн жоьпалла, тӀедожадора зуламан сагалматашца а, дехкашца а тӀом латтор.

Таханлерачу йохк-эцаран классификацица дааран баккхалан сурсаташна йукъа догӀу: Ӏов, дама, гарзнаш, шекар, крахмал, юурган концентраташ, совсорг, чай, чайн маларш, къаьхьуо, къаьхьуон маларш, бецан даьттанаш, туьха, къонза, чам бийригаш. Шелдаран гӀирс бахьнехь, таханлера цӀера туькан чохь юхку баккхал а, иштта гастрономин сурсаташ а, царна йукъахь жижиган а, шуран а сурсаташ, ткъа иштта керла даьхна стоьмаш а, хасстоьмаш а.

Галерей
-------

* Баккхал Ӏоманера эвлахьБаккхал Ӏоманера эвлахь
* Баккхал ХӀиндера Талипарамбехь.Баккхал ХӀиндера Талипарамбехь.
* 1916 шарахь дӀайиллина баккхал Piggly Wiggly хилира ша шен гӀуллакх дарехь дуьххьарлераниг.1916 шарахь дӀайиллина баккхал Piggly Wiggly хилира ша шен гӀуллакх дарехь дуьххьарлераниг.
* Баккхалан туьканаш Ванкуверехь, 1909 шо герггаБаккхалан туьканаш Ванкуверехь, 1909 шо гергга
* Детройтехь, Мичиган, 1922Детройтехь, Мичиган, 1922
* Гонконгера Cheung Hong микрокӀоштера баккхалГонконгера Cheung Hong микрокӀоштера баккхал
* 1936 шарахь АЦШхь дохка совдевлла дааран сурсаташ1936 шарахь АЦШхь дохка совдевлла дааран сурсаташ

Билгалдахарш
------------

1. ↑  бакалея // Этимологический словарь русского языка = Russisches etymologisches Wörterbuch : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва, под ред. и с предисл. проф. Б. А. Ларина [т. I]. — Изд. 2-е, стер. — М. : Прогресс, 1986—1987.
2. 1 2  Бакалейные товары в СССР
3. ↑  *Кондрашова Е. А. Коник Н. В. Пешкова Т. А.* Товароведение продовольственных товаров. — М.: Альфа-М, 2007. — С. 21. — 416 с. — ISBN 978-5-98281-108-0.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Ахмадов.

**Рамза́н Аю́бович Ахма́дов** (1954 шеран 30 май, Коктал, Талды-Курганан область, Казахийн ССР) — хелхархо, хореограф, «Даймохк» ансамблан кхоллархо а, куьйгалхо а, Нохч-ГӀалгӀай АССР Халкъан артист, Российн Халкъан артист, Нохчийн Республикин культурин министран хьалхара когаметтаниг.

Биографи
--------

Рамзан Ахмадов вина 1954 шеран 30 майхь Кхазакхстанан Талды-Курганан областехь. 1957 шарахь иза цӀавирзира Хьалха-Марта. Шен юртехь цо № 7 йуккъера школа чекхйаьккхира. Доьшуш хенахь иза вара Докка Кагиров куьйгалхо волу хелхаран ансамблехь Ӏемаш.

1973—1975 шерашкахь иза вара армехь Германехь долу советан эскарехь (Лейпциг). Цигара цӀавирзича иза кхайкхира «Вайнах» ансамбле балха цу хенахь оцу ансамблин куьйгалхо волу Топа Хамитович Элимбаев.

Цо чекхйаьккхира Дон-тӀера-Ростовн халкъан бахаман институт.

СССР тоьлла артистийн табанийн йукъахь иза хилира СССР халкъийн культурин векал.

1995 шарахь иза хилира «Вайнах» ансамблин исбаьхьал куьйгалхо.

1998 шарахь иза деша волавелира Краснодаран культурин академин заочни декъехь.

1998 шарахь иза хилира Соьлжа-ГӀалин культурин урхаллан куьйгалхо. 1999 шарахь цо кхоьллира берийн эшеран а, хелхаран а ансамбль «Даймохк». Нохчийн Республикин сацамца 2003 шарахь иза хилира Пачхьалкхан ансамбль.

СовгӀаташ
---------

* Нохч-ГӀалгӀай АССР Сийлахь артист (1982);
* Нохч-ГӀалгӀай АССР Халкъан артист (1987);
* РСФСР Сийлахь артист (1990);
* Российн Халкъан артист (2009);
* Нохчийн Республикин Сийлахь исбаьхьаллийн белхало (2009);
* Медаль «За заслуги перед Чеченской Республикой» (2009);

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Указ Президента Чеченской Республики № 181 от 30.5.2009 «О присвоении звания „Заслуженный деятель искусств Чеченской Республики" Ахмадову Р. А.». Вести Республики. 19 июня 2009, № 116
2. ↑  Указ Президента Чеченской Республики № 181 от 30.5.2009 «О награждении медалью „За заслуги перед Чеченской Республикой" Ахмадова Р. А.». Вести Республики. 19 июня 2009, № 116

Хьажоргаш
---------

* Государственный детский ансамбль песни и танца «Даймохк» Архивйина 2014-02-01 — Wayback Machine
* Руководство(ТӀе цакхочу хьажорг)
**«Бану ХӀашиман бутт»** (Ӏаьр. قمر بني هاشم‎‎) — шеман телесериал ю, Мухьаммад пайхамаран  биографих лаьцна ю, 30 сери а йолуш. Сериал арахецнарг ву режиссëр Мухьаммад Шейх Наджиб. Сериалан сценари дӀаязйинарг ву Махьмуд Ӏабдул-Карим. Фильмехь дакъа лаьцна бу, дикаха болу Ӏаьрбийн актëраш: Рашид Ӏассаф, Басам Яхур, АсӀад Фаддат, Наджахь Сафакуни, ЗухӀайр Рамадан а дӀ.кх.

2008-чу шарахь хӀара фильм дикаха ерг хилира, Мухьаммадан дахарах лаьцна йолчарна юкъахь.

Бюджет
------

Дешдакъа: «*Мухьаммад пайхамаран дуьззина дахарах лаьцна дӀаяздар*».

Сериалехь гойтуш Мухьаммадан дайшах лаьцна а, цуьнан бераллех лаьцна а. Мухьаммад дедех а, денеах а лаьцна гойту Ӏабдул-МуттӀелип, ПетӀимат бинт Ӏамр а, Абу ТӀелип, Хьамзат а дӀ.кх. Мухьаммад гойтуш вац кху чохь, цунах тера диллина суьрто цуьнан элчаналла сийсаз йолу, и бахьана долуш. Кхин цуьнан ансарех, наскъостех, асхьабех а лаьцна гойтуш ю дукха меттигаш. Къурайшин элий а бу гойтуш, Абу Супьян, Абу ДжаьхӀль, Умайят, Валид ибн МугӀират, Ӏутбат кхиберш а. Иштта гойтуш бац кху чохь, сийлахь болу турпалхой а, Мухьаммадан зударий а, йоӀарий а.
**Ахьмад ибн ИбрахӀим аль-ГӀази**, кхин а **Ахьмад Гаьзло** (Ӏаьр. أحمد بن إبراهيم الغازي‎‎; 1506(1506) — 1543 шеран 21 февралехь) — хӀинцалера Сомалин а, Джибутин а мехкашкахь лаьттина бусалбанийн Ӏедал султанатан урхалча, гӀараваьлла баьчча, Ӏедалан-эфиопийн тӀемашкара коьртачу декъахойх цхьаъ.

*Ахьмад ибн ИбрахӀим аль-ГӀази* хилла Харарера Ӏадалан султанан кертахь гӀуллакхехь хилла баьччин ИбрахӀиман кӀант. 1516 шеран Эфиопица хиллачу тӀамехь султан иэшча, Ӏедалан урхалчин дийзира йасакх йала реза хила. Цул тӀаьхьа хилла къиза къовсамехь Ахьмадан да ИбрахӀим султана вийра; пачхьалкхехь Ӏедал схьалецира эло Махьфуза, Ӏедалан Ӏарш тӀе буьйнара султан хаийна. 1518 шарахь Махьфуз кхелхира Эфиопица хиллачу керлачу тӀамехь.

14 шо долуш 1520 шарахь, тӀемлой реза боцушехь Ахьмада йалийра Махьфузан йоӀ Бати дел Вамбара; цуо вуьй Эфиопин мох кдӀабала гӀерта султан, султанан Ӏарш тӀе хааво Бакъарат. 1525 шарахь цуо вожаво и султан а, ша тӀеоьцу и даржа, Ӏедилан куьйгалла а. 1527 шарахь Ахьмеда джихӀад кхайкхадо Эфиопин дуьхьала. 1531 а, 1533 а шерашкахь Ахьмадна кӀентий бо.

Исламе даьхкина кхерста тайпанашна коьрте хӀуттий тӀаме воьду, ша воцучу ханна Ӏедалан султан во Бакъарата. 1529 шарахь Ахьмаде иэшавелира эфиопин император Давид II-гӀа, схьадаьккхира мехкан деаннах кхо дакъа (кхечу хаамашца — йалханнах пхиъ). Амма 1543 шарахь бусалбанийн эскар иэшийра Вайна Дагера тӀамехь эфиопийн а, португалхойн а цхьаьнатоьхна эскаро, эскаран коьртехь вара Эфиопин къона император Клавдий. Оцу тӀамехь ша Ахьмад вийра португалхойн кхийсархочо.

Ахьмадах йисина, Махьфузан йоӀ, йийсаре кхечира, амма тӀаьхьо хийцира бусалбачаьргахь йийсарехь хиллачу эфиопин паччахьан кӀентаца (кхечу хаамашца йийсар а вина хийцина Ахьмадан кӀант а). *Бати дел Вамбара* хилира султанатан регент, мааре йахара Ахьмадан вешин кӀанте, Нур ибн Муджахиде. Иза бахьнехь цуьнан кара таж тилланза султан-аьзнин а, Ӏедалан урхалчин а, бусалбанийн шайх бозу маьхкашна тӀера Ӏедал деира. Буьйнара султан Бакъарат веллачул тӀаьхьа, цуо йуха тӀом баьккхира Эфиопица, амма оцу тӀамехь масех иэшам хилира. Бати дел Вамбара кхелхина 1552 шарахь, 1567 шарахь — Нур аль-Муджахид а кхелхира. Эфиопица тӀом болуш кхелхира Ахьмадан ший а кӀант.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Dictionary of African Biography (инг.) / E. K. Akyeampong, Henry Louis Gates, Jr. — NYC: OUP, 2012. — ISBN 978-0-19-538207-5
2. ↑  Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi //
Арбоскульптуран масал
**Арбоскульпту́ра** (лат. *«arbour»* — дитт) - скульптураш, декорациш, гӀишлош а дийна дитташах яран исбаьхьалла. Оцу исбаьхьаллин Ӏалашо ю дитт луучу кепе далор. Цхьа скульптура яран 8-10 шо хан оьшу.

Арбоскульптуран бухбиллинарг лоруш ву Аксель Эрландсон. Шен хьалхара произведени цо кхоьллира 1919 шарахь. 1947 шарахь цо Калифорнехь кхоьллира «Диттийн цирк».

Цунах терра исбаьхьаллин тайпанаш: бонсай, топиар. Амма бонсай гӀерта шан дешдерг атта хилийта, ша ма-дарра хилийта. Арбоскульптура гӀерта дитташ Ӏаламехь ца хуьлу тайпа саттада. Топиар ю дитташ а, коьллаш а ларгар. Арбоскульптурас диттан гӀад а, генаш а сеттадо.

Хьажа иштта
-----------

* Бонсай
* Топиар
* Икебана

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Арбоскульптура*** Викилармехь |

* Арбоскульптура (Pooktre) — изумительные стволы деревьев Архивйина 2013-06-21 — Wayback Machine
* Аксель Эрландсон (Axel Erlandson) и его необычные деревья
* Арбоскульптура (Pooktre) — искусство управлять формой растущих деревьев Архивйина 2014-02-22 — Wayback Machine
**Асмаъ бинт Абу Бакр** (Ӏаьр. أسماء بنت أبي بكر‎‎) — Мухьаммад пайхамаран  накъост йу, хьалхара халифатан Абу Бакран йоӀ а йу, Зубайр бин аль-Ӏавваман зуда а йу.

Биографи
--------

Мухьаммад пайхамаран  юххерчу доттагӀан Абу Бакран йоӀ хилла Асмаъ. Цуьнан ненан цӀе хилла Къутайлат бинт Ӏабдул-Ӏузза. Цуьнан нанас вина ваша хилла — ӀабдуллахӀ, йижарий Ӏаишат а, Умм Кульсум а, иштта дена бина вежарий ӀабдуллахӀ а, Мухьаммад а. Иштта цуьнан десте а хилла Умм Руман бинт Ӏамир цӀе йолуш.

Мухьаммадан пайхамаран декхар хилле, Асмаан да-нана дӀасакъаьстина хилла. Да-нана дӀасакъаьстиначул тӀаьхьа, иза шен ден цӀахь Ӏаш йара.

Дуьххьара ислам тӀеэцначех цхьаъ хилла Асмаъ. Мухьаммад а, Абу Бакр а Ясрибе (Мадинат) воьдучу хенахь, цо цушинна кхача бохьур, Савр бохучу хьех чу. Мадинате бахана дукха хан йаллале, Асмаъ маре йигина Зубайр бин аль-Ӏаввама.
**Барта кхолларалла** — билггал волчу цхьана стага кхоьллина йоцуш, халкъо кхоьллина йолу, барта йийцарца нахана йукъахь ехаш йолу произведенеш ю.

Истори
------

Вайнехан халкъан исбаьхьаллин культурин мехала дакъа ларало. Вайн халкъан ширачу заманахь хиллачу Ӏер-дахарах, цуьнан лехамех, психологех лаьцна йозанан а, кхин долу а тоьшаллаш къен хиларе хьаьжча, барта произведенешкахь хаалуш долу генна хьалха дӀадаханчуьнан зов шена тӀе тидам бохуьйтуш ду. Цунна, Ӏилманан лехамашка диллича, ондда тӀетовжа йиш йацахь а, амма бӀешерашкахь халкъан синкхетам, гӀиллакх-оьздангаллин институташ и. дӀ. кх. кхуьуш, заманан йохаллехь хийцалуш схьа муха еана боху маьӀна дан таро ю. И мехала гӀуллакх гуттар тидамехь латтадора оха хӀара книга вовшахтухуш. Цундела хӀокху сюжето ешархо цец воккхур ву аьлла, иза хьалха а ца йоккхуш, цуьнан лергана аьхна хир йац аьлла, тӀаьхьа а ца тоттуш, цо тӀекхуьучу тӀаьхьенна хьалха дӀадаханчун мелла а суртхӀоттор ду боху илли, шира дийцар, кица, хӀетал-метал, халкъан тидам йукъа балийна оха. И Ӏалашо мелла а юьззина кхочушъян гӀертарца доьзна ду хӀокху йукъа массо а аьлла нохчийн фольклоран жанр шуна йовзийта гӀертар а. ХӀокху гуламна йукъа мел яхана барта произведени дуьххьара дӀа а язйина, дуьххьара зорбане ара а йоккху боху хӀума мел деза хеттехь а, цунна тӀе а ца гӀиртина тхо. Ешархочун синкхетам «самабаккха», цуьнан шен халкъан культурин мехаллех дозалла дан таро йолу некъ шорбан Ӏалашо йолу хӀинцалца зорбане арайийла, я цхьацца бахьанехь арайийла йиш йоцуш лаьттина хӀумнаш шуьйра йукъаялийна оха, цкъа делахь, уьш карла а евр ю, шолгӀа делахь, церан эстетически шовкъо кхин цкъа а мехала тӀеӀаткъам а бийр бу аьлла.
Шена тӀе ондда тидам бахийта безаш гӀуллакх хета тхуна вайн оьздачу, дикачу Ӏадатийн а, фольклоран а уьйр хадар. Халкъан иэсехь я этнографин Ӏилманехь цхьацца хаамаш бисина вайнехан деле догӀа дехарца, зуда ялор йигарца, берийн ловзаршца, кхидолчуьнца, амма цаьрца цхьаьна леллачу эшарийн лар яйна. ТӀепаза яйна аьлла догдилла ца лаьа, уьш лахар вайн массеран а гӀуллакх а хилла дӀахӀоьттича, карор яра аьлла хета. Цу декъехь тхайн дан аьтто баьллачунна оха зорбатуху «Ӏадатийн поэзи» бохучу декъехь. Мифологис адаман уггаре а ширачу заманан синкхетам бовзуьйту. Цуьнца доьзна дийцарш Ӏаламат дукха хилла вайнехан. Амма уьш дӀаяздина охьадехкина вуно кӀезга ду, ткъа зорбане ара кхин кӀезгох девлла. Халкъан культурина боккха иэшам бу и. Иллеш дӀаяздаран гӀуллакх вуно чолхе а, жоьпаллин а болх бу. И мехала хазна гулъеш а, Ӏилманца толлуш а гӀуллакх дина волчу Вагапов Якъуба а, Эльмурзаев Сираждис а, Джамалханов Зайндис а, Мунаев ИсмаьӀила а диначунна тӀе шайн хазна йиллина къоначу филологаша Кадиев Руслана а, Цуцаев Ӏалавдис а, кхечара а. Царна баркалла ала лаьа тхуна. Чаккхенгахь оха ялийначу комментарешка хьаьжча шуна хуур ду хӀара иттанаш, иттанаш адамаша цхьана бина болх буйла. ТӀейогӀучу заманахь а фольклораца уьйр-шовкъ йолу нах вовшах а тухуш, вайн халкъан барта хазна гулъяран а, зорбане кечъяран а гӀуллакх кхин а жигарадаккха Ӏалашо а ю тхан.
**Арахьара гӀуллакхийн министр** — пачхьалкхан арахьара политикин ведомствин куьйгаллин министран рангера даржехь верг. Правительствон декъахо ву (министрийн кабинетан, министрийн кхеташонан). Правительствон даржех ладамех цхьаъ. Наггахь министрийн кабинет шолгӀа дарж.

Ламастехь даржах олу **арахьара гӀуллакхийн министр**. Амма юкъардахарш ду: АЦШ оцу даржах олу пачхьалкхан секретарь (пачсекретарь). Йоккха Британехь — арахьара гӀуллакхийн а, ДоттагӀаллин гӀуллакхийн а министр (пачхьалкхан секретарь). Цхьацца пачхьалкхашкахь: арахьара юкъаметтигийн министр, арахьара уьйранийн министр, дуьненайукъара гӀуллакхийн министр, арахьара гӀуллакхийн а, махлелоран а министр, арахьара гӀуллакхийн пачхьалкхан секретарь, кхин дӀа а. Латинан Америкин дукхаха болчу мехкашкахь, **арахьара гӀуллакхийн министрах** олу *canciller* (аьлча а канцлер).

Истори
------

Арахьара политикин ведомствин коьртан дарж юкъадаьлла, пачхьалкх а, дипломати а юкъаяларца. Даржан тайп-тайпана цӀе лора. Яьржинчех цхьа цӀе яра — канцелярин хьаькам. ЮккъерабӀешерийн муьрехь — канцлер, и дарж юстицин министран даржаца догӀуш делахь а. Византехь арахьара политикин ведомстван коьртан даржах олуш хилла «*оффицин магистр*».

XVI бӀешарахь Францехь кхоьллира пачхьалкхан арахьара гӀуллакхийн секретаран дарж, цунах васт хилира арахьара гӀуллакхийн министран даржан. XVII бӀешарахь стаган арахьара гӀуллакхийн пачхьалкхан секретаран дарж лора, ткъа цхьа хан яьлча царех Пачхьалкхан министр хуьлу. Амма хилла юкъарадахарш а. XVIII бӀешарахь оцу даржан цӀе чаккхенца чӀагӀъелла йисира.

Ватиканехь арахьара гӀуллакхийн министран даржах олу Ватиканан Пачхьалкхан Секретариатан пачхьалкхашца юкъаметтигийн секретарь.

Россехь арахьара гӀуллакхийн министран дарж юкъадаьлла 1802 шарахь министраллаш кхолларца.

Арахьара гӀуллакхийн министрийн мехкашкахула йолу испискаш
----------------------------------------------------------

### Австрали а, Океани а

* Австралин байракх Австрали: Арахьара гӀуллакхийн министраш;
* Вануатун байракх Вануату: Арахьара гӀуллакхийн министраш
* Кирибатин байракх Кирибати: Арахьара гӀуллакхийн министраш
* Маршаллан ГӀайренийн байракх Маршаллан ГӀайренаш: Арахьара гӀуллакхийн министраш
* Микронезин байракх Микронези: Арахьара гӀуллакхийн министраш
* Наурун байракх Науру: Арахьара гӀуллакхийн министраш
* Керла Зеландин байракх Керла Зеланди: Арахьара гӀуллакхийн министраш
* Палаун байракх Палау: Арахьара гӀуллакхийн министраш
* Папуа — Керла Гвинейн байракх Папуа — Керла Гвиней: Арахьара гӀуллакхийн министраш
* Самоан байракх Самоа: Арахьара гӀуллакхийн министраш
* Сулейманан ГӀайренийн байракх Сулейманан ГӀайренаш: Арахьара гӀуллакхийн министраш
* Тонгин байракх Тонга: Арахьара гӀуллакхийн министраш
* Тувалун байракх Тувалу: Арахьара гӀуллакхийн министраш
* Фиджин байракх Фиджи: Арахьара гӀуллакхийн министраш.

Хьажа кхин а
------------

* Арахьара гӀуллакхийн министралла
*Тиламало, хӀинцалера Арборея гӀала йац*

**Арбория** я **Арбореа** (*Arborea*) — X—XV бӀешерашкахь Сардини гӀайренан малхбузехь хилла юдикат (юккъерчу бӀешерашкара феодалан мохк). Коьрта шахьар — хьалха хӀорд йистера Тарра хилла, тӀаьхьа — хӀордан талорхой тӀелатахь а аьлла чӀагӀйина Ористано.

Арборийн суьдхой (юдексаш) урхалла дора Сардинин малхбузан бердашца, X бӀешарахь Ӏаьрбий тӀелетачар севццачу хенара шаьш урхалла дика дора. 1164 шарахь меттигера урхалчо Баризо II-гӀачо комаьрша кхаъ белла, ийцира Фридриха Барбароссегара Сардинин паччахьан дарж, амма шолгӀачу шарахь императоро дӀадаьккхира и дарж.

Арборея уггар ницкъ болуш хилира Мариано IV-гӀа (урхалла дина 1347—1376 шерашкахь) волуш, цунна Сийлахь-Воккха цӀе тиллира. Цуо аьттонца тӀом латтабора арагоношца а, генуэзашца а, даржийра арборейхойн Ӏедал дерриг аьлча санна гӀайрен тӀе.

Марианон тӀаьхьа гӀайренан урхалла дира цуьнан йоӀа Арборейн Элеонорас. Цуо тӀеэцна сардинин низаман бакъо (карта де Логу) лаьттира ницкъ болуш 1827 шо кхаччалц. Цуьнан майра хилла генуэзхойн баьчча Бранкалеоне Дориа тайпанара.

Цул тӀаьхьа юдикатан урхалла дина Элеонорийн вешийн кӀента кӀанта Гийом II де Лара, виконт де Нарбонна. Иза тӀелеташ волчу сицилийн паччахьан Мартин I-чун дуьхьалона коьрте хӀоьттира. 1409 шарахь Гийом вийра Санлурин тӀамехь. ШолгӀачу шарахь арагонойн ницкъ ца лабелла, юьйжира арборейхойн коьрта шахьар Ористано.

Библиографи
-----------

* *Dizionario Biografico degli Italiani*. Rome, 1963 — Present.
* Nowé, Laura Sannia. *Dai «lumi» dalla patria Italiana: Cultura letteraria sarda*. Mucchi Editore: Modena, 1996.
* Day, John. *La Sardegna sotto la dominazione pisano-genovese dal secolo XI al secolo XIV*. UTET: Turin, 1987.

Хьажоргаш
---------

* Арбореа // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
Российн Федерацин Халкъан артист Омаев Дагун къоман духарца
**Барзакъ** — тӀехула духу духар. 
Нохчийн божарийн барзакъ йукъахь дара: Верта, чоа, башлакх, гӀовтал, кетар, маьхьсеш, кӀархаш, неӀар мачаш, пезагаш, холхазан куй, жаIуьнан куй, бухарин куй, мангалан куй, доьхка.

Зударийн барзакъ: коч, кетар, зударийн гӀовтал, гӀабали, пошмакхаш, кӀархаш, кортали, бой.

Нохчийн зударий. Сурт Ермаков Дмитрийн. 1900 шо гергга.
Барон П. Врангель чоа а, гӀовтал а, холхаза куй а тиллина
Нохчий 1923 шарахь.

Божарийн духар
--------------

Ламастан божарийн духар стеган хазалле терра хаза хилла, куц долуш нийса, белашкахь шуьйра, готта гӀодайукъ. Барзакъ йукъа догӀуш хилла меттиге хьаьжжина долу тайп-тайпана духар. Новкъан барзакъ йукъадогӀуш хилла верта, башлакх, куй.

### Верта

Коьрта йаззам: **Верта**
Нохчийн Республикин Къоман музейн коллекцера верта а, куй а
Верта истангах дина барзакъ ду. Верта доцуш цхьан а ламанхо а ца хилла. Верта шина кепара хилла. Хьалхарниг готта белаш а, гарголи кеп йолуш хилла, тӀехь чо а ца хилла, голел охьадолуш хилла. Иштта верта лелош хилла Ӏуйша. ШолгӀа тайпаниг трапецин кепара хилла, кач неӀара туьдаргишца я чимчаргӀашца дӀатосуш хилла. Вертан агӀонаш кечъеш хилла тегаршца я сирца.

Нохчийн вертанаш Кавказехь чӀогӀа лоруш хилла. ДогӀана тӀадамаш тӀаргӀан тӀехула охьадоьдуш хилла, цундела вертан хи чекх ца долура тӀекхоьссина догӀа хилча а. Верта дегӀана тӀедуьжуш ца хилла, цундела таро луш хилла герз къайладаккха а, паргӀата иза тоха а. Вертанаш нохчаша деш хилла дохка а. ГӀазакхийн а барзакъ хилла Кавказехь вертанах.

Ломан верта Россехь деза духар хилла. Иза лелош хилла Российн гӀарабевлла элаша а, российн императорш а. Иза хилла дукха говза дина, кхин цкъан а хийцам ца бина вертана.

### Чоа

Коьрта йаззам: **Чоа**
Сийлахь эла Михаил Александрович чоа доьхна зудчуьнца Наталица.
Чоа дуа уггаре даьржина божарийн барзакъ Къилбаседа Кавказехь. Тахана иза лелош наггахь вверг бен вац, амма иза леладо дезачу Ӏиданашкахь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Асталов, 2017, с. 4.
2. 1 2  Асталов, 2017, с. 5.
3. 1 2  Асталов, 2017, с. 10.
**Ахматова Анна Андреевна** *(йоӀ йолуш Горенко хилла Ахматова)* — оьрсийн литературехь Дато оьмар олучу муьран поэтесса а, гочдархо а, литературхо а йу. XX-чу бӀешеран оьрсийн литературехь цуьнан кхолларалло доккха дакъа дӀалоцу. 1965-чу, 1966-чу шерашкахь Нобелан литературин совгӀат дала хьалхатеттира иза.

Пачхьалкхан меженаш таӀзарш дина цуьнан гергарчу нахан: вовшашца дӀасакъаьстинчул тӀаьхьа 1921-чу шарахь тоьпаш а йиттина вийра цуьнан хьалхара цӀийнда Гумилёв Николай. Кхузза лецира цуьнан кхоалгӀа майра Пунин Николай, 1953-чу шарахь лагерехь велира иза. Церан цхьаъ бен воцу кӀант Гумилёв Лев XX-чу бӀешеран 30-50-чу шерашкахь чувоьллина итт шо даьккхира.

«Къоман мостагӀий» бу аьлла нехан зударийн а, нанойн а гӀайгӀа гайтина цо шен «Реквием» цӀе йолу поэмехь. Иза цуьнан мехала йозанех цхьаъ ду.

Оьрсийн поэзин классик йара Ахматова. Ӏедало цуьнан кхолларалла тӀехь цензура латтийра. Цуьнан дукхах долу йозанаш Советийн Бертахь зорба ца тухура. Цул сов, кхелхинчул тӀаьхьа кхиъ ткъа шарахь ца магадора уьш зорба тоха. Делахь а, Ахматова даима лоруш йара шен даймахкахь а, дозанал арахьа а.

Хьостанаш
---------

1. 1 2  Краткая литературная энциклопедия — М.: Советская энциклопедия, 1962.
2. 1 2  *Roux P. d.* Nouveau Dictionnaire des œuvres de tous les temps et tous les pays (фр.) — 2 — Éditions Robert Laffont, 1994. — Vol. 1. — P. 32. — ISBN 978-2-221-06888-5
3. 1 2  Ахматова Анна Андреевна // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
4. ↑
5. ↑
*ХӀара йаззам музыкин терминех лаьцна бу. Хелхарех лаьцна хьажа балете.*

**Балле́тто** (итал. balletto, дацдина схьадаьлла итал. ballo «хелхар» дашах) — 1) вокалан шортта аьзнийн музыкин жанр, лелийна Италехь XVI бӀешеран чаккхенгахь — XVII бӀешеран хьалхарчу декъехь, XVII бӀешарахь даьржина иштта Европин кхечу мехкашкахь; 2) хелхаран жанрийн пьесех лаьтта гӀирсан сюитан кеп; гӀирсан balletti кхоллаелла XVI бӀешеран Италехь (кхин а *ballo* цӀарца), ткъа XVII бӀешарахь даьржина Европин кхечу мехкашкахь а.

Вокалан balletti
----------------

*Balletto* дош вокалан музыкин жанр билгалйоккхуш, дуьххьара юкъадаьлла Дж. Гастольдин (1591, 1594) зорбанан арахецаршкахь, цуо билгалайоккхура дуккха аьзнийн хелхаран йиш, иза хуьлура самукъане амал а, лирикан (дукха хьолахь забарен) текст а йолуш. Баллеттин амалехь ю строфан кеп, ширагомофонан («аккордан») фактура, силлабика, тактан метрика, атта (хьалхара)тоналан гармони (цхьан а хроматикан лехамаш боцуш). Баллетти юкъайодара (италин) О. Веккин а, А. Банкьерин а мадригалан комеди (масала, «Se ben mi chi ha bon tempo»). Баллетти язйора XVII бӀешарахь а, масала, Ф. Ламбарди (гул. «Canzonette con alcune arie per cantar solo nella parte del tenore, libro terzo», 1616) а, Сиджизмондо д’Инди (гул. «Le musiche e balli a quatro», 1621).

XVI бӀешо чекхдолуш balletti яьржира ерриг Европехь. Германехь уьш язйора М. Преториуса а, Г. Л. Хаслера а («Lustgarten neuer teutscher Gesäng, Balletti», 1601), Ингалсехь — Т. Морлис («Balletts to Five Voyces», 1595) а, Т. Уилкса («Balletts and Madrigals to Five Voyces», 1598), Т. Томкинс а.

ГӀирсан balletti
----------------

«Баллетто» термин Италехь лело йолийра XVI бӀешарахь *балло* долчу маьӀнехь. Хелхаран дакъа лаьттара куьцан хелхарх, иза леладора паччахьан кертан гайтамашкахь а, самукъадоккхуш а, иза кеп ю паччахьан кертан балетан. Лаьттара масех хелхарх (масала, бассаданцах, сальтареллех, кватернарех, пивех), царал хьалха хуьлачу даздаран хелхаран йоцучу юьхьигах а (интрадех).

Бароккон муьрехь Европин цхьаболчу мехкашкахь, самукъадаьлла италин хотӀан моделех (масала, Австрин а, Чехин а императорийн керташкахь), оркестран сюиташ-balletti лелайора театрехь а, оперехь а (масала, И.Г. Шмельцеран музыкехь) балетан чухӀиттамийн функцеш. Хелхаран музыка прикладан лелаяре нисса кхуьура ша лаьтта гӀирсан сюитан жанр, цунна юкъахь леладора шира термин *balletto*, масала, Дж. Фрескобальдин аллемандан а, курантан а йукъара клавиран *balletti*, я И. Биберан «Balletti lamentabili» (1670), уьш ю юьххьехь «соната» йолу хелхаран сюиту. ГӀирсан хелхаран сюитех-balletti тӀаьхьа кхиира балетан жанр, хореографин спектаклан музыкин маьӀнехь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Balletmusic. Балетная и танцевальная музыка. Танцевальные жанры: возникновение и развитие.  www.balletmusic.ru. Теллина 2018 шеран 23 мартехь.
**А́нпал** (желт.-шира. πρόβλημα) шуьйрачу маьӀнехь — Ӏамо деза я дерзо деза чолхе теоретикан я практикан гӀуллакх; Ӏилманехь — цхьаьна хиламах, объектах, процессах кхеторех дуьхь-дуьхьал лаьтта, вовшенца ца догӀу хьал, цунна оьшу адекватан теори; дахарехь анпалан формула кхета хала дац, «суна хаа, амма ца хаа муха», аьлчи а хаьа дан дезий, амма ца хаьа муха дан деза.

Анпал дӀаяккха ладаме ду и болх нийса хӀоттабар.

Анпал, я хета анпал, листа нийса ца хӀоттийна белхо, гена воккху боккъал а йолчу анпалах. Системологехь системан-кхолларан гӀуллакхан алгоритм йолало «Анпал» муьрера, цуьнан амалехь ю гӀуллакх дайтаран фактор.

Адаман анпалан духан оьшу анализ, мах хадор, ойла кхоллар, и дерзоран нийса некъ карабар талла а толлуш, зиерца тӀечӀагӀъяр.

Анпал коьртаниг олу цхьаьна кепара жоп доцу хаттарах (билгалъяьккхина тӀегӀа йоцуш). Анпал Ӏалашонах къаьста ерзоран билгало ца хиларца.

Классификаци
------------

### Системан тӀегӀанашца

* Адамаллин анапал (глобалан анапал)
	+ дахаран дикалла — экологи, могашалла, дааран сурсаташ, энерги латтор (йовхо, серло, транспорт, кхин а).
	+ хила тарло демографин къоьлла
	+ хьаннаш хӀаллакъяр
	+ зуламалла
	+ дуьнене бодане хьажар
* мехкийн
	+ кхача ца тоар (мацалла)
	+ Ӏаламан ресурсаш (масала, хин) ца тоар
	+ экономикин анпал (белхаметтиг ца тоаран анпал)
* регионийн
	+ Россехь регионийн дакъа дотацеш тӀехь ю
* гӀаланийн
	+ социалан-бахаман сферера анпал
	+ хӀусаман-коммуналан бахаман сферехь
	+ транспортан инфраструктура ярехь (некъаш дузар)
* кхолламийн (фирмаш)
	+ сурсатийн хьашт охьадалар
* урамийн
	+ тоьуш йоцу чекхвалийтаран таро
	+ гӀуо хьал
* доьзалехь,
* адаман
	+ белхаца анпал
	+ хӀусамца
* адаман могашаллица.

Хьажа иштта
-----------

* Ӏалашо
* Ӏалашо кхочушъяр
* Хаттар

Викидошаман логотипВикидошаман логотип Викидошам чохь бу йаззам **«анпал»**

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1970—1978.
**Арсанов, Саидбей Арсанович** (1889 шеран 2 октябрь — 1968 шеран 12 июль) — нохчийн йаздархо.

Биографи
--------

Саидбей Арсанов винера 1889 шеран 2 октябрехь Жима АтагӀахь (Шелан кӀошт) ахархойн доьзаллехь. Цо чекхйаьккхира БуритӀехь йиъ класс йолу школа. Цул тӀаьхьа цо дишира Одессан электротехникан училищехь а, Петарбухан политехникан институтехь а.

Студентийн карзахдиларашна йукъахь дакъа лацар бахьнехь иза институтера дӀа а веккхина Вятски губерни дӀахьажира. Цигара иза Германи дӀавахара. Германехь Арсанов заводехь болх беш вара. Хьалхара дуьненан тӀом болабелча иза Росси йухавеара.

Цо Колчакан дуьхьала тӀом бинера. 1921 шо дуьйна иза Нохчичохь болх беш вара. 1925 шарахь цо кхоьллира хьалхара нохчийн газета «Серло». 1930 шарахь цо кхоьллира Соьлжа-ГӀалин пролетарийн йаздархойн ассоциаци. 1925—1933 шерашкахь иза вара цхьацца даржашкахь Нохчийчохь. Цул тӀаьхьа иза хилира СССР ВЦИК Президиумехь Нохчийн Автономан областин векал. 1936—1937 шерашкахь иза вара Нохчийн НИИ куьйгалхо.

1937 шарахь Арсанов харц суд а йина Колыма дӀахьажира. 1945 шарахь шен набахтин хан чекхйалча иза Алма-Ата вахара шен доьзалла Ӏаш болчу. Казахстанехь Ӏаш хенахь иза масийттуза хержира Алма-Атан гӀалин а, областин а советан векал. 1957 шарахь иза цӀавирзира. Цигахь иза хилира Нохч-ГӀалгӀайн АССР йаздархойн бертан куьйгалхо. 1959 шарахь иза пенсе вахара.

Кхолларалла
-----------

Цуьнан хьалхара произведениш арахийцира 1926 шарахь. Цуьнан уггара йоккха произведени йара 1956 шарахь арахецна историн роман «Когда познается дружба». И роман йу нохчийн а, гӀалгӀайн а, оьрсийн а халкъийн революцин къиссам буьцуш. И роман йазйан цунна 30 шо дийзира. Оцу романан хьалхара агӀонаш арахеца йолайира 1930-гӀа шерашкахь. Александр Фадеев чӀогӀа реза хилира оцу романан: «Иза йу хьлахара ламаройх лаьцна советски роман харц экзотика йоцуш. Ламархой гойтуш бу цера боккъул дахар а, синӀаткъам а хууш. Шеко йац и роман кхиъ масийттуза арахоьцура а йу, вайн кегирхойс хаза а хеташ йошур а йу». Иштта Арсановс йазйира дукха очеркаш а, дийцараш а. Уьш арахийцира гуламашкахь «По Чечне», «Серебристая улыбка», и к. е.

Хьажоргаш
---------

* БСЭ(ТӀе цакхочу хьажорг)
* Краткая литературная энциклопедия