recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Каста.
Мексикин кастин систмин структура. Исбаьхьалча Игнасио Мария Барреда.
**Каста** (испан. *casta*) — расин иерархин система, кхоьллина испанийн мотт буьйцучу Испанин Америкера а, Филиппинашкара а элито колонин муьрехь, официалан йара XVII — XVIII бӀешерашкахь, факт хилла цуьнца дихкина терминаш чӀагӀделла бахамехь лалош, жигара леладо хӀинца а.

Кастин система йу ша бахархойн классификаци. Уьш йекъало расех схайаларца а, процетах оцу йа кхечу «цӀийнах»: оцу системера схьадовлу иштта терминаш, масала, мулаташ, метисаш, самбош и. кхин дӀа.

И система йоцуш, параллелан йара кхин — классификаци «кӀайн» оьздангалла карайерзоран тӀегӀанца, цуо боькъура «адамаш хьекъалца» а (испанхой а,испанин оьздангалла тӀеэцнарш а), «адамаш хьекъал доцуш» а (оьздангалла йоцу аборигенаш).

Башхаллаш
---------
**Терроризм** — хадданза террор латторан политика ю. Дешан шуьйрачу маьӀнехь, терроризм- политикийн а, динийн а Ӏалонаш дуьхьа хуъушехь ницкъбаран кеп ю. Терроризман *юридикан агӀо* йоллушехь, таханлерачу дийнахь цуьнан тайп-тайпа маьӀна до. Амма дешна наха ойланашкахь цхьатерра бу, *терроризм*- иза нуьцкъалчу некъаца политикийн а, идеологийн а, экономикийн а, динийн а Ӏалашонашка  кхачар хилар.

«Ницкъбар» а, «кхерор» а «терроризман» (лат. *terror* — кхерар а, Ӏадор а) синонимаш ю. «Террорхо» а, «терроризм» а терминаш кхоллаелла Французийн карчаман «Терроран зама» олучу муьрехь. Оцу терминах шуьйра пайда эца болабелла 20-чу бӀешеран 70-чу шерашкахь Къилбаседа Ирландехь а, Баскийн пачхьалкхашкахь а, ПалестӀинехь а конфликташ иккхинчу хенахь.

1960-чу шерийн чаккхенгахь кхоллаелла терроризман ша-тайпа кеп — дуьненайукъара терроризм.

Хьостанаш
---------

1. ↑  Oxford English Dictionary Second Edition 1989. Second general definition of terrorism: «A policy intended to strike with terror those against whom it is adopted; the employment of methods of intimidation; the fact of terrorizing or condition of being terrorized.»
2. ↑  Согласно словарю Даля: «устращивание, устрашение смертными казнями, убийствами и всеми ужасами неистовства». Следует отметить, что во времена Даля под терроризмом прежде всего понималась политика государственного террора, по опыту Французской революции.
3. ↑  Online Etymology Dictionary.  Etymonline.com (1979, 20 октябрь). Теллина 2009 шеран 10 августехь.
4. ↑  *Д. Пайпс.* Трудности определения терроризма, газета The Washington Times, 24 октября 2014 года
5. ↑  Террор — статья в словаре русских синонимов
6. ↑  Трансформация исторических смыслов понятия «Террор» в 1794-1917 гг
**Георгий Данилович Бутаев** (1910 шеран 25 декабрь, Коста Хетагуровн цӀарах эвла, Карачаевскан кӀошт — 1943 шеран 5 октябрь, Чернобыльский район[d], Киеван область) — ЦӀен Эскаран лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман, Советски Союзан Турпал (1943).

Биографи
--------

Вина 1910 шеран 25 декабрехь Коста Хетагуровн йуьртахь (хӀинца Кхарачой-Чергазийчоьнан Карачаевскан кӀошт) шахтёран доьзаллехь. Иза жима волуш хенахь цуьнан да велира. 15 шо кхаьчча дуьйна школехь доьшуш хенахь иза волавелира же Ӏун болх бан. 1929 шарахь иза волавелира Карачаевски хьехархойн доьшаллехь деша. 1932 шарахь иза Москва дӀавахара. Цигахь иза рабфаке деша вахара, амма дешар чекхдаккхар цуьнан ца нисделира. 1933 шарахь иза ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. Бутаев Лугански кеманхойн школе вахийтира, амма цамгар бахьнехь лоьрийн комиссиис иза кеманхон белхан ца магийтира. 1935 шарахь иза шен йурте цӀавеара. Цигахь иза школехь хьехархойн болх бан волавелира. 1937 шарахь Бутаевс тӀехьашха чекхйаьккхира Тбилисехь йолу ХӀирийн хьехархойн доьшалла. 1941 шарахь иза ВКП(б) декъашхо хилира. ТӀом болабелча иза школан завуч вара. 1941 шарахь иза йуха а эскаре дӀакхайкхира. 1942 шеран март дуьйна иза тӀматӀехь ву. Цу шарахь цо чекхйаьккхира Саратовн эскаран политикин доьшийлан политикин белхалойн курсаш. ТӀамтӀе веача иза хилира миномётийн ротан политрук. Цо тӀом бира Воронежски а, Йуккъера а фронтах, дакъалецира Курски тӀамтӀехь а, Украинин ССР паргӀатйоккхаш а. 1943 шеран сентябрехь лейтенант Георгий Бутаев вара Йуккъера фронтан 60-гӀа армин 132-гӀа кхиссархойн дивизин 712-гӀа кхиссархойн полкан парторг.

1943 шеран 24 сентябрехь Бутаевн батальон Днепран дехьайелира Киевел 100 километр къилбаседера Черниговн областан Козелецки кӀоштан Староглыбов цӀе йолу йуьртан уллехь. Кхераме хьал тӀехӀоттича Бутаев батальонан коьрте хӀоьттира, иза контратаке хьала а айбира, немцой дуккха сов болушшехь церан атака йуха а туьйхира, мостагӀийн дукха салтий а, танкаш а хӀаллакйира. Цул тӀаьхьа а оцу плацдармехь хиллачу тӀамехь Бутаевс иштта а жигара дакъа лецира. 5 октябрехь Киевски областехь Чернобылан кӀоштахь Горностай-Поле йуьртан уллехь батальон немцойн эскаран тӀелетира. Хьалхара саьнгараш схьалецира, амма кхин дӀаваха немцойн дуьхьалло бахьнехь аьтту ца хуьлура. Ши рота командирас тӀехьаш тӀелата дӀайахийтира, Бутаев йукъахь волу кхозлугӀа рота фронтера тӀелатан йезара. Оцу дийнахь Бутаевс 4-за хьалагӀаттира шен рота, масийттаза мостагӀийн чуччавахна летира, 10 сов мостагӀийн салтийн а, эпсар а хӀаллаквира. Цунна чевнаш йира, амма иза госпитале ца вахара. Йуха а немцой тӀелетча Бутаевс йуха а шен рота дуьхьаллатаран хьалаайира. Цу хенахь иза пулемёт тоьхна вийра. Иза дӀавоьллира Киевн областан Иванковскан кӀоштан Парышев цӀе йолу йуьртан уллехь.

1943 шеран 17 октябрехь цунна йелира Советски Союзан Турпал. Иштта цунна йелира Ленинан ордена а, «Майраллин» мидал а. Бутаеван мемориалан у хӀоттийнера Чернобыль гӀалин паркехь. Бутаеван цӀе тиллина Чернобылехь а, Черкесскехь а, БуритӀехь а болу урамашна. Коста Хетагурован цӀе йолу школан уллехь хӀоттийна Бутаеван бюст.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3   Бутаев, Георгий Данилович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Хамидов.

**Хамидов, Баудин Хожаевич** (1958 шеран 9 апрель, Агадырь, Карагандан область, Кхазакхийн ССР, ССРС) — геологин-маьIданийн Iилмийн кандидат. Къоман нохчо, тайпана аргIано.

Биографи
--------

Бауди вина 1958 шарахь Кхазакхийн ССР Карагандан областера Агадырехь. 1975 шарахь цо чекхйаьккхира № 1 йолу Горагорскан йуккъера ишкол. 1980 шарахь чекхйаьккхира И.М.Губкинан цӀарах йолу маьхкдаьтта-химин а, газан а промышленностан институт геологи а, маьхкдаьтта, газ йоллу меттиг талларан говзаллица. Геологин-маьӀданийн Ӏилмийн кандидат.
1981—1996 шерашкахь болх бира «Грознефтехь», цигахь некъ бира лакхарчу геолог даржера маьхкдаьтта а, газ а йаккхаран «Горскнефть» урхаллин хьаькам дарже кхаччалц. 1996—1997 шерашкахь — «ЮНКО-Грознефтеоргсинтезан» генералан директор вара. 1997—1999 шерашкахь — «ЧеНеКо-Нефтепродуктан» генерал директор, Къилба маьхкдаьттан компанин генералан директоран маркетингехула волу гӀовс, маркетинган вице-президент белхаш бира. 2000—2004 шерашкахь — ОАО «Грознефтегазан» инарлин директор. 2004—2007 шерашкахь — ОАО "НК «Роснефтан» оперативан урхаллин а, мониторинган а департаментан директоран хьалхара гӀовс, маьхкдаьттагазйаккхаран департаментан директоран хьалхара гӀовс. 2007—2015 шерашкахь — ООО "Компания «Полярное Сияние» генералан директор. 2016 шеран мартера 2017 шеран август кхаччалц — ПАО АНК «Башнефтан» оперативан урхаллин департаментан директоран гӀовс.
2017 шеран августехь ПАО АНК «Башнефтан» директорийн Кхеташонан ДаржехӀотторан а, совгӀатдаран а комитето магорца чӀагӀдина Хамидов Баудин ООО «Соровскнефтан» генералан директоран дарже хӀоттор.
СовгӀаташ: Сийлаллин Орден (2005 ш.), Сийлахь маьхкдаьттадаккхархо.

Хамидов Баудин орденан кехат
Сийлаллин орден

Доьзалла
--------

Ши кIант, ши йоI.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Баудин Хамидов назначен генеральным директором ООО «Соровскнефть» Архивйина 2017-11-07 — Wayback Machine
2. ↑  Баудин Хамидов назначен генеральным директором ООО «Соровскнефть» 25 Авг 2016
3. ↑
4. ↑  Указ Президента Российской Федерации от 07.04.2005 года
**Москван метрополитен** я **москвара метро** *(оьрсийн маттахь Московский метрополитен)* — Москван сихаллин транзитан къеп (система) ю. Иштта метро лела Москван йистера гӀалашка- Красногорске а, Реутове а, Люберце а, Котельникшка а. Схьайиллина 1935-чу шарахь хӀутосург (май) беттан 15-чохь. Цу заманчохь цхьаъ бен некъ бацар, ткъа цуьнан йохалла цхьайтта километр яра. 13 станци яра метрополитенан чуйогӀуш. Советийн Бартехь хьалхара лаьттан бухара аьчканекъан система яра иза.

2019-чу шарахь Москварчу метрополитенан (Москван юккъера го а, Москван юккъера диаметраш а, Москван монорелсан некъ а боцург) юкъайогӀуш ю 232 станци. Ткъа цуьнан маршрутан йохалла 408,1 км ю.

Метрополитенан белхан тидам беш ю пачхьалкхан унитаран предприяти **«Москван метрополитен»** *(юьззина цӀена Москван шахьаран пачхьалкхан унитаран предприяти "Москван Ленинан орденан а, ЦӀечу Къинхьегаман Байракхан орденан а В. И. Ленинан цӀарах йолу метрополитен)*.

Метрополитенан 233 болх беш йолу станци а, пхин станцин («Смоленскан» а, «Риган» а, «Каховски» а, «Варшаван» а, цхьанадекъа къевлина йолу «Каширски» а) реконструкци йеш ю.

Царех шовзткъа бархӀ станци Оьрсийчоьнан къаьмнийн культурин тӀаьхьало̃нан дакъа ду,  шовзткъа сов станци архитектурин хӀоллам бу.

Пекинан а, Токион а, Шанхаян а, Сеулан а, Гуанчжоун а метрополитенаш дӀаяьлча ялхолгӀа меттиг бу москван метрон наха пайдаэцаран эвсараллех.

2024-чу шарахь Москван Ӏедалан планаца кхиъ ткъе пхиъ станци а, 58,1 километр йохалла йолу керла некъ буьллур бу.

Хьостанаш
---------


1. ↑  Московский метрополитен отмечает 75-летний юбилей. *Взгляд: деловая газета*(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  ЗАО «Взгляд.ру» (2010, 15 май). Теллина 2010 шеран 6 сентябрехь.
2. ↑  Бочкарёв: 25 станций метро построят в столице за три года — Комплекс градостроительной политики и строительства города Москвы (оьр.) (2020, 3 ноябрь).
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Абаев.

**Ахсарбе́к Магоме́тович Аба́ев** (1923 шеран 14 декабрь, Дигора, Ламанхойн Автономин Советийн Социалистийн Республика — 1982 шеран 13 май, Дигора, Къилбаседа-ХӀирийн Автономин Советийн Социалистийн Республика) — гӀашсалти, отделенин командир, Советски Союзан Турпал, Сийлахь-Боккха даймехкан тӀеман декъашхо.

Биографи
--------

### Жималла

Вина Горски АССРн Христиановское юртахь (хӀинца Къилбаседан ХӀирийчоьхь Дигора гӀала) йуьртбахамхон доьзаллехь. ХӀири. Цо Дигорера № 2 йолу школа чекхйаьккхира. Дешна ваьлча цо «Партизан» цӀе йолу колхозехь болх бира.

### ТӀеман кхиамаш

1942 шеран августехь иза ЦӀен Эскаре дӀавигира. Цо тӀом бира Къилбаседера Кавказан фронтехь. Кавказ къуьйсуш тӀом барна цунна йелира «ТӀеман кхиамашна» а, «Кавказ ларйаран» а мидалш. Иштта цунна гвардин сержант цӀе йелира.

1943 шеран 2 ноябрехь Керченски-Эльтигенски десантан операцехь Абаев хьалхарчарна йукъахь Керченски ахгӀайритехь охьавоьссира. 63,0 гун тӀебогӀуш хенахь десантникаш сацийра мостагӀо тӀейатташ йолу пулемёташ. Абаев текхаш мостагӀан тӀехьа тӀевеан пулемётчикаш хӀаллакбира. ТӀаккха и пулемёт йухайерзийна цо немцой къахкхира. Цуьнан майралла бахьнехь салтийн и гу схьабаккха аьтту хилира. 1943 шеран 3 ноябрехь Абаевс бовдуш болу мостагӀийн го а тесна дуьхьал а велира, пулемёт царна тӀейатташ царна бовда некъ дӀа а хадийра, 7 салти хӀаллак а вира, 2 схьа а лецира. 175,0 гу тӀехь цо дуккха сов болу немцойн кхиамца дуьхьало а йира. Немцой улле кхаьчча цо шен накъостийн хьалха а ваьлла мостагӀийна чуччабахна тӀе а летта уьш бовдийтир. Оцу шин динахь цо 32 немцойн салтий хӀаллакбира, царех 9 - 175,0 гу уллехь чуччавахна леташ.

1944 шеран 16 майхь Керчин хидоькъе дехьаволуш а, плацдарм схьайоккхуш а гайтина майраллин Абаеву йелира Советски Союз Турпалан цӀе.

### ТӀом чекхбаьлча

1945 шарахь Абаев цӀа веар. 1947 шарахь цо чекхйаьккхира Орджоникидзен эчигнекъан техникум. Иза вара Дигорехь Ӏаш а, болхбеш а. 1970 шарахь иза КПСС декъашхо хилира. Велира 1982 шеран 13 майхь.

Дагахьлаттавар
--------------

* Дигора гӀалахь хӀоттийна Абаеван бюст. Цуьна цӀе тиллина цу гӀалар № 3 йолу школа. Оцу школан тӀехь хӀоттийна мемориал у. Кхи цхьа у хӀоттийна Абаев чохь Ӏийна цӀинтӀехь. ГӀалан цхьана ураман Абаеван цӀе тиллина.

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

* Абаев, Ахсарбек Магометович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
* А. М. Абаев Архивйина 2022-04-06 — Wayback Machine «Информагентство „ОСинформ"» сайтехь.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
**Биологин ладаме дакъалгаш** (*биологин инертан дакъаогашна* дуьхьала) — химин дакъалгаш, оьшу дийна организмашна дика гӀоранна.

Организмехь гӀора латтош долу дакъалгаш, классификаци йо тайп-тайпана хьесапашца — организмехь хиларца, иэшаран тӀегӀанца, биологин ролаца, хьесийн спецификца, кхин а. Адаман а, кхечу декха дийнатийн дегӀехь долу дакъалгашка декъало:

* **макродакъалгашка** (процентан бӀенаш дакъош а, сов а);
* **микродакъалгашка** (процентан бӀеэзар тӀера эзар декъе кхаччалц);
* **ультрамикродакъалгаш** (поцентан миллионан дакъа а, кхин кӀезиг а).

Цхьацца авторша доза доккху оцу тайпанашна йукъахь концентрацин кхечу хьесапашца. Иногда ультрамикроэлементы не отделяют от микроэлементов.

Макродакъалгаш
--------------

1. 1 2
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. 1 2
6. ↑
7. ↑  *Полянская Ирина Сергеевна* Новая классификация биоэлементов в биоэлементологии(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  Журнал «Молочнохозяйственный вестник» Вологодской государственной молочнохозяйственной академии им. Н.В. Верещагина, номер 1(13), С. 34-42 (2014).
**Кузнецова Екатерина Васильевна** (1901 21 август — 1978 20 февраль) — советийн йуьртан бахаман хьалхелелорхо, Костроман областан Костроман кӀоштан «12 Октябрь» колхозан хьелийозархо, Социалистийн Къинхьегаман Турпалхой (1949).

Биографи
--------

Йина 1901 шарахь Костроман губернехь Саметь эвлахь ахархойн доьзалехь. Оьрси.

Йуьхьанцара ишкол чекхйаьккхинчул тӀаьхьа гӀо дан йолайелира фермехь меттигерчу хьелийозархошна. 1930 шарахь меттигерачу "12-гӀа Октябрь" колхоз йукъайахара, болх бан йолайелира аренаш лелоран бригадехь.

1936 шарахь хьелийозархо болх бан ферме дехьайелира, цигахь къахьийгира пенсе йаххалц. Луларчу xӀy дика даьхнийн совхозехь "Караваевохь" даьхна "Костроман тайпана" даьхнашна Ӏуналла деш йара.

1948 шарахь Кузнецовас 8 аттера йаьккхира 5032 килограмм шура шеца 197 килограмм шуран хьоналла а йолуш.

ССРС Лакхара Советан Президиуман 1949 шеран 4 июлехь деллачу омарца, даьхнийлелорехь лакхара сурсаталла кхачарна Кузнецова Екатерина Васильевнин йелира сийлахь цӀе Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо Ленинан орден а, «Марс а, ЖӀов а» мидал а луш.

Пенсе йахара 1959 шарахь.

Дахаран тӀаьхьара шерашкахь йехира ша йинчу эвлахь. Йелира 1978 шеран 20 февралехь. дӀайоьллина эвлан кешнашкахь.

СовгӀаташ
---------

* Дешин седа «Марс а, ЖӀов а» (04.07.1949)
* Ленинан орден (04.07.1949)
* Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орден (23.07.1948)
* Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орден (16.08.1950)
* Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орден (17.09.1951)
* кхин мидалш.

Билгалдахарш
------------

### Литература

* Костромское созвездие. Ярославль. 1975.

Хьажоргаш
---------

 Кузнецова, Екатерина Васильевна.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Идрисов.

**Абухаджи́ (Абухажи́) Идри́сов** (1918 шеран 17 май, БердакӀел — 1983 шеран 22 октябрь, Соьлжа-ГӀала, СССР) — Даймехкан тӀеман декъашхо, иччархо, лакхара сержант, Советски Союзан Турпалхо.

Биографи
--------

Вина 1918 шеран 17 майхь БердакӀелехь ахархон доьзуллехь. Чекхйаьккхира йуьхьанцара школа. «Советан Росси» колхозехь жаӀу болх бира цо. 1939 шарахь ЦӀен эскаре дӀакхайкхира. Иза вара Балтикайистехь йолу 125-гӀа гӀашлойн дивизехь. Цо Ӏамира пулемётчикан говзалла.

Даймехкан тӀом дӀа ма болабелла дуьйна цун йукъехь дакъа лоцуш вара. 1941 шеран июлехь цуьнан дивизи йара дуьхьало яш Псков — Велики Луки сизан тӀехь Ильменин а, Селигеран а йуккъехь. Идрисов вара шен накъосташца тӀелеташ болу немцойн дуьхьало яш. Цу хенахь хилира Идрисов иччархо.

Шен дот цо ша-тайпа кечйира мостагӀ волчу агӀора готта а, шуьйра а Ӏуьрг дитин. Цо цхьацца патарма кхуссуш 22 фашист винера. Хьаькимашас иза хиъча цунах иччархо вира.

Кеста цуьнан цӀе евзира йеррига Къилбаседа-Малхбузен фронтан. Цунах лаьцна газеташ тӀехь статьяш йазйора, иза гӀо дан кхойкхура кхоьчу фронтан дакъошкан. 1942 шеран октябрехь иза кхайкхира халачу фронтан дакъа долчу. Цигахь мостагӀ тӀелатаран кхерам бара. МостагӀ тӀелетча хенахь иччархош цуьнан эпсараш хӀаллак бан болабелира. ГӀашсалтиш иччархойн гӀонца фашистийн масийтта тӀелатар йухатуьхуьра. Идрисовс ша тӀеман 10 динахь 100 гергга немцойн салти а, эпсар а хӀаллаквира.

1943 шеран апрелехь Идрисовс хӀаллак винера 309 фашист. Иза бакъдора Идрисов йукъахь волу 370-гӀа гӀашлойн дивизин хаамехь. 1944 шеран мартехь цо хӀаллаквинера 349 фашист. Иза Советски Союзан Турале цӀе йаларан хьалхатеттинера. 1944 шеран апрелехь цун уллехь иккхина минас иза лазинера.

1944 шарахь Мозовецкехь хьайиллира фронтан тӀеман гайта хӀоттор. Цигахь йара Идрисовех лаьцна дина стенд. Цу тӀехь йара цуьнан иччархон топ а, суьрташ а. Бухахь йаздина йоза дара: «Нохчийн халкъан сийлахь кӀант Советски Союзан Турпал Абухаджи Идрисовс хӀаллакхвира 300 сов немцойн салти».

Иза 4 баттахь Ӏиллира Горький гӀалин госпиталехь. ТавелчулатӀехь иза цӀера деккхина халкъан векал ву аьлла Кхазакхстанехь Ӏийра: хьалха Алма-Атахь, тӀаккха Талды-Курганан областехь. Иза вара жа лелош.

1957 шарахь Идрисов цӀа вирзира. Валлалца шен вина махкахь Ӏийра иза. 1983 шеран 22 октябрехь иза велира.

СовгӀаташ
---------

* Советски Союзан Турпал (1944 шеран 13 июнь)

### Орденаш

* Ленинан орден;
* ЦӀен Байракхан орден;
* ЦӀен Седан орден;

шортта Мидалш а.

Виццавар
--------

* Цуьнан цӀе тиллина Соьлжа-ГӀалахь болу ураман а, БердакӀелахь болу ураман а, школан а.

Хьажоргаш
---------

* Сайт «Герои Страны»
* Абухаджи Идрисов. Герой Советского Союза(ТӀе цакхочу хьажорг)
* Идрисов Абухажи, Герой Советского Союза
Дехар «Керла Дуьне» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.
**Керла Дуьне (Америка):*** Цитаташ Викицитатникехь

**Керла Дуьне** — XV бӀешарахь Америка дуьххьала дӀайиллинчу европахоша йелла цӀе, дуьхьала хӀоттайо Америка Ширачу Дуьненна — Европина, Азина, Африкина — хӀунда аьлчи, европахошна хьалха евзаш йацара Ширачу Дуьненан географи бен.

ДӀаелларан истори
-----------------

Дийцарехь, Колумб Христофор велла дӀаваллалц тешара, ша ХӀинде боьду керла некъ билларх. Амма тӀаьхьа йаьржира ойла, дӀайиллинарг ХӀинди йац, ткъа керла континент ю. Оцу версин дуьххьарлерчарех цхьаъ вара Веспуччи Америго, цуьнан цӀе ийцира керлачу дуьненан декъо. Лору, ша и «керла дуьне» термин а кховдийна оццу Веспуччис 1503 шарахь, амма и ойла къийсамехь ю.

Цхьа могӀа хьосташ тӀеязбо и болх италин-испанийн историкан Пьетро Мартире д’Ангьеран (хьаьжа итал. — Pietro Martire d'Anghiera я испан. *— Pedro Mártir de Anglería*), цуо хьалхарчу 1492 шарахь 1 ноябрехь Колумбан новкъах лаьцна йаздинчу кехатехь, лелайо латинан кепера цӀе «novi orbis», цул тӀаьхьа шо даьлчи кхечу кехатехь хуьйцу иза «orbis novus» олий. 1516 шарахь зорба туху гӀарабаьлла белхан «De orbe novo…» («Керлачу дуьненах…») дешнашца болалуш болу, цуо дуьйцу европахой дуьххьала бухарчу бахархошца дуьхьала кхетарх.

1524 шарахь изза термин лелийра Джованни да Верраццанос — хӀинца Къилбаседа Америкин (АЦШ а, Канаде а) бердаш тӀе бахарх лаьцна дуьйцуш. Мухха делахь а, бердаш дӀадиллинчул тӀаьхьа — *Керла Дуьне* цӀе лело йолийра ерриг къилба материкан, ткъа 1541 шарахь дуьйна, Америка цӀарца цхьаьна иза йаьржира къилбаседа материкан а, Европал, Азел, Африкал тӀаьхьа дуьненан деалгӀа дакъа билгалдоккхуш.

Тахана термин *Керла Дуьне* наггахь бен ца лелайо, цуьнца цхьаьна лору иза Америка а, Австрали а, Антарктика а.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Новый Свет (южн. часть заатлантич. материка) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
2. ↑  См. *O’Gorman, Edmundo «The Invention of America»*, 1961, с. 84(ингалс.)
3. ↑  См. *de Madariaga, Salvador «Vida del muy magnífico señor Don Cristóbal Colón»* (5-е изд.), Mexico: Editorial Hermes, 1952, на с. 363: **«„новый свет", […] обозначение, которое Педро Мартир употребил первым»**.(испан.)
4. ↑  Цит. по: *Thachohn B.* Christopher Columbus. — 1903. — Vol. 1. — P. 62.(ингалс.) См. источник: *Zerubavel E.* Terra Cognita: The Mental Discovery of America". — 2003. — P. 72.(ингалс.)
5. ↑  См. *«The Written Record of the Voyage of 1524 of Giovanni da Verrazzano as recorded in a letter to Francis I, King of France, July 8th, 1524»* Error in Webarchive template: Empty url. адаптированный перевод Сюзанны Тарроу из Cellere Codex: *Lawrence C. Wroth, ed. «The Voyages of Giovanni da Verrazzano, 1524—1528»*, Yale, 1970, с. 133—143(ингалс.)
1860 шаран карта
**Ӏаданан айма** (Ӏаьр. خليج عدن‎‎, фр. golfe d'Aden) Индин океанан Ӏаьрбийн хӀордан дакъа ду. Йохалла — 890 км. Айман къилбаседа йист Ӏаьрбийн ахгӀайрена ю (Йемен пачхьалкх). Къилбаседа а, малхбузен а йистош Африкин континент (Сомали а, Джибути а). Малхбузехь Таджура айма ю. Малхбален доза лоруш ду Гвардафуй меран меридиан (51°16’E).

Айма ЦӀен хӀордца вовшахтуху Баб-эль-Мандебан хидоькъес. Айма ю экономикин лараме, ГӀажарийн аймера мехкадаьтта Европе кхоьхьу хина некъ санна.

XXI бӀешаран юьхьехь кхузахь пираташ балебаьлла.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Limits of Oceans and Seas, 3rd edition (бил-боцу.). International Hydrographic Organization (1953). ТӀекхочу дата: 2010 шеран 7 февраль. Архивйина 2013 шеран 17 апрелехь  Архивйина 2011-10-08 — Wayback Machine
2. ↑  "Российский корабль «Неустрашимый» отбил атаку пиратов на датское судно в Аденском заливе". Эхо Москвы. 2008-11-12.
**Абра́мова Светла́на Миха́йловна** (йина 1987 шеран 2 июлехь, Ленинградехь) — российн телехьалхелелорг, журналист, телевизионан программийн автор, йукъараллин гӀуллакхо. Алсама гӀарайаьлла реалити-шоу «Итт шо къона» хьалхелелорг санна, иза кхоллаелира «РЕН ТВ» тӀехь, ткъа тӀаьхьа гайтира «Хьалхара канал» тӀехь.

Биографи
--------

Йина 1987 шеран 2 июнехь Ленинградехь, инженеран Абрамов Михаил Николаевичан а, метрологан Фотина Инна Вениаминовнин а доьзалехь. Ишкол чекхйаьккхича хаьржира тайп-тайпана кхаа говзаллин йукъахь: журналистикин, юриспруденцин, театран говзаллин, шен харжам сацийра юриспруденцин тӀехь. 2008 шарахь чекхйаьккхира Петарбухан пачхьалкхан университетан, юридически факультет (гражданийн бакъонан кафедра).

2009 шарахь Москохахь чекхйаьккхира Лакхара къоман телевизионан а, радион а ишкол, тӀаккха болх бан йолаелира телевизионехь. 2009 – 2010 шерашкахь дийшира Европин Colour & Style имиджан ишколехь говзаллица «Долара хатӀ».

Телевизионехь болх бан йолаелира 2009 шарахь. Карьера йолийра керланаш гайтарехь — шарахь болх бира спортан хаамийн хьалхелелорг дуьххьал дӀа эфирехь «Рен ТВ» телеканалехь. 2010 - 2011 шерашкахь йара «Прессе хьажар» рубрикин хьалхелелорг «РЕН ТВ» хаамийн арахецаршкахь.

Телепроекташ
------------

* «Спортан керланаш» (РЕН ТВ, 2009—2011)
* «Прессе хьажар» (РЕН ТВ, 2010—2011)
* «Нахан йукъа валар» (РЕН ТВ, 2011—2012)
* «БӀе процент» (РЕН ТВ, 2012—2014)
* «10 шо къона» (РЕН ТВ / «Хьалхара канал», 2014—2018)
* «Чомах дерг къуьйсуш дац» (World Fashion Channel, 2017—2018)
* «Российн Ӏуьйре» (Росси-1, 2020 дуьйна)

Шен дахар
---------

2017 шеран аьхка Абрамова Светлана маре йахара физике Ларсен Антоне. ЙоӀ йу Николь (20.07.2018).

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Светлана Абрамова: биография (бил-боцу.). Вокруг ТВ.
2. ↑  Ведущая шоу "На 10 лет моложе" Светлана Абрамова: 7 советов по экспресс-преображению перед свадьбой (бил-боцу.). Hello (2017 шеран 25 июль).
3. ↑  Светлана Абрамова: "Оптимизм - лучшее лекарство!" (бил-боцу.). dv-reklama.ru (2015 шеран 26 апрель). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 9 декабрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 4 августехь  Архивйина 2016-08-04 — Wayback Machine
4. ↑  Светлана Абрамова (бил-боцу.). РЕН ТВ (2011 шеран 22 май). Кху чуьра архивйина оригиналан 2011 шеран 22 майхь

Хьажоргаш
---------

* Официальный сайт Светланы Абрамовой
* Проект «На 10 лет моложе». Первый канал
* Шоу «О вкусах не спорят». World Fashion Channel
* Светлана Абрамова в проекте «Пацанки» на телеканале «Пятница!», 2 сезон, выпуск 10, от 20.10.2017

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  В социальных сетях | 
* Facebook
* Instagram

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Акулова.
**Аку́лова Мари́на Серге́евна** (йина 1985 13 декабрехь, Челябинскехь) — российн волейболхо. Дуьненан чемпион 2006. Базам тосург. Российн спортан хьакъ долу говзанча.

Биографи
--------

Волейболах ловза йолаелира Челябинскехь 1992 шарахь. Хьалхара тренер — Л. В. Сухова. Левзина командашна йукъахь: 2001—2004 — «Метар» (Челябинск), 2004—2008 — «Самородок» (Хабаровск), 2008—2012, 2015 — «Омичка» (Омск), 2012—2014 — «Динамо» (Москох), 2014—2015 — «Автодор-Метар» (Челябинск). 2016 шеран январехь контракт йира французийн «Расинг Клуб де Канн» командица, цунна йукъахь хилира Францин чемпионатан детин совгӀатхо, баьккхира мехкан Кад. 2016 шеран июнехь дехьаелира российн ВК «Сахалин» команде.

Хабаровскан «Самородок» йукъахь волейболхох хилира Российн чемпионатан 2007 борзанан совгӀатхо, ткъа Российн Кедан 2005 детин совгӀатхо. «Омичкан» йукъахь — Российн Кедан 2009 борзанан совгӀатхо. Москохан «Динамон» йукъахь — толамхо (2013) а, Российн Кедан детин совгӀатхо (2012) а, 2013 а, 2014 а мехкан чемпионатан детин совгӀатхо.

|  |
| --- |
| **Марина Акулова Российн гулйина командан официалан матчашкахь** |
|  | Ловзарш | Очкош |
| Олимпийн ловзарш 2008 | 6 | 8 |
| Олимпийн квалификаци (2008, 2012) | 5 | 3 |
| Дуьненан чемпионат 2006 | 11 | 24 |
| Гран-при (2006, 2007) | 25 | 68 |
| Квалификаци Гран-при (2006, 2007, 2008) | 13 | 32 |
| Европин чемпионат 2007 | 8 | 20 |
| **Дерриг** | **68** | **155** |

Российн гулйина команда
-----------------------

2006—2008, 2012 шерашкахь Акулова Марина левзира Российн волейболан гулйина команда. Цунна йукъахь: дуьненан чемпион 2006, 2006 шеран Гран-прин детин совгӀатхо, 2007 шеран Европин чемпионатан борзанан совгӀатхо, 2008 шеран Олимпийн ловзарийн декъашхо. 2006 шо чекхдолуш Акулован Маринин Российн спортан хьакъ долу говзанча сийлахь цӀе йелира.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  MERCATO: Marina AKULOVA rejoint la team RCC ! (бил-боцу.) ТӀекхочу дата: 2016 шеран 15 январь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 27 январехь  Архивйина 2016-01-27 — Wayback Machine
2. ↑  Чемпионка мира Марина Акулова стала игроком ПСК «Сахалин» (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2016 шеран 30 июнь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 10 июлехь  Архивйина 2016-07-10 — Wayback Machine

Хьажоргаш
---------

* Страница на сайте ФИВБ (раздел, посвящённый чемпионату мира 2006 среди женских национальных сборных команд)
* Юнивёрсум.рф

| ⛭ Российн команда — 2006 шеран дуьненан чемпион |
| --- |
| Российн байракх | 
* 1 Бородакова
* 2 Житова
* 4 Брунцева
* 5 Соколова
* 6 Година
* 7 Сафронова (к)
* 9 Крючкова
* 11 Гамова
* 12 Шешенина
* 16 Меркулова
* 17 Куликова
* 18 Акулова
* капитан: Сафронова
* тренер: Джованни Капрара

 |
*Coturnix coturnix confisa*
**Лекъ** (инг. *Common Quail*, оьрс. *Перепел*) — Котамийн тайпанах уггаре а жимах дерг лекъ ду. Iаьржа тIедарчий а долуш, ал бос бу цуьнан. ЦIога доца ду. ЧукIело сирла ю. НIаьнин лог кIело Iаьржа ю. Меан хаьндарг къорза ю. Лекъаш ялтийн аренашкахь, цанашлахь хуьлуш ду. Шиъ цхьана кхетий ца лела уьш. Бен бацалахь а, ялташна юккъехь а бо лекъо, жимма ор а доккхий, чу бецаш а йохкий. Тойна май баттахь доккху. ХIоьаш даккхийра тIедарчий а долуш хуьлу 7-I5. Дукхах йолу хан лаьттахь йоккху лекхаша. Бацалахь лечкъий хуьлу уьш. Дитташ тIе ховшуш Iедал дац церан. ТIома гIаьттича гена далале охьахоу лекъ. ТIемаш тохар чиха а, дадар чехка а ду. Декар иштта ду боьршачу лекъан "пит-пипить, пить-пипить". Лекъийн даар коьртачу декъана бецан хIу ду. Садолу хIумнаш а йоу цара.

Хьажа. кхин
-----------

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Лопес.

**Мигéль Лóпес де Легáспи** (испан. *Miguel López de Legazpi*; 1502(1502) — 1572 шеран 20 августехь) — аделантадо дарж долу испанин конкистадор, цуьнан роль Филиппинийн исторехь юста мегар ду Кортесан Мексикан исторера рольца а, Писаррон Перура историн роль йу. Цуьнан кIента кIант Хуан де Сальседо хилира гIараваьлла конкистадор.

Биографи
--------

1528 шарахь, шен даймахкахь даржехь айаваларх дог диллина, Лопес де Легаспи Кортесан тІаьхьахІоьттина Мексике вахара, цигахь Мехикон урхалчин дарже кхечира иза. Къена волушшехь вице-паччахьо Луис де Веласкос хьажийра хьалха Магеллана дІайиллина Чамбечеран гІайре лаха. 1564 шеран 21 ноябрехь новкъа велира 5 кеманахь Халиско гаванера малхбузан латташ къардан. Царна некъ гайтабезарг вара зеделла волу Андрес де Урданета.

1565 шо долалуш испанхоша хІаллакдира Марианан гІайренаш, тІехдевлира Барбудас а, Ладронес а гІайренашна 1565 шеран 13 февралехь гира Филиппинаш, аьттонца биссира Себу гІайрен тІе, меттигера бахархошца йукъаметтиге бевлира 27 апрелехь. Магелланан тІе а летта, вийнера цара, ткъа Лопес де Легаспин аьтту белира доттагІаллин барт бан меттигерачу тхьамдаца Тупасца — иза шеш португалихой доцийла тешийта ийшира. И хилам Филиппинашкахь лору къоман истори йолайаларан меттиг; цуьнан иэсан хІоттийна Іида сандуго. Билгалла даккха деза, Легаспин карийра гІайрен тІехь Сийлахь Беран Іийсан икона, Магеллана еана йолу, иза меттигерачу бахархоша лорура сийлалла санна. ТІаьхьа и икона Іалашйира мехала реликви санна Себун килсахь. Легаспин новкъахойн цхьа дакъа — Урданетан да, Агиррен да, ткъа кхин а Легаспин кІант — йухабаьхкира 1565 шеран 30 октябрехь Акапулько.

1567 шарахь, Керла Испанера гІо кхаьчна, конкистадор волавелира сий. Петран гІап ян, цуьнан Іалашо йара цуо кхоьллина гІала Себу ларйан (Легаспис хийцира йуьхьанцара гІалан цІе Сан-Мигель Эль-Сантиссимо-де-Хесус аьлла). Цунах плацдар йина, Лопес де Легаспис хьежадора кеманаш талла Филиппинийн къилбаседа дакъош. Цийхойн хІордан талорхошца Іитталушшехь, волавелира меттигерачу бахархошна жІараш охка Лусонан къилбаседехь, кхоьллира цигахь 1571 шеран 24 июнехь керла коьрта шахьар — Манила, цунах Метрополи хилира колонешна.

Лопес де Легаспин цІарах йиллина Лусон гІайрен тІехь гІала. Цуо Филиппу II-гІачунга йаздина кехаташ Іалашдеш ду Севильяхь.
**Майо́р** (лат. *maior* — лакхара) — лакхара эпсархойн хьалхара цӀе. Цхьайолу пачхьалкхашахь цунах олу «команданте» (испанхойн мотт буьцу пачхьалкхаш), «коммандант» (Франци, Ирланди), и. к. д.

Майоран дарж юкъадеккхина XVII бӀешарахь. Майор полкан караулах а, яа хӀуманах а жоп луш вара. Полкаш батальонашка йокъуш хенахь батальонан командир майор хӀоттавора.

  

* ГДР эскаран майоран погон
* Российн империн эскаран майоран погон
* Российн полицин майоран погон
* СССР гӀаш эскаран майоран парадан погон
* 1994 шарахь юкъаяккхина Российн гӀаш эскаран майоран парадан погон

Хьажоргаш
---------

* Воинские и гражданские чины и звания в Российской империи, СССР и РФ и знаки их различия
**Лолла** — адам кхечу адаман (элан а, лешбацорхочун а, хьоладен а) я пачхьалкхан долаллехь хилар магош йолу йукъараллин юкъаметтигийн система ю. Тохара йийсархойх а, зуламхойх а, декхарш долчу нахех а бора лайш. ТӀаьхьо цу могӀанна юкъатуьйхира мехкан бахархой а. Цара хьоладена болх бора. Цу кепара лолла даьржина дара 20 бӀешо долале. Ткъа цхьайолчу Ӏаьрбойн а, африкахойн а пачхьалкхашкахь хӀинцале а долуш ду.

ТӀаьххьарчу заманахь дукхахйолчу пачхьалкхашкахь лолла зулам санна лоруш ду, оцу пачхьалкхийн низамца магош дац. Лоллин дух (зулам хиларе терра) ду лай паргӀатонах а, ирсе тӀаьхьенах а баккхар.

Лолла магош йолу пачхьалкхашкахь *леш бацабен пачхьалкхаш* олу. 

Историл хьалхарчу хенашкахь адаман зуьрет (цивилизаци) даьржичхьана лолла долуш дара. Дукхахьолехь цигахь лолла социалан кепе дирзинера (дерзина дара). Таханлерачу дийнахь лоллин бехкам бина дерриг а дуьненан пачхьалкхашкахь (тӀаххьара лолла ца магош Ӏедал тӀелаьцна 1981-чу шарахь Мавританехь, делахь а *де-факто* и бехкам ларбеш бац).

Цхьаболчарна хетарехь, таханлерачу дийнахь лоллах къасталур боцу хиламаш бу, масала гӀопан бакъо а, салтий-бераш а, адамаш дохк-эцар а, арме кхайкхар (эскаран лолла) а, нуьцкъала маре я зуда ялор а. Ишттачу зерашца, таханлерачу дийнахь лоллин хьолехь 20 миллион тӀера 60 миллион кхаччалц адам ду.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Карасаев А. Т. Мациев А. Г. Русско-чеченский словарь. — М.: Русский язык, 1978. — 728 с. — С. 500
2. ↑  Рабовладельческое государство // Юридический словарь / Гл. ред.: С. Братусь, Н. Казанцев, С. Кечекьян, Ф. И. Кожевников, В. Ф. Коток, П. И. Кудрявцев, В. М. Чхиквадзе. — М. : Гл. изд-во юридической литературы, 1953.
3. ↑  Historical survey. Slave-owning societies (англ.). *Encyclopædia Britannica*. Архивировано 23 февраля 2007 года.
4. ↑  Mauritanian MPs pass slavery law (англ.). *BBC News* (9 August 2007). Дата обращения: 20 апреля 2019.
5. ↑  Modern forms of slavery. — In: Modern slavery : [англ.] // Etnics Guide. — BBC, 2007. — 30 January.
6. ↑  *Gould, J. J.* Slavery's Global Comeback. 150 years after the Emancipation Proclamation, more people than ever are bought and sold into forced labor. What "human trafficking" really means (англ.). *The atlantic* (19 December 2012). Дата обращения: 20 апреля 2019.
7. ↑  INAUGURAL GLOBAL SLAVERY INDEX REVEALS MORE THAN 29 MILLION PEOPLE LIVING IN SLAVERY (англ.) (недоступная ссылка). *Global Slavery Index 2013* (4 October 2013). Дата обращения: 20 апреля 2019. Архивировано 7 апреля 2016 года.

Копия: Inaugural Global Slavery Index Reveals More Than 29 Million People Living in Slavery (англ.). *Nick Grono* (17 October 2013). Дата обращения: 20 апреля 2019.
8. ↑  Almost 36m people live in modern slavery — report. Nearly 36 million people worldwide, or 0.5% of the world's population, live as slaves, a survey by anti-slavery campaign group Walk Free says. *BBC* (17 ноября 2014). Дата обращения: 20 апреля 2019.
Лютераналла-керстанан болам бу. Керста динехь ширачу протестантийн боламах цхьаъ ду.

Лютераналлица доьзна ду протестанталла боху дош, хӀунда аьлча Лютеранаш Шпайер шахьрехь дуьхьало йинчул тӀаьхьа царах протестанташ олура. Кхолладелла XVI-чу оьмарехь Германехь хиллачу рефорацин боламехь, юха скандинавин мехкашкахь килсаш пачхьалкхан кепе дерзарца.

Лютеранан килсан бухенгара принципаш хӀоттина цхьана агӀор Мартин Лютерс а, цуьнан мурдаш а Руман-Католикийн килсан зуламийн дуьхьал бинчу тӀамехь а, иштта радикалан кепе йирзинчу протестантийн боламаш а *(анабаптизм а, кальвинизм а, цвинглиансталла а)*- кхечу агӀор.

ЦӀе
---

Дуьххьара «лютеранаш» билгало юкъаяккхна **Иоганн Экко** 1520-чу шарахь, Лютеран а, цуьнан агӀончийн къовсаме ваьлчу хенахь. Цхьабакъ ду, хьалхарчу муьрехь и билгалдар лютеранаш осалбаха лелош дара. Амма хан-зама яьлча дешан керла, вон доцуш маьӀна хилира. Лютерас къобал ца йора и цӀе, цуьнан **Бартхиларан жайнехь** и дош лелош дац.

XVII-чу оьмарех и билгало массара а тӀеэцна яцара, масала динан Ӏилманхо хил волу *Филипп Николаи* цец волура немцойн протестантшах «лютеранаш» аьлча.

**Ткъе итт шеран тӀом** дӀабаьлчул тӀаьхьа наха шуьйра пайда эца болабелла цу дешнан. ХӀeттe a, гӀоле а, нийса а ду «инжилан керсталла» я «инжилан керстанаш» алар.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Митрохин Л. Н.* Лютеранство // Новая философская энциклопедия / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин, заместители предс.: А. А. Гусейнов, Г. Ю. Семигин, уч. секр. А. П. Огурцов. — 2-е изд. испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.
2. ↑  Герман Зассе, «На том стоим», Фонд Лютеранское наследие, Duncanville, США, 2000, ISBN 1-58712-015-1

| ⛭Протестантизм |
| --- |
| Дореформацин боламаш | 
* Вальденсаш
* Гуситаш
* Катараш
* Лоллардаш

 |
| Реформацин килсанаш | 
* Англиканалла
* Анабаптизм
* Кальвинизм
* Лютераналла
* Цвинглианалла

 |
| Реформацел тӀаьхьа хилла боламаш | 
* ВорхӀалгӀа дийнан адвентисташ
* Арминианалла
* КӀелхьара бахаран эскар
* Баптизм
* Сийлаллин болам
* Квакераш
* Конгрегационализм
* Меннониталла
* Методизм
* Пиетизм
* Плимутан вежарий
* Пуританаш
* Шовзткъеиттаннаш
* Реставрационизм
* Унитарианалла
* Харизматикан болам

 |
| «Доккха самдовлар» | 
* Инжилан керстанаш
* Ривайвелизм

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Магомадов.

**Вахи́т Гара́евич Магома́дов** (1967 шеран 20 сентябрь, Шела, Шелан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — 67,5 а, 71 а кг кхаччалц йозаллин категорешкахь лаьтта волу нохчийн боксёр, ССРС кегирхойн йукъахь чемпион, ССРС Кубок йаьккхинарг (1986 шо), МВД белхалойн йукъахь дуьненан чемпион, ССРС говзанчийн йукъахь чемпион, дукха халкъашна йуккъера йахьаллонийн толамхо, ССРС халкъашна йуккъера классан спортан говзанча.

Биографи
--------

Винера 1967 шеран 20 сентябрехь Шелахь. 1978 шарахь иза волавелира паргӀат кепар латар Ӏамадан. Юртан йистера йуккъе дӀаэха гена дара. Цундела генахь йоцуш боксан секци схьайиллича иза цига дӀайазвелира. Цуьнан хьалхара тренер вара Умар Эдильханов. Цуьнан куьйгалца иза 1980—1983 шерашкахь хилира кегирхойн юккехь Нохч-ГӀалгӀайн республикин чемпион, кегирхойн йуккъехь Российн къилбан чемпион, кегирхойн йуккъехь ССРС чемпионатан финалист.

1984 шарахь иза веара «Динамо» спортан йукъаралле Владимир Алексеевич Моребис тренер волча. Цуьнан куьйгалца иза хилира «Динамо» спортан йукъараллин чемпион (1984 шо), РСФСР чемпион (1985 шо), ССРС Кубок йаьккхинарг (1986 шо), къона спортсменашна йукъахь ССРС чемпион (1987 шо), дукха халкъашна йукъараллин йахьаллонийн толамхо, МВД белхалойн йукъахь дуьненан чемпион (Пхеньян, КНДР, 1987 шо).

1987 шарахь Владимир Моребис веллачул тӀехь, иза волавелира Хамзат Джабраиловца болх бан. Уьш цхьана болабелира Сеулехь хила йезаш йолу Олимпиадан кечбала. Амма цамгар бахьнехь цуьнан ССРС чемпионатехь дакъа лацар ца нисделира.

Магомадов марзбеллачарца 130-за летира, царех 115-за туьлира. 57-за иза летира халкъашна йуккъера йахьаллонашкахь, царех 50-за туьлира.

Цул тӀаьхьа иза профессионал хилира. 1990—1991 шерашкахь иза хилира профессионалашна йуккъехь ССРС чемпион. Профессионал волуш иза Россиехь 11 летира, шен массо а къийсархо эша а бира.

1991 шарахь иза АЦШ дӀавахара. Цигахь иза 6-за летира, царех 5-за туьлира, 2-за — нокаутца.

1992 шарахь цуьнца чӀагӀам бинера пхеа шеран. Амма иза цӀавирзича Нохчичоьхь керла Ӏедал а хӀоттина, нохчашна доза дӀакъевлира.

Вахитан бокс йита дизира. Иза тренеран болх бан волавелира. Цо кхиина 15 сов Российн спортан говзанча.

Доьзалла
--------

Цуьнан кхо бер ду.

Хьажоргаш
---------

* Вахит Магомадов: «Близких людей на деньги не променяю»
* Он выступал в США
**Литван историно** (хӀинцалера Литвахойн Республикин мохк) дӀалоцу адам цунна тӀе охьахааран, вайн эрал хьалхара 10-гӀа — 9-гӀа а шерашкара, тӀера бехха хенан мур, таханлера хиламашка кхаччалц.

ЦӀе схьаялар
------------

Дуьххьара Литва хьахаяр
«Литва» цӀе (*Lituae* — дол. дож. схьадаьлла *Litua*) дуьххьара хьахийна Кведлинбурган анналашкахь 1009 шарахь текъархоша миссионер Бруно Rusciae а, Lituae а дозанехь виеран хаамашкахь. Мехкан цӀе а, этноним а схьаялар кхетадо тайп-тайпана. Гипотезаш шорта хиларе хьаьжна ца Ӏаш, цхьан а царех йукъара тӀеэцна йац. Уггаре чӀогӀа яьржинчу версешца, топоним схьаяьлла Нярисан га долу жимачу Летаука эрках. Кхечу яьржинчу версица, термин схьайолу Аникщяйн кӀоштахула охьадогӀу Швянтойи эркан геннах Латава эрках, циггахь ю иштта цӀе йолу йоьхна гӀала. Кхин а керлачу гипотезица, мехкан цӀе схьаяла тарлора этнонимах «леты» я «лейти», иштта олура гуонахьарчу латташкара литвахойн элийн дружинахойх (*leičiai*).

> 
> 
> ЧӀагӀдо, юьхьанца Марийна а, Суллина а юкъахь баьлла гражданий тӀеман заманахь, ткъа цул тӀаьхьа  Цезарь Юлийн а, Сийлахь Помпейн а, церан когаметтачарна а юкъахь, уьш [литвахой а, самогиташ а], ерриг Итали хӀаллак хир ю вовшех байина аьлла тешна болуш, йитира шеш беха шайн шира меттигаш, даймохк. Зударшца, даьхнашца, цӀахь болчаьрца литвахой баьхкира акхарой бен кхачалур йоцу, шуьйра, еса аренашка, гуттаренна а шелонаш лаьтта, къилбаседа махка, цара цунах, даймехкан а, шира а [Итали] цӀарах элира Литали, тайпанна цӀе елира литалаш аьлла, хьалха цхьа элп «л» а тоьхна, иза италихоша хӀинца а туху шайн маттахь.
> 
> 
> — Ян Длугош, «Польшин истори»

1. 1 2  Кеп:Книга:ВКЛЭ2
2. 1 2  *Эйдинтас А.* и др. История Литвы. — Вильнюс, 2013. — С. 13.
3. ↑  *Дубонис А.* Проблемы образования Литовского государства и его отношений с Галицко-Волынским княжеством в новейшей историографии Литвы Архивйина 2016-08-17 — Wayback Machine // Княжа доба: історія і культура. — 2008. — Вип. 2. — С. 156.
4. ↑  *Дини П.* Балтийские языки. — М.: ОГИ, 2002. — С. 203. — ISBN 5-94282-046-5.
**Леча** — (инг. *Falcon*, оьрс. *Сокол* олу). Вай ламанан леча олу, лаьмнашкахь леча хуьлу дела. Амма леча лахарчу аренашкахь а, хьаннашкахь а хуьлуш ду. Ира а, деха а ду цуьнан тIемаш. ЦIога деха ду цуьнан. Когаш тIехь месаш йац. ЗIок хIотталучохь чохчаман шед бу. Ядар сиха ду, чехка тIам а тухуш. ХIаваэхь накха тухий дожадо цо муьлхха а олхазар, къиг а, бад а, кхокха а. Бен ламанан даккъашкахь тIулган бердашкахь бо лечано. Дукха хьолахь кхоьчу олхазаран бен схьабоккху цо. ХIоьаш апрель-май баттахь до йа шиъ, йа кхоъ, йа диъ. ХIоьаш, цIиэлла а етталуш, ал басахь хуьлу. Iаьржа а, сира а, бероза а, ал а бос болуш хуьла лечарчий. БIаьргаш кIелахь Iаьржа томмагI хуьлу цунна микх ду а моьттур долуш. Когаш можа бу. Леча - олхазар зуламе лерина дац. Цундела иза ларор вайн декхар ду.

Суьрташ
-------

* 
* 
* 
*

Хьажа. кхин
-----------

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------
Мазаца бошхап Урданехь
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Маза (маьӀнаш).
**Маза** йа **мазат** (Ӏаьрб. **مَزة**, желт. *μεζέ*, болг. мезé, макед. мéзе, схьадаьлла туркойн *meze*, юьхьанцара гӀажарийн *مزه* «чам, тӀекхоллург») Малхбален Лаьттайуккъера хӀордан йистехь — тӀекхоллучийн йа кегийра даарийн, дукха хьолахь ло вахоран маларшца, масала *къаркъанца*, *узоца*, *ракыца*, *ракияца* йа тайп-тайпана чагӀаршца.

Ливанан кухнехь а, Кавказехь а, алсама Эрмалойчоьн а, Гуьржийчоьн а кухнешкахь, и даар охьадуьллу тӀекхоллург санна, доккхачу дааран дакъа санна. Нагахь, мазаца вахо маларш дацахь, цунах Ӏаьрбийн дашца олу *мукъаббилат*.

Туркойн мазан бошхап
Желтойн маза: зайтдаьтта тоьхна, орегано тесна, зайташца, бепигца кечдина фета нехчанца бошхап
Туркойчохь, *мейхан* олучу меттигашкахь, *маза* охьадуьллу ракица (анисан аперитив). Туркойн маза лаьтта кӀайн нехчанах, пастанах, бӀараш йолу цӀиен бурчах, йогуртах, шийла баклажанан салатах, артишоках, далманех, жижиган авголех.

Желтойчохь а, Кипрехь а, маза — довха йа шийла, дукха хьолахь туьха тесна кегийра даарш. ХӀордан сурсаташ а охьадуьллу маза санна. Ресторанашкахь кечдеш долу мезех олу *мезедеполион*, хьалха дуьллу узо маларца.

Ливанехь маза къоман даар ду. Маза хуьлу жижиг доцуш, жижигца йа чӀераца. Тайп-тайпана тӀедаарш бошхап тӀекхоьхьу мосийттаза, пхиазза - иттазза. Даарш охьадахкаран стандартан рагӀ ю, хьалха охьайохку зайташ, тахиниш, салаташ, йогурташ, тӀаккха хасстоьмаш а, хӀоьаш а тоьхна даарш. Цул тӀаьхьа кегийра жижиган йа чӀеран даарш, тӀаьххьара, охьадохку коьрта даарш, масала, гриль тӀаьхь жижиг. Тайп-тайпанчу хӀума юучу меттигашкахь бес-бесара даарш хуьлу, шайн башхаллаш йолуш, амма охьадилларан схема хийца ца ло. Шеран заманашка хьожжий охьадохку даарш, масала, гуьйренан чаккхенгахь, жижиган метта ло этмаьӀиг. Кечдеш алсама даарш долу дера, дерриг даа аьлла а дац.

Сербехь мазан йукъайогӀу нехча, тӀуо, салями, кхагийна хьакхин жижиг, тайп-тайпана кепара бепиг, ткъа Боснехь а, Герцеговинехь а иза лаьтта онда нехчанех, тӀуох, дакъийна бежанан жижигах, шоврах, дакъийна йоьхьех.

Албанехь мазан бошхап лаьтта *прошуттох* (Ӏуьргаш долу хьакхин жижиг), салямих, шовранара нехчанех, цаьрца ло кхаьрзина бурч йа зайташ.

Хьажа кхин а
------------

* Тапас
* Банчан
* Димсам

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Merriam-Webster Online — *определение мезе*
2. ↑  Encarta Dictionary Online — *определение мезе* Архивйина 2009-02-21 — Wayback Machine
3. ↑  Alan Davidson, *The Oxford Companion to Food*, Oxford University Press, 1999, pp. 500—501.

Хьажоргаш
---------

* 

* Викигуламан логотип Викилармехь йу **Маза (даар)** теман медиафайлаш
**Георгий Данилович Ильяшенко** (1918 шеран 1 май, Зеленокумск, Ставрополан губерни[d] — 1987 шеран 2 август, Каспийск, ДегӀастанан Автономин Советийн Социалистийн Республика) — кеманхо, лейтенант, советан-японан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Ильяшенко вина 1918 шеран 1 майхь Ставрополан губернин Воронцово-Александровски юртахь ахархон доьзаллехь. Цо чекхйаьккхира Соьлжа-ГӀалан № 3 школехь ворхӀ класс. ТӀаккха цо эчиг некъан белхалойн клубехь фотограф болх бира. Цул совнах цо дийшира Соьлжа-ГӀалан аэроклубехь.

1939 шо дуьйна Ильяшенко ХӀордан Эскарехь вара. Цо чекхйаьккхира Ейскан ХӀордан Эскаран авиацин училище. Цо дакъа лецира 1945 шарахь хилла болу советан-японан тӀамехь.

Ильяшенко вара Тийна океанан флотан ХӀаваан Эскаран ницкъан 2-гӀа минийн а, торпедийна а авиацин дивизин 4-гӀа минийн а, торпедийн а авиацин полкан кеманхо. Иза кхузза тӀеман тӀемавалар кхочуш дийра Расин портан тӀе а (хӀинца Корейн Халкъан Демократин Республикан Начжин гӀала), япоски хӀордан эскаран некъашна тӀа а. Авиацин звенон декъахь цо шиъ мостагӀийн транспорт хибуха дахийтира. Шен тӀаьххьара тӀемавалар хенахь цо мостагӀин хинкеман торпедаш туьйхира, амма цуьнан кеманах цӀе елийра. Ильяшенкос шен догуш долу кема хин тӀе охьахаийра.

1945 шеран 14 сентябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца цо гайтина майралла бахьнехь кеманхон лакхара лейтенантан Георгий Ильяшенкон йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

1947 шо дуьйна лакхара лейтенант Георгий Ильяшенко тӀаьхьаллоне велира. Иза Каспийскехь Ӏаш вара. Ша пенсе вахаллалц цо болх бира Махачкалан кеманийн предприятехь. Иза велира 1987 шеран 2 августехь.

Дагахьлаттавар
--------------

Каспийскехь болу ураман тиллира Ильяшенкон цӀе. Иза Ӏийна цӀин тӀехь хӀоттийна мемориалан у

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5   Ильяшенко, Георгий Данилович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

* Ильяшенко, Георгий Данилович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
**Ингалсан-франкин-оьрсийн барт** — 1915 шеран 18 мартехь Антантан пачхьалкхашна юкъахь бина къайлаха барт, цуьнца Йоккха Британи а, Франци а реза хилира бӀешеран Малхбузан хаттар Истамбул шен Ӏаьржа хӀордан хидоькъешца Российн империн дӀаяларца чекхдаккха, цуьнца хийцина Хункар-мехкан азин декъера латташ шайна дуьтург.

И барт бахьана долуш Хункар-мехкан исторехь дуьххьала кхаа яккхийчех пачхьалкхийн коалицин дуьхьал латта йийзира. Истамбулах мах хила безара Россис йолийна хӀордан-тӀеман Босфоран операци. Оьрсийн флота дакъа ца лаьцча Дарданеллан операцихь ингалсан баьччаллин аьтту ца хилира, амма 1917 шарахь Цхьана ханна йолчу правительствон арахьарчу гӀуллакхьийн министро П. Н. Милюковс тӀечӀагдайтира бартхошка, 1915 шарахь бина барт ницкъехь хилар.

Октябран революци хиллачул тӀехьа Ленина кхайкхам бира (1917 шеран 3 декабрехь) Малхбален бусулба къинхьенамхошка, цуо къайлаха барт хилар даржийра, дӀахьедира, «дӀаваьккхинчу Керенскис бийцина, дӀаваьккхинчу паччахьан Истамбул схьаяккхарехь хилла къайлаха барташ, иэтӀийна, хӀаллакбина» аьлла.

Хьажа иштта
-----------

* Российн империн мохк кхоллабалар
* Российн империн хила дезаш долу мехкаш
* Сайксан — Пикон барт
* Хьалхарчу дуьненан тӀеман Гергарчу малхбален тӀеман гӀуллакхан театр
* Кавказан фронт (Хьалхара дуьненан тӀом)

Билгалдахарш
------------

1. ↑  В. К. Шацилло. Первая мировая война 1914—1918: факты, документы. Москва, 2003. С. 107.
2. ↑  Bertran Russell. *Pacifism and Revolution, 1916-18*. ISBN 9780415094108. Page 140.
3. ↑  Англо-франко-русское секретное соглашение 1915. // Дипломатический словарь. М.: Государственное издательство политической литературы. А. Я. Вышинский, С. А. Лозовский. 1948.
**литературин мотт** - нийса ларъян езаш норманаш а, бакъонаш а йолу йозанан говза мотт бу.
Иза халкъан маттах хуьлуш бу, яздархоша а, поэташа а, Iилманчаша а, хьехархоша а, журналисташа а, артисташа а, литературни критикаша а, гIарабевллачу хьакъалдолчу наха а, йукъараллин деятельша а халкъан мотт шарбеш, нисбеш, тобеш, норманашка, бакъонашка берзош, кхиош, хазбеш.

### Хаам

Литературни меттан норманашший, меттигерчу меттан дешнашний юкъахь башхо ю. Меттиган маттах *диалект* олу, ткъа меттигерчу меттан дешнех *диалектизмаш* олу.

Билгалдахарш
------------