recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
|  |
| --- |
| 
**Ислам**بسم الله الرحمن الرحيم |
| 
Исламан бӀогӀамаш

|  |
| --- |
| ШахӀадат · Ламаз · Марха кхабар · СагӀа (закат) · Хьаьж дар |


Динах тешар

|  |
| --- |
| АллахӀ · Маликаш · Пайхамарш · Къуръан ·Къемат-де · Хир долу хӀум лелаш хилар  |


Истори а, вегалш а

|  |
| --- |
| Мухьаммад · Халифаш · Сахьабаш · Ансараш МухӀаджираш · 12 имамаш |


Коьрта дешарш

|  |
| --- |
| Суннизм · Шиизм · Исмаилизм · Ибадизм Суфизм · Салафизм ·Ваххабизм · Ашариташ · Матуридизм · Мутазилиташ |


Жайнаш а, законаш а

|  |
| --- |
| Къуръан · Суннат · Сира ШариIат · Фикх · МазхӀабаш |


Культура а, йукъаралла а

|  |
| --- |
| Демографи · Стаго зуда ялор · Зударий · ЦӀераш · Исбаьхьалла · Маьждигаш · Календарь · Деза денош · Философи · Калам |


Хьажа иштта

|  |
| --- |
| Глоссари · Ислам Ӏамор · Цхьа дела хилар Эсхатологи · Критика · Жайнан адамаш |

                              
 |

**Сахьа́би** (Ӏаьр. الصَّحَابِيّ‎‎), дукхаллин терахь **асхьа́баш** (Ӏаьр. الأصحاب‎‎), йа **сахьа́баш** (Ӏаьр. الصحابة‎‎) — иза исламан термин йу хӀор Мухьаммад пайхамаран ﷺ дуьхьал а кхетта, цуьнга иман а диллина, ислам динехь а волуш дӀакхелхинчунна лелош. Иштта асхьабех бу дуьххьара исламан элчаналла дӀадаьхьнарш а, Мухьаммад пайхамаран ﷺ ансараш а, цунна гӀо дина болу, цуьнца накъосталла а лелийна, цуьнца иман а диллина, цу тӀехь дӀакхелхинарш а бу. Асхьабаш Мухьаммад пайхамаран ﷺ дахаран дукхах долчу декъехь цуьнца цхьаьна хилла бу, ислам дине кхайкхам бина чул тӀаьхьа. Исламан элчаналла дӀакхачош цара гӀо а дина цунна, масийттаза иза кӀелхьара а ваьккхина. Мухьаммад ﷺ дӀакхелхина чул тӀаьхьа, асхьабаша халифат тӀелецира, «нийсачу новкъахь болчу халифийн зама» олуш йевзачу заманахь. ТӀаккха уьш шахьаршкахь дӀасабаьржира исламан Ӏилманаш а, жихӀад а даржо, иштта гӀаланаш а, пачхьалкхаш а схьайаккхархьама. Асхьабаш куьйгалла дина дуккха а исламан тӀемашкахь: Шемахь а, Мисарахь а, Персойн махкахь а, Хорасанехь а, ХӀиндехь а, МаварааннахӀр-махкахь а.

Къастам
-------

Терминан къастам усулхошна а, мухьаддисашна а гергахь тайп-тайнапара бу Мухьаммад пайхамаран ﷺ сахьаби хила мел хан йеза аьлла. Усулхошна гергахь сахьабин къастам: «*Мухьаммадна* ﷺ *дуьхьал а кхетта, цуьнга иман а диллина, цуьнца дукха йеха зама йаьккхинарг ву*». Ткъа мухьаддисашна гергахь: «*Бусалба волуш цунна* ﷺ *дуьхьал мел кхеттарг ву, шен ислам дин тӀехь дӀа а кхелхина, цуьнца сухьбаталла (сахьабалла) дахделлехь а, йа ца деллехь а*».

Билгалдахарш
------------

1. ↑  تعريف و معنى صحابة في معجم المعاني الجامع - معجم عربي عربي
**Арсаханов Исраил** (1916 шеран 16 декабрь, Теркан область, Хаси-Эвлан кӀошт) — филологин Ӏилманийн доктор, профессор. РСФСР-н Ӏилманан хьакъволу гӀуллакххо. Исраилан де цӀе йара Ӏабдулгамид.

Биографи
--------

Вина 1916 шеран 16 декабрехь Теркан областан (хӀинца ДегӀаста), Хаси-Эвлан кӀоштахь. Дешна Шури-ГӀаларчу хьехархойн училищехь, Ленинградерчу университетан филологин факультетехь. 1959-чу шарахь дуьйна белхаш бо Нохч-ГӀалгӀайн Ӏилманан-талламан институтехь а, Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институтехь а (тӀаьхьо — университет). Еххачу хенахь оцу институтан нохч-гӀалгӀайн филологин кафедрин куьйгаллехь лаьтта.

### Белхаш

Ӏилманан дуккха а белхийн автор ву профессор И.Арсаханов. Царах коьрта лара догӀу: Аккинский диалект в системе чечено-ингушского языка. Грозный, 1959; ХӀинцалерчу нохчийн меттан лексика. «Известия ЧИНИИИЯЛ» Т. 5, Грозный 1964; Чечено-аварские языковые встречи. Тезисы докладов. Махачкала, 1965; Чеченская диалектология. Грозный, 1969. Ӏилманан белхан лаккхара мах хадош, Арсаханов Исраилна совгӀат динера «РСФСР-н Ӏилманан хьакъволу гӀуллакххо» сийлаллин цӀе йаларца.

### Валар

Ӏилманчин кхалхар хилла 1989-чу шарахь.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Нохчийн маттаца шайн дахар доьзнарш 23.04.2016
2. ↑  Ученый, исследователь, добрейшей души человек… 19.07.2016
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа БежӀу (маьӀнаш).
Кхуза хьажош ду дехар «Жима Ӏу». ХӀокху темин оьшу ша агӀо.
Куликов Иван. Ӏу-кӀант. 1909
А. С. Степанов. Байданехь. 1900—1910
ЖаӀу
Ковбой 1887 шарахьГаучон даьхнашца болу болх Корриентес провинцехь, Аргентина.
**БежӀу** — даьхниӀалашдархо, даьхнийлелорхо, даьхни дажо стаг.

Сурт хӀоттор
------------

Дика бежӀун дика йевзина ца Ӏа дажоран хан а, меттиг а, царна хаьа дийнаташна тӀехь Ӏуналла дан, цомгаш хилча а, дестарш хилча а сихха гӀодан хаьа. Славянийн — даьхний Ӏалашдарца а, лардарца а доьзна Ӏадатехь а, динехь а коьрта персонаж. Дийнаташца а, ораматашца а къамелаш даран къайленийн декъахо лору, адамашна а, «эхартна» а йукъара лору. Бежан аьтту хуьлийта цхьа могӀа Ӏадатан гӀуллакхаш до бежӀуно. Цхьацца славянийн регионашкахь бежӀун чӀогӀа леерам хуьлу: Оьрсийн Къилбаседехь иза лорура хьуьнан алмазца а, жинашца а уьйр йолу холмачхо; Карпаташкахь коьрта бежӀуно (bača) меттигера дарбанаш лелочуьн функцеш кхочуш йо, ткъа цул сов — неха бежера шура схьайоккху холмачхочуьн а.

Цхьа могӀа скандинавин мехкашкахь Ӏу-кӀенташа бажа тӀекхойкху башха махьарца кулнингца.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  «Пастух» в словарях русского языка — Яндекс. Словари(ТӀе цакхочу хьажорг)Кеп:Мёртвая ссылка
2. ↑  Плотникова, 2004, с. 637.
3. ↑  *John White, Jean Christensen, Kimmo Kornhonen.* New Music of the Nordic Countries. — Pendragon Press, 2002. — С. 503. — 624 с. — ISBN 9781576470190. Архиван копи 2020 шеран 13 июнехь дуьйна Wayback Machine тӀехь

Хьажоргаш
---------

* Пастух (big-fermer.ru)
* Пастушеская обрядность в Муромском районе Владимирской области (culture.ru)
**Ахме́д Султанали́евич Ата́вов** (1961 шеран 23 февраль, Хаси-Эвл, Дагестан, РСФСР, СССР) — нохчийн паргӀата кепара латархо, СССР а, Российн а, Европин а, дуьненан а чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, абсолютни йозаллин категорехь дуьненан чемпион, дуьненан Кубок йаьккхинарг, СССР Сийлахь спортан говзанча (1989).

Биографи
--------

Лата Ӏама волавелира 1974 шарахь Хаси-Эвлехь. Цуьнан хьалхара тренер вара Салимхан Нуцалханов. 1977 шарахь шен тренерца цхьана иза Черкесске дӀавахара. 1982 шарахь цо чекхйаьккхира Карачаево-Черкесски пединститутан фазкультуран факультет.

1983 шарахь иза Красноярске дӀавахара. Цигахь цуьнан тренер вара Дмитрий Георгиевич Миндиашвили. 1987 шарахь цо СССР чемпионатехь дато мидал йаьккхира. Иштта цу шарахь цо йаьккхира дуьненан Кубкан дато мидал. 1988 шарахь цо дуьненан Кубок йаьккхира.

1989 шарахь иза СССР а, дуьненан а чемпион хилира, дуьненан абсолютный чемпион а хилира. Ахьмад ву дуьненахь цхьаъ бен воцу паргӀата кепара латаран дуьненан абсолютный чемпион.

1991 шарахь спорт йитинчул тӀехь иза Москва дӀавахар. Цигахь цо бизнес лелира. Тахана Хаси-Эвлахь вехаш ву иза.

Хьажоргаш
---------

* Ахмед Атавов
* Абсолютный чемпион

|  |
| --- |
| 
П:  **Спорт** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Бамба (маьӀнаш).
Бамба баран аьргалла — бамбин бот
**Бамба** — тайп-тайпана агӀора шайна йукъахь вовшех хьаьрчина кӀеда тайнийн масса. Халкъ-нехан дашехь дукха хьолехь кхетадо **медицинин бамба** (лат. *Gossypium*) — 95 % сов клетчаткех лаьтта, тайнаш клеткех даьлла эпидермин хӀух йаьлла бамбин (*Gossypium* L.) кеп. Адамо кӀайдина тайнаш даржжалц медицинин бамба кечбора аьрга бамбанах.

Истори
------

XX бӀешо йуккъе даххалц медицинехь коьртаниг лелабора аьрга бамба, цул тӀаьхьа цуьнца цхьаьна баржа болабелира вискозин бамба. 2011 шарахь Россехь дендина ормин бамба бар, цунна йукъахь медицинин Ӏалашонна а.

Лелор
-----

Медицина йоцуш, куьйга бина бамба шуьйра лелабо гӀишлошйарехь йовхонан- а, гӀовгӀанан а изоляци гӀирс санна; химин промышленностехь — тӀуналлаш а, газаш а цӀанйеш.

Хьажа кхин а
------------

Викидошаман логотипВикидошаман логотип Викидошам чохь бу йаззам **«бамба»**
* Аьхна куртка
* Минералан бамба
* Шекаран бамба

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Анна Кошелева. В России научились делать вату из льна.(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).
**БангӀара** (страби́зм, от желт.-шира. στρᾰβής — *гома*, йа гетеротропи́, схьадаьлла желт.-шира. ἕτερος — *кхин* + желт.-шира. τροπή, τροπά — *дӀахьаьвзийла*) — хьожучу объект тӀера хьажаран семанаш дӀатаӀар, цуьнца буху бӀаьгийн координацин болх, гаран объект тӀехь ший а бӀаьрг сацо хала хуьлу. Объективан симптом — бӀаьрган пардон симметрин хьал дац, бӀаьрг-негӀарийн йисташца а, сенашца а.

БангӀараллин кепаш
------------------

БангӀаралла шина кепара хуьлу: вечу хенахь дуьйна йерг (йа винчу хьалхара 6 баттахь гучуйаьлла) а, схьаэцна а.

Дукха хьолехь къаьстина бангӀаралла хуьлу анакепара: чучча бангӀара (convergent strabismus йа esotropia) а, дӀасхьа бангӀара (divergent strabismus йа exotropia); амма наггахь хила тарло хьала-охьа а (хьалатаьӀна — гипертропи, охьатаьӀна — гипотропи).

* БангӀаралла, цхьа бӀаьрг йа ши бӀаьрг разхьежаре терра, декъало монокуляран а, альтерниран а.

* Монокуляран бангӀара волчуьнан гуттаренна а цхьа бӀаьрг агӀор хьоьжу, иза адамо цкъан а лела ца бо. БангӀара волчуьнан са дика ца го. Коьртан хье булу бангӀара ца хьоьжучу бӀаьрго ло хаамашка, вукха бӀаьрган хаамаш ца боьшу. БангӀара бӀаьрг хьажаран актехь дакъа лоцуш ца хуьлу, цундела цунна гаран функцеш лагӀло. БангӀарчу бӀаьрго болх ца барна лагӀделлачу бӀаьрсих олу дисбинокуляран амблиопи. Нагахь бангӀарчун бӀаьрса метахӀотто таро йацахь, бангӀаралла нисдо косметикин сакхт санна.

### Ботоксца бӀангӀараллин дарба лелор

БангӀаралла — берийн патологех угара дукха хуьлучех цхьаъ йу. 85 % пациентех и цамгаран дарба хирургин нисдарш ду, 15 % бангӀарнаш тобан таро йу консервативан дарбанан гӀоьнца.

БангӀараллин хирургин Ӏалашо — бӀаьрган хӀоъ нисбар, тӀаьхьа бинокуляран (шина бӀаьрган) а, стереоскопин (чулацаман) а бӀаьрса кхиор.

Хирургин дарбанан экспериментан хьесапех цхьаъ ду бӀаьрг лело оьзган ботулотоксин маха тохар. Баккхийчарна а, берашна а дарбанна леладо уьш.

Оцу хьесапан механизм йу, оьзг сацайо мехо, тӀаккха шен агӀор дӀа ца ийзайбо бӀаьрг.

Хьажа кхин а
------------

* Медиафайлаш Викилармехь

* Офтальмоплеги
* Амблиопи

Хьажоргаш
---------

Косоглазие: причины, симптомы и аппаратное лечение

*

Билгалдахарш
------------

1. ↑  база данных Disease ontology (инг.) — 2016.
2. 1 2  *(unspecified title)* — 2018-06-29 — 2018.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Берие (маьӀнаш).
**Берие** историн агӀор Йуккъера Азехь а, Кавказехь а — говр а, герз а лело говза волу, доьналла, хӀуъа а лалуш волу дошло.

Истори
------

ТӀемлойн маьӀнехь бериех лаьцна хьахадо Зафар-намес (XV бӀешо) а, Бабур-намес (XVI бӀешо) а. Берие дош хьахадо шен «Истмала гавураш хӀинца сий ойу» цӀе йолчу байтехь А. С. Пушкина (1830 шо)

Керста боцучу махкахойн совгӀаташна тӀаьхь, керстачеран Сийлахь нехан суьрташ (Сийлахь Георгийн, Сийлахь Владимиран, Сийлахь Аннин иштта кх. дӀа) хийцира Российн империн пачхьалкхан хӀостца — ши корта болу аьрзунца. ТӀаккха а ламанхоша сихха тӀедиллира шайн совгӀаташ Георгийца хийцар, цунах цара лерамца «берие олура», ткъа хӀостах ца башарца «котам» олура. Правительство царна дуьхьала йахара. Сийлахь Георгий совгӀаташна тӀе йухаверзийра.

Говр лелор, Росси, 1834 — 1836 шераш.

Хьажа кхин а
------------

* Клипер «Берие»
* Дошло

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Бабур-наме, с.52
2. ↑  А. С. Пушкин. «Стамбул гяуры нынче славят…»
3. ↑  *Г. А. Мурашев*. Титулы, чины, награды. — СПб. 2001, с.160

Викидошаман логотипВикидошаман логотип Викидошам чохь бу йаззам **«берие»**

Хьажоргаш
---------
**Биологин систематика** — Ӏилманан дисциплина йу; цуьнан декхар ду дийначу организмийн классификацин принципаш таллар а, органин дуьненан система йарехь оцу принципшах пайда эцар а. *Классификаци* дешан маьӀна ду — йерриг а йолушйолу а, хӀу дайна а организмаш системехь дӀайазйар а, уьш оцу системехь дӀасанисйар а.

Систематикан Ӏалашонаш а, принципаш а
-------------------------------------

Систематико билгалдоккху:

* вайн гонахьара муьлххачу а чохь са долу организмийн билгала дӀахӀоттам *(структура)* бу.
* и дӀахӀоттам иерархи кепехь бу, вуьшта аьлча, тайп-тайпана таксонаш хадданза вовшашца муьтӀахь бу.
* и дӀахӀоттам чекхбаллалц талла йиш йу, вуьшта аьлча, дуьззина а, дерриг чулоцу а органически дуьненан система йан таро йу.

Кхузаманан дийначу организмийн классификацеш иерархи принципца хӀоттийна йу. Тайп-тайпанара иерархин барамийн (даржийн) шен цӀерш йу (уггар лакхарчу тӀера уггар лахарчу тӀекхаччалц): дуьне а, тайпа йа дакъа а, класс а, тоба йа раж а, доьзал а, тайпа а, кеп а.

Лакхара пачхьалкх йа биологин домен — керла йукъабаьккхина кхетамаш бу.

1990-чу шарахь и кхетам белира Вёзе Карло. Цу хьокъехь цо йукъадаьккхира йерриг биологин таксонаш кхаа домене йекъайалар: 1) эукариоташ (клеткаш чохь хӀоъ (ядро) долу йерриг организмаш йукъайогӀу домен йу); 2) бактереш; 3) археиш а.

Таксонийн цӀерш а, йазйар а
---------------------------

ХХ б1ешеран йуххьехь систематикехь билгалъелира ворх1 таксономикан категореш:

* *дуьне* — regnum
* *тайпа* — phylum (ораматийн тайпа — divisio)
* *класс* — classis
* *тоба* (ораматийн *раж*) — ordo
* *доьзал* — familia
* *тайпа* — genus
* *кеп* — species

Иерархи
-------

1. Биота / Лакхара домен
2. Лакхара дуьне / домен
3. Лахара домен
4. Дуьне
5. Лахара дуьне
6. Лакхара тайпа / лакхара дакъа
7. Инфратайпа
8. Тайпа / дакъа
9. Лахара тайпа / лахара дакъа
10. Лакхара класс
11. Класс
12. Лахара класс
13. Инфракласс
14. Лакхара тоба / лакхара раж
15. Тоба / Раж
16. Лахара тоба / лахара раж
17. Лакхара доьзал
18. Доьзал
19. Лахара доьзал
20. Триба
21. Лахара триба
22. Тайпа
23. Лахара тайпа
24. Лакхара секци
25. Секци
26. Лахара секци
27. Сери / МогӀа
28. Тайпа
29. Лахара кеп
30. Сорт / Тайпа
31. Тайпа / Инфратайпа
32. Лахара тайпа
33. Форма
34. Лахара форма
35. Вариетет

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Шипунов А. Б. .* Основы теории систематики: Учебное пособие. — М.: Открытый лицей ВЗМШ, Диалог-МГУ, 1999. — 56 с.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Аьчкапхьар (маьӀнаш).
Аьчкапхьар болх беш

**А́ьчкапхьа́р** — довха металл кечдо пхьар.

Аькапхьеран говзалла
--------------------

Аьчкапхьеран белхан коьрта гӀирс — металлаш: эчиг (болам), ткъа кхин а цӀеста а, цуьнан лаламаш (борза…), даша, мехала металлаш. Аьчкапхьеран говзаллин йукъадоьду: паргӀата тусар, аьчкапхьеран тӀелатор, лалор, цӀестаца хӀума латор, йовхонца металл тодар, кхин дӀа а.

Истори
------

### ЦӀестан бӀешо

Коьрта йаззам: **ЦӀестан бӀешо**
Адамаша карадерзийна хьалхара металлаш дара деши, дети, цӀеста, цуьнан лаламаш. Иза доьзна дара и металлаш бӀелиг кепара хиларх, химин агӀора чӀогӀа хиларх, шийлачу хьолехь уьш кечдан атта хиларх. ЦӀеста атта лаларо, цунах адамо лало дуьххьарлера металл дира. Карийна шира цӀестин гӀирсийн терахь хӀоттийна вайн эрал VII эзар шо хьалха аьлла. Уьш кечлуш ухку хазаллаш йара бӀелиган цӀестах йина (туьтиш, чӀепа экъанех йина турбанаш.). Цул тӀаьхьа йукъадолу металлургин цӀеста а, цӀестан кхечу металлашца лаламаш а (хӀоттаме ца хьоьжуш, историкаша борза олу). Нисса лаламаш (мышьякан, гӀелин, кхин а борзанаш), уьш чӀогӀа хиларна а, даа атта ца даларна а, технологин металл санна хьалхара меттиге хӀоьттира (белхан гӀирсан материал). Уьш хилира кхоллалучу лаламийн металлургин бух.

ЦӀеста тӀехула долу маьӀданан меттигаш дукха йац. Шира дуьне кхиарна ладаме йолу цӀеста доккху меттигаш йара Жима Азехь, цигара бахархоша дуьххьала карайерзийра цӀеста даккхаран а, лалоран а говзалла. Иштта, цӀестан маьӀда кӀезиг долу Мисара, иза чудохьура Синайн ахгӀайрен тӀера. Шира мисархоша цӀеста билгалдоккхура «анх» иероглифца, цуо билгалдоккхура гуттаренна дахар, Венера планета, стен хӀума. ЦӀестан желтойн цӀе «халькос» йу, иза тиллина Эвбей гӀайренан коьртачу гӀалин цӀарах, оцу гӀайрен тӀехь дара цӀестан маьӀданаш, цигара шира желтойш доккхура цӀеста. Руман, цул тӀаьхьа латинан металлан цӀе «купрум» схьадолу Кипр гӀайренан латинан цӀарах (шен рогӀехь, иза схьадолу ассирийн «кипар» = цӀеста). Коьртаниг гӀайренан тӀехь цӀеста доккхура, арадоккхура гӀорзанашкахь, бугӀан некъан кепара. Гергахь долчу мехкашка, масала Шема, арадоккхура маьӀда. Цунах лаьцна дуьйцу Рас-Шамрехь карийначу маьӀдано (схьадалар чӀагӀдо анализаша).

Хьажоргаш
---------

**Аьчкапхьар:*** МаьӀна Викидошамехь
* Медиафайлаш Викилармехь

* История изготовления кованых изделий
* Словарная статья «Аьчкапхьар» в 2-х т. энциклопедии «Мифы народов мира»
* Образ хромого аьчкапхьара в мифологии
* Мир ковки — сайт для аьчкапхьаров и интересующихся ковкой
* Журнал о металле — журнал Творческого союза «Аьчкапхьары и мастера художественного металла Украины» Архивйина 2016-03-01 — Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Библиографин каталогашкахь | 
* NKC: ph567282

 |
**Абдул-Хами́д Махму́дович Бисли́ев** (1944 шеран 1 июнь, Семипалатинскан область, Кхазакхийн ССР, СССР — 1991 шеран 11 ноябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — физикин-математикин Ӏилманийн доктор, профессор, Нохчийн пачхьалкхан университетан проректор, СССР мисарболатан хиламийн коьрта говзанчах цхьаъ.

Биографи
--------

Вина 1944 шарахь Семипалатински областехь. Цуьнан да вара математикин хьехархо. Цо марзйира шен берашна математика. 1969 шарахь Абдул-Хьамидас чекхйаьккхира Москохан пачхьалкхан университетан физикин факультет. Циггахь цо чекхйаьккхира аспирантура а, кандидатан диссертаци а.

1972 шарахь иза Нохчийн пачхьалкхан университетехь болх бан волавелира. Цу хенахь университетан физикин факультетехь цхьаъ бен лаборатори йацар. Бислиевс кхоьллира керла Ӏилманийн гӀирс болуш мисарболатан хиламийн лаборатори. Кхано оцу лабораторехь кечъйира масийтта кандидатан диссертаци а, Бислиеван шен докторан диссертаци а.

Иза вара СССР коьрта мисарболатан хиламийн физикин коьрта говзанчах цхьаъ. Цо арахийцира 60 сов Ӏилманийн болх. Царех цхьабераш кхоьчу пачхьалкхашахь арахийцира. Цо тоьлла вузийн а, Ӏилманийн-талламийн институтийн а Ӏилманийн тобанашца цхьана болх бора: Москохан пачхьалкхан университетан физикин факультет, А. А. Байкован цӀе йолу институт а, СССР Ӏилманийн академи а, МГУ ядеран физикин Ӏилманийн-талламийн институт а, МГУ физически факультетан мисарболатан проблемийн лаборатори а. Бислиев ларар бахьнехь Нохч-ГӀалгӀайн университетан физикин кафедра йара лараме Ӏилманийн проекташкахь дакъа лоцуш. Бислиевс кечъйина университетехь хилира Йерригсоюзан физикин конференциш.

Валар
-----

Профессор Абдул-Хамид Бислиев вийра 1991 шеран 11 ноябрехь цо шеца волу хьехамийн Ӏилманийн доктор, профессор, Нохчийн пачхьалкхан университетан ректор Виктор Абрамович Кан-Калик гӀо даккхаран бахьнехь. Кан-Калик а, Бислиев а цхьана аравелира университетера. Герз долу неха тобанас ректор схьа а лецна машен чухаийра. Царна новкъало йан гӀерташ волу Бислиев автомат тоьхна вийра.

Профессор С. А. Никитинс ядира цуьнан зудчунга:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | … Кризис йолу хенахь ле тоьлла нах… Иза иштта вара… Абдулла оьзда стаг вара. Аса эрадара иза къонахчун дог долуш стаг вара, силаллийн стаг. Цундела цо динарг ца хууш нисделла дац. Иза цуьнан турпалин дог хилар ду…
 | » |

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4  Наши однокурсники
2. ↑  Бислиев Абдул-Хамид. ЖЗЛ YouTube чохь

Хьажорагаш
----------

* Убийство Виктора Кан-Калика и Абдул-Хамида Бислиева Архивйина 2014-04-22 — Wayback Machine
* В Центральной библиотеке Грозного прошел вечер памяти проректора ЧИГУ Абдул-Хамида Бислиева
* Наши однокурсники
* Бислиев Абдул-Хамид. ЖЗЛ YouTube чохь

|  |
| --- |
| 
П:  **Ӏилма** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
Степан Бандера в Пласті (1923 рік)
**Степа́н Андре́евич Банде́ра** (укр. Степан Андрійович Бандера Степан Андрійович Бандера; 1 январь бутт 1909 — 15 октябрь 1959) — Украинин патриотшан коьрт стаг.

Биографи
--------

Бандера 1909 шарахь вар вина Стари Угринив ютах. 1919-1927 шо, доьша вара из Стиринский гимназий чохь. 1922 шарахь, Бандера Украйнан патриотша йукъе велар, доьхал болха бар цун разведкан отделаьхь, юх пропаганди отдели велар из. Лвован Университетахь (L'vovan Universitetäẋ) доьша хенахь Степан, анархистша цани лелаш вара.

1941 шо, июнан баттахь Украинин эскар, немсойша цани Лвов гIале чубеар. Схьажим хан ялч 30 июнан баттахь, Бандера цун доттагIий цани хьалецар, цар Украин Республикахь маршо тIелаьс дера. Степан, цуннан вежарий цани, Олексиц, Василийц, Заксенхаузен конц-лагерь чубиллар. Иза 1944 шо дали немцойн пленаьхь вара, цунна вержарий Освенцим лагераьхь белар.

Том дабаьлч, Бандера Муьнхен гIалахь айш вара. Цигара цо Украйнан маршонан ескар цани руководит дора. 1959 шо топа тоьгIa Сташинский Багдано вира иза. Йуха массарна хиар иза КГБ заказ яри.

Stepan Bandera monument in Ternopil.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Бандера, Степан Андреевич*** Викилармехь |

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Stepan Bandera // Энциклопедия Брокгауз (нем.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
2. ↑  Архив изобразительного искусства — 2003.
3. ↑  Stepan Bandera // Gran Enciclopèdia Catalana (кат.) — Grup Enciclopèdia, 1968.
4. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Общий нормативный контроль (GND) (нем.) — 2012—2016.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Бесни (маьӀнаш).
ЙоьӀан аьтту бесни
Адаман аьрру беснин мазин чкъор
**Бесни** (**беснин область**, лат. *bucca*) — адаман йуьхьан йа дийнатийн муцӀаран шинне а агӀонан дакъа, иза хуьлу мочагӀалан Ӏад тӀера лахара моччагӀалан лахара йистте кхаччалц. Бетан а, меран а декъех къастайо мерабалдийн харшо, тӀехьа кхин дӀайу лергауллера-Ӏовшу область. Беснин чкъор дуткъа ду, чӀогӀа тӀелатийна чкъоьран бухара клетчатко, цунна чохь ду пхенаш. Иннерваци йо беснин нерво[en]. Дийнатийн беснеш тӀера тӀеданаша гойту кеп къастаран хьесап.

ХӀоттам
-------

Беснешна тӀехула чкъор ду, йукъахь беснин оьзг йу, ткъа кхин а беснин махьаран дегӀ, йа Бишан махьаран шаьддаш, иза кхиина ду берийн.

### Хенийн башхаллаш

Берийн беснеш алсама гоьрга хуьлу чкъоьранна а, беснийн оьзганна а йукъахь гоьрга Бишан махьаран шед хиларна. Хенаца иза хуьлу чӀапа, беснин оьзганна йуха а болу.

Функцеш
-------

1. Дакъа лоцу йуург йууш: цӀубйеш; баганан хара ца йолуьйтуш. 2. Ларйаран (баганан харан меженашна):ларйо йакъайаларх; механика агӀор ларйо; химин агӀор ларйо (беснийн йекхоаийн секрецийн чоьтах – рН а, электролитийн концентрации а латтайо); ларйаран рефлексашкахь, баганан хара ша йасйарехь дакъа лоцу; иммунологехь (иммуноглобулинийн беснийн туьйнан йекхоийн секрецеш) дакъа лоцу.

Оьздангаллехь
-------------

Волынка локхучо йусийна беснеш
Лерг йуххе тӀара тохар — стаг башха сийсазваккхар, беснех дай куьг тохар йа беснех барт баккхар — малхбузен оьздангаллехь доттагӀаллин маршала хаттар.

Хьажа кхин а
------------

* Гуанчале
* Бесни тӀе барт баккхар
* Беснешна тӀера кӀаьгнаш
* ЦӀен басарш
* Маж
* Беснин мази[de]
* ТӀара тохаран синдром (инфекцин эритема, пхоьалгӀа цамгар)[en]
* Кхартанаш йолуш тоьхна Бельскийн — Филатовн — Копликан тӀеданаш[en]
* Беснийн экзостоз[en]
* Нома
* Бишан шеддаш дӀадахар
* Беснеш йаккхий хилар[en]
* Беснин реконструкци[en]
* Беснин пирсинг
* Беснийн тӀехьара тӀоьрмигаш
* Беснин садаӀар[en]
* Беснин цергаш[en]
* Беснин конусаш[en]
* Беснин шорте[en]
* Йуьхьан нерван беснин геннаш[en]
* Лергауллера туьйнан Ӏийдаргийн арадоккху харш
* Беснин пха[en]

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Мышцы и фасции головы Архивйина 2012-03-14 — Wayback Machine.
2. ↑  Щечная область. Топография щёчной области. Границы щёчной области.
3. ↑  Эритема инфекционная / Носов С. Д. // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1986. — Т. 28 : Экономо — Ящур. — 544 с. : ил.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Боьлак (маьӀнаш).
Ножан боьлак
**Боьлак** — хьуьнан коьрта массивех къаьстина йолу жима гӀаш долу диттийн хьун. Дитташ, дукхаха дерг, цхьа хан йолуш хуьлу. Масала, дакхан, махан, нажан боьлакаш. В. И. Дала кхин а, гӀишлошна гергара жима хьун, парк.

Кхин а цхьаьна хьесапашца йа Ӏалашонца къастийна хьуьнан дакъа.

Говзаллехь
----------

Дакхан боьлак. Куинджи Архипан сурт
Дукхаха болчу исбаьхьалчийн боьлак сурт дилларан сюжет йу, Ӏаламан йуьхь йу.

Оьздангаллехь
-------------

Дукхаха долчу къаьмнийн оьздангаллехь а, ламасташкахь а боьлак йеза меттиг йу. Иштта В. И. Далан маьӀнийн дошамехь дешан маьӀна ду: хьарам хьун, Ӏалашйина хьун, цӀена латтош йолу жима хьун.

Хьажа кхин а
------------

* Йеза боьлак

Билгалдахарш
------------

1. ↑  БСЭ.
2. 1 2  Даль, 1880—1882.
3. ↑  Толковый словарь Ефремовой Роща Архивйина 2018-10-25 — Wayback Machine // Ефремова Т. Ф. Новый словарь русского языка. Толково-словообразовательный. — М.: Русский язык, 2000

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Современной Украины

 |
| Библиографин каталогашкахь | 
* GND: 4471182-7

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Большаков.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Большаков, Александр.

**Большако́в Алекса́ндр Никола́евич** (вина 1946 шеран 27 августехь, Ленинградехь, ССРС) — советийн баскетболхо. Ловзар дӀахьо турсло. ССРС спортан хьакъ долу говзанча (1974).

Чекхйаьккхина Ленинградан хӀордкеманашдаран институт (1976).

Биографи
--------

Баскетболех ловза волавелла Петарбухан Смольнин кӀоштара (хӀинца Йуккъера кӀоштан дакъа) ишколехь.

1964—77 шерашкахь левзира «Спартак» (Ленинград) йукъахь.

Командехь Большаковх олура «пхьагал». «Спартакехь» ловзура ловзар дӀахьо позицехь. Баскетболхочун хаъал доккха сакхт дара — йуккъера дистанцера буьрка гӀуо кхоссара (3-очкон зона оцу хенахь йацара). Амма цуьнан доккха плюс дара: дуьхьалонехь жигара ловзар. Цунна хаара шен дуьхьала верг «меца» вита, тӀаккха дукха хьолехь, матчехь 20—25 очко кхуссу баскетболхой, майдан тӀера араволура пхи-йалх очкоца. Иштта, ДЧ-1974 цуо цӀенна дӀакъевлира америкахо Лукас Джон, дукха хан йалале КъБА седа хилла волу. Кондрашинас дери дарца, Большаков ДЧ-1974 уггаре дика вара командехь.

Чекхйаьккхира ЛКИ.

1978 шарахь дуьйна — ленинградан «Спартакан» берийн командийн, 1980—1991 шерашкахь — 1981 шеран ССРС хьалхейаккхаран борзанан совгӀатхочун — «Спартак» (Ленинград) божарийн командин тренер. Кхин а болх бина Кувайтан клубан командин тренер. Малайзин гулйина командин тренер хилла, иза цуо йалийра Къилба-Малхбален Азин хьалхейаккхаран толаме.

ХӀинца бизнес лелош ву.

Кхиамаш
-------

* Дуьненан чемпион 1974
* 1975 шеран Европин хьалхейаккхаран детин совгӀатхо
* 1975 шеран ССРС чемпион; детин совгӀатхо — 1970—74, 1976; борзанан — 1969
* 1975 шеран ССРС чемпион; детин совгӀатхо — 1970—74, 1976; борзанан — 1969
* ССРС къаьмнийн VI Спартакиадин 2-гӀа совгӀатхо (1975)
* Универсиада 1970 турниран толамхо
* Кад баьккхинчеран кедан толамхо 1973, 1975

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Александр Большаков. Под номером шесть
2. ↑  Петрович и Саша

Хьосташ
-------

* 100 лет российского баскетбола: история, события, люди: справочник / Автор-составитель В. Б. Квасков. — М.: Советский спорт. — 274 с.: илл. ISBN 5-9718-0175-9

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* ФИБА
* ФИБА

 |

| ⛭ ССРС команда — Дуьненан чемпионатехь 1974 – чемпион |
| --- |
| Байракх ССРС | 
* Павлов
* Паулаускас
* Милосердов
* Сальников
* Болошев
* Едешко
* С. Белов
* Томсон
* Харченков
* А. Белов
* Жигилий
* Большаков
* тренер: Владимир Кондрашин

 |

| ⛭ ССРС команда — Европин чемпионат 1975 – детин совгӀатхо |
| --- |
| Байракх ССРС | 
* С. Белов
* А. Белов
* Жармухамедов
* Сидякин
* Едешко
* Коркия
* Болошев
* Большаков
* Павлов
* Милосердов
* Жигилий
* Сальников
* тренер: Владимир Кондрашин

 |
Хенералифе
Хиральда
**Мавританин архитектура** — Къилбаседа Африкех а, Ӏандалусехь а берберийн а, испанин а хотӀан Ӏаткъамца кхолладелла архитектурин хатӀ.

Арахьара куц Кордован маьждиган
VIII бӀешо долалуш Ӏаьрбаша кхоьллира Испанехь халифат, иза XIII бӀешарахь жимъелира Гранадан эмирате кхаччалц, юьйжира 1492 шарахь. Лулахь керсталлин Малхбузе хилар, маврашна а, керстачарна йукъара ца совццу Ӏиттадаларш, Пиренейн ахгӀайрен физикин башхалла, дика ялташ кхуьу латташ, беркате климат, испанин маврашна баха аьтту болуш хьолаш ду. Уьш чӀогӀа къаьста кхечу махкашкара маврийн дахарх. Оцу хьоло орамера хийцина маврийн луьра, буьрса амал , кӀеда, оьзда, рыцарийн амалца, аьтту бина исбаьхьалла лакхара кхиаран.

Мавританин архитектурехь къастабан мега кхо мур: хьалхарчун масала ду Кордовера доккха маьждиг (хӀинца католикийн килс); шолгӀачун масала я дехьаваларан мур бу Хиральда а, Алькасар а Севильяра, ткъа кхоалгӀа муьро — мавританин хатӀан лакхара дикаллин мур — ло гуш долу сурт гранадан гӀаланийн Альгамбра а, Хенералифе а. Мавританин хатӀ къаьстина гучудаьлла тӀаьхьа Европин синагогийн архитектурехь.

Испанин мавраш хилла Африкин къилбаседа берд тӀиера маврашца чӀогӀа уьйр йолуш, уьш хӀинца а беха Тунисехь, Алжирехь, Мароккохь. Оцу уьйрано шинне а агӀора йолу архитектура тера хилар гайта езара. Баккъала а, вайга кхаьчна шира-Ӏаьрбийн архитектурин иэсаша вайна гойту испанийн-мавританийн гӀишлошкахь йукъара кепаш, иштта йолу нартолаш, когаш, бустамаш. Цуо дӀайохьуьйту Испанин исламан исбаьхьаллин тӀаьххьара муьрал, дукхах дерг XII бӀешерал хьалхарчу хене, оцу хенахь испанин а, африкин а Ӏарбашна йукъара юкъаметтигаш чӀогӀа гергара яра. Иштта, Мароккон коьрта маьждиган мимарш чӀогӀа тера ю Хиральдаца, тӀаккха теша а мегар ду дийцарах, уьш йинарг тӀаьххьарниг йина Гебр хилар.

Мескита
-------

Кордован маьждиган чоьхьара кеп
Дуьххьарлера кордован халифа, Ӏабдуррахьмана, шен коьртачу шахьрахь, Палестинехь а, Шемахь а долу гӀарадевллачу деза маьждигашца къовсадала таро йолу маьждиг догӀа дагадеина, дуьйгӀира иза 786 шарахь коьрта димашкъан маьждиган терачу планаца, амма омар делира шуьйра а, хаза а дан иза. Массо а шен куьйга кӀеларчу латташ тӀиера Кордове схьаеира антикан когаш шайн капителашца; дуккха а иштта когаш дахкийтира совгӀатна византийн императоро; амма кийча когаш кӀезиг хилира, тӀаккха ширачеран куьцехь керланаш дира. Маьждиг дина делира Ӏабдуррахьман веллачул тӀаьхьа. БӀешо даьлчи иза готта хилира дукха чудогӀу адамашна. Оцу бахьнехь Х бӀешо чекхдолуш дуьйна XII бӀешеран шолгӀа декъе кхаччалц кхин тӀе шордеш дара маьждиг.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4  Мусульманское или магометанское искусство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Марха (маьӀнаш).

|  |
| --- |
| 
**Ислам**بسم الله الرحمن الرحيم |
| 
Исламан бӀогӀамаш

|  |
| --- |
| ШахӀадат · Ламаз · Марха кхабар · СагӀа (закат) · Хьаьж дар |


Динах тешар

|  |
| --- |
| АллахӀ · Маликаш · Пайхамарш · Къуръан ·Къемат-де · Хир долу хӀум лелаш хилар  |


Истори а, вегалш а

|  |
| --- |
| Мухьаммад · Халифаш · Сахьабаш · Ансараш МухӀаджираш · 12 имамаш |


Коьрта дешарш

|  |
| --- |
| Суннизм · Шиизм · Исмаилизм · Ибадизм Суфизм · Салафизм ·Ваххабизм · Ашариташ · Матуридизм · Мутазилиташ |


Жайнаш а, законаш а

|  |
| --- |
| Къуръан · Суннат · Сира ШариIат · Фикх · МазхӀабаш |


Культура а, йукъаралла а

|  |
| --- |
| Демографи · Стаго зуда ялор · Зударий · ЦӀераш · Исбаьхьалла · Маьждигаш · Календарь · Деза денош · Философи · Калам |


Хьажа иштта

|  |
| --- |
| Глоссари · Ислам Ӏамор · Цхьа дела хилар Эсхатологи · Критика · Жайнан адамаш |

                              
 |

Марха достуш

|  |
| --- |
| Ислам **Исламан арканаш** |
| Quran calligraphy |
| 
Исламан арканаш
 **ШахӀадат далор**
 **Ламаз дар**
 **Закат далар**
 **Марха кхабар**
 **ХьаьжицӀа вахар**

 |

**Марха** — бусалбан марха кхабар ду. Рамазан бутт марха кхабар парз дина хилла хӀиджратан шолгӀачу шеран шаIбан баттахь. Вайн умматал хьалха долчу къаьмнашна а, умматашна а девзаш хилла марха кхабар. Рамадан баттахь марха кхабар вуно чIогIа деза а ду, мелехь а ду, хIунда аьлча ша и бутт чIогIа беза бутт а бу, цу баттахь марха кхабар парз Iибадат дар а ду. Цуьнан дозалла дуьйцуш дуккха а хьадисаш ду. Церах ду Делан Элчано Мухьаммада  аьлларг: «Рамадан баттахь, иза бакъ хиларх а, парз хиларх а теша а тешаш, шена мел хиларга дог а дохуш марханаш кхаьбначунна гечдийр ду цуьнан дӀадаханчу къиношна».

Рамадан баттахь марха кхаба дезаран далил Къуръан а, суннат а, массо бусалба нехан барт а бу. Нагахь санна и стаг цу баттахь марха кхабар парз дац бохуш доьхьал ваьлла велахь – иза керста ву, шен динах дIакъаьстина стаг ву, цундела иза тоба даре кхайкха веза. Нагахь санна цо тоба дахь къобал дийр ду иза, тоба ца дахь – Дала тӀедиллина долу декхар чекхдоккхуш вуьйр ву и стаг. Иштта доьхьало еш волу стаг шен динах араваьлла ларар хIокху билламца доьзна ду: нагахь санна и стаг бусалба дин керла тIелаьцна велахь, я Ӏеламнахана генахь велахь, Рамадан баттахь марха парз хилар девзар доцучу агIор, ишттачу хьолехь и стаг керста лоруш вац марха парз дац аьлла цо тIе ца лацахь.

Нагахь санна и стаг марха парз хиларна доьхьал ваьлла а воцуш, делахь а цхьа а бахьана доцуш цо марха кхабар Iадда дитахь – масала, цо алахь: "марха кхабар парз ду суна тIехь, делахь а ас ца кхобу иза" – и санна волу стаг Iеса стаг ву, керста вац. Бусалба нехан паччахьна а, куьйгалхочунна а тIехь ду и стаг сацор, марха кхобучу юкъана иза юучух-молучух вуха тохар.

Билгалдахарш
------------
**Оьрсийчоьнан эзар шо кхачаран эсалла** *(оьрсийн маттахь Памятник Тысячелетию России)* — Сийлахь-Йокххачу Новгородехь лаьтташ болу борзанан хӀоллам бу. Эсалла йоьттина 1862-чу шарахь, Рюрик Новгороде веана эзар шо кхачаран сийнна.

1859-чу шарахь дӀабаьхьира хӀолламан проект хоржуш къийсамаш. Цигахь толам баьккхира архитектор волу Гартман Викторо а, суртдиллархо волу Микешин Михаило а. Микешин проектаца эсалла горгалин кепехь хила езаш яра, цунна пхийтта метр локхалла яра. Горгалин боххьехь паччахьан Ӏедал гойтуш жӀара хӀоттийра. Горгалин гонаха тайп-тайпанчу оьмаршкахь хилла, оьрсийн исторехь доккха дакъа лаьцна паччахьаш а, мозгӀарш а, инарлаш а, суртдиллархой а гойтуш магӀарш ду. Микешин скульптор вацара, цундела эсаллин цхьа бӀе ткъе исс статуй йира цу заманан оьрсийн коьртачу скульпторш — Шредер Ивано а, вевзаш волчу Опекушин Александро.
**Пи терахьан де** — математика йезачара 14 мартехь 1:59:26 математикин константин — пи терахьан лерамна дазден официалан доцу Ӏида. 

И Ӏида дагадеина 1987 шарахь Сан-Францискора физикна Шоу Ларрина, цуо тидам бина, америкин терхьаш дӀайаздаран системехь (бутт /де) терахь 14 март — 3/14 — хан 1:59:26 нисло хьалхарчу терхьашца ***π*** = 3,1415926…  

Дукха хьолехь даздо 1:59:26 делкъана (12 сахьтан системехь), амма 24 сахьтан система лелочара лору, оцу хенахь 13:59 хуьлу, Ӏида буса даздар гӀоле хета.

Оцу дийнахь ***π*** терахь хесторан къамелаш до, адамаллин дахарехь цуьнан эшар дуьйцу, дохку антиутопин ***π*** доцу дуьненан суьрташ, йоттий «чуда» йуу («*Pi pie*») желтойн элпан «пин» йа ша «пин» хьалхара терхьийн суьрташ дой, маларш муьйлу, пих долало ловзарех ловзу, хьовлонаш а, хӀетал-металш а до, хӀумнашна гуонаха хороводаш йом.

БӀаьрла ду, оццу дийнахь Эйнштейн Альберт — дустараллин теори кхоьллинарг — вар, ткъа кхин а велла Стивен Хокинг.

Кхин а даздо ***π*** гергара маьӀнан де — 22 июль. Билгаладаккха деза, 22/7 дакъойн кепара йаздина терахь, 3,14 терахьал нийсо гергадаладо ***π*** терахь. Цу тӀе терахь дӀайаздаран формат ДД/ББ йа Д/Б шуьйра даьржина, ББ.ДД,14 март терахь бух тӀедиллина долу.

Хьажа кхин а
------------

* Нецин де
* Квадратан ораман де
* Гатанан де
* Программистан де
* Ӏилманаш гӀарадахар

Билгалдахарш
------------

1. ↑  День числа «Пи» отмечают «ботаники» и любители математики во всем мире

Хьажоргаш
---------

* PiDay.org Официальный сайт 14 марта
* *Антонюк, Павел* Математики празднуют «пи».  Вокруг Света (2008, 14 март). — О празднике, замечательных и странных свойствах математической константы. Теллина 2012 шеран 14 мартехь.
* Dr. Wilson Celebrates Pi Day (3/14) at The Maine School of Science and Mathematics(ингалс.)
«Пропагандхо лацар», Репинан сурт.
**Пропаганда** (латинан маттахь *propaganda* ма-дарра *яржо езаш*, *propago «яржош ву»*)— таханлерачу политикин дискурсехь — йукъараллина хетарг кхолла а, кхийолу Ӏалашонаш кхочуш ян дуьхьа а пропагандхоша ойланаш а, факташ а, аргументаш а, кхиболу хаамаш а баржоран болх бу.

Истори
------

«Пропаганда» дош схьадаьлла 1622-чу шарахь XV-чу Григорий Папас йиллина йолу Congregatio de Propaganda Fide (Дин даржоран конгрегаци) католикийн организацин цӀарах. Цхьабакъду, и термин юкъаялале, дукха хенахь дуьйна пропаганда йолуш яра.

Масала, Хаммурапин Ӏедалийн гулам болалучу декъехь дуьйцура оцу низамийн ши коьрта Ӏалашо хилар: гӀийла нах Ӏаткъам болчу нахах ларбар а, пачхьалкхехь нийсо дӀахӀоттор а. Ткъа ма-дарра дийцича, низамийн чулацам хьал долчу нехан хьашташ бен лардеш яцара. Церан хьашташ кхочушдора къечу нехан чоьтах а, иштта магадора миска нах олаллехь бацор а.

Хьалхарчу дуьненан тӀамехь пропагандах пайдаоьцура алсамчу барамехь. Адамийн а, йукъараллин а юкъахь уьйр хилита а, нехан муьтӀахьалла хьалаяккха а, дог иракарахӀоттар дуьхьа а оцу оьмаран тайп-тайпана гӀирсаш лелабора, масала *сарташ а, радио а*.

Иштта пропагандистийн хаамаш баржорехь билгалделира массийн хаамийн гӀирсийн дакъа.

Хьостанаш
---------

1. ↑  Свод законов Хаммурапи
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Акри (маьӀна).

**Республика Акри** (испан. *Estado Independiente de Acre*; порт. *República do Acre*; 1899—1903) — Латинийн Америкера марионеткан пачхьалкх. Иза кхайкхор ма-дарра аьлча, цхьа могӀа бразилин лаьттан дай каучук лазаран муьрехь каучук йолу Амазонин доладан гӀортар дара. Коьрта шахьар хилла Пуэрто-Алонсо.

Истори
------

Алссама каучук гулъян гӀерташ бразилин лаьттан дай, дукха хьолахь меттигашкара бакхий хьаькмаш, кечйора каучук гулъенчеран керла экспедицеш а, тобанаш а пачхьалкхан дозанера кӀошташка, чубаьржира иштта адам кӀезиг долчу дозанера Боливин а, Перун а мехкашка.
1899 шеран 14 июлехь испанхо Луис Гальвес Родригес де Ариаса бразилин Амазонас штатан правительствон гӀоьнца дӀалаьцна къилбаседа-малхбуза Боливи, кхайкхийна республика Акри, оцу чу дукха сиха чухьевдда бразилин колонисташ. Бахархой кхаьчна 13 эзар стаге, 90 % царех — бразилхой. Португалийн мотт кхайкхийна республикин официалан мотт испанийн меттаца цхьана могӀарехь.

Боливис шеш реза ца хилар хаийтина, АЦШ компанеш гӀо лацарна догдохуш. Иштта болабелла Акриера тӀом, тӀема йукъа озийра Перун мохк а. Бразилин федералан правительство юьхьанца дуьйна гӀертара дуьненайукъара девнех йада. Боливин тӀемаца аьтту белира Акрин терго цхьаьна хенан юхаерзо, амма гӀевттира бразилийн мухажираш, цара Акри Бразилех тоха бахара.

Республики Акрин марка
1903 шеран 17 ноябрехь Петрополисан барто дӀаелира гуттаренна а Акри Бразилин республикин. 1904 шеран 25 февралехь Акри Бразилин официалан федералан мохк хилира, 1962 шарахь штат йира.

Республикин Президенташ
-----------------------

* Луис Гальвес Родригес де Ариас, 1899 а, 1900 а
* Антонио де Соуса Брага, 1900
* Луис Гальвес Родригес де Ариас, 1900
* Хоаким Витор да Сильва, 1900
* Хосе Пласидо де Кастро, 1902- 1904 (Акрин губернатор)

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Бразилия штат Бразилии Акри Acre | история штата Архивйина 2016-03-04 — Wayback Machine
**МаргӀал** (лат. *córmus*) — лакхарчу ораматийн коьртачех вегетативан меже ю, лаьтта тӀехь гӀаш а, патарш а долчу гӀадах.

МаргӀалаш кеп хийцар (метаморфоз)
---------------------------------

### Лаьттан бухара маргӀалаш кеп хийцар

Каудекс.
*Euphorbia taruensis* столонаш
*Ixia sp.*: бала болабелла орамстоьмакорта
*Крокосмин* орамстоьмакорта.
Лаьттан бухахь деха маргӀалаш, латтан тӀехулара Ӏаламах цӀеххьана къаьстачу хьолан комплексан Ӏаткъамца, дерриг аьлча санна фотосинтезан функци яйина, тӀеэцна кхин, цулла а кӀезиг ладаме йоцу дахаран функцеш, масала, гӀуо мур атта лар, даар гулдар, вегетативан карладалар, ораматаш дебар. Лаьттан бухара кеп хийцина маргӀалаш ду: орам, каудекс, лаьттан бухара столон, орамстом, орамкорта, орамстоьмакорта.

**Орам**, я *ризом* — лахара формацин пелаг кепара гӀаш, патарш, тӀетоьхна орамаш долу лаьттан бухара маргӀал ду. Стаммий, чӀогӀа даьржина текха орамаш хуьлу Ӏажаркхан, доца а, дилхала а — купенан, стелаӀадан, чӀогӀа стаммий — жовзанан.

**Каудекс** — дика кхиина, ораматан дахарехь лаьтта чӀун орам болу дукхашерийн бецийн а, ахколлийн а маргӀал кепара дукхашерийн меже ю. Орамца цхьаьна цунна чохь дӀадуьллу тӀаьхьлонан даар, шен тӀехь лелайо шортта карладаккхаран патарш, цхьа дакъа царех дижина хила тарло. Каудексан ораматаш дукха ду четаркепарчарна (бедренец, ферула), кхоьшкепарчарна (кхоткъа, люпин) юкъахь, чолхезезагдолчарна (баппа, юша, шога сендарг).

**Лаьттан бухара столон** — цхьаьна шеран дахдина дуткъа кхианза пелаг кепара гӀаш долу лаьттан бухара маргӀал. Ораматийн столонийн стаммий юьхьигашкахь, орамстом я орамкорта (картол, седмичник, адокса) беш, гулдала таро ю тӀехьлонан даар.

**ГӀадан орамстом** — сихха хебаш пелаг кепара гӀаш а, гӀашна, бӀаьргашна тӀехь кхуьуш патарш а долу, къаьсташа дӀаюьллу функцеш йолу, гӀад долу кеп хийцина маргӀал (картол, балга).

**Орамкорта** — лаьттан бухара (наггахь тӀехулара) чӀогӀа доца башха маргӀал, цунна чохь дӀадуьллу даар хуьлу гӀан Ӏаламан пелагаш чохь, ткъа гӀад хийцаделла хуьлу бухахь. Орамкорта — вегетативан карладаккхаран а, дебаран а тайпана меже ю. Орамкортош хуьлу цхьандекъан ораматийн жовзанкепарчеран (жовзан, алцӀендзӀам, хох), амариллискепарчеран (амариллис, нарцисс, гиацинт), кхин а доьзалера. Наггахь уьш хуьлу шиндекъачеран — муьстарган а, жирянкан а цхьайолчу кепийн.

**Орамстоьманкорта** — ораматстоьмакоьртан лахарчу агӀора тӀекхуьуш орамаш долу, тӀаьхьлон дӀаюьллу ассимиляташ йолу, стомма гӀад долу, кеп хийцина лаьттан бухара доца маргӀал, латтадо цхьаьна турсан чкъор хуьлуш долу бух тӀиера дакъаделла гӀаш (пардон пелаг). Орамстоьманкортош хуьлу безвременник, гладиолус, иксия, шафран.

Билгалдахарш
------------
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Российн Федерацин Пачхьалкхан хӀоттам (маьӀнаш).

 **Российн Федерацин Пачхьалкхан хӀоттам** билгалабаьккхина 1993 шеран 12 декабрехь дерриг халкъо кхаж тасарца тӀеэцначу Конституцис.

Конституцин хӀоттаман бух
-------------------------

Халкъан Ӏедал
Российн Федерацин Конституцин 3-гӀа яззамо боху, суверенитет дӀакхоьхьург а, Российн Федерацин Ӏедалан цхьаъ бен доцу хьост а ду цуьнан дукха къаьмнийн халкъ. Халкъо дӀакхоьхьу шен Ӏедал шешша а, ткъа иштта пачхьалкхан Ӏедалан меженашца а, меттигера шеш шайша урхалла ден меженашца а. Цхьанне а бакъо йац Российн Федерацин Ӏедал доладаккха. Ӏедал дӀалацар йа Ӏедалан декхарш доладахар кхел еш ду федералан законаца.

Федерализм

> 
> Амма йа демократи, йа федерализм Конституцин синан ишттачу кхетамехь йац. Суверенитет, цхьаалла, пачхьалкхан Ӏедалан цхьааллин система а, урхаллин централизаци а, хууш ма-хиллара, амалехь ду унитаран пачхьалкхан. **Федерацис** **билгалайоккху,** **лаххара** а, **цуьнан субъектийн шешша, центран Ӏедал йукъа а ца гӀерташ шайн пачхьалкхан Ӏедалан меженаш кхолла бакъо, вовшех шайн бакъонаш а, доладен тӀегӀанаш а**. Иза дерриг ду российн Конституцехь, кхин тӀе Конституцин Суьдан Постановленин аргументацеш а, амма цхьан а Ӏаткъам ца бо цуьнан жамӀан, данне а дуьхьал а ду цунна. Хала ду ойла ян а, хьовсуш долу губернатораш хӀитторан хьесап мелла а федерализман принципашца догӀуш хилар.
> 
> 
> 
>   
> 
> 
> 
> Если те же самые нормы Конституции, на которые ссылается Конституционный Суд, читать по-другому, то никакой единой, в смысле унитарной, системы государственной власти там не обнаружится. **На самом деле речь идет о двух системах государственной власти - системе федеральных органов и системе органов государственной власти субъектов** Российской Федерации, **каждая из которых имеет собственные полномочия**.
> 
> —Особое мнение судьи Конституционного Суда Российской Федерации Анатолия Леонидовича Кононова, Постановление Конституционного Суда РФ от 21.12.2005 года N 13-П 
> 
>

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Постановление КС РФ от 21.12.2005. N 13-П
Яззамехь гайтина Российн Федерацин Европера пачхьалкхашкара  Къаьсттина а, бакъонаш а йолу векалийн исписка. ДӀахӀоттийна я дӀаваьккхина терахьал тӀаьхьа лаьтта Российн Федерацин Президентан Омаран лоьмар.

Ватиканехь а, Малтийн орденехь а (маьрша пачхьалкхашка дӀатарйина) 17.03.2010 ш. кхачале векалаш кхечу пачхьалкхашкашкара векалийн йолу бакъонаш йолуш бацара. 2009 шеран 03 декабрехь делла № 1330 йолу РФ Президентан «Ватиканца дипломатин юкъаметтигаш хӀиттаярх» цӀе йолчу Омарца Российн Федерацин а, Ватиканан а юкъахь дипломатин юкъаметтигаш хӀиттийра. Ткъа 2010 шеран 17 мартан № 359-р йолу РФ Правительствон сацамца Ватиканехь Вакилат дӀайиллира.

ССРС дозанал арахьара вакилаташ, консулаллаш РСФСР Арахьара гӀуллакхийн Министраллин кара дехьаевлла дӀайоккхуш йолчу ССРС Арахьара уьйранийн Министраллин карара, 1991 ш. 18 декабрехь даьлла РСФСР Президентан № 291 «РСФСР арахьара политикин гӀуллакхах» цӀе йолчу Омарца. ССРС векалш ца хийцира. Российн Федерацин ССРС йолуш хӀиттийна векалийн балха хӀиттийна терахьаш испискехь дац.

Векал дӀаваккхарний, дӀахӀотторний йукъара хенан муьрашкахь цуьнан болх бо Российн Федерацин Хенан гӀуллакхаш кхочушдан тешам беллачо, иза хӀоттаво вакилатан лакхарчу дипломатин белхалойх (цхьацца мехкашкахь иштта муьраш бахло масех баттахь).

1999 ш. 15 октябрехь даьлла Российн Федерацин Президентан № 1371 «дипломатин рангаш яларан а, латтаяран а низамах, дипломатин ранган хӀора беттан даржан алап айарах» цӀе йолчу Омарца, Российн Федерацин Къаьсттина, Бакъонаш йолу Векал даржехь болчарна (кхечу пачхьалкхехь) хӀоттайо Къаьсттина, Бакъонаш йолу Векалан дипломатин рангаш, 1 классан Къаьсттина, Бакъонаш йолу Векал.

Абхази
------

**Республика Абхази**

1. Григорьев, Семён Вячеславович (2008 шо 25 октябрь, № 1527 — 2018 шо 30 март, № 126)
2. Двинянин, Алексей Аркадьевич (2018 шеран 30 мартехь дуьйна, № 127)

Австри
------
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Конституцин де.
Российн Федерацин президенташ Ельцин Бориса, Путин Владимира, Медведев Дмитрийс тӀехь чӀагӀо йина Российн Федерацин Конституци.
**«Конституцин де»** — хӀинцалерачу Российн — Российн Федерацин Конституци тӀеэцаран Ӏида, даздо 12 декабрехь.

Истори
------

ССР Союзехь 1977 шо кхаччалц даздора 5 декабрехь, 1936 шеран ССРС Конституци тӀеэцначу дийнахь. Цул тӀаьхьа Ӏида дехьадаьккхира 7 октябре (ССР Союзан керла конституци тӀеэцаран де — «Кхианчу социализман конституци»). Конституцин де даздаран гӀиллакх дӀадаьхьира керлачу Россехь.

1993 шеран 12 декабрехь дерриг къомо кхаж тасарца тӀеийцира Российн Федерацин Конституци, ткъа 1994 шарахь Российн Федерацин президентан омарца («Российн Федерацин Конституцин дийнах» а, «Белхах мукъа дийнах 12 декабрах») 12 декабрь кхайкхийра пачхьалкхан Ӏида.

2005 шарахь дуьйна 12 декабрь кхин мукъа де дац Россехь, ткъа Конституцин де 12 декабрь лаьрра Российн иэсаллин терхь, 2004 шеран 24 декабрехь Пачхьалкхан Думо тӀеэцна Российн Федерацин белхан кодексан Российн Ӏидан денош хуьйцуш болчу хийцамашца..

2013 шарахь Российн Конституцин 20 шо кхачарца В. В. Путина баккхий нах, пхора а, бераш долу а зударий, — уггаре хьалха, ткъа цул тӀаьхьа, тарлахь, кхин категорин ницкъ банза зулам дина чубоьхкинарш, тарлахь амнистега хьовсаре кховдийра. Цуьнца богӀу Пачхьалкхан Думан сацам тӀеийцира 2013 шеран 19 декабрехь.

Билгалдахарш
------------

* Медиафайлаш Викилармехь

1. ↑  Дума изменила праздничный календарь, *Вести* (2004, 24 декабрь). Хьаьжна 12 декабрехь 2014.
2. ↑  Постановление Государственной Думы от 18 декабря 2013 г. N 3500-6 ГД.  Российская газета (2013, 18 декабрь). Теллина 2014 шеран 12 декабрехь.
8 февраль — Российн Ӏилманан де
**Российн Ӏилманан де** — **8 февраль**. Юкъадаьккхина Российн президентан Б. Н. Ельцинан омарца 1999 шеран 7 июнехь.

Ӏида дуьххьара даздан долийна Российн Ӏилманийн академин 275 шо кхачар даздечу хенахь.

Истори
------

И Ӏида Российн Ӏилманийн академи а, Академин университет (хӀинца — Петарбухан пачхьалкхан университет) а кхолларан терхьан лерина ду, уьш кхоьллина император Пётр I-рачун лаамца, урхалла дечу Сенатан омарца 1724 шеран 28 январехь (8 февралехь керлачу рузманца).

ССРСхь Ӏилманан де даздора апрелан кхоалгӀачу кӀиран дийнахь, хӀунда аьлчи 1918 шарахь 18 - 25 апрелехь В. И. Ленина «Набросок плана научно-технических работ» цӀе йолу болх язбина дера. Тахана а дуккха Ӏилманан коллективаш Ӏилманан де даздо «ширачу рузманца», аьлча а апрелан кхоалгӀачу кӀирандийнахь (2018 шарахь Ӏида нисделира 15 апрелехь).

Хьажа кхин а
------------

* Ӏилманан де
* Российн Ӏиданаш

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Указ Президента Российской Федерации № 717 от 7 июня 1999 года «Об установлении Дня российской науки»