recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Метаболизм** я **хӀумаллийн хийцам**- садолу хӀуманаш чохь дахар латтадан оьшуш йолу химийн реакцеш ю. Оцу процессаш организман хьала кхиа а, деба а, шен дӀахӀоттам ларба а гӀо до.

Метаболизман ши мур бу: катаболизм а, анаболизм а. Катаболизм йолчу муьрехь чолхе чархан (органически) хӀуманаш цхьалхечу кепе телха, цу хьолехь цара энерги къастайо. Ткъа анаболизман процессехь цхьалхе хӀуманаш чолхечу хьоле синтез йо.

ХӀумаллийн хийцаман химийн реакцийн серех *метаболикан некъаш* олу. Ферменташ дакъалацарца, цу юккъехь, цхьайолу биологин маьӀне молекулаш хадданза кхечу кепе хийцало.
ОПЕК штаб-квартира Венехь, Австри. 48°12′52″ къ. ш. 16°21′58″ м. д.HGЯOL
Дуьненан пачхьалкхашан мехкдаьттан экспортан а, импортан а баланс
**Мехкдаьттан экспортхойн пачхьалкхийн организаци** (инг. *The Organization of the Petroleum Exporting Countries*; доца **ОПЕ́К.**, инг. *OPEC*) — мехкдаьтта доккхуш пачхьалкхаш мехкдаьттан мах латто кхоьллина халкъашна пачхьалкхашна юккъера организаци. Цу юккъехь ю 12 пачхьалкх: Иран, Ирак, Кувейт, Саудийн Арави, Венесуэла, Катар, Ливи, Ӏарбийн Цхьаьнакхетта Эмираташ, Алжир, Нигери, Эквадор, Ангола. Штаб-квартира ю Венехь. Генеральни секретарь (2007 шо дуьйна) — Абдалла Салем аль-Бадри.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  ОПЕК - Организация стран - экспортёров нефти (оьр.).  Всё о нефти. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 24 майхь. Теллина 2013 шеран 23 майхь.

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Мехкдаьттан экспортхойн пачхьалкхийн организаци*** Викилармехь |

* **opec.org** — официальни сайт Организации стран — экспортёров нефти(ингалс.)
Дуьненан пачхьалкхашкахь мехкан урхаллин кепаш. 2006-чу шеран хаамшца. 

---

     Президентан республикаш, паччахьан карахь буьззинчу барамехь Ӏедал ду
     Парламентан республикаш, президентан кхочушдаран Ӏедал парламентан карахь ду
     Ийна республикаш (ахпрезидентан, парламентан-президентан, президентан-парламентан)
     Парламентан республика
     Парламентан Конституцин монархи, монархан бакъ Ӏедал дац
     Конституцин монархи
     Абсолюте монархи
     Конституцехь цхьа партин коьрта дакъа чӀагӀдина 
     ТӀеман Ӏазалла
     Кхийолу кепаш
**Мехкан урхалла**- пачхьалкхан урхалла даран лакхара кхочушдаран коллегиальни меже йу. Иза кхуллу пачхьалкхан урхаллин куьйгалхойх а, кхиболу гӀуллакххойх а. *Дешан шуьйрачу маьӀнехь*, **урхалла**- пачхьалкхан урхаллин йукъара система йу.

Урхаллин Куьйгалхо ву мехкан урхаллин коьртехь. Оцу даржехь пачхьалкхан куьйгалхо хила а тарло. Цхьайолчу пачхьалкхашкахь цунна цӀе тайп-тайпана хуьлу: «мехкан урхаллин пирсдатал» а, «министрийн кхеташонан пирсдатал» а, «премьер-министр» а.

Урхаллин коьрта Ӏалашо йу — лакхарчу низамаш кхуллучу межено (парламенто) тӀелаьцна долу низамаш кхочушдар. Цу хьокъехь урхалло а, кхийолу пачхьалкхан урхаллин меженаш а низамца догӀуш акташ тӀелоцу, уьш алсамчу барамехь низамаш санна лору.

Цхьацца пачхьалкхашкахь *мехкан урхаллин* низамаш кхолла бакъо хуьлу. Шен караэцарца урхаллин куьйгалхо низамаш кхуллу органе вала йиш йу — масала муьлхха а низам тӀелаца а, хийца йа дӀадаккха.

Билгалдахарш
------------
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Могушков.

**Муса́ Хож-Ахма́тович (Хож-Ахме́тович) Могушко́в** (1988 шеран 6 февраль, Несара, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика) — российн дзюдоист, 2007 шо дуьйна Российн гулйина тобанан декъашхо, Российн а, Европин а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхо, Российн халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча. Тюменехь йолу Российн МВД юридически институт чекхйаьккхинарг.

Биографи
--------

Вина 1988 шеран 6 февралехь Несарехь. 10 шо кхаьчча дзюдо Ӏамадан волавелла. Цуьнан хьалхара тренер вара И. А. Кодзоев.

2008 шарахь Мусса дӀавахара Тюмене. Цигахь иза Тюменан юридически институтехь деша вола а велира, шен дзюдо Ӏамадар дӀадахьа а. Тюменехь цуьна тренера вара Николай Хохлов.

2009 шарахь иза хилира 23 шо кхачаз болу спортхойн йукъахь Российн хьалхараллийн толамхо. Цу шарахь Москвахь хилла «Йоккха шлем» турнирехь Могушковс 5-гӀа меттиг йаьккхира. Анконехь (Итали) хилла дуьненан Кубкехь цо йаьккхира борзан мидал.

2009 шеран 18 июнехь цунна йелира «Российн халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча».

2011 шаран 23 августехь Парижехь хилла дуьненан чемпионатехь цо йаьккхира борзан мидал.

2012 шарахь Лондонехь хилла Олимпиадехь Могушков финалан 1/16 декъехь иза эшийра Азербайджанера латархос Тарлан Керимовс.

Хьажоргаш
---------

* Муса Могушков — олимпийн статистика сайт тӀехь *Sports-Reference.com*(ингалс.)
* Муса Могушков — профиль judoinside.com сайтехь (ингал.)
* Могушков Муса Хож-Ахматович
* Информация о дзюдоисте на сайте Центра олимпийской подготовки «Тюмень-Дзюдо»
* Могушков Муса Хож-Ахматович. Спортивная Россия.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* IFJ
* JudoInside
* Olympedia
* TheSports.org
* МОК
* Спортивная Россия

 |

1. ↑  *(unspecified title)* (инг.) — 2002.
2. ↑
**Мусина Валерия Александровна** (йина 1987 шеран 18 августехь Москохахь,) - российн баскетболхо, левзина Российн къоман командехь.

Карьера
-------

2009 шарахь Мусина кхин дӀалевзира Спарта а, К а Москохан область Видни. Зударийн Евролигин финалехь иза ца левзина. 2010 шарахь йоьду Польшера CCC Полковице. Оцу клубехь 2013 шарахь хуьлу Польшин къоман чемпион. 2013 шарахь иза иштта хилира Польшин Кедан толамхо а. 2017 шарахь иза дӀайелира баскетболера.

2013 шарахь Российн гулйина командехь Мусинас дакъалецира Европин чемпионатехь.

Шен дахар
---------

Валерийан кхин а йиша Раиса йу, иза а иштта левзина Спарта & К Видни а, CCC Полковице а йукъахь, ткъа кхин а левзина Российн гулйина командехь.

СовгӀаташ
---------

* Польшин къоман чемпион: 1
	+ Толамхо: 2013 шарахь
	+ ШолгӀа: 2011, 2012, 2014 шерашкахь
	+ КхоалгӀа: 2017 шарахь
* Польшин Кедан толамхо: 1
	+ Толамхо: 2013 шарахь
	+ Финалхо: 2014 шарахь

Арахьара хьажорг
----------------

* Профиль ФИБА

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Женщины Евролиги 2010, fibaeurope.com

| ⛭ Российн команда — Европин чемпионат 2013 |
| --- |
| Российн байракх | 
* 4 Мусина
* 5 Белякова
* 6 Водопьянова
* 7 Кузина
* 8 Принс
* 9 Сапова
* 10 Корстин
* 11 Виеру
* 12 Осипова
* 13 Петракова
* 14 Жедик
* 15 Гришаева
* тренер: Альфредас Вайнаускас

 |
**Мухьаммад Башир ИсмаӀил аш-Шишани** (1933 шо, Заркъа, Урдан) — урданан эскаран гӀараваьлла инарла - майор. 51 шарахь урданан эскаре вахара. Йуьртабахаман хила министр а, Урдунан коьртагӀалин хила мэр. Къоман нохчо.

Биографи
--------

Вина Урданан Заркъа гӀалахь, 1933 шарахь.

ТӀелатар
--------

2018 шеран декабрехь тӀелатар динера Мухьаммад Башир ИсмаӀил аш-Шишаниниа. Буьйсан йуккъехь цӀено чу а иккхина, цунна йиттинера вевзаш воцучу зуламхочо. Дарбан цӀийне валийнера чолхечу чевнашца.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2
2. ↑
3. 1 2  Войска "Черного ириса" Об авторе: Захар Гельман - профессор. 09.04.2010
4. ↑  Урдунехь нохчийн инарлана тӀелатар дина зуламхо лаьцна
**Нерль хинан йистехь Марьяман ШапаӀатан килс** я **Нерль тӀехь Делан Ненан Бедаран килс** (*оьрс.* *Це́рковь Покрова́ на Нерли́*)-Владимиран областехь, Боголюбово посёлкан 1,5 километр гена йолу кӀайчу тӀулгийн килс ю.

Дерригдуьненахь евзаш Владимиран-Суздалан гӀишлош яран исбаьхьаллин хӀоллам бу.

1992-гӀа шарахь Нерль хинан йистехь йолу Марьяман ШапаӀатан килс *«Владимиран а, Суздалан а кӀайчу тӀулгийн хӀолламаш»* цӀарца  *Дуьненайукъара хазанаш лардечу ЮНЕСКО-н тептаре* йаьккхина.

Килс лаьтташ болу **Боголюбовский бай** таханлерачу дийнахь къаьсттина ларйеш Ӏаламан доза а, регионан маьӀна долу историн-ландшафтан комплекс а ю.

Оьрсийн Ортодоксан Килсан а, Владимиран-Суздалан музей-лардойлан а долехь ю килс.

Билгалдахарш
------------
Турсан чӀож
**Турсан чӀож** (кхин **Трусо**; гуьрж. თრუსოს ხეობა, хӀир. Тырсыгом) — Гуьржийчоьнан къилбаседа-малхбалера а, Россера а чӀож. ЧӀожан доккхаха долу дакъа долахь ду Мцхета-Мтианетин мехкан Казбегин муниципалитетан. Савитиси шаломан гергара жима тархийн дакъа долахь ду Российн Федерацин юкъарчу Къилбаседа ХӀирийчоьн республикин.

Лаьтта Кавказан къилбаседа басехь. Шорта туьханийн хьосташ хиларна цунах олу «Нарзанийн чӀож».

Географи
--------

Къилбаседа-малхбузехь доза тоьхна шина лома юькъо Батсигпарс а, Сивераут а, цунна дехьа йолало Росси (Къилбаседа ХӀирийчоь), малхбузехь — Кавказан дукъ (Келан акъари), цунна дехьа лаьтта Къилба ХӀирийчоь, къилба-малхбалех — ТӀеман-Гуьржийн некъ, къилбаседа-малхбалехь — Башлам.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  «Из Географии Грузии Вахушта, составленной в 1745 г.» — Описание Осетии, Дзурдзукии, Додоэтии, Тушетии, Алании и Джикетии.
2. ↑  Цуциев А. А. «Осетино-ингушский конфликт (1992—…): его предыстория и факторы развития»
3. ↑  Лист карты **K-38-41** **Мизур**. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1984 год. Издание 1988 г.
4. ↑  «Кокойты: Южная Осетия намерена потребовать часть Грузии» — Кавказский Узел (31.07.2009)
**Му́ндера тӀом** хилла вайн эрал 45 шо хьалхара 17 мартехь Мундан атагӀехь, Испанин къилбехь. Иза бара Гай Юлий Цезаран тӀаьххьара тӀом республикахошна дуьхьала гражданийн тӀамехь. Оцу тӀамехь толам баьккхина, цигахь кхелхира Тит Лабиен а, Гней Помпей ( Помпей Воккхачуьнан воккхаха волу кӀант), Цезарь паргӀата Руме цӀа а вирзина, урхалла дира диктатор хилла. Цул тӀаьхьа иза виеро карладехира гражданийн тӀемаш, Руман республикин «малх чубуьзира», кхоллаелира Импери, цуьнан коьрте хӀоьттира цуо долаваьккхина кӀант Октавиан Август.

ТӀом
----

Ши эскар дуьхь-дуьхьал хӀоьттира Мундан аренахь Испанин къилбехь. Помпейн эскаро лецира чӀогӀа декъаза меттиг шунаш тӀехь, Мундан пенашна цхьаъ миля ца кхоччуш генахь (1,6 км). Цезаран эскар лаьттара дерриг а бархӀ легионах (80 когорт), 8000 дошло волуш, ткъа Помпейн а, Лабиенан а кхойтта легион а, 6000 вайн гӀашло а, 6000 дошло.

Хьажоргаш
---------

* Последняя битва Цезаря

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая каталанская
* Новый
* Britannica (онлайн)

 |
| Библиографин каталогашкахь | 
* NKC: ph779426

 |
**ТӀеэцначу иммунодефицитан цамгар**- адаман иммунодефицитан вирусо карзахдоккхуш хьал ду.

Адаман иммунодефицитан вирус цӀе йолу уьнан тӀаьххьара мур бу. 1981-чу шарахь оцу цамгарх лаьцна йазйира *Америкин Цхьанакхеттачу Штатийн цамгаршна таллар а, профилактика а йеш йолу йукъо*. Ткъа и цамгар карзахйоккхург йу адаман иммунодефицитан вирус. Цуьнах лаьцна йаздина 1980-чу шерийн йуьххьехь.

ГӀуран-беттан (декабран) 1-ра де- ТӀеэцначу иммунодефицитан цамгарца дуьхьало латтош де ду.  И де билгалдаьккхина Дуьненайукъарчу могушалла Ӏалашйаран организацино 1988-чу шарахь.

Хьостанаш
---------

1. ↑  Кеп:Cite pmid
2. ↑  Кеп:Cite pmid
3. ↑  *Cecil, Russell.* Textbook of Medicine. — Philadelphia: Saunders, 1988. — С. 1523, 1799. — ISBN 0721618480.
4. ↑  *Gallo R.C.* A reflection on HIV/AIDS research after 25 years (en) // BioMed Central(ингалс.)нохч.. — 2006. — Vol. 3. — P. 72. — DOI:10.1186/1742-4690-3-72. — PMID 17054781.
5. ↑  About World AIDS Day (ингалс.).  National AIDS Trust. Теллина 2018 шеран 2 декабрехь.
Херхаца хедийна кечдина у
**У** — Херхаца хеда деш кечдийна у ду хIара, 100 мм а шоралла кхи шозза томма хир долуш. Аннаш кеч до диттех хенца, дитти цIандина ханнашах. Уьш леладо цIинош деш ле ишта кхечу меттехь, чу хотто маьнга беш йа шун деш, говра ворда, тхов туьллуш, ишта дуккха а хIумнаш йеш.

Анни барам
----------

**Ша тайпнара анни барам**

* Томмал, мм: 16, 19, 22, 25, 32, 40, 44, 50, 60, 75.
* Шорал (хедийна аннаш), мм: 75, 100, 125, 150, 175, 200, 225, 250, 275.
* Дахал, м: оц 1 кху 6,5 хьовзарца 0,25; чу хIума йутту хIуман — оц 0,5 м хьовзарца 0,1 м; говзахон — от 0,9 до 6,3 м хьовзарца 0,3.

Долш долу аннаш, томмала а шорала хедийна аннаш:

| Томмал, мм |
| --- |
| 16 | 75 | 100 | 125 | 150 | - | - | - | - | - |
| 19 | 75 | 100 | 125 | 150 | 175 | - | - | - | - |
| 22 | 75 | 100 | 125 | 150 | 175 | 200 | 225 | - | - |
| 25 | 75 | 100 | 125 | 150 | 175 | 200 | 225 | 250 | 275 |
| 32 | 75 | 100 | 125 | 150 | 175 | 200 | 225 | 250 | 275 |
| 40 | - | 100 | 125 | 150 | 175 | 200 | 225 | 250 | 275 |
| 44 | - | 100 | 125 | 150 | 175 | 200 | 225 | 250 | 275 |
| 50 | - | - | 125 | 150 | 175 | 200 | 225 | 250 | 275 |
| 60 | - | - | 125 | 150 | 175 | 200 | 225 | 250 | 275 |
| 75 | - | - | - | - | 175 | 200 | 225 | 250 | 275 |

Говза таган кечдийра ду аннаш кху барамашца чуч а тохалуш: 63х160; 90х90; 90х125; 50х300; 63х300; 75х300;

Билгалдахарш
------------

Хьажа. кхин
-----------

Хьажоргаш
---------
**Тӏа́лут** (Ӏаьр. طالوت‎‎), йа **Ша́ул** (ӏебар. שָׁאוּל; Ӏаьр. شاؤول‎‎) — иза жуьгтийн дуьххьарлера паччахь а, Исраилан пачхьалкх йиллинарг а ву. Яӏкъуб пайхамаран ﷺ кӀентан Биньяминан тӏаьхьенах ву иза. И паччахь хаьржинера Шамвиль пайхамаро ﷺ Делан омраца, шега исраилхоша шайн цхьаъ паччахь хӏоттаве аьлла даьхначу хенахь, тӏам тӏехь шайн куьйгалла деш. Исраилхоша емалдира Шамвила Тӏалут паччахь харжар, и хьал долуш ца хилла дела. Шамвила бехкбаьккхира исраилхошка, тӏаккха Тӏалута царна тӏехь куьйгалла дира Джалутан эскарна тӏехь толам баккхалц, Давуд пайхамаран ﷺ куьйгахула ша вийна хилла волу. Тӏалут пайхамар ца хилла, цо урхалла дира вайн эра хилале 1020—1000 шерашкахь гергга.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Талют (оьр.).
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Орт.
Орт (1664 ш.)
**Орт** (Орта, Ортуг) (шира маьІна нем. *Ort* — деалгІа дакъа; и термин лелош йу хІинца а нумизматикехь) — XVI—XVIII бІешерийн Германин а, Речь Посполитан а детийн, тІаьхьа биллонан нахарт.

Дуьххьала арахецна XVI бІешарахь Германехь талеран («**ортсталер**», *Ortstaler*) 1/4 декъе кхочу детийн нахарт санна. Нахарташ зорба туьйхира ортсталере а, полортсталере а (я ахтельталер).  

Ортсталеран юьхь агІон тІехь императоран аьрзунан сурт а, терахь 4 (1/4 талерах) а дуьллура, тІехье агІон тІехь йоза дара *Ortstaler*.  

Ахортсталеран юьхь агІон тІехь императоран аьрзунан сурт а, мах 8 (1/8 талерах) а, тІехье агІон тІехь — йоза *1 halb Ortstaler* йа *VIII einen Reichstaler* (1/8 талерах).

1608 шарахь орт зорба тоха долийра Гданьскехь, цул тІаьхьа иза шуьйра даьржира Речь Посполитехь. 1618 шарахь орт зорба тоха долийра Быдгощехь, цул тІаьхьа кхечу Польшин нахартийн керташкахь. Дуьххарлера орт 7 г гергга (цІена дети — 6,089 г) дара, иза нислора 10 гроше, 1615 шарахь ортан дети охьадаьккхира 5,676 г кхаччалц. 1656 шарахь йукъахь долу дети кхин а охьадаьккхира — тІаккха иза нисдира 1/5 талерах. Амма грошан сакхташ тІекхетарна орт дазделира, цунах 16 а, 18 а грош лора.

Варшаван сеймо 1677 шарахь дІанисдира орт «злотица» («тымфица»), аьлчи а 18 гроше (мах 18 нахартан тІе тоха болийра), амма орт йукъахь дети алсама дара (3,9 г «тымфан» йукъара 3,36 г дуьхьала). Иштта, цунах хилира 1/6 талерах.

Паччахьалла Август III-гІачунгахь долуш орт дІанисдира «тымфе», зорба тухура биллонах. Нахар шина кепара ду: шинне а кепана юьхь агІон тІехь паччахьан Август III-гІачун сурт ду, тІехье агІон тІехь Речь Посполитан хІост бухахь йаздина цхьаьна терахь «18», вукханна — элп «Т» (*Tymf*).

ТІаьххьара Речь Посполитехь орт арахецна зиеран нахарт кепехь 1766 шарахь.

Пруссехь 1749 шарахь йуха а тоха долийра ортан зорба Польшин нахартийн кепаца; шен мах (18 грош) бахьнехь цунна цІе тиллира «ахтценгрошер» (*Achtzehngröscher* — берхІийттагрошдерг). ВорхІ шеран тІом болуш нахартан мах цІеххьана охьабожарна, 1765 шарахь пруссийн орташ арахецар сацо дийзира.

Оццу хенахь ВорхІ шеран тІом болуш российн зудчо-императоро Елизавета Петровнас зорба туьйхира дІалаьцна йолчу Пруссин, царна йукъахь биллонан 18-грошдерг а (ша-даьккхина зорба тухуш дара тера нахарт мах болуш 1/6 талерах).

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Польша — 1587-1632. Зигмунт III Ваза. Города Архивйина 2010-08-18 — Wayback Machine
2. ↑  Орт — Монеты, нумизматика, каталог монет — Словарь нумизмата — Словари Архивйина 2011-12-09 — Wayback Machine

Хьасташ
-------

* *Словарь нумизмата*: Пер. с нем. / Х.Фенглер, Г.Гироу, В.Унгер. — 2-е изд. перераб. и доп. — М.: Радио и связь, 1993
* *В. Н. Рябцевич*. Нумизматика Беларуси. — Мн.: Полымя. 1995 ISBN 5-345-00737-3
**Тянь-Ша́нь** (кӀиргӀ. *Ала-Тоо, Теңир-Тоо*, тадж. Тиён Шон, ций. 天山山脉, : *Tiānshān shānmài*, уйг. تەڭرىتاغ, кхазакх. Алатау, Тәңіртау, узб.Tyan Shan, монг. Тэнгэр уул) — Юккъерчу Азера лаьмнийн система иза ю пхиъ пачхьалкхан латта тӀехь: ГӀиргӀазойчоь, Кхазакхстан, Цийчоь (Синьцзян-Уйгурийн автономин кӀошт), Таджикистан, Узбекистан.

ЦӀе схьаялар
------------

Тянь-Шань цийн маттахь (天山 — Tianshan) «Стиглан лаьмнаш», йа «Делан лаьмнаш» бохург ду (天 — «стигал» йа «Дела», 山 — «лам»). Э. М. Мурзаев хаам бо, туьркийн маттера калька ю аьлла «Тенир» (Стиглан Дела) а, «Нишан» (билгало) , Тенир-Нишан.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Мурзаев Э. М. Тюркские географические названия. — М.: Восточная литература. 1996. С. 161
Gray194
Gray129
**ТӀуьскан даьӀахк** *(лат. os occipitale)* — туьтин даьӀахкехь цхьаъ бен ца хуьлу даьӀахк йу. Иза коьртан тӀехьахь а, лахахь а хуьлу.

Дакъош
------

ТӀуьскан даьӀахк диъ декъах кхоллалуш йу:

ЛарддаьӀахк *(лат. Basilaris os)* — тӀуьскан даьӀахк зайлдаьӀахках хоттаяларх кхоллаелла даьӀахк

ТӀуьскан пeлаг *(лат. squama occipitalis)*

Латеральни дакъа *(лат. pars lateralis)* — шиъ хуьлу.

ТӀуьскан даьӀахкан лахахь хуьлу доккха Ӏуьрг.

Суьрташ
-------

* Occipital bone - animation 02Occipital bone - animation 02
* Occipital bone close-up lateral animationOccipital bone close-up lateral animation
* Bones of the skull; four figures. Ink and watercolour, after Wellcome V0008218Bones of the skull; four figures. Ink and watercolour, after Wellcome V0008218

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Берсанов Р. У.* Адаман анатоми(нох.). — Грозненский рабочий. — Соьлжа-ГIала (Грозный), 2010. — (нохчийн-оьрсийн атлас : латинийн-оьрсийн-нохчийн терминийн дошам). — ISBN 978-5-900231-94-5.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа БиргӀа.
**БиргӀа** — еха, яьсса, дукха хьолахь цилиндркепара хӀума, промышленностан сурсат тӀуналлаш, бензин, газ, Ӏа, кхин а хӀуманаш дӀайигаран Ӏалашо йолу йина чухула беса болу профилан бух тӀехь.

БиргӀанаш йо промышленностан хьесапца, металлех а, лалорех а, органикан гӀирсех (пластмассех, силамех) а, бетонах а, кхийранех, аьнгалех а, дечигах а, уьш иэеш а.

Промышленностан масштабашкахь биргӀанаш лелайо цхьацца хӀума дӀайохьуьйтуш, электрийн серий къовлуш а, чӀагдеш а, тобанашка доькъуш а. Металлан биргӀа шуьйра лелайо гӀишлошъярехь конструкций декъан меттана (масала, металлан конструкци) йа механикехь (масала, вал — чкъург хьовзор дӀадаларан меже).

Истори
------

Ширачу дуьненахь хи латторан системехь лелабора дозаллин ницкъ, яхкара биргӀанаш (даша, дитт, эрз) йа татолаш (дукхах дерг поппарх йа тӀулгах) дохкура. Стоьнца яьхна дечиган биргӀа, болатан асанца вовшех йоьхий сантехникин биргӀан меттана лелайора, хи дуьллуш лелайора, масала, Ингалс махкахь 500 шо гергга хьалха, АЦШн гӀаланашкахь хи дуьллуш чура дассийна дукъош леладора 1700гӀа чекхдовлучу а, 1800-гӀа а шерийн муьрехь. Таханлера сантехникин биргӀанаш йо болатах, цӀестах, пластиках, ткъа дукхаха йолу канализацин биргӀанаш — болатах, цӀестах, пластиках, чуьйнах.

Классификаци
------------

Чуьра есаллин кепаца биргӀанаш йекъало гоьргачарна а, профиланчарна а. Шен рогӀехь профилан биргӀанаш йекъало еакӀуон, овалан, чӀапаовалан, кхин дӀа а.
Болатан биргӀанаш йекъало яран хьесапца:

* электросварканаш — нийсаэвнан а, спиральэвнан а лелайо хибиргӀана, газбиргӀана, йовхонан системана, конструкцийн меженашна;
* эвназа — сваркан эвна йа кхин хӀоттар доцу. Йо кечдарца, тусарца, прессъярца йа или озаярца. Шуьйра лело йолийна: магистралан биргӀанаш еш, мехкдаьттан а, газан а геоталламан механизмаш еш.

Болатан биргӀанаш йекъало классаца:

* хигазбиргӀа (ВГП) ГОСТ 3262-75.
* электросваркан: нийсаэвнанаш ГОСТ 10704-91, ГОСТ 10705-80, ГОСТ 10706-76; спиральэвнанаш ГОСТ 8696-74; магистралан мехкдаьттагазбиргӀанаш ГОСТ 20295-85.
* профилан: квадратан ГОСТ 8639-82, еакӀуон ГОСТ 8645-68, овалан ГОСТ 8642-68 а, ГОСТ 8644-68 а.
* эвназан: йовхадеформаци йина ГОСТ 8732-78, шийла деформаци йина ГОСТ 8734-75, ткъа иштта башха белхана, йина тайп-тайпанчу техникин хьолашца, ТХЬ.

Мекхана дуьхьала чӀогӀа хилийта хигазбиргӀан а, электросваркан а биргӀанашна чкъор цинк дилла тарло, тӀехула а, чухула а (*цинк диллина биргӀанаш*).

Цул сов хуьлу: *марш* — сетта биргӀа. Сетта биргӀанаш (маршаш) хуьлу: ма-ярра, арматураца (чӀагӀйина), гофре йина. ХӀуттуш а, яхъеш а лелайо онда жимачу диаметран биргӀан дакъа: патрубок, штуцер.

* Болатан биргӀанаш металлан базехьБолатан биргӀанаш металлан базехь
* Гоьрга биргӀаГоьрга биргӀа

Коьрта амалаш
-------------

### Барамаш а, масса а

* Диаметр арахьара, Дн. Юсту миллиметршкахь. Регламент йо ГОСТашца.
* Диаметр чоьхьара, Дв. Юсту миллиметршкахь, йа лору арифметикца, Дв = Дн — 2хS.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Cast Iron Soil Pipe Institute (инг.). cispi.org. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 15 февраль. Архивйина 2015-02-08 — Wayback Machine
**Гаца́ев Са́Ӏид Асланбе́кан воӀ** (1938 шо, ССРС, РСФСР, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, Веданан кӀошт, Дишни-Ведана) — нохчийн йаздархо, поэт, публицист, драматург, Нохчийн Республикин йаздархойн бертан декъашхо.

Биографи
--------

Вина 1938 шарахь Дышни-Веданахь. 1944 шарахь махкахваьккхина доьзалца. Депортацехь доьзал бехира Кхазакхийн ССРн Семипалатински областехь. 1957 шарахь чекхйаьккхира ишкол. Оццу шарахь доьзал цӀехьа бирзира Даймахка.

1963 шарахь чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институтан историкан-филологин факультет. Институт чекхйаьккхинчул тӀаьхьа хьехархо болх бира ша винчу эвлахь.

1973 шарахь чекхйаьккхира Москохан Горький А. М. цӀарах йолу дуьненан литературин институт аспирантура. Даймахка цӀавирзинчул тӀаьхьа талламан балха ца хӀоттавелира, цундела винчу эвла хьеха йухаверза вийзира.

Веданан кӀоштан «Колхозан дахар» газете болх бан дехьавелира. Цул тӀаьхьа хилира республикин «Ленинан некъ» газетан белхало. ТӀаьхьа кхайкхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан нохчийн литературин хьехархочун дарже.

Кхолларалла
-----------

Байташ йаздан волавелира ишколан шерашкахь. Махках даьхачу хенахь уьш зорба тоха таро йацара, хӀунда аьлча нохчийн маттахь газеташ арахоьцуш дацара. Цуьнан дуьххьарлера байташ зорбане евлира «Орга» альманахехь 1961 шарахь. Оцу хенахь дуьйна Гацаевн кхолламаш рожехь зорбатоха йолийра кӀоштан а, республикин а газетийн агӀонаш тӀаьхь, «Орга» а, «Лаьмнийн Ӏуьйре» а альманахашкахь, Нохч-ГӀалгӀайн къуоначу литераторийн коллективан гуламашкахь: «Сатасаран сахьт», «Даймехкан мукъмаш», «Къуоналлин кхайкхам», кхечарна а тӀаьхь. Гацаевн кхолламийн гулам йукъатоьхна «Нохчийн поэзин антологин» (Москох, 2003 шо).

Шовзткъе итт шеран кхолламаллин гӀуллакхехь цуо арахецна дукха кхолламаш тайп-тайпанчу жанрашкахь: байташ, поэмаш, баснеш, пьесаш. Арахецна цуьнан авторан гуламаш: «Ӏуьйре» (1969), «БӀаьстенан гӀовгӀа» (1972), «Хазахетар» (1981), «Суьйренан вьюнок» (1988), «ХӀилла долу цициг» (1988), кхин а.

Цхьа могӀа пьесийн автор ву, цхьаерш царех хӀиттийна Нохчийн драман театран сцени тӀаьхь. Амма чӀогӀа гӀарайаьллачех йу цуьнан сатиран комедеш «Чудаки» (1989) а, «Бохаман нуц» (1992). Оцу пьесашца хӀоттийна Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан драман Нурадилов Х. цӀарах театр спектаклаш йара чӀогӀа хазахеташ, дуккха а шерашкахь сценин тӀиера дӀа ца евлира.

Хьажоргаш
---------

* Саид Гацаев (бил-боцу.). Электронная библиотека Союза писателей Чеченской Республики. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 7 январь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2014 шеран 25 декабрехь
* *Адиз Кусаев.* Саид Гацаев (бил-боцу.). Нахская библиотека «Zhaina» (2007 шеран 11 май). ТӀекхочу дата: 2015 шеран 7 январь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 7 январехь  Архивйина 2015-01-07 — Wayback Machine
* Литературно-музыкальный вечер известного поэта (бил-боцу.). Информационное агентство «Грозный-Информ» (2009 шеран 21 июль). ТӀекхочу дата: 2015 шеран 7 январь.


|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Библиографин каталогашкахь | 
* LCCN: n2018006060
* VIAF: 7151776826718012996
* WorldCat VIAF: 7151776826718012996

 |



1. ↑
«Седа Дудуркаева» — чеченка женщина и российская гражданка, арестованная в Турции как предполагаемая террористка. Она вдова видного грузинцев-чеченского командира Исламского государства Абу Омара аль-Шишани. Она также является дочерью известного бывшего главы миграционной службы Чечни Асу Дудуркаева. Ее иммиграция в Сирию, чтобы выйти замуж за Аль-Шишани, и ее последующий арест в Турции привлекли широкое внимание прессы. В результате скандала ее отец был отстранен от должности.

  

Сабина Юсубова

### Рекомендации

* "IŞİD'in Kobani komutanı, Çeçen gelin için arkadaşını öldürmüş!". *CNN Türk*(туркойн мотт). 30 October 2014. Дата обращения: 2023 ш. 08 ноябрехь. Google translation:
**ПетӀимат бинт Асад бин ХӀашим бин Ӏабд Манап** (Ӏаьр. فاطمة بنت أسد بن هاشم بن عبد مناف‎‎) — Абу ТӀелипан зуда, Ӏелин нана а йу, Мухьаммад пайхамаран  ненан метта хилларг йу, иза жима волуш дуьйна.

Биографи
--------

ПетӀимат бинт Асад Мухьаммад пайхамаран тешаме накъостех цхьаъ хилла. Иза ислам тӀеэцначех цхьайтталгӀаниг хилла, Хадижатал тӀаьхьа ислам тӀеэцна шолгӀа зуда а хилла. Маккара Мадинате хӀиджрат дина хьалхара зуда хилла, шен кӀентаца Ӏели бин Абу ТӀелипца цхьаьна хилла.

Тафсирехь дуьйцу, «Аль-Мумтахьанат» суратал тӀаьхьа шахӀадат далийна ПетӀимат бинт Асада. Хьадисашкахь а, исламан исторехь гойту, ислам тӀеэцале хьалха, ПетӀимат бинт Асад «Дела цхьаъ веш» йолу хьаниф хилла.

Абу ТӀелипан зуда йоллушехь, цо кхиийна Мухьаммад пайхамар шен бераллехь, иза бобер хиллачул тӀаьхьа. Цо шен кӀант санна лелош хилла иза, а цо шен нана санна лоруш хилла иза.

Хьадисашкахь тешаллаш до, ПетӀиматас КаӀбат килсан чохь вина Ӏела. КаӀбат чохь а йолуш, ван гӀерташ хилла иза.

Кхин хьажа
----------

* Мухьаммад
* Ӏели бин Абу ТӀелип
* ДжаӀпар бин Абу ТӀелип
* Абу ТӀелип бин Ӏабдул-МуттӀелип

|  |
| --- |
| 
П:  **Ислам** П:  **Мухьаммад** П:  **ШиӀизм**
 |
**Дуьне́найукъара акуше́ркин де** — дуьненайукъара де, даздо хӀора шарахь 5 майхь.

Истори
------

Акушеркин де дӀадахьаран ойла дагатесира Дуьненайукъара акушеркийн конференцехь 1987 шарахь Нидерландашкахь. ХӀора шарахь дӀакхехьа долийра 1992 шарахь дуьйна, тахана даздо 50 сов махкахь, царна йукъахь Росси а, Беларусь а.

Ойла
----

Дуьненайукъара акушеркин де — иза бахьна ду хӀора акушеркин оцу белхаца боьзна массарех ойла ян, дӀатаса керла уьйранаш, дерриг дуьненна а акушеркаш дийриг довзийтархьама.
2015 шо кхачале Дуьненайукъара акушеркийн конфедерацис даздора и де девизца «Тахана дуьненна акушеркаш чӀогӀа оьшу, хьалха ца эшшанчу кепара», иза акушеркаш алсама безар довзуьйту кампанин дакъа дара.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  International Day of the Midwife :: Healthy Women, Health Babies, Healthy Nations :: (бил-боцу.) ТӀекхочу дата: 2010 шеран 30 апрель. Кху чуьра архивйина оригиналан 2010 шеран 27 январехь  Архивйина 2010-01-27 — Wayback Machine

Хьажоргаш
---------

* Медиафайлаш Викилармехь

* International Day of the Midwife Архивйина 2015-05-11 — Wayback Machine(ингалс.)
* International Midwives Day(ингалс.)
**Джабна Руми** (масри جبنة رومى *Gebna Rūmi*) — Мисаран нехчан сортех коьртачех цхьаъ, уггаре гӀараяьлла Мисрара онда нехча. ЧӀогӀа хьожа ю, тайп-тайпана тӀегӀанера дуьро чам хуьлу (чомалахь латторе хьаьжжина).

Схьаялар ду грекийн нехчанах Кефалотири. Манчего, Идиасабаль, Пекорино Романо нехчанийн доьзалера ю. Йо цӀена аьттан шурех я аьттан шура гомаш шуьрийца иэйой. Шо боллар ца леладо. ТӀетоха мега Ӏаьржа бурч. Кийча сурсат арахоьцу экъан кепара 10 кг барам болуш я вакуум йолу пхьегӀан чохь цастаршкахь. Еттача кӀадло, кӀеззиг даьтта а долуш, амма шен кеп ца хуьйцу. Дааран мехалла — 100 г чохь 353 ккал, хьоналла — 28 %.

3—4 бутт баьлча цаста мега. 3 шо гергга хан яьлчи юккъера кхиаран тӀегӀане кхочу, 8—12 шо даьлча «шира» лору. Хан алсама мел ели кӀуон а, цуьргаш дуьйлуш а хуьлу.

Эксперимент еш лакхара 70 - 75 °C температурехь цӀиййеш, лахарчу 4 % - 2 % хьоналла йолчу шуьрех йора дика мегар йолуш нехча. Чекхъяьккхина шуран ультрафильтрат тӀетоьхча даьтта а, тӀуналла а охьаяьккхича, тӀекхетара белок, цуо нехчан консистенции алсама чӀагӀйо.

Аспергилл (*Aspergillus ochraceus*) матар ца тасийтархьама а, охратоксинан биосинтез ца хилийтархьама а, нехча шоврахь йоллучу хенахь лелайо шалмаз.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Fox, 1999, p. 431.
2. ↑  African Cheese(ингалс.) (бил-боцу.). iFood.tv.
3. ↑  Fox, 2004, p. 11.
4. 1 2 3 4  Varieties of Cheese(ингалс.) (бил-боцу.). Clovegarden.
5. ↑  Tamime, 2011, p. 143.
6. ↑  Egyptian Roomy Cheese: пищевая ценность (бил-боцу.). MyFitnessPal, Inc (2012). Архивйина 2019-04-12 — Wayback Machine
7. ↑  Липиды. Архивйина 2014-12-25 — Wayback Machine Всё о технологии молока.
8. ↑  Применение прополиса в медицине // «Её величество пчела» : международный пчеловодческий журнал. — 2013. — № 3. — С. 23.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Чернявская.

**Черня́вская Валенти́на Степа́новна** (1927 18 июль — 2013 23 май) — советийн йуьртан бахаман хьалхелелорхо, Краснодаран мехкан Ново-Титаровски кӀоштан Кагановичан цӀарах колхозан звеньевой, Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо (1949).

Биографи
--------

Йина 1927 шеран 18 июлехь Къилбаседа-Кавказан мехкан Кубанан гуон Краснодаран кӀоштан Новотитаровски гӀалахь (хӀинца Краснодаран мохк, Динскан кӀошт) ахархочун доьзалехь. 12 шо долуш Валентина да воцуш йисира, гӀалин ишколан йиъ класс бен чекх ца йоккхуш (хӀинцалера № 29 ишкол), дешар а сацийна, къахьега дийзира меттигерчу колхозехь. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом боьдучу хенахь, йаккхий тоьпийн хьоьънаш кхоьхьура Нововеличковски гӀала. Фронт малхбузехьа дӀататтаеллачу хенахь, Валентина тӀейирзира йуьртан къинхьегаман. Болх бира Краснодаран мехкан Новотитаровски кӀоштан Кагановичан цӀарахчу колхозехь асаршкахь а, маьлхан хӀуш гулдеш а. Дукха хан йалале коьрте хӀоьттира аренаш лелочу декъан. ТӀемал тӀаьхьара халачу шерашкахь бригадин дезара дийнан план 150—200 % кхочушйан, шен хене а ца хьоьжуш.

1949 шеран 10 февралан ССРС Лакхара Советан Президиуман омарца колхозашна тӀедехкина декхарш, массо а кепара йуьртабахаман сурсатийн котрактаци кхочушдеш, маьлха хушшан лакхара ялташ кхиорна, 1948 шарахь МТС белхана сурсаташца алапа даларна, 1949 шеран бӀаьста дӀаден оьшшучул хӀуш хиларна Чернявская Валентина Степановнина йелира сийлахь цӀе Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо Ленинан орден а, ««Марс а, ЖӀов а»» мидал а луш.

Кхин дӀа къахьийгира оццу колхозехь, шен дерриг дахар а дӀадаьхьира Новотитаровски гӀалахь. Йелира 2013 шеран 23 майхь 86-гӀачу шеран дахарехь.

СовгӀаташ
---------

* «Марс а, ЖӀов а» (10.02.1949)
* Ленинан орден (10.02.1949)

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Умирают герои // Трибуна. — 23.05.2013. (бил-боцу.) ТӀекхочу дата: 2013 шеран 31 май. Кху чуьра архивйина оригиналан 2014 шеран 10 сентябрехь  Архивйина 2014-09-10 — Wayback Machine

Хьажоргаш
---------

 Чернявская, Валентина Степановна (бил-боцу.). Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
2005 шеран ноябрехь Ӏиракъан полицина карийна кхечу тӀеман гӀирсех шеш йина лелхаран хӀуманаш
**Шеш йина лелхаран хӀуманаш** (**ШЙЛХӀ**) — цӀера хьелашкахь лелха хӀуманех (царна йукъахь имитацин а, пиротехникин а гӀирсех), йогу иэдарех, ЧГӀМ бакъо йаларан агӀора дозанаш доцу (масала, сирникийн массаш лелош) йина хӀуманаш а, инициацин гӀирсаш а. ШЙЛХӀ разрядан йукъайоьду кхин а промышленностан йа тӀеман хьажийна, шена чохь куьйга дина дакъолгаш долу хӀуманаш а.

Оьккху хӀума лелайо тайп-тайпана тӀеман тобанаша (царна йукъахь террористийн тобанаша а) асимметрин тӀом а, ламаста боцу тӀемаш а деш, йа йиллина терроризман кхин а кхерам тосуш, чӀира йоькъуш. Террористийн тобанашна йукъахь иштта ШЙЛХӀ лелош белхаш беш хуьлу тайп-тайпана экстремисташа: лаьшкарша ОвхӀанехь, Ӏиракъехь, Кавказехь, «Тамилийн цӀоькъа лоьмаша», ИРЭ. По 2007 шеран хьелашкахь ШЙЛХӀ иккхина зулам даьлларш, Ӏиракъехь берриг белла АЦШ салтех а, церан бертахойх а 63 % хилира, ткъа ОвхӀанехь тера дакъа дара дуьненайукъара ницкъийн салташна йукъахь – 66 %.

Структура
---------

ШЙЛХӀ иккхина йохийна автомобиль Cougar
Мина йоьллина Ӏиракъехь иккхина машен, цуо хӀаллакйира 20 автомобиль, АЦШ хӀордан гӀашлойх шиъ вийра, 30 чевнаш йира

Хьажа кхин а
------------

* Тайпаналлин доцу герз
* Молотовн коктейль
* Террорист-лаьшкар
* Террорист-лаьшкарш зударий
* ШахӀидан доьхка
* Турба кепара бумба
* Автомобиль-бумба
* Фугас

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Шорт, 1996.
2. ↑  Suicide Terrorism: A Global Threat (бил-боцу.). Pbs.org. ТӀекхочу дата: 2009 шеран 18 октябрь. Архивйина 2009 шеран 3 апрелехь
3. ↑  "13 killed in blasts, arson in Sri Lanka". Chennai, India: Hindu.com. 2006-04-13. Архивировано из оригинала 2006 ш. 14 апрелехь. Дата обращения: 2009 ш. 18 октябрехь. Архивйина 2006-04-14 — Wayback Machine
4. ↑  iCasualties: OIF – Deaths by IED (бил-боцу.). Кху чуьра архивйина оригиналан 2009 шеран 13 январехь  Архивйина 2009-01-13 — Wayback Machine
5. ↑  home.mytelus.com (бил-боцу.). home.mytelus.com. ТӀекхочу дата: 2012 шеран 11 май. Архивйина 2012 шеран 14 мартехь  Архивйина 2012-03-14 — Wayback Machine

Хьажоргаш
---------

* *Джим Шорт.* Уроки Джима Шорта. Самодельные взрывные устройства (ru) // Телохранитель. — 1996. — № 5. Архивйина 2011  шеран  7 сентябрехь.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Britannica (онлайн)

 |
| Библиографин каталогашкахь | 
* J9U: 987007554669705171
* LCCN: sh2009008494

 |
**Малые Столпеняты** — Белоруссин Гроднон областан Островецан кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Спондовскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Островецан кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Тяпы** — Белоруссин Гроднон областан Щучинан кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Дембровскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Щучинан кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Мышкин.

**Мышкин Анатолий Дмитриевич** (вина 1954 шеран 14 августехь, Свердловскан областера Шалин кӀоштан, Сылва эвлахь) — советийн баскетболхо, российн тренер, 2013 шарахь дуьйна Российн зударийн гулйина командин коьрта тренер.

70-гӀа — 80-гӀа шерашкара уггаре дика тӀелатархойх цхьаъ, российн уггаре дика тренерех цхьаъ. Кунйа йара «Эла». ССРС спортан хьакъ долу говзанча (1981). Российн хьакъ долу тренер.

Биографи
--------

Баскетболех ловза волавелира свердловскан берийн спортан №3 йолу ишколехь (БСИ №3). Хьалхара тренер — Манохин Борис Викторович. Масийттаза кхайкхира Российн жимахойн гулйина команде. Карьера йолийра баскетболан клубехь «Уралмаш» (1970—1976, тренер Александр Кандель), левзира ЦСКА (1976—1984), «Динамо» (Москох) (1985) командашкахь. 1973—1982 шерашкахь ССРС гулйина командехь.

Кхин а Ӏамийна Петросян Анатолийс.

Чекхйаьккхина Уралан политехникин институт а, МОПФОьИ а, тренеран говзаллица. Российн хьакъ долу тренер (1986). Российн эскаран полковник. ССКП декъахо хилла.

1986—2001 шерашкахь зударийн ЦСКА командин тренер (1986—1988 — Капранов Вадиман гӀоьнча, дублан коьрта тренер; 1988 — коьрта командин коьрта тренер). Командица йаьккхира ССРС чемпионат 1989, Российн чемпионат (1991—1996), Российн Кад 1995/96, Ронкетти Лилианан Кад 1988/1989, 1996/1997 (1997 шеран толам бара Российн командин Европин кедашкара хьалхара толам).

Российн зударийн гулйина командин коьрта тренер — 1992—1993, 1996—1997, 2014 — хӀинца а.

Зударийн ЦСКА йоьхначул тӀаьхьа (2001) тренер вара божарийн БК «Арсенал» (Тула) (2001—2004), «Университет» (Сургут) (2005/2006), БК «Бизонаш» (КФК йукъара Москохан чемпионат, цул тӀаьхьа Москохан Баскетболан Лига) (2006—2007, 2008—2011), зударийн БК «Динамо» (Курск) (2007—2008) командашкахь.









1. ↑  Спорт на Урале - Манохин Борис Викторович (оьр.).  sportufo.ru. Теллина 2017 шеран 15 сентябрехь.
2. ↑  Спортивные события города Москвы#REDIRECT(ТӀе цакхочу хьажорг)
3. ↑  Анатолий Мышкин: «Петросян научил меня терпению, пониманию и развитию сильных качеств игроков» (2017, 28 август). Хьаьжна 15 сентябрехь 2017.
4. ↑  Год за Солженицына Интервью с Анатолием Мышкиным в газете «Спорт-Экспресс» от 24 июня 2011 года
5. ↑  Лента новостей от 8 февраля 2008 года Архивйина 2013-09-27 — Wayback Machine
Текстилан тайп-тайпана кепаш
**Тексти́ль** (схьадаьлла лат. *textus* «кӀади») — эхангах кӀади ден чарх тӀехь кӀеда, сетта хьесех а, тайнех а (кӀади, бамба, маша, кхин дӀа а) йеш йолу хӀума. КӀади хилаз йолу: трикотаж, истанг, хӀинцалера дуьйцина доцу а, кхин а материалаш.

Дош *текстиль* — схьадаьлла лат. *textere*, иза «дуца» бохург ду. КӀадеш дуцар — уггаре а даьржина хьесап ду текстиль йаран, кхин а хьесапаш ду текстиль йаран: тӀехьарчор, датор.

Истори
------

Коьрта йаззам: **Текстилан промышленность**
Хьалхара текстилан хьесий, тарло, кечданза бецийн маргӀалш. Царех исторел хьалхарчу хенахь дуцура кирхьа, тоьрмигаш, чӀара лоцу бойнаш, машшаш. ТӀехьа адамашна Ӏемира алсамо йуткъа материалаш йан — ветанан, кӀомалан, джутан хьесий, дийнатийн тӀаргӀа.

Уггаре шира Ӏилманан девза кӀадеш девлла Ширачу Мисрара — уьш дора ветанах 7 эзар сов шо хьалха.

Вайн эрал III шо хьалха буьйлабелира кхин хьесий лело, масала, дари Цийчохь, бамба ХӀиндехь. Тера ду, кхин а хьалха Гергарчу Малхбалехь йукъадевлла хилар тӀергӀан кӀадеш. И текстилан хӀуманаш йара хийцаран а, махлелоран а ладаме хӀуманаш.
**Александр Алексеевич Бондарь** (1922 шеран 2 сентябрь, Змейская, Къилбаседа-ХӀирийн автономин область[d] — 1992 шеран 14 май, Армавир (Росси), Краснодаран мохк) — Советски эскаран полковник, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декашхо, Советски Союзан Турпал (1944).

Биографи
--------

866-гӀа истребителин полкан тоьлла кеманхой. 1945 шо. 2-гӀа могӀехь йуккъехь лаьтташ верг Бондарь ву.
Вина 1922 шеран 2 сентяберхь Змейски юртахь (хӀинца Къилбаседа ХӀирийчоьнан Кировски кӀошт) гӀалгӀаскхий доьзаллехь.

1939 шарахь йуккъера школа чекхйаьккхича иза Орджоникидзен аэроклубе деша вахара. 1941 шеран мартехь иза ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. 1942 шарахь цо чекхйаьккхира Краснодарера эскаран авиацин кемахойн школа чекхйаьккхира. 1942 шеран октябрехь иза фронте вахара. Иза вара кеманхо, звенон а, эскадрилин а командир. Цо дакъалоцура Къилбан-Малхбузан а, 3-гӀа Украинин фронташкахь хилла тӀамехь. Шозза цунна чевнаш йира. Цо дакъа лецира «Сатурн» а, Харьковски а, Никопольско-Криворожски а, Одесски а операцишкахь, Днестран а, Ясско-Кишинёвски а, Будапештан а операцишкахь. 1944 шарахь иза ВКП(б) декъашхо хилира. 1944 шарахь Бондарь вара лакхара лейтенант, 3-гӀа Украинин фронтан 288-гӀа истребителин дивизин 866-гӀа истребителин полкан штурман а, командиран когаметтаниг а.

1944 шеран июнь кхочуш Бондарьс 252-за тӀема а велира, 48-за тӀамехь дакъалецира, 15 мостагӀийн кема чу а даийтира.

1944 шеран 19 августехь цунна йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

ТӀом чекхболуш хенахь капитан Бондарь 328-за тӀема а велира, 70-за хӀаваан тӀамехь дакъа а лецира, 19 мостагӀийн кема чу а даийтира.

1945 шеран 4 апрелехь цо тапча тоьхна вийра Советски Союзан Турпал Виталий Микрюков. 25 июнехь эскаран трибуналас цунна 8 шо хан туьхуьра. Цулла лакхара трибуналс и хан лахйира кхаа шеран тӀе. 1945 шеран 7 июлехь иза чувалларах паргӀат веккхира.

Трибуналс кехаташ кечдира цуьнан совгӀаташ схьадаха дезан бохуш. 1950 шеран январехь дукха наха дехараш дара бахьнехь а, Бондарин дика характеристикаш хилара бахьнехь а прокурорас сацам бира цунна совгӀаташ схьадаха оьшуш дац аьлла.

Цул тӀаьхьа цо Советски армехь болх бира. Иза Гена Малхбалехь вара, реактивни кеманаш леладан Ӏамош вара, 1-ра классан кеманхо хилира. 1958 шарахь полковник Бондарь запасе вахийтира. Запасехь волуш иза Краснодарски махкан Армавир гӀалахь Ӏаш вара. Цо тепловозан машинистан школа чекхйаьккхира, эчиг некъахь болх бира.

1992 шеран 14 майхь иза велира, дӀавоьллира Змейски юртан паркехь.

СовгӀаташ
---------

* «Дашо Седа» мидал;
* Ленинан ордан;
* ЦӀен Байракхан орден;
* Александр Невскийн орден;
* Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман 1-ра даржан орден;
* ЦӀен Седан кхо орден;
* мидалш.

Дагахьлаттавар
--------------

* Змейски юртахь Бондарин цхьана ураман Бондарин цӀе тиллина.
* Бондарь Ӏийна цӀин тӀехь хӀоттина мемориалан у.
* 2006 шарахь Бондарин цӀе тиллина Змейски № 1 йолу йуккъера школа.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6   Бондарь, Александр Алексеевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
2. ↑  Быков М. Ю. Все асы Сталина 1936—1953 гг. — М.: ООО «Яуза-пресс», 2014. — С. 147. — 1392 с. — (Элитная энциклопедия ВВС). — 1500 экз. — ISBN 978-5-9955-0712-3.
**Русла́н Израи́лович Мами́лов** (1928 шеран 7 ноябрь, БуритӀе, Къилбаседа-Кавказан мохк — 1993 шеран 25 февраль, Соьлжа-ГӀала) — советски художник а, скульптор а.

Биографи
--------

Мамилов вина 1928 шеран 7 ноябрехь. ГӀалгӀа. 1952 шарахь цо болх бира Киргизийн ССР Халкъан художник О. М. Мануйлова пхьалгӀанчохь. 1954 шерахь цо болх бира Фрунзен исбаьхьа-производстван пхьалгӀанчохь. 1956 шарахь иза деша вахара Алма-Атара исбаьхьалин училищан скульптуран декъа. ШозлугӀча шарахь иза Тбилисин исбаьхьа училище вахара. 1958 шарахь цо и училище тӀехдика чекхйаккихар.

И чекхйакхча цо болх бира исбаьхьа эчиг лало цехехь Гуьржичоьнан Исбаьхьа фондехь. 1960 шарахь цо болхбира Алма-Атахь Казахий ССРн Исбаьхьа фондехь. 1962 шарахь Мамиловс болхбира Казахийн ССР некъан билгалойн заводан пхьалгӀанчохь. 1966 шарахь иза вара скульптор РСФСР Исбаьхьа фондан Нохч-ГӀалгӀайн декъан пхьалгӀанчохь. 1967 шарахь Мамиловс дакъалецира Краснодарехь хилла кегирхойн гайтарехь «Советский юг».

1968 шарахь цо чекхйаьккхира цӀеяйархойн хӀоллам. Цу шарахь иза дӀаийцира СССР художникийн союзе. 1970 шарахь цунна йелира «За доблестный труд» мидал. 1971 шарахь иза хержира Нохч-ГӀалгӀай АССРн художникийн союзан председатель. Цу шарахь цунна йелира «За трудовую доблесть» мидал. 1972 шарахь иза вара РСФСР художникийн III гуламан векал. 1973 шарахь иза хержира IV СССР художникийн гуламан векал. Цу шарахь иза хержира СССР художникийн союзан Йуккъера ревизин комиссин декъашхо. 1990 шарахь цунна йелира «Нохч-ГӀалгӀай АССР Сийлахь художник» цӀе.

Галерей
-------

* ЦӀеяйархойн хӀолламан сурт тӀехь долу Российн почтан конверт. 1992 шоЦӀеяйархойн хӀолламан сурт тӀехь долу Российн почтан конверт. 1992 шо
* Р. И. Мамилован кашР. И. Мамилован каш

Дагахьлаттавар
--------------

Джейрах цӀе йолу юртахь Мамилован цӀе тиллина цхьана ураман. Циггахь йу 2005 шарахь схьайиллина Мамилован музей.

Хьажоргаш
---------

* «Скульптор, художник, монументалист Руслан Мамилов» — репортаж в программе «Вести — Ингушетия»
* «Скульптор Руслан Мамилов» — репортаж ГТРК «Ингушетия»
* «К 90-летию Руслана Мамилова» — статья на портале «Бакъдар» Архивйина 2020-10-23 — Wayback Machine
* Улица Мамилова Р. И. в селе Джейрах Республики Ингушетия на картах Google Maps
* «Сокровища нации. Руслан Мамилов.» — репортаж НТРК «Ингушетия»
* «Вечер памяти, посвященный 90-летию Руслана Израиловича Мамилова» — Релиз пресс-службы Государственного музея изобразительных искусств Республики Ингушетия Архивйина 2020-10-23 — Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Библиографин каталогашкахь | 
* LCCN: no2015056676
* VIAF: 315608389
* WorldCat VIAF: 315608389

 |
**Европоцентри́зм** (**евроцентри́зм**) — Европин къаьмнаш йа малхбузаевропин цивилизацеш кхечу къаьмнел а, оьздангаллин сферера цивилизацел а гӀоле хилар, европин къаьмнийн дахаран васт лакхара хилар, ткъа кхин а церан дуьненан исторера башха роль диллина йа къайлаха кхайкхош йолу амалан философин тенденци а, политикин идеологи а. Малхбуза мехкаша бина историн некъ, кхайкхабо иза бен нийсабоцуш санна я, лаххара а, масаллин санна.

Европоцентризм гуманитарин Ӏилманашкахь
---------------------------------------

Европоцентризм европин гуманитарин Ӏилманашкахь яра юьхьанца дуьйна. Европоцентризмах юхабовларан а, ерриг йолуш йолу дуьненан оьздангаллин дукхалла тӀеэцаран а Ӏаткъам бинчу (сихха ца бинехь а) факторех цхьаъ хилира, колонин а, динан хьехамийн а экспансии ечу хенахь, XIV—XIX бӀешерашкахь Европин оьзлдангаллин кхечу оьздангаллех кхетча хилла оьздангаллин шок.

Французийн серлончаша европоцентризман гуранчура ара а девлла, историн географин гура шорбаран, дерриг дуьненан истори юхакхолларан ойла аратеттира. Хьалхарчех цхьаъ вара Вольтер. Жигара европин йоцу оьздангаллаш теллина волу Гердер, гӀертара оьздангалла кхиорехь дерриг къаьмнийн къинхьегам гайта.

Амма цунна тӀаьхьарчу европин историн ойла кхиаран муьрехь, Гегелан, дерриг дуьненан историн нисса и ойла цхьаьна йогӀу европоцентризман ойланашца — Европехь бен дуьненан син ша-шен ца девза. Хаъал европоцентризм яра Марксан концепцехь а, цуо диллина дуьтура азин белхан хьесапан европинчуьнца йолу юкъаметтиган хаттар.

XIX бӀешеран 2-гӀа декъан историкаш, философаш, социологаш дуьненан историн процесс Ӏаморехь чӀогӀа йолчу европоцентризман дуьхьала бевлира. Масала, Данилевскийс емал йира европоцентризм, шен оьздангаллин-историн тайпанан теорица.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Философский словарь / Под ред. И. Т. Фролова. — 4-е изд. — М.: Политиздат, 1981. — 445 с.
2. ↑  европоцентризм
3. ↑  Журнал «Социологические исследования» Архивйина 2007-01-07 — Wayback Machine
4. ↑
5. ↑
6. ↑  Сколько евроцентризма в твоей жизни? Архивйина 2009-12-14 — Wayback Machine
7. ↑  Культурология. XX век. Энциклопедия. Статья *Европоцентризм*. т.1. — Спб. Университетская книга, 1998. ISBN 5-7914-0027-6 ISBN 5-7914-0028-4 (T. 1)
**Будка-Шибенка** — Белоруссин Гомелан областан Речицан кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Солтановскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Речицан кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Гапур Саидович Ахриев** (1890, Фуртоуг, Терски область — 1920 шеран 3 май, Бакох) — Къилбаседан Кавказехь Совет эдал хӀотторун куьйгалхойх цхьаъ. 1919 шо дуьйна РКП(б) декъашхо.

Биографи
--------

Вина 1890 шарахь Фуртоуг юртахь юртбахамхон доьзаллехь. ГӀалгӀа.

Цо дешна Владикавказан реальни доьшийлахь, и чекхйаккха - Москован коммерчески институтехь. Иза вара студентийн революцин кружокийн балхахь дакъалоцуш. 1916 шарахь дешна ваьлча иза БуритӀе йухавеара иза. Цигахь цо болхбира кегийн кредитан Теркан союзан инструктор. Цу хенахь цуьнан доттагӀала тасделлера С. М. Кировца.

1917 шеран февралехь революци хиллачултӀехь иза хилира Теркан граждански исполкоман декъашхо а, Владикавказан белхлойн а, салтийн а депутатийн Советан декъашхо а. 1918 шеран мартехь иза хӀоттийра Теркан Советски Республикин къаьмнийн хьаштийн халкъан комиссар. 1918-1920 шерашкахь цо жигар дакъа лецира Граждански тӀамехь.Иза велира 1920 шеран 3 майхь Бакухь.

Дагахьлаттавар
--------------

* Соьлжа-гӀалахь хӀоттийна Граждански тӀеман турпаллашна хӀолламантӀехь Ахриеван сурт ду Асланбек Шерипован а, Николай Гикалон а суьрташна уллехь.
* Ахриеван цӀе тиллина урамаш бу Соьлжа-ГӀалахь, Несарехь, Гуьмсехь, Карабулакехь, Малгобекехь, кхийолу а ГӀалгӀайчоьнан а, Нохчийчоьанан а нах беха меттигашкахь.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4  Ахриев Гапур Саидович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.

Хьажоргаш
---------

* Ахриев Гапур Саидович — статья из Большой советской энциклопедии.
* О чем говорят названия улиц
* В гостях у джейрахских фермеров