recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Целца* болх.Фиг. 1.Фиг. 2.Фиг. 3.Целан арсаш дӀахӀоттор.ЗӀокбергцел, зӀогберган а, *целан* а чакхенашца, латтан белхаш бен комбинаци йина гӀирс.
**Цел** кхин цӀе **метиг** (оьрс. *мотыга, мотыка, тяпка, цапка, сапка, сапа*, къилбаоьрс. фр. *sape* тӀера, иштта *кетмень* (Йуккъера Ази)) — йуьртабахаман куьйга лело гӀирс, цуьнца латта самсадоккху. Цел хуьлу дичиган тӀам а, цуьна дуьхьала эчиг долуш (хьалха дичиган а, тӀулган а). Цел йина хила мега дуткъа аьчка тахтах йа хила мега чӀогӀа, безза а гӀирс. Болхбен агӀо хила мега йуткъа, шуьйра, тӀапа, сеттина, белах тера. Цул сов дитта долу дакха хуьлу тӀапа йа хьаласеттина. Йайн цел лелайо латта самсадоккхуш, асар деш. Наггахь цуьна тӀетуху шада йа кагтуха.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  *Карасаев А. Т. Мациев А. Г.* Русско-чеченский словарь(оьр.). — Грозный, 1978. — С. 269. — 728 с.
2. 1 2  Мотыга // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Шовда
-----

### Шовда - интернет чохь цхьанакхетаран гlирс

**Шовда** нохчийн интернет чохь цхьанакхетаран гlирс бу. Иза маьрша дlаязвала аьтто болуш, "Фэйсбук" санна, нохчийн цхьанакхетаран дуьххьарлера сайт ю. Амма "Шовда" "Фэйсбук" а, "Одноклассники" а бохучу гlирсашах къаьсташ ю нохчийн гlиллакх-оьздангалла lалашъярца а, ларъярца а. 
Кхин йолу башхIаллаш юкъахь ю, масала, йукъараллин чат, блог, форум кхолла йиш хилар а, кхин дерг а...
Цул совнаха, "Шовда" дуьхьхьарлера нохчийн, оьрсийн, ингалс меттанашкахь йолу цхьанакхетаран сайт ю: хIунда аьлча, "Шовда" дуьненчура массо пачхьалкхашкахь lашболчу нохчашна лерина кхоьллина цхьанакхетаран гlирс болун дера.

  

### Долахь Хилар

Noxchi Media Group 2011 шарахь дуьйна.

##### Арахьара Линк

 Архивйина 2011-12-21 — Wayback Machine
Википедехь тера цӀераш йолу кхечу адамех йаззамаш бу, хьажа Кузнецова, Кузнецова, Галина.

**Кузнецова Галина Кузьминична** (1912—2005) — советийн а, российн а театран актриса, хьехархо.

Биографи
--------

Йина 1912 шеран 20 июнехь Петарбухехь.

1931 шарахь Кузнецовас чекхйаьккхира Ленинградан хореографин доьшийла (хӀинца Балетан А. Я. Ваганован цӀарах академи), дийшира Ваганова Агриппина Яковлевна йолчохь.

1931—1940 шерашкахь болх бира Ленинградан академин операн а, балетан а С. М. Кировн цӀарах театрехь а (хӀинца Мариински театр), 1940—1959 шерашкахь — ССРС Пачхьалкхан академин Йоккха театрехь.

Цул тӀаьхьа болх бира Новосибирскан операн а, балетан а театрехь, Польшера Варшаван операн а, балетан а театрехь балетмейстер-репетитор даржехь; хьийхира Вл. И. Немирович-Данченкон цӀарах МИАТ Ишкол-студехь (1960—1962), Йерригроссийн гастролийн-концертан бюрохь (1962—1965), Москохан опереттан театрехь (1967—1968), Москонцертехь (1971), Мисрара КъахӀиран оперехь (1972—1973), Варшаван операн а, балетан а театрехь (1973—1974), Германера Берлинан Штаатс-оперехь (1974—1978).

Йелла 2005 шеран 4 январехь Москохахь. ДӀайоьллина Новодевичьи кешнашкахь (дакъа 10, могӀа 8).

Кузнецова Галинех лаьцна йаздина актёра а, режиссёра а Тихомиров Павела шен жайнахь «Актёрийн цӀа. ТӀаьххьара тӀараштохар» коьртехь «Дахар а, бӀаьрхиш а, безам а…», Москох : Алгоритм, 2012.

### Доьзал

* Ваша — Ленинградан драман А. С. Пушкинан цӀарах театран артист Кузнецов Георгий Кузьмич (1908—1947).
* Кхузза марехь хилла:
	+ хьалхара майра — хелхарча а, балетмейстер а, ССРС халкъан артист, Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо Чабукиани Вахтанг Михайлович;
	+ шолгӀа майра — циркан артист Макеев Владимир Капитонович, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь тӀепаза вайра;
	+ кхоалгӀа майра — операн йишлакхархо а, режиссёр а, ССРС халкъан артист Канделаки Владимир Аркадьевич.
* ЙоӀ — Йоккха театран артистка Канделаки Натэлла Владимировна.

СовгӀаташ
---------

* СовгӀаташ дина «Сийлаллин Билгало» орденца, «Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамтӀехь сийлахь къахьегаран», «Къинхьегаман ветеран», «Ленин Владимир Ильич вина 100 шо кхачаран» мидалшца.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Память народа

Хьажоргаш
---------

* Имена в истории танца
КӀадеш
КӀадеш
КӀадийн баккхал Пакистанехь
**КӀади** — текстилан киса, кечдина кӀадин чархан тӀехь дуцарца вовшен перпендикуляран тайнин сиситемашца.

КӀади лаьтта шина вовшен дуцалуш долчу тайнин системех, уьш вовшен перпендикуляран ду. КӀадин дохаллехь лаьтта тайнин системех олу бух, ткъа тайнин системех, пурхнехьа лаьттачу тайнех, — шоралха-тай. Тайнех олу коьртаниш а, шоралха-тай а. КӀадин тайнаш кӀадин хоттаман коьрта гайтам бу. Бухан а, шоралха а тайнаш дуцало цхьаьна билгалчу низамехь (иза дозу минимум тайн барамех — раппортах, — оьшучу чекхдаьлла кӀадий дуцаран суьртах). Цуо кӀади дарна Ӏаткъам бо билгалчу дуцаран структурехь, кепаца, хьолаца.Атта дуцар (шера йа коьрта) хуьлу полотнон, саржан, сатинан, атласан йа иэйна.

Къасто оьшу *кӀадеш* кхечу хьесапца дина текстилан полотнох: трикотажан полотнох, до дуцарца , аьлча а вовшех уьйр йолу шеддийн могӀанца, дуьцина доцу материалех (царна йукъатоха мегар ду иштта датийна-истангийн а, гататегаран материалаш).

Дар
---

КӀадешдар, олу текстилан полотнош дарх олу, уьш до ши перпендикуляран тайнин система дуцаран новкъахь.
**Ханбиче́ Шихраги́мовна Хаме́това** (лаьзг. Хаметова Ханбиче Шихрагьиман руш; 1938 шеран 28 июнехь(19380628), Цлак, Хиван кӀошт, ДАССР) — Дагестанан Халкъан поэтесса. Лаьзгийн маттахь долу «Соколёнок» цӀе йолу берийн журналан редактор. Российн йаздархойн Бертан декъашхо. Йаздархойн бертан халкъашна йуккъера гуламан декъашхо.

Биографи
--------

Йина 1938 шарахь Хиван кӀоштара Цлак цӀе йолу йуьртахь. Цо чекхйаьккхина Гамзат Цадасан цӀарах йолу Дагестанан пачхьалкхан зударийн хьехархойн институт. Цо бина хьехархочун болх шен йуьртан школехь а, республикин хьехархойн говзалла совйоккху институтехь а, Тахо-Годи школийн Ӏилманан а, талларан а институтан белхало а.

1974 шо дуьйна СССР йаздархойн бертан декъашхо. Дагестанан йаздархойн бертехь секретариатан декъашхо а, лаьзгийн йаздархойн куьйгалхо. Лаьзгийн маттахь долу «Соколёнок» цӀе йолу берийн журналан редактор. Российн йаздархойн бертан куьйгалхочун декъашхо.

Кхолларалла
-----------

1958 шарахь арайелира Хаметовин хьалхара йаззамаш. 1964 шарахь арайелира цуьнан лаьзгийн маттахь байтийн хьалхара книга «Узоры дум». Цо арахийцира шен лаьзгийн маттахь байтийн а, поэмийн а итт книга. Цуьнан байташ арайелира оьрсийн а, кхиболу а меттанашкахь.

СовгӀаташ
---------

1985 шарахь «Письмо к Ирен» книга бахьнехь цуьнна делира Сулейман Стальскийн цӀарахь йолу республикин совгӀат. 1988 шарахь «Венки сонетов» байтин гулам бахьнехь цунна делира Е. Эминан ц1арах долу совгӀат. Дагестан АССР культурин Сийлахь белхало. 1992 шо дуьйна Дагестанан Халкъан поэт.

2000 шарахь цунна йелира ДоттагӀалин орден.

Библиографи
-----------

лаьзгийн маттахь
* «Искры волны» (Дагкнигоиздат, 1978);
* «Капля и камень» (Дагкнигоиздат, 1980);
* «Оранжевый звездопад» (Дагкнигоиздат, 1982);
* «Письма к Ирен» (Дагкнигоиздат, 1984);
* «Доверие» (Дагкнигоиздат, 1985);
* «Дорогой, дорогой» (Дагучпедгиз, 1987);
* «Белая песня» (Дагкнигоиздат, 1988);
* «Опора»;
* «Полнолуние»;
* «Избранное» (в двух томах);
* «Корона».

оьрсийн маттахь
* «Гордая волна»;
* «Колыбель»;
* «Хазранский родник»;
* «Монолог»;
* «Венки сонетов»;
* «Избранное» и др.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3  Дагестанская правда, 2008.
2. 1 2 3  Национальная библиотека, 2013.
3. ↑  Указ Президента Российской Федерации от 4 июля 2000 года № 1245 «О награждении государственными наградами Российской Федерации».  // Официальный сайт Президента России. Теллина 2016 шеран 21 июлехь.

Хьажораг
--------

* *Александр Дейнега.* Думы Ханбиче. — Дагестанская правда, 2008.
* Хаметова Ханбиче Шихрагимовна. — Официальный сайт Национальной библиотеки Республики Дагестан им. Р. Гамзатова, 2013.
* Стихи Ханбиче Хаметовой
| Ренессанс |
| --- |
| Оьздангалла |
| 
* Архитектура
* ТӀеман гӀуллакх
* Сурдилларан говзалла
* Литература
* Музыка
* Хехарш
* Технологеш
* Философи

 |
| Географи |
| 
* Германи
* Испани
* Итали
* Польша
* Къилбаседа Европа
* Франци

 |

**Дендаларан муьран литература** — лителатин йоккха агӀо, йерриг Дендаларан муьран оьздангаллин коьрта дакъа. ДӀалоцу XIV - XVI бӀешерийн мур. ЙуккъерабӀешеран литературез къаьста, керла, прогрессан гуманизман идейн базин тӀехь латтарца. Дендаран дешан синоним йу термин «Ренессанс», французех схьадалар долу. Гуманизман идей кхоллало дуьххьара Италехь, тӀаккха йаьржа йерриг Европехула. Иштта Дендаларан литература йаьржира йерриг Европехула, амма хӀора махкахь шен къоман амал схьаийцира. Термино *Дендаларо* билглдоккху карладаккхар, исбаьхьалчаш, йаздархой, ойлачаш оьздангалле, антикаллин говзалле берзар, цуьнан йаккхий идеалех тардар.

Гуманизман кхетам
-----------------

Гуманизм» кхетам лело йукъабаьккхина Ӏилманчаш XIX бӀешарахь. Иза схьадолу латинан humanitas (адаман Ӏалам, син-мехаллин оьздангалла) а, humanus (адаман), цуо билгалдоккху адаме хьажийна идеологи. ЙуккъерабӀешерашкахь лелара динан а, феодалийн а идеологи. 

Дендаларан муьрехь билгалдаьла феодалийн-килсан идеологера дӀатаӀар, адаман дастадаларан ойланаш йукъайевлла, адаман лакхара къонахалла чӀагӀйалар, дуьненан ирс маьрша кхулург санна. Идейш хилира оьздангалла кхиар билгалдохурш, Ӏаткъам бира говзалла, литература, музыка, Ӏилма кхиарна, тӀеделира политикина. Гуманизм — иза дуьненан амалехь дуьне гар ду, антидогматикин а, антисхоластикин а амалехь. Гуманизм кхиа йолало XIV бӀ. дуьйна, гуманхойн кхолламаллехь, масала: Данте, Петрарка, Боккаччо; кӀезиг бевзчеран а: Пико делла Мирандола, кхин берш а. XVI бӀешарахь керла дуьне гаран хьесап лагӀделла, феодалийн-католикийн реакци бахьнехь. Иза хийцина Реформацис.

Дендаларан литературех лаьцна
-----------------------------
**Мухьаммад Садекъи** (гӀаж. محمد صادقى, вина 1957 шеран 9 июнехь) — гӀажарийн актёр ву.

Биографи
--------

Мухьаммад АЦШ университете веанера, йуккъера школа чекхйаьккхинчул тӀаьхьа. Информацийн, Коммуникацийн, кхидӀа а дешна. АЦШ актёран болх бан волавелира иза. ТӀаккха ГӀажарийн махка схьавеанера. Шен махкахь фильманашкахь дакъа лецира цо. Масех мехкашкахь иза гӀараваьлла ву, «ИбраьхӀим-пайхамаран» роль ловзийна цо «ИбраьхӀим — Делан доттагӀ (2005)» фильмехь.

Фильманаш
=========

* ИбраьхӀим — Делан доттагӀ (2005)
* ДӀасоцуш мохь хьакхар
* Безаман меттиг
* Аутсайдеран цӀа
**Абу ТӀалиб ибн Ӏабдул-МуттӀалиб** (Ӏаьр. أبي طالب بن عبد المطلب‎‎) — къурайшин эла ву, Ӏабдул-МуттӀалибан кӀант а ву, Мухьаммад пацйхамаран  деваша ву иза, Имам турпал Ӏалин да а ву. Шен бераллехь дуьйна чӀогӀа дукха везара цунна Мухьаммад .

Биографи
========

Шен да велча, Абу ТӀалиба Мухьаммад шена схьаийцира, шен кӀант санна кхиавеш. Мухьаммадан 13 шо кхаьчначу хенахь, Абу ТӀалиб шен къепалан ковра эцна, Шема махка ваха араваьллера. Мухьаммад вара цуьнца ваха лууш. Цунах къа а хетна, Абу ТӀалиба шеца вигира иза. Мухьаммадна тӀехула лаьтташ марха йара, цунна ӀиндагӀ латтош. Шема махкахь Ӏаш вара керста мозгӀар «Бахьира» цӀе а йолуш. Цо уьш шайга хьошала бигира, амма Мухьаммад арахь витира. Бахьирас хаьттира шуьца кхин цхьа вуй, кхин а цхьа жим кӀант ву, иза оха арахь витира. «Ша волчу схьавалаве иза» — элира цо.

Бахьира Мухьаммадан пӀендарш йуккъе хьаьжира, цунна гира цигахь пайхамаран мухӀар. Абу ТӀалибе и кӀант ларвар дийхира цо, Къурайшин нахах а. Абу ТӀалиб вала герга ваханчу хенахь, чувелира Мухьаммад. Цунна гира Абу ДжаьхӀль а, ӀабдуллахI а. Мухьаммад элира шен девешига: «Цхьа дела вац АллахIвоцург» — алахь, Къурайшаш элира: «Хьайн ден дин Ӏад дуьтур дар ахь, хӀай Абу ТӀалиб» — элира, амма иза дӀакхелхира.

Кхидерш
-------

### Фильмаш

* Элчаналла
* Бану ХӀашиман бутт
**Гео́ргий Никола́евич Бза́ров** (1911 шеран 1 май, Батако, Терски область — 1943 шеран 23 ноябрь, Радуль, Черниговн область) — советски эскаран гӀуллакхо, подполковник, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вина 1911 шеран 1 майхь Къилбаседа ХӀирийчоьнан Правобережны кӀоштан Шира Батакоюртахь юртбахамхон доьзаллехь.

Цо чекхйаьккхира БуритӀехь йолу хьехархойн техникум а, партийн курсаш а. Цул тӀаьхьа цо комсомольски болх бан волавелира.

1932 шарахь иза РККА дӀакхайкхира. 1936 шарахь цо чекхйаьккхира Орджоникидзевски эскаран гӀашсалтин доьшийла. 1939 шарахь иза ВКП(б) декъашхо хилира.

### Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом бола ма белла иза фронте вахара. 1943 шеран 29 сентябрехь подполковник Бзаров, 32-гӀа гвардейски кхиссархойн полкан куьйгалла деш (12-гӀа гвардейск кхиссархойн дивизи, 61-гӀа арми, Юккъара фронт), Глушец (Гомельски область, Лоевски к1ошт) юртан уллехь Днепрал дехьа йелира. Полкас плацдарм схьа а йаьккхина дивизин некъ беккхира. 1943 шеран 23 ноябрехь Бзаровна чоьлхе чов йира, иза Днепран сехьа а веккхира. Радуль юртахь госпиталехь Георгий Бзаров велира. Иза дӀавоьллина Черниговски областан Репкински кӀоштан Радуль юртахь.

1944 шеран 15 январехь (веллачултӀехь) цунна йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

СовгӀаташ
---------

* Медаль «Дашо Седа»;
* Ленинан орден;
* ЦӀен Седан орден;
* Мидалш.

Дагахьлаттавар
--------------

* 1975 шеран 15 апрелехь Бзарован цӀе тиллина Владикавказехь болу ураман.

Хьажоргаш
---------

* Бзаров, Георгий Николаевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Мурадов.

**Ширвани Гаджикурбанович Мурадов** (лак. *Мурадхъал Ширвани*, 1985 шеран 20 июнь, Кешен-Эвла, ДегӀастанан Автономин Советийн Социалистийн Республика) — российн паргӀат кепар латархо, 2007 шеран Европин чемпион, 2008 шарахь Пекинехь хилла Олимпиадан чемпион.

Биографи
--------

Мурадован халхара тренер вара Российн Сийлахь тренер И. Э. Алиев. 2005 шарахь Российн чемпионатехь цо дашо мидал йаьккхира финалехь Олимпиадан борзан совгӀатхо Сажид Сажидов эшавеш. 2007 шо дуьйна иза Российн гулйина тобанан декъашхо ву. 2008 шарахь Мурадов туьйлира Гран-При Иван Ярыгин турнирехь, амма цамгар бахьнехь цуьна Европин чемпионате вахар ца хилира. Цу шарахь Мурадовс Российн чемпионатехь толам беккхира. Оцу толамо цунна бакъо йелира Пекинехь хилла Олимпиаде ваха. Олимпиадехь Мурадовс дашо мидал йаьккхира. Цу шарахь Мурадов Российн Сийлахь спортан говзанча хилира. 2009 шарахь цунна йелира ДоттагӀалин орден.

Хьажоргаш
---------

* Интервью с Мурадовым в «Спорт-Экспрессе» после победы в Пекине
* Ширвани Мурадов — олимпийн статистика сайт тӀехь *Sports-Reference.com*(ингалс.)
* Ширвани Мурадов — профиль на сайте International Wrestling Database (ингал.)
* Мурадов Ширвани Гаджикурбанович (оьр.). Теллина 2020 шеран 18 октябрехь.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Olympedia
* Объединённый мир борьбы

 |
| Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая российская

 |
**Александр Максимович Гагиев** (1922 шеран 16 июнь, БуритӀе — 1981 шеран 30 сентябрь, Москох) — советски эскаран хӀордан кеманхо, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпалхо (1945), полковник.

Биографи
--------

Гагиев вина 1922 шеран 16 июнехь Горски АССРн Буритехь гӀуллакхон доьзаллехь. ХӀирий. Йуккъера школа чекхйаьккхинчул тӀехь цо шина шарахь дийшира электромеханизацин техникумехь. Оццу хенахь иза вара аэроклубехь доьшуш.

1939 шаранхь иза ЦӀен Эскаре дӀа а кхайкхина Ейски эскаран хӀордан авиацин доьшийле хьажийра. Доьшийла чекхйаьккхинчул тӀехь иза вахара Тийна океанан ВВСн 4-гӀа минин а, торпедан авиацин полке. 1944 шеран май дуьйна Гагиев Балтийски флотан 8-гӀа минийн а, торпедийн а авиацин дивизин 51-гӀа минийн а, торпедийн а авиацин полкехь ву. Цо тӀом бира А-20 «Boston» цӀе йолу кемантӀехь. 1944 шеран аьхкенахь иза дӀехьавеккхира Балтийски флотан ВВСн 1-ра гвардин минийн а, торпедийн а авиацин полке. 1944 шеран 5 июлехь Гагиеван экипажас хьалхара мостагӀийн хинкема хӀаллакдира. 1944 шеран октябрь кхачале Гагиевс 28-за тӀема а велира, 4 хинкема а, 1 хин буха лела кема а, цхьаъ мостагӀийн истребитель а хӀаллак а дира. В воздушных боях сбил один вражеский истребитель.

1945 шеран 6 мартахь Гагиеван Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

ТӀема хенахь Гагиевс 106 тӀема а велира, 27500 т хин барамалла йолу 6 хинкема а хӀаллакдира. Кхиъ массийта хинкема талха а дира йа доккха зен дира.

ТӀом чекхбаьлча Гагиев Балтийски флотехь сецира. 1953 шарахь цо чекхйаьккхира Ленинградехь йолу Эскаран хӀордан академи. 1975 шарахь Гагиев отставке велири. Цу хенахь иза полковник вара. Иза цкъа хьалха Ленингардехь Ӏаш вара, тӀаккха Москва дӀавахара. Цо цхьана Ӏилманийн талларан институтехь коьрта инженеран болх бира. 1981 шеран 30 сентябрехь Гагиев велира. Иза дӀавоьллина Москвахь Николо-Архангельски кешнашкахь.

СовгӀаташ
---------

* «Деши Седа» мидал (06.03.1945).
* Ленинан орден (06.03.1945).
* ЦӀен Байракхан орден — кхоъ (13.10.1944; 24.10.1944; 23.05.1945).
* ЦӀен Седан орден (26.10.1955).
* Орден «За службу Родине в Вооружённых Силах СССР 3-й степени» (30.04.1975).
* Мидалш.

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

* Гагиев Александр Максимович на www.az-libr.ru.
* Победители. Гордость Осетии – соколы Иристона. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 10 майхь.
* Виртуальный музей 1-го гвардейского минно-торпедного авиационного полка.
* Город Владивосток в цифрах и фотографиях. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 26 ноябрехь.
* Осетины - Герои Советского Союза.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Зозуля.

**Зозуля Георгий Петрович** (1920—1954) — Советийн Эскаран Гвардин лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советийн Союзан Турпалхо (1946).

Биографи
--------

Зозуля Георгий вина 1920 шеран 5 февралехь Соьлжа-ГӀалахь. 1938 шарахь чекхйаьккхина ишколан итт класс а, аэроклуб а. 1939 шарахь чекхйаьккхина Гражданийн хӀаваан флотан Балашовн тӀомалеларан ишкол. Оцу шеран октябрехь Зозуля кхайкхира Белхалойн-ахархойн ЦӀиен Эскаран гӀуллакхе. 1941 шарахь цуо чекхйаьккхира Балашовн тӀеман авиацин пилотийн ишкол, 1942 шарахь — Краснодаран цхьаьнатоьхна тӀеман авиацин доьшийла. 1943 шеран февралехь дуьйна Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман фронташкахь ву. Дакъа лаьцна Приморски эскаран йукъахь Къилбаседа-Кавказан фронтера тӀемашкахь, 2-гӀа Белоруссин фронтехь. Кавказ, Кубань, ГӀирма, Белоруссийн ССР, Польша мукъа йохуш, Малхбален Пруссера а, Германера а тӀемашкахь дакъалаьцна.

ТӀом чекхболуш гвардин лейтенант Зозуля Георгий вара 2-гӀа Белоруссин фронтан 4-гӀа хӀаваан эскаран 230-гӀа штурман авиадивизин 43-гӀа гвардин штурман авиаполкан лакхара пилот. Оцу хенахь иза 138-за тӀеман гӀуллакхан тӀома велира талламе а, мостагӀчун гулъелла тӀеман техникин а, дийначу ницкъашна а, объекташна а штурм ян.

ССРС Лакхара Советан Президиуман омарца 1946 шеран 15 майхь «немцойн тӀелатархошца хиллачу тӀемашкахь майралла а, доьналла а гайтарна» гвардин лейтенант Зозуля Георгийн йелла лакхара цӀе Советийн Союзан Турпалхо Ленинан Орден а, лоьмар 2871 йолу «Дешийн Седа» мидал а луш.

ТӀом чекхбаьлча Зозуля гӀуллакхехь вара Байкардехьа. 1950 шеран декабрехь иза эскарера мукъаваьккхира. Вехира Краснодарехь. ЦӀеххьана велира 1954 шеран 5 январехь, дӀавоьллина Краснодарехь Всесвятски кешнашкахь.

СовгӀаташ
---------

СовгӀат дира кхин а ЦӀен Байракхан, Даймехкан тӀеман 1-ра тӀегӀан, ЦӀен Седан орденашца, цхьа могӀа мидалшца.

Иэс
---

Зозулин цӀарах ураман цӀе тиллина Соьлжа-ГӀалахь.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6   Зозуля, Георгий Петрович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
**Ката́юн Рия́хьи** (гӀаж. کتایون ریاحی) — гӀажарийн киноактриса йу.

Биографи
--------

Катаюнан да-нана Ширазаш, Гиланех схьабевлла бу. Катаюна Ӏамийна литература а, антропологи а. Цуьнан йиша Алирза Рияхьи хилла и санна киноактриса.

Шен болх бан йолаъеллера Катаюн, берийн фильмашкахь. Кхечу фильмашкахь дакъа лаьцна цо: «Патриарх», «ДогӀанал тӀаьхьа», «Юсуп-пайхамар», «ХӀара зуда ца йогӀу» иштта дӀ.кх.

Катаюна ловзийна Зулейхин роль, «Юсуп-пайхамар» олучу сериалехь. Цу чохь цо тӀаьххьара роль ловзийна. И фильм бахьана долуш иза гӀиллакхе а, динан а хилла. «Ша кхин фильмаш йохура йац» аьлла цо.
**Йалсаманица кхаъбаьккхина итт** (Ӏаьр. العَشَرَة المُبَشَّرُون بِالجَنَّة‎‎) — уьш Мухьаммад пайхамаро ﷺ йалсаманица кхаъбаьккхина итт сахьаби ву, суннатхой тешна хиларо ма-бохху. Уьш хьехийна бу Ӏабдуррахьман ибн Ӏавфа а, СаӀид ибн Зайда а пайхамарера ﷺ дийцинчу хьадисехь: «Абу Бакр а йалсаманехь ву, Ӏумар а йалсаманехь ву, Ӏусман а йалсаманехь ву, Ӏали а йалсаманехь ву, ТӀалхьат а йалсаманехь ву, Аз-Зубайр а йалсаманехь ву, Ӏабдуррахьман ибн Ӏавф а йалсаманехь ву, СаӀд ибн Абу Ваккъас а йалсаманехь ву, СаӀид ибн Зайд а йалсаманехь ву, Абу Ӏубайдат ибн аль-Джаррахь а йалсаманехь ву».

Иштта уьш боцурш кхиболу асхьабаш а бу йалсаманица кхаъ баьккхина: Хадижат бинт Хувайлид а, ӀабдуллахӀ ибн Салам а, Ӏукашат ибн Михьсан а. Амма «Йалсаманица кхаъбаьккхина итт» олу термин гӀарайаьлла, хӀунда аьлча цаьрга кхаъбаккхар цхьана хьадисехь деана дера.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Конгрив, Уильям.
Конгрив Уильям (1709)
**Конгрив Уильям** (*William Congreve*; 24 январь 1670 — 19 январь 1729, Лондон) — классицизман муьран ингалсан драматург, лаьттина британин амалийн комедийн хьостехь, цIе а тиллина «ингалсан Мольер» аьлла. Цуьнан пьесаш къаьста суьйнаш туьйсучу хьекъалан диалогашца, модан тайпанаш сатирица кховдор, стюартгIеран Реставрацин претенцин леларшка аьшнаш ярца хьажар.

Биографи
--------

Конгрив кхиина, дешна Ирландехь. Дублинан Тринити-колледжехь цуьнан накъост вара Джонатан Свифт. Сийлаллин революцил тIаьхьа КонгривгIар охьахевшира Стаффордширехь, ткъа жима къуонах хьажийра Лондоне юридичеси стажировке. Бакъо Iаморан дешаран меттана цуо псевдонимца 17 шо долуш ша йазйина йайн «Ца йевзарг» пьеса арахийцира. Иза тидаме ийцира, ингалсан литературин чам бевзачу, законаш кхуллучо — Драйден Джона. 1693 ш. Конгрива а, Драйдена а цхьаьна болхбира Персий а, Ювенал а сатираш гочйеш.

1693 шеран мартехь Конгриван цIе къевкъира йерриг Лондонехь: цуьнан хьалхара «баккхийчеран» пьеса, цамгарах туолучу хенахь йазйина йолу, «Зуда йалонза къанвелларг», хIоттийра сийдолчу Друри-Лейн театрехь, сценин тIиера шина кIирнах дIа а ца йелира, иза оцу заманахь наггахь бен хуьлуш боцу аьтту бара. Драйдена кхайкхийра «Зуда ялонза къанвелларг» шен заманан уггаре дика театран дебют, ваккхийверца йазйира волалучу авторо «Шалха ловзар» цIе йолчу кхоалгIа пьесан чувалар. И пьеса хIоттийра декабрехь, къегина йолу драматургин говзалле хьаьжна ца Iаш, чолхе мах хадийра коьрта шахьран театран мах бевзачара.

1694 шарахь паччахьан Друри-Лейн театран труппехь къаьстамаш хилира, паччахьан дийзира цхьа дакъа актёраш керлачу театре Линкольн-Инн-Фильдсе дехьабаха. Иза дIайиллира 1695 шеран апрелехь, конгриван «Безаман дуьхьала безам» цIе йолчу пьесица, цуьнан боккха аьтту хилира. Драматурган кховдийра театран куьйгаллехь меттиг, ткъа цуо дош лора хIора шарахь цхьацца пьеса театран яла. 

«Иштта лела дуьненахь» цIе йолу дуьххьарлера комеди арахецар (1700)
Конгрива паччахь-аьзни Мария йаларан элеги йазйинчул тIаьхьа цуьнан белхаш безарш хилира британин йукъараллин лакхарчу чкъоьрашна йукъахь а, йелира цунна лакхара алапа долу синекура акцизан урхаллехь. Моде йовлуш йара оцу хенахь риторикан бохамаш, тIакхха 1697 шарахь Конгрива гайтира шен зиеделларг оцу балхехь цIе тиллина «ЧIир лелон нускал». ТIаьхьа и пьеса наггахь бен ца хIоттаяхь а, амма оцу хенахь боккха аьтту болуш йара иза.

Хьост
-----

**Уильям Конгрив:*** Цитаташ Викицитатникехь
* Тексташ Викитекехь
* Медиафайлаш Викилармехь
**Шима Окуев** (1937 шеран 6 ноябрь, Соьлжа-ГӀала — 1986 шеран 16 декабрь, Соьлжа-ГӀала) — нохчийн йаздархо, Нохч-ГӀалгӀай АССРн а, ССРСн а йаздархойн тобаний декъашхо.

Вахар
-----

Шима вина 1937 шеран 6 ноябрехь.

Цуьнан да Хьамид Нохч-ГӀалгӀайн обкоман белхало вара. Цо чӀогӀа дакъа лоцура цу хенахь эдало бешболу хийцамашкахь. 1937 шарахь иза «халкъан мостагӀ» ву аьлла чувоьллира. Хьамид 1952 шарахь Алма-Атахь шен доьзулах дӀакхеттачултӀехь кхелхира.

Нохчий цӀера бохучу хенахь Шима ворхӀ шо долуш вара. 1954 шарахь ворхӀ класс чекхъеккхинчул техь иза шахте вахара. Цигахь цо цӀа верзалца болх бира. 1957 шарахь иза цӀавирзира. Цу хенахь иза йазйа волавелира. Нохч-ГӀалгӀайн паччалкхан педагогически институтан филологически факультет чекхъеккхира цо. Арми дӀавиггалца цо «Ленинхо» аьлла районны газетахь болх бира.

Армера цӀа веанчул техь цо чекхъеккхира Лакхара партийн школехь йолу советски белхалой кечбеш йолу курсаш. Цул техь цо болх бира райкомехь, школашкахь, редакцишкахь.

1973 шарахь чӀогӀа цомгаш хилла, болх бита дизира цуьна. ТIаккха иза литературин балх тӀевирзира иза. И болх ша 1986 шарахь валлалц дӀакхихьира цо.

Библиографи
-----------

* «Сан Шуьйта» — 1962 шо;
* «Честь, опозоренная местью» — 1964 шо;
* байтан сборник «Сан безам» («Моя любовь») — 1968;
* «Чорин дийцарш» — 1969 шо (оьрсийн маттан йаьккхина арахаьцна 1971 шарахь);
* байтан сборник «Лаьмнийн аз» — 1972 шо;
* роман-дилоги «Лай тӀехь цӀен зезагаш» — 1978 шо;
* «Лаьттан дай» — 1981 шо.
* роман-трилоги:
	+ «Йуьхь» — 1985 шо;
	+ «ЦӀий, латтий» — 1987 шо;
	+ «ТӀаьххьара верас» — 1993 шо.

ТӀаьххьара ши роман автор веллачул техь араялла.

Дискографи
----------

2013 шарахь араялла Шима Окуев дешнашна йаьккхина эшараш тӀехь йолуш «Сан некъ» цӀе йолу компакт-диск:

| № | Эшеран цӀе | Исполнитель | Композитор |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Ма дукха йийзи хьо | Ильяс Абдукаримов | С.-Э. Яскаев |
| 2 | Хан уьду | Зара Эльмурзаева | И. Мусхабов |
| 3 | Лаьмнашкахь суьйре | Тамара Адамова | Т. Адамова |
| 4 | Сан некъ | Ахмед Гадаев | А. Гадаев |
| 5 | Грозный |  | Шима Окуев |
| 6 | Нохчийн кӀентий | Зелимхан Дудаев | С. Цугаев |
| 7 | Сан деган эла | Зелимхан Дудаев | З. Дудаев |
| 8 | Хьоьга хьайга | Имран Усманов | Имран Усманов |
| 9 | Сатийсар | Макка Сагаипова | С. Цугаев |
| 10 | Шуьйта | Раиса Кагерманова | Ш. Окуев |
| 11 | Сан хьоме Нохчийчоь | Ризван Исмаилов | Ризван Исмаилов |
| 12 | Шела | Сахаб Межидов | А. Ганаев |
| 13 | Сан дай | Шарпуддин Исмаилов | Р. Исмаилов |

Хьажоргаш
---------

* Национальное своеобразие чеченской прозы Архивйина 2015-10-05 — Wayback Machine
* Певец горного края
* Шима Окуев. Преданный сын гор
**Зулейхан Мутушевна Багалова** (1945 шеран 16 ноябрь) — нохчийн артист, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Хьалкъа артист (1981 шо), РСФСР Сийлахь артист (1991 шо), йукъараллийн гуӀллакхо.

Йина 1945 шеран 2-гӀа июнехь. 1963 шерахь Нурадиловн цӀерах йолу Нохчийн паччалкхан драмин театрехь йолу школа-студия чекхъеккхира. 1977 шерахь ГИТИС чекхъеккхина. ГИТИСехь цуьнан хьехархо Соломон Михоэлс йоӀ Нина Михоэлс йара.

Театр
-----

1961 шера дуьна 1967 шо кхаччалц Нохчийн драмтеатр хьалхара артист йара. Цо коьрта ролеш ловзина дукха спектаклешкахь, масала Расул Гамзатовс йаьккхина «Ламанхо» (Асет), Саид Бадуевси, Мималт Солцаевси йаккхина «Бешто» (Бусана), Саид Бадуевс йаьккхина «Петимат» (Петимат), Мольерс йаккхина «Хетаме цомгушхо» (Туаннета), Фридрих Шиллерс йаккхина «Ямарт а, безам а», Пьер Корнельс йаккхина «Сид», А. Хамидовс йаьккхина спектаклешкахь «Совдат и Дауд» (Совдат), «Бож-Али» (Зулай), «Лийрабоцурш» (Камета), дуккха а кхиерш.

Йукъараллин болх
----------------

Зулай кхуза хаьржина йара Соьлжа-ГӀалин Советан депутат а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Коьртачу Советан депутат.

1997 шера дуьна 2006 шо кхаччалц цо куьгалдина Нохчийн культурин таллами а, популяризаци а центр «Лам». Оцу хенахь масийтта проект кхочуш йина. Арахоьцуш дара «Вестник Лам» цӀе йолу журнал, масийтта документальный фильм йара яккихна («Нохчийн хьалкъа эшарш», «Нохчийн бӀовнаш», 1990 шерашкахь Соьлжа-ГӀалин дахархойх лаьцна фильм, иштта кхиерш), фотовыставкаш йара йина («Соьлжа-гӀалагӀула волавалар», кхиерш а), мискачу нахана дина гӀо а дара. Зулайс бина болх нохчийн дахар а, культура а таяр Ӏалшо йолуш бара.

СовгӀаташ
---------

Цунна йелла «Силаллий белгало» аьлла орден (1971 шо), мидалш «Ленинна 100 шо кхачарна», «Нохч-ГӀалгӀа АССРна 60 шо кхачарна», «Къинхьегаман ветеран» (1984 шо).

2000 шеран 14 ноябрехь Сан-Паулу цӀе йолу гӀалахь цо бинчу машеран балхан а, адмийн бакъонаш ларйаран а цунна делла диплом «Демократин дуьненна болам».

2005 шарахь Нобелин совгӀатан хьалхатеттина хилар бахьнехь «Дуьнаьнна эзир зуда» аьлла ООН проекте йукъайагӀийтина йара.

Доьзал
------

Цуьна цӀийнда гӀарваьлла нохчийн артист Юсуп Идаев вара. Зулай ши кӀант, цхьа йоӀ, ши йоӀ йоӀ йу.

Хьажоргаш
---------

* В Грозном отметили юбилей заслуженной артистки России Зулай Багаловой
* Катышева М. По пути матери Терезы Архивйина 2014-12-15 — Wayback Machine
* О центре «ЛАМ» на сайте Музея им. А. Сахарова
* 35 российских женщин выдвинуты в кандидаты на Нобелевскую премию мира
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Дендалар (маьӀнаш).
Дехар «Ренессанс» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.
Кеп:Ренессанс

«Афинин ишкол» — Рафаэль Сантин белхан фреска Станца делла Сеньятура («Омрин зал чохь») Ватиканан гӀала.
**Дендалар**, йа **Ренесса́нс** (фр. *Renaissance*, итал. Rinascimento, схьадаьлла лат. *renasci* — Йуха дуьненна тӀе вала, йухадевала) — оьздангаллин-историн муьрех цхьаъ, Йуккъера бӀешерашна а, Керла заманан а йукъара Европин кагдаран историн мур, цуо биллина бух керла европин оьздангалллин (иштта хьалхара Керла зама).

Италехь Дендаларан мур болабелла XIV бӀешарахь — проторенессансан муьрехь, йа треченто (оьздангалла 1300-гӀа шерашкара). Италихойн Дендалар хуьлу къегина XV—XVI бӀешерашкахь, цунна чохь билгалдоккху Лекха Дендалар (1490 – гӀа шерашна чаккхенгара хьалхара дакъа XVI бӀешеран доьлгӀачу декъера). Йуккъера а, Къилбаседа а Европин мехкашкахь Дендаларан мур тӀекхечира тӀехьо, ийцира спецификин аматаш. Иштта йу Къилбаседа Дендар а, Французийн Ренессанс а.

Термин схьадалар
----------------

1. ↑  Online Etymology Dictionary(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).
2. ↑  Аполлон. Изобразительное и декоративное искусство. Архитектура. Терминологический словарь. — М.: НИИ теории и истории изобразительных искусств РАХ—Эллис Лак, 1997. — С. 101
**Мундар Эльдаров** — гӀумкийн эла, Аксай схьаваьлла. XIX бӀешераш дуьйлалуш Мундар кхелхина Аксайра Нохчийчу ЧӀуьлга-Юрта. Нохчаша дийцарехь иза кхайкхина шен ЧӀуьлга-Юрт коьллинчу гендаргнойн тайпанарчу Сайкаев ЧӀулга.

Биографи
--------

Нохчийн яртех цхьа юрт долахь йолу эла Мундар, дуьххьара хьахийна Суздалан гӀашлойн полкан майора Угоницеловс Новран карантинан тӀехьожуш волчу есаулега Галяховскига арз тӀехь, 1812 шеран 25 ноябрехь. Тептаро дийцарехь, «йуьртдас Мулдара» хаам бо майор Угоницеловга, тахана шен куьйга кӀелахь йолчу ЧӀуьлга-Юртахь цхьацца доьзалаш цомгуш хилла ун долуш. ЧӀуьлг-Юрт цхьацца муьрехь Мундар-Юрт йа Эльдарово (Ельдарово) олий хуьйцура эла Эльдаров Мундаран леерам беш.

Мундар оьрсийн паччахьан гӀуллакхехь вара, цундела 1822 шарахь дешийн мидал йелла. Дуьххьара дарж кхечира 1824 шарахь, ткъа капитан звани йелла 1826 шеран 31 августехь. 1840 шарахь Теркйистера нохчаша Мундар шен бахамах ваккхалца, оьрсийн паччахьера дика алап кхочура цунна.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4  КНЯЗЬЯ ЭЛЬДАРОВЫ

Хьажоргаш
---------

* 165. Из "Доклада канцелярии по управлению мирными горцами" о причинах перехода Надтеречных чеченцев на сторону восставших горцев. Не ранее июля 1841 г.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Кузнецова.

**Кузнецова-Новолейник Домникия Иларионовна** (1886—1962) — оьрсийн авиатор, дуьххьарлера (диплом доцу) зуда-пилот.

Инженеран, Российн пилот-авиаторан, тӀаьхьа авиацин инструктор хилла волчу Кузнецов Павел Андриановичан (1875—1963) зуда.

Домникия Иларионовна майрачуьнца цхьаьна марзйелира авиацега: тӀома лелар кардерзоран лекцеш кечйеш дакъа лоцура, дика девзаш йара тӀома леларан техникин гӀуллакхаш. Амма тӀома леларан хаарш дисира Домникия Иларионовнин теори хилла. Зудчуьнгахь а, майрачуьнгахь а цхьа меттиг болу кема бен дацара, иза бахьнехь инженеран Кузнецовн аьтту бацара зуда тӀома леларан практике Ӏамо.

«Блерио» кеман уллехь даьккхина сурт.
1911 шеран майхь, Петарбухехь ШолгӀа дуьненайукъара авиацин кӀира долуш, Домникия Иларионовна гӀоьртира ша хӀаваэ хьала йала шайн доларчу кеманахь «Блерио-XI». Амма цуьнга нийсалла ца латтайелира, аэроплан лаьттара айба а елла, хьевзина, охьайуьйжира лаьттан тӀе.

Кузнецован шена башха хӀума ца хилира, амма кхин тӀема йала цуьнан лаам ца хилира. Таккха а, Петарбухан «Вестник воздухоплавания» (ХӀаваа леларан хаамча) журнало (1911 шеран № 9) олу Кузнецова-Новолейник Домникия Иларионовнех «Дуьххьарлера оьрсийн зуда-авиатор».

1911 шеран 5 июнехь «Петарбухан газето» зорба туьйхира майрачу йоьӀан суьртан. Суьртан тӀиера йозано бохура: «Дуьххьарлера оьрсийн зуда авиатор — Кузнецова-Новолейник Домникия Иларионовна».

### Доьзал

КузнецовгӀеран доьзалан деха а, ирсе а дахар хилира. Павел Андриановича дӀадаьхьира шен авиацин гӀуллакх. 1912 шарахь Владивостокехь ладаме бохам хиллачул тӀаьхьа — дехха дарба а лелийна йитира шен авиацин карьера. Авиатор вирзира шен хьалхалерачу гӀишлошйархочун говзалле.

Домникия Иларионовна йахара театран говзалле. Актрисин карьера дикка аьтту болуш хилира. Режиссёран ролехь а хьаьжира иза болх бан.

Ирсе доьзал баха хиира Кисловодскехь. Дуьххьарлера Российн зуда-авиатор йелира 1962 шарахь Кисловодскехь, 76 шо хан йолуш.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Первая авиатор

Хьажоргаш
---------

* Первые Женщины-Авиатриссы в Царской России
* «Родная газета» — Русские авиатрисы
Википедехь йаззамаш бу кхечу нахах, иштта фамилешца Абрамова, Гейнрих.

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Category:Maria Moritsovna Abramova*** Викилармехь |

**Гейнрих-Абра́мова Мари́я Мо́рицовна** (бакъ фамили — **Смирнова**; 1864—1892) — оьрсийн актриса, антрепренёр. Перман фотографан М. Г. Гейнрихан а, Охански уездан Рождественнски заводера гӀуллакххочун йоьӀан Смирнова Елизавета Дмитриевнин къоталгӀайина йоӀ. Йаздархочун Д. Н. Мамина-Сибирякан шолгӀа зуда.

Биографи
--------

Говзаллин сценан гӀуллакх долийна Пермехь. Ролаш ловзийра провинцин гӀаланашкахь, масала, Оренбург, Самара, Рыбинск, Саратов, Минск, Нижни Новгород, Таганрог, Мариуполь. Дукхаха дерг йара турпалхойн-романтикан актриса.

1889 шарахь шеретан хьоле бахам бисира. Оцу ахчанах Москохахь аренде ийцира Шелапутинан театр, цигахь кхоьллира долара театр «Абрамован театр» цӀе а тиллина. Оцу театрехь, ша Абрамова йоцуш, спектаклаш ловзош бара Н. Н. Соловцов, Н. П. Рощин-Инсаров, И. П. Киселевский, В. В. Чарский, Н. А. Мичурин-Самойлов, М. М. Глебова, кхин гӀарабевлла актёраш. Театро хӀиттийра Грибоедовн комеди «Хьекъалах бала», Гоголан комеди «Ревизор», цуьнан поэман «Делла синош» инсценировка, Островскийн комеди «ХӀора хьекъалчин тоъала чолхазалла». 1889 шеран 27 декабрехь кхузахь дуьххьара хӀоттийра А. П. Чеховн пьеса «Хьуьнан алмаз». 1889 шеран декабрехь дуьйна театр йу коьртехь Н. Н. Соловцов а, В. В. Чарский а волу «Оьрсийн драман артистийн йукъараллин» карахь, амма официалан театран хьалхалера цӀе йисира. 1890 шарахь театр йуьйхира банкрот хилла.

Театр дӀакъевлинчул тӀаьхьа 1890—91 шерашкахь ролаш ловзийра П. М. Медведевн екатеринбурган труппехь.

Уггаре дика ролаш: *Медея* (о.п. Суворинан а, Буренинан а), *Василиса Мелентьевна* (о.п. Островскийн а, Гедеоновн а), кхин а.

Йелла 1892 шарахь, дӀайоьллина Петарбухан Волковски кешнашкара Литераторийн тӀешкахь.

### Доьзал

* Гейнрих, Мориц Григорьевич — биологин да.
* Гейнрих, Елизавета Морицовна (1882—1942) — жимаха йолу йиша, А. И. Купринан зуда.
* Мамин-Сибиряк, Дмитрий Наркисович (1852—1912) — факт хилла майра.

Хьажоргаш
---------

* *С. Колосова.* Абрамова Мария Морицовна // Энциклопедический словарь псевдонимов(оьр.). — 2009.

1. ↑  *А. П. Клинчин.* Абрамова, Мария Морицевна // Театральная энциклопедия (под ред. С. С. Мокульского). — М.: Советская энциклопедия, 1961. — Т. 1.
2. ↑  *А. П. Чехов* — Полное собрание сочинений в 30 томах. Примечания к 3-му тому писем
3. ↑  Личности: АБРАМОВА Мария Морицовна (оьр.). Теллина 2013 шеран 2 мартехь.
4. ↑  Могила М. М. Абрамовой на Волковском кладбище(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2010 шеран 15 июнехь. Теллина 2013 шеран 2 мартехь.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа ГӀамара тӀулг (маьӀнаш).
ГӀамара тӀулг, Кегийра Карпаташ
**ГӀамара тӀулг** — кагъелла бухайижаран ломан порода, цхьаьна тайпана йа чкъоьраш долу кеггаран буьртагийн барам 0,05 мм (Россехь) болу агрегат йа 0,0625 мм (дозанал арахьа) 2 мм гергга (гӀамарш йолу), уьйр йолу цхьаьнав минералан хӀуманца (цеманцийца).

ГӀамара тӀулгаш кхоллало ломан породаш йохар, кеггарш хино йа мохо дӀаяхьар бахьнехь, гулдаларш тӀаьхьа цеманц хуьлий чӀагӀлуш. Кеггарийн гоьргаллин а, буьртагаш барамца къасторан а тӀегӀанаша гойту кеггарш юьхьанца хиллачура мел охьадеина. Дукхаха долчу гӀамара тӀулгийн кепашкахь алсама ду кварц, хӀунда аьлчи иза уггаре онда физикин а, химин а агӀора минерал долун дела.

ГӀамара тӀулгийн минералан хӀоттам
----------------------------------

Чжанцзяцзе къоман хуьнан паркера гӀамара тӀулгийн бӀогӀамаш (Цийчоь)
Породаш кхуллу минералаш ду кварц, аренан шпаташ, слюда, глауконит. Иштта хила тарло ломан породийн кеггарш а. ШолгӀа тӀегӀанан а, акцессоран а (иэдарш чӀогӀа кӀезиг ду) минералаш гайтина магнетито, ильменито, гранато, рутило, цирконо, турмалино. Цеманц хуьлу кеггаран материал шен хӀоттамца хуьлу дикка цӀена саз-латтан кепара (гидрослюдаш, каолинит, кхин а), киран кепара (кальцит, доломит, наггахь эчиг кхетта карбонаташ), мокхазан кепара (опал, халцедон, кварц), эчиг кхетта (эчиган окислаш а, гидроокислаш а), наггахь хлоритан, цеолитан, фосфатан, сульфатан йа ийна.

ГӀамара тӀулгийн классификаци
-----------------------------

ГӀамара тӀулгашна дукха хьолахь классификаци йо кеггарийн материалан минералан хӀоттамца. Къастало мономиктан (мономинералан), олигомиктан (кеггарш гайтина шина минерало), полимиктан (кеггарш гайтина шиннал сов минерало) кепаш.

Мономинералан гӀамара тӀулгашна йукъа доьду шуьйра даьржина кварцан гӀамара тӀулгаш, 90 % сов кеггаран материал ю кварц, ткъа иштта дуьстича кӀезиг хаало аренан шпатийн а, глауконитан а гӀамара тӀулгаш.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Шванов В.Н. Фролов В.Т. Сергеева Э.И.* Систематика и классификации осадочных пород и их аналогов. — Санкт-Петербург: Недра, 1998. — С. 52. — 552 с. — ISBN 5-247-03764-2.

Хьажа кхин а
------------

* Акханиг (Ӏаламан тӀулг)
* Кварцан гӀамара тӀулг

Кегйелла ломан породаш

| Породийн тоба | Кеггарийн барам | Цемент хиланза | Цемент хилла
  |
| --- | --- | --- | --- |
| Горгйелла | Горгйаланза | Горгйелла | Горгйаланза
  |
| Шога кегйелла породаш (псефиташ) | 10 — 1 м | Окъаман тархаш | Окъамаш | — | —
  |
| 1 м — 10 см | Тархаш | Каггар (блокаш) | Тархийн конгломерат | Каггаран (блокан) брекчи
  |
| 10 — 1 см | Сицкъар | ТӀо | Сицкъаран конгломераташ | ТӀон брекчеш |
| 1 см — 2 мм | ЖагӀа | Дресва | Гравелиташ | Дресвяникаш |
| ГӀамаран породаш (псаммиташ) | 2 — 0,05 мм | ГӀамарш | ГӀамара тӀулгаш |
| Ченала породаш (алевриташ) | 0,05 — 0,005 мм | Алевриташ | Алевролиташ |
| Саз-лаьттан породаш (пелиташ) | < 0,005 мм | Сацкъарш, Саз-латташ | Саз-латташ, аргиллиташ |
**Борис Наумович Воловодов** (1914 шеран 19 июль, Соьлжа-ГӀала, Терски область — 1943 шеран 3 ноябрь, Керчь[d], ГӀирман Автономин Советийн Социалистийн Республика) — кеманхо-штурмовик, лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Воловодов вина 1914 шеран 19 июлехь Соьлжа-ГӀалахь белхалон доьзаллехь. 1938 шарахь цо чекхйаьккхира Херсонан кеманхойн инструкторин школа. И чекхйаьккхинчул тӀаьхьа цо кеманхо-инструктор болх бира Ставрополин а, Куйбышеван а аэроклубашкахь. 1942 шарахь Воловодов цо болх бира Эскаран хӀордан флотан авиацехь. Дуьххьура дӀа иза вара кеманхо-инструктор Эскаран хӀордан флотан кеманхойн школан хьехархо. 1943 шеран май дуьйна иза фронтехь вара. 1943 шеран сентябрь дуьйна Воловодов чекхйаьккхира авиацин звенон куьйгалхойн курсаш. Цул тӀаьхьа иза хьажийра Ӏаьржа хӀордан ТӀеман хӀаваан эскаран 11-гӀа штурман авиацин дивизин 47-гӀа штурман авиацин полке. Цигахь иза звенон а, эскадрилин а куьйгалхо. Цо дакъалецира Тамански ахгӀайре мукъаяккхуш а, Керчин ахгӀайрене десант охьаяссаеш я.

ТӀамехь дакъалацаран хенахь Воловодовс 15-за тӀемавелира мостагӀийн эскаршна бомбанаш тоха. Цо куьйгалхо деш йолу эскадрильяс хӀаллакдира 2 ха деш долу хина кема а, 4 сиха лелаш йолу баржа а. 1943 шеран 3 ноябрехь Воловодов 12 Ил-2 кеманийн тобан йукъахь тӀема велира Эльтиген юртан уллехь (хӀинца Керчь гӀалан йукъа йахана) болу могстагӀийн техникин а, салтийн а гуламан тӀе бомбанаш тоха. МостагӀаш зенитан герзаш тӀедаьтташшехь кеманхош бомбанаш тӀетуьхуьра. Штурмовикийн болх чекхболуш хенахь малхбузе агӀора гучудевлира «Ju-88» цӀе йолу немцойн кеманаш. Воловодован экипажас цхьана бомбардировщикан шайн кема тӀетуьхира. Воловодовца цхьана велира цуьнан штурман лахара лейтенант Василий Леонтьевич Быков. Воловодов дӀавоьллира Эльтиген юртахь вежараллин каш чохь.

1943 шеран 17 ноябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Борис Воловодован йелира Советски Союзан Турпалан цӀе. И цӀе йоцург, цунна йелира Ленинан орден а (йелла 1943 шарахь), мидалш а.

Дагахьлаттавар
--------------

Воловодован цӀе йу Севастополехь йолу Ӏаьржа хӀордан кеманхойн майраллина йина мемориалан комплексехь дагахьлаттаваран пенатӀехь. Ставрополехь йолу № 32 школан Воловодован цӀе тиллина. Керчь гӀалахь бу Воловодован цӀе йолу урам.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4   Воловодов, Борис Наумович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

* Воловодов, Борис Наумович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
* «Ворошиловские соколы. Фильм 2»

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Современной Украины

 |
**Бада́ми** (канн. ಬದಾಮಿ), шира цӀе **Вата́пи** — ХӀиндин Карнатака штатера Багалкот гуон гӀала. Изза цӀе йолчу талукан административан центр.

Истори
------

540—757 шш. ширачу Чалукийн коьрта шахьар хилла, цуо куьйгалла дина хӀинцалерачу Карнатакан а, Андхра-Прадешан а доккхах долчу декъан.

Бахархой
--------

2001 шарахь бахархой багарбарца Бадамехь 25 851 стаг веха.

Транспорт
---------

Уггара уллора аэропорт ю Белгаумехь, 150 км генахь.

Хазнаш
------

ГӀала йевза шен культан гӀишлошца, хьалхарчу рогӀехь йеа кир-маьӀданах лаьтта тархах йаьхначу хьехан килсашца.

Хьажоргаш
---------

* Храмы Бадами
* Бадами на сайте округа Багалкот
**Бельтираш** (хак. пилтір, дукх. Т. *пилтірлер*) — хакасийн къоман этнографин тоба, сагайхойн дакъа. Хакасийн меттан бельтирийн меттадакъа лелориш. Дуьххьарлера тептарийн хаамаш бу XVII бӀешеран 30-гӀа шерашкара.

Оьрсийн йозанан хьосташца, ГӀиргӀазойн латтан Алтыран улусан Бельтирийн аймак йевза 1635 шарахь дуьйна. XVIII бӀешарахь Бельтирийн латта дара Абакан эркан аьтту бердашца, Арбатын тӀиера Табатан тӀекхаччалц. 1822 шарахь бельтираш тайпан бакъонашца йукъабахара Сагайн аренан кхеташон.

XIX бӀешо йуккъе даххалц бельтираш йора сеокийн тоба, иза кхоллаелира Алтыран улусах йисинчу гӀиргӀазойн аймакех а, Алтайра, Тувара, Шорера, Джунгарера мухажирийн кегийрачу тобанех а. Уьш охьахевшира Абаканан йуккъенашка.

ТӀаьхьо, XIX бӀешарахь, уьш ийра сагайхойх, шеш сагайн сеок лара буьйлабелира .
Шайн цӀе хӀокху тайпанна елира коьрта сеокан цӀарах — «Пилтір». Оцу этнониман этимологи хьалайоьду шина маьӀне.

Хьалхарниг царех даладо Л. П. Потаповн, М. И. Боргояковн белхашкахь, цара билгаладоккхура, бельтираш — эркийн хикхочешкара нах бу, хикхочернаш (хакасийн «пилтір» — «хикхоче») (Потапов, 1957, с. 234; Боргояков, 1973). XVIII—XIX бӀешерашкахь бельтираш баха а бехира Йуккъерачу Абаканан тогӀин чуьра цуьнан геннийн Аскизан, Есин, Тёян,Таштыпан, Матуран хикхочешкахь.

Амма билгалдаккха деза, бельтирийн тайпанан тоба оьрсийн тептаршкахь йевзаш хилар XVIII бӀешо кхачале а, оцу хенахь уьш кхечухьа бехаш бара. Цундела гӀоле тӀеэцало Н. Н. Козьминан белхашкахь гайтина кхин ойла — хакасийн маттахь, гайтинарг доцуш, кхин маьӀна а ду «пилтір» дешан — «метисаш».
Нах беха меттиг
**Нах беха меттиг (н. б. м.)** — нах Ӏаш болу меттиг (ГӀала, ГӀалин кепара эвла, юрт, и. к. д.). Нах беха меттиган декхарийлахь йолу билгало — нах оцу меттехь даимна Ӏаш хилар (я рожехь Ӏаш хилар). Дукха хьолехь, пачхьалкхан уггара йоккху нах беха меттиг цуьнан коьрта гӀала лоруш ю.

ООН а, нах беха меттигаш а
--------------------------

ООНс хӀоттина хӀора шарахь Хабитат цӀе йолу деза де. Иза даздеш ду 1986 шо дуьйна октябран хьалха оршот дийнахь. Оцу динахь неха тидам тӀеберзабо нах беха меттигийн проблемашна а, нехан дахаран хьалан тӀе а.

Нах беха меттигаш Россехь
-------------------------

Россехь гӀалин коьрта билгало ю цигахь Ӏаш болу нах юртан бахамехь дакъа лоцуш ца хилар.

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

* Населённое место(ТӀе цакхочу хьажорг)
* ОКАТО на сайте «Консультант»
**Серге́й Влади́мирович Бица́ев** (1922 шеран 15 май, Дигора, Ламанхойн Автономин Советийн Социалистийн Республика — 1962 шеран 22 март, БуритӀе) — кемахо-истребитель, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, 4-ча истребительни авиацин армин 269-гӀа истребительни авиацин дивизин 845-гӀа истребительни авиацин полкан звенон командир, Советски Союзан Турпал (1945 шо), майор.

Биографи
--------

Сергей Бицаев вина 1922 шеран 15 майхь Христиановски юртахь (хӀинца Къилбаседа ХӀирийчоьхь Дигора цӀе йолу гӀала) юртбахамхон доьзаллехь.

1939 шарахь цо чекхйаьккхира №1 йолу йуккъера школа (хӀинца Советски Союзан Турпалийн Сергей Бицаеван а, Александр Кибизован а цӀарах йолу № 1 йолу йуккъера школа) а, Дигорин юртбахаман рабфак а. Оццу хенахь цо доьшуш вара БуритӀера аэроклубехь. 1941 шарахь цо чекхйаьккхира аэроклуб. Цул тӀехьа иза дӀакхайкхира ЦӀен Эскаре. 1943 шарахь цо чекхйаьккхира Краснодарера эскаран авиацин кемахойн школа. Оццу шарахь иза тӀамтӀе дӀавахара. Цо тӀомбира Ленинградски а, Волховски а, 3-гӀа Прибалтийски а, 2-гӀа Белорусски фронташкахь. Иза вара «Як-9» кема лелош.

ТӀема хенахь иза тӀемавелира 263-за, дакъа лецира 84 хӀаваан латарехь а, цо ша чудаитира 15 мостагӀийн кема а. 1945 шарахь Бицаев лейтенант а вара, 2-гӀа Белоруссин фронтан 269-гӀа истребитилин дивизин 845-гӀа истребителин полкан звенон командир.

1945 шеран 18 августехь цунна йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

ТӀом чекхбаьлча иза Советан Эскарехь сецира. Цо дакъалецира Толаман Парадехь. 1946 шарахь иза хилира КПСС декъашхо. Иза вара эскаран доьшийлан эскадрилин куьйгалхо. Цуьнан дешархойн йукъахь вара космонавт Валерий Быковский.

1960 шарахь иза майор волуш хенахь запасе вахийтира. Иза цкъа хьалха Ӏийра Каунасехь, тӀаккха БуритӀе вахийтира. Велира 1962 шеран 22 мартехь.

СовгӀаташ
---------

* «Дашо Седа» мидал;
* Ленинан орден;
* ЦӀен Байракхан орден;
* Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман 1-ра даржан орден;
* Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман 2-гӀа даржан орден;
* ЦӀен Седан орден;
* мидалш.

Дагахьлаттавар
--------------

Дигорехь цхьана ураман Бицаеван цӀе а тиллира, цунна Турпалийн Аллейхь хӀоллам а хӀоттийра. Дигорера № 1 йолу йуккъера школан Советски Союзан Турпаллийн Сергей Бицаеван а, Александр Кибизован а цӀе тиллира.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5   Бицаев, Сергей Владимирович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
2. ↑  *М. Ю. Быков.* . — 1500 экз. — ISBN 978-5-9955-0712-3.

Хьажоргаш
---------

* Бицаев Сергей Владимирович
**Йукъара ресурсаш гойтург** (инг. ***URL — Uniform Resource Locator***) — ресурсан цхьатера локатор (йолу меттиг билгалйириг). Хьалха цунах олура **Universal Resource Locator** — универсальни ресурс гойтург. URL йу стандартан Интернетехь ресурсан йолу адрес дӀайаздо некъ.

Истори
------

URL кхоьллина Тим Бернерс-Лис 1990 шарахь. Цу хенахь иза вара Женевехь (Швейцари) йолу Ядерни талламашан Европин советехь болх беш вара. URL хилира Интернетан коьрта кхолламах цхьаъ. Хьалха иза йара Дуьненан гезгмашехь йолу ресурсан меттиг гайта лелош. Тахана URL лелайо Интернетан массо а ресурсан адрес гойтуш. ХӀинца URL йуцуш йу цул йоккха йолу URI системан дакъа ду аьлла. URL дашан метта х1инца лело долуш ду URI дош.

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

* Кеп:Inet-note-ref
* Кеп:Inet-note-ref
* Кодирование URL
* Создатель интернета сожалеет о двойном слеше Архивйина 2013-09-27 — Wayback Machine