Коьрта йаззам: **Российн автомобилийн некъаш**

**Российн Федералан маьӀнин автомобилан некъаш** — Российн Федерацин коьрта шахьар — Москох республикийн коьрта шахьаршца а, пачхьалкхан ладаме промышленни а, оьздангаллин а центрашца а; республикийн а, мехкийн а, областийн а административан йаккъаш;  : курорташ, заповедникаш, историн а, оьздангаллин а иэсаш, Ӏилманан йаккъаш, царех тера Федералан маьӀнин объектташ республикийн коьрта шахьаршца а, мехкийн а,обпастийн а административан йаккъаш, гергарчу цӀерпоштнекъан станцешца, аэропорташца, хӀордан а, эркан а порташца цхьаьнатуху автомобилийн некъаш.

2007 шеран 8 ноябрера «Россий Федерацин автомобилан некъех а, некъан гӀуллакхех а, кхин а Российн Федерацин цхьацца законийн акташна хийцамаш барех лаьцна» цӀе йолчу N 257-ФЗ Федералан законаца федералан некъийн машанан йукъадоьлху некъаш:

* Москох гергарчу кхечу мехкийн коьрта шахьаршца а, РФ субъектийн административан йаккъашца а цхьаьаьнатуху;
* РФ дуьненайукъара берташца дуьненайукъара автомобилийн некъийн испискин йукъатоьхна ;
* Российн субъектийн административан йаккъаш шайна йукъахь цхьаьнатуху;
* даккхийра транспортан шодмаш беш: хӀордан а, эркан а порташ, аэропорташ, цӀерпоштнекъан станцеш, ткъа кхин а федералан маьӀнин башха объекташна тӀедогӀу некъаш федералан маьӀна долу некъаш цхьаьнакхетачера;
* Москохаца некъан уьйр йоцу Российн Федерацин субъектийн административан йаккъашна царна гергара хӀордан а, эркан а порташна, аэропорташна, цӀеропоштнекъийн станцешна тӀедогӀу некъаш.

Федералан маьӀна долу автомобилийн йукъара лело некъийн исписка чӀагӀйина 2010 шеран 17 ноябран N 928 йолу «Федералан маьӀна долу автомобилийн йукъара лело некъийн испискех лаьцна» цӀе йолчу РФ Правительствон сацамца.

Федералан некъан машанан бохалла, Пачхьалкхан «Автодор» компанин тешаман урхалле дӀаделла автонекъаш доцуш (механ некъаш), хуьлу 50 133,822 км. 2017 шеран йуьххьерачу хаамашца 86,1 % федералан некъан маша — силманбетонан некъаш ду, 7,6 % некъаш тӀон-жагӀан ду, 3,1 % — цеманцан-бетонан ду, 2,7 % — Ӏаьржа тӀох ду, 0,5 % — лаьттан ду. Некъашна тӀехь ду 5938 тӀай а, 46 автонекъийн тоннель, 286 тайп-тайпана тӀегӀанан гӀашлойн дехьаволийла.

Копин кечам
-----------

Дакъа хила тарло 1 тӀера 15 кхаччалц, кхин тӀе дакъа «Дисинарш». Дакъа тӀетоха , кхаа могӀан копи йаккха: *дийцар*, *маьӀна*, *бос*, тӀаккха хийца декъан лоьмар.

```
{{Гоьрга диаграмма
|латтар = 
|шоралла       =
|корта    = 
|other        = 
|дийцар1    = 
|маьӀна1    = 
|бос1        = 
|дийцар2    = 
|маьӀна2    = 
|бос2        =
|дийцар3    = 
|маьӀна3    = 
|бос3        =
|дийцар4    = 
|маьӀна4    = 
|бос4        =
}}

```

Россера некъан маша баран истори
--------------------------------

Коьрта йаззам: **Россера некъаш кхиаран истори**
### Шира Русь а, Москохан паччахьалла а

Дуьххьара Шира Русин некъех лаьцна хьахийна Лаврентийн куьйгайозанехь, цигахь киевн элин Владимиран (980—1015) кхайкхам бу: «*Некъаш дахка, тӀайнаш дахка*». X—XII бӀешарахь шина тайпана некъаш бен дацара: меттигера «*проселкаш*» а, «*даккхий хьешан цӀенош*» — аренан асанера даккхий махлелоран некъаш. «*Нисса доьлху*» некъаш Русехь чӀогӀа кӀезиг ду.

Иван Калита (1325—1340) волуш оьрсийн латташна тӀехь долоделира цхьанакхетаран хьесап, цуо чехка кхио таро йира махлелоран уьйранаш, кхоллайелира Российн пачхьалкхан йукъара лаьттан некъийн система Москохахь йукъ а йолуш. Коьрта шахьрийн урамех хуьлура даккхий тракташ: Тверанчо вуьгура Твере а, Велики Новгороде а, Сретенских хилира Ярославлан тракт, Рогожан эвланара болалора некъ Нижни Новгороде а, Казане а, гӀалин йистера Коломенски эвлара — Туле боьду некъ, ткъа Арбат йукъахула Смоленске боьдура Можайскера некъ. 1595 шарахь паччахьан Фёдор Ивановичан омарца лаха болийра Соликамскера Тюмень а, Тобольск а кхечу гӀаланашка а боьду боцца некъ Уралан лаьмнаш тӀехула.

Дуьххьарлера некъаш лелорах а, дахкарх а законаш ду 1589 шеран «Судебник» тӀехь. Цунна тӀаьхь дуьххьара хӀоттабо некъийн лелачу декъан шоралла (цхьаъ ах сажа), меттигера бахархоша и некъаш дикачу хболехь лело дезар а.

Российн некъаш тодаран хаъал роль тойира 1665 шарахь поштан гӀуллакх йукъадаккхаро. XVII бӀешарахь билгалдаьхна некъаш а, некъийн объекташ а йахкарехь Ӏилманан хьесапаш лелор. Уьш хилира 1643 шарахь Москохахь Доккха ТӀулгийн тӀай дилла долоран йуьхьанцарчу муьрехь.

### Российн импери

Некъийн гӀуллакх хийцаран зама йеира петран хийцамийн муьрехь. Петр I-чун ладаме болам хилира «тӀаьхьалон некъаш» дахкар,масала — Москох а, Петарбух а вовшахтосу нисса некъ. «гӀап а, гӀала а йолчу Петарбухех а, жимачу гӀопах Кроншлотах а, церан йистех а нисса хаам» (1713) жайнара «…цкъа хезира: цуьнан сийлалло шен дагадарца керла некъ буьллур бу Москох гӀалара Петарбухе кхаччалц,бохалла 200 миль йолуш; иза шуьйра хила Ӏан ца беза, амма нийса хила беза йаккхий къора хьаннаш йуккъехула, лаьмнашна а, атагӀашна а, уьшалашна а, хишна а йукъахула. Цул сов, цунна тӀехь хӀитто гӀерта шина поштан станцешна йукъахь трактираш а, эвланаш а, новкъахошна аьтту бархьама, аьттонца уьш кхин дӀабахийтархьама».

Петарбухера Волхов кхаччалц долу дуьххьарлера лаьттан некъан дакъа дан долийра Петр I-чун 1720 шеран 11 январан омарца, цуо тӀедуьллура хьун кечйар «Волхов кхаччалц тӀехьалонан некъаш тодан а, дахка а», 1723 шо кхаччалц «тӀаьхьалонан некъаш» дахкар тӀедуьллура меттигерачу ахархошна. Петр I-чун ойла йерриг кхочуш ца йира, Волхов боьду некъан хьалхара дакъа бен ца дира, цул тӀаьхьа некъ Новгородехула Москохбахара. 1746 шарахь и некъ лело баьккхира, хилира дуьхьарлера 728 чаккхарма беха (770 км гергга) некъ.

Международные маршруты на территории России
-------------------------------------------

### Европин маршруташ

Российн мехкара Европин маршруташ
### Азин маршруташ

Российн махкара Азин маршруташ

| Лоьмар | Россера маршрут |
| --- | --- |
| AH3 | А340. Улан-Удэ — Кяхта — Монголица доза |
| AH4 | Р256. Новосибирск — Бийск — Ташанта — Монголица доза |
| AH6 | М1. Белоруссица доза — МоскохМ5. Москох — Рязань — Пенза — Самара — Уфа — ЧелябинскР254. Челябинск — Курган — Омск — НовосибирскР255. Новосибирск — Кемерово — Красноярск — ИркутскР258. Иркутск — Улан-Удэ — ЧитаА350. Чита — Забайкальск — ЦХРца доза05А-215.  ЦХРца доза — Погранични — УссурийскА370. Уссурийск — Владивосток05К-605. 05А-615. Артёман гуотесна05А-608. Артём — Находка — Восточни порт05А-214. Раздольни — Хасан —  КНДРца доза |
| AH7 | М5. Екатеринбург — ЧелябинскА310. Челябинск — Троицк — Казахстанан доза |
| AH8 | А181. Финляндица доза — Выборг — ПетарбухМ10. Петарбух — МоскохМ4. Москох — КашираР22. Кашира — Тамбов — Волгоград — АштаркхнеР215. Аштаркхне — Кочубей — ГӀизлар — БабаюртР217. Бабаюрт — Хаси-Эвл — ХӀинжа-ГӀала — Азербайджанаца доза |
| AH9 | М11. Петарбух — МоскохА113. Москох — НогинскМ12. Ногинск — Владимир — Муром — Арзамас — КанашА151. Канаш — УльяновскА151. Ульяновск — Тольяттин гуо тесна — Самара — Бузулук — ОренбургР239. Оренбург — Акбулак — МАПП Сагарчин |
| AH30 | Р297. Чита — Невер — Свободни — Архара — Биробиджан — ХабаровскА370. Хабаровск — Уссурийск |
| AH31 | Р297. Белогорск — Благовещенск10К-243. Благовещенск — ЦХРца доза |
| AH60 | А320. Омск — Черлак — Кхазакхстанца доза |
| AH61 | 38К-017. Украиница доза — Рыльск — Льгов — Курчатов38К-010. Курчатов — КурскМ2. Курскан къилба-малхбален гуо тосийлаР298. Курск — Воронеж — БорисоглебскР22. Борисоглебск — СаратовА298. Саратов — Пристанни — Ершов — Озинки — Кхазакхстанца доза |
| AH63 | А300. Самара — Йоккха Черниговка —  Кхазакхстанца доза |
| AH64 | А322. Барнаул — Рубцовск —  Кхазакхстанца доза |
| AH70 | А260. Украиница доза — Каменск-Шахтински — ВолгоградР22. Волгоград — Аштаркхне12А-235. Аштаркхне — Красни Яр — Кхазакхстанца доза |

Хьажа кхин а
------------

* Российн автомобилан некъаш
* Панъевропин транспортан учи
* Европин автомобилийн маршрутийн исписка
* Дуьненайукъара азин маша
* Российн регионийн маьӀнин автомобилан некъаш
* Российн автомагистралийн исписка

* Медиафайлаш Викилармехь

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

### Урхаллаш

* Правительство РФ
* Минтранс РФ Архивйина 2022-09-13 — Wayback Machine
* Федеральное дорожное агентство Архивйина 2022-03-02 — Wayback Machine

### Документаш

* Постановление Правительства РФ от 17.11.2010 № 928 (ред. от 21.01.2021) «О перечне автомобильных дорог общего пользования федерального значения»
* Приказ Минтранса РФ от 7 февраля 2007 г. N 16 «Об утверждении Правил присвоения автомобильным дорогам идентификационных номеров»
* Карта европейских автомобильных маршрутов. Европейская экономическая комиссия ООН
* Карта азиатских автомобильных маршрутов. Экономическая и социальная комиссия для Азии и Тихого океана
* Каталог федеральных и региональных трасс России
* Актуальная информация о строительстве и реконструкции федеральных автомобильных дорог Росии — форум Roads.ru

| ⛭Российн йукъара лело Российн Федералан маьӀнин автомобилан некъаш |
| --- |
| **М** | 
* М1 «Беларусь» (₽)
* М2 «ГӀирма»
* М3 «Украина» (₽)
* М4 «Дон» (₽)
* М5 «Урал»
* М7 «Ийдал»
* М8 «Холмогораш»
* М9 «Балти»
* М10 «Росси»
* М11 «Нева» (₽)
* М12 (₽)

 |
| **Р** | 
* Р21 «Кола»
* Р22 «Каспий»
* Р23 «Псков»
* Р56
* Р92
* Р119
* Р120
* Р132 «Дешин хӀоз»
* Р158
* Р176 «Вятка»
* Р177 «Поветлужье»
* Р178
* Р193
* Р207
* Р208
* Р215
* Р216
* Р217 «Кавказ»
* Р228
* Р229
* Р239
* Р240
* Р241
* Р242
* Р243
* Р254 «Иртыш»
* Р255 «Сибрех»
* Р256 «Чуйн некъ»
* Р257 «Енисей»
* Р258 «Байкал»
* Р297 «Амур»
* Р298
* Р351
* Р354
* Р402
* Р404
* Р504 «Колыма»

 |
| **А** | 
* А103 «Щёлковски шоссе»
* А104
* А105
* А106
* А107 «Москохан жима хӀоз»
* А108 «Москохан боккха хӀоз»
* А109
* А110
* А111
* А112
* А113 (ЙХӀАН) (₽)
* А114
* А118
* А119
* А120 «Петарбухан къибехьара аххӀоз»
* А121 «Сортавала»
* А122
* А123
* А130
* А132
* А133
* А134
* А135
* А136
* А137
* А142
* А146
* А147
* А148 «Курортан проспектан дублёр»
* А149
* А151
* А153
* А154
* А155
* А156
* А157
* А158
* А159
* А160
* А161
* А162
* А163
* А164 «Транскам»
* А165
* А167
* А180 «Нарва»
* А181 «Скандинави»
* А212
* А215
* А216
* А217 «ХӀордйистан аххӀоз»
* А229
* А240
* А260
* А270
* А280
* А-289
* А-290
* А291 «Таврида»
* А295
* А298
* А300
* А305
* А310
* А320
* А321
* А322
* А331 «Вилюй»
* А333
* А340
* А350
* А360 «Лена»
* А361
* А370 «Уссури»
* А371
* А375 «Малхбале»
* А376
* А381
* А384
* А391
* А392
* А401

 |
| 
1. 1 2  Дакъошкахь йа буьззина ГӀирмин махкахь, иза Россех схьатохар дуьненайукъарлоно къобал ца дина

(₽) — новкъахь мехах дакъош ду |