recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Лакхара мочхал
Лакхара мочхал
**Лакхара мочхал** *(йу)***,** йа **лакхара моччагӀал** *(лат. Maxilla)* — шена тӀехь цергаш хуьлуш йолу адаман туьтин дакъа. Иза шалха хуьлу. Чуьра а, арахьара а, кӀелхьара а, хӀора дакъа а, йист а, шен-шен цӀераш йолуш йу.

Дакъош
------

### Арахьара:

1 — хьаьждаьӀахкан га *(лат. processus frontalis, оьрс. лобный отросток);*

2 — бӀаьрхин харш *(лат. sulcus larcimalis, оьрс. слезная борозда);*

3 — бӀаьрган кедан тӀехуле *(лат. facies orbitalis, оьрс. глазничная поверхность);*

4 — бӀаьрган кедана кӀелара харш *(лат. sulcus infraorbitalis, оьрс. подглазничная борозда);*

5 — бӀаьрган кедана кӀелара йист *(оьрс. подглазничный край);*

6 — лакхара мочхалан гу *(оьрс. верхнечелюстной бугорок);*

7 — бӀаьрган кедан кӀелара Ӏуьрг *(лат. foramen infraorbitalis, оьрс. подглазничное отверстие);*

8 — бӀаьрдаьӀахкан га *(лат. processus zygomaticus, оьрс. скуловой отросток);*

9 — церг-кӀаьгнийн Ӏуьргаш *(оьрс. альвеолярные отверстия);*

10 — берзан кӀаг *(оьрс. клыковая ямка);*

11 — церг-кӀаьгнийн айадаларш *(лат. juga alveolaria, оьрс. альвеолярные возвышения).*

### Чоьхьара:

1 — хьаьжан даьӀахкан га *(лат. processus frontalis, оьрс. лобный отросток);*

2 — бӀаьрхин харш *(лат. sulcus larcimalis, оьрс. слезная борозда);*

3 — лакхара мочхалан харин херо *(оьрс. расщелина верхнечелюстной пазухи);*

4 — лергаюхан даьӀахкан тӀехуле *(лат. facies infratemporalis, оьрс. подвисочная поверхность);*

5 — стигалан га *(лат. processus palatinus, оьрс. небный отросток);*

6 — церг-кӀаьгнийн га *(лат. processus alveolaris, оьрс. альвеолярный отросток)*

  

  

### КӀелхьара:

1 — церг-кӀаьгнаш *(оьрс. зубные альвеолы);*

2 — стигалан га *(оьрс. небный отросток);*

3 — бӀаьрдаьӀахкан га *(оьрс. скуловой отросток);*

4 — стигалан юккъера эвна *(оьрс. срединный небный шов);*

5 — церг-кӀаьгнашна юккъера оганаш *(оьрс. межальвеолярные перегородки)*

Суьрташ
-------

* Maxilla - animation 01Maxilla - animation 01
* Maxilla close-up inferiorMaxilla close-up inferior
* Maxilla close-up inferior animationMaxilla close-up inferior animation
* Left maxilla close-up animationLeft maxilla close-up animation

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Берсанов Р. У.* Адаман анатоми(нох.). — Грозненский рабочий. — Соьлжа-ГIала (Грозный), 2010. — (нохчийн-оьрсийн атлас : латинийн-оьрсийн-нохчийн терминийн дошам). — ISBN 978-5-900231-94-5.
2. ↑  *Исмаилов А.* «Дош» нохчийн-оьрсийн дошам(нох.). — Грозный, 2009.
**«Зезагийн парк»** (оьрсийн маттахь «Цветочный парк») Соьлжа-гӀалин юккъехь а, Грозни-сити цӀе йолу тӀехлекхачу гӀишлош йистехь йиллина парк ю.

Парках лаьцна хаамаш
--------------------

Парк схьайиллина 2017-чу шеран товбецан-беттан (сентябран) 17-чу дийнахь. Цу дийнахь нохчийн зудчун Де даздеш дара. Цуьнан 4,5 гектар майда ю. Диъ бӀе кхузткъе ворхӀ аьчкан меженаш (конструкцеш) тӀехь бӀе шовзткъе итт эзар зезаг хилар бахьана долуш **«**Зезагийн парк**»** цӀе тиллина цунна.

Паркехь кхуьуш 18 эзар колл а, 500 дитт а (даькхнаш а, леганаш а, пальмаш а) ду. Ораматашна хи тоха лелош ю керла юкъаяьлла хи туху система. Паркехь нохчийн гӀаланаш йолуш фонтан ду, цуьнан локхалла берхӀийтта метр ю. Иштта дийнатийн куьцаш (черчий а, мермаӀа а, «Шрек» чура вир а) ду паркехь.

Суьрташ
-------

* 
* 
* 
*

Хьостанаш
---------

1. ↑
**Лазийчоь** йа **Лазистан** (лаз. ლაზონა — Лазона; гуьрж. ჭანეთი — Чанети) — Ӏусманан провинцис (санджако) дӀалоцуш болу мохк, Трапезундан вилайетан йукъахь хилла, ткъа доза хилла Кутаисин губернин Батумин гуоца, баьхна лазаш а, хемшилаш а. XVI—XIX бӀешерийн оьрсийн хьосташкахь хьахайо «Туркойн Гуьржийчоьн» дакъа санна йа «Гуьржийн латта» аьлла.

Ӏалам
-----

Лаьтта хӀинцалера Туркойчоьнан къилбаседа-малхбалехь, Малхбален-Понтийн лаьмнийн Ӏаьржа хӀордан тӀейирзина къилбаседа басешкахь. Локхалла 3931 м кхаччалц (Качкар лам Лазийчоьнан дукъ тӀера). Басеш хедийна ю охьаоьхучу эркийн тогӀенашца. Климат субтропикийн, йочанаш 2-3 эзар мм шарахь. Бердан йисттерачу асанехь лелайдо тонка, кемсаш, хьаьжкӀаш, фундук, цитрусаш. Шуьйра гӀа долу хьаннаш лаьтта ножех, леганех, пепнеха, пхенех, лаьмнийн кӀажошкахь хьаннашна бухахь ю гуттаренна а сийна йолу коьллаш; 400-1250 м лакхахь ю пепнийн-базанан хьаннаш ю; 1250-1900 м лакхахь базанан пихтанца ийна хьаннаш; лакхахь — гома хьаннаш а, ломан байнаш а ду. Ширачу заманахь ша бинчу хенахь Лазийчоь йовхо еза флора а, фауна а лечкъа меттиг йара.

Истори
------

Ширачу заманахь и регион Колхидин паччахьаллин дакъа дара. Эгриси паччахьалла довзура ширачу желтошна а, румхошна а Лазика цӀарца, ткъа гӀажаршна, Лазистан цӀарца. Къилбаседа лулахойх — мегрелех а, къилба лулахойх — эрмалойх а къаьсташ, Чанети кӀелхьара елира Ӏаьрбийн олаллех, йисира Византин йукъахь. Йуккъера бӀешерашкахь Лазийчоь Гуьржийчоьнан дакъа дара, 1578 шарахь туркоша схьайаккхалц. 1878 шарахь малхбален Лазийчоь (Батуми гӀалица цхьаьна) Российн империн йукъайахара, ткъа Ӏусманан санджакан йукъ дехьаелира Батумера Ризе. Санджакан майда йара 3733,73 км² (3500 кв. чаккхарма). Бахархой (лазаш а, желтой а) бара 138400. Лазийчоьно латтабора туркойн флотан уггаре дика хӀордахой.

Гуьржийн Демократин Республика 1922 шарахь йоьжачул тӀаьхьа, 1925 шарахь, Лазийчоьнан мохк бийкъира Гуьржийн ССРн (Аджари) а, кемалан Туркойчоьнан йукъахь.

Малхбуза Лазийчоь долахь хилар
------------------------------

* антикан мур — I бӀешо — **Колхида** / **Эгриси**

Лазийчоь
* II бӀешо — III бӀешо — Гонио-Фындыклы дакъа — **Ибери (Картли)**, Фыртына-Оф дакъа — **махелонийн а, гениохийн а паччахьалла (Санети)**
* III бӀешо — VI бӀешо — **махелонийн а, гениохийн а паччахьалла (Санети)**
* VI бӀешеран 60-гӀа — VII бӀешеран 30-гӀа — **Ибери (Картли)**
* VII бӀешеран 30-гӀа — VIII бӀешо — **Византийн импери**

Хьосташ
-------

* Большая советская энциклопедия
* Ингороква Павле, «Георгий Мерчуле», издательство «Сабчота Mцерали», ст. 205—288, Тбилиси, 1954 г. (на грузинском).

Хьажа кхин а
------------

* Лазийн мотт
* Эгриси
* Анатоли
* Понт
* Аджари

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Кавказскій Календарь, 1879 г. ст. 510.
2. ↑  Андриадзе, Георгий, «Неизвестная историческая Грузия (христианский Лазистан)», ст. 88 (текст на старорусском языке), Тбилиси, 2012, ISBN 978-9941-19776-5
3. ↑  Лазистан // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.

* Медиафайлаш Викилармехь
«Вокруг света» - Россиехь хьалха арахеца долийна журналашах цхьаъ
**Журна́л** (фр. *journal* — дневник, фр. *jour* — де) — зорбанан муьран арахоьцург. ГОСТ 7.60-2003 иштта билгалдоккху «Зорбан арахоьцург»: *хийца ца луш йолу рубрикаци йолуш а, тӀехь статьяш йолуш тайп-тайпана йукъараллин а, политикин а, Ӏилманийн а хаттарашца доьза, литературин а, исбаьхьаллин а произведениш тӀехь йолу муьран арахоьцург*.

Газета санна, журнал ду коьрта массийн информацийн а, пропагандийн а гӀирс, Ӏаткъам бо йукъараллин хетарган, цхьайолу политикин партийн а, идеологин тобанийн а, юкъараллийн классийн а лаамца и хетарг хуьйцу. Компьютеран версткийн технологиш юкъаялча, бос болу зорба тохар яржийча журналаш хили коьрта рекламан гӀирс.

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Magazines*** Викилармехь |

* *Мазаев М.Н. Лященко А. И.* Журнал // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
* Сайт «Фолианты» Архивйина 2013-08-01 — Wayback Machine — вырезки из старых газет и журналов
* Общий журнал Архивйина 2021-01-15 — Wayback Machine - Последний журнал 2020
Мочхалш
Захара мочхал лелар
**Лахара мочхал** *(йу),* йа **Лахара моччагӀал,** йа **Салаз** *(лат. Mandibula) -* шена тӀехь цергаш хуьлуш йолу адаман туьтин дакъа. Иза цхаъ хуьлу. Чуьра а, арахьара а, т1ехула а, хӀора дакъа а, йист а, шен-шен цӀераш йолуш йу цуьнан.

Дакъош
------

### Арахьара:

1 — хоттарган га *(лат. processus condylaris, оьрс. мыщелковый отросток);*

2 — тажан га *(лат. processus coronarius, оьрс. венечный отросток);*

3 — салазан схьахадар *(оьрс. вырезка нижней челюсти);*

4 — салазан Iуьрг *(лат. foramen mandibulae, оьрс. отверстие нижней челюсти);*

5 — салазан мотт *(оьрс. язычок нижней челюсти);*

6 — салазан га *(лат. ramus mandibulae, оьрс. ветвь нижней челюсти);*

7 — Iовшаран гIоргIалла *(оьрс. жевательная бугристость);*

8 — церг-кIаьгнийн дакъа *(оьрс. альвеолярная часть);*

9 — салазан дегI *(лат. corpus mandibula, оьрс. тело нижней челюсти);*

10 — чIениган Iуьрг *(лат. foramen mentale, оьрс. подбородочное отверстие);*

11 — салазан са *(лат. angulus mandibulae, оьрс. угол нижней челюсти);*

12 — чIениган гу *(оьрс. подбородочный выступ);*

13 — салазан лард *(оьрс. основание нижней челюсти).*

### Чоьхьара:

1 — салазан мотт *(оьрс. язычок нижней челюсти);*

2 — салазан Iуьрг *(лат. foramen mandibulae, оьрс. отверстие нижней челюсти);*

3 — салазан-шалгонан харш *(оьрс. челюстно-подъязычная борозда);*

4 — чIениган ирбохь *(оьрс. подбородочная ость);*

5 — салазан-шалгонан сиз *(оьрс. челюстно-подъязычная линия);*

6 — ши ге долу кIаг *(оьрс. двубрюшная ямка);*

7 — меттакIелара кIаг *(оьрс. поднижнечелюстная ямка);*

8 — тIамтера гIоргIалла *(оьрс. крыловидная бугристость);*

9 — салазан са *(лат. angulus mandibulae, оьрс. угол нижней челюсти);*

### Т1ехула:

1 — хоттарган га *(лат. processus condylaris, оьрс. мыщелковый отросток);*

2 — салазан мотт *(оьрс. язычок нижней челюсти);*

3 — тажан га *(оьрс. венечный отросток);*

4 — церг-кIаьгнашна юккъера оганаш *(оьрс. межальвеолярные перегородки);*

5 — салазан дегI *(лат. corpus mandibula, оьрс. тело нижней челюсти);*

6 — чIениган Iуьрг *(лат. foramen mentale, оьрс. подбородочное отверстие);*

7 — чIениган гу *(оьрс. подбородочный выступ)*

Суьрташ
-------

* Mandible bone - animation 01Mandible bone - animation 01
* Gray176Gray176
* Gray177Gray177
* Mandible close-up supeiror animationMandible close-up supeiror animation

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Берсанов Р. У.* Адаман анатоми(нох.). — Грозненский рабочий. — Соьлжа-ГIала (Грозный), 2010. — (нохчийн-оьрсийн атлас : латинийн-оьрсийн-нохчийн терминийн дошам). — ISBN 978-5-900231-94-5.
2. ↑  Кеп:Исмаилов А. Русско-чеченский словарь
**Нухажиев Нурди Садин воӀ** (вина 1955 шеран 2 октябрехь , Трудовой эвла, Приишимскин кӀошт, Къилбаседа-Кхазакхстанан область, Кхазакхийн ССР, ССРС) — Нохчийн Республикехь адамийн бакъонаш ларйаран векал (омбудсмен) 2006 шеран февралехь дуьйна. Тайпана гӀордало.

Биографи
--------

Вина Кхазакхийн ССР Къилбаседа-Кхазакхстанан областан Приишимски кӀоштара Трудовой эвлахь, цига арадаьккхинера цуьнан да-нана. 1957 шарахь доьзал цӀабирзира Нохч-ГӀалгӀайн АССР Нажи-Йуьртан кӀоштара ГӀоьрдала эвла. 1973 шарахь чекхйаьккхира ГӀордалин йуккъера ишкол. 1974—1976 шерашкахь эскарехь вара стратегин лерина ракетийн эскаршкахь Комийн АССР Печора а, Сыктывкар а гӀаланашкахь.

Юридически а, экономикин а лакхара дешар дешна.

1997—1999 шерашкахь — Гуьмсан кӀоштан администрацин коьртан хьалхара гӀовс.

2002—2004 шерашкахь — Российн Президентан Нохчийн Республикера башха векалан гӀуллакх латторан урхаллин хьаькам.

2004 шарахь дуьйна — Нохчийн Республикин правительствон РФ гражданийн Нохчийн махкахь конституцин бакъонаш Ӏалашйаран комиссин председатель, 2005 шарахь дуьйна — Нохчийн Республикин президентан республикехь гражданийн конституцин бакъонаш Ӏалашйаран урхаллин хьаькам.

Соьлжа-ГӀалин сийлахь гражданин (2015 шеран 24 мартехь).

### Адаман бакъонийн йуьззина бакъонаш йолу векал

2006 шеран 20 февралехь Нохчийчоьнан халкъан гуламо Нохчийн Республикин адамийн бакъонийн йуьззина бакъонаш йолу векалан даржехь чӀагӀвина. Нухажиев дӀахӀотто масех де хьалха республикин парламенто «Нохчийн Республикин адамийн бакъонийн йуьззина бакъонаш йолу векалех» долу закон тӀеэцна.
2016 шеран 30 декабрехь йухахаьржина оцу дарже.

Хьажоргаш
---------

* Официальный сайт уполномоченного по правам человека в Чеченской Республике Архивйина 2010-02-02 — Wayback Machine
* Нухажиев, Нурди — статья в Лентапедии. 2012 год.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Чеченский омбудсмен стал почётным гражданином города Грозный
2. 1 2  Уполномоченный по правам человека в Чеченской Республике — Основные направления деятельности Уполномоченного по правам человека в Чеченской Республике(ТӀе цакхочу хьажорг)
3. ↑  В Чечне избран уполномоченный по правам человека. Regnum. 30.12.16
Газетан редакци чохь йолу Зорбанан ЦӀа
**«Зори ислама» («Исламан зӀаьнарш»)** — нохчийн республикин исламан газета. Арахоьцуш ду 1990 шо дуьйна. Цуьнан коьрта редактор ву Масхуд Заурбеков. Дуьххьара арахоьцуш дара коьрта редакторан ахчанах.

ТӀом бахьнехь газета арахецар сацо дийзира. Заурбекован гӀуллакх а, цӀа а, редакци хӀаллак хилира.

2004 шаран 7 маехь Ахмад Кадырован гӀонца газета юха а арахеца долийнар. 2010 шарахь Соьлжа-ГӀалахь хилла III Халкъашна юккъера «Ислам — машаран а, кхолламан а дин» цӀе йолу форумехь Къилбаседа Кавказан Бусалбийн Координацин Центрас «Исламан зӀаьнараш» газетан йелла «За заслуги перед уммой» цӀе йолу 1-ра даржан орден. Масхуд Заурбековн йелла «За утверждение духовных ценностей» цӀе йолу орден.

Хьажорагаш
----------

* Газета «Зори Ислама» и её главный редактор награждены орденами
* Религиозно-просветительская роль газеты «Зори ислама» Архивйина 2014-03-23 — Wayback Machine
* Печатные СМИ Чеченской Республики Архивйина 2014-02-09 — Wayback Machine
Адаман туьта
ЗайлдаьIахк

  

**ЗайлдаьIахк** (йу) *(лат. os sphenoidale)* - туьтанан даь1ахкехь цхьаъ бен ца хуьлу даь1ахк йу. Зайлдаь1ахкан 14 меже йу:

1 — боккха тIам — большое крыло;

2 — жима тIам — малое крыло;

3 —бIаьрган кедан лакхара херо — верхняя глазничная щель;

4 — лергаюхан тIехуле — височная поверхность;

5 — зайлдаьIахкан харин апертура — апертура клиновидной пазухи; 

6 — бIаьрган кедан тIехуле — глазничная поверхность;

7 — горга Iуьрг — круглое отверстие;

8 — зайлтера дукъ — клиновидный гребень;

9 — зайлтера харш — клиновидный канал;

10 — зайлтера зIок — клиновидный клюв;

11 — тIамтера га — крыловидный отросток;

12 — тIамтера гонан йистехьара гIатли — латеральная пластинка крыловидного отростка;

13 — тIамтера гонан юккъехьара гIатли — медиальная пластинка крыловидного отростка;

14 — тIамтера маIар — крыловидный крючок.

Суьрташ
-------

* Bones of the skull; four figures. Ink and watercolour, after Wellcome V0008219Bones of the skull; four figures. Ink and watercolour, after Wellcome V0008219
* Sphenoid bone - animationSphenoid bone - animation

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Берсанов Р. У.* Адаман анатоми(нох.). — Грозненский рабочий. — Соьлжа-ГIала (Грозный), 2010. — (нохчийн-оьрсийн атлас : латинийн-оьрсийн-нохчийн терминийн дошам). — ISBN 978-5-900231-94-5.
**МустӀафа Ӏаккъад** (Ӏаьр. مصطفى العقاد‎‎) — америкахо, цӀера Шемара а волуш, кинон продюсер а, режиссёр а. Иза гоьвалла вара шен фильмаш чохь, продюсер вара фильман сереш чохь «Хэллоуин», тӀаккха режиссёр а вара «Мухьаммад — Делан элча йа Элчаналла» а, «Ӏумар Мухтар йа ГӀум-аренан лом». 2005-шарахь Иорданехь, террористаш вийнера иза шен йоӀаца Риммаца. 1976-шарахь цо арахецна Мухьаммад-пайхамаран дахарах лаьцна фильм — «Элчаналла». И фильм бахьана долуш, иза сийлахь хилира.

Элчаналла
---------

1976-шарахь МустӀафас арахецна Мухьаммад — Делан Элча, Америкехь олу «*The Message*», «Элчаналла», коьрта ролехь болу декъашхой бу Энтони Куинн а, Ирен Папас а. МустӀафана Голливудехь резацахилира Мароккехь фильман съёмкахь йаха. Саудийн Аравехь, Маккахь, цуьнга фильм ца йаьккхийтира. Паччахьа Хьасана II цунна доккха гӀо дира, фильма йаккха. Элчаналла шина шарахь йаьккхира цара, шина маттахь а. Америкехь цхьана баттахь кхо-эзар наха бусулба дин тӀеийцира, и фильм бахьана долуш.

Фильмографи
-----------

* 1976 — Элчаналла
* 1978 — Хэллоуин
* 1981 — ГӀум-аренан лом

Хьажоргаш
---------

* МустӀафа Ӏаккъад(ингалс.) сайтан чохь *Internet Movie Database*
* Aljazeera. Firas Al-Atraqchi. An Arab American director’s legacy (ингалс.)
* Juan Cole. The Strange Death of Moustapha Akkad (ингалс.)
* The Telegraph. Moustapha Akkad Архивйина 2007-10-11 — Wayback Machine (ингалс.)
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Морозов.

**Морозов, Ринат Викторович** (укр. Рінат Вікторович Морозов; 1968 24 октябрь, Харьков, Украинийн ССР, ССРС) — советийн, украинин футболист.

Карьера игрока
--------------

Вина Харьковхь, кхиийна харьковн «Металлистан» кегийрхойн академис. 1986 шарахь гӀоьртира профессионалан футболан карьера йоло. Левзира ССРС ШолгӀа лигехь харьковн «Маяк» йукъахь 1 матч.

Тренеран карьера
----------------

Карьера чекхйаьккхина тренеран болх болийна. 1991 шарахь чекхйаьккхира физикин оьздангаллин а, спортан а пачхьалкхан институт. Йуьхьанца тренер болх бира Харьков гӀалин Спортан № 1 йолу ишкол. 2002 шеран декабрера 2005 шо кхаччалц харьковн «Гелиосан» тренеран штабехь вара. 2003 шеран 2 августехь ШолгӀачу лигин дебютан къовсамехь куьйгалла дира «маьлхачарна» «Авангарда» (Ровеньки) командин дуьхьала, ткъа цул тӀаьхьа Крячко Валентинан гӀоьнча хилира. Крячко дӀаваьлча, 2004 шеран апрелера июнь кхаччалц ша тренировкаш йира «Гелиосан», цул тӀаьхьа белхан тӀехь гӀодира Надеин Игоран. 2005-2006 шерашкахь тренер вара «Харьков-2». 2006-2010 шерашкахь российн «Горняк-Строитель» (Белгород) клубан спортан директор болх бира, ткъа 2010 шеран июнехь дуьйна – ФК  «Харьков» коьрта тренер. Оццу шарахь коьрте хӀоьттира марзахойн «Арсенал-Политехник» (Харьков) клубан. 2011 шарахь гӀодира тренировкаш йан харьковн «Арсеналан». ШолгӀачу шарахь коьрте хӀоьттира хьалха клубан шолгӀа командин, цул тӀаьхьа «Арсеналан» хьалхара командин.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  В отпуск с разным "багажом" - MediaPost on-line. Слышим, видим, рассказываем Архивйина 2016-03-04 — Wayback Machine (оьр.)
2. ↑  ФК «Харьков». У «Харькова» новый тренерский штаб Архивйина 2019-05-27 — Wayback Machine (оьр.)

Хьажоргаш
---------

* Профіль гравця(ТӀе цакхочу хьажорг) на сайті «Український футбол»
* Профіль на сайті footbook.ru
* Профіль Архивйина 2021-01-14 — Wayback Machine на офіційному сайті ФК «Арсенал» (Харків)

| ⛭Коьрта тренераш  ФК «Гелиос» |
| --- |
| 
* Крячко (2003—2004)
* Морозов (2004)
* Надеин (2004—2005)
* Шеховцов (2005)
* Лысенко (2005—2006)
* Пахомов (2006)
* Севидов (2006—2007)
* Надеин (2007)
* Шеховцов (2007)
* Погребняк (2007—2009)
* Шеховцов (2009)
* Кандауров (2009—2010)
* Шеховцов (2010)
* Покора (2010—2011)
* Шеховцов (2011—2012)
* Есин (2012—2013)
* Чанцев (2013)
* Есин (2013—2015)
* Сизихин (2015—2017)
* Рахаев (2018)
* Серёгин (2018)

 |

| ⛭Коьрта тренераш  ФК «Харьков» |
| --- |
| 
* Литовченко (2005—2006)
* Кулаев (2006)
* Стельмах (2006)
* Бессонов (2006—2008)
* Стельмах (2008—2010)
* Морозов (2010)

 |
**«Кавказан шад»** — регионийн интернет-СМИ. керланийн интернет-сайт, Кавказан регионан керланаш юьйцу ингалсан, оьрсийн меттанашкахь. Кхоьллина 2001 шарахь, коьрта редактор - Григорий Шведов.

Келанаш яздо мехкашкара: Абхази, Аджари, Адыгей, Азербайджан, Эрмалойчоь, Аштаркханан область, Волгоградан область, Гуьржийчоь, ДегӀаста, ГӀалгӀайчоь, ГӀебартойн-Балкхаройчоь, ГӀалмакхойчоь, Кхарачой-Чергазийчоь, Краснодаран мохк, Ломан Карабах, Российн Федераци, Ростовн область, СКФО, Къилбаседа ХӀирийчоь, Ставропольан мохк, Нохчийчоь, ЮФО, Къилба ХӀирийчоь, Къилба Кавказ, цул совнах аналитикан материалаш.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Giving people of the Caucasus a voice Архивйина 2014-01-03 — Wayback Machine Radio Netherlands Worldwide. Retrieved 1 January 2013
**Насуханова Ляля Ӏандарбекан йоӀ (Бита́рова)** (1939, Йоккха АтагIа, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС — 2000 шеран январь, Къилбаседа ХӀирийчоь) — хьалхара нохчийн пилот а, парашютистка а, пилот-инструктор, авиацин спортан ССРС Сийлахь спортан мастер, Москохахь хилла йолу зударийн йукъахь кеманийн спортан ССРС хьалхара чемпионатан борзанан совгӀатхо (1963 шо), лакхара пилотажан ССРС вовшахтоьхна командин декъашхо, йукъараллин гӀуллакххо.

Биографи
--------

Йина 1939 шарахь Йоккха АтагIахь. 1944 шарахь цӀера йаьккхира. Казахстанехь йолуш хенахь иза дӀайазйелира Алма-Атара аэроклубан парашютан секцин, 86 парашютаца кхоссайелира иза. Чекхйаьккхира Юккеъра кеманийн техникин школа Саранскехь.

1957 шарахь цӀа дирзинчултӀехь Ляля балха йахара Махачкалан аэроклубе лётчик-инструктор. Дагестанан вовшахтоьхна командан йукъахь Российн къилбера зонан Ростовехь хилла лакхара пилотажан чемпионатехь иза чемпион хилира. 1962 шарахь Куйбышевехь хилла СССР чемпионатехь божарийн йуккъехь цо йаьккхира 18-гӀа меттиг 54 спортсменан йуккъехь. 1963 шарахь цо борзан мидал йаьккхира зударийн йуккъехь йолу кеманий спортан хьалхара СССР чемпионатехь Москвахь. Оцу чемпионатехь ша дика гайтаран иза СССР вовшахтоьхна командан йукъайахара. Амма дуьненан чемпионатехь дакъа лацар ца нисделира цуьна.

1964 шарахь иза хӀоттира кеманийн звенон командир. Цул хьалха реактивни кеманаш тӀехь цхьанна зудчуна делла дацар оццул дарж. 4-за гӀиртира иза космонавтийн тобан йукъайаха, амма нохчи хилар бахьнехь цуьнан гӀуллакх ца хилира.

Цо болх бира Соьлжа-ГӀалин кеманаш Ӏаморан центрехь: иза йара лётчик-инструктор, «МиГ-17» кеманий звенон командир. Тайп-тайпан кеманаш тӀехь цо хӀаваэхь деккхира 2560 сахьт. Цо Ӏамийра 200 сов лётчик. Шозза Советски Союзан Турпал Г. Т. Береговойс йелира цунна Авиацин спортан федерацин диплом цуьнан ДОСААФ спортхой кхиабарехь хилла кхиамашан.

Цо чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институтан историн факультет.

Шен дахарехь 23 шо Ляляс кеманашан дӀаделира. Авиацера дӀайалча иза йукъараллин гӀуллакх бан йолайелира. Иза йара КПСС Соьлжа-ГӀалин юртан райкоман секретарь, цул тӀехьа Соьлжа-ГӀалин советан депутат. Цхьа хан ялча иза балха йахара профсоюзан областан совете: культурин белхалош хаьржира иза шайн профсоюзан обкоман председатель. Пенси йаххалц бира цо и болх.

Хьалхара тӀом болабелчул тӀехь шен майран даймохке йахара иза. Иза йелира 2000 шеран январехь Буро-ГӀалин генахь йоцу юртехь.

Исбаьхьаллехь
-------------

Цунна лерина йазйира шайн байташ Кусаев Адизас а, кхиболу нохчийн поэташ. Масала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР халкъан поэтессас Раиса Ахматовас цунна лерина йазйира шен байташ:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | 
 Раз Лялю к звездам позвала природа, Путь показал к высотам взлет орла, Она пошла. Нелегкий путь прошла - Такая уж была ее порода!Раиса Ахматова | » |

Иван Минтяк цӀе йолу поэтас цунна лерина йазйира дина поэма «Дуьненан стигал».

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Иван МИНТЯК Архивйина 2013-09-21 — Wayback Machine

Хьажоргаш
---------

* Ляля Насуханова Архивйина 2013-12-15 — Wayback Machine
* Ляля Насуханова. ЖЗЛ YouTube чохь

|  |
| --- |
| 
П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
Патриархан Ӏаьмнаш (оьрсийн маттахь **Патриаршие пруды**)- Москохан Юккъера административан гонан Пресненски кӀоштахь йолу меттиган цӀе. Цуьнан юкъайогӀуш ю микрокӀошт а, Ӏам а, беш а.

Микрорайон Бешан гонан (оьрс. Садовое кольцо) йистехь ю,  Жима Бронни ураман а, Боккха Патриарши а, Жима Патриарши а, Ермолаевски а урамалгийн юккъехь ю.

Паркан майда 2,2 гектар ю, царах 6323 кв.м. некъаш а, майдаш а дӀалоцу, иштта 7924 кв.м. синтарш дӀалоцу.

Ӏоман майда 9900 м² ю, ткъа кӀоргалла 2,5 метр ю.

Истори
------

Ширачу заманахь цу меттехь масийтта Ӏаьмнаш хилла. XVII-чу бӀешарахь и меттиг дӀалоцуш **Газанан уьшал** яра.  И хилар долуш ю иштта топоним. Газанан уьшало цӀерш йелла *Йокххачу Козихински* а, *Жимачу Козихински* а урамийн.

Ӏоман генадоцуш гезарий яжош меттиг яра. Церан тӀapгӀa паччахьна латтош яра.

Газанан уьшал чуьра схьадолу Черторый цӀе йолу татол а, иштта Преснин аьрру ши га- Кабанка а, Бубна а. Бубно кхоьллина Москван зоопаркан латтан тӀехь болу Преснин Ӏаьмнаш.

XVII-чу бӀешарахь **Гермоген** Патриархан резиденци яра кхузахь. Уьшал хиллачу меттехь кхоллаелира **Патриархан Куп**. Цуьнан юкъайогӀуш яра Везачу Ӏазапхочун Ермолайн цӀарах килс а, Сийлахьчу Спиридонан килс а.

1683-чу шарахь Патриарх волу Иоакимас буьйр дира уьшалш якъо а, церан метта чӀерийн Ӏаьмнаш баккха а.

*Преснин Ӏаьмнаш* чохь уггар лакхарчу сортан чӀерий леладора, ткъа Газанан уьшал чохь- дораха чӀерий леладора.

Кхоъ Ӏомо цӀе йелла *Трёхпрудный* цӀе йолу ураман (хьалха цуьнан цӀе «Кхоъ Ӏам» *(«Три прудка»)* яра).

Патриархалла дӀаяккхарца Ӏаьмнаш дӀатесара, ткъа и латта юхаъ уьшал хӀоьттира.

Хьостанаш
---------

1. ↑  Патриаршие пруды и «нехорошая» квартира Булгакова(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  Прогулки по Москве (2017). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2018 шеран 17 октябрехь. Теллина 2017 шеран 17 июлехь.
2. ↑  Патриаршие пруды.  Узнай Москву (2014). Теллина 2017 шеран 17 июлехь.
**Казанан кремлан Марьяман бина Боккхачу кхоан килс** *(гIезалойн маттахь Ару хәбәр чиркәве; оьрсийн маттахь Благовещенский собор Казанского кремля)*- ортодоксийн килс а, XVI-чу оьмаран оьрсийн архитектурин эсалла а ю.

1552-1918-чу шерашкахь Оьрсийн килсан чуйогӀуш йолу Казанан епархин кафедралан (коьрта) зиярт дара. Таханлерачу дийнахь коьрта зиярт Николан килс ду.

Безачу хааман килс- уггаре генахь йолу *пскован архитектурин ишколан* кеп гойтуш сийлахь меттиг ю. ГӀалин а, кремлин а ансамблехь уггаре шира историн а, архитектурин а хӀоллам бу.

Буьрсачу Ивано тӀамца яьккхинчул тӀаьхьа, Казанан керла хьал (статус) билгалдаккха Москван Кремлехь лаьтташ йолу Кхалхаран килсан кепехь хӀалайоьттина яра килс.  Цуьнан жӀарин кепехь нартолаш яра; пхиъ корта бара цуьнан, ткъа уьш ялх бӀогӀам тӀехь лаьтташ ю.

Цуьнан цӀенкъин кӀело чохь дӀабоьхкина бевзаш болу казанан мозгӀарш а, иштта маьӀна дара Москван Кремлехь йолчу Делан Ненан Духаран килсан а (цигахь а дӀабоьхкина бевзаш нах).
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Кан.
Кенан хӀоттаман схема
Ярезазан кан
**Кан** (лат. *bótrys*) — цхьалха заза ду, цуьнан озийначу коьртачу семан тӀехь лаьтта ша долу гӀад тӀиера цхьатерра деха зезагаш. Кан хуьлу ярезазан, кӀелхьардиган, люпинан, кхечу копастчеран. Цхьайолчу ораматийн зезагаш лаьтта семан цхьаьна агӀора, аьлчи а кхуьу цхьаьна агӀора кан (масала, чӀегӀардиган кӀа).

Кенан тӀехулара куц чӀогӀа хийцадала тарло: иза хуьлу фрондозан (тобалкх), брактеозан (ярезаза), фрондозан-брактеозан (ишалчай), дерзина (кӀелхьардиг), диллина (гиацинт), къевлина (шапталгӀен басар), дуккха зезагаш долуш (вероника), цхьа зезаг долуш (юьйш йолу кхоьш).
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Керч.
Нохчийн кетарНохчийн кетар Кхакхан керч йоьхна стаг, 1900-гӀа шераш. Кхакхан бекх йоьхна стаг, Чернигов мохк, 1870 а, 1889 а шерашна йукъахь.
**Керч** я **бекх** — еха, тӀе исхар тоханза чо болу кетар. 

Керч тоьгура дукха хьолахь кхакханах, амма лело тарлора цхьогалан, акха жӀаьлийн, пашбукъан цӀоканаш. Тоьгура даиман а чо чоьхьахь болуш. Русехь керч йоцуш новкъа бовлуш ца хилла.

Яьржина
-------

Керч — уггаре даьржина Ӏаьнан барзакъ ду Россехь (цхьаццанхьа нохчаша **бекх** олу), Монголехь, Кхазакхстанехь. Яржар кхетадо, кхакха кхерстачеран уггаре бораха а, баьржина а гӀирс хиларо, цара уьш миллионашкахь леладора. Тоьгу дукха хьолахь кхакханах я пхьагалан цӀуоканах. Чо чоьхьа берзийна хуьлу; ца хилча ца долу дакъа ду кач — боккха, охьакарчош, цуо дика къовлу шийла мох болуш. Керч еха хиларо а, лекха кач хиларо а, цунах уггаре даьржина Ӏаьнан барзакъ дира Евразин кхерстачеран, цуо дика къовлу дера аренан шийла мехех. Хан мел ели кхекхан керч яьржира Русехь а, уггаре хьалха къечу нахана йукъахь, тӀаккха хьалдолчеран а. Дукха хьолахь миска наха керч тӀе исхар ца тухура, ткъа тегарш дора, амма иштта гуттаренна ца хилла. XVII бӀешарахь керчаш тӀе тайп-тайпана кӀадеш детта долийра (керча ден дарж лакхара мел хуьлу, кӀади а деза хуьлура), наггахь тегарш дора тӀе мӀарний а тоьгуш. XVII — XVIII бӀешо долалуш Русехь керч лелайора аьхка а, шен йукъараллин а, бахаман а статус гайтархьама. Кхерстачеран иза хӀора дийнан духар дара, хӀунда аьлча уьш бехаш бара жаш, реманаш кхобуш, кхекхий шорта дара церан.

Хьажа кхин а
------------

* Медиафайлаш Викилармехь

* ГӀовтал
* Йоца кетар
* ДабагӀа дина кетар

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Ӏ. Т. Карасаев, А. Г. Мациев, Оьрсийн-нохчийн словарь, Москва, издательство «Русский язык», 1978, стр.1174
2. ↑  Ушаков, 1940, с. 237.
3. ↑  Шангина, 2006, с. 322.

Викидошаман логотипВикидошаман логотип Викидошам чохь бу йаззам **«керч»**

Хьажоргаш
---------

* Всё о мехах и шубах Архивйина 2012-12-14 — Wayback Machine (furexpo.ru)
* Краткая история тулупа (XIII—XVIII вв.) (archive.is)
* Тулуп.
**Кеси Бетербиевна Каруева** — нохчийн дукха йеха зуда.

Биографи
--------

Цунна паспорт луш хенахь цунна дага ца деара цуьнан Йина терахь. Цундела гергара хьесапехь де йаздинера — 1895 шеран 5 январь. Кхоно цунна йелла реабилитацин справкан тӀехь йаздина йине де 1884 шеран 5 январь. Нохчий цӀера бохуш хенахь а, Кхазакхстане дӀакхечча а мацалла а, шело а, цамгарш а бахьнехь цуьнан 12 берах 10 делира. Кхазакхстанехь иза Ӏийра Семипалатинскехь, кибаргчигийн заводехь болхи бира. ЦӀа дирзинчултӀехь цо цӀанончан болх бира.

Цуьнан дисна ши бера а, 72 берийн бераш а, цера бераш а. Йоккха йоӀ йина 1933 шарахь. Цуьнан кӀант вина 1960 шарахь цунна 74 шо кхечча хенахь. Цо цкъа а ша цомгуш йу ца аьлла. Цуьнан нана 118 шарахь йахна. Цуьнан йишан 2013 шарахь 108 шо кхаьчна. Цуьнан хаза хета шен гергарнаш болчу йодуш хаза хета. Наггахь шен лулохой болчу йоду йист хила. ХӀора Ӏуьйренна дегӀахь хи кхорзу. Ӏуьренна пхиъ даьлча халагӀотту. Цо кӀезга яа хӀума юу. Цунна мерза хета хьена жижиг а, тӀо а, лалийна детта а, шура а.

Хьажоргаш
---------

* Чеченская долгожительница отметила 129-й день рождения.  stav.kp.ru (2013, 25 январь). Теллина 2017 шеран 21 августехь.
* Жизнь в трех веках.  rg.ru (2011, 7 июль). Теллина 2017 шеран 21 августехь.
**Операцио́нни систе́ма**, йоцца **ОС** (инг. *operating system, OS*) — декъашхочуьнца юкъаметтиг латтаяран а, устройствон ресурсийн урхалла дан а кхоьллинчу программийн комплекс.

Дукхах йолчу ларарин системашкахь операционни система чIогIа оьшуш (наггахь уггаре коьрта а) дакъа ду системан программан латторехь. 1990 шарахь дуьйна, яьржина операционни системаш ларалуш ю Windows а, UNIX системан классаш а (къаьсттина Linux а, Mac OS а).

Операционни системан компоненташ[*хьост?*]:

* Загрузчик
* Ядро
* Куьйгаллин процессор
* Устройствон драйверш
* Чу хIоттийна йолу программан латтор

Билгалдахарш
------------

Кхетам
------

Операционни системан къасторан ши тоба ю: «гӀирсийн урхалла даран программийн набор» а, «кхечу программийн урхалла даран программийн набор» а. Цу шиннан а къаьсттина технически маьIна ду, опреационни система маца оьшу бохучу хаттарца доьзна долу.

Операционни система оьшуш ю:

* данныш Iалашъян универсальни механизм эшахь
* сих-сиха лелош йолчу подпрограммийн системан библиотекаш кхачийта
* бакъонаш дIасаекъа
* компьютер тIехь «цхьанне» болх бан масех программа схьаяста оьшуш делахь
* программийн процессашна урхалла дан
Пешва лайш гуонаха баьхна
**Пешва** (маратхи पेशवे) — премьер-министре терра долу хӀиндиера маратхийн дарж. *Пешва* дош схьадаьлла персийн маттара, девза 1152 шерера дуьйна. Кхоьллина хилла Шиваджи императора XVII бӀешарахь, ткъа XVIII бӀешерера, пешва Баладжи Висванатх куьйгаллийца, дарж хилира тӀехьлонашна дӀалуш, пешва лакхара куьйгалхо (паччахь) хилира. Дуьххьарлера пешва хилла брахман Моропант Тримпак Пингл. ДӀадаьккхина маратхаш ингалсаша иэшийначул тӀаьхьа 1818 шарахь.. 

ТӀаьххьара пешва, Баджи Рао II (куьйгаллехь 1796–1818), шен правительство дӀасахецча ингалсашкара хӀора шарахь пенси кхачара.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Пешва* — хӏара Советан йоккхачу энциклопеди чуьра йаззам бу.
**Казанан кафедралан килс** *(оьрс. Каза́нский кафедра́льный собо́р)* я **Делан Ненан Казанан цӀунан зиярт** *(оьрс. Собор Казанской иконы Божией Матери)-* Петарбухехь уггар яккхийчарах килсах цхьаъ ю.

Килсан гӀишло йина **Невски урамехь** 1801-1811-чу шерашкахь. Проект йинарг *Андрей Воронихин* вара. Ӏаламаташ деш йолу Делан Ненан Казанан цӀу ларъяран Ӏалашо яра цуьнан.

**1812-гӀа шеран оьрсийн-французийн тӀом** чекхбаьллачул тӀаьхьа оьрсийн тӀеман сийлаллин хӀоллам санна маьӀна долуш меттиг ю хӀара.

1813-чу шарахь килсан чохь дӀавоьллина **Кутузов Михаил Илларионович**, иштта циг чохь Кутузовс тӀамца схьаяьхна гӀалийн догӀанаш а, тӀеман хӀонсаш а ю.

1932-чу шарахь цунах *динан а, Делах цатешаран а музей* йира.
1991-ра шо дуьйна килсан хьолехь (статусехь ду, иштта музейн экспозици а яра циг чохь.
2000 шо дуьйна Оьрсийн Ортодоксан Керстанийн Килсан Санкт-Петарбухан кафедралан зиярт ду.
2019-чу шеран бекарг (март) беттан 9-гӀа дийнахь дуьйна килсан игумен ву Санкт-Петарбухан а, Ладожан а митрополит Варсонофий (Судаков).

Зиярто цӀе йелла **Казанан майданан** а, Казанан ураман а, Неван дельтехь йолу Казанан гӀайренан а, иштта Невски проспект а, Грибоедован татол а вовшахкхетачохь долу Казанан тӀайна а.
**Католици́зм** (лат. *catholicismus* от желт. καθολικός — «массеран», мадарра «массо» я «берриг реза»; дуьххьара «ἡ Καθολικὴ Εκκλησία» термин юкъадаьлла 110  шарахь Игнатиес Смирнан бахархошка хьажийначу хаамехь Никейн тешаран символехь) дӀачӀагӀйина — дин лело нах ларарца дакхичарах цхьа дин (1 миллиард герга адам 229 миллион адам 2012 шарахь ларарца) керста динан некъ бу иза, Малхбузера Риман имперехь вайн эран I бӀешерашкахь кхолла делла дин. Цара шаш къасто цхьаъ бен йоцу кафолин килс ю аьлла, иза кхоьллинарг а Корта а — Ӏиса (Иисус Христос) ву.

XVI- гIа бIешарахь Реформаци дIаяьлча Килсас «католикан» термин лелайора протестантийн тобах къастадала. «Католикан килс» Катехизис юкъахь а бу иштта кхетам. Цул сов, ШолгIа Ватиканан Собор йолуш, VI Павел Папас документашан куьг яздеш лелина и кхетам.

Керста дин Iисан (Христосан) Iамор тIехь кхоьллина ду. Цо хьехамаш бина I-чу бIешарахь вай эрахь («апостолшан хенахь») Риман импери Иудея цIе йолчу меттехь.

Килсан Iилма цу хен дуьйна схьадогIуш ду аьлла хета керста нахан.

Вайн эрехь керста дин чIогIа даьржар Риман Имперехь. Амма Iес наха Iиттарш йина керста нахана. Цул сов, деланийхойн цIунш Iазап латтина царна тIехь.

Константин Императоро керста дин 313 шарахь Iедале даьккхира, тӀаьхьо 380-чу шарахь цунах пачхьалкхан дин хилира.

Дуккха хен дуьйна Католицизмо йоккха Iаткъар йина Малхбузера Европин цивилизацин. Цо гIолацарца исбаьхьаллехь кхоьллина романски, готикан, ренессансан, маньеристски , барокко хатIаш, иштта кхиамаш баьхна музыкехь а, архитектурехь а. Европехь Ӏилманаш, исбаьхьаллаш кхиаро заза хецна заманан гӀуллакххошан (масала: Рафаэль Санти а, Микеланджело а, Леонардо да Винчи а, Сандро Боттичелли а, Фра Беато Анджелико а, Тинторетто а, Тициан а) гIо дина Католикан килсас.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Увидел свет новый выпуск Церковного статистического ежегодника, содержащий данные за 2012 г.(ТӀе цакхочу хьажорг)
Уильям Томсон (лорд Кельвин)
**Ке́львин** (билгало: K) — СИ системехь температура йусту барам, СИ системехь коьрта барамех цхьаъ. Йукъайаккхина 1848 шарахь. Цхьаъ кельвин йу 1/273,16 дакъа термодинамикан температура. Шкала йолайалар (0 К) абсолютан нольца нислуш йу. 1968 шо кхаччалц оцу барамах олура *Кельвинан градус*.

Кельвинан температура Цельсийн градусашка йаккхар: °С = K−273,15 (кхолха хин тӀедан температура — 0,01 °C).

И барам йукъабеххина Уильям Томсон цӀе йолу ингалсан физикс. Томсонан сий деш цунна Айрширар лорд Кельвин Ларгский цӀе йолу титул а йелла, цо йукъабаьхкина барамна Кельвин аьлла цӀе а тиллина (*Кельвин* Глазго университетан лаьттахула чекхдолуш хин цӀе йу).

Уильям Томсонс шен балхахь «Об абсолютной термометрической шкале» («On an Absolute Thermometric Scale») йаздира керла температура йуста шкала оьшу аьлла. Оцуьна шкалахь ноль хила йеза уггара чӀогӀа шелонца йогӀуш хила йеза (абсолютан ноль), цхьана сизан мах цхьаъ Цельсийн градус хила беза. И абсолютан шкала тахана йевзаш йу термодинамикан Кельвинан шкала аьлла.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  ГОСТ 8.417-2002. Государственная система обеспечения единства измерений. Единицы величин. Архивйина 2012-11-10 — Wayback Machine
2. ↑  Thomson, William (October 1848). «On an Absolute Thermometric Scale». *Philosophical Magazine*. Теллина 2013-01-01.

Хьажоргаш
---------

* Определение Кельвина Архивйина 2012-07-16 — Wayback Machine в BIPM (ингалс.)
**Коркия Михаил Шотаевич** (гуьрж. მიხეილ შოთას ძე ქორქია; вина 1948 шеран 10 сентябрехь, Кутаисехь — кхелхина 2004 шеран 7 февралехь, Тиблисехь) — советийн гуьржийн баскетболхо. Локхалла — 196 см. ССРС спортан хьакъ долу говзанча (1972), олимпийн чемпион (1972). 1978 шарахь дуьйна ССКП декъашхо.

Чекхйаьккхира Гуьржийн политехникин институт.

Биографи
--------

Вина 1948 шеран 10 сентябрехь Кутаисехь. Баскетболех ловза волавелира спортишколехь ССРС хьакъ долу тренер Тортладзе Сулико волчехь, цигахь вевзира, доттагӀалла тасаделира Саканделидзе Зурабца.

17 шо долуш дебют хилира «Динамо» (Тиблиси) йукъахь, цигахь левзира шен йерриг спортан карьерехь.

ССРС гулйина командин йукъа кхайкхина 1970 шарахь, ткъа 1971 шарахь дуьйна коьрта хӀоттаман ловзархо хилла. Оццу шарахь Европин чемпион хилира, ткъа 1972 шарахь — олимпийн чемпион. 1972 шеран Олимпиадин финалан матчехь АЦШ гулйина командина дуьхьала йукъара дӀаваьккхира спортан низам дохорна, америкахочуьнца Джонс Дуайтца девне ваьлла.

1973 шеран бӀаьста, ССРС гулйина команда АЦШра а, Латинан Америкера а турнера цӀайогӀуш, Шереметьево аэропортан таможнехь гучувелира «ССРС мехала хӀуманаш чуйахьа бакъо йохайарехь». Цунна А. Беловца, А. Жармухамедовца, И. Дворныйца «валлалц дисквалификаци» а йина, гулйина командин йукъара ваьккхира.

1975 шарахь кхел тӀера йаьккхира, цуо таро йелира ССРС гулйина командин йукъа йухаван, цуьнца шозза детин совгӀатхо хилира — ЕЧ-75 а, ЕЧ-77 а. 1976 шарахь йуха а левзира Олимпиадехь, цигахь борзанан совгӀатхо хилира.

1980 шарахь чекхйаьккхира ловзаран карьера. Тренер болх муха бу хьаьжира — «Динамо» (Тиблиси) божарийн командин коьрта тренер болх бира (1980—1981), «Динамо» (Москох) божарийн командин тренер хилира (1982—1983).

1983 шарахь 4 шо хан тоьхна чувоьллира «законехь доцу хьуьнарчийн гӀуллакх» лелорна. Мукъавелира 1987 шеран июлехь.

Йукъахь долахо вара футболан «Торпедо» (Кутаиси) командин, бизнес лелийра — Тиблисера америкин инвестицин компанин вице-президент хилира.

Велира 2004 шеран 7 февралехь Тиблисехь дог гӀелделла, шен доттагӀ волчу Саканделидзе Зурабал 13 де бен сов ца вехира.

ДӀавоьллина Сабурталин кешнашкахь.

### Доьзал

Баскетболхочун вешин кӀант Коркия Отар, шича ву Тиблисин «Динамон» баскетболхочун Коркия Нодаран. Зуда Манана йу, йоьӀрий бу София а, Тамара а.

Кхиамаш
-------

* Олимпий чемпион 1972
* ОЛ-76 борзанан совгӀатхо.
* Европин чемпион 1971
* ЕЧ-75 а, ЕЧ-77а детин совгӀатхо.
* 1968 шеран ССРС чемпион, 1969 шеран детин совгӀатхо, 1977 шеран борзанан совгӀатхо.
* 1973 шеран Универсиадин детин совгӀатхо
* «Къинхьегамехь къастарна» мидалца совгӀат дина.

Кинохь денвар
-------------

ССРС команда 1972 шеран Мюнхенера Олимпийн ловзаршкахь толарх лаьцна йаьккхина Хьала эхар фильмехь (2017, реж. А. Мегердичев), Коркия Михаилан роль ловзийра Лордкипанидзе Отара.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Коркия Михаил Шотаевич
2. ↑  «Светлое в моей жизни — победа в Мюнхене и выход из тюрьмы». Так говорил знаменитый баскетболист Михаил Коркия
3. ↑  geonecropol.com Архивйина 2021-01-16 — Wayback Machine
4. ↑  Неумирающая легенда грузинского баскетбола
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Просоди.
**Просо́ди** (желт.-шира. προσῳδία — уозадар, тӀаьхьара эриг; иштта *просо́дика*) — фонетикин дакъа, цуо къастадо иштта леран башхаллаш, масала, чӀогӀалла, ницкъ/жигаралла, дохалла, эшарпхенаш, глоттализаци, палатализаци, мукъаза аз к мукъа озан тӀетовжаран тайпа, коьртачарна тӀеоьшу кхин хьесапаш а, артикуляци аз. Просодин дакъолгаша кхочуш йо мотт буьйцуш сегментийн (дешдекъехь, дешехь, синтагмехь, фразехь, кхин дӀа а) массо а меттан тӀегӀанашкахь, цара кхочушйо маьӀна къасторан роль. Просодин гуран чохь Ӏамайо амалаш кхеторан субъективан тӀегӀа Суперсегментан меттан дакъа (къамелан локхалла, чӀогӀалла, дохалла), кхин а цуьнан физикин аспект (лестам, жигаралла, хан).

Просодин дакъолгаш кхуллу автономин системаш, царех уггаре ладаме лору дешдекъан тон, иза Ӏамайо тонологис; дешдакъа уозор, иза Ӏамадо рамках Акцентологис, фразин интонацин гуран чохь, иза Ӏамайо моттхааро, интонологи санна.

Хьалха цхьа могӀа фонетикин талламашкахь термин «просоди» синоним йара термин «интонацин» — шийн а термино билгалйоккху суперсегментан меттан гӀирсан функцин система. хӀинцалера белхашкахь интонацеш лору суперсегментан гӀирсаш, уьш кхочушйо йеккъа фразин тӀегӀанехь, ткъа просодеш — дерриг меттан декъан тӀегӀанехь.

1. 1 2  Просодия / Светозарова Н. Д. // Полупроводники — Пустыня. — М. : Большая российская энциклопедия, 2015. — С. 614. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 27). — ISBN 978-5-85270-364-4.Кеп:Проверено
2. 1 2  *Антипова А. М.* Кеп:Статья ЛЭСКеп:Проверено
**1453-чу шарахь Константинополь йожар** (жел. Άλωση της Κωνσταντινούπολης, тур. *İstanbul’un fethi, Kostantinopolis Kuşatması*; итал. *Assedio di Costantinopoli, Caduta di Costantinopoli*) — османийн султан волу 2-чу Мехмедан эскаро Византийн империн нана-гӀала Константинополан го лацар. Го лацар доладелла 1453-чу шеран оханан/апрелан 6-чу дийнахь, чекхдаьлла оцу шеран хӀутосург/май беттан 29-чохь османийн эскара шахьар дӀалацарца. Константинополь йожар Малхбален Руман (Византийн) импери хӀаллакьхилар билгало яра.

1453-чу шарахь Византийн импери Пелопоннес олучу ахгӀайренан дозанашкахь жима а еллера, иштта империна йукъайогӀуш йара Эгейн, Мармаран хӀорданаш а, Константинополан йистош а. Ткъа Османийн империн ницкъ чӀагӀлуш бара, цунна дуьхьало латто гӀора дацара Византийн империн.

1-ра Баязед волчу хенахь дуьйна османийн султанаш масийттаза го лаьцна хилла Константинополна (1393—1394 шш, 1394—1402 шш, 1411 ш. 1422 ш.). Ткъа цу муьрехь цера гӀала дӀалаца аьтто ца белира, амма Балканаш тӀехь шайн Ӏуналла (контроль) хӀоттийра.

ТӀаьххьара го лацар доладелла 1453-чу шеран оханан/апрель баттахь. Ромейш орца дийхира Малхбузехьа Ӏаш болчу нахе, царна гӀо дан еара жима итальянийн контингент. Дерриг а цхьаьна долуш Константинополь ларъеш вара ворхӀ йа бархӀ эзар стаг, царна йукъахь 5 эзар ромей вара. Османийн эскар дикка алсамаллица царел тоьлуш дара: 2-чу Мехмедан доьзткъа эзар салти а вара, цхьа бӀе ткъа хӀордкема а дара.

1453-чу шеран хӀутосург/май беттан 29-чу дийнахь шин баттахь дуьхьало йинчул тӀаьхьа Константинополь юьйжира.

Византийн тӀаххьара император XI-гӀа Константин тӀамехь велира. 2-гӀа Мехмед йоьжна гӀали чу веара, цуьнан куьйгаллица Константинополь дӀалаьцна бахьана долуш цунах Фатих (тур. Fatih — даккхархо) олу.

1923-чу шарахь Османийн импери йохале Константинполь пачхьалкхан коьрта шахьар яра.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Конституци (маьӀнаш).
Copy of the *Magna Carta* from 1297.
Российн президенташ дуй буу Конституци
**Конститу́ци** (лат. constitutio — дIахIоттар, хIоттар, кхолладалар) — пачхьалкхан коьрта закон.

**Конститу́ци** (лат. constitutio — дIахIоттар, хIоттар, кхолладалар) — пачхьалкх санна йолчу йукъараллин кхоллаяларан документ.

Муьлхха а хилла йаьллачу пачхьалкхин Iер-дахар цу мехкан конституцин бух тIехь доьзна хуьлу.

Конституци тIеэцаран некъаш хIора а пачхьалкхин шен тайпа ду: бахархойн харжамца; куьйгалхойн омрица, пачхьалкхан карчам бинчеран лаамца.

Российн Федерацехь республикийн бен бакъо йац шайн конституциш хила.

Нохчийн Республикин Конституци тIеэцна ю 2003-чу шеран 23-чу мартехь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Карасаев А.Т. Мациев А.Г. - Русско-чеченский словарь - 1978

Хьажоргаш
---------
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Крумин.

**Крумин Гаральд Иванович** (кхин а **Круминьш Харальдс** (латыш. Haralds Krūmiņš), вина 1894 шеран 21 июлехь Лифляндин губернин Ригин уездера Сунцельн эвлахь— велла 1943 шеран 17 майхь, Коми АССР) — латышийн, советийн партин гӀуллакххо, журналист.

Биографи
--------

Вина йуьртара хьехархочун доьзалехь. 1905 шарахь чекхйаьккхина йуьртара килсера ишкол, деша хӀоьттира ригин гимназе.

Круминна боккха Ӏаткъам бора цуьнан воккхаха волчу вашас Альфреда а, йишас Герминас а, уьш оцу хенахь Латышийн социал-демократин белхалойн партин (ЛСДБП) декъахой бара. 1909 шерашкахь Крумин Гаральд кхин а йукъавахара ЛСДБП (ЛСД). 1910 шарахь цӀийнах хьожуш цуьнгахь карийра къайлаха марксистийн литература, иза дӀаваьккхира гимназера, араваьккхира Эзель гӀайрен тӀе меттигерачу мозгӀаран тергоне, цигахь кхин дӀа дийшира меттигерачу гимназехь. Амма 1912 шарахь иза дӀаваьккхира оцу гимназера а «тешаме ца хиларна».

1913 шарахь цуьнан аьтту белира Перновера гимнази чекхйаккха. Цул тӀаьхьа иза деша хӀоьттира Петарбухан университетан историн-филологин факультете. Цигахь иза хуьлу латышийн большевикийн Петарбухан «Прометей» кӀоштан партин кхолламан уггаре жигарчех цхьа. «Бакъдерг» газетехь йаззамаш, заметкаш, корреспонденцеш зорба туху. 1916 шарахь Петроградан университетан историн-филологин факультет чекхйаьккхинчул тӀаьхьа йуха Ӏедал тӀехьаделира, къайлаха вехира Псковехь. 1916 шарахь Москохахь цуо болх бира къайлаха РСДБП(б) Москохан а, Преснин а комитетийн латышийн кӀоштахь (Къилбаседа тоба).

Сочиненеш
---------

* Организация и управление производством, [М. 1920];
* Новая экономическая политика в промышленности, М. 1922;
* Пути хозяйственной политики, М. 1924;
* В борьбе за социализм, М. 1926;
* Основные вопросы хозяйства и оппозиция, М. 1927;
* Итоги и проблемы социалистического строительства, М.— Л. 1927;
* О НЭПе, М.— Л. 1929;
* Борьба за индустриализацию и задачи партии, М.— Л. 1929.

Хьажоргаш
---------

* Хронос. Крумин Гаральд Иванович
* Г. И. КРУМИН (1894—1943)
* [chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=Krumin&id=9230 Крумин (Круминьш) Геральд (Гаральд) Иванович]

### Хьовса хьоьху хьосташ

* *Паушикна Г. М.* Трагедия невиновных: Воспоминания. М.: 1965—1988. Машинопись 289 с. Архив Об-ва «Мемориал» Ф. 2, Оп. 1, Дело 92.

Билгалдахарш
------------



| ⛭«Бакъдерг» газетан коьрта редакторш |
| --- |
| 
* Н. И. Бухарин (1918—1929)
* Г. И. Крумин (1928—1930)
* М. А. Савельев (1930)
* Л. З. Мехлис (1930—1937)
* И. Е. Никитин (1937—1938)
* ? (1938—1940)
* П. Н. Поспелов (1940—1949)
* М. А. Суслов (1949—1950)
* Л. Ф. Ильичёв (1951—1952)
* Д. Т. Шепилов (1952—1956)
* П. А. Сатюков (1956—1964)
* А. М. Румянцев (1964—1965)
* М. В. Зимянин (1965—1976)
* В. Г. Афанасьев (1976—1989)
* И. Т. Фролов (1989—1991)

ССКП йихкинчул тӀаьхьа хилла коьрта редакторш
* Г. Н. Селезнёв (1991—1993)
* В. А. Линник (1993—1994)
* А. А. Ильин (1994—2003)
* В. Н. Никифорова (2003—2005, д. кх.)
* В. С. Шурчанов (2005—2009)
* Б. О. Комоцкий (2009 шарахь дуьйна)

 |
ССРС ТӀН Ракетийн эскарийн а, артиллерин а эскарийн тоба гойту пхьош тӀиера хьаьрк
ССРС марка «Артиллери» (1945 ш.)
**Ракетийн эскарийн а, артиллерин а де** — иэсан де, даздеш ду Россехь 19 ноябрехь.

Дуьххьара *Артиллерин дийнан* Ӏида хӀоттийра ССРС Лакхара Советан Президиуман Омарца 1944 шеран 21 октябрехь. 19 ноябран терахь хаьржира хӀокху бахьнехь: 1942 шеран 19 ноябрехь онда артиллерин кечам бина ЦӀиечу Эскаро йолийра «Уран» операци — советий контртӀелатар Сталинградан тӀамехь, иза Сийлахь-Боккха Даймехкан а, берриг ШолгӀа Дуьненан тӀамехь а каггаман юьхьиг хилира.

1964 шарахь дуьйна даздо *Ракетийн эскарийн а, артиллерин а де* аьлла. Даздо массо а Российн ТӀН ракетийн а, артиллерийн а дакъошкахь. ХӀора шарахь оцу дийнахь Александран бешахь Москохахь дӀахьо даздаран болх, зезагаш а, кочарш а дохкуш Ца вевзачу Салтийчун каш тӀе а, «Турпал-ГӀала Сталинград» цӀе йолчу иэсан хьаьркан. Ӏида доладалале ветеранаш а, РФ ТӀеман Ницкъийн ракетийн эскарийн а, артиллерин а тӀеман бӀаьччаш а зезагаш а, кочарш а дохку Кремлан пенан гергарчу артиллерин коьрта маршалийн Воронов Николайн а, Митрофан Неделинан а чим болчу гӀутакхашна хьалха.

Тилалой иэ ма де хӀара Ӏида кхечу 17 декабрехь билгалдоккхучу иэсан даьнца — Стратегин лерина ракетийн эскарийн де.

Хьажа иштта
-----------

* Ракетийн эскарийн а, артиллерин а де
* Бекъановкъан эскарийн де
* Российн Федерацин ракетийн эскарийн а, артиллерин а де

Билгалдахарш
------------

1. ↑  День ракетных войск и артиллерии
2. ↑  В Александровском саду состоялась торжественная церемония возложения цветов и венков к Могиле Неизвестного солдата и памятному знаку «Город-герой Сталинград» : Министерство обороны России…
3. ↑  У Кремлевской стены состоялось торжественное возложение венков к урнам с прахом главных маршалов артиллерии Николая Воронова и Митрофана Неделина : Министерство обороны России…