**Лати́нская Аме́рика** (испан. *América Latina, Latinoamérica*, порт. *América Latina*, фр. *Amérique latine*) — америкин мехкаш а, латтанаш а гулдаран цӀе, официалан леладо романийн меттанаш, уггаре хьалха — иберин-романийн, испанхойн, португалихойн, наггахь кхин а галлийн-романийн, французийн. ЦӀе романийн меттанаш латинан меттах схьабевлла дера тиллина. Бахархой — 661 млн ст. (2021 шеран 9 сентябрехь) (Дуьненан бахархойх 8,9 %).

Кхин гергара цхьа термин ду Иберин-Америка, цуо билгалдаха тарло иберин-романийн меттанаш дуьйцу (Латинан Америка Франкийнметтанийн мехкаш доцурш) Америкин мехкаш, йа изза мехкаш шайн Пиренейн ахгӀайренна (Испани а, Португали а) тӀера метрополешца цхьаьна.

XIX бӀешо дӀадаллалц АЦШс иштта лелайора Испанин Америка термин, цуо билгалбохура АЦШ къилбехьара берриг испанхойнметтан мехкаш.

ХӀоттам
-------

Латинан Америкин йукъа даиман тухура материкан Америкин испанхойнметтанан мехкаш Мексикин тӀера къилбаседехьара Аргентине кхаччалц къилбехьа, кхин а Карибан майданан испанхойнметтанаш дуьйцу мехкаш (Куба, Доминикин Республика, Пуэрто-Рико), кхин а португалахойнметтан Бразили.

Дукха меттигашкахь йукъатуху франкийнметтан Гаити, Сен-Мартен, Французийн Гвиана. Америкин ингалсметтан мехкаш (Ямайка, Барбадос, Багамаш, Белиз, Гайана, кхин дерш) Латинан Америкин йукъара дац.

Географи
--------

Латинан Америкехь лаьтта Дуьненна тӀера уггаре йеха ламанан — Андаш, уггаре лекхачех бижаза болу планетин тӀаплам — Котопахи, кхин а дуьненан уггаре лекха чухчари — Анхель, уггаре боккха ламанан Ӏам Титикака а, дуьненан шен майданца уггаре доккха а, хих дуьзина хиларца а эрк — Амазонка. Латинан Америкин Ӏаламехь сих-сиха хуьлу мохкбегораш а, тӀаплаьмнаш Ӏаьттор а. Оцу регионан лаьттах доллу дукха мехкадаьтта, Ӏаьржа а, къиен а металла, Ӏаламан газ.

Континентан уггаре баккхийчу мехкех цхьаъ бу — Бразили, дукха къаьмнийн истори шена чухуьйдина мехала оьздангалла йолу мохк: африкахойн, индахойн, европахойн. Оцу регионан кхин боккха мохк — Аргентина, дика бевза дика кхиина йуьртан бахамца а, дукха пайденна маьӀданашца а.

Климат
Латинан Америкин доккхаха долчу декъера климат йовха йу, йуккъера де-буьйсан температурин барам 21 градусал лакхара бу. Амма, масала, Андийн басенашкахь догӀнаш эха тарло дерриг шарахь а, ткъа тийнаӀапказан Перун а, Чилин а бердашкахь шарахь цкъа а дан а, ца дан а, тарло.

Фауна
Оцу регионан фауна ша-кепара йу, кхин цхьанне меттигехь ца хаало иштта дийнаташ, масала, ламанаш, гуанакош, маймалаш-малончаш, йа америкин страусаш. Латинин Америкин дийнаташа дагайоуьйту Африка а, Австрали а.

Истори
------

Латинан Америкин хьалхара а, уггаре беха а историн мур бара Колумбал хьалхара Америкин мур — ширачу заманара XVI бӀешеран йуьххье кхаччалц, Америкин испанхойн колонизаци (конкиста) йолайаллалц, ткъа цул тӀаьхьа португалхоша Бразилин колонизаци йаллалц.

«Хама бехк такхар», сурт Модесто Брокос[pt] (1895)
Латинан Америкин историн шолгӀа, колониалан мур лаьттира кхаа бӀешарахь. Оцу муьрехь колонизаторша лайш беш болу индахойн бахархоша, европера мухажирша, церан тӀаьхьено-креолаша, нуьцкъала чубалийна африкин лайш вовшешца уьйранаш латтор бахьнехь кхоллайелира латинаамерикин йукъаралла. XVIII бӀешарахь латинаамерикин къам кхолладаларан, Латинан Америкин тайп-тайпана регионашкахь къоман ойла самйаккха таро хилира.

Латинан Америкин мехкаш маршо йаккхаран терхьашца
1810—1826 шерашкара Америкера испанхойн колонеша маршо йаккхаран тӀамо а, 1822 шарахь Бразилин импери кхайкхоро а Латинан Америкин дукхаха йолу колонеш маршоне кхачийра. Цигахь кхиа йолайелира капиталистийн йукъаметтигаш. Мексикехь, Бразилехь, Чилехь йукъайелира фабрикийн йайн промышленность, кхоллайелира банкан система. Амма латтан дайшкахь даккхий латтанаш дисаро а, католикин килсан йелла аттонаша а, капитализмал хьалхара нах бацоран тайп-тайпана кепаш йитира.

XIX бӀешарахь Латинан Америкин мехкашкахь Ӏедал къийсира тайп-тайпана тобанаша а, хамалгӀаша а, уггаре хьалха латтан долахойн-латифундихойн. Политикин девнаш луьстура гражданийн тӀемашца йа «пронунсиамьентон» новкъахь, аьлча а пачхьалкхан харцамца. Политикин чолхалла стаг цецвоккхуш хӀума дацара. Масала, 1826 - 1836 шерашкахь Перухь хийцавелла 8 президент, ткъа Чилехь 1823 шеран январера 1830 шеран март кхаччалц Ӏедал хийцаделира 24-зза. Колонин муьрехь хӀоьттина социалан кхоллам (асьендин ден Ӏедал, цуьнан бух бара къийса йиш йоцучу авторитет тӀехь а, «клиентура цунна муьтӀахь хиларан а тӀехь, цуьнан бахам бозура «патронах»), дехьабоккхура пачхьалкхан тӀегӀанна а, цуо далийра каудилизм олучу феномене. 1810—1826 шерашкара маршонаш йахаран тӀемнийн муьрашкахь дуьйна регионан мехкашкахь Ӏедалан милитаризаци йира. Мексикехь а, Перухь а тӀеман ницкъийн коьртабаьчча йа тӀемлойн боьххьера кхин векал эскаро гӀодийр ду олий дош доккхий хӀотта тарлора «лакхара каудильо», мехкан президент. Иза хуьлура диктатор, цу тӀе, формалан республикин урхаллин кеп а йуьтуш, Ӏедал декъаран кеп а йуьтуш. Цуьнан «клиентура» хуьлура муьтӀахь болу лахара каудильош, ткъа церан шайн клиенташ хуьлура. Латинан Америкин кхечу мехкашкахь Ӏедале гӀерта каудильош гӀертара шайн Ӏалашо чекхйаккхаметтигера бахархой вовшахтоьхна полкашца а, шайн долара пеонашца йа гаучошца.

Политикин декъар
----------------

Формалан доцуш къаьста Карибийн регион (Мексика, Йуккъера Америка, Вест-Инди), Андийн мехкийн регион (Венесуэла, Колумби, Эквадор, Перу, Боливи, Чили), Атлантикин регион (Гайана, Суринам, Гвиана, Бразили, Парагвай, Уругвай, Аргентина).

Латинан Америкин йукъайоьду лахара пачхьалкхаш а, мехкаш а:

| Пачхьалкхаш | Бозу мехкаш |
| --- | --- |
| Аргентинин байрак Аргентина
Боливин байракх Боливи
Бразилин байракх Бразили
Венесуэлин байракх Венесуэла
Гаитин байракх Гаити
Гватемалин байракх Гватемала
Гондурасан байракх Гондурас
Доминикин Республикин байракх Доминикин Республика
Колумбин байракх Колумби
Коста-Рикин байракх Коста-Рика | Кубин байракх Куба
Мексикан байракх Мексика
Никарагуан байракх Никарагуа
Панамин байракх Панама
Парагвайн байракх Парагвай
Перун байракх Перу
Сальвадоран байракх Сальвадор
Уругвайн байрак Уругвай
Чилин байракх Чили
Эквадоран байракх Эквадор | Гваделупин байракх Гваделупа
Мартиникин байракх Мартиника
Пуэрто-Рикон байракх Пуэрто-Рико
Сен-Бартелемин байракх Сен-Бартельми
Сен-Мартенан байракх Сен-Мартен
 Французийн Гвиана |

Оьздангалла
-----------

Латинан Америкин пачхьалкхан меттанаш
Латинан Америкин доккхаха долу декъо испанхойн мотт буьйцу, изза бу дукхаха болчу мехкийн пачхьалкхан мотт. Бразилехь пачхьалкхан мотт бу португалихойн. Бразилехь лело португалихойн мотт, чӀогӀа Ӏаткъам бина бу испанхойн матто, мелла а хийца а ло оригиналан португалихойн меттах. Мелла а кӀезиг баьржина пачхьалкхан мотт санна ингалсан, французийн, нидерландийн меттанаш. АЦШ а, Канадех а къаьсташ, Латинан Америкехь орамера бахархойн алсама лакхара процент йу. Боливехь а, Парагвайхь а индахой алсама бу.

**35 млн 342 эз. йерриг Америкин индахойх максималан церан беха барам бу лахарчу мехкашкахь (эз. ст.):**

* Мексика — 8750 (11,7 % пачхьалкхера берриг бахархойх),
* Перу — 7050 (37,7 %),
* Гватемала — 4000 (50,4 %),
* Эквадор — 3678 (39,8 %),
* Боливи — 3600 (59,2 %),
* Парагвай — 3190 (91,9 %),
* Чили — 800 (6,8 %),
* Аргентина — 651 (2,3 %),
* Колумби — 590 (2,1 %),
* Канада — 400 (1,6 %),
* Венесуэла — 187 (1,2 %),
* Сальвадор — 165 (3,2 %),
* Гондурас — 161 (3,9 %),
* Никарагуа — 148 (4,9 %),
* Панама — 137 (6,5 %),
* кхин мехкаш — 115 (0,3 %).

2008 шарахь Боливех кхоалгӀа латинаамерикин мохк хилира грамота иэшийна аьлла дӀакхайкхийначех. Хьалха иза хаийтира Кубо (1961 шо) а, Венесуэло (2005 шо).

Хьажа кхин а
------------

* Латинаамерикин бакъо
* Латинаамерикин кухни
* Латинаамерикин литература
* Латинаамерикин музыка
* Латинаамерикин философи
* Латинаамерикин хелхарш
* Латинаамерикин цивилизаци

Билгалдахарш
------------

1. ↑  World Development Indicators: Rural environment and land use (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  World Bank.
2. 1 2  Population of Latin America and the Caribbean (2021) - Worldometer (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).
3. ↑  18 испаниметтан, цхьаъ португалиметтан, цхьаъ франкиметтан
4. ↑  Пхиъ франкиметтан, цхьаъ испаниметтан
5. ↑  Why lists of major urban areas vary so greatly (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*) (2009, 22 июнь).
6. ↑  Испанская Америка (оьр.)(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  www.amerika.org.ua.
7. ↑  В мире | Лента новостей «РИА Новости» (оьр.)(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).

Хьажоргаш
---------

* Медиафайлаш Викилармехь

* Латинская Америка на сайте inosmi.ru (оьр.)(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая датская
* Большая каталанская
* Большая норвежская
* Большая российская
* Большая советская (1 изд.)
* Universalis
* Швейцарский исторический

 |
| 

| Библиографин каталогашкахь |
| --- |
| 
* GND: 4074032-8
* J9U: 987007555782205171
* LCCN: sh85074879
* NDL: 00569304
* NKC: ge129767
* VIAF: 3834151433038256420005
* WorldCat VIAF: 3834151433038256420005

 |

 |

| ⛭Дуьненан регионаш |
| --- |
|  Европа | Къилбседа · Малхбузен · Йуккъера · Малхбален · Къилба |
|  Ази | Къилбаседа · Малхбузен · Йуккъера · Малхбален · Къилба ·  Къилба-малхбален  Гергара Малхбале ·  Йуккъера Малхбале ·  Генара Малхбале
Локальни:  Йуккъера Ази ·  Сибаре |
|  Африка | Къилбседа · Малхбузен · Йуккъера · Малхбален · Къилба |
|  Америка | Къилбаседа (регион) · Карибаш · Латинан · Йуккъера · Къилба |
|  Океани | Австрали · Меланези · Микронези · Полинези |
|  Поляран регионаш | Арктика · Антарктика |
|  Океанаш | Атлантикин · ХӀинди · Къилбаседа Шен · Тийна  · Къилба (Официалан цалору) |


| ⛭Латинан Америкин мехкаш |
| --- |
| Пачхьалкхаш | 
* Антигуа а, Барбуда а
* Аргентина
* Багамаш
* Барбадос
* Белиз
* Боливи
* Бразили
* Венесуэла
* Гаити
* Гайана
* Гватемала
* Гренада
* Гондурас
* Доминика
* Доминикин Республика
* Колумби
* Коста-Рика
* Куба
* Мексика
* Никарагуа
* Панама
* Парагвай
* Перу
* Сальвадор
* Сент-Винсент а, Гренадинаш а
* Сент-Китс а, Невис а
* Сент-Люси
* Суринам
* Тринидад а, Тобаго а
* Уругвай
* Чили
* Эквадор
* Ямайка

 |  |
| Мехкаш | 

|  |  |
| --- | --- |
| Йоккха Британин | 
* Ангилья
* Британин Виргинийн гӀайренаш
* Кайманийн гӀайренаш
* Монтсеррат
* Теркс а, Кайкос а
* Фолклендан гӀайренаш

 |
| Нидерландийн | 
* Аруба
* Бонайре
* Кюрасао
* Саба
* Синт-Мартен
* Синт-Эстатиус

 |
| АЦШ | 
* Америкин Виргинийн гӀайренаш
* Пуэрто-Рико

 |
| Францин | 
* Гваделупа
* Мартиника
* Сен-Бартельми
* Сен-Мартен
* Французийн Гвиана

 |

 |