recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Сидней-гӀалара оперин хӀусам** (ингалсан маттахь *Sydney Opera House*) — Австралехь, Сидней шахьарехь лаьтташ йолу оперин театр ю. Дуьненахь уггар а евзуш йолу гӀишлойх цхьаъ ю. Австралехь уггар гӀараяьлла меттиг ю иза, пачхьалкхан символ а ю. Континентан коьрта туристийн сийлаллаш юкъахь коьртачех цхьаъ ю. ХӀора шарахь цхьа эзар ворхӀ бӀе хӀоттор хуьлу театрехь. Цаьрга хьажа миллион сов адам оьху (2006-чу шеран хаамашца). Ткъа гӀишлога хьажа 8-10 миллион гергга стаг вогӀу, царна юкъахь туристаш а, гӀалин бахархой а хуьлу. Ши бӀе эзар (200000) адам экскурсилелорхошца боьлху театре.

Сидней-гӀалара оперин театр **—** австралихойн а, дуьненан а исбаьхьаллин хазна санна лоруш ю. Шен хатӀехь дуьненахь цхьаъ бен йац иза. Цуьнан тхов *гатанан чкъурийн* тайпа бу. Театр кхаа шарахь хьалайотта Ӏалашо яра, ткъа проектан мах ворхӀ миллион австралихойн доллар бара. Амма гӀишло яр хьеделира, и ечу хенахь бӀе миллион гергга харжаш йира.

Схьайиллина 1973-чу шарахь эсаран-беттан (октябран) 20-чу дийнахь. Схьаелларан хашлехь дакъа лецира Австралин зуда-паччахь йолу ӀӀ-чу Элизабетас.

2007-чу шеран асаран-беттан (июнан) 28-чохь дуьненайукъара хазанаш лардечу ЮНЕСКО-н тептаре яьккхинера иза. Ишта статус йолуш ХХ-чу бӀешеран 70-шерашкахь хьалайоьттина цхьаъ бен йоцу гӀишло ю.

Хьостанаш
---------

1. ↑   — 2017.
2. ↑  archINFORM (нем.) — 1994.
3. 1 2
4. ↑  Kerr James Semple[en]. Syndey Opera House (англ.) / Australian Government. — illustrated. — Sydney: Sydney Opera House Trust, 2006. — 1254 p. — ISBN 0909654115. — ISBN 9780909654115.
5. ↑  Opera House makes seven wonders final 21 (англ.), The Sydney Morning Herald (22 November 2006).
6. ↑
7. ↑  Sydney Opera House Guide (ингалс.).
Benz Velo — ЦхьалгӀа йина черах автомобиль
Cadillac 1959 шеран моделаш — один из символов автомобиля середины XX в.
ХӀинцалера автомобиль Volkswagen Scirocco
**Ворд,** йа **Машен** (желт.-шира. αὐτο — *сам* а, лат. *mobilis* а — *боламан*), чӀургаш тӀехь йолу, моторца болха беш йолу чалх.

Хьалхарлера «Benz Patent-Motorwagen» цӀе а йолуш машен 1886 шарахь немцойн хӀуманаш кхоллархочо Karl Benz’ас кхоьллина, ткъа 20 бӀешерахь бен дукхараллин терахьашкахь нахал ца йоьвлла уьш.
Уггаре хьалха нахалйоьвллачарех цхьаъ яра Model T цӀе йолу 1908 шарахь Ford Motor Company цӀе йолу цхьанкхетамо кхоьллина йолу машен. Америкехь чехка гӀар йоьвлира уьш, ткъа кхечу меттанашкахь хӀинца а дийнаташца лелош йолу ворданаш яр хоьхкуш.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Классификаци | Машен |
| Индустри | Тайп-тайпанарг |
| Болх | Нах, хӀуманаш дӀасхьакхехьар |
| Багош болу гӀирсаш | Бензин, Дизель, Ток, Хи, Маьлха энерги |
| Шашха-хьалалеташ хилар | Х1аъ |
| ЧӀургаш | 3-4 |
| ЧӀунаш | 1-2 |

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

ТӀетовжар
**Халбата́лла** — динан гӀиллакхан маттахь цхьа могӀа башха, синмехаллин а, арахьара а, беркате цӀена шардар, шен бух бу гӀонаш шех дӀахадорехь, Ӏалашо динехь доцучух дӀакъастар а, ша нисвар а ю. Шуьйрачу маьӀнехь: зуламан дуьхьала болу жигара некъ.

Халбаталло халбатхойн говзалла йо, мозгӀарех къаьстина цхьайолчу арахьарчу бакъонашна кӀелахь ца хиларца. Хьалхара тайпана керсталлин халбаталла го асхьабашкахь ЯӀкъубехь, Маркехь, Павлехь, уьш, асхьабаш болуш, баллалц кӀант-стегрий бисира. Халбаталла стен а, боьрша а керстачарна юкъахь кхиар II а, III а бӀешерашкахь дика дуьйцу Иустин Философа, Афинагор Афинанчо, Тертуллиана; цара тешалла до шортта божарша а, зударша а, жималлехь а, къуоналлехь а керсталла тӀеэцначул тӀаьхьа, баллалц бисира йоӀ-стегрий а, кӀан-стегрий а болуш, ткъа иштта майранаша а, зударша а керсталле баьхкича майрчун а, зудчун а юкъаметтигаш совцайора.
**Харша** (*Харшавадхана)* (590—647 гергга) — 606 — 646 шерашкара Къилба ХӀиндиера Пушпабхути (Пушьябхути) тайпанара куьйгалхо. 

Цуьнан дайшкара кхаьчна мехкаш дара Джамна хин тогӀенан лакхарчу декъехь — Малхбален Пенджабера Ганган а, малхбален Раджпутанан а йистошкара, дуьххьарлера коьрта шахьар хилла Стханешвара. Харшас схьабаьккхина бенгалин Шашанка паччахьегара а, Гуптийн Малва паччахьегара а мехкаш. Харшас керла коьрта шахьар йира Канауджах. Харшас схьадаьккхира Малвин дакъа, Деканан тӀелетира, амма Нарбада (612 шеран гергга) хин тӀехь ийшира. 643 шарахь Харшас схьайаьккхира Бенгали а, Орисса а. Харшан импери хилла, шортта куьйга кӀелахь олаллаш долу, тӀеман-феодалан кепара пачхьалкх, йоьхна Харша велча.

Харшина тӀеяздо авторалла шина гӀарайаьллачу ширахӀиндин драмийн — «Ратнавалин» а, «Наганандан» а.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Дуьххьара адам (маьӀна).

**Хьа́лхара ада́м** — адаман тайпанан да. Тайп-тайпана областера хааран гергара, амма хаьржинчу некъе хьаьжжина тайп-тайпана маьӀна долу кхетам.

Динехь
------

### Къуръанца исламехь

Адамах лаьцна дийцар далош долу инжийлах къасташ, Къуръанехь Адам хьахаво масех сураташкахь. Цуьнан цӀе хьахош цхьацца аяташ Къуръан чохь даьржина ду.

Къуръанехь дуьйцу, АллахӀа Адам поппарах кхоьллина (Къуръан 32:6-7, 38:71, 15:28), цул тӀаьхьа маликашна хаийтина, хӀинца дуьйна адам хир ду Дуьнен тӀехь халиф (Къуръан 2:30, 38:26), цул тӀаьхьа маликашка сужда де Адаман аьлла (Къуръан 2:34, 7:11, 15:29, 18:50). Маликаша сужда дина, дуьхьала даьлла курадаьлла Иблис (Къуръан 7:11, 38:73-74). Адаман зуда кхоллар Къуръанехь ца яздо, цуьнан цӀе а ца хьахайо.

АллахӀа Адам шен зудчуьнца ялсаманан беша хаийна, латтийна царна даар, малар, паргӀато, цхьа бехкам а бина — «аьттехьа ма гӀуо диттана», дӀакхайкхийна жоьпалла а, тӀаьхьало а (Къуръан 7:19, 20:118-119, 2:35). АллахӀа хаийтина Адаман шайтӀанан зулам дан лаар, иза мостагӀ хилар а (Къуръан 20:117). Шайтано дийцина Адаман диттах дерг, «гуттаренна а вехар ву, Ӏедал хир» аьлла (Къуръан 20:120).

Адама шен зудчуьнца кхаьллина бехкаман диттан стоьмаш, цул тӀаьхьа иэхь хийтира, хааделира шайн бехкен меттигаш ерзина хилар, сихбелла гӀашца къовлабала буьйлабелира (Къуръан 20:121). И аят аллегорин ду, ма-дарра аьлчи цуо дуьйцург дуьххьара Адам шен зудчунца хилар ду, хьал хӀоьттина, хӀинццалц цӀена йолу адаман бехкен меттигаш «иэхье меттигаш» хилира.

Бехкам бохорна АллахӀа Адам зудчуьнца воссаво ялсаманан бешара зуламан латта тӀе (Къуръан 2:38, 7:24-25), амма дохко вала меттиг юьту. Адам зудчуьнца дохко бевлира, тӀе а ийцира церан тоба (Къуръан 7:23, 2:37).

Гечдина доллушехь Адам зудчунца Дуьнен тӀехь даха дитира. АллахӀа Адам нийсачу новкъа ваьккхира, Адам а, цуьнан зуда а, церан тӀаьхье а лиеш хир йолуш (Къуръан 20:122, 7:24-25). Адаман тӀаьхьешна АллахӀа белла харжам — машарехь а, бертахь а дахар, я тӀом бар, вовшенна мостагӀий хилла (Къуръан 7:24-25, 20:123-124).

Хьажа кхин а
------------

* Геногеографи
* Стаг
* Дар
* Далар
* Адам
* Хьава
* АллахӀа Адам кхолларан дийцар
* Адаман сихонца кхиаран зонаш
* Кепаш схьайовлар
* ТӀаьххьара адам

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

* Марков А. В. Происхождение и эволюция человека. Обзор достижений палеоантропологии, сравнительной генетики и эволюционной психологии. Архивйина 2009-11-14 — Wayback Machine Доклад, прочтенный в Институте биологии развития РАН 19 марта 2009 г.
* Предыстория человека
* Африканская сказка о сотворении человека
**Хьалимат ас-СаӀдият** (Ӏаьр. حليمة السعدية‎‎) — Мухьаммад пайхамар  кхобуш, вакхийна хилла йолу нана ю.

Биографи
--------

Хьалимат а, цуьнан майра Аль-Хьарис бин Ӏабдул-Ӏузза а, СаӀад бин Бакран тайпанах хилла, ХӀавазин олучу Ӏаьрбийн тукхамах.

Хьалимата деа шарахь кхаьбна хилла Мухьаммад пайхамар , чӀогӀа къен Ӏаш доьзал хилла Хьалиматеран. Шен берашца цхьаьна кхобуш хилла цо иза.

Генеалоги
---------

Иза ю: **Хьалимат бинт Абу Зуайб** бин ӀабдуллахӀ бин Хьарис бин Шаджнат бин Джабир бин Разам бин Насират бин Фасият бин Наср бин СаӀад бин Бакр бин ХӀавазин бин Мансур бин Ӏикримат бин Хасфат бин Къайс бин Ӏилан бин Мудар бин Низар бин МаӀад бин Ӏаднан.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Muhammad (prophet of Islam).  Encyclopædia Britannica. Теллина 2014 шеран 8 ноябрехь.

|  |
| --- |
| 
П:  **Адамаш** П:  **Мухьаммад**
 |
**Эстемирова Наталья Хусайнан йоI** (1958 шеран 28 февраль, Камышлов, Свердловскан область — 2009 шеран 15 июль, ГӀаьзи-Йурт, ГIалгIайчоь) — российски бакъоларйархо, журналист, «Мемориал» цӀе йолу бакъоларйаран центран белхало. Дуьнен чу йаьлла 1958-чу шеран 28 фервалехь Камышлов гӀалахь- йийна 2009 шеран 15 июлехь Гази-юртахь, ГӀалгӀай махкахь.

Дахар
-----

Наталья Эстемирован да Хусейн къоман нохчи вара. Дерриг нохчийн къам санна иза шен доьзалца Сибрехьа вахийтан хиллера 1944-чу шеран 23-чу февралехь. Казахстанер цIа даха бакъо йелча Хусейн Урале кхечира. Цигахь цуьнан безам кхитира Клавдия бохуш оьрси йоIига. Хусейнан а, Клавдиян а йиъ йоI йара. Царех йоккханаг- Наталья йара.Уьш Iаш бара Камышловехь, цигахь Натальяс чаккхйаьккхира ишкола а, хьехархойн училище а. Цуьнан специализаци- йуьхьенцара ишколан хьехархо йара.

Дешар а, белхаш а.
------------------

Натальяс чекхйаккхара Нохчийн-ГIалгIайн пачхьалкхан университетан исторически факультет. 1998 шо кхаччалц историн хьехархо болх бира цо Cоьлжа-ГIалин йуккъера №7 ишколехь. Йуха болайелира цуьнан бакъоларйаран болх.

Тутмакхашан набахти чохь йолу хьелашан латторан Комисси йукъахь йара Эстемирова. Цо болх бора фальсификаци йина уголовни девнашца, кест-кеста изоляторшка лелара, нахан таIзарш дарехь дуьйцура, таллам бора адамаш лачкъдина меттигашкахь а.

Эстемирова йер
--------------

Московки «Human Rights Watch» бюрон куьйгалхочо Татьяна Локшинас дийцарехь, 2009-чу шеран 15-чу июлехь 08:30 долуш шен цӀен гена доцуш девзаш доцуш адамаш лачкъира Наталья. Наталья шен хеннахь балха ца еара, цундела орца даьккхира «Мемориалан» белхалоша. Цул тӀаьхьа, Богдан Хмельницки ураме кхечира уьш. Цигахь ши тоьшалхочо тоьшал дира, Наталья кӀайн ВАЗ чу таттар, Натальяс мох туьйхира ша лачкъ йеш йу аьлла.

Россин Прокуратуран следственни комитетан пресс-секретарь Владимир Маркинс дийцарехь, федеральни трасс «Кавказ» гена доцуш карийна коьрт чу а, накха чу йиттина тоьпаштоьхна зудчун дегӀ. Иза дара ГӀаьзи-Юртахь а. Цуьнан тӀоьрмиг чохь Наталья Эстемирова цӀарах паспорт а, удостоверени а дара. 

2009-чу шеран 16 июлехь Соьлжа-гIалахь Наталья Эстемирован тезет хоьттира. Цига 100-500 веара. Цул тIаьхьа, Эстемирова дIайоьллира Гуьмсан-кIоштан Ишхой-Эвлахь.

Доьзал
------

Да Ишхой-Эвлахь вина, къоман- нохчи вара, нана- оьрси йу.

Наталья йисина Iаш йара. Цуьнан майра вина дукха хан йара.

Натальян йоI- Лана Сайдаминовна Эстемирова йина 1994-чу шарахь. Бобер йисича, иза Йоккха Британи деша йахара. ХIинца Лондонехь Iаш йу. Цо чекхйаьккхира Лондонан экономикин а, политикин а ишкола. Цуьнан специализаци «халкъашна йуккъера йукъаметтигаш» йу. Лана марехь йу, иза йаздархо а, жигархо а йу.

Натальян йиша Светлана а, ваша Леонид а Екатеринбургехь Iаш бу.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Russian activist 'found murdered' (инг.) // *BBC News Online* — 2009.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Лентапедия
* Britannica (онлайн)
* Universalis

 |
| Библиографин каталогашкахь | 
* GND: 14156816X
* GTAA: 214955
* ISNI: 0000 0000 8061 2904
* VIAF: 122148214
* WorldCat VIAF: 122148214

 |
**Автиев Хьасан** — (вина 1969 шо 27 март, гӀ. Хаси-Эвл, Хаси-Эвлан кӀошт, ДегӀастанан АССР) — нохчийн исбаьхьалча.

Биографи
--------

Вина 1969 шеран 27 мартехь ДегӀастанан АССРн Хаси-Эвлан кӀоштара Хаси-Эвлахь. Хаси-Эвлан № 12 йолу ишкол а, цуьнца цхьаьна хенахь исбаьхьаллин ишкол а чекхйаьккхина. 

Хьасан сурт дилла волавелла берийн бешахь шена танк йуьллуш кӀант вайча, цунна иза марзделира. ТӀаьхь-тӀаьхьа сурт дилла лаамах цуьнан дахар хилира. ХӀора мукъа хан цуо йойура сурт дилларна, цунах чӀогӀа самукъа а долура Хьасанан. Меллаша, амма кхетамца иза воьдура хӀоттийначу Ӏалашоне — исбаьхьалча хиларе.

Йукъара дешаран ишкол чекхйаьккхича иза деша хӀоьттира исбаьхьаллин-графикан факультете. Хьалхара курс чекхйаьлча Советийн Эскаран могӀаршка кхайкхира Хьасанега. ЦӀавирзича, дешар чекхдаьккхира. Ленинградан исбаьхьаллин академин шен лаамца ладогӀархо хилира Хьасанах. 

Хьасан емалца маххадабо шен говзаллин, гӀелвалар хӀун ду ца хууш, массо а хена болх бора, доьшура. ГӀалин хазаллаш, музейн хӀазнаш, адамаллин исбаьхьаллин тӀаьхъьено шен лар йитина Хьасанан белхашкахь. Ленинградехь исбаьхьаллин академехь доьшучу муьрехь сих-сиха воьдура Германе, Финлянде, Бельге, Чехословаке, Польше, Мажарчу, дохкура адаман суьрташ, пейзажаш.

### Доьзал

Автиев Хьасанан зуда а, диъ бер а ду: шиъ кӀант, шиъ йоӀ. Бераш а цуьнан лар тӀехула доьлхуш ду. Царна а йиллина неӀарш исбаьхьаллин ишколо. Хьасана Хаси-эвлахь лаьттан дакъа а эцна йиллина жима пхьолгӀа галереейца.

Галерей
-------

* Ширча-Эвлара доьхна маьждиг - исбаьхьалча Автиев ХьасанШирча-Эвлара доьхна маьждиг - исбаьхьалча Автиев Хьасан
* Автиев Хьасанан пхьалгӀа а, галерей аАвтиев Хьасанан пхьалгӀа а, галерей а

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Выставка «Сороковые - роковые» открылась в Грозном 17 февраля 2012г.
2. 1 2 3 4  Описание картины Автиева Хасана Абдулмуслимовича «Старики» 2007 год.
3. 1 2 3 4  В дружбе с музой

Хьажоргаш
---------

* Всероссийский народный сход
* Журнал Нана Архивйина 2019-01-06 — Wayback Machine
* Выставка «Сороковые - роковые» открылась в Грозном 17.02.2012 Архивйина 2019-01-06 — Wayback Machine
* НК № 4 Полотна чеченских художников выставлены в Государственной галерее(ТӀе цакхочу хьажорг)
Дехар «Алтай» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.

**Алтайн лаьмнаш**, я **Алтай** (монг. Алтайн нуруу, алт. Туулу Алтай — ломан латта, алт. Алтай туулар,кӀиргӀ. *Алтай тоолору*, кхазакх. Алтай таулары, ций. 阿尔泰山脉, : *Ā'ěrtài shānmài*, : *Аэртай шаньмай*) — Азин лаьмнийн система, иза ю Сибиран къилбехь, Юккъерчу Азехь, системехь ду лаькха лаьмнаш а, гӀехь лаькха лаьмнаш а

Лаьмнийн система ю Российн (Алтайн мохк а, Республика Алтай а), Монголин а, (Баян-Улгий а, Ховд аймак а), Цийчоь а, (Синьцзян-Уйгурийн автономин кӀошт) а, Кхазакхстан а (Малхбален-Кхазакхстанан область) дозанна тӀехь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  г. Белуха (Высшая точка Сибири) - Алтай Туристский. Туристический портал
2. ↑  АЛТАЙ • Большая Российская Энциклопедия - электронная версия.  bigenc.ru. Теллина 2017 шеран 25 январехь.
**Юкáбад** (Ӏаьр. يوكابد‎‎; ӏебар. יוֹכֶבֶד, *Юхевед* — «Дела сан хастам бу») — иза Муса а, ХӀарун а пайхамаран а, Марьяман а нана йу. Ӏимранан зуда а йу.

Дахар дIайаздар
---------------

Юкабад дуьнен чу йаьлла Мисарахь. Библи чохь деана ду и хьехор: «*Іамраман зудчун цІе Юкабад йара. Иза а йара Лавин тайпанах схьайаьлла. Иза Мисар-махкахь дуьнен чу йаьллера. Іамраман а, Юкабадан а ши кІант вара: ХІарун а, Муса а. Иштта цхьа йоІ а йара церан, цу шина кІентан йиша йолу Марьям*».

Иштта иза хьахийна йу Сийлахьчу Къуръан чохь:

> 
> 
>  Оха Муса [пайхамаран] нене хаам бира: «*Накха ло цунна [йа вакхаве иза дуьненчу ма ваьллинехь]. Нагахь хьоьга [хьайн кIантана Мусана цхьа бохам хиларна] кхерам хIоттахь, хи чу таса иза. Кхера а ма кхера йа гIайгIане а ма хила хьо. Оха йухаверзор ву хьуна иза [хьан кIант Муса], элчанех а вийр ву Оха иза*». (Аль-Къасас, аят 7)
> 
> 
>   
> 
> 
> *Дуьххьарлера йоза* (Ӏаьр.)
> ۝ وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ
> 
> 
> 

> 
> 
>  Муса [пайхамаран] ненан дог, [Мусана сагатдар доцчу дуьненан массо а хIуманех] дасса а делла, дIахIоьттира. Гучудаккха герга йара иза цуьнах дерг [Муса шен кIант хилар], нагахь Оха цуьнан [Муса-пайхамаран ненан] дог чIагIдина ца хиллехьара, иза муъминех а хилла латтийтархьама ۝ [Муса пайхамаран нанас] элира цуьнан йише [шен йоIе Марьяме]: «*Таллахь цуьнах [Мусах] дерг! [ЛадогIахь цуьнах хIун хуьлу!]*». Геннара цуьнан терго еш Iара иза [Мусан йиша], царна [пирIунан гонна] хаа а ца хууш ۝ [Бераш] кхобучарех вакхар хьарамдира Оха цунна [Мусана, иза шен нене йухаверзавале] хьалха, [Мусан йишас] аллалц: «*Цхьа доьзал бийций ас шуна — шуна иза [Муса] кхобун болу, доггах цунна дика а лууш?*» ۝ Цу кепара йухаверзийра Оха иза [Муса пайхамар] шен нене — цуьнан бIаьргашна синтем хилийтархьама а, иза гIайгIане цахилийтарахьама а, цунна хаийтархьама а АллахIан ваIда бакъ йуйла. Амма царех [цатешначарех] дукхахболучарна ца хаьа [и]. (Аль-Къасас, аяташ 10-11-12-13)
> 
> 
>   
> 
> 
> *Дуьххьарлера йоза* (Ӏаьр.)
> وَقَالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ ۝ وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغًا إِنْ كَادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلَا أَنْ رَبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ۝ وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقَالَتْ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ ۝ فَرَدَدْنَاهُ إِلَى أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ ۝ 
> 
> 
>

Билгалдахарш
------------

1. ↑  online-bibliya.ru
2. ↑  Къуръан, Сурат аль-Къасас, аяташ 10-11-12-13.

Хьажоргаш
---------
**ХӀордахойн** я **Матросийн тийналла** (оьрсийн маттахь Матросская тишина) —  Федералан таIзарш кхочушдаран сервисан (Оьрсийчоьнан ФСИН-ан) 1-чу талламан изоляторан *официале йоцу* цӀе ю. Иза Москвахь, Матросская Тишина урамехь лаьтташ ю.

Хьукматан юьззина официале цӀе — Федералан пачхьалкхан хьукмат **«Москва-шахьрехь Федералан таIзарш кхочушдарна тӀехь терго латточу урхаллин 1 лоьмар йолу талламан изолятор»** ю (оьрсийн маттахь доцца яздо — ФКУ «СИЗО-1 УФСИН России по г. Москве»).

2018-чу шеран лахьанан-баттахь (ноябрехь) «Матросийн тийналлехь» латтош 1700 гергга стаг вара. Иштта цуьнан кертахь болх беш ю дарбанан хӀусам — терапин а, хирургин а, йовхарийн цамгаран а, йóлу цамгарийн а дакъош.

ХӀордахойн тийналла чохь латтийна дукха а бевзаш болу наха, масала ГКЧП-н декъашхой Язов Дмитрий а, Янаев Геннадий а, террорхо Олег Костарев а, национализмин агӀонча а, «Реструкт» экстремистийн тобанан лидерах цхьаъ волу Марцинкевич Максим а, «МММ» финансийн пирамидан кхоллархо Мавроди Сергей а, киллер волу Солоник Александр а, оьрсийн оппозицихо Навальный Алексей а.

Хьостанаш
---------

1. ↑  Патриарх Кирилл освятил камень в основании восстанавливаемого храма в «Матросской тишине». Информационное агентство России «ТАСС» // tass.ru (16 ноября 2018 года)
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа ХӀукӀайн.
**ХӀукӀайн адамаш** я **Кавказан адамаш** (инг. *White people*, кхин а инг. брит. *Caucasian people*) — историн а, оьздангаллин-этнографин а термин, леладо тайп-тайпанчу контексташкахь.

  

Терминан маьӀна хенаца хийцало. Цхьацца хӀинцалерачу мехкашкахь, масала Керла Латта тӀехь (АЦШ), бахархой дукха хан йоццуш массашкахь кхалхар бахьнехь, чуйоьлла колониалан менталитетан классификаци пачхьалкхо къаьмнашца ца йо, ткъа расашца йо, кхетам «хӀукӀайн адамаш» хӀоьттина юкъадаьлла хӀора дийнан а дахарехь официалан а, бахаман а тӀегӀанехь. Башха къаьста иза расашна йукъара девне юкъаметтигаш йолчу мехкашкахь (АЦШ, КЪАР).

Истори
------

«ХӀукӀайн» термин чӀогӀа яьржина колониалан талламашкахь а, европахоша Америкехь, Азехь, Африкехь XV—XX бӀешарахь колониалан лецна мехкашкахь а. Цигахь хӀукӀайн кхетам дуьхьала хӀоттабо хӀукӀайн йоцучу расашна, царна цӀераш йелла шайн бесашца. Дуьненахь кӀайн чкъор долуш адамаш дац (альбиносаш доцурш) дуьххьал дӀа. Иштта дуьненахь дац можа чкъор дерш (азихой), цӀиен чкъор дерш (индахой) я берриг Ӏаьржа берш (хӀуӀаьржа), амма иштта билгалонаш йина адамаша шайн юкъахь.

Европахойн колонизаци йолийнера Испанис а, Португалис а, ткъа расизм а, европахойн билгало хӀукӀайн санна йолаелла кхин европин пачхьалкхаш колониалан арене евлча бен. «ХӀукӀайн расан» кхетам историца билгала критереш йолуш ца хилла. XVI бӀешарахь португалхоша «хӀукӀайчарна» юкъатухара Ӏаьрбой, хӀиндахой, ций, ткъа АЦШхь XIX бӀешарахь «хӀукӀайчарна» йукъара дӀабахора ирландхой а, италихой а. XX бӀешо долалуш «хӀукӀайн расин» юкъатуху европахой а, церан тӀаьхье а, жуьгтий боцурш, уьш «хӀукӀайн» лара болийра ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлчи.

1795 шарахь карийна туьтанца Блуменбаха гипотеза йина европахой Кавказера бовларх
КхоалгӀачу Рейхехь «хӀукӀайн боцучу» бахархошна дуьхьала (жуьгтий, цигонаш) хӀиттийра дерриг административан хьесапаш, царна юкъахь гучубелира керла некъ — Ӏилманан расизм (псевдоӀилман теори). Цул сов, хӀукӀайнарш гуттаренна а питанца дуьхьала туьйсура «хӀукӀайн боцучарна». Иштта юкъабаьлла кхетам «Можа кхерам», «Малхбале чугӀортар», кхин а.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Виктор Шнирельман. Расизм вчера и сегодня
**ХIуцIи́ен** (инг. *Redskin* оьрс. *Краснокожие*) — европахоша индахой билгалбоху дош, дукхаха дерг АЦШхь. И дош юкъадаьлла Керла Ингалсе хевшинчу британин колонисташна юкъахь. 

Оцу терминан йац цхьан а уьйр индахойн Ӏаламан чкъоьран бесца (кӀайчун тӀиера Ӏаьржачу амате кхаччалц). Оцу цӀеран схьаяларан версица, дуьххьара европахошца уьйр хилла Ньюфаундленд гӀайрен тӀиера тайпано беотукаша, шайн Ӏадатехь яххьашна а, бедаршна а цӀиен басар хьокхура. Впервые он зафиксирован в источнике 1699 г.

1992 шарахь АЦШ индахойн тоба тӀеяхара АЦШ патентийн а, йохк-эцаран маркийн а урхаллан, «хӀуцӀиен» дош лело ца магдар фирмийн цӀерашкахь, спортан командашкахь, йохк-эцаран хьаьркашкахь, хӀунда аьлча еккъа и лело бакъо йолуш хила беза шешша индахой. Амма и дехар дӀатеттира, хӀунда аьлча и термин «хӀуцӀиен» юридически агӀора формула яла таро йолуш дац.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  А.Григорьев. Индейцы США. 13 фактов
2. ↑  Take Our Word For It, page two, Words to the Wise

| ⛭Расан, этносан, динан, регионийн, социалан тIехбеттаман цIераш |
| --- |
| ССРС хиллачохь | 
* Бульбаш
* Фестивалан бераш
* Жид
* Кадрови
* Кацап
* Кулугур
* Манкурт
* Москаль
* Пиндос
* Рагуль
* Расканаш
* Русульман
* Рюсся
* Сахаляр
* Сох
* Тибла
* Хохол
* Шала-кхазакхаш
* Чалдонаш
* Чухна

 |
| Дисина дуьне | 

|  |
| --- |
| 
* Бош
* Весси
* Гринго
* Джон Булль
* Киви
* Кокни
* Кули
* Мехметчик
* Осси (Германи)
* Оззи
* Пифке
* Польшан сантехник
* Реднек
* Рейнландан бастард
* Террони
* Томми Аткинс
* Фриц
* Цесархо
* Шиптар
* Шурави
* Янки

 |
| Динан | 
* Гой
* Гавур
* Кафр
* Латинаш
* Басурманин

 |
| Расан | 
* КIайн
* Виггер
* Гук
* ХӀуцӀиен
* Негр
* Бесара

 |
| Къоман | 
* Варвар
* Гаджо
* Гайдзин
* Лаовай
* Млеччха
* Фаранг
* Хуж

 |

 |
| 
Хьажа иштта
Пейоратив
Этностереотип
Этнофолизм
 |
**Софи Шихаб** (йина 1944 шарахь Парижехь) — французийн журналистка.

Софи оьрсийн иммигрантех йу, цо Ӏамина Ӏаьрбийн мотт, Герга Малхбалера Росси кхачалц мехкашкахь болхбина Софес. Le Monde газетан лакхара репортер йара иза, оцу хенахь 1994 тӀера 1998 кхачалц иза Москох корреспондент болхбеш йара. Нохчийчохь хила хьалхара а, шолгӀа тӀеман йуьхьехь а цо гӀарабоькхира Нохчийчура тӀом, цо йора оьрсаш маьрша нах хьизабарах отчеташ. 1999 шарахь Нохчийчу некъаш дӀачӀаьгӀчи иза Нохчийчохь болхбеш йара.

Цул тӀехьа болхбира Ӏиракехь 2003 а, 2004 а шерашкахь, ткъа 2005 дуьйна болхбира Туркойчохь.

Билгалдахарш
------------
**Австрин-Мажарчоьнан импери йохар** — геополитикехь доккха маьӀна долу хилларг ду. Цул хьалха пачхьалкхехь доладелира чоьхьара социалан цхьаьнацадар а, Австрин-Мажарчоьнан тайп-тайпана дакъош дӀакъастар а. Ткъа пачхьалкх йохар бахьана дара — Дуьненан хьалхара тӀом болабалар, 1918-чу шеран ялта цахилар, экономикин кризис.  

1918-чу шеран эсаран/гӀадужу (октябран) 17-чохь Мажарчоьнан парламенто Австрица йолу уни йохийра, тӀаккха дӀакхайкхира пачхьалкхан лаамалла, эсаран  (октябран) 28-чохь Чехословаки кхоллаелира, цул тӀахьа эсаран 29-чохь кхоллаелира Словенцийн, хорватийн, сербийн пачхьалкх. Лахьанан/лахьан (ноябран) 3-чу дийнахь Малхбузе-Украинийн халкъан республико дӀакхайкхира шен лаамалла, 6-чу дийнахь Краковехь дӀахьедира Польша юхаметтахӀоттор. Импери юхучу хенахь кхоллаелира Тарнобжеган республика, Гуцульски республика, Оьрсийн Халкъан Республика Лемков, Команча Республика, Прекмурье Республика, Мажарчоьнан Советийн Республика, Словакийн Советийн Республика, Банат Республика, Фиуме Республика.
**Яхья́ бин Закарийя́** (Ӏаьр. يحيى بن زكريا‎‎) — пайхамар ву, жуьгтийн къоман ваийтина вара Ӏисан وصلة= пайхамараллин декхар бакъ хилар чӀагӀдан, Закария пайхамаран وصلة= кӀант а ву. Библехь лоруш ву «Иоанн Креститель», аьлла. Къуръанчохь 5-зза хьехош ву. Исламан дийцаршкахь ма-бохху Яхья – иза пайхамар хилла, Ӏийсан пайхамаралла хилар дӀакхайкхинарг а, цунах теша а тешна, цо гӀо дина цунна жуьгташна йукъахь хьехам барца.

Биографи
--------

Закария пайхамаран وصلة= а, цуьнан зудчун Элизабетан а дукха хена дуьйна цхьа бера ца хилла, тӀаккха иза АллахӀе доьхуш вара шена кӀант валарца. Аллахӏа тӀеэцна хилла цуьнан дехар, цуьнга маликаш а дахкийтина, кхаъ баьккхира цуьнга. Закарийя 100 шо долуш хиллачу хенахь шекваьлла маликаш дийцинчух, цо хаьттина цаьрга и дешнаш бакъхиларан хаам барх. Хаам гучубаьлла кхаа дийнахь Закарийя вистцахуьлуш ӏан веза аьлла.

Кхин хьажа
----------

* Закарийя
* Ӏиса
* Марьям

Билгалдахарш
------------

| ⛭Къуръан чохь хьахийна пайхамарш |
| --- |
| Элчанаш | 
Адам ▪ Нухь ▪ Ибрахӏим ▪ Муса ▪ Ӏиса ▪ Мухьаммад
 |  |
| Пайхамарш | 

---

Идрис ▪ Шис ▪ Хӏуд ▪ Салихь ▪ ЛутӀ ▪ Исмаӏил ▪ Исхьакъ ▪ Яӏкъуб ▪ Юсуф ▪ Айюб ▪ ШуӀайб ▪ ХӀарун ▪ ЮшаӀ ибн Нун ▪ Ильяс ▪ Аль-Ясаӏ ▪ Зул-Кифл ▪  Шамвил ▪ Юнус ▪ Давуд ▪ Сулайман ▪ Закарийя ▪ Яхья

 |
**ХьаргӀа** *(йу), дукх.тер.* **ХьаргӀанаш** *(йу)* — (лат. *Corvus corax*, оьрс. *Ворон* ). ХьаргIа Iаьржа ю. Вай Iаьржачу хIуманна олуш ду "хьаргIа санна Iаьржа". Сийна кIур билличи санна Iаьржа бас лепа цуьнан. Цхьана меттахь а, дIай-схьай кхелхаш а ду церан дахар. Баннаш дечу хенахь шишша цхьана хуьлу уьш. Важа йолчу хенахь гIеранашца хуьлу. Яжар лаьттахь ду церан. Баннаш дитташна тIехь до. ХIоьаш 4-5 до хьаргIано. Баьццара бос а бетталуш, мокха тIедарчий а долуш, сийна хуьлу уьш. Аз гIоргIа ду церан "къар-р-р" бохуш. ХIоьаш март-июнь баттахь до.

Суьрташ
-------

* 
* 
* 
* 
*

Хьажа. кхин
-----------

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Вайн махкан акхарой а, олхазарш а Берсанов Х. А. Грозный, Книга, 1992.

Хьажоргаш
---------
Википедехь йаззамаш бу кхечу нахах, иштта фамилешца Чернявская, Бурова.

**Черня́вская О́льга Миха́йловна** (маре йахале — **Бу́рова**; 1963 17 сентябрь, Ирбит, Свердловскан область) — советийн а, российн а йайн атлет, Экъа кхоссарехь дуьненан чемпион. Российн спортан хьакъ долу говзанча.

Карьера
-------

Йайн атлетике лела йолайелира Хохлов Сергей Степановича куьйгалла дечу БКСИ 5-гӀа классе. Ольгас дика жамӀаш гайта долийча цуьнга кхайкхира кхин дӀа деша свердловскан спортан агӀора йолу ишколе-интернате. Иза кечам беш йара Малков Павел Васильевичан тобанехь. 1983 шарахь кхочуш йира спортан говзанчин норматив, ткъа 1989 шарахь хилира Нефёдов Геннадий Фёдоровичан куьйгаллица дуьненайукъара классан спортан говзанча. Оцу хенахь Бурова тренировкаш йеш йара Волгоградехь.

1990 шеран Европин чемпионатехь Ольгас йаьккхира детин мидал, ткъа Барселонера Олимпиадехь иза пхоьалгӀа йара. ШолгӀачу шарахь дуьненан чемпионатехь Чернявскаяс дешин мидал йаьккхира. Шена дуьхьала болчарел иза 2 метр гергга совйелира. 1994 шеран Европин чемпионатехь Ольгас йаьккхира 5-гӀа меттиг. Кхин а шо даьлчи дуьненан чемпионатехь цуьнан аьтту белира борзанан мидал йаккха. 1996 а, 2004 шерашкарчу Олимпийн ловзаршкахь Ольгега совгӀатан меттигаш баха ца белира. Атлантехь иза хилира 6-гӀа, ткъа Афинехь финале дехьа а ца йалайелира.

Чекхйаьккхина Ставрополан пачхьалкхан университет. ХӀинца йеха Ставрополехь. С 1992 года замужем за Сергеем Чернявским, с которым познакомилась в 1978 году на сборах в Кисловодске. Чернявский являлся также её тренером, у них есть дочь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Olga Chernyavskaya // *(unspecified title)*
2. 1 2  Вторая попытка (оьр.).  Библиотека международной спортивной информации. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 5 февралехь. Теллина 2013 шеран 20 январехь.
3. ↑  Чернявская Ольга Михайловна (оьр.).  Спортивная Россия. Теллина 2013 шеран 20 январехь.

Шен дахар
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Olympedia
* Tilastopaja
* Track and Field Statistics
* World Athletics
* Спортивная Россия

 |

| ⛭Дуьненан чемпионкаш экъа кхоссарехь |
| --- |
| 
* 1983: Германин Демократин Республика Мартина Опиц
* 1987: Германин Демократин Республика Мартина Хелльман
* 1991: Болгари Цветанка Христова
* 1993: Росси Ольга Чернявская
* 1995:  Белорусси Эллина Зверева
* 1997: Керла Зеланди Беатрис Фаумуина
* 1999: Германи Франка Дитч
* 2001:  Белорусси Эллина Зверева
* 2003:  Белорусси Ирина Ятченко
* 2005: Германи Франка Дитч
* 2007: Германи Франка Дитч
* 2009: Австри Дэни Сэмюэлс
* 2011: Цийн Халкъан Республика Ли Яньфэн
* 2013: Хорвати Сандра Перкович
* 2015: Куба Дения Кабальеро
* 2017: Хорвати Сандра Перкович
* 2019: Куба Яйме Перес

 |  |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Амаев.

**Абу-Муслим Амаев** - нохчийн греко-риман латархо, юниорийн дуьненан чемпионатан толамхо, Российн греко-риман латаран чемпионатан борзан совг1атхо. Иза леташ ву 63 кг кхаччалц йозаллин категорехь. 2019 шарахь иза хилира юниорашна йукъара дуьненан чемпион. 2021 шарахь цо йаьккхира Российн греко-риман латаран чемпионатан борзан медаль.

Российн чемпионаташкахь дакъалацар
----------------------------------

* 2021 шеран Российн греко-риман латаран чемпионат — 3 !3;

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Абдулаев.

Хьажоргаш
---------

* *Мовлади Абдулаев* Абу-Муслим Амаев — чемпион мира-19 среди юниоров (оьр.) (2019, 19 август). Теллина 2021 шеран 1 февралехь.
**Цуру́ев, Шари́п Мовла́дович** (1963 шеран 20 январь, Гезал-Эвла, Гуьмсан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн йаздархо, поэт, журналист, публицист, Ӏилманча-филолог, гочдархо.

Биографи
--------

Шарип Цуруев вина 1963 шеран 20 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Гуьмсан кӀоштан Гезал-Эвлахь. 1980 шарахь цо школа чекхйаьккхира. 1981—1983 шерашкахь иза армехь вара. 1988 шарахь цо чекхйаьккхира Нохчийн пачхьалкхан университетан филологин факультет.

1988 шо дуьна цо школехь а, педучилищехь а, Нохчийн пачхьалкхан университетехь а хьехархо а, Гуманитарин Ӏилманан Ӏилманан-талламан институтехь Ӏилманан белхало а, педучилищан директор а, республикин газеташан коьрта редактор а болх бира.

Цуруевс арахецна масийтта поэзин гулам а, эшараш а, публицистикан а, литературин а, критикан а, Ӏилманан статьяш.

Иза ву «Хьехархо» газетан кхоллархо а, коьрта редактор а. Иштта иза ву республикин исторехь хьалхара нохчийн маттахь долу «Таллам» цӀе йолу Ӏилманан журналан редактор. Иза арахоьцуш ду Нохчийн Республикин Ӏилманан академис.

Нохчичоьн йаздархойн бертан а, Российн йаздархойн бертан а, Российн журналистан бертан а декъашхо, Нохчичоьн йаздархойн бертан урхаллин декъашхо. 2012 шеран «Литература» номинацехь «Дато бухӀа» совгӀатан лауреат. Дукха шарахь бина кхолларалин балхана а, нохчийн литературин а, журналистикан а бина биллараман а цунна йелла «Нохчийн Республикин дуьхьа бина кхиамашна» мидал.

Библиографи
-----------

* поэзин гулам «Останься, Чечня!» — 1992 шо;
* поэзин гулам «Поверь, Отчизна!» — 2003 шо;
* поэзин гулам «Цхьа мерза-гӀайгӀане мукъам» — 2011 шо.

Хьажоргаш
---------

* Я выбираю свободу. Интервью Ш. Цуруева

Билгалдахарш
------------

1. ↑  В Грозном чествовали лауреатов премии «Серебряная сова»(ТӀе цакхочу хьажорг)
2. ↑  Рамзан Кадыров отметил наградами и званиями представителей культуры, литературы и СМИ Архивйина 2014-01-04 — Wayback Machine

|  |
| --- |
| 
П:  **Литература** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
ТӀулгийн килсан хьакхлагӀаш Шотландехь
**ХьакхлагӀа́ш** йа **саьлнаш** — йохийна йисина гӀишлош, церан тобанаш йа дийнна эвла, гӀала. Цхьацца гӀишлох хьаклагӀаш хуьлу лар ца валар бахьнехь (шен рожехь хьажа а хьожуш, туо ца ярна) а, ткъа иштта лууш йохийчи а. ГӀаланех а, эвланех а хьакхлагӀаш хуьлу бахархой дӀабахар, тӀом йа Ӏаламан бохам бахьнехь. Къовла ма-еззара дӀа ца къевлича хьакхлагӀаш хенан заманехь хенан-хӀоттаман факторийн Ӏаткъамца а, наха шайн гӀишлошъяран гӀирс меттана вовшахйоху.

ГӀалийн хьакхлагӀаш
-------------------

Хьажа иштта: йитина эвланаш а, гӀаланаш а
Ширачу заманан Ӏаламан бохамаша йохийна гӀаланаша, археологашна оцу хенан хӀора дийнан сурт дитина меттигаш ю. Классикан масала ду Помпей а, Геркуланум а, йохийна 79 шарахь Везувий Ӏаьттош

Керла заманахь даккхий дохарш дина гӀаланаш, дукха хьолахь юха йо. Дуьххьала тойина Лиссабон 1755 шарахь мохкбегийначул тӀаьхьа. Наггахь гӀала юхаечу заманахь гӀерта хьалха хилла гӀишлош ма-хиллара юха ян (масала, ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлчи Варшава а, Дрезден а, Нохчийчуьра тӀом чекхбаьлчи Соьлжа-ГӀала тоеш). Дукха хьолахь гӀала ерриг а юха йо (иштта, масала, тойира Гавр а, Кёнигсберг а). ГӀалах хьакхлагӀаш яр диц ца далийтархьама, цхьаъ йа масех йохийна гӀишло юьту саьлнаш кепара: масала, Лиссабонера кармелитийн килс, Берлинера Кайзер Вильгельман мемориалан килс, Волгоградера Павловн цӀа.

ТӀаьхьарчу заманахь тӀемашкахь, йерриг йа цхьа дакъа, йохийна гӀаланаш - Сараево, Къабул, Соьлжа-ГӀала, БагӀдад, Халеб. Соьлжа-ГӀала йоцуш Нохчийчохь йохийна Буммат, СемаӀашка, СоӀдин-КӀотар, Дади-Йурт, кхин а.

Цхьацца гӀишлойн хьакхлагӀаш
----------------------------

Москохан гергарчу Пущино-на-Наре кертан хьакхлагӀаш (XVIII бӀешо)
Европин историн бевза бӀенаш, эзарнаш гӀишлош йоцачу заманахь дӀа а тесна хьакхлагӀаш хилла дуккха а муьраш. Иштта, Генрих VIII Тюдора дӀакъовлийтина ингалсан килсаш Ӏу воцуш йисира, эвланашкахь ерш муххале а. Паччахьо доькъура килсера схьадаьхна латташ шен агӀончашна, цара юха тойора готикан аббаталла аьтту болу цӀенош деш йа вовшах йохура гӀишлошъяран гӀирсанна. ДӀатесна килсан гӀишлон тӀиера уггаре хьалха схьаоьцура механ беза болу металлан тхьов, цуо йохаран процессаш сихйора.

* Медиафайлаш Викилармехь

Хьажоргаш
---------

* Галиченко А.А. Руины в садово-парковом искусстве Крыма
* Самые мрачные заброшенные объекты России Архивйина 2018-11-18 — Wayback Machine
**Хьамзат бин Ӏабдул МуттӀелип бин ХӀашим** (Ӏаьр. حمزة بن عبد المطلب‎‎) — Мухьаммад пайхамаран  жимах волу деваша ву. Цулла диъ шо воккха ву иза. Ӏабдул-МуттӀелипан жимах волу кӀант а ву. «Делан лом — АсадуллахӀ» — аьлла цӀе йахара цунна.

Биографи
========

Хьамзат къурайшин йукъахь уггаре чӀогӀа онда стаг вара. Иштта таллархо а вара иза. «Делан лом» — аьлла цӀе тиллира цунна. МостагӀех хьулвелла Къаф лам тӀехь Оркам цӀе йолчу шен асхьабан хӀусамехь хилла Мухьаммад-пайхамар. Цигахь иза, сийсазвеш, лаза а веш, цунна дов дина Абу ДжаьхӀала. Иза хиина Мухьаммадан девешина Хьамзатана, талла ваханчуьра цӀа вогӀуш. Гулбеллачу нахана йуккъехь ша диначух дозалла деш, иза дӀадуьйцуш лаьтташ Абу-ДжаьхӀль а волуш, озийна Ӏад а долуш веана тӀе хӀоьттина Хьамзат. ТӀекхоччушехь цо коьртах тоьхна Абу ДжаьхӀлана, йоккха чов а йеш. Орцах хьаьдда Абу-ДжаьхӀилан гергарнаш. «Виталаш иза, — аьлла кхеравеллачу Абу ДжаьхӀила, — Хьамзат кӀад ван а дагахь. Ша бакъ долуш, вон лазийна цуьнан вешин кӀант». Ткъа иза ша даран бахьана, Мухьаммада дин хийцар ду, аьлла цо. Хьамзат ша а ца хилла цу хенахь имане веана. Амма шен вешин кӀант лазорна кийра йоьссинчу оьгӀазлоно, кхетамо ца динарг деш, дог хийцина Хьамзатан.

«ТӀаккха со а ца теша-кха шун тӀулгийн деланах. Ницкъ буй шун со цунах тешийта?» — аьлла цо. Цу меттехь дакхайкхина Хьамзата, Дела цхьаъ во ша, шен вешин кӀант Мухьаммад пайхамар хиларца бакъ а во ша, аьлла.

Ухьудан гӀазотехь иза вийнера, Вахьши бин Хьарбас, хӀунда аьлча Ӏутбатан йоӀ ХӀиндо шен да вийна дера, цунах чӀир эцархьама. Ша вийначу меттехь дӀавоьллина ву Хьамзат.

Билгалдахарш
------------

Фильмаш
-------

* Элчаналла
* Бану ХӀашиман бутт
**Амаев Махмуд Мутиевич** (1916 шо, ХӀима, Теркан область — 1943 шеран 22 февраль, Смоленскан область) — нохчийн иччархо. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман хенахь цо хӀаллаквира 186 (кхоьчу хьосташках — 197) немцойн салти а, эпсар а.

Вина ХӀимехь 1916 шарахь. Цуьнан да ахархо вара. Кхаа классан школа чекхйаьккхича иза комсомоле велира. 1935 шарахь цо хьехархойн курсаш чекхйаьккхина школехь хьехархо болх бан волавелира.

### Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом

ТӀом болабелча иза фронте вахара иччархо санна. Иза вара 32-гӀа ЦӀечу байракхан гӀашлойн дивизин 87-гӀа гвардин гӀашлойн полкехь. Цуьнан йара массо а иччархон оьшу билгалонаш: топ нийса кхоссар а, тидамалла а, собар а. Цо хӀаллаквира 186 (кхоьчу хьосташкахь — 197) немцойн салти а, эпсар а. 1942 шеран ноябрехь цо хӀаллаквинера 117 немцойн салти а, эпсар а. Цо тӀом бора Иван Шмарин цӀе йолу иччархоца цхьана.

Иза дийна волуш цунна ши совгӀат делира: «ЦӀен Байракхан» орден а, «ТӀеман кхиамашна» мидал а. Москвахь йолу «Комсомол Даймехкан тӀемтӀехь» цӀе йолу гайта хӀоттамехь 1943 шарахь дара «Махмуд Амаев иччархос хӀаллакбина мостагӀаш» цӀе йолу у. Цу тӀехь хӀора дийнахь гойтура цо хӀаллакбина фашисташ.

Иза велла 1943 шеран 22 февралехь. ДӀавоьллина Смоленски областин Гжатски районан Лукьянцево юртахь.

СовгӀаташ
---------

* Тулера герз деш болу пхьераш йинера цунна лерина иччархочун топ. БӀахойн декъан куьйгалхойс цунна делира шаьлта. Оцу шаьлтан тӀехь йаздина дара: «МостагӀе малх дӀабайалур бац а, вай эшалур дац а».

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  *Увайс Лорсанукаев* Снайпер Махмуд Амаев (оьр.) (pdf). *Они защищали Родину*.  Общественно-политическая и научно-просветительская газета «Хьехархо» (№9 (105) от 7 мая 2009 г.) (7 мая 2009). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 7 мая 2009. Теллина 2011 шеран 20 июнехь.
2. ↑  *М. Саидов* Отважный снайпер Махмуд Омаев (оьр.) (html).  «Ламан-аз» (№№ 5-6 31 января 2005 г.). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 5 июн 2011 01:53:20 GMT. Теллина 2011 шеран 20 июнехь.

Хьажоргаш
---------

* Амаев Махмуд Мутиевич
**Аллема́нда** (фр. *allemande* — *немцойн*) — юьхьанца Дендаран муьран лахара хелхар дара, тӀаьхьа Барокко муьран уггаре гӀарадаьлла гӀирсан хелхарех цхьаъ хилира, сюитан стандартан дакъа (дукха хьолахь 1-ра дакъа).

Историн очерк
-------------

Аллеманда юкъадаьлла XVI бӀешарахь юккъера темпера ши дакъа долу хелхар санна танец. Схьадаьллачух тера ду, оцу заманахь Германехь гӀарадаьллачу хелхарех. Аллемандин кепашца эксперименташ йира французийн композиторша, цара иза диъ дакъа долуш дира, тӀаккха иза темпаца алсама паргӀата хилира. Хелхаран амалан агӀонаш ю синкопан, озан, мелодикан къастамалла. Немцойн композиторш, масала Фробергер я И. С. Бах, шайна ма-луъу лелайора клавиран аллемандан кепаш, аллемандан кепаш масех гӀирсан алсама ламастехь йолушехь.

Италин а, ингалсан а композиторш кхин а атта леладора аллеманда, юкъатухура контрапункт а, алсама тайп-тайпана кепаш а (Кореллис яздора аллемандаш *largo* тӀиера *presto* тӀекхаччалц). Ингалсан аллеманда девза куьйгатептаршкара, царна тӀехь дуьйцу иттех хелхар, цкъацца чӀогӀа тера а долуш, и хелхар де варианташ.

XVIII бӀешо чекхдолуш «аллеманда» дош лело долийра керла кхо дакъа долу хелхар билгалдоккхуш; Веберан *Douze allemande* хьалха хуьлу вальсан.

Хьажоргаш
---------

* Аллеманда // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
Википедехь йаззамаш бу кхечу нахах, иштта фамилешца Чернявская, Кузнецова.

**Чернявская-Кузнецова Мария Макаровна** (1853—1891) — Петарбухан драман труппан йукъара оьрсийн актриса.

Биографи
--------

Йина 1853 шеран 9 мартехь. Йуьхьанца кхиош йара г-жа Иванова-Заливкинан доларчу Петарбухан пансионехь, цул тӀаьхьа дехьайелира Петарбухан консерваторе, цигахь шина шарахь Ӏамийра йиш лакха профессоран г-жа Ниссен-Соломонан классехь.

Шен сценин тӀийра гӀуллакх долийра Леснойхь Беклешевскийн театрера Н. И. Куликовн «ТӀавусан месаш йолу къиг» цӀе йолу водевилан Парашин роль тӀийра, ткъа цул тӀаьхьа цхьаьна заманахь провинцешкара сценаш тӀехь хилира. 1872 шарахь хилира Чернявскаян дебюташ (Ж. Оффенбахан оперетташкахь «Перикола» а, «Исбаьхьа Елена» а ) Петарбухан Императоран Александрински театран сценин тӀехь, оцу театран труппе иза дӀаийцира оцу шеран 15 июнехь. Йалх шеран дохаллехь Чернявскаяс ловзийра йерриг аьлча санна опереттан репертуаран коьрта ролаш (лакхарнарш йоцуш: Мефистофель — «Фауст харцнехьа», Кис-Кис — «Чайн зезаг», Ланж — «Базаран йоӀ», Ганимед — «Исбаьхьа хаза Галатея», Герман — «Байн дошлой», Габриэль а, Метелла а — «Парижан дахар», Надя — «Оьрсийн романсаш яххьашца», кхин а). Цул сов гучуйалара комедешкахь а, водевилашкахь а («Адамашна чохь малик — зуда йац», «Гуьйренан суьйре эвлахь», «Бехк бочуш Ӏазапхьегар», кхин а). Чернявская лоруш йара говза опереттан артистка, цуьнан дара чӀогӀа тайна аз, даго тӀеузуш хаза сценан куц.

1878 шарахь Чернявскаяс йитира сцена, амма шо даьлча балха хӀоьттира москохан императоран драман труппе, цигахь болх бира 1882 шеран 1 март кхаччалц, цул тӀаьхьа йуха а йеира Петарбухан сцене. 1883 шарахь тӀаьххьара а дитира Императоран театрашкара гӀуллакх, цуьнца цхьаьна дерриг сценан гӀуллакх а. Йелира Москохахь 1891 шеран 31 декабрехь.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Ежегодник Императорских театров. Сезон 1890—1891 гг. // C.-Петербург, 1892 — С. — 488

Хьажоргаш
---------

* Чернявская-Кузнецова, Мария Макаровна // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М. 1896—1918.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Ачичаев.

**Ахма́д Ада́мович Ачича́ев** (1961 шеран 1 июнь, Гермчига, Шелан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — нохчийн штангист, кегирхойн йукъара Европин а, дуьненан а йахьаллонан дато совгӀатхо (1981 шо), ССРС чемпион (1985 шо), кегирхойн йукъахь дуьненан рекордсмен, ССРС халкъашна йуккъера классан спортан говзанча, Российн кегирхойн гулйина тобан коьрта тренер, Алым Ачичаеван жима ваша а, дешархо а.

Биографи
--------

Вина 1961 шеран 1 июнехь в селе Гермчигахь (Шелан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС). Школа чекхйаьккхича шен ваша Алым Ачичаев волчу Днепродзержинске дӀавахара. Цуьнан куьйгаллица йеза атлетикин Ӏамаян волавелира.

1983 шарахь чекхйаьккхира Днепропетровски физически культурин пачхьалкхан институтан Олимпийски а, говзаллин а спортан факультет.

1981 шеран мартехь Львовехь хилла йолу ДоттагӀаллин Кубкехь 100 кг кхаччалц йозаллин категорехь цо хӀоттира кегирхойн йукъахь 4 дуьненан рекорд: 218 а, 220 кг а толчок а, 390 а, 392,5 кг а двоеборьен сумма а. 1981 шеран апрелехь 395 кг сумманца цо толам беккхира Ульяновскехь хилла йолу ССРС юниорийн чемпионатехь. Линьяна цӀе йолу Италин гӀалахь цо дато мидал йаьккхира — толам баккхар ца нисделира цуьнан лазор дӀа ца дерзар бахьнехь.

1982 шарахь Минскехь цо йаьккхира хьалхара меттиг двоеборьен суммехь 400 кг хьала а айбина (175 + 225), ССРС халкъашна йуккъера классан спортан говзанчан норматив кхочуш а йина. 1985 шарахь Волгоградехь иза хилира ССРС чемпион 390 кг хьала а айбина (175 + 215). 1986 шарахь Советан эскиран а, ХӀордан-тӀеман флотан а чемпионатехь Львовехь цо 110 кг йозаллин категорехь толам беккхира суммехь 432,5 кг хьала а айбина (192,5 + 240).

Спорт йитинчул тӀехь иза тренеран болх бан волавелир. 1992 шарахь цо чекхйаьккхира Москван физкультурин пачхьалкхан академин физкультурин факультет.

ССРС йохначул тӀехь цо тренеран болх битира. Цо болх бора шофёр а, гӀишлоярхо а, и. к. д. Москохан цхьана клубехь тренер болх бан волавелира иза. Кеста цуьнан цхьа дешархо Надежда Перелыгина Российн чемпион хилира. ТӀаккха Ачичаев Российн гулйина тобан гӀо дан кхайкха болабелира. Перелыгина масийттуза Российн чемпионатийн толамхо а, совгӀатхо а хилира.

2012 шеран декабрехь иза хӀоттира Российн гулйина юниорийн тобан коьрта тренер.

СовгӀаташ
---------

* Мидал «Российн профсоюзашна 100 шо» (2009 шо);

Доьзал
------

Цуьнан ши кӀант ву, Давид а, Илья а.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Братья Ачичаевы награждены Советом профсоюзов Чечни

Хьажоргаш
---------

* Ахмад Ачичаев стал тренером сборной России Архивйина 2014-04-27 — Wayback Machine
* Братья Ачичаевы награждены Советом профсоюзов Чечни
* Чечня. Золотодобытчики. Ачичаев А. - многократный чемпион ССРС по тяжёлой атлетике YouTube чохь
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Аристократи (маьӀнаш).
**Аристокра́ти** (желт.-шира. ἀριστοκρατία, «уггаре дикачеран Ӏедал»; схьадаьлла ἀριστεύς — «уггаре вевзаш верг, беркате тайпанех схьаваьлларг» а, κράτος — «ницкъ, Ӏедал, баьчча») — Ӏедал элашкахь долу (къаьстина ша когаметта висинчу монархан урхаллех) пачхьалкхан урхаллин кеп. 

Шена чуьра и термин схьайаьлла Шира Желтойчохь, и урхаллин кеп йуьхьанцарчу вариантехь ма-дарра кхетадора «уггаре дикачеран урхалла», оцу хенахь хӀора аристократан шен дикалла йара. Теро гар дара йуккъерабӀешерийн Малхбузен Европехь (къонахийн дикаллаш) а, шира Цийчохь а (йалх говзалла), цигахь аристократ боккъала а уггаре дика ву цхьаьна коллективехь, тайпанехь, гӀалахь, махкахь (регионехь), пачхьалкхехь.

Аристократин истори а, дух а урхаллин кеп санна
-----------------------------------------------

Оцу урхаллин кепан аматаш ган тарло цхьацца антикаллин (Шира Рум, Спарта, кхин а) гӀала-пачхьалкхашкахь а, Европин йуккъерабӀешерийн цхьацца республикашкахь.

Цунна дуьхьала хӀоттайо **хьалхара демократи**, цунна чохь пачхьалкхан Ӏедал массеран йа дукхаха болчу гражданийн ду.

«Аристократи» термин лело йукъайаьккхина антикин философаша Платона а, Аристотела а. 

Аристотель къастайора **аристократи**, урхаллин дика кеп йу цхьаьна могӀара **политица**, цуо иза уггаре дика лорура (йуккъерчеран Ӏедал) а, **монархица** а, иза йоьдура аристократин хьалха, политин тӀехьа.

Аристотела талхийна аристократи лорура **олигархи** — хьал долчеран Ӏедал, цуьнца дукхаха дерг урхаллехь болчеран бала бен бац, пачхьалкхан бала хила безучехь.

Аристократин бух тӀехь лаьтта, пачхьалкханна урхалла дан деза массарел дикачара йа хаьржинчара боху, ойла. Амма харжараллин болх тайп-тайпана чекхбоккху: цхьацца аристократешкахь хаьржинарг кхетадо *элех схьавалар*, кхечара *тӀемлойн доьналла, лакхара хьекъал хилар, динехь йа оьздангаллехь совбовлар*, тӀаьххьара, иштта *бахаман барам а, тайпа а (бахаман ценз).* Дуккха а масалашкахь терго йан лур йу дозанаш леларна тӀехь ма-йарра дикаллин тӀера эллин доьзалера хиларе кхаччалц. Вуьшта, дукхаха йолчу аристократешкахь и масех фактор хуьлу, йа уьш массо цхьаьна кхета пачхьалкхан Ӏедалан бакъонаш билгалйахархьама.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Диоген Лаэртский. О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов. VIII. 3

Хьажоргаш
---------

* Аристократия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая датская
* Большая каталанская
* Большая норвежская
* Большая российская
* Брокгауза и Ефрона
* Итальянская
* Кругосвет
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Энциклопедический лексикон
* Britannica (11-th)
* Britannica (онлайн)
* Treccani
* Современной Украины

 |
| Библиографин каталогашкахь | 
* BNE: XX525262
* GND: 4130286-2
* J9U: 987007536933505171, 987007294696005171
* LCCN: sh90004739, sh85007158
* NKC: ph118603

 |
**Тарик Джемал Кутлу** (турк. Tarık Cemal Kutlu) (1944 шо, Чардак, провинци КахӀраманмараш, Туркойчоь — 2004 шо, Туркойчоь) — нохчийн а, туркойн а йаздархо, публицист, гочдархо, профессор. «Kuzey Kafkasya» — «Къилбаседа Кавказ» журналан хила жоьпаллин секретарь (1970—1978 шш.). Къоман нохчо дишний тайпана.

Биографи
--------

### Къоналла

Тарик вина 1944 шарахь в Туркойчоьнан КахӀраманмараш провинцера нохчийн Чардак цӀе йолу йуьртахь. Йуьхьанцара а, йуккъера а (лицей) чекхйаьккхира Мараш (хӀинца КахӀраманмараш) гӀалахь Тарик ша жима волчу хенахь дуьйна шен Дайахкаца а, нохчийн ламасташца а уьйр йолуш вара.

### Карьера

1971 шарахь Тарик Джемал Кутлус чекхйаьккхира Истмалан университетан литературин дакъа. Дешар чекхдаьккхиначул тӀехьа библиотекин кхочехь болхбира, лицейхь Ӏамабора туркойн мотт а, туркойн литература а. «Тахана», «Сийлахь Туркойчоь», «Знания», «Туркон Даймохк», «Аренаш» газеташца йукъаметтиг дӀакхихьира. Нохчийн а, туркойн а меттанашкахь байташ а. дийцарш а йаздира. Литературин конкурсехь «Мамед Готур Ага» цӀе йолу дийцар йаздарна Тарикана [Ibidem] цӀе йолу совгӀат делира.

Йешархоша а критикаша а дика мах хадийра «Чан йолу ворданан некъахь» [Ibidem] цӀе йолу Тарикан романан. Нохчийн маттахь деша а, йаздан а иза Ӏемира 1960 шерахь Нохчийчура туристаш деъна долу нохчийн абатца. 1971 шарахь тӀетаьӀӀина волавелира нохчийн мотт а, нохчийн литература а Ӏамо.

Тарик Кутлус йаздира къаьстина «Нохчийн кицанаш» цӀе йолу жайна, оцу тӀехь кицанаш далина шина маттахь. Шен мукъа йолу хан Тарикс нохчийн мотт Ӏамор а баржор а тӀехь болх бора. Цуо сатуьйсур латинан бух тӀехь нохчийн абат кхоллар, цхьа сов хьаьркаш доцуш европин пачхьалкхашкахь а Туркойчохь а бехачу нохчий кхетар а болуш.

1996 шарахь Тарик Кутлу пенсе ваьллира шен йерриг хан цуо йойура гочдарш деш а талламаш беш а. Цуо туркойн матте йаьккхира нохчийн йаздархойн проза а, и поэзи а, фольклор гул йора, туркойн-нохчийн дошам а, нохчийн энциклопеди кхуллуш болх а бира.

Тарик кхелхира 2004 шеран бӀаьсте 60 шо долуш.

Библиографи
-----------

Жайнаш
* *Tarık Cemal Kutlu.* Çeçen direniş tarihi. — Anka Yayınları, 2005. — 637 с.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Ялхароева Марем Ахметовна ТАРИК ДЖЕМАЛ КУТЛУ — ПИСАТЕЛЬ, ПУБЛИЦИСТ, ПЕРЕВОДЧИК Архивйина 2018-04-26 — Wayback Machine
2. 1 2  Майрбек Тарамов: Российских преступлений в Чечне — 03/07/2009
3. 1 2 3  ИЗ ФОНДОВ РОССИЙСКОЙ ГОСУДАРСТВЕННОЙ БИБЛИОТЕКИ 1. Литературно-публицистическая деятельность ингушской диаспоры 6 Турции 1.1. Российская государственная Библиотека diss .rsl. ги 2003. Ялкароева, Марем Акметовна