| Пхейн-Мохк
ხევსურეთი |
| --- |
| Пхейн-Мохк Гуьржийчоьнан историн областийн карти тIехьПхейн-Мохк Гуьржийчоьнан историн областийн карти тIехь |
| Пхейн-Мохк Гуьржийчоьнан историн областийн карти тIехь |
| Пхейн-Махка боьду некъПхейн-Махка боьду некъ |
| Пхейн-Махка боьду некъ |
| Пхейн-Мехкан суртПхейн-Мехкан сурт |
| Пхейн-Мехкан сурт |

**Пхейн-Мохк**, **Хевсурети** (гуьрж. ხევსურეთი схьадаьлла гуьрж. ხევი — Iин) — Гуьржийчоьнан къилбаседа-малхбалера историн регион. Пхейн-Мехкан бахархой — пхий (гуьрж. ხევსურები) — ламаст хилла лекхачу лаьмнашкара йукъараллашкахь беха, шайн йукъахь тIегIанашна бекъабалар а доцу гуьржийн этнографин тоба. Йуккъерачу бIешерашкахь а, феодалийн муьрехь а пхий мукъабаьхна бара муьлххачу ясакхах, амма декхарийлахь бара лардан Гуьржийчоьнан къилбаседа дозанаш. Картлин а, КӀахетин а тIелетта меттиг хилчи пхийш эскар дохуьйтура церан паччахьашна гIоьнна. Пхийша ладаме роль лелийна 1659–1660 шерашкахь хиллачу Бахтрионан гIаттамехь.

Дин
---

Пхийша керсталла леладешшехь, гуьржийн килсе оьхуш боллушехь, ладаме роль лелайо пхийн дахарехь шира керсталлал хьалхарчу ламасташ.

Географи
--------

Пхийн латташ ду уггаре лекхачу ломан тогӀенашкахь а, Кавказан лаьмнийн шина басахь а. Царна къилбаседехьа бу нохчий, малхбалехьа — лаьзгӀой, жӀайхой, тушинаш, малхбузехьа — гудомакараш, ткъа къилбехьа — шуой а, тушинаш а. Церан мохк къилбаседера къилбехьа — 53 км бу, ткъа малхбалера малхбузехьа, Кавказан дукъан юккъерчу декъехь — 43 км, ерриг майда хуьлу 2300 квадратан километр.

1876 шарахь гӀараваьлла немцойн новкъахо Густав Радде, хилла Пхейн-Махкахь, цуо «Chewsuren und ihr Land» (Kassel, 1878) цӀе йолу жайна йаздина. Оцу жайно бовзийтина Пхейн-Мохк малхбузан дешархошна. Пхейн-Мехкан уггаре ладаме объекташ йу шен чохь юккъерачу бӀешерийн гӀопаш йолу эвланаш Шатили а, Муцо а, ткъ иштта гӀопаш Хахмати, Ахиели, Лебаис Кари.

1950-гIа шерашкахь пхий нуьцкъала охьакхалхийна акъарин тӀе, цундела дукхаха йолу лекха ломара эвланаш йаьсса йу.

### Меттиг, климат, латта

Доккхаха долу лаьмнашна тӀехь гуттаренна а лайш ду, дисинчарна тӀаехь ло ца хуьлу чӀогӀа йовха ца хилчи. Дерзина лекха тархаш айаделла дум ассо а агӀора, хьаннаш а йац, коьллаш а ца хуьлу наггахь бен. Климат луьра ю, чӀогӀа хийцалуш а ю меттиге хьаьжжина. Ӏа лаьтта бархI баттахь, гурахь а, бӀаьста а чӀогӀа мехаш хуьлу, доцца аьлчи, Ӏалам башха дика дац оцу меттиган бахархошна, церан амалехь а, гӀиллакхехь а гуш ю уьш бехачу лаьттан климат.

Латта кхузахь кӀезиг леладо, деккъа даьхний ду бахархойн бахам, Ӏа дахделча церан хьал дика ца хуьлу. Оцу меттигехь беха шуой а, тушинаш а алсама реза бу шайн дахарна, церан амал а йу кӀеда пхийнчул, цара дӀалоцу кхин а лакхара Кавказан ломан акъареш. Пхийн хьена доцу латто ялта кӀезиг даларна цара гуьржашца тӀаргӀа хуьйцу ялтан дуьхьала.

Пхейн-Мохк Кавказан уггаре лекхачу декъехь латтар бахьнехь, цигахь кегийра шовданаш а, Органан лакхе а (кхузахь цунах Ардоти олу), Пхейн-Арагви а бен дац; делахь а цигахь ду Кавказан басеш тӀехула охьаоьху дагар а ца далуш шорта цӀераш йоцу шовданаш, шортта чахьчариш а йу.

Мукх а, кӀонцерг а бен ца кхуьу пхийн; мекхо чӀогӀа кӀезиг йалта ло: дӀабийна цхьаьна буьртигах биъ бен ца кхуьу климат луьра хиларна. Хьаннаш оцу кӀоштахь йан а йац, коьллаш а ца хуьлу наггахь бен. Бахархойн берриг бахам — гезарийн а, уьстагӀийн а жаш ду, цара адамашна даар а, духар а латтадо, совдевлла сурсаташ пхийша хуьйцу туьханца, йалтанца, герзаца йа духку.

Лакхахь дийцинчо пхий хала бахкаран сурт гойту, луьра климато а, лаьттан къоьлло а амалаш кхуллу бахархойн, уьш хьалха шайн луларчу шуойшла а, тушинашла а алсама къола деш хилла.

1840 шеран эвланаш а, бахархой а
--------------------------------

1840 шарахь Пхейн-Мехкан 31 эвлахь бара 650 доьзал, уггаре йоккха эвлахь 50 керт яра. Вот перечень их поселений:

* 1. Моумова - 16 керт
* 2. Датуили - 14 керт
* 3. Ачахи - 8 керт
* 4. Гвилети - 9 керт
* 5. Чирдили - 20 керт
* 6. Укан-Ахо - 17 керт
* 7. Барис-Ахо - 18 керт
* 8. Харнаули - 16 керт
* 9. Рошкиони - 31 двор
* 10. Ликоки - 44 керт
* 11. Гули - 36 керт
* 12. Затечигели - 26 керт
* 13. Гудани - 26 керт
* 14. Укана-Ходо - 52 керт
* 15. Кмости - 28 керт
* 16. Цинхадо - 6 керт
* 17. Иситхи - 4 керт
* 18. Бло - 24 керт
* 19. Бацалинго - 26 керт
* 20. Атобети - 7 керт
* 21. Хахмати - 28 керт
* 22. Лебаш-Кари - 9 керт
* 23. Чормешава - 10 керт
* 24. Чия - 23 керт
* 25. Кистани - 26 керт
* 26. Муцо - 18 керт
* 27. Гуро - 22 керт
* 28. Шатиль - 32 керт (иза коьрта эвла йара Пхейн-Мехкан)
* 29. Ардоти - 22 керт (лаьтта Орган аьрру бердаца)
* 30. Хахабо - 18 керт (и эвла лаьтта иштта цIе йолчу эркан бердаца; и эрк кхета Органах аьрру агIора Хахабо а, Шатиль а эвланашна йукъахь, Боккха-Лам дукъан гергахь)
* 31. Хамар - 32 керт.

Антропологи
-----------

Антропологи агIора пхий юккъера барамал лекха бу, айсина, цкъаццIа сира баьццара бIаьргаш а, сирла хьаьрса месаш йолу мезокефалеш бу.

Пхийн болх а, бахам а
---------------------

Пхийн коьрта болх — бежний а, уьстагIий а, латта а лелор бу, кенан куьлтураш кхиайо.

Пхийша говза кечбо тIаргIа: кIади дуцу, пазаташ юцу. Цул сов даьржина ду тегаран говзалла а, дечиг агар а, дешийн пхьола а.

Зиссерманан гипотеза
--------------------

Российн этнографан Зиссерман Арнольдан гипотеза йу, цуьнца пхий — хIокху махка охьахевшина, гуьржаша Iаткъам бина, малхбузаевропан жIарахойн тIаьхьенаш йу. Гуьржийн XII—XIII бIешерийн малхбузан жIарахошца йолчу уьйранех лаьцна шортта тешаллаш ду; пхийн бахаман а, социалан а, динан а оьздангалла чIогIа тера ю юккъера бIешерийн малхбузаевропачух: XX бIешарахь а лелайора боьршачу пхийша гӀагӀ а, нийса тарраш а, церан духар иштта жIарашца кечдина дара, ткъа шеш цара лорура сийлахь гуьржийн паччахьийн эскаран гуттаренна а болу декъашхой.

Галерей
-------

* Шатили эвлара гIапШатили эвлара гIап
* Лебаис КариЛебаис Кари
* МуцоМуцо
* Ардоти килсАрдоти килс
* МуцосчалаМуцосчала

Хьажоргаш
---------

* Описание Пхейн-Мохк
* *Перцов В.* Облака сверху и снизу.  // Вокруг Света, №2 (2533), февраль 1970. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 4 мартехь. Теллина 2011 шеран 23 майхь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Хевсурия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
2. 1 2  Historical Dictionary of Georgia Alexander Mikaberidze Historical Dictionaries of Europe, No. 50 The Scarecrow Press, Inc. Lanham, Maryland • Toronto • Plymouth, UK 2007
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. 1 2  Большая советская энциклопедия. Гл. ред. Б. А. Введенский, 2-е изд. Т. 46. Фусе — Цуруга. 1957. 672 стр. илл. и карты; 48 л. илл. и карт.

* Медиафайлаш Викилармехь

| ⛭Гуьржийчоьнан историн регионаш |
| --- |
|  | 
Абхази · Аджари · Борчалы · Гури · Джавахети · Имерети · Картли · КӀахети · Лечхуми · Мегрели · Месхети · Мтиулети · Рача · Сванети · Тори · Триалети · Тушети · Хеви · Пхейн-Мохк · Шуойн-Мохк · Эрети · Эрцо-Тианети
 |