recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Руман импери** (латинан маттахь *Imperium Romanum;* Койне маттахь Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων-*Basileía tōn Rhōmaíōn) —* Ширачу Руман пост-республикин мур бу. Цу муьрехь Руман имперехь автократин урхалла дара, иштта цо Европехь, Лаьттайуккъехь дӀалоцура даккхий мехкаш. Цо Лаьттайуккъера хӀордан ерриг хийист дӀалоцура. Руман империн истори йолаелла Октавиан Август паччахь хӀоттарца (вайн эрил хьалха 27-гӀа шо). Ткъа 476-чу шарахь иза шина декъе екъаелла: Малхбузера, Малхбалехьара.

Константинополь нана-гӀала йолу Руман империн Малхбалехьара дакъа кхиъ 977 шарахь хилла- ткъа 1453-чу шарахь иза доьжна.

Империн истори муьрашка екъар
-----------------------------

Руман импери муьрашка екъар тайп-тайпана хуьлу. Ишта, цуьнан пачхьалкхан-бакъонан дӀахӀоттам къастош билгалбоккху шиъ коьрта мур:

1.      **Принципат** — республикин, монархин амалш йукъайогӀу пачхьалкхан дӀахӀоттаман кеп йу (цигахь республикин Ӏедалан меженийн дуьхьалонца тӀеман монархи йара). Хилла вайн эрил хьалха 1-чу бӀешарахь — вайн эран 3-чу шарахь). Принципатин рогӀера муьраш хилла:

* Юли-Клавди некъенан урхалла, принципатин система кхоллайалар (вайн эрил хьалха 27-гӀа шо- вайн эран 68-гӀа шо)

* Веа императорийн шо — Ӏедалан йоккха кризис (68-69)

* ФлавиегӀеран а, АнтониевгӀеран некъийн урхалла — принципатан системан заза даккхар (69-192)
* СевергӀеран некъенан урхалла — тӀеман-бюрократин система кхоллайалар (193—235)
* КхоалгӀачу бӀешеран кризис — Руман империн йоккха социалан-экономикин, политикин кризис (235—284).

2. **Доминат** (284—476) — монархех тера йолу политикин система йу. Цу муьрехь билгалйоккху рогӀера этапаш:

* Диоклетианан, 1-чу Константинан урхалла — доминатан системан кхоллайалар, хьукме (административни), тӀеман, социалан-экономикин реформаш (284—337)
* вайн эран 4-чу бӀешеран импери — система чӀагӀлуш схьайогӀуш йара, империн Малхбузера, Малхбалехьара декъаш политикин дӀас къастор (337—395)
* импери шина декъе йекъайалар — Малхбузера, Малхбалехьара (395—476).

Руман империн истори маца чекхъяьлла цхьатерра билгал ца доккху историкаш. Цхьаболчара Малхбузера дакъа 476-чу шарахь доьжна олу, цу шарахь император волу Ромул Август дӀаваьккхина. Ткъа кхечара билгалдоккху 480-гӀа шо, цу шарахь кхелхина тӀаххьара бакъонан император Непот. Малхбалехьара декъан пачхьалкхалла хийцалуш кхиъ эзар шарахь хилла. И дакъа дожар хила тарло 5-чу бӀешеран чаккхенгахь, я 610-чу шарахь, 1204-чу шарахь, 1453-чу шарахь, кхин а.
**Буркаев Мовлад** (1937 шо. Ломаз-Йурт, Теркан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, 1995 шо, Соьлжа-ГӀала, Нохчийчоь) — гӀараваьлла нохчийн а, советан пачхьалкхан а артист, йишлакхархо, солист. Нохч-ГӀалгӀайн АССРн халкъан артист. Тайпана Ансто.

Биографи
--------

Мовлад вина 1937 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Теркан кӀоштара Ломаз-Йуртахь. 1944 шарахь Нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар бахьнехь Мовладан доьзал Кхазакхийн ССРн Джамбул гӀала дӀабахийтира, цигахь цуо йукъара ишкол чекхйаьккхира. Кхазакхстанера цӀабаьхкиначул тӀехьа Соьлжа-ГӀалин Мичурина эвла охьахевшира.

1957 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССРн телевиденин а, радиокъамелдаран Комитетехь кхоьллира Халкъан пондарийн оркестр. Цуьнан дуьххьара куьгалхо вара композитор Александр Халебски. Цул тӀехьа оркестрна куьйгалла дира Нохч-ГӀалгӀайн АССРн композиторш: Шахбулатов Ӏаднана, Чергизбиев Зайндис, Долгов Юрийс, Димаев Ӏелас. Дуьххьара оркестран солисташ бара: Шамилева Жансари, Асхабова Ӏайнаъ, Буркаев Мовлад, Дацагов Салман. Оцу шарахь Мовлад Нохч-ГӀалгӀайчоьнан хороводан ансамбле дӀаийцира.

1963 шарахь ГнесингӀеран цӀарах йолу Москохан пачхьанкхан музыкийн-хьехархойн институт чекхйаьккхира, цигахь цуьнца доьшуш бара Кобзон Иосиф, Шахбулатов Ӏаднан, кхиберш а. Дешар чекхделачул тӀехьа 5 шарахь, йуха а, ансамблехь болхбира.

1969 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССРн телевиденин а, радиокъамелдаран а Пачкомитетехь композитор Розенберг Анатолийс кхоьллина йойлу эстрадан ансамблан солист болхбира. Пачкомитетехь цуо 25 шарахь гергаболхбира.

Нохч-ГӀалгӀайн АССРн эстрадан исбаьхьалла кхиор а, пропаганда яр а, концертан гӀуллакхдар а, говза болхбар а бахьнехь Мовладан Нохч-ГӀалгӀайн АССРн халкъан артист аьлла совгӀат дира. Мовлад кхелхина 1995 шарахь. ДӀавоьллина Теркан кӀоштарчу Ломаз-Йуьртахь.

### Доьзал

Зуда Лиза а, 3 кӀант а.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6 7  Кусаев, 2013, с. 195-196.
2. ↑  Кусаев, 2013, с. 125-126.
3. 1 2  Жизнь замечательных людей — Мовлад Буркаев (Нагиева Роза) — Чечня — ГТРК Вайнах 2014 г.
4. ↑  Cирла сирла беттаса. О жизни и творчестве Мовлада Буркаева — ЧГТРК «Грозный» : 2014 г.
**А** нохчийн а кириллицан элп ду. «А» хьалхара нохчийн элп ду.

**«А»** союз 1) против. ткъа, амма, делахь **а**; передаётся тж. бессоюзной конструкцией, деепричастием или глагуолом в условном накл. + частица а; он поехал, а йа остался — иза дӀавахара, со висира; йа шутил, а он сердился — аса бегаш бора, ткъа иза оьгӀазъ-оьхура; учиться может, а не хочет -дешало, амма ца лаьа; хоть красив, а не умён -хаза велахь а, хьекъале вац; пиши пером, а не карандашом- къоламца а ца яздеш, пероца язде 2) соед. ткъа; на гуоре дом, а под гуорой озеро- гу тӀехь цӀа ду, ткъа гу кӀел Ӏам бу; а как егуо зовут?- ткъа хӀун ю цуьнан цӀе? 3) усил. ткъа; ма; ткъа… ма; а когда ты поедешь?- ткъа хьо маца гӀyp ву?; а йа уж так буду рад!- ткъа суна ма хазахетар ду! 4) а то а) (в противном случае): спеши, а [не] то опоздаешь -сихло, тӀаьхьавуьссур ву хьо; б) (а на самом деле): если бы так, а то всё наоборот- иштта делахьара а, цхьа хӀума дара, ткъа дерриг а бӀостанехьа ма ду; в) в знач. «да»: пойдёшь? — А то как же, пойду- воьдий хьо? — ТӀаккха ткъа, воьду дера; г) в знач. «потому что» — цундела, -на, дела, **а**; надо остано­виться на ночлег, а то уже темно- буьйса яккха еза: Ӏаржъелла

* **А** частица 1) при обращ. ва; Салман, **А** Салман, иди сюда!- Салман, ва Салман, схьавола кхуза! 2) при вопросе хӀан?; что ты сказал, а? хӀун элира ахь, хӀан?
* **А** межд. хӀан; **а**, так это были вы! — хӀан, ткъа шу дара уьш!
* **А** (перед гласным. ан=) приставка ".доцуъ йа «за» маь!нехь лела дешхьалхе; мае.: анормальный- лартӀахь доцу

Дешнаш (Кепаш)
--------------

### Нохчийн маттахь

* Д**а**л**а**
* ГІ**а**л**а**
* **А**б**а**т
* К**а**вк**а**з
* **А**йхь**а**

### Оьрсийн маттахь

* **А**збук**а**
* **А**зиатский
* **А**нглич**а**нин
* **А**рмянин
* Н**а**

Хьажа
-----

* Нохчийн мотт
* Оьрсийн мотт
* A a (Латийн)
**Мухьаммад бин СаӀуд имаман Исламан институт** (Ӏаьр. جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامية‎‎‎‎‎) — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан махкахь — Рияд гӀалахь йолу исламан лакхара дешаран заведени йу.

1953 шарахь Риядехь схьайиллина йара шарӀан Ӏилманийн Колледж (Ӏаьр. كلية العلوم الشرعية‎‎; хӀинца Университетан шарӀан факультет), а 1954 шарахь — Ӏаьрбийн меттан Колледж йара (Ӏаьр. كلية اللغة العربية‎‎), тӀаккха «Ӏилманан факультетийн а, институтийн а лакхарчу президиуман» ведомствоца схьайиллина хилла цунах тера йолу кхин институташ. 1974 шарахь и йерриг колледжаш а, институташ а №50 йолу паччахьан указца «Мухьаммад бин СаӀуд имаман Исламан институт» аьлла хийцина хилла.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Исламский университет имама Мухаммада ибн Сауда (ar) = جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامية. — Министерство всышего образования Саудовской Аравии.

Хьажоргаш
---------

|  |
| --- |
| 
П:  **СаӀудийн Ӏаьрбийчоь**
 |
Тармадалита Телевизионн канал (МХГӀ).
**Телевизионан маша** (инг. *Television network*) — меттигера телестанцийн(ингалс.)нохч. а, кабелан телевизионан провайдерийн а ненан компанин телевизионан программаш яржоран коммуникацин маша. ДезткъолгӀа шерашна юккъе кхачале дуьненан дукхаха йолчу пачхьалкхашкахь алсама яра кегийра шуьйрахаамийн машанаш(ингалс.)нохч. хӀунда аьлчи оцу хенахь кабелан телевизион иштта кхиина йацара. Дукхаха болу шира телемашанаш кхоллабелла радиомашанех, масала BBC, NBC я CBC.

АЦШхь ширачех ю NBC, болх беш ю 1938 шарахь дуьйна, ткъа CBS а, ABC болх бан йолаелла 1940-гӀа шераш дуьйлалуш. Уггаре доккха кхаа канало оцу хенахь дуьйна латтабо шен регионан станцешна-накъосташна ладаме барам телевизионан программаш, царна юкъахь керлачеран арахецараш, прайм-тайм, дэй-тайм, спорт гайтар, амма оццу хенахь юьту царна дикка хан меттигера а, ткъа иштта синдикаци йина а программаш. 1986 шарахь боккхачу кхаа машан тӀекхийтира керла маша Fox, амма шел а хьалха хиллачаьрга хьаьжча машано хӀиттайора шина сахьтан прайм-тайме программаш, ткъа ерриг йисина хан дӀалора меттигерчу станцешна. 2006 шарахь кхоьллина жима машано The CW, хӀиттайо Fox компанел кӀезиг программаш, ара ца хоьцу прайм-таймехь итт сахьт даьлчий бен, ткъа ерриг йисина хан дӀало меттигерчу партнерашна, цара юзу контента синдикаци йина эфиран хан. Коммерцин боцу PBS машано иштта болх бо меттигера партнерийн гергарлон хьесапца, амма йоккха йиъ компанех къаьсташ церан йац гайтаран луьра программа, контент эфире йолу хенан раж лелайо меттигера станцеш.

Кхин а хьажа
------------

* Телевизионан канал
* Телевизион АЦШ
* Телевизионан синдикаци
* Коммуникацин маша
* Коьрта йукъаралла

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Mitchell Stephens* History of Television. *Grolier Encyclopedia*. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 28 январехь. Теллина 2013 шеран 10 январехь.
2. ↑  National Broadcasting Company. *Museum of Broadcast Communications*. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 28 январехь. Теллина 2013 шеран 10 январехь.
3. ↑  *Daniel M. Kimmel.* The Fourth Network: How Fox Broke the Rules and Reinvented Television. — Fox Broadcasting Company, 2004. — ISBN 1-56663-572-1.
**Ермолаев Адриан Михайлович** (1900—1977) — советийн Кеп:Исбаьхьалча/кат, график, иллюстратор; ССРС Исбаьхьалчийн союзан декъахо.

Биографи
--------

Вина 25 августехь (7 сентябрехь) 1900 шарахь Дон-тӀера-Ростов гӀалахь белхалочун доьзалехь.

1904 шарахь да-нана кхелхира Саратов, цигахь 1915 шарахь чекхйаьккхира гимнази.

1915—1918 шерашкахь дийшира Саратовра Боголюбовн сурт дилларан доьшийлехь.

Гражданийн тӀеман декъахо хилла: 1919 – 1922 шерашкахь тӀемаш бира Чапаевн дивизехь а, Донан эскарехь а.

ТӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа, 1922—1925 шерашкахь, чертёжник-картограф, циркан а, гӀалин театран а исбаьхьалча болх бира Саратовхь.

1925—1927 шерашкахь дийшира Ленинградера исбаьхьаллин-промышленностан техникуман графикин факультетехь, цуьнан хьехархошна йукъахь бара Н. И. Дормидонтов, В. С. Сварог, П. А. Шиллинговский.

1927 шарахь дуьйна Ермолаев Адриан Москохахь болх бира. 1936 шарахь дуьйна цхьаьна гӀуллакх деш вара «Детгиз» арахецараллица.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш Ермолаев фронте вахара, цуьнан жамӀ хилира цхьа могӀа тӀеман теманан кхолламаш. Иллюстраторан даржехь кхин дӀа а цхьаьна гӀуллакх дира «Берийн литература», «Советийн йаздархо», «Къона гварди» арахецараллашца; суьрташ дехкира Гайдаран, Кассилан, Маршакан, Бартон кхолламашна.

Велла 1977 шеран 30 декабрехь Москохахь.

Кхолларалла
-----------

А. М. Ермолаевс дехкина «Гражданийн тӀеман истореш» арахецараллина суьрташ. Цуо суьрташ дохкура «Вайн кхиамаш» (1929—1935), «30 де» (1934—1940), «Мурзилка» (1946 шарахь дуьйна, 1952 шарахь дуьйна журналан редколлегин декъахо) журналашна. Чархан графикица болх бира, белхан масех цикл кхочушйеш. Исбаьхьалчин белхаш ду Пачхьалкхан Оьрсийн музейхь, ткъа кхин а москохан доларчу галерейшкахь а, гуламашкахь а.

Адриан Михайловича шен белхаш гайтина дуккха а регионийн а, йерриг союзан а гайтамашкахь, масала: москохан исбаьхьалчийн гайтамашкахь (1936, 1961); суьртан а, иллюстрацин а, плакатан а гайтамехь Ленинградехь а, Москохахь а (1940); москохан исбаьхьалчийн акварелан гайтамехь (1956), иштта кхин а гайтамашкахь.

ГӀуллакхаш
----------

* РСФСР исбаьхьаллин хьакъ долу гӀуллакххо (1946).
* А. Н. Островскийн «Снегурочка» жайнин суьрташ дахкарна (1966 ш.) билгалваьккхира Йерриг союзан «1966—1967 шерийн уггаре дика арахецараллаш» къовсаман 2-гӀа тӀегӀанан дипломца; К. Я. Горбуновн «Ша бохор» (1973) жайнин суьрташ дахкарна — Йерриг союзан «1973 шеран уггаре дика арахецараллаш» къовсаман 2-гӀа тӀегӀанан диплом делира.
* 1967 шарахь «Пресня. 1905 шо» а, «Октябран цӀен гвардихой» а серера чархан белхашна совгӀат дира ССРС Исбаьхьаллин академин детин мидалца.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Адриан Ермолаев
2. 1 2 3  Ермолаев Адриан Михайлович (1900—1977)
3. ↑  ХУДОЖНИКИ «МУРЗИЛКИ» | АДРИАН ЕРМОЛАЕВ

Хьажоргаш
---------

* Ермолаев Адриан Михайлович Архивйина 2019-02-14 — Wayback Machine
* ЕРМОЛАЕВ Адриан Михайлович

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа | 

| Библиографин каталогашкахь |
| --- |
| 
* GND: 140594426
* ISNI: 0000 0001 2032 3403
* NKC: xx0141006
* NUKAT: n99708563
* SUDOC: 154738425
* VIAF: 107273112
* WorldCat VIAF: 107273112

 |

 |
**Остранка** — Белоруссин Гомелан областан Житковичин кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Рудненскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Житковичин кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Мохначи** — Белоруссин Гроднон областан Слониман кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Мижевичскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Слониман кӀошт


  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
[[Категори:]]

ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Басир (маьӀнаш).
**Баси́р** (Ӏаьр. بصير‎‎) — божарийн/зударийн Ӏаьрбех схьайаьлла цӀе, Ӏаьрбийн меттара гочдича хуьлу «гушверг», «хьекъале», «къастошверг», «дика бӀаьрсадерг», «чекхсагург», «сема». АллахӀан цӀарех цхьаъ. Йаьржина ислам лелочу дукха къаьмнашна йукъахь.

Аль-Басир
---------

**Аль-Басир** (Iарб. البصير — *аль-баси́р*) — АллахӀан цӀе йоккхуш бен йаккха ца мега АллахӀа цӀарех цхьаъ йу. Аль-Басир цӀе хьахийна Къуръан чохь 20-зза. Цуьнан доккха маьӀна ду, АллахӀан возалла гайтарехь. Исламан дешанчу наха иштта маьӀна даьккхина Аль-Басир цӀеран: Дерриг гушверг; Гушдерг а, Къайлахадерг а гург; Шен гарехь, уггаре жима хӀума а лоцург; Гуш долчу хӀуманех Шена ца гуш хӀума доцург.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Баранов Х. К.* Арабско-русский словарь: ок. 42 000 слов.. — 3-е. — М.: Издатель Валерий Костин, 2001. — 944 с. — 2000 экз. — ISBN 5-901278-05-4.
2. ↑  *Сафаралиева Э. Я.* Как тебя зовут? / ред. Н. В. Мухаметова. — Махачкала: Дагестанское книжное издательство, 1994. — 344 с. — Кеп:Число экз. — ISBN 5-297-00451-9.
3. ↑  Басир // Татарские, тюркские, мусульманские мужские имена. Словарь терминов.
4. ↑   2:105,  2:110,  3:15,  4:58
5. ↑  Аль-Басир // Прекрасные имена Аллаха.(ТӀе цакхочу хьажорг) Wasat.Ru
**Зломное** — Белоруссин Гомелан областан Жлобинан кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Стрешинскан эвлан Совет юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Жлобинан кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Масаны** — Белоруссин Гомелан областан Хойникин кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Стреличевскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Хойникин кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
Адам а, Хьава а **я́лсамане́ра а́раба́хар** — Хиламан жайнан дийцаршкара библин эпизод, йогӀу къине вожарал тӀаьхьа.

Хьосташ а, комментареш а
------------------------

Апокрифан Юбилейн жайнаца, къине иэгале Адам а, Хьава а ялсаманахь даьхна ворхӀ шарахь.

Къине иэгначул тӀаьхьа Дала олу (3:14-3:19):
  
\* Лаьхьане: «*НаьӀалт хилла хьуна массо а даьхнашна а, аренан акхарошна а хьалха; хьо лелар бу хьайн гайн тӀаьхь, юур ю ахьа чан хьайн дерриг дахарехь; дов дуьллур ду хьуна а, хьан зудчунна а юккъе, хьан хӀунна а, цуьнан хӀунна а; цуо хьуна коьртах тухур ю, ткъа ахьа цуьнан кӀажанах каеттар ю.*»
  
\* Хьавага: «*Совбоккхуш совбоккхур бу сингаттам хьан пхоралла долуш; цамгарехь бераш дийр ду; майра везийтар ву, иза хьуна тӀаьхь эла хир ву.*»
  
\* Адамега: «*НаьӀалт хилла латтан хьуна хьалхара; сингаттамца дуур ду ахьа хьай дахарехь цунна тӀиера; баьӀаш а, кӀохцалш а кхиор ду цуо хьуна; юур ю ахьа аренан бецаш; хьацарца дуур ду ахьа бепиг, хьо схьаваьллачу латте верзалца, хьо а чан ю, чене юха а воьрзур ву.*»

Къине иэгначул тӀаьхьа «*тиллира Адама шен зудчунна цӀе: Хьава, хилира бехачеран массеран а нана. Делира Дала Адаман а, цуьнан зудчунна а цӀуканан духар, тӀе-кога юьйхира царна*». (3:20-3:21). Цул тӀаьхьа Адам а, Хьава а доьссира дуьнен тӀе.  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Элира Дала: иштта, Адам хилира Тхо санна, гӀуо а, дика а девзаш; хӀинца цуо мел кхийдадахь а шен куьйгаш, ца эцна дахаран диттах, ца кхаьллина, ца висина гуттара а ваха. Араваьккхира иза Дала Ялсаманан бешара, ша схьаваьлла волу латта лело. Эккхийра Адам, хӀоттийра малхбалехь Ялсаманан беша уллехь малик а, цӀеран тур а дахаран диттан тӀебоьду некъ ларбеш. *(Библия: сокращение Быт неизвестно, см. список допустимых)* | » |

Комментари Мидраш Рабба(ингалс.)нохч.: Элира рабби Аба бар Кагана: ДӀайиллира цунна Сийлахьчо, беркате ву Иза, дохковаларан неӀарш. «ХӀинца?..» — хаттар хӀоттадо «ХӀинца хӀун ду?». Дала хоуьйту, хьал юхадерзо йиш йолуш хилар, хьоьжу, адам дохко долуй теша. Цунна Адама нийса жоп ца ло, цунна бакъо ца ло Дахаран дитт тӀера даа. Дохко ца ваьллачул тӀаьхьа (ша къа динчул тӀаьхьа доцуш) Адам хьакъ долуш ца хилира гуттаренна а долчу дахарна.

Керсталлин ламастехь
--------------------

### Малик цӀеран турца

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Мидраш «Берешит Раба» 21:6

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Ялсаманера арабахар*** Викилармехь |

* Рассказ о некоторых изображениях грехопадения и изгнания из рая, Марина Аграновская

| ⛭Адаман а, Хьаван а истори |
| --- |
| Адамаш | 
* Адам
* Хьава
* Адам а, Хьава а

 |
| Хиламаш | 
* Адам кхоллар
* Къине вожар
* Ялсаманера арабахар

 |
| Коьрта кхетамаш | 
* Ялсаманан беш
* Дика а, гӀуо а довзийта дитт
* Дахаран дитт
* Хьарам стом
* Дуьххьарлера къа

 |
| Тайп-тайпана хьосташкахь | 
* Хьалхара адам
* Адам а, Хьава а
* *Адам Ришон*
* *Адам Кадмон*

 |
| Адаман а, Хьаван а бераш | 
* Къабиль а, ХӀабиль а
	+ Шис

 |
**Истобки** — Белоруссин Гомелан областан Жлобинан кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Солонскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Жлобинан кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Тросенка** — Белоруссин Могилёвн областан Шклован кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Александрийскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Шклован кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Анатоми** *(желтойн маттахь* аνατομία *«хадо»)*- организман а, цуьнан декъийн а дӀахӀоттам Ӏамош долу биологин дакъа ду. Иштта *анатоми*- садолчу хӀуманийн дӀахӀоттаман организаци Ӏамош  ӀаламӀаморан дакъа ду. Историл хьалхара заманчохь кхолладелла, шира Ӏилма ду иза.

Анатоми *кхиаран биологица а, эмбриологица а, дустаран анатомица а, эволюцин анатомица а, филогенетикан диттаца а* къасталур доцу Ӏилма ду, хӀунда аьлча, анатоми церан процессийн гӀоьнца кхуьуш схьайогӀуш ю.

Организмийн а, цуьнан декъийн а дӀахӀоттам а, функцеш а Ӏамош йолу анатоми а, физиологи а къасталур доцу ши низам ду.   и дисциплинаш кест- кеста  цхьана Ӏамайо.

Адаман анатоми- медицинехь пайдаоьцуш а, уггаре а коьртачех цхьаъ долу кӀорггера (фундаментале) Ӏилма ду.

Анатомин дисциплина шина декъе екъалуш ю: макроскопан а,  микроскопан а. Макроскопан анатоми йа адаман топографин анатоми- бӀаьргаца а дийнатан дегӀан таллар ду. ТӀехулара анатоми (я бӀаьран анатоми; инг. surface anatomy) адаман топографин анатомин  дакъа ду. Микроскопан анатомехь тайп-тайпана дӀахӀоттам болу чкъураш а, клетканаш а толлуш оптикин гӀирс лелабо. Ткъа чкъураш Ӏамочу декъах гистологи олу.

Анатомин башхалла ю адаман органех а, дегӀан дӀахӀоттаман функцех а хьалхатаӀаме кхетар хилар.

Де дийне мел дели цуьнан кепаш (методаш) кхуьуш, талуш схьайогӀуш ю. Хьалхалерачу заманчохь йелла хӀуманаш а, чархаш а этӀа а йора. Ткъа XX-чу бӀешарахь медицинан визуализаци кхоллаелла, цу юккъе йогӀуш ю рентгенан а, ультраозан а, мисарболатан(магнитан)-резонансан томографи а.

Хьостанаш
---------

1. ↑  Merriam Webster Dictionary
2. ↑  *Rotimi, Booktionary* Anatomy.
3. ↑  Introduction page, "Anatomy of the Human Body". Henry Gray. 20th edition. 1918.
4. ↑  Arráez-Aybar (2010). «Relevance of human anatomy in daily clinical practice». *Annals of Anatomy-Anatomischer Anzeiger* **192** (6): 341–348. DOI:10.1016/j.aanat.2010.05.002. PMID 20591641.
**Дыхновичи** — Белоруссин Гроднон областан Волковысскан кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Росскан эвлан Совет юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Волковысскан кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Криштиа́ну Рона́лду душ Са́нтуш Аве́йру** (порт. Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro; вина 5 февраляхь 1985, Фуншал) — португалийн футболист, италийн «Ювентус» клуб чохь а, Португали гуллам чохь а ловзуш ву. «Реал Мадрид» клубан а, «Португали» гулламан а исторяхь уггар дикаха волу бомбардир. 2008 шарахь дуьйна Португали гулламан капитан ву.

Биографи
--------

Да - Жозе Диниша Авейру (1954—2005), нана - Марии Долореш душ Сантуш Авейру. Криштиану доьалгӀа бер ду доьзалляхь, воккхаха волу ваша Угу (вина 1975 шарахь), кхин а ши йиша, Элма (йина 1974 шарахь) а, Кати Авиеро (йина 1976 шарахь) а.
**Вересница** — Белоруссин Гомелан областан Житковичин кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Вересницкан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Житковичин кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Повчин** — Белоруссин Гомелан областан Житковичин кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Вересницкан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Житковичин кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
Лимбурган нехча
**Нехча, Нахча, Начх** — нехчан мега шурех доккху дааран сурсат. Йоккху шура хьарчо муьста шуран бактерийн ферменташ а лелош я тайп-тайпана шурийн сурсаташ а, шурийн доцу аьргалла яшоран туьханаш а лелош лалоран хьесапца.

Дааран мехалла
--------------

Ламастан швейцарин нехча «Эмменталь»
Нехчанаш къастало лакхара белокаш (25 % кхаччалц), шурийн даьтта (60 % кхаччалц), минералан хӀуманаш (3,5 % кхаччалц, кхехкийна туьха а ца лоруш) хиларца. Нехчан белокаш шурийнчул дика тӀеоьцу организмо. Нехчанийн экстражигара хӀуманаш дика Ӏаткъам бо кхача ахьаран екхоашна, хӀума яа дог доуьйту. Нечханца йолу дааран хӀуманаш, юьззина аьлча санна тӀеоьцу организмо (98—99 %). Нехчанашца ду витаминаш A, D, E, B1, B2, B12, PP, C, пантотенан мусталла, кхин а. Хьоналла а, белок а алсама мел хуьлу нехчан энергимехалла хаъал техкаш хуьлу. Нехча ю ала мегар ду шурийн концентрат: белокаш, хьоналлаш, минералан хӀуманаш ю цуьнца цхьатерра пропорцешкахь, лакхара ду цуьнца кальций а, фосфор а, уьш нехчанца оптимум баланс йина барамехь ю.

Классификаци
------------

Нехча яр
Куьцаца нехчанаш йекъало керлачарна, кӀеда хаза ховха чкъоьрдолчарна (кӀайн матарца), кӀеда дилина чкъоьрдолчарна, айсина матарца нехчанаш (айсина нехча), кепа тоьхна а, кхехкийна кепа тоьхна а. Кхин нехчан тайпанаш — етта шурийн-альбуминан, альбуминан, лалийна, ткъа кхин а масех категорин юкъайогӀурш. Нехчан нилха тайпанаш — муьста шурех йаьккхина немцойн нехча а, норвегийн боьмаша нехча (брюнуст). 

Яран технологица нехчанаш йекъало чӀогӀачарна, кӀедачарна, шовранчарна, лалийначарна.

### Шоьшлан нехчанаш

Шоьшлан фермент (реннин, изза химозин) — кхача охьу фермент ю дийнатех йаьлла, иза йоккхура эсийн хьер чуьра (дайиначул тӀаьхьа). Ишттачу эсийн хан 10 дийнал сов ца хуьлу. Шоьшлан фермент лелайо шурех кӀалд йоккхуш а, нехчанаш йохуш а.

Генетикан инженери кхиарца таро хилира дийнаташна чуьра химозин даккхаран жоьпаллехь йолу генаш яхар, уьш ферментаци йолуш химозин даккхийтархьама цхьаьна бактерешна, жӀалин нускалшна я совсоргашна чуяхкар. Генетикан модификаци йина микроорганизмаш дӀайовлу ферментаци йинчул тӀаьхьа, ткъа химозин доккху культуралан тӀуналлех, оцу бахьанехь нехчанца йац цхьан а ГМО компонент я ингредиент.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Emtage JS, Angal S, Doel MT, Harris TJ, Jenkins B, Lilley G, Lowe PA (June 1983). «Synthesis of calf prochymosin (prorennin) in Escherichia coli». *Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.* **80** (12): 3671–5. DOI:10.1073/pnas.80.12.3671. PMID 6304731.
2. ↑  Harris TJ, Lowe PA, Lyons A, Thomas PG, Eaton MA, Millican TA, Patel TP, Bose CC, Carey NH, Doel MT (April 1982). «Molecular cloning and nucleotide sequence of cDNA coding for calf preprochymosin». *Nucleic Acids Res.* **10** (7): 2177–87. DOI:10.1093/nar/10.7.2177. PMID 6283469.
3. ↑  Chymosin(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  GMO Compass. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2015 шеран 26 мартехь. Теллина 2014 шеран 9 декабрехь.

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Cheese*** Викилармехь |

* Ф. В. Косиковский Искусство сыроварения
* Сыр СССР
* Сырная дегустация. Ресторанный этикет(ТӀе цакхочу хьажорг)
Советийн хилла мехкаш лоьмаршца: Кеп:Ordered list

**Советийн хилла аре**, кхин а йевза **ЛПД а, Балтиййистан а мехкаш** йа **гергара дозанал аре** (цкъан а ССРС йукъахь хилла йоцу генара дозанал аренах къастош) санна — йерриш а 1991 шарахь Советийн Союз йухуш а, йоьхначул тӀаьхьа а йукъара арайевлла маьрша пачхьалкхаш йу.

Советийн хилла пачхьалкхаш йу тайп-тайпана областера талламаш кӀелахь: географин, историн, политикин, экономикин, оьздангаллин.

Бахархой а, меттан хьал а
-------------------------

Советийн хилла аренан бахархой 2015 шеран хьалхарчу декъехь бара 293 миллионал сов стаг. Царех ах гергга оьрсийн этнос дара, бисинчара дукхаха дерг дика буьйцура оьрсийн мотт, уьш бара билингваш (ши мотт буьцурш). Ерриг а советийн хиллачу пачхьалкхашкахь ССРС йоьхначул тӀаьхьа буьйцу алсама къаьмнийн меттанаш. Царна йукъара яккха мегар ду Белорусси: оьрсийн мотт буьйцу дукхаха болчу бахархоша, иза бахьнехь оьрсийн мотт къобал бира Пачхьалкхан мотт бина, белоруссийчуьнца цхьаьна. Цул сов оьрсийн мотт къоман иеттаца нисса лелаш бу Кхазакхстанехь, ГӀиргӀазойчохь, Таджикистанехь, цхьа могӀа официалан функцеш кхочуш ю Узбекистанехь. Оьрсийн мотт буьйцурш алсама бу Украинехь а, Молдавехь. Советийн хилла аренан мотт буьйцучеран барамца хьалхарчу меттигехь лаьтта славянийн меттанаш (оьрсийн, украинийн, белорусийн), шолгӀачу меттигехь — тюркийн меттанаш (азербайджанийн, алтайн, башкирийн, кхарачойн-балкхаройн, кхазакхийн, гӀиргӀазойн, кхаракхалпакийн, гӀумкийн, ногӀийн, узбекийн, уйгурийн, туркменийн, гӀезалойн, тувинийн, хакасийн, чувашийн, якутийн, кхин а).

Конфессин хӀоттам: керстанаш, бусалбанаш, буддисташ, кхин а.

Пачхьалкхаш а, географин регионаш а
-----------------------------------

Советийн хилла пачхьалкхийн тобанаш:  

     Росси
     Балтийист
     Малхбален Европа
     Чоьхьара Кавказ
     Йуккъера Ази
Советийн хилла пачхьалкхаш йекъало пхеа тобане. Екъаяларан хьесап, географин а, оьздангаллин а факторийн бух тӀехь ду, кхина а Российца йолу юкъаметтигийн историца а.

* **Росси** (лаьтта масех географин регионех: Малхбален Европа, Балтийист, Къилбаседа Ази, Йуккъера Ази)
* **Балтийист (Къилбаседа Европа)**:  Латви,  Литва,  Эстони;
* **Малхбален Европа**:  Белорусси,  Молдави,  Украина;

* **Чоьхьара Кавказ**:  Азербайджан,  Эрмалойчоь,  Гуьржийчоь;

* **Йуккъера Ази**:  Кхазакхстан,  ГӀиргӀазойчоь,  Таджикистан,  Туркмени,  Узбекистан.
**Де́рригдуьне́нан теа́тран де** (инг. *World Theatre Day*) — театран белхалойн дуьненайукъара говзаллин Ӏида, даздо ерриг планетин тӀехь хӀора шарахь 27 мартехь. И Ӏида ламаст хилла дӀахьо девизца: «*Театр вовшех кхетаран а, машар чӀагӀбаран а къаьмнашна йукъара гӀирс санна* ».

Истори, дийцар, даздар дерригдуьненан театран де
------------------------------------------------

«Дерригдуьненан театран де» хӀоттийна 1961 шарахь ЮНЕСКОн (кхоьллина Прагехь (Чехословаки) 1948 шарахь) Театран дуьненайукъара институтан (ТДИ) (*фр. Institut international du théâtre*) IX конгрессан векалаш кховдорца. Советийн Социалистийн Республикийн Союз яра ТДИ декъашхо 1959 шарахь дуьйна, оцу хенахь дуьйна, ССРС коьрта гӀалахь Москохахь, Ерригроссийн театран йукъараллин базин тӀехь, кхоьллира Театран дуьненайукъара институтан Советийн Къоман центр.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Всемирный день театра — 27 марта. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников
2. ↑  *Дерригдуьненан театран де* — хӏара Советан йоккхачу энциклопеди чуьра йаззам бу.

Хьажоргаш
---------

* Медиафайлаш Викилармехь

* Всемирный день театра в «Календаре праздников».
**ABBA** (*нохч.* — **«А́ББА»**) — шведийн поп-группа, кхоьллина 1972 шарахь, цӀе йу эшархойн хьалхарчу элпашца: Агнета Фельтског, Бьорн Ульвеус, Бенни Андерссон, Анни-Фрид Лингстад. ГӀарйаьллачу музикин исторехь уггаре кхиана коллективех цхьаъ йу, цул сов Скандинавехь кхоьллиначерах уггаре кхиана йу: кху тобан эшарийн дӀайаздарш дохкира дерригедуьненахь 350 миллион экземпляр сов тираж.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Former ABBA drummer found dead in garden.  MSNBC (2008, 17 март). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 24 августехь. Теллина 2010 шеран 17 июнехь.
2. ↑  It's Abba on the phone making a lot more money, money, money, *The Times* (2006, 19 апрель). Архивировано коч дечара 17 майхь 2011. Хьаьжна 17 июнехь 2010.
**ТӀаргӀа** — декхаш долчу дийнатийн цӀоканна тӀера месийн чкъор.

Опоссуман тӀаргӀа

ТӀаргӀа баларан эволюци
-----------------------

Коьрта йаззам: **Териодонтийн маммализаци**
Цхьацца теорешца, тӀаргӀа зуьнийн а, дикобразийн а кӀохцал дерриг ду.

ТӀергӀан хӀоттам
----------------

Хьажа иштта: Декхаш долу дийнатийн анатоми а, физиологи а § Месийн чкъор
ТӀаргӀа лаьтта месийн гӀатах а, дох а.

Месийн гӀат деха хуьлу, дика кхиина нийса я гӀеххьа сеттина пелагаш долу хӀоттамца чонан гӀад а долуш. Юккъехь гӀеххьа стаммделла. Чонан бохь конус кепара хуьлу.
Месийн гӀат декъало I, ll, III, наггахь IV сортан месашка, стоммалле хьаьжжина. Уггаре стомма а, деха а долчарех олу хьовсораш. Уьш лаьтта нилха, церан чеккхенаш ерриг месийн чкъоьрел тӀехула йолу. Месийн гӀатан хӀоттам тӀергӀан структурех боьзна бу. Месаш нийса а, чӀогӀа а мел хуьлу, тӀаргӀа кӀезиг хьийза. Дукха хьолехь месийн гӀатан шен ойа оьзга хуьлу, хьацаран а, хьакхаран а екхоаш хуьлу. Месийг гӀато лардаран функци лелайо, сацайо дегӀан йовхо, цӀока ларйо лазаярах. Дукхаха долчу дийнатийн чӀогӀа ладаме хуьлу камуфляжан бос, цуо тарой о дийнатийн къайлайовла гуонахьарчу Ӏаламехь (масала кӀайн пхьагал а, кӀайн ча а).

**Патаран** месаш (**До**) — иза мелла а боца, буткъа, дукха хьолехь тулгӀен кепара хьийзина месаш ю тӀум йоцуш я тулгӀен кепара хьийзина месаш гӀийла кхиина тӀум йолуш. Уьш лерина ю дика эффектаца тӀергӀан чкъоьрехь йовхо сацо. Дукхаха долчу дийнатийн дукха кхуьу шеран шийлачу заманахь.

Къастайо оцу шина кепан йукъара месаш а.

Бахаман мехалла
---------------

Кхакхин тӀера схьабаьккхина цхьадолчу дийнатийн тайпанийн тӀергӀан боккха бахаман мах бу. Цунах йо яйн промышленностан а, трикотажан а хӀуманаш йо.

| ⛭Текстилан тайнаш |
| --- |
| Ӏаламан(натуралан) | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ораматийн | 
* Манилин кӀомал-тай
* Бамбукан
* Джутан
* Ормин
* Кенаф
* Койр
* КӀомал-тай
* Рами
* Сизаль
* Бамба

 |
| Дийнаташ | 
* ТӀаргӀа
	+ Мохер
	+ Кашемир
* Дари
* Кетгут
* Маша
* Пашмина

 |
| Минералан | Асбест |

 |
| Химин | 

|  |  |
| --- | --- |
| Куьйга дина | 
* Вискозан
	+ Лиоцелл
	+ Модал
	+ Сиблон
	+ Бамбукан
* Ацетатан

 |
| Синтетикин | 
* Акрил
* Арамид
* Арселон
* Нейлон
* Лавсан
* Микротай
* Полиуретанан тайнаш
* Кевлар
* Пролен
* Монокрил

 |
| Органикин доцу | 
* Ангали-хьаса
* Углеродан
* Базальтан

 |

 |

1. ↑  Энциклопедия домашних животных. Кожный покров(ТӀе цакхочу хьажорг)
**Вилиспет** (ширачу французийн маттахь *vélocipède*, латинан маттахь *vēlōx «сиха» а, pes «ког»*)- чкъургаш йолу транспортан гӀирс бу, адаман мускулан ницкъашца тӀам тӀетаӀорца меттахйоккху иза. Вилспет хохкуш долчу адамех- вилиспетхо олу. 2 чкъург йолу вилиспет уггаре йаьржина йу, иштта хуьлу кхо чкъург йолу вилиспет а.

Шахьаран йукъараллин транспорт (атобусаш а, троллейбусаш а, тарамбайш а) гӀара а йалале, вилиспет дӀасалеларан гӀирс санна лелош йара. Вилспеташ лелайо туристаш а, спортхоша а. Таханлерачу дийнахь вилиспет лело меттигаш алсам а йаккха цунна электрохьовзорг хӀоттайо.

Вилспетах пайдаэца болабйелла 19-чу бӀешарахь. Ткъа 21-чу бӀешаран юьххьехь дуьненахь цхьа миллиард вилспет йара. Цу заманчохь машенал а дукхох йара вилспеташ. Цхьайолчу мехкашкахь уьш коьрта дӀасалеларан гӀирс бу. 

1885-чу шарахь *зӀенан хьовзорг* йолу вилспет кхоьллинчул тӀахьа тайпаналлин йа «кхерамза» вилспетан кеп а, конфигураци а кхин баш хийца а ца йелла. Цхьа бакъду, керла материалаш а, Computer-aided design система а йуккъе йаьллачул тӀаьхьа, цуьнан дукхах йолу деталаш тайина.

Вилиспет кхолларо оьздангаллехь а, керлачу индустрийн кепашкахь а боккха меттиг дӀалоцу.
**Ковали** — Белоруссин Гомелан областан Ельскан кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Засинцевскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Ельскан кӀошт


  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Де́гӀастанан пачхьа́лкхан медици́нин университе́т** — медицинин а, фармацевтикин а областера говзанчаш кечбен ХӀинжа-ГӀалара лакхара дешаран меттиг. 

Университетехь Ӏамош ву 5 эзар сов студент, царна юкъахь бу 28 дуьненан мехкашкара 240 сов дозанал арахьара гражданин.

Истори
------

Йиллина 1932 шарахь ДегӀастанан пачхьалкхан медицинин институт аьлла, юьхьанца цхьа факультет бен яцара – дарбанан.

Хьалхарчу шерашкахь лакхара дешаран меттигехь болх бира гӀарабевлла Ӏилманчаш профессораш О.А. Байрашевский, М.С. Доброхотов, А.В. Россов, В.А. Чудносоветов, Ф.Р. Бородулин, А.Г. Подварко, Г.П. Руднев, кхин а. 

1937 шарахь арахийцира институтера Серенко Александр Федорович. 

1964 шарахь дӀадиллира дарбанан факультетан суьйренан дакъа, 1965 шарахь дӀайиллира стоматологин факультет, 1969 шарахь — педиатрин факультет, 1974 шарахь – кечаман дакъа, 1983 шарахь – лоьрийн говзалла тояран факультет, 1986 шарахь — кхечу мехкара гражданашна кечаман факультет, 1987 шарахь — кхечу мехкийн гражданашца болхбаран факультет, 1991 шарахь — Центран Ӏилманан-талламан лаборатори, 1994 шарахь кхоьллира докторийн а, кандидатийн а диссертацеш къобалдаран говзаллин кхеташо.

1976 шарахь институтах хилира хьалхара категорин лакхара дешаран меттиг. 1982 шарахь лакхара дешаран меттиган совгӀат дира Халкъийн доттагӀаллин орденца.

1995 шарахь елира академин статус, ткъа 2016 шарахь — университетан статус.

Берриш арахецна 27 эзар сов лор.

ДПМУ болх беш ву 700 сов хьехархо, царна юкъахь Республика ДегӀастанан Къоман Ӏилманийн академин академикаш вежрий ГаджимирзаевгӀар Хьаьджимурад а, Хьаьджимирза (велла 2011 шарахь), РЛ КъӀА академик Омаров Шамиль, 116 Ӏилманийн доктор, 66 профессор, 418 Ӏилманийн кандидат, 179 доцент.

Структура
---------

**Факультеташ (5)**

* Дарбанан
* Педиатрин
* Стоматологин
* Медикан-профилактикин
* Фармацевтин

ЮкъайогӀу 75 кафедра.

Кхин а: ламанан мехкийн адаман экологин ӀТИ, консультативан-диагностикин поликлиника, медицинин колледж, университетера арахецнарш балха дӀанисбаран центр, хаамийн-лараран дакъа, техника латторан центр, аналитикин дакъа, Интермаша-центр, Ӏилманан медицинин библиотека, спортан комплекс, арахецаран-полиграфин центр.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Медуниверситет ДегӀастаа договорился о сотрудничестве с вузами Азербайджана (оьр.).  Рамблер/новости. Теллина 2019 шеран 19 майхь.
2. ↑  Университет врачебного искусства.  Dagpravda.ru (2017, 17 октябрь). Теллина 2019 шеран 19 майхь.
3. ↑  Архивированная копия(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2017 шеран 3 августехь. Теллина 2017 шеран 2 августехь.
4. 1 2  Архивированная копия(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2017 шеран 21 январехь. Теллина 2017 шеран 15 январехь.
5. ↑  Дагестанский государственный медицинский университет.. Контингент преподавателей(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  www.edu.ru. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2016 шеран 29 августехь. Теллина 2019 шеран 19 майхь.

Хьажоргаш
---------

* Официальный сайт ДГМУ
**Валавск** — Белоруссин Гомелан областан Ельскан кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Валавскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Ельскан кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
Ведийн муьрехь Панчала паччахьалла лаьттина меттиг.
**Панчала** (санскр. पांचाल, Pāñcāla ***IAST***) — Къилбаседа ХӀиндиера Ганган а, Ямунан а хишшан йукъара, историн регион ю, хӀинцалерачу хӀиндийн Уттаракханд а, Уттар-Прадеш а штатийн мехкашкара. Ведийн муьрехь, Панчала паччахьалла урбанистийн оьздангаллин центр хилла. И мур богӀу сира кечйина кхийран оьздангаллица, иза гучуяьлла вайн эрал 1100 шо хьалха, гӀелъелла вайн эрал 600 шо хьалха, Панчала паччахьалла махаджанападийн ялхийтта республиках цхьаъ хиллалц. Оцу кӀоштехь лаьттира шиъ ведийн шакха — Шаунака а, Тайттири а.

Панчала лоцура лакхара Гималайни Ганг хиний йукъара мохк. Регион йекъало шина декъе: Уттара-Панчала а, Дакшина-Панчала а. Уттара-Панчалин коьрта шахьар яра хӀинцалерачу Рамнагар гӀалин меттехь лаьттина Ахиччхатра (кхин а евза Адхичхатра я Чхатравати). Дакшина-Панчалин коьрта шахьар хилла Кампилья я Кампил. Панчалин махкахь хилла гӀараяьлла гӀала Каньякубджа (Каннаудж).

Хьажоргаш
---------

* Coins of Panchala janapada(ингалс.)
* Panchal Details from IGNCA Архивйина 2010-02-17 — Wayback Machine(ингалс.)
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Байда (маьӀнаш).
Байдин тӀехь дежа даьхний.
**Байда** йа **Дежийла** йа **Дишни** — буцъюу дийнаташ дажо гуттаренна а лелош долу, бецан ораматаш йолу юьртабахаман латташ. Механизацин юьртабахам юкъабалале, байда аьхка коьрта хьост хилла дийнатийн юурган, масала бежний, уьстагӀий, говраш. Байданаш хӀинци а лелайо дийнаташ дажош, екъачу областашкахула латта кхечу хӀуман пайдехь доцучохь муххале а.

Байдаш къастайо: екъа тогӀийн, хи диллина, уьшал хилла, ломан, кхин а. Тодаран тӀегӀанца байдаш декъало Ӏаламан а, культурин а декъашка.
Культурин байдаш йо оханаш дӀа а дуьй лакхарчу сурсатийн бецашца, иштта байдин лакхара дааран мехалла хуьлу Ӏаламан байдашца дуьстича.

Байдин ораматаш хила тарло тайп-тайпана кенан ораматаш, кенан-кхоьшан культураш, кхин а докъаран культураш. Лаьттан тайпа, хӀора шеран температуран минимум, йочанаш — байдаш лелоран кепийн коьрта факторш ю.

Дуьненан байдин ерриг майдан барам 26% гергга бу, декъачу лаьттан майдан барамех.

Хьажа иштта
-----------

* Арадохийла
* Токан гуо

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Весь мир - | Список стран и карта
**Стаи** — Белоруссин Витебскан областан Лепелан кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Стайскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Лепелан кӀошт


  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Де́рриг дуьне́нан шокола́дан де** (инг. *World Chocolate Day*) — хӀора шеран 11 июлехь даздо Ӏида.

Истори а, даздар а
------------------

Дерриг дуьненан шоколадан дийнан Даймохк лору Франци. ХӀунда аьлча французаша 1995 шарахь оцу Ӏиданюьхьиг йолийна.

Иштта, Российн Федерацин йаккхий гӀаланашкахь, Петарбухера Владивостоке кхаччалц, 11 июлехь иштта дӀахьо оцу Ӏидан лерина мероприятеш, къийсамаш, фестивалаш.

Къамнийн шоколадан денош
------------------------

Дерриг дуьненан шоколадан денца цхьаьна ду кхин а, кӀезиг лераме, амма хӀумма а мерза доцуш долу, оцу сурсатан лерина, терхьаш. Иштта Цхьаьнатоьхна Штаташкахь, дерриг дуьненан шоколадан де доцуш, хӀора шарахь даздо кхин а ши къоман йукъара «шоколадан денош»: 7 июль а, 28 октябрь а.

Хьажа иштта
-----------

* Дерриг дуьненан дааран сурсатийн де
* Дерриг дуьненан хӀоьан де
* Ӏежан де

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Как правильно отметить всемирный день шоколада :: Статьи :: Turist.rbc.ru Архивйина 2009-07-12 — Wayback Machine
2. ↑  Всемирный день шоколада — 11 июля. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010
3. ↑  Владивосток впервые отметит Всемирный день шоколада / Россия : Праздники и фестивали / Travel.Ru

Хьажоргаш
---------

* Шоколадный праздник
* Самые шоколадные страны мира
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Ага.

**Бе́цан пхьид-а́га**, я **а́га** (лат. *Rhinella marinus*) — бецан пхьидан доьзалера цӀога доцу хи-лаьттан дийнат, схьаялар Къилба а, Юккъера а Америкера.

Цунах лаьцна
------------

Ага — бецан пхьидех уггаре яккхийчарех шолгӀаниг (уггаре йоккханиг — Бломберган бецан пхьид): цуьнан дегӀ 24 см деха хуьлу (дукха хьолахь 15—17 см), йозалла — килограммал сов. Боьршаниш кӀеззига жима хуьлу стенчул. Аган цӀока чӀогӀа буьгалгаш йолуш, чхинташ кепара хуьлу. Бос къегина ца хуьлу: тӀехулара таьӀна-боьра я сира даккхий таьӀна тӀеданаш долуш хуьлу; гай можо хуьлу, алсама боьра тӀеданаш долуш. Амалехь ю яккхий коьртан шинне а агӀора лергашна уллера дӀовш доккху екхоаш а, даьӀахке бӀаьргашна тӀехулара баххьаш а. ЦӀокан пардонаш тӀехьара когийн бен дац. Кхечу буьйсенан кепийн санна, аган ана йоӀбӀаьргаш ду.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Жизнь животных. Том 5. Земноводные. Пресмыкающиеся / под ред. А. Г. Банникова, гл. ред. В. Е. Соколов. — 2-е изд. — М.: Просвещение, 1985. — С. 70. — 399 с.
2. 1 2  Кеп:Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Амфибии и рептилии