**Хьалха́ра Кавка́з** — алсама Йоккха Кавказан кӀажошкара къилбаседехьара аренан мохк дӀалоцу, къилбаседехьара доза ду ГӀуман-Манычан чутаӀе, Салан-Манычан рагӀ Ергени гунашца, малхбузера – Азов-хӀорд а, Керчан хидоькъе а, малхбалера – Каспий-хӀорд. Къилбаседа-малхбузера къилба-малхбале яхъелла 900 км сов, меридианашца лаьрча (къилбаседехьара къилбехьа) — 300 км кхаччалц.

Физикин-географин амалш
-----------------------

Хьалхара Кавказ — NASA спутникан сурт
### Геологин хӀоттам

Хьалхара Кавказан алсама долу декъан къилбаседехьа а, юккъехь а платформин структура ю герцинан чкъоьрнийн бух а болуш. И мохк юкъабоьду эпигерцинан Скифийн платформин. Малхбузен а, Юккъера а Хьалхара Кавказан чкъоьрийн бухан хьалхарагерцинан хан ю, ткъа Малхбален Хьалхара Кавказан къилбаседан декъан геосинклиналан бухан хан — тӀаьхьарагерцинан ю.

Кубанан а, Теркан а лахенашкахь лаьтта, хӀоранна а, Индолан-Кубанан а, Теркан-ГӀуман чутаӀенаш, уьш юкъайогӀу Альпийн геосинклиналан областан йистан чутаӀенна — альпийн ламанан кӀажойн чутаӀенна, ткъа иза юккъерачу декъехь чолхе йина герцинан чкъоьрнийн бухца йолу платформин структуро.

Хьалхара Кавказан тӀехуле йиллина антропогенан, неогенан, палеогенан бухайоьжна породаша. Ставрополан акъарин палеогенан а, неогенан а стоммалло кхуллу платформин тайпана чкъоьрнийн структураш. Теркан а, Соьлжин а даккъийн чкъоьрнаш лаьтта неогенан породех, чолхе бо йистан чутаӀенан къилба тӀам. Кавминхишшан кӀоштахь лаьтта лакколитийн тайпанан тӀапломан массиваш.

### Физикин-географин кӀошташъяр

Орографин агӀора Хьалхара Кавказ йекъало:

* **Малхбузен Хьархара Кавказ**
	+ Кубанан-Азовйистан чутаӀе (Кубанан къилбаседехьа)
	+ Кубанйистера таьӀна аре (лахара Кубанал къилбехьа)
	+ Кубанан дельта а, цунна тӀекхетта Таманан ахгӀайре (Азовйистан дельтан чутаӀе)
* **Юккъера Хьалхара Кавказ**
	+ Ставрополан атагӀи (831 м кхаччалц)
	+ Теркан-Соьлжин акъари (Теркан-Соьлжин хинъюкъ) антиклиналан Соьлжин (926 м кхаччалц) а, Теркан (593 (690?) м) а даккъашца (уьш (даккъаш) декъна синклиналан Ӏалханчуртан атагӀо)
	+ царна юккъехула (гунашна юккъехула), къилбехахь — аренна юккъехь айаделла нартол кепара лаьмнаш-лакколиташ Минералхишшан тобанан:
		- Машук — 992 м
		- Бештау — 1402 м
		- Аьчкан-лам — 852 м
		- Развалка — 926 м
		- Змейка — 994 м кхин а)
* **Малхбален Хьалхара Кавказ**
	+ Теркан-ГӀуман чутаӀе
	+ НогӀийн бай-аре
	+ Каспиййистан чутаӀе (Ӏаьржа латташ)

### Ораматаш а, дийнаташ а

Хьалхара Кавказан алсама тайпана ораматаш бай-аренан а, ахгӀум-аренан формацин ю. тахана бай-аренан доккхаха долу дакъа аьхна ду. Цхьацца дакъош дисина айаеллачу меттигашкахь, чутаьшначохь а, басенашкахь а, наггахь хаало цкъан а аханза дакъош. Хьалхара Кавказан карбонатан Ӏаьржа латтан бай-аренашкахь, коьрта эдификаторш ю огар (*Stipa lessingiana*, *Stipa capillata*, *Stipa ucrainica*, *Stipa tirsa*), ткъа иштта типчак (*Festuca valesiaca*), келери тӀилдигкепара (*Koeleria cristata*). Бецийн тайп-тайпаналлин юкъахь хаало мезофилан кепаш, масала турс термера (*Filipendula vulgaris*), цӀен лерг готта гӀа долу (*Paeonia tenuifolia*), адонис бӀаьстенан (*Adonis vernalis*), пхьагал-цӀазам баьццара (*Fragaria viridis*), сийна бӀаьрг хьуьнан (*Myosotis sylvatica*), ткъа кхин а алсама ксерофилан — солнечник месала (*Galatella villosa*), эзар гӀадерг беркате даьлла (*Achillea nobilis*). Нисло Кавказера схьаевлла кепаш а — псефеллюс кӀайн йина (*Psephellus dealbatus*). Цхьаццанхьа чутаьӀначохь хаало бай-аренан коьллийн къух кока (орамат) (*Prunus stepposa*), бай-аренан миндаль (*Amygdalus nana*), карагана кӀеда (*Caragana mollis*). Ставрополан акъарин малхбален басехь и бай-аренаш хуьлу типчакан-огаран, кхин дӀа типчакан, тӀаьххьара, типчакан-сагалбецан екъа бай-аренаш, цара дӀалоцу Юккъера Хьалхара Кавказан уггаре декъа къилбаседа-малхбален дакъа.

Хьун-аренийн кӀоштийн щелочь дӀадаьлла Ӏаьржа латтанаш ду байн аренашкахь, иза ю бай-аренан уггаре мезофилан семса, тӀеттӀакхетта тайп-тайпана кепаш йолу, дукха ши зӀийдиг йолу бецаш а йолуш, цхьаццанхьа уьш алсама хуьлу кенан орамател. Ширачу заманан кенан ораматех ю огар месаш йолу (*Stipa pennata*), тимофеевка бай-аренан (*Phleum phleoides*), кхечу кенан ораматех ха бердйистан (*Bromopsis riparia*), трясунка къилбан (*Briza elatior*). Ставрополан акъарин малхбузен басешкахь хаало огаран-типчакан бай-аренийн дакъош, тӀехь кхуьу огар чоберг (*Stipa capillata*) а, огар украинин (*Stipa ucrainica*) а, тӀон басешкахь шуьйра яьржина огаран-можан бай-аренаш тӀехь огар чоберг (*Stipa capillata*) а, мажъерг термера (*Bothriochloa ischaemum*) а, гӀирмин сагал-буц (*Artemisia taurica*) а, сагал-буц Маршаллан (*Artemisia marschalliana*) а йолуш.

Регионан экономикин географи
----------------------------

Малхбузен а, Юккера а Хьалхара Кавказ — ладаме латталелоран кӀошт, Малхбален Хьалхара Кавказехь ду ахгӀум-аренан байданаш. Хьалхара Кавказан дукхаха йолчу кӀошташкахь ю мехкдаьттан (Русски Хутор, Маьлхбикан-МохьмадхитӀен, кхин а) а, газан (Къилбаседа-Ставрополан, Майкопан, Ленинградан, кхин а) меттигаш.

Политикин йекъайалар
--------------------

Хьалхара Кавказан махкахь бу Къилба а, Къилбаседа-Кавказан а федералан гуонаш. Хьалхара Кавказехь берриг аьлча санна лаьтта Ставрополан мохк, Краснодаран мехкан а, Адыгейчоьнан а къилбаседа-малхбален дакъа, ткъа кхин а Ростовн областан къилба-малхбузен дакъа, Кхарачой-Чергазийчоьнан, ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан, Къилбаседа ХӀирийчоьнан, ГӀалгӀайчоьнан, Нохчийчоьнан, ДегӀастанан къилбаседа аренан кӀошташ.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Хаин В. Е.* Новые данные по геологии Предкавказья и их значение для геологии Кавказа // Доклады АН СССР. — 1953. — Т. 90, вып. 2. — С. 132-133.
2. 1 2  *Гвоздецкий Н. А.* Кавказ. — М.: Гос. изд-во географической лит-ры, 1963. — 260 с.
3. 1 2  *Шифферс Е. В.* Растительность Северного Кавказа и его природные кормовые угодья. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1953. — 399 с.