**Симсим**, йа **Симсара** — таханлерачу денна билгалбаккхаза Къилбаседа Кавказера историн мохк, я пачхьалкх. Хьахийна шина тептарехь — Низам ад-Дин Шами («Зафар-наме», XV **бӀешо** долалуш) терахьашкахь а, Шараф ад-Дин Йазди («Зафар-наме», XV бӀешо юккъахь) терахьашкахь. Хьахдар дозу XIV бӀешо чекхдолуш Тимар аьттонца Дешийн Орда кхарстарх. Таханлера цхьа могӀа талламхоша Симсим юккъерабӀешерийн нах къаьмнийн пачхьалкх лору.

Тептаршкахь хьахадар
--------------------

Хьажа иштта: Зафар-наме (Язди)
XIV бӀешо чекхдолуш Тимаран эскар тӀаьххьара кхаьрстира Дешийн Ордан хан Тохтамыш волчу. Дуккха латтанаш а, халкъаш а доцуш, оцу кхарстарехь Юккъера Азера эмиро схьабаьккхира Къилбаседа Кавказан мохк а. «Зафар-намес» дийцарехь, оцу махкахь хиллачу рогӀерачу толамал тӀехьа, Тимар (мадарра *Сахибкиран*) «масех дийнахь лаьттира *Бештагехь*, сакъоьруш». Цул тӀехьа иза болар сихдина *Симсимехьа* вахара, «дика дӀакхечира цига, охьатаӀийра цигара къам». *Симсиман* куьйгалхошна юкъахь вуьйцу *Гаюр-хан* (*Гайур-хан*) а, цуьнан кӀант *Мухьаммад* а. ТӀеххьарниг, Тимар тӀелетачу хенахь, «куьйга кӀел вахана, шен нахаца гӀуллакхе веана, гайтира лайн уосалла». Амма, *Мухьаммада* нахах цхьа дакъа деда дӀалечкъира кхача халадолчу лаьмнашкахь. «Зафар-наме» авторо дуьцу, меттигера лаьмнийн локхалла «хьекъало а ца лоцу», амма Тимар тӀехьавелира бевддачу Симсиман бахархошна, уьш шен муьтӀахь бира. Кхузахь Шараф ад-Дин Йаздис шен терахьехь хьехайо Тимарас дӀалаьцна йолу цхьа лаьмнашкара чӀагӀонаш.

«Зафар-наме» текстехь Тимара Симсимехь шиъ де даьккхира. Иза оьгӀазе вара бахархошна, дукхахберш царех байира, йохийра меттигера «килсанаш а, цӀувш а, жӀараш ягийра». Цул тӀехьа толамхо *Авахар* ломехьа вахара, «бохийра цигара мохк, баьккхира дукха бахам». Кхин дӀа Тимаран эскаран маршрут билгала ца баьккхина, ткъа терахьан текстехь: «цигара [*Авахар* ломера] юхавирзина вахара *Бешкенте*».

Историн Ӏилманан доктар волчу А. Ахмедовс «Зафар-наме» ша гочдар дуьйцуш *Симсимах* олу «Кавказера мохк». Иштта кхета деза, Кавказера топонимаш юккъерабӀешерийн литературин кхолламашкахь билгал ца яхара географин объекташ, ткъа цхьа когахоттаза йолу политикин кхолладалар гайтора, шен цӀе оцу хенахь куьгаллехь волчу стега цӀарах туьллура.

Нохчийн гипотеза
----------------

Цхьаболу таханлера талламхошан-кавказйовзархошан гипотезо доьзча, Симсим яра хьалхарафеодальни нохчийн пачхьалкх. Оцу гипотезо ХIV бӀешарахь монголийн тӀелатарах тоделла нахийн къаьмнаш, Къилбаседа Кавказан акъарийн махкашкахь пачхьалкх коьллина хила тардолийта. Гипотезан агӀончаша дийцарехь, Симсиман дозанаш таханлера Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а латтанаш тӀехь хилла, ткъа хила могийта кхин дӀа — хӀинца нахийн махкан уллора къилбаседакавказан республикийн кхечу латташ тӀехь. Симсим халлакйина Тимаран эскарша. Оцу муьрехь кхоллаелла хилатарло нахийн йукъара тайпан структура. Акъарийн латташ тӀиера аратеттина нахаш XVI—XVIII бӀешерашкахь бехира лаьмнашкахь, тайпанашка, тукхмашка бекъалуш.

Билгалдахарш
------------

Комменташ

1. ↑  Бештаг — древнее название Пятигорья, вероятно связано с горой Бештау (Зафар-наме, 2008, с. 420 (комм. 889)).
2. ↑  Не установленный ороним, сторонники «нахской теории» связывают её с обществом Аух.
3. ↑  Не установленный топоним (Зафар-наме, 2008, с. 420).
4. ↑  Дукхах долу къилбаседакавказан къаьмнаш лелайора хала а, я даиман цхьанакепара а йоцу шайна йукъара социальни а, тӀеман йукъараллин а кепийн лелош йолу цӀерийн система. Масала, нахийн къаьмнийн яра оцу йукъараллийн дийнна иерархин система. Уьш яра тайп-тайпана статус а, барам а болу тобанех лаьтташ — *тукхумаш/шахьараш, тайпанаш, гаранаш, некъи, цӀа, доьзалаш* кхин а. Оцу кхеташонийн яккхийра кепийн а яцара къилбаседакавказан йукъара цӀе, ткъа кавказ1аморехь аттоллин *маьрша йукъараллаш* боху термин леладо я доцца *йукъараллаш* олу.

Хьосташ

1. ↑  Зафар-наме, 2008, с. 203 (лист 173б)..
2. ↑  Зафар-наме, 2008, с. 203 (лист 174а), 449, 452.
3. ↑  Зафар-наме, 2008, с. 203 (лист 174а)..
4. ↑  Зафар-наме, 2008, с. 468.
5. ↑  Зафар-наме, 2008, с. 421.