recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Кхуза хьажош ду дехар «Хьаса». ХӀокху темин оьшу ша агӀо.
Кхуза хьажош ду дехар «ГӀан дечиг». ХӀокху темин оьшу ша агӀо.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа ГӀа (маьӀнаш).
ГӀа
Гуьйренан гӀаш
**ГӀа** (*дукх.* **гӀаш**; лат. *folium*, желт. φύλλον) — ботаникехь  ораматан арахьара меже, коьрта функцеш ю фотосинтез, газхийцар, транспираци. Оцу Ӏалашонна гӀан, дукхах дерг, экъан структура ю. Цуо хлоропласташна чохь йолу леррина пигмент [[хлорофилл] ] ло клеткашна, ткъа цуо мелхан серло кхачайо. ГӀа кхин а садаӀаран а, Ӏаьнаре дерзаран а, гуттацин а (хин тӀадамаш дийлар) ораматан меже ю. ГӀашка шайна чохь хи а, даар а сацало, ткъа цхьацца ораматийн кхин функцеш а кхочуш йо.

ГӀан анатоми
------------

ГӀан экъан хӀоттам. Гайтина лакхара а, лахара а эпидермалан чкъоьрнашна йукъара палисадан (лакхахь, луьстта кепатоьхна клеткаш) а, кӀожаман (лахахь, лилха лаьтта клеткаш) а мезофиллан дакъош
Дукхахдерг, гӀа лаьтта тӀаьхьарчу дакъойх:

* **Эпиде́рмис** — Ӏаламан гӀочу Ӏаткъамах а, хи сов Ӏанаре дерзарх а ларде клеткийн пардо. Дукха хьолахь гӀан эпидермисан тӀехула диллина лардаран балоз кепара чкъор (кутикула).
* **Мезофи́лл**, я **паренхи́ма**, — чоьхьара, коьрта функци фотосинтез йолу хлорофилл доккху дакъа.
* **Хьасанийн маша**, чухула хи а, дашийна туьханаш а, шекарш а, механикин элементаш лела курсашца кхоьллина йолу (чухула лела), пхенех а, цацакепарчу трубканех а лаьтта меже.
* **Хиеронаш** — гӀан бухахь лаьттачу клеткийн леррина комплексаш; царна чухула сов хи Ӏаьнаре а долу (транспираци), газ а хуьйцу.
**Мавлид (Мовлид, Мовлади) Алероевич Висаитов** (1913 шеран 13 май, Лаха Невре — 1986 шеран 23 май, Соьлжа-ГӀала) — 28 гвардейски дошлойн полкан командир (6 гвардейски дошлойн дивизи, 2 Белоруссин фронт), гвардин подполковник, Советски Союзан Турпал.

ТӀеман хенахь деккхина сурт

Биографи
--------

Вина Лаха Нёврехь (Терк-Йистан кӀошт, Нохчийн Республика) ахархойн хӀусамехь. 1942 шо дуьйна КПСС декъашхо. 1932 шарахь чекхйаьккхира кооперативни техникум. Цо туькан куьйгалхо болх бира.

1932 шо дуьйна иза ЦӀен эскирахь вара. 1935 шарахь цо чекхйаьккхира Орджоникидзен гӀашлойн школа, 1941 шарахь — комсоставан кхачаме далоран дошлойн курсаш.

ТӀом дӀаболабелча дуьйна капитан Висаитов вара фронтехь. Шен майралла цо тӀом дӀа ма болабелла гайтира. Кирданашкахь (Малхбузен Украина) волучу хенахь 1941 шеран 18 — 22 июлехь цуьнан эскадронан омра деара мостагӀин тӀелата аьлла. Висаитовс ша айбира эскадрон, мостагӀчун тӀемалойн ха хӀаллакдира а, мостагӀ волчу чувахара а. Цул тӀаьхьа дехкинча деношкахь эскадронас кхуза йухатуьхуьра тӀелетта немцой. Висаитован чов йинера. Оцу деношкахь бина тӀеман цунна йелира ЦӀен тӀеман байракхан орден.

Висаитовс куьгалло деш йолу 28 гвардин дошлойн полк 1945 шеран 27 апрелехь танкан а, артиллерин а полкашца цхьана Шведт гӀала йолчехь мостагӀас яш йолу дуьхьало эшайина схьайаьккхира Хаммельпринг цӀе йолу нах беха меттиг а, Райнсберг цӀе йолу гӀала а. 1945 шеран 2 майхь полк тӀекхечира Эльбан хийисте. Виттенберг гӀалин къилбаседехьа цунна дуьхьулкхитира ингалсан а, америкин а эскир. ТӀеман тӀаьххьара деношкахь цуьнан полкас тӀом беш 160—170 км некъ бира, мостагӀчун 2 полк хӀаллакйира, 50 нах беха меттиг схьайаьккхира, дукха салтий а, цера техника а хӀаллакйира, концлагерашкара 3000 советан гражданин а, 500 тӀеманвисар а паргӀатвеккхира.

1945 шеран июнехь Советски Союзан Турпалан цӀе йаларан хьалхатеттира иза, амма цунна йелира Ленинан орден.

1946 шо дуьйна подполковник Висаитов запасехь вара. Иза вара Соьлжа-ГӀалахь Ӏаш. Иза велира 1986 шерана 23 майхь. ДӀавоьллира Лаха Нёврехь. ВеллачултӀехь, 1990 шеран 5 майхь цунна йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

СовгӀаташ
---------

### Орденаш

* 2 Ленинан орден;
* ЦӀен Байракхан орден;
* Суворован 3 даржан орден;
* ЦӀен Седан орден;
* Силаллийн Легионан орден;

### Мидалш

* ТӀеман кхиамашна;
* Сталинград ларйаран;
* Германи эшайаран мидал;

кхиераш а.

Виццавар
--------

  

Цуьнан цӀе тиллина Соьлжа-ГӀалахь болу ураман. 2010 шеран 8 майхь «Силаллийн аллей» цӀе йолу мемориалан комплексехь хьайиллина цуьнан памятник а, мемориалан у а, барельеф а.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Общедоступный электронный банк документов «Подвиг Народа в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (хьажа гӀуллакхан агӀо 13)
2. ↑   (хьажа гӀуллакхан агӀонаш 1 а, 15 а)

Хьажоргаш
---------

 Висаитов, Мавлид Алероевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

* «Кавалерист, легионер, герой»(ТӀе цакхочу хьажорг)
* Герой — Судьба Мавлида Висаитова Архивйина 2014-03-22 — Wayback Machine
* «Всадник чести. Комполка Висатов» — Документальный фильм на YouTube
* Судьба Мавлида Висаитова
**СадеӀар** (латинан маттахь *respiratio*) — дийнатийн а, ораматийн а, дукхачу микроорганизмийн а диссимиляцин коьрта кеп ю. СадеӀар — чохь са долу организмийн метаболизм (хӀумаллийн а, энергин а хийцам) нийса дӀаэхар латтош йолу физиологин процесс ю. Иштта садеӀаро латтайо гомеостаз. СадоьӀучу хенахь организман хьоле химин энерги йолу хӀуманаш къен энерги йолу тӀаьххьарчу сурсатийн *(кӀорненан (углеродан) диоксидан а, хина а)* кепе телха.

Адаман диафрагмалан (чоьнан) садеӀаран тайпа
**Арахьара садеӀар** — организман а, Ӏаламан а юкъахь болу газхийцам бу. Газхийцам- муьсталг дӀахьулдаран а, кӀорамусталлин (углекислотин) газ а дӀакъастаран а процесс ю. Иштта цунна юкъадогӀу са доьӀу турбанаш *(екъа къамкъаргаца садоьӀуш йолчу сагалматийн)* я цӀий леларан система чухула и газаш лелар.

Клеткин садеӀаран юкъайогӀуш ю клеткийн мембранаш чухула белокаш лелош йолу биохимин процессаш; иштта кхачан химин ницкъ (энерги) хуьйцуш митохондрийн талхар (окислени) а ду цунна юкъадогӀуш.

СадеӀаран параметраш толлу прибораш
-----------------------------------

* Капнограф
* Пневмограф
* Спирограф
* Спирометр — пехийн дахаран чухоам толлу прибор
**Абемама** (инг. *Abemama Atoll*) — Республика Кирибатин йукъара Гилбертан архипелаган атолл. Девза дукхах дерг, кхузахь 1892 шеран 27 майхь *«Роялист»* кеман капитана Дэвиса *«Гилбертан гӀайренашна тӀехула Британин протекторатан деклараци»* хӀоттаяр бахьнехь. Йоцучу хенахь кхузахь вехира иштта йаздархо Стивенсон Роберт Льюис.

Географи
--------

Атолл Абемама лаьтта Гилберта гӀайренашна юккъерачу декъехь. Гуонаха Тийна Ӏапказан хиш ду. 25 км къилба-малхбузехьа лаьтта Аранука гӀайре, 43 км къилба-малхбузехьа — Куриа. Гергара материк, Австрали, лаьтта 3500 км генахь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Abemama (ингалс.).  oceandots.com. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2010 шеран 23 декабрехь. Теллина 28 августа 2009.
2. ↑  Islands of Kiribati. Abemama (ингалс.).  UN SYSTEM-WIDE EARTHWATCH Web Site. Island Directory. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 17 февралехь. Теллина 28 августа 2009.
| КалабриCalabria |
| --- |
|  |
| Зона: | Къилба Итали |
| Коьрта гӀала: | Катандзаро |
| Майда: | 15 082 км² |
| Бахархой: | 2 009 506 стаг |
| Луьсталла: | 132 стаг/км² |
| Провинцеш: | Катандзаро, Козенца, Кротоне, Реджо-Калабри, Вибо-Валенти |
| Коммунаш: | 409 |
| Корта: | Джузеппе Скопеллити  (2010) |
|  |
| Официалан сайт |

**Кала́бри** (итал. Calabria, сиц. Calabbria, Calavria, лат. *Brut(t)ium, Calabria*) — Италин административан регион. Цунна провенцеш, Реджо-Калабрия, Козенца а, Катандзаро а, Кротоне а, Вибо Валенти а.

Калабрин коьрта гӀала — Катандзаро, ишта иза йу Калабри олучу провинцин центр.

Бахархойн дукхалла — 2 050 478 адам.(2000).

Билгалдахарш
------------
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Байракх (маьӀнаш).
Пачхьалкхаш байракхашца билгалйина дуьнена карта. 2015 шо
Данин байракх — хӀинца а йолуш йолу уггаре шира байракх, йукхайаьккхина XIII бӀешарахь
Парламентан байракхаш, Канберра (Австрали)
**Байракх** — кӀади нийса геометрин (дуккхачу хьолехь нийса сенаш долуш) формаш, леррина тайп-тайпа беснаш долуш.

Пачхьалкхан байракх йу пачхьалкхийн символехь цхьаъ. Пачхьалкхан байракхал совнах, дуккха йолу пачхьалкхийн йу тӀеман-хӀордан а, махлелоран (коммерцийн) а байракхаш[⇨]. 

  

Хаьлжаг хьахор

> 
>  
> Шайн-шайн цIа дIасабовда ца кхиийна генарчу меттигашкара иттех обарг, Гунибера бахархой, шайн инарлашна карабаха ца баьхьа бевдда сехьабевллачу оьрсийн ши бIе салтий а – уьш бен бацара чIагIо ларъярхой. ТIаьххьара йисинчу кхаа йоккхачу тоьпашна тIехь урхалла деш вара Исмил. Некъаш дIакъевлинчу саьлнийн дуьххьарлерчу могIанехь вара наиб Закари, Хосро –шолгIачохь, Афилон – кхоалгIачохь. Имаман кIентий ГIеза-Махьмий, Мохьмад-Шепий массанхьа а лиэташ вара. Имаман стиглан басахь йолу хаьлжаг айбина лелара, доIа санна, массарна а вевзашволу къоьжа БойсагIар.
> 
> 
> — Кавказан повесть (ТIахье. Юьхь еша 2012-чу шеран № 6-12, 2013-чу шеран №1 журналашкахь) 9-гIа корта

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Вьюненко Н. П.* Флаг военно-морской // Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1978. — Т. 28 (Франкфурт — Чага).
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Борзанан оьмар (маьӀнаш).

|  |
| --- |
| Викихаамашкахь элемент йац |

Кеп:Борзанан оьмар
**Борзанан оьмар** — адаман историн къастош болу археологин хаамийн мур (в. э. XXXV / XXXIII — XIII / XI бӀ. хь.), коьрта роль лелайо борзанан хӀумнаш, иза доьзна металлаш тодарца доьзна, масала, йоьза а, гӀели а, иза доккхура маьӀданаш долчуьра, йуха царех борза дора. Борзанан оьмар шолгӀа дакъа ду, хьалхара металлан муьран тӀаьхьара дакъа, цуо хийцина йоьза оьмар а, цулла хьалхара аьчкан оьмар а. Хронологин гуранаш борзанан оьмаран тайп-тайпана оьздангаллин тайп-тайпана ду.

       Таллархой/лахьорхой
      Даьхнийлелорхой-кхерстарш
      Атта латталелоран йукъараллаш
      Чолхе латталелоран йукъараллаш/Тхьамдалла
      Хьалхара цивилизацеш
      йеса зонаш
\* Ровзанан доза — борзанан оьмар вайн эрал 2000 ш. хьалха

Йукъара муьраш бар
------------------

Къастайо хьалхара, йуккъера, тӀаьхьара муьраш борзанан оьмаран. Йуьхьанцв борзанан оьмаран металца йолу оьздангалин зоно дӀалоцура 8—10 млн км² гергга, ткъа цуьнан чаккхенгахь цуьнан майда тӀекхийтира 40—43 млн км² кхаччалц. Борзанан оьмаран йохаллехь кхуьура уьш хийца цхьа могӀа металлургин провинцеш.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Ловзар.
**Ловзар** («ловзаран гӀуллакх», стеган ловзаран оьздангалла, адаман жигаралл, дахаран некъ, Ӏидан-ловзаран йукъараллин оьздангалла санна йу) — тайп-тайпана тӀегӀанехь стага кхетадо жигараллин субъект санна, исбаьхьалла, кхолламалла (дерриг кхиар цхьанне) йа адамаша а, дийнаташа а дахаран кхерам боцучу хенахь инстинктехь Ӏеманиг кхачаран а, кхиаран а хьесап. Цуо Ӏедал ду йухадеш,чӀагйеш-тойеш а, шарйеш дахаран оьшу рефлексаш, жигараллин кепаш, шена тӀаьхьа вуьгуш ловзаран гӀуллакхийн актор, цунна йуккъе йогӀу Ӏаламера кепаш ловзаран низаман, караэцар а, ша гучуйаккхар а ловзаран жигаралла, иштта лерина дина этнопедагогикера а, психологин-педагогин практикашкара ловзарш, тӀеман гӀуллакхехь а, урхаллехь а, психотерапехь (ловзарантерапийн практикаш, психотехникийн ловзар, кин дӀа а), хин долчун проект хӀоттош — субъектан-ориентиран практикаш кхиаран Стеган а, йукъараллин а.

1. 1 2  *Lee Alan Dugatkin, Sarina Rodrigues* Games Animals Play (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  Greater Good Science Center (2008, 1 март).
2. ↑  *Эльконин Д.* Психология игры. — М.: Гуманитарный издательский центр ВЛАДОС; Издание 2-е, 1999. — ISBN 5-691-00256-2. (Архивйина 2021 шеран 17 майхь).
**Азербайджанан техникин университет** (азерб. Azərbaycan Texniki Universiteti) — Азербайджанехь лакхара техникин пачхьалкхан дешаран меттиг.

Университет болх беш ю 1950 шарахь дуьйна, ткъа хӀинца ю мехкан уггаре коьртачу лакхарчу дешаран меттигех цхьаъ.

Истори
------

1920 шеран 14 ноябрехь советийн правительство сацам бира, хьалха хилла техникин ишкол «Бакохан политехникум» дакъовлар ю, хуьйцур ю Бакохан политехникин институтца. Керлачу ишколехь коьрта тидам тӀебохуьйтура инженераш кечбарна, масала, йуьртан бахаман, гражданийн гӀишлошъяран, электромеханикин, экономикин, мехкдаьттин. 1923 шарахь ишколо цӀе хийцира Азербайджанан политехникин институт аьлла. 1929 шеран мартехь Азербайджанан Коммунистийн партис сацам бира, ишкол йоькъур ю кхаа вовшех йозуш йоцучу ишколаца, цара Ӏамор ду йуьртан бахамах, экономикех, мехкдаьттах лаьцна дерг.

Амма мехкдаьттал арахьара кхечу областашкахь инженераш иэшарна шоръян йийзира ишколан дешаран план, ишколо 1934 шарахь юха а хийцира цӀе, хӀинца цунах хилира Азербайджанан промышленностан институт (АзПИ), иза гражданийн гӀишлошъярца цхьаьнатоьхна йолун дела. Дуьненан шолгӀачу тӀамо ясакх йиллинера Советийн Союзан, амма АзПИ санна ишколаш йиллина хила гӀертара.
**Кузнецова Мария Степановна**, маре йахале — **Иванова** (1910 шеран 5 январь— 1986 шеран 12 ноябрь) — советийн йуьртан бахаман хьалхелелорхо, ССРС Советийн бахаман министраллин Саратовн областан, Аткарскан кӀоштан хӀулелон «Елизаветинский» совхозан звеньевая, Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо (1948).

Биографи
--------

Йина оьрсийн ахархойн доьзалехь. 11 шо долуш да-нана делла буо йисира, кхиош йара девашас. Ишколехь дешна йацара, грамота ледара йолуш йара.

Къахьега йолайелира 15 шо долуш. 1929 шарахь "Елизаветинский" колхозан йукъайахара, 1941 шарахь цунах совхоз йира изза цӀе йолуш. Болх бан йолайелира могӀара колхозхочуьнна тӀиера, тӀаьхьа хилира арелелоран бригадан зӀенхо, кхиадора кӀа. 1947 шарахь цуьнан зӀено кхиийра лакхара буьртиган ялта. 9,97 гектар майдан декъан тӀиера гулдира 31,08 центнер хӀора гектаран тӀиера "Саратовская 29" цӀе йолу сорт кӀа.

ССРС Лакхара Советан Президиуман 1948 шеран 26 февралан омарца, совхозо 1947 шарахь пачхьалкхан йуьртан бахаман сурсаташ дӀадаларан план кхочушйеш, лакхара кӀен ялта кхиорна а, 1948 шеран бӀаьста дӀаден буьртиган культурийн хӀу латторна а Кузнецова Мария Степановнин йелира сийлахь цӀе Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо Ленинан орден а, ««Марс а, жӀов а» мидал» а луш.

Лакхара совгӀаташ дӀаделира даздаран гуламехь Саратовхь 1948 шеран 17 майхь.

1959 шарахь доьзал бахьнехь кхелхира гуттаренна йаха Саратов гӀала. 1960 шарахь балха йахара гӀишлошйаран кхолламе пхьегӀаш йуьлург, йуьург йийриг, кухнера белхахо. 1963 шеран мартехь дуьйна – "Саратовтехснабнефть" конторан белхахо. 1967 шарахь садаӀа хьакъдолуш пенсе йахара.

Елла 1986 шеран 12 ноябрехь. ДӀайоьллина Саратов гӀалан Елшански кешашкахь.

СовгӀаташ
---------

* Дешин седа «Марс а, жӀов а» (03.04.1948)
* Ленинан орден (03.04.1948)
* кхин мидалш.

Иэс
---

* Елизаветино эвлара Турпалхойн аллей тӀехь Социалистийн Къинхьегаман Турпалхочун Кузнецова Мария Степановнин сий деш хӀоттийна мемориалан у.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Ветеран вернул забытое имя Героя Труда (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  atkarskgazeta.ru. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2019 шеран 31 майхь. Теллина 2019 шеран 31 майхь.
2. ↑  ТРУДОВАЯ СЛАВА. Агропромышленный комплекс - Кузнецова Мария Степановна (5.01.1910-12.11.1986).  trud-slava.ru. Теллина 2019 шеран 31 майхь.
3. ↑  Мемориальные доски в честь Героев Социалистического труда Марии КУЗНЕЦОВОЙ и Валентина НИКИТИНА торжественно открыли на Аллее Героев. - 4 Мая 2016 - МОУ-СОШ с. Елизаветино Аткарский район Саратовская обл..  mvpkkaskad.at.ua. Теллина 2019 шеран 31 майхь.

Хьажоргаш
---------

 Кузнецова, Мария Степановна.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
**Ӏабдул-МуттӀалиб ибн ХӀашим** (Ӏаьр. عبد المطلب بن هاشم‎‎) — къурайшин тайпанан куьйгалхо ву. Аль-Хьарисатан а, Абу ТӀалибан а, ӀабдуллахӀан а да ву, Мухьаммад пайхамаран ﷺ деда а ву.

Биографи
--------

ХӀашиман а, Сальман а кӀант вара, Сальмас цунна «Шайбат» аьлла, цӀе тиллира. Цхьана дийнахь ХӀашиман ваша МуттӀалиб Ясрибе веанера. МуттӀалибан лаьара шеца Шайбат Макки гӀала вига. ХӀашимас бакъо а йелла, шеца Шайбат вигира цо. Маккахь болчарна иза цуьнан лай ву моьттара, цундела цара «Ӏабдул-МуттӀалиб» аьлла цӀе тиллира цунна. Оцу цӀенан маьӀна «МуттӀалибан лай» бохург ду.

Мухьаммадан нана Аминат дӀакхелхира, Ӏабдул-МуттӀалиба дола дан схьаэцна шен кӀентан кӀант Мухьаммад, ши шо даьлча иза дӀакхелхира, тӀаккха иза кхаба схьаийцира Абу ТӀелипа.

Доьзал
------

| КӀентий | ЙоӀарий | Зударий |
| --- | --- | --- |
| Хьарисат | Умм Хьаким | Сафият |
| Ӏабд Манап/Абу ТӀелип | Ӏаттикат | Натилат |
| Зурар | Баррат | ПетӀимат |
| Зубайр | Умаймат | ХӀалат |
| Ӏабдул Ӏузза/Абу ЛахӀаб | Арва | Лубна |
| МусӀаб | Сафият | МуманнаӀат |
| Макъвам |
| Къосам |
| МугӀират |
| ӀабдуллахӀ |
| Ӏаббас |
| Хьамзат |

Билгалдахарш
------------
**Хьа́йба**  (лат. *Cydōnia*) — Ровзананаш (*Rosaceae*) доьзалера дечиган ораматийн цхьаьнакепара тайп. Оцу тайпанан ша бен йоцу векал йу иза.

Распространение
---------------

Орамат ю уггаре ширачех стоьмийн культура, адаман йевза 4000 сов шо ду. Хьайбан даймохк лору Кавказ, цигара иза Жимачу Ази кхаьчна, тӀаккха Ширачу Желтойчоь а, Руме а.
Ӏаламехь ареало дӀалоцу Кавказ, Чоьхьара Кавказ, Йуккъера Ази: , Туркмени (Копетдаг). Шуьйра йаьржина, йола а йоьлла дерриг Лаьттайуккъера хӀордан гуонаха, Азера барамера кӀошташкахь, къилба а, йуккъера а Европин кӀошташкахь. Лелайо Европин дукха кӀошташкахь (Шотландера Норвеги кхаччалц, 63°50’ къс. ш.), Къилбаседа а, Къилба а Африкехь, Къилбаседа а, Къилба а Америкехь, Австралехь а, Океанехь.

|  |
| --- |
|  |

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Harch́ar baq́h́a aǵor: ga du ǵaşcani; zezag; stemaş; haza guş h́aybnaşca |

Билгалдахарш
------------

1. ↑  По данным сайта GRIN (см. карточку растения).
2. ↑  Атлас лекарственных растений СССР / Гл. ред. акад. Н. В. Цицин. — М.: Медгиз, 1962. — С. 11. — 702 с.
**Ӏожалла** йа**далар**- организман дерриг биологин а, физиологин а процессийн сацар.

Медицинехь Ӏожалла Ӏамош танатологи цӀе йолу Ӏилма ду. Ӏаламехь беллачерийн декъий талха а долало. Ӏожалла- ца хила йиш йоцуш а, универсалан процесс йу, хӀунда аьлча, тӀаьххьарчу хьесапехь муьлхха а чохь садолу хӀума лийра йу. Дийначу организман кхалхарх Ӏожалла олу. Ткъа дийначу организман къаьстина компонентийн (клеткийн а, чкъуран а) дӀаяларан процессах некроз олу.

Чохь садолу санна лоруш йоцу хӀума, масала вирус, куьйгаца хӀаллак яло, амма иза кхелхина лоруш ца хуьлу.

XXӀ-чу бӀешарахь хӀора дийнахь 150000 (бӀе шовзткъе итт эзар) стаг кхелха. 

Дукхачу културашкахь а, динашкахь а теша эхартан дахар хиларах. Иштта динашкахь дуьйцу, веллачул тӀахьа, дуьненахь лелийначух стагера жоп доьхур ду, диканаш алсам хилахь а, стага ялсамане кхочур ву, цигахь цуьнан ирсе а, гӀайгӀа йоцу дахар хир ду,  ткъа къинош дерг жоьжахате чу гӀур ву, цу чохь цо цӀеран Ӏазап токхур ду.

Адамаш даларан бахьанаш
-----------------------

Дерригдуьненан могушалла Ӏалашйаран организацино хаам барца, 2016-чу шарахь дуьненчохь 56,9 миллион стаг велла.

Царна йукъахь ворхӀ цамгаро 54 % адамийн дахар хадийна:

* деган ишемин цамгар а, инсульт а —15,2 млн стаг;
* дӀа ца йолу обструктиван пехийн цамгар 3 млн стаг ;
* пехийн цӀе ца йоккхург а, къамкъарган цӀе ца йоккхург а, йекъа къамкъаргашна цӀе ца йоккхург а 1,7 млн стаг;
* диабет 1,6 млн стаг;
* некъахьовзамаш 1,4 млн;
* чохьлазар 1,4 млн
* некхан цамгар  1,3 миллион стаг.

ХӀора шарахь дуьнентӀехь тонкано бархӀ миллион стаг воь. ШозлагӀачу тонкин кӀуьро Ӏаткъам барца цхьа миллион стаг ле.

Билгалдахарш
------------
**Нохчийн Республикин шатлакхан илли** — эшаран музыкальни произведени йу, Нохчийчоьнан цхьа билгало йу, нийсса байракхца а, гербаца а.

Иза тӀелаьцна НР Законца, 28 июлехь 2010 шеран. Дешнийн автор ву вайн паччахь Ахьмад-Хьаьжи Кадыров. Эшаран композитор ву Ӏумар Бексултанов.

Шатлакхан Иллин текст:
----------------------

Харцоно цӏе тесна хийла хьо ягарх,
Нохчийчоь ца йоьжна, гӏаьттина яха
Кавказан ткъес хилла, маршонан ага,
Хьан лаьттан сий дина яхь йолчу наха.
Барт болу хьан къаьмнаш — мах боцу беркат!
Хьо йоцург, Нана йац, нохчийн халкъ хьаста.
Тхан дахар, тхан дерзар Даймехкан кхерчахь,
Декъалдар доьхуш ду, Далла беш хастам.
Башламан баххьашка дайн синош дуьссу.
Органа тулгӏено ненан мотт буьйцу.
Исбаьхьа совг1ат хьо, азаллехь делла!
Шатлакхан илли ду тхуна ницкъ белларг!
Къинхьегам, хьан хьуьнарш хазделла шайна,
Хьалкъаца лерам бар кхаъ хуьлда хьуна.
Машаран гӏаролехь ирсан некъ тайна,
Сий долуш Нохчийчоь ехийла тхуна!

| Нохчийн Республика |
| --- |
| Нохчийн Республикин хӀост | 
**Коьрта гӀала**: **Соьлжа-ГӀала** 
**ГӀаланаш**: Устрада-ГӀала | Гуьмсе | Курчалой | Хьалха-Марта | Шела

---

**Махкан-екъаялар**:
**КӀошташ**: ТӀехьа-Мартанан | 
Веданан |
Галайн-ЧӀожан |
Соьлжа-ГӀалин |
Гуьмсан |
Итон-Кхаьллан |
Курчалойн |
Теркан |
Невран |
Нажи-Йуьртан |
Соьлжан |
Хьалха-Мартанан |
ЧӀебарлойн |
Шелан |
Шаройн |
Шуьйтан |
Шелковскан

---

**АгӀонаш**:
ХӀост | Шатлакхан Илли | Истори | Бахархой | Махкан-йекъайалар | Байракх
 | Нохчийн Республика байракх |
**Струки** — Белоруссин Гомелан областан Буда-Кошелёван кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Липиничскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Буда-Кошелёван кӀошт


  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**ЖагӀа** — семса яккхийра кегъелла (псефитан) охьахиина ломан порода, гоьрга тӀулгех хилла породаш (наггахь хуьлу 1-10 мм барамера кегъелла минералаш), кхоллало чӀогӀа ломан породаш Ӏаламо йохорца.

Шен барамашца йекъало: йоккха (5-10 мм), юккъера (2,5-5 мм), кегийра (1-2,5 мм). ЖагӀан кегдаршна йукъахь кегийра кегдаран материал (гӀум) хила тарло.

ЖагӀан генетикан тайпанаш: *ломан* (боьран), *эркан*, *хӀордан*, *Ӏоман*, *шен*.

Ломан жагӀа шога хуьлу, цуьнца ийна гӀум, сацкъар-латта, органикан хӀуманаш хуьлу. Эркан а, хӀордан а жагӀа ломанчул цӀена хуьлу, амма цуьнан буьртигаш шера хуьлу, цуьнан бетонера цементан-гӀамаран берамца тасадалар гӀийло хуьлу.

Ткъа архитектурин-гӀишлошъяран терминийн дошамца, жагӀа — Ӏаламан я куьйга йина материал ю, цуьнца гоьрга буьртигаш хила беза 5-70 мм барамца, шера а хила беза; гоьрга ломан породийн кегдарш хила деза 1 — 2 тӀиера 10 — 20 мм кхаччалц, наггахь — 50 мм кхаччалц а.

Хьажа иштта
-----------

* Сицкъар (заьнгала)
* ЖагӀан тӀо
* Керамзитан жагӀа

* ЖагӀа (уггаре йоккханиг 4 см гергга)ЖагӀа (уггаре йоккханиг 4 см гергга)
* 5 - 15 миллиметр буьртагийн жагӀа.5 - 15 миллиметр буьртагийн жагӀа.
* ЖагӀа бассорЖагӀа бассор

Хьажоргаш
---------

Викидошаман логотипВикидошаман логотип Викидошам чохь бу йаззам **«жагӀа»**
* Гравий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.

Кегйелла ломан породаш

| Породийн тоба | Кеггарийн барам | Цемент хиланза | Цемент хилла
  |
| --- | --- | --- | --- |
| Горгйелла | Горгйаланза | Горгйелла | Горгйаланза
  |
| Шога кегйелла породаш (псефиташ) | 10 — 1 м | Окъаман тархаш | Окъамаш | — | —
  |
| 1 м — 10 см | Тархаш | Каггар (блокаш) | Тархийн конгломерат | Каггаран (блокан) брекчи
  |
| 10 — 1 см | Сицкъар | ТӀо | Сицкъаран конгломераташ | ТӀон брекчеш |
| 1 см — 2 мм | ЖагӀа | Дресва | Гравелиташ | Дресвяникаш |
| ГӀамаран породаш (псаммиташ) | 2 — 0,05 мм | ГӀамарш | ГӀамара тӀулгаш |
| Ченала породаш (алевриташ) | 0,05 — 0,005 мм | Алевриташ | Алевролиташ |
| Саз-лаьттан породаш (пелиташ) | < 0,005 мм | Сацкъарш, Саз-латташ | Саз-латташ, аргиллиташ |
KFC предприятешна бойкоте кхойкху нах, Мичиган, 2007 шо.
**Бойкот** (инг. *boycott*) — политикин а, экономикин а къовсаман кеп, ерриг я цхьаьна декъехь цхьаьна стагаца, кхолларца, предприятица, масала, балха ца боьдуш, оцу предприятин сурсаташ ца оьцуш, кхин а йукъаметтигаш дӀахадаяр.

ВКЪКХ уставаца дуьненайукъара йукъаметтигашкахь — машар латторан цхьа нуьцкъала гӀуллакх ду (тӀеман ницкъаш а ца лелош). Пачхьалкхан Ӏалашо ю цхьаьна я масех пачхьалкхаца йукъаметтигаш ца лело. Бойкот ала мегар ду цхьаьнца цхьаьна хӀуманна реза ца хиларна муьлхха а йукъаметтигаш сацорех. Дош даьлла ингалсан урхалчин Бойкот Чарльзан фамилех, цунна дуьхьала 1880 шарахь ирландин арендаторша и болх бира.

ГӀараевлла бойкоташ
-------------------

Дуьххьарчарех гӀараяьлла цхьа бойкот хилла «бойкот» дош йукъа а далале, йина XVIII бӀешарахь Ингалсахь аболиционистийн боламо. Боламан декъашхой шекаран эрзах даьккхина шекар а, лайш бацийна дина кхин сурсаташ а даа дуьхьала бевлира, тӀаьххьара тешийра лондонан серлонан доккхаха долу дакъа, шекарца чай малар — оьзда ца хилар. Оцуо юьхьиг йиллира 1833 шарахь Британин имперехь лолла дӀадаккхарна.

Пачхьалкхан тӀегӀанера дуьххьарлера формалан бойкот хилира, 1933 шеран 1 апрелехь нацистийн Германехь йина, дерриг къоман цхьана дийнан жуьгтийн фирмийн а, туьканийн а бойкот.

Бойкоташ сих-сиха лелайо къоман-паргӀатдахаран боламаша а, гражданийн бакъонийн къовсамехь а. Масала, XX бӀешеран хьалхарчу декъехь, цийчоьнан къоман боламаша (4 майн болам, Гоминьдан, кхин а) диллина бойкоташ йора Японин сурсаташна, шеш Цийчоьнца йолу Японин империн политикин реза ца хилар гойтуш. Махатма Гандис 1921 шарахь, ХӀинди маьршаяккхаран къовсам болуш кхайкхара хӀиндихошка британин фирмашна а, дешаран меттигашна а бойкот яре. Меттигера тӀегӀанера бойкоташ (расийн хьесапашца дискриминаци ечу билгалчу кхолларашна дуьхьала) хилира коьрта къовсаман хьесап АЦШн хӀуӀаьржачеран гражданийн бакъонаш къовсарехь 1950-гӀа а, 1960-гӀа а шерашкахь.

Шуьйра евза Олимпийн ловзаршна бойкоташ. Масала, АЦШ а, цхьа могӀа бартхоша а бойкот йира Москохахь хиллачу 1980 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршна советийн эскарш 1979 шарахь ОвхӀан чудахарна. Цунна дуьхьала ССРС а, дукхаха йолу социалистийн мехкаша а бойкот йира Лос-Анджелесехь хиллачу 1984 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршна.

Уггаре яккхийчех бойкот йира Ӏаьрбийн мехкашкахь данин дааран сурсаташна 2006 шарахь, гӀарадаьллачу карикатуран дов бахьнехь.

Хьажа кхин а
------------

* Харжамийн бойкот
* Бойкотт

Билгалдахарш
------------
Колонин импереш, 1800 шо
Колонин импереш, 1898 шо
**Империали́зм** (латинан маттахь Ӏедал а, олалла а) — тайп-тайпанчу арахьарчу политикин экспансин кепашкахь тӀеман ницкъаш лелош йолу пачхьалкхан политика йу. Масала, латтанаш дӀалацар а, колонеш кхоллар а, кхийолу пачхьалкхашна тӀехь политикин а, экономикин а Ӏуналла дӀахӀоттор а. XIX-чу бӀешеран тӀаьхьарчу декъехь европин йаккхий пачхьалкхийн а, Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн а агӀора колонин экспанси чӀагӀйеллачу муьрехь «колониализм» дашца цхьаьнадогӀуш дара «имперализм» дош.

В. И. Ленино империализм капитализман уггар лакхара мур санна лорура.
**«Даймохк-нанас кхойкху!» скульптура** *(оьрсийн маттахь скульпту́ра «Ро́дина-мать зовёт!»)* **—** Волгоград-мехкан коьртачу шахьарехь Мамаев гунан тӀехь лаьтташ «Сталинградан тӀеман турпалхошна сийнна» ансамблан юкъайогӀуш эсалла ю. Дуьненахь яккхий скульптурийн юкъахь яккхийчарех цхьаъ ю. Россин а, Европин а уггар йоккха статуя ю (бух боцуш — йоьттинчу шарахь а, цул тӀаьхьа кхиъ ткъе шиъ шарахь дуьненахь уггаре йоккха статуя яра).

Проект хӀоттийнарг скульптор Вучетич Е. В. а, инженер-конструктор Никитин Николай а вара. 1967-чу шарахь «Даймохк-нана» дуьненахь уггаре йоккха статуя хилар дӀахьедира. Дуьненахь зудчун уггар йоккха статуй ю иза (тӀегӀан тӀехь лаьтташ йоцурш).
**Норве́гин хӀо́рд** — Къилбаседа Шен Ӏапказан йисттера хӀорд (советийн а, российн а библиографехь), Скандинавин ахгӀайрен а, Исландин а, Ян-Майен гӀайренан а юкъахь. ХӀордан бух тӀехь доьжна ду 1989 шарахь доьхна советийн атоман хин бухахула лела кема «Комсомолец».

Атлантикин я Къилбаседа Шен Ӏапказ
----------------------------------

Норвегин хӀордан дозанаш
Советийн а, тӀаьхьа российн библиографехь (ЙСЭ а, ЙРЭ) Къилбаседа Шен Ӏапказан доза доккху Гренланди — Исланди — Фарерийн гӀайренаш — Шетландин гӀайренаш — Норвеги асанца, тӀаккха Норвегин хӀорд Къилбаседа Шен Ӏапказ юкъахь хуьлу. Малхбузан хьасташкахь, масала, Дерригдуьненан гидрографин кхолламан терминологехь, Къилбаседа Шен Ӏапказан доза доьду Гренланди — Исланди — Шпицберген — Ченан гӀайре — Норвеги асанца, тӀаккха Норвегин хӀорд Атлантикин Ӏапказан юкъахь хуьлу.

Физика-географин амалаш
-----------------------

Майда 1,4 млн км², кӀоргалла 3970 м (юккъера кӀоргаллаш — 1600—1750 м), хӀорд тӀекхетар барам — 3,3 м гергга, дуьралла — 35 ‰ гергга. Норвегин хӀордан доккха маьӀна долуш ду довха Норвегин хилелар (Гольфстриман чеккхе); и хилелар бахьнехь Норвегин хӀорд Ӏай гӀуора ца бо. Норвегин бердашца хи кӀорга дац, амалехь ю гомхаллаш (Лофотенан банканаш а, кхин а).

Уггар яккхий гӀайренаш: Сёрёйа, Сейланн, Аннёйа, Арнёйя, Рингвассёй, Сёр-Квалёй, Квалёйа, Сенья, Вестеролен гӀайренаш, Лофотенан гӀайренаш, Дённа, Вега, Фрёйя, Хитра, Смёла Норвегин берда йисттехь.

Бахаман маьӀна
--------------

Дика даьржина чӀарлацар (треска, сельдь) а, мехкдаьтта даккхар а.

Ладаме порташ — норвегера Тронхейм, Тромсё, Нарвик.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Норвежское море // Никко — Отолиты. — М. : Советская энциклопедия, 1974. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 18).
2. ↑  Границы океанов и морей, Всемирная гидрографическая организация, 1953 Архивйина 2011-10-08 — Wayback Machine

Кеп:Къилбаседа Шен Ӏапказан хӀордаш
ٱلۡفَاتِحَةِ
**Фатихьат** (Ӏаьр. الفاتحة‎‎ — *Схьадоьллург*‎) — Къуръанан хьалхара сурат. Маккахь доссийна сурат ду, ворхӀ аят а долуш.

> 
> 
> Ша сов къинхетаме а‚ къинхетаме а волчу Делан цIарца ۝ Хастам бу Далла– Iаламийн Дена, ۝ Ша сов къинхетаме а‚ къинхетаме а волчу, ۝ Шен долахь бекхаман де долчу ۝ Деккъа Хьуна Iибадат до оха‚ Хьоьга гIо а доьху ۝ Деккъа Хьуна Iибадат до оха‚ Хьоьга гIо а доьху ۝ Нисде Ахь тхо нийсачу новкъа, ۝ Ахь шайна ниIмат деллачеран новкъа,Хьо шайна оьгIаз ца ваханчеран а‚ тила ца беллачеран а новкъа
> 
> 
>

Хьажоргаш
---------

* Аль-Фатихьат(ТӀе цакхочу хьажорг) // HolyQuranAcademy.org.
**Шекаран диабет** (лат. *diabetes mellītus*) — эндокринин цамгарийн тоба ю. И цамгар йоьзна ю дегӀо марзалла (глюкоза) тӀеэцар талхарца а, инсулин гормон юьззина йа гӀехьа кепехь цатоарца а. Цу хьокъехь кхуьу гипергликеми — иза цӀийнехь глюкоза совъялар ду. Цайоьрзу кепехь токху шекаран диабет. Оцу цамгарца ерриг а хӀумаллийн хийцамийн тайпанаш *(углеводан а, хьоналлин а, белокийн а, минералан а, хинан- туьхан а)* юху. Иштта цхьайолчу дийнатийн а хуьлу шекаран диабет, масала цицкийн а, жӀалийн а.

Шекаран диабет классашка екъар
------------------------------

Шекаран диабетан тайп-тайпанчу билгалонашца классификацеш ю. Ерриг а цхьаьна уьш диагнозан хӀоттаме юкъайоху. Цаьрца лазархочунна цамгаран ма-дарра сурт хӀоттадо.

### Этиологин классификаци

**Ӏ.** Хьалхарчу тайпанан йа «жимчу стеган» шекаран диабет. Жимачунна а, воккхачунна а хила тарло (валлалц инсулин цатоар кхиош йолу β-клеткийн йохар)

* Аутоиммуннан, цунна юкъахь LADA
* Идиопатикан

**II.** Шекаран диабетан 2-гӀа тайпа (инсулинорезистентност кхиаран хьокъехь инсулинан секрецин дефект)

* *MODY -* β-клеткийн белхан генетикан сакхташ

**IӀI.** Диабетан кхийолу кепаш:

* инсулинан а/я цуьнан рецепторийн генетикан сакхташ,
* набан (Pancreas) экзокринан цамгарш,
* эндокринин цамгарш (Иценкон-Кушинган синдром), акромегали а, къаьсташ йоцу дӀаьвше екхахӀоъ яр *(оьрс. диффузный токсический зоб)*, феохромоцитом и дӀ.кх.
* молханаш меттахяьккхина диабет,
* уьно карзахяьккхина диабет,
* шекаран диабетаца йолу генетикан синдромаш.

**IV.** Бераха болчу зударийн шекаран диабет — гипергликемица доьзна патологин хьал ду. Цхьацца бераха болчу зударийн хуьлу гипергликеми. Бера дуьненчу даьллачул тӀаьхьа цӀаьххьана дӀайолу иза.

Дуьненаюкъарчу могушалла Ӏалашъяран кхолламо (ВОЗ-о) магорца къастайо рогӀера берах болчу зударийн шекаран диабет:

* Берах хилле шекаран диабетан 1-ра тайпа
* Берах хилале шекаран диабетан 2-гӀа тайпа
* Берахчера шекаран диабет — оцу терминаца билгалйоккху берах йолчу муьрехь муьлха а глюкозаца толеранталла йохар.

Цамгар чӀагӀъялар классификаци
------------------------------

* Диабетикан микро- а макроангиопати
* Диабетикан нейропати
* Диабетикан ретинопати
* Диабетикан нефропати
* Диабетикан ког

Хьостанаш
---------

1. ↑  база данных Disease ontology (инг.) — 2016.
2. ↑  *(unspecified title)* — 2018-06-29 — 2018.
3. ↑  Сахарный диабет (краткий обзор) (оьр.).  Библиотека доктора Соколова. Теллина 2009 шеран 14 сентябрехь.
4. ↑  Клиническая эндокринология, 2002.
5. ↑  Сахарный диабет у кошек (оьр.).  Ветеринарка.ру. Теллина 2009 шеран 16 сентябрехь.
6. ↑  Эндокринология. Под ред. Н. Лавина. Пер. с англ.— М. Практика, 1999. — 1128 с. ISBN 5-89816-018-3
**Ричёв** — Белоруссин Гомелан областан Житковичин кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Рычевскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Житковичин кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Ректа** — Белоруссин Гомелан областан Жлобинан кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Лукскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Жлобинан кӀошт


  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Ректа** — Белоруссин Гомелан областан Рогачёван кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Озеранскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Рогачёван кӀошт


  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Вербичев** — Белоруссин Гомелан областан Жлобинан кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Лукскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Жлобинан кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
ХӀордан сицкъар
Анконера Ривьера дель Конеро пляжера берд тӀиера сицкъар, Итали
**Сицкъар** — диаметр 1 - 15 см йолу, тайп-тайпана тӀегӀанера яийна ломан породаш. Кхин а яккхий яийначу кийсагех тӀулгаш а, тархаш а олу. 

Ира юьхьигаш йолу кеггарш яаяр хуьлу и уьш эркан бух тӀехулу керчачу хенахь, кеггарш шайна йукъахь шортта тӀеттӀаеттаялар бахьнехь, йа тулгӀенийн ӀаткӀамца. ХӀордан сицкъаран чӀапо кеп хуьлу эрканчуьнга хьаьжчи. Барамца сицкъар йекъало кегийрчарна (1—2,5 см), юккъерчарна (2,5—5 см), яккхийчарна (5—10 см).

Сицкъар лелайо коьртаниг некъаш дахкарехь, хӀордан пляж еш, ткъа кхина а декоративан Ӏалашонна.

Сицкъаран чӀапа йа гоьрга кеп йозу, уггаре хьалха, породан структуран-текстуран башхаллех, изотропаллин тӀегӀан, иштта дӀа.

Генезисца сицкъар йоькъу лахарчу кепашка:

* харшан сицкъар
* берд йисттера (пляжан) сицкъар

Хьаьжа иштта
------------

* ЖагӀан тӀо
* Мокхазан тӀо
* Граувакка

Билгалдахарш
------------


Кегйелла ломан породаш

| Породийн тоба | Кеггарийн барам | Цемент хиланза | Цемент хилла
  |
| --- | --- | --- | --- |
| Горгйелла | Горгйаланза | Горгйелла | Горгйаланза
  |
| Шога кегйелла породаш (псефиташ) | 10 — 1 м | Окъаман тархаш | Окъамаш | — | —
  |
| 1 м — 10 см | Тархаш | Каггар (блокаш) | Тархийн конгломерат | Каггаран (блокан) брекчи
  |
| 10 — 1 см | Сицкъар | ТӀо | Сицкъаран конгломераташ | ТӀон брекчеш |
| 1 см — 2 мм | ЖагӀа | Дресва | Гравелиташ | Дресвяникаш |
| ГӀамаран породаш (псаммиташ) | 2 — 0,05 мм | ГӀамарш | ГӀамара тӀулгаш |
| Ченала породаш (алевриташ) | 0,05 — 0,005 мм | Алевриташ | Алевролиташ |
| Саз-лаьттан породаш (пелиташ) | < 0,005 мм | Сацкъарш, Саз-латташ | Саз-латташ, аргиллиташ |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Капитель (маьӀна).
Капитель а, пелйоза а билгала доккхуш лелор
Лакхахь: боккъала капитель  
Лахахь: даккхий элпаш кегийра дина кхаьчна синтез йина капитель
**Кегийра коьртера элпаш**, я **капите́ль** (инг. *small caps*; нем. *Kapitälchen*; от лат. *capitellum* — корта) — могӀанан элпаш, даккхий элпаш кегийра дина гуш долу, гарнитурехь дахкар. Капительна а, могӀанан элпашна а йукъара башхалла гучуйоккхуш, иза кӀеззиг могӀана элпал лекха до, ткъа капителан хьаьркийн ахапрошаш яккхий йо.

Дукха хьолахь капителан имитаци йо, даккхий элпаш кегийра а деш, амма цунах лардала деза, хӀунда аьлча уьш хаъал къаьста ойсараллийца а, контрастца а, шораллийца а.

Боккъала капителехь сизан а, символашна йукъара юкъан а стоммалла цхьаьна йогӀу кхечу элпашца. Цул сов, капителан элпаш мелла а лекха ду могӀанан элпел, дукхаха дерг, кӀеззиг шоръина пропорцеш йолуш.

Билгалдаккхар
-------------

Капитель лелайо латинан зорбанехь куьйга йозанан заманахь дуьйна.

Капитель лелор дика до ишттачу меттигашкахь:

* аббревиатурашкахь (даккхий элпийн метта),
* руман терхьаш дохкуш,
* цӀераш билгала йохуш (даккхий элпашца ийна),
* хьалхара дош къастош, наггахь коьртан хьалхара могӀа билгала боккхуш, «къаьсташ билгала яккхархьама коьртан юьхьиг» (Я. Чихольд), ткъа кхин а, инициал лелийнехь, «инициал тӀера могӀанан элпашка дехьадалар кӀаддархьама» (А. Королькова),
* драматургин кхолламашкахь а, сценарешкахь а турпалхойн цӀераш билгала йохуш.

Дика дац капительца яздар еха (2-3 дешал сов) фразаш а, предложенеш а: цуо гӀуо до йозан дешар.
**Отрубы** — Белоруссин Гомелан областан Жлобинан кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Кабановскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Жлобинан кӀошт


  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
Азин-ТийнаӀапказан регионан мехкаш
**́А́зин-Тийнаокеа́нан регио́н** (АТР) — Тийна Ӏапказан гуонахьара мехкаш а, дуккха а Ӏапказ чохь йолу гӀайренан пачхьалкхаш а билгалйоху политикин а, экономикин а термин.

«Азин-ТийнаӀапказан регионан 58 мохк, коьрта интеграцин тобанаш, церан йукъаметтигаш» карта (2010 шарахь).
АТР цхьаьнатуху 58 пачхьалкх а, мохк а, наггахь регионах туху Непал, Монголи, Мьянма, ХӀинди (и мехкаш «Азин-ТийнаӀапказан регионан 58 мохк, коьрта интеграцин тобанаш, церан йукъаметтигаш» картин тӀехь билгал даьхна асанашца). Регионан аренашкахь дӀатаръелла яккхийчех интеграцин тобанаш, царна йукъахь Азин-ТийнаӀапказан экономикехь цхьаьнагӀуллакхдар (АТЭЦ), Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн ассоциаци (КъМАПА)*, Шанхайн цхьаьнагӀуллакхдаран кхоллам (*ШЦКх), кхин а баккхий кхолламийн декъахой: Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла (ЛПД), Евразин экономикин барт (ЕАЭС), Экономикехь цхьаьнагӀуллакхдаран а, кхиаран а кхоллам (ЭЦКхКх), БРИКС, G-20, G-8, E-7. Уьш шайна йукъахь чӀогӀа уьйр йолуш ю, шуьйра диверсификаци йина (Къаьмнийн доттагӀалла) я говзаллийца йолуш (ОПЕК) ю.

Регионан уггаре яккхий гӀаланаш ю Шанхай, Гонконг, Сингапур, Куала-Лумпур, Тайбэй, Сеул, Токио, Лос-Анджелес, Сидней, Мельбурн, Сан-Франциско, Сиэтл, Ванкувер. Дукхаха йолу пачхьалкхашна йукъара а, пачхьалкхийн йоцу а Азин-ТийнаӀапказан регионан кхолламийн штаб-квартираш ю Гонолулухь (Гавайш).

Регионехь ю дукха бес-бесара экономикаш а, ресурсаш а: динамикица кхуьу Гонконг, Тайвань, Сингапур, лакхара технологеш Японин, Корейн, Тайванан, АЦШн, Ӏаламан ресурсаш Австралин, Канадин, Филиппинийн, Российн Генара Малхбален, адамийн ресурсаш Цийчоьнан а, ХӀиндонезин а, лакхара йуьртан бахаман эвсаралла Чилин, Керла Зеландин, Филиппинийн, АЦШн.

Дукхаха болчу экономисташна хета, тӀаьхь-тӀаьхьа Европера а, АЦШ малхбалера а шира индустрийн яккъаш гӀеллуш, дуьненан экономикин йукъ жигара Азин-ТийнаӀапказан регионе дехьаера йолуш санна.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  МАИ, МГУ и Тихий Ӏапказ
2. ↑  Кхуьуш йолу ворхӀ пачхьалкх я йоккха ворхӀан (Emerging-7, E7) кхуьуш йолу пачхьалкхаш, цхьаьнатухуш йолу Росси, Цийчоь, ХӀинди, Бразили, Мексика, ХӀиндонези, Туркойчоь пачхьалкхийн экономика

Хьажоргаш
---------

* Медиафайлаш Викилармехь

* Новости стран азиатско-тихоокеанского региона на 5 языках
**Капличский Воротын** — Белоруссин Гомелан областан Калинковичин кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Савичскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Калинковичин кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
ВзИТМ (TMoCA)
**Вайн заманара Исбаьхьаллин ТехӀеранин музей** (гӀаж. موزه هنرهای معاصر تهران), иштта евзаш ю ВзИТМ, иза Иранехь уггаре яккхий йолчу исбаьхьаллин (художественни) музейх цхьаъ ю. Цуьнан 3000-эзар хӀуманийн коллекцеш ю. Иштта ВзИТМ-н йолуш ю уггар йоккха вайн заманара исбаьхьаллин иранан цхьа коллекци.

1977-чу шарахь Фарах ПехӀвели императорца схьайиллина хилла и музей, 1979-чу шеран революци хилле ши шо хьалха.

CotururututiwweueejeutuuwwwuwwwwwuwuwiwuiwiIwuwwuwuwwiwwiwwywwuwEiwuwuwhwiqhwwjwhwhshwwjwhjwwhwhwjwjwjwjwiyitu que wisigothique sur sisssy c’est un peu trowiwuuwuweieeuhsah

Хьажоргаш
---------

* Архивйина 2015-12-30 — Wayback Machine

* 

* Викигуламан логотип Викилармехь йу **Вайн заманара Исбаьхьаллин ТехӀеранин музей** теман медиафайлаш

1. ↑  Tehran Museum of Contemporary Art: The Crown Jewel, *The Harpers Bazaar Arabia*
**«ГӀалан а, хадаран а гӀуллакх даран боярийн кхел»** — дуьххьарлера оьрсийн дозанан гӀуллакхан устав, кечдина паччахьан Иван Грознин омарца лерринчу комиссис Оьрсийн паччахьаллин къилба а, къилба-малхбален дозанаш лардархьама, чӀагӀдина 1571 шеран 16 февралехь. Иштта лара мегар ду Российн исторера дуьххьара тӀемлойн устав.

Хьалхара истори
---------------

Коьрта йаззамаш: **Русин ГӀирман-ногӀийн тӀелетарш**, **Оьрсийн-гӀирман тӀемаш**
XVI бӀешо долалуш дуьйна гӀирман гӀезалош а, ногӀаш а рожехь тӀелетарш дира Оьрсийн паччахьаллин Ӏалашо талораш а, лайш балор а йолуш. Оьрсийн Ӏедалан жоп хилира дуьхьалонан дуккха километрийн венизаш еш гӀап-гӀаланаш яхкар. ГӀопийн гарнизонаш таро хуьлура шайн ницкъашца юхатоха кегийра тӀелетарш, амма нагахь мостагӀийн даккхий ницкъаш тӀедогӀуш делахь иэшара доккха эскар. ГӀирмхой дукха сиха леларна, мобилизаци ян а, эскарш дехьакхийса а хан кӀезиг хиларна, москохан правительствон ладаме дара тӀелатарх сихха хаа а, тӀелатаран масштаб йовза а.

1558 шарахь болабелла Ливонан тӀом. ТӀом юьхьанца аьтту болуш хилира Оьрсийн паччахьаллин, цуо дуьхь-дуьхьал хӀиттийра яккхий европин пачхьалкхаш: Литван Сийлахь олалла (1569 шарахь юкъаяхана Речь Посполитин) а, Швеци а. ТӀемаш дина максимум ницкъийн Ӏаткъамца, цу тӀе тӀеман 25 шарахь 3 шарахь бен гӀирмхой тӀе ца леташ ца Ӏийна къилба дозанашна, аьлча а хьал ала мегар ду шина фронтехь тӀом беш дара.

1570 шеран сентябрехь Иван Грознин хаам беира гӀирмхойн коьртехь хан волуш доккха эскар тӀедогӀу аьлла, сацам бира ша а дуьхьала ваха Серпухов «гӀуллакхан нийса некъ лаха», аьлчи а ладаме тӀом бархьама. Цунна ийшира сацо кечам бина Ревелан тӀелатар. Амма мостагӀ каро аьтту ца белира. Путивлан воеводас Татев Пётра хаам баийтира, шен омарца хойн гӀазакхий хьовсийна Акха Ариене, гӀирман говрийн лар а ца карийна аьлла. Серпуховхь гулйина тӀеман кхеташоно дика жамӀ ца дира:

> 
> 
> 20 сентябрехь паччахьо сийлахь элас Иван Васильевича а, цуьнан кӀанта элас Иван Ивановича а тӀедиллира массо а боярашна а, воеводашна а, дерриг керланашка ладогӀар; хаамашка ла а дугӀуш паччахьан латта гӀуллакх дац Серпуховхь, паччахь, паччахьан берех, даккхийчу адамех берриг гӀалагӀазкхаша аьшпаш боьттина.
> 
> 
> 

Иштта, оцу хиламо гайтира, дозанан гӀуллакх ца ларадо шен Ӏалашонца, орамера хийца езар гайтира.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Соколов Ю.* Первый русский воинский Устав (02.03.2001). Теллина 2018 шеран 17 февралехь.
2. ↑  16 февраля 1571 года царём Иоанном IV был утверждён первый в России воинский устав. Теллина 2018 шеран 17 февралехь.
3. ↑  Каргалов, 2005, с. 35.
4. 1 2  Разрядная книга 1550—1636 гг. Теллина 2018 шеран 17 февралехь.

Хьажоргаш
---------

* Акты Московского государства. Т. 1.. Теллина 2018 шеран 17 февралехь.
Куьйга воттана хьакхарца йаьккхина дечиган левшик
Эчиган левшикан масалаш, царна йукъахь пресца охьатаӀийна левшик а
Чархо йаьккхина левшик
**Левшик** — уьрсаца, воттанца, херхаца йа кхин гӀирсаца дечигах, металлах, пластмассех йа кхечу гӀирсах йаьккхина йуткъа а, готта а кегийра кийсигаш. Левшик хуьлу дечиган а, металлан а, кхечу гӀирсан а.

Металлан левшик
---------------

Металлаца болх беш цуьнан физикин-механикин хьоле хьаьжжина тайп-тайпана левшик йолу. Коьрта кепара левшикаш билгал а йаьхна теллина профессора И. А. Тимес, цуо билгалйаьккхина левшикан кхоъ кеп: левшиг каггийнарг, аьттарг, охьайоьттинарг.
Охьайоьттина левшик йолу цӀеста тӀехь болх бечу хенахь, чуьйна тӀехь болх беш йолу каггийна левшик, ткъа чӀогӀа гӀирсаца болх беш (болат, победит) — аьтта левшик.

Дечиган левшик
--------------

Дечиган левшик, цхьана могӀара жирца, чӀешалгца, дечиган цуца кегийра дина дечиган цхьа кеп йу. Иза йаккха таро йу леррина йолчу левшик йоккхучу чархаца а, дечиган пхьола деш яла а. Шен хатӀца хила тарло *чӀапа*, *хьевзина* йа *мехакепара* — шоралла а, стоммалла а йохаллел дуккха а алсама йолу.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  ГОСТ 17462-84.  www.budinfo.org.ua. — Продукция лесозаготовительной промышленности. Термины и определения. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 28 апрелехь. Теллина 2013 шеран 20 апрелехь.

Хьажа иштта
-----------

* ТӀехецар
* Хадорца болхбар
* Кегийра дина дечиг

Хьажоргаш
---------

* ГОСТ 18110-72.  www.complexdoc.ru. — Плиты древесностружечные. Технология. Термины и определения. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 28 апрелехь. Теллина 2013 шеран 20 апрелехь.
* ГОСТ 23246-78.  www.complexdoc.ru. — Древесина измельчённая. Термины и определения. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 28 апрелехь. Теллина 2013 шеран 20 апрелехь.