**ЧӀижа́ргӀийн стом** (лат. *Sambúcus nígra*) — Жимолосткепарнаш (*Caprifoliaceae* ) (хьалха и тайпа юкъатухура жимолосткепарчарна я билгалдоккхура ша тайпа чӀижаргӀкепарчеран доьзале) доьзалера ЧӀижаргӀа (*Sambucus*) тайпана гӀадужу коллан кеп.

Баржар а, экологи а
-------------------

Ӏаламан ареал — Макаронези (Азорийн гӀайренаш а, Мадейра а), Къилбаседа Африка (Алжир а, Тунис а), Азера барамера климатан зона (малхбуза а, къилбаседа а Иран, Туркойчоь), ерриг аьлчи санна Европа, Чоьхьара Кавказ (Эрмалойчоь, Азербайджан, Гуьржийчоь), Украина, Молдави, Белорусси. Чу а яьхьна яьржина Керла Зеландехь.

Россехь кхуьу европин декъан къилбехьа.

ЧӀижаргӀийн стом. Кеп:Бот.сурт
Зазан диаграмма
Кхуьу баганан а, гӀадужу а хьаннашна бухахь, маьӀ-маьӀӀехь коллаш а йовлуш. Сиха эрна йовлу, яьржа некъаш йисташкахула, кешнашкахь, эвланашкахь, есачу меттигашкахь.

Ботаникан сурт
--------------

ЧӀижаргӀийн стом — болу коллашна я жима 2—6 м лекха дитт тӀехь (наггахь 10 м кхочу). ГӀад геннаш долуш, ду дуткъа дечиган чкъор а, кӀайн хира кӀеда дог а. Къуона геннаш баьццара ду, тӀаьхьа шортта можа хьозий кхоьш йолуш боьра-сира ду.

ГӀаш — дуьхь-дуьхьала, даккхий, дохалла 10—30 см, шала месаш йоцуш, лаьтта кхоъ-ворхӀ озийна хӀоа кепара деха ира йоцучу гӀаж тӀиера кегийра гӀашшах. ГӀаш широко зайла кепара бух болуш, агӀонаш тӀиера херхкепара, тӀехула таьӀна-баьццара, лахахула алсама сирла.

Заза — кӀайн-можа басахь (цхьацца гӀаш кӀайн хуьлу), хевшина я гӀаж тӀехь, хьожа йолуш, диаметрехь 5-8 мм, пхи жаз долуш, гулдина даккхий чӀапа дуккха зезагаш долу турскепара 10—25 см диаметр йолу зазане, кхиина даьллачул тӀаьхьа охкало. Кедалг пхи церг йолуш, зазан гӀа чкъургкепара, пхеа кӀайн-можа бухахь тӀеттӀалетта жаз долуш. Дургал пхиъ, зазан цӀузам тӀелетта ду. ЧӀениг ах лахара, кхо бен болуш, боца бӀогӀам болуш, кхоъ чо болуш дургалца. Кхуьу майхь — июнехь.

Стом — Ӏаьржа-шеӀан басахь, цӀазамкепара мутт йолуш лаг, диаметрехь 5—7 мм, шиъ-диъ лаг долуш. 1000 «хӀун» (лаган) дозалла 2,0—4,1 г. Чухула таьӀна-цӀиен. Стом кхуьу августехь — сентябрехь.

Дарбанан аьргалла
-----------------

### Кечъяр

Дарбанан Ӏалашонна кечдо зезагаш (лат. *Flores Sambuci*) а, чӀижаргӀийн стоьмаш а. Дика мох кхетачу, екъачу хӀусамехь чӀижаргӀийн стоьмийн аьргалла пайден хуьлу 2—3 шарахь.

ЧӀижаргӀийн стоьмийн заза (акха куьучун а, кертахь лелочун а) гулдо дуьззина кхиаран муьрехь майхь — июнехь. Гулдина заза дакъадо бедан тӀехь, божалаш чохь, арахь хаза хилча — арахь а мегар ду. Цул тӀаьхьа дӀакъастадо заза гӀодах, зазанаш боккха цацанах а дохуш. Декъа зазан гӀийла хьожа хуьлу, мерз очам а хуьлу.

Стоьмаш гулдо дуьззина кхианчу муьрехь, августехь — сентябрехь, дакъадо лерина пешаш чохь 60—65 °C температурехь, малх болчу хенахь — арахь. Декъа стоьмийн хьожа ца хуьлу, муьсто-мерза чам хуьлу.

Наггахь чкъор а, къуона геннаш а, гӀаш а леладо.

### Химин хӀоттам

Ораматан тайп-тайпанчу декъашкахь ю биологин жигара хӀумнаш:

* зазанехь — гликозидаш (самбунигрин, декъало синилан мусталлин, бензальдегидан, глюкозаан, кхечарна а), ах декъа эфиран даьтта (0,27—0,32 %, цуьнан алсама дакъа ду терпенаш), холин, рутин; алкалоидаш кониин а, сангвинарин а; каротин; мусталлаш: аскорбинан (82 мг%), уксусан, Ӏежан, хлорогенан, къаьхьон, дегаораман, кхин а; дабагӀа ден хӀуманаш, маза, пентозанаш, силамаш, минералан туьханаш.
* стоьмаш юкъахь ду антоцианаш, аскорбинан мусталла (10—49 мг%), каротин, рутин, самбуцин, хризантемин, дабагӀа ден хӀуманаш (0,29—0,34 %), карбонан мусталлаш, аминомусталлаш (тирозин), шекарш, эфиран даьттанийн ларраш.
* хӀушна юкъахь — хьена даьтта а, самбунигрин а.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *ЧӀижаргӀийн стом*(ингалс.): хаамаш сайт тӀехь GRIN.
2. 1 2 3  Атлас лекарственных растений СССР / Гл. ред. Н. В. Цицин. — М.: Медгиз, 1962. — С. 94—95. — 702 с.
3. ↑  *Блинова, К. Ф. и др.* Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие / Под(ТӀе цакхочу хьажорг) ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева. — М.: Высш. шк. 1990. — С. 174. — ISBN 5-06-000085-0.