ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа СаргӀал (маьӀнаш).
Цхьаьна меттигехь ялх минотехь схьаэцна масех кепара саргӀалаш, хенан низамехь ца гайтина. Лакхара гурано гойту Фараллон гӀайренийн лахара саргӀал. ШолгӀа чухӀоттийна кадр — Фараллон гӀайренаш Баьццаран зӀаьнарца аьрру агӀора. Лахара шин гурано а, коьрта гурано а гойту Фараллон гӀайренийн хьала йоьду саргӀалаш. Оцу кхаа кадрашкахь хьала йоьду саргӀалаш хуьлу 3 суьртан саргӀалех (шина вертикалан йуккъера хьовзийна сурт) 5 суьртан саргӀал, ткъа цул тӀаьхьа йуханехьа 2 суьртан саргӀал хуьлу. Иштта гайтар догӀу Фата-морганаца. Дерриг суьрташ, лакхарниг доцург, даьхна дара хӀордан тӀегӀанал 50-70 фут лакхара. Лакхара гуран сурт даьккхинера хӀордан тӀегӀанера.
**Са́ргӀал** (фр. mirage — ма-дарра *гар*) — атмосферера оптикин хилам: хӀаваан чкъоьрнашна йукъахь луьсталлица а, температурица а дозанехь цӀеххьана къаьста серло дӀайерзар. Тергончан иштта хилам го, ма-йарра гуш йолу генара объектаца, го цуьнан атмосферера цуьнан сурт а.

СаргӀал (хинан шера куьзга) Ӏаьбийчоьнан гӀум-аренахь

Классификаци
------------

Силаман некъан тӀехулара саргӀал
СаргӀалаш йекъало лахарчун, объектан бухахь гучун, лакхарчун, объектан тӀехула гучун, агӀорчун.

### Лахара саргӀал

ХӀорд тӀехулара саргӀал, ХӀиндин штат Гоа
Го нийса йохъелла меттигехь, йоккха вертикалан температуран градиентехь (лакхара иза охьаюжуш), дукха хьолехь гӀум-аренехь йа силам биллина некъа тӀехь. Стиглан суьрто цуьнца цхьана кхуллуш хета тӀехулара хи ду моттадалар. Иштта, аьхкенан довхачу дийнахь, гена боьдучу новкъа го Ӏаьмнаш.

### Лакхара саргӀал

Го шийлачу лаьттан тӀехула инверсица температура екъча (хӀаваан температура тӀекхета локхалла тӀе мел кхийти).

Лакхара саргӀалаш лахарчарел кӀезиг хуьлу, амма дукха хьолехь хуьлу алсама чӀагӀделла, хӀунда аьлча шийла хӀаваъ хьала ца доьду, ткъа довханиг охьа ца догӀу.

Лакхара саргӀалаш йу уггаре дукха йаьржина полюсан регионашкахь, алсама даккхий нийса шашна тӀехь чӀагӀъелла лахара температураш йолучохь. Иштта хьолаш хила тарло Гренландехь а, Исландин кӀошташкахь а. Тарло, цӀе *хиллингар* (исландех *hillingar*) тиллина и эффект бахьнехь, Исланде дуьххьара хевшинчарна Гренланди хилар хиира.

Лакхара саргӀалаш кхин а тидам бан ло барамера шораллашкахь а, тӀаккха а иштта меттигехь, уьш гӀийла, гӀуон гуш а хуьлу. Лакхара саргӀал хила тарло нийса йа хьовзийна, иза доьзна бакъ объектан геналлех а, температурин градиентах. Дукха хьолехь сурт го нийса а, хьовзийна а фрагментийн мозаика санна.

Лакхара саргӀалан Дуьненан гомалла бахьнехь инзаре эффект хила тарло. Нагахь зӀаьнарийн саттар цхьабосса хуьлий Дуьненан гомаллица, серлонан зӀаьнарш лелало гена, иза бахьнехь тергончина анасизал дехьа йолу геннара объекташ го. Цуьнан терго йина тептар тӀе дӀайаздина дуьххьара 1596 шарахь, оцу хенахь Баренц Виллеман куьйгаллера кема Къилбаседанан хӀордан некъ лохуш Керла Латта гӀайренаш долчохь шашна йукъахь дисинчу хенахь. Экипажан Ӏан дийзира полюсан буьйсе дӀайаллалц. Цу тӀе полюсан буьйса дӀайаьллачул тӀаьхьа Малх кхетар гуора ларбечулла а ши кӀира хьалха. 20-гӀа бӀешарахь бен оцу хиламах ца кхийтира, цунна цӀе тиллира «Керлачу Латтан эффект».

Ишттачу кепара, чӀогӀа генахь, анасизан тӀехула ган йиш йоцу кеманаш, анасизахь а, анасизал лакхахь а гучудовла тарло, лакхара саргӀалаш санна. Цуо кхето тарло хӀордан кеманаш тӀема довларх цхьацца истореш йа бердан йисттера гӀаланаш стиглахь гар, уьш йаздина цхьаболчу полюсхоша.

### АгӀонан саргӀал

АгӀонан саргӀалаш хила таро йу бохбелла нисса хьала болчу пенах долу сурт санна. Йаздина меттиг йу, нисса бетонан гӀопан пен цӀеххьана кӀегина, куьзга санна, шен гуонахьара хӀуманаш а гуш. Довхачу дийнахь саргӀал гуттаренна а гора, пен мелхан зӀаьнарша бохбича.

### Фата-моргана

Коьрта йаззам: **Фата-моргана**
ЦӀеххьана хӀуманийн кеп хийцина саргӀалан чолхе хиламаш Фата-моргана цӀе лелайо. ***Фа́та-морга́на*** (итал. fata Morgana  — Морганан Маьлха-Аьзни, дийцаршкахь, хӀордан бух тӀехь еха, новкъахой Ӏехабо бӀарлагӀаш гойтуш) — наггахь хаало атмосферера чолхе оптикин хилам, лаьтта масех кепара саргӀалех, иза болуш генара объекташ го шортта а, тайп-тайпана кепара эрчадаккхарца а.

Фата-моргана хуьлу, нагахь атмосферин лахарчу чкъоьрашкахь масех хийцало, тайп-тайпана луьсталлин, хӀаваан куьзганан серло йухатохар таро йолу чкъоьраш кхолладелча (дукха хьолехь температуин башхалла бахьнехь). Юхатохар а, ткъа кхин а зӀаьнарш сеттар а бахьнехь, реалан йолуш йолу объекташ анасизехь йа цунна тӀехула ло масех эрчадаьккхина сурт, дакъошца тӀекӀела а довлуш, хенаца сихха хийца а луш, цуо кхуллу фата-морганан инзаре сурт.

СаргӀалашна тӀехь терго йан таро йу дуьненан атмосферин муьлххачу локхаллера, царна йукъахь лаьмнаш йа хӀаваан кеманаш а ду.

### Брокенан бӀарлагӀа

Брокенан бӀарлагӀа: сурт доккхучун дохкера ӀиндагӀ. Го глория
### Генара гаран фантом

Ишттачу фантомийн къегина масала ду «тӀомалела голландхо». ХӀордан мифашца, бӀарлагӀа кеман капитанан кхел йина гуттаренна а кхарста хӀордан аренашкахула, цхьанхьа ца соцуш. ХӀордхоша мистикин кема дуьхьалакхетарца цкъан а дикачуьнга са ца туьйсура — цуьнца даиман бала а, кеманаш а дохар а нислора.

Ерриг аьлча санна цунах йолу истореш цхьатерра йу — бӀарлагӀан кема догӀура нисса кхарна тӀе, жоп ца лора хаамашна а, мохбеттарна а, тӀаккха цӀеххьана довра дохк йукъахь. Ма-дарра аьлча, кеманан командин гуора шайна хьалха йоккхачу йукъаметтиган генара кеманийн проекци.

Генара гаран саргӀал хӀутту латтан тӀехулоно хӀаваан массаш йохйича, цул тӀаьхьа уьш хьала а йоьдий шелло. Нагахь лакхахь шийлачу хӀаваийн массийн чкъоьран тӀехула, цхьаьна бахьанца алсама бовха (масала, иза чубеина къилбехара мехаш), кхин тӀе чӀогӀа нилха чкъор, ткъа температурин башхалла дикка йоккха хилахь, хир йу рефракци. Лаьттан тӀехь йолу хӀуманашна тӀера схьакхета серлонан зӀаьнарша, Ӏад а дина гӀур йу йуханехьа лаха, амма хӀинца шен хьосте. Уьш нисло иттаннаш, ткъа наггахь бӀенаш километраш генахь.

СаргӀал буса
------------

СаргӀал кхолладаларан хьолаш нисдала таро йу буса а. Дукха хьолехь иза ца го. Амма цхьацца хьолашца лелачу транспортан гӀирсаша, хӀаваан кеманаша, хӀурдан кеманаша, гӀишлоша буьйсана терго йан мега серлонаш, дийнан саргӀалца болу меттигца гур йац. Изза хила тарло астрономин объекташца а.

Хьажа кхин а
------------

* Астрономин рефракци

**Гергара проекташкахь*** МаьӀна Викидошамехь
* Медиафайлаш Викилармехь

Хьажоргаш
---------

* Мираж // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
* АТМОСФЕРНЫЕ ЯВЛЕНИЯ — КЛАССИФИКАЦИЯ И ОПИСАНИЕ Архивйина 2020-06-01 — Wayback Machine // meteocenter.net.
* Статья про миражи в журнале «Вокруг Света»

СаргӀал кхолладаларан хьолаш нисдала таро йу буса а. Дукха хьолехь иза ца го. Амма цхьацца хьолашца лелачу транспортан гӀирсаша, хӀаваан кеманаша, хӀурдан кеманаша, гӀишлоша буьйсана терго йан мега серлонаш, дийнан саргӀалца болу меттигца гур йац. Изза хила тарло астрономин объекташца а.

Хьажа кхин а
------------

* Астрономин рефракци

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Oswalt W. H.* Eskimos and Explorers. — 1999. — P. 8. — ISBN 0-8032-8613-9.
2. ↑   Хотимский Д. А. К вопросу об эффекте Новой Земли и чести Геррита де Вейра // Вспомогательные и специальные науки истории в XX — начале XXI в.: призвание, творчество, общественное служение историка: Материалы XXVI Междунар. науч. конф. Москва, 14-15 апреля 2014 г. — М.: РГГУ, 2014. — С. 395—398. ISBN 978-5-7281-1595-3
3. ↑  Использован сокращенный перевод раздела о верхних миражах из английской части Википедии
4. ↑  Перельман Я. И. «Занимательная физика». Книга 1. Глава 8. Отражение и преломление света
5. ↑  *Durst and Bull.* Met. Mag. 85. — 1956. — С. 237—242.
6. ↑  *Andrew, Young.* Annotated bibliography of mirages, green flashes, atmospheric refraction, etc(ингалс.).
7. 1 2  *David K. Lynch & William Livingston.* Color and Light in Nature. — 2nd. — Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2001. — С. 58. — ISBN 978-0-521-77504-5.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая датская
* Большая каталанская
* Большая китайская
* Большая китайская
* Большая российская
* Большая советская (1 изд.)
* Брокгауза и Ефрона
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Britannica (онлайн)

 |
| Библиографин каталогашкахь | 
* BNF: 131705686
* J9U: 987007538774905171
* LCCN: sh85085944
* NDL: 00571055

 |

| ⛭Хенан-хӀоттам |
| --- |
| Атмосферин хьал | 
* Мархаш
* Мархаш хилар
* Атмосферехь гар (гаран геналла)
* Атмосферин Ӏаткъам
* ХӀаваан температура
* Инверси
* Йовхо
* Шело
* Йоялар
* Йис
* ХӀаваан луьсталла
* ХӀаваан абсолютан тӀуналла
* ХӀаваан дустаран тӀуналла
* Тхин доза
* Дохк
* Шенан дохк

 |
| Мох | 

|  |  |
| --- | --- |
| Механ  амалш | 
* Бофортан шкала
* Мох хьокху агӀо
* Механ ровзан
* Мох шаршар
* Мох цахилар
* Микромох хьакхар
* Шквал
* Дарц (Шторм)
* Фудзитин шкала
* Фудзитин дика йина шкала
* Тропикин циклонийн шкалаш
* Саффиран — Симпсонан мох-дерцан шкала

 |
| Атмосферин йилбазмехаш | 
* Циклон
* Тропикера йоцу циклон
* Субтропикин циклон
* Тропикин циклон
	+ Мох-дарц
	+ Тайфун
* Суперъулх
* Антициклон
* ШайтӀанан мох
	+ ШайтӀанан мох-йилбазмох
	+ Хинан йилбазмох
	+ ЦӀеран йилбазмох
* Турбуленталла
	+ Сирла стиглан турбуленталла

 |
| Меттигера мехаш | 
* ОвхӀан
* Бора
* Мох-хӀо
* Байкал Ӏоман мехаш
	+ Баргузин
	+ Култук
	+ Сарма
	+ Шелоник
* Гармсиль
* Гибли
* Ламанан-атагӀийн мехаш
	+ Анабатин мох
	+ Катабатин мох
* Грегаль
* Зефир
* Ибэ
* Кошава
* Левант
* Шенан мох
* Либеччо
* Марен
* Мельтеми
* Мистраль
* Памперо
* Питерак
* Поненте
* Самум
* Санта-Ана
* Сирокко
* Бекъа мох
* Трамонтана
* Фён
* Фримантлан лор
* Хабуб
* Хазри
* Хамсин
* Харматан
* Шамаль
* Шарав
* Шинук

 |

 |
| Атмосферин йочанаш  (гидрометеораш) | 
* Вирга
* ЦӀемз
* ДогӀа
* Къора
* Шенан догӀа
* Ло
* Ткъарш
* Шенан мехий
* Ло-дарц
* Дарц
* Буран
* Лайн тов
* Тхи
* Йис
* Дерз
* Ша хьакхар
* Ша биллар
* Ша бар
* Лайн чкъор

 |
| Литометеораш | 
* Ченан латта
* Ченан йилбазмох
* Ченан дарц
* Тов
* Ченан тов
* КӀура
* КӀуран бода

 |
| Атмосферин ток | 
* Дуьненан токан аре
* Йоча
* Лайн йоча
* Боьха йоча
* Екъа йоча
* Стигал къовкъар
* Ткъес
* Стелахаьштиг
* Ткъес
* Сийлахь Эльман цӀераш
* Горга стелахаьштиг
* Кататумбон стелахаьштигаш
* Бодане ткъес

 |
| Атмосферера оптикин хиламаш | 
* СтелаӀад
* Дохкан стелаӀад
* Беттан стелаӀад
* Александран аса
* Гоьрго-ана Ӏад
* Сахуьлу седан аса
* Гало
	+ Паргелий
	+ Антигелий
	+ Парселена (Харц бутт)
	+ Зенитан Ӏад
	+ Мелхан богӀам
* Таьжнаш
* Глория
* СаргӀал
* Фата-моргана
* Брокенан бӀарлагӀа
* МаьркӀаженан зӀаьнарш
* МаьркӀаженан дуьхьала зӀаьнарш
* Къилбаседанан нур дагар
* Стив

 |
| Синоптикин хьал | 
* Синоптикин карта
* ХӀаваан масса
* Атмосферин фронт
	+ Йовха фронт
	+ Шийла фронт
	+ Окклюзин фронт

 |
| Хенан-хӀоттаман прогноз | 
* Терхьан хенан-хӀоттаман прогноз
* Хенан-хӀоттамах болу халкъан тидамаш
* Астрометеорологи

 |
| Хьажа иштта | 
* Метеостанци
* АМСГ
* Фактан хенан-хӀоттам
* Хенан-хӀоттаман морсалла
* Механ-шелонан индекс
* Хенан-хӀоттаман рекордаш
* Космосан хенан-хӀоттам

 |