recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Абу.
**Абу**, шорйина **Абу аль**, **Абу-ль**, **Абуль**, **Абу-л** (*abū*, Ӏаьр. أبو‎‎; йа *abū'l*), иштта **«аби»** (доланиг дожаран кеп) — Ӏаьрбийн дош «да»; Ӏаьрбийн цӀеран (кунья) дакъа, билгалдоккху хьенан да ву «хьанехан да». Жуьгтийн маттера «Аб» изза ду. Семийн къаьмнийн «абу» йа «аби» долара цӀерийн ламаст чӀогӀа шира ю, хаало ширамисран иэсаш тӀехь.

Дуьххьарлерачу йоьӀан йа кӀентан *охьанехьа* ден цӀерах тайп до, ткъа дешо «ибн» *хьаланехьа* ден цӀарах тайпа до. Масала: Амру йа Хьасан цӀе йолчу кӀентан дех ала тарло Абу-Амру йа Абуль-Хьасан; *Зеид, Амран кӀант а, Хьасанан да а* цӀе йолчу адамах *Абу-Хьасан Зеид-ибн-Амру*.

Зударийн *охьанехьа* цӀераш кхуллу дешца «умм» (*umm*), нана.

Лелоран масалаш
---------------

Ӏаьрбийн дош ду дукхах йолчу долара цӀеран дакъа, гойту:

* дас кӀантана динарг,
* метоним,
* цхьаьна хӀуманна олалла.

«Абу» дешо гайта тарло *дикалла*, масала:

* Абуль-феда — тешаман да, аьлчи а тешаме;
* Абуль-якзан — семаллин да, аьлчи а боргӀал;
* Абул-Хейр — дикан да.

«Абу» хила тарло харц цӀеран дакъа, царна юкъахь аьшнаш яран а, масала:

* Абу-Энф — меран да, аьлчи а беха мара берг;
* Абу-Лехие — можан да, аьлчи а маж ерг;
* Абу-Сафир — шакаран да, аьлчи а шок лоькхург.
* Шеман яздархочун харц цӀе Абу-Фараджа (*Abu al-Faraj*) гочдо «самукъан да».

Географин цӀераш: Абу-Симбел (кенан да), Абу-Даби (акха гезан да), Абу-ГӀарайб (къиган да).

Жуьгтийн алар
-------------

Жуьгташа дош «абу» олу «аб» йа «аби» (грекаш яздарехь «ав» йа «ави») олий, кхузара Авимелех (паччахьан да), Авессалом (машаран да), кхин а.

Хьаьжа иштта
------------

* Ӏаьрбийн цӀе
* Авва
* «Абу-» тIиера йолалуш йолу яззамийн исписка

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Абу // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая советская (1 изд.)
* Брокгауза и Ефрона
* Еврейская Брокгауза и Ефрона
* Исламский энциклопедический
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Гранат

 |

| ⛭Iаьрбийн цIе |
| --- |
| Структура | 
* Кунья (абу, умм)
* Исм
* Насаб (ибн, бинт)
* Лакъаб
* Нисба

 |
| хьажа иштта | 
* ЦIерийн исписка
* Бусалбанан цIе
* АллахIан 99 цIе
* Малхбален цIераш

 |
**Абу́тура́б** (Ӏаьр. ابوتراب‎‎ — чена я чиман да, азерб. Əbu Turab), йоца кеп **Тураб** — бусалбанийн цӀе, хьала йоьду Ӏали ибн Абу ТӀалибан куньяга. И цӀе схьаяларан исторех ши версии ю. Цхьаьна версица, цӀе йелла Мухьаммад пайхамара  дикачу маьӀнийца, кхечу версица, цӀе лелайора Ӏалин мостагӀаша цуьнан иэсан наьӀалт олуш гӀочу маьӀнийца. Хьалхара верси чӀагӀйо иранхошна йукъахь цӀе йаьржина хиларо.

* Ахунд Абутураб (1817—1910) — азербайджанийн серлонча.
* Абутораб Хосрови (вина 1956 шарахь) — хӀокху заманан иранан йаздархо.

Хьажоргаш
---------

* Али ибн Абу Талиб Абу Тураб Архивйина 2016-03-04 — Wayback Machine
Кеп:Проверить факты

Современные этнокультурные регионы Литовской республики
Карта расселения балтийских племён на конец XII века.
**Аукштайты** (*аукшайты*; лит. aukštaičiai, белорус. аўкштайты) ― этническая группа в составе литовцев в Восточной Литве, население исторической области Аукштайтия. В историческом значении — группа балтских племен, проживавших в 1-м тыс. н.э. на территории современной Литвы и Белоруссии, этот термин обычно относился к названию юго-восточной части литовцев, но иногда аукштайтов причисляли к литвинам. 

В современном значении локальное название населения восточной и центральной части Литовской республики. Среди современных аукштайтов выделяют локальную группу дзуков, которые характеризуются особенностями языка (дзеканьем) и этнографического происхождения.

Этимология термина
------------------

Название происходит от лит. aukštas, aukštis «высокий, верхний» в отличие от названия жемайтов (< *žemas* «низкий, низменный»), что традиционно связывается с расселением по течению реки Неман. З. Зинкявичюс полагает, что данное противопоставление связано с тем, что жемайты проживали в низинах, а аукштайты были жителями возвышенностей. Однако, Кеп:Нет АИ 2 (см. География Литвы), что вызывает некоторые противоречия.

Первое упоминание
-----------------

В письменных источниках термин впервые упоминается в «Хронике Земли Прусской» Петра из Дусбурга, составленной в 1330-х гг. при описании событий 1294 года.

Эволюция
--------

Аукштайтами называли население восточных и центральных районов территории современной Литвы. Под названием *аукштайты* обычно подразумевали этнографическую группу литовцев, которую иногда причисляли к литвинам.

Антропологический тип западных аукштайтов характеризуется выраженной долихокранией, узким, средневысоким, сильнопрофилированным в горизонтальном направлении лицом, низкими орбитами и выступающим носом. Аукштайты отличаются от синхронных им жемайтов выраженной долихокранией, более узким (на 6 мм) лицом и низкими орбитами. Небольшие размеры скулового диаметра, не позволяющие сближать антропологический тип аукштайтов с типом жемайтов и балтских племен в целом, свидетельствуют о разном их происхождении.

Современные аукштайты говорят на аукштайтском наречии (лит. aukštaičių tarmė), иначе — верхнелитовских диалектах. Это одна из двух основных диалектных групп литовского языка — наряду с жемайтским. На этом наречии говорят в Аукштайтии, Дзукии и Сувалкии.

В XX веке в составе аукштайтов выделяют локальную группу дзуков, которая характеризуется особенностями языка (дзеканье) и этногенетического происхождения. Дзукийский диалект, или южноаукштайтский диалект (*pietų aukštaičiai*) есть диалект аукштайтского наречия.

Тесные межэтнические контакты между аукштайтами и белорусами обусловили близость и схожесть их материальной и духовной культуры.

Занимались земледелием, скотоводством. В эпоху средневековья *аукштайты* сложили ядро древнелитовской народности. В дальнейшем с жемайтами (жмудью) и другими балтскими группами Литвы консолидировались в единый литовский этнос. Кеп:Нет АИ 2

См. также
---------

* Аукштайтия
* Балтийские языки
* Литва (племена)
| Дожараш |
| --- |
|  |
| **Нохчийн дожараш** |
|  |
| ЦIерниг дожар  Доланиг дожар  Лург дожар  Дийриг дожар  Коьчалниг дожар  Хотталург дожар  Дустург дожар  Меттигниг дожар |
|  |
| 

---

 |
| **Дожараш вуьш маттахь дерш** |
|  |
| Абессив дожар 
Аблатив дожар 
Винительни дожар 
Доланиг дожар 
Дийриг дожар 
Дустург дожар 
Звательни дожар 
Коьчалниг дожар 
Лург дожар 
Меттигниг дожар 
Хотталург дожар 
ЦIерниг дожар 
Элатив дожар 
Эссив дожар  |

**ЦӀерниг дожар** грамматикин дожар меттахь бу. Дешнаш дошамахь гуттарлера цӀернигчу дожарахь ду, цӀернигчу формахь. ЦӀернит дожаро подлежáщи предложенина чохь дилла. Нохчийн маттахь, нагахь санна, подлежащи дийригчу дожарахь цкъацкъа мегар ду. Маца и нагахь предложенина чохь кхечуьнга долу хандош ду, подлежащи дийригчу дожарахь хир ду, а цӀерниг дожар хир дац. Амма нагахь хоттам (ву, ю, ду, бу) преложенина чохь ду, тӀаьхьа кхачам предложенин сказуеми хир бу, а цӀерниг дожар чохь.

ЦӀерниг дожар нохчийн маттахь
-----------------------------

* « **Хьоза** хӀинца дека »

*хьоза хӀара предложенина чохь подлежащи бу, и дека кхечуьнга ца долу хандош ду*
* « **Со** хӀара университетахь студент ву »

*со хӀара предложенина чохь подлежащи и цӀернигчу дожарна чохь бу, цундела ву хоттам ду*

ЦӀерниг дожар исландхойн маттахь
--------------------------------

* « **Ég** er að fara til Téténíu »

*Со Нохчийнчоьа воьду*
* « Hérna er **góður maður** »

*Кхузахь дика стаг ву*
* « **Þessi kona** talar téténsku »

*ХӀара зуда нохчийн маттахь лое*

Кхин хьажа
----------

* Доланиг дожар
* Дийриг дожар
* Дустург дожар
* Коьчалниг дожар
* Лург дожар
* Меттигниг дожар
* Подлежащи
* Сказуеми
* Хотталург дожар

Линкаш
------

* ЦӀерниг дожар оьрсийн меттахь
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Ахмадов.

**Ӏумар Ахмадович Ахмадов** (1927 шо, Хьалха-Марта, Нохчийчоь — 2003 шеран, Соьлжа-ГӀала, Нохчийчоь) – нохчийн йаздархо,  Севетийн Пачалкхан йаздархойн бертан декъашхо.

Биографи
--------

Вина 1927 шарахь Хьалха-МартантӀехь Гендаргнойн тайпана волчу Ахьмадан доьзалехь.

1936 шарахь МартантӀера Ӏелам нах махках бехира царна йукъахь вара Ӏумаран да – Ахьмад.

Ӏумар доьшуш вара Хьалха-МартантӀера ишколяхь, амма чаькх якха ца кхиира, нохчий 1944 шарахь махках бехир.

Кхазакхстанехь Ӏумарар Ӏаш бара  Жамбилан областеран Мерке олш йолчу гӀалахь. Ӏумарс цигахь ишколе чаькха якхира. Цул тӀаьхьа цуо Алма-Ата гӀалахь чекхйаьккхира Кхазакхан Пачалкхан университет.

Ша йаздан волалуш цуо дукха хан йаьккхира аьхь хеташ шенан йаздара нахан гайта.

1950 шаршкахь Ӏумар Казахстанера цӀавирзин а, Соьлжа-ГӀалахь волавелара журналистан болх дӀаба.

1980–1990 шаршкахь Нохч-ГӀалгӀайн Республикин обкоман пропагандийн инструктор.

Ӏумаран тӀаьхьара йаздар дара Гендаргной тайпан йукъа догӀуш долчу цхьанан некъаьхь лаьцна дийцар.

Хьажоргаш
---------

Ӏумар Ахмадов Архивйина 2018-03-03 — Wayback Machine
**Сийлахь ЙоӀстаг йолу Марьям цӀена берах хиларна килс** *(оьрс. Собор Непорочного Зачатия Пресвятой Девы Марии)*- Москвахь неоготикан кепехь килс ю. Адрес: *Москох, Юккъера административни го, Малая Грузинская урам, 27/13 цӀено*.

Оьрсийчоьх уггаре йокхха католикийн зиярт ду иза. Митрополит Паоло Пеццис куьйгалла деш йолу Делан Ненан архиепархин коьрта килс ю. Москвахь кхоъ католикийн килс ю *Сийлахь Людовикан килс а, Сийлахь Ольгин килс а, Сийлахь ЙоӀстаг йолу Марьям цӀена берах хиларна килс а*. 1917-гӀа кхачале йина кхоалгӀа москван католикийн килс.

Килсехь оьрсийн а, полякийн а, корейн а, ингалсан а, французийн а, испанийн а, латинийн а меттанашкахь **месса** йо. Иштта а *тридентан а*, эрмалойн низамца а месса кхочуш йо.

Цул сов, кхузахь кегийнах гулло, **катехизацин** курсаш ю, органийн а, килсан а, классикан а, рок-музыкин а сагӀийн концерташ ло.

Килсан чохь библиотека а, килсан туька а, *«Каритас»* гӀоьналлин организацин региональни дакъа а, «Диканан исбаьхьалла» *(«Искусство добра»)* цӀе йолу гӀоьналлин фонд а ю.
**Дамаскан Ӏарбойн Академи** (ar. مجمع اللغة العربية بدمشق) къена Ӏарбойн академий машарахь чохь ю. Академий Дамаскахь чохь Сирий ю. Иза 1918 основывать. Директор я администратор хӀнцца Щакар Ал-Фаххам ву. Академий Ӏарбойн мотт а Ӏарбойн дешнаш регулировать. Хьалхара директор академийхь чохь Мухаммед Курд Али (1918 - 1953) вера. ТІаккха директорош и администраторш Кхалил Мардам Бей (1953 - 1959), Мустафа Шахаби (1959 - 1968), а Хусни Сааб (1968 - 1986) вера.

Администраторш
--------------

* Мухаммед Курд Али (1918 - 1953)
* Кхалил Мардам Бей (1953 - 1959)
* Мустафа Шахаби (1959 - 1968)
* Хусни Сааб (1968 - 1986)
* Щакар Ал-Фаххам (1986 - хӀнцца)
**КхоалгӀа рейх** — 1933-чу-1945-чу шерашкахь Немцойн Национал-социалистийн белхан партин Ӏазалла (диктатура) йолчу хенахь хилла Германхойн пачхьалкх йу. 1943 шо кхаччалц цуьнан цӀе «Германхойн рейх» (нем. *Deutsches Reich*) йара, цул тӀаьхьа «Сийлахь-йоккха рейх» (нем. *Großdeutsches Reich*) йара. Оьрсийн историографехь «гитлеран Германи», «нацистийн Германи», «КхоалгӀа рейх», «фашистийн Германи» цӀераш лелайо. ШолгӀа дуьненан тӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа Сийлахь-йоккхачу рейхан пачхьалкхан структурийн белхаш сецна.1933-чу-1945-чу шерашкахь Германин нацистийн куьйгалло дӀахьуш хила къиза чоьхьара а, арахьара а политика. Оцу политикин вовшахтохархошна Нуьрнберган процессехь кхиэл йина. НСДАП-ан куьйгалла а, кхийолу Германин нуьцкъаллин структураш а — *СС (иштта СД) а, гестапо а* — зуламе кхолламаш хилар тӀечӀагӀдина ду.

Гитлер волчу хенахь Германи тоталитаран пачхьалкх йара. Йерриг дахаран аспекташна тӀехь мехка урхалло контроль латтош йара. КхоалгӀа рейх «КхоалгӀа паччахьалла» йа «КхоалгӀа импери» бохург ду. Цундела *нацисташ дийцарехь* Нацистийн Германи хьалхалерчу Сийлахьчу Руман империн (800—1806) а, Германхойн империн (1871—1918) а верас йара.

1945-чу шеран хӀутосург-баттахь шийтта шарахь Гитлерс а, нацисташ а *Эзар шо долу рейх* олу КхоалгӀа рейх йуьйхира. Оцу шарахь бартхоша Германи хӀаллакйира, Европехь ШолгӀа дуьненан тӀом берзира.

1933-чу шарахь кхолламан-беттан (январан) 30-чохь Веймар Республикин президенто Пауль фон Гинденбургас Гитлер Германин канцлер хӀоттийра. Канцлер мехка урхаллин куьйгалхо вара цу хенахь. Цул тӀаьхьа Нацистийн партис йерриг политикин оппозици дӀайаьккхира, иштта шен берриге а ницкъаш вовшахтоха йолаелира.

1934-чу шарахь хьаьттан-беттан (августан) 2-чу дийнахь Гиндербург кхелхинчул тӀаьхьа Гитлер Германин диктатор хӀоьттира. Цо вовшахтуьйхира канцелярин, паччахьан даржаш а, бакъонаш а. 1934-чу шеран хьаьттан-беттан (августан) 19-чохь дӀйаьхьна референдумо Гитлер Германин цхьаъ бен воцу фюрер хилар тӀечӀагӀдира. Дерриг Ӏедал Гитлеран карахь дара, ткъа цуьнан дош лакхара бакъӀедал дара.

Сийлахь-йоккха депресси йолчу муьрехь нацисташа йаккхий тӀеман харжаш йарна а, ийна экономика лелайарна а экономика меттахӀоттийра, белхан къоьлла хилар проблемаш йерзира. Дефицитан харжаш лелайар бахьана долуш, дӀахӀоттамо (режимо) тӀеийцира герз хийцаран къайлаха йолу программа. Цу хьокъехь адамашлахь дӀахӀоттам безар лакхаделира.

Расизм, нацистийн евгеника, къаьсттана антисемитизм а йара дӀахӀоттаман идеологин коьрта башхаллонаш. Нацисташ германхойн къаьмнаш олалла ден раса санна къастош дара, уьш арийн расин уггар цӀена га ду олура цара. Ӏедал дӀалацарца доладелла жуьгташна а, цигоншна а тӀехьажийна дискриминаци йар. Хьалхара концентрационни лагерш йиллина 1933-чу шеран бекарг-баттахь (мартехь). Жуьгтий а, кхиболу урхалло «ца оьшуш» санна лору нах а набахте хьажийра, ткъа либералаш, социалисташ, коммунисташ бойъура йа набахте кхачабора, ишта махках баьхна меттигаш хилла.

Гитлеран урхаллин дуьхьал девла керстанийн килсаш а, махкхой а Ӏазапехь латтабора, церан хьалханчаш набахте хан такха хьажийна.

КхоалгӀачу рейхан дешаран бух бара — расийн теори, тӀеман гӀуллакхдар, демографин политика.

Билгалдахарш
------------
**Липно гӀайре тӀехь лаьтташ йолу Николан килс** *(оьрсийн маттахь Церковь Нико́лы на Ли́пне)*- XIII-чу бӀешеран чаккхенгахь хьалайоьттина ортодоксан килс ю. Новгородан гӀишлош яран исбаьхьаллин эсалла ю. Липно олучу жимачу гӀайре тӀехь а, Мста хинан дельтехь а лаьтташ ю. Килс Сийлахь-йоккхачу Новгородна исс километар гена ю.

Зияртан коьрта паччахьалла (оьрсийн маттахь престол) Ӏаламаташ деш волу Николан цӀарах ю, ткъа зугӀар (желтойн маттахь параклис я оьрсийн маттахь придел) сийлахьчу Климентан цӀарах ю.

Таханлерачу дийнахь гӀайренан *«ларъдеш долу латта»* статус ю. Дуьненан мехалла а лоруш, ЮНЕСКО-н тептара язйина цигахь лаьтташ йолу килс. 2016-чу шарахь товбецан-беттан (сентябран) иттолгӀачу дийнахь килсе бӀаьрг тоха веара Путин Владимир а, Медведев Дмитрий а. Путинан буьйрца (2016-чу шеран товбецан-беттан 16-чу дийнан лоьмар 3682-10.1-4 йолу Оьздангаллин министерствон кехат) зияртан реставраци ян субсиди къастийра.

* Липно гӀайре а, килс аЛипно гӀайре а, килс а
* СагӀдаран пенаш хаздарСагӀдаран пенаш хаздар
* Юккъера пенашЮккъера пенаш
**Еза-йоккха ЙоӀстаг йолу Марьяман сийлахьчу цӀеран сийнна архикафедралан зиярт** *(белоруссийн маттахь Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Панны Марыі)* — вюльнюсан хатӀехь йолу католикийн кафедралан сийлахь меттиг ю. Беларусин коьртачу шахьаран Минскан юккъера килс ю.

Минскан-Могилёван архиепархин кафедралан килс ю.

Беларусь Республикин Пачхьалкхан историн-культурин мехалалла йолу архитектурин хӀоллам бу (код 712Г000235).

Килс хьалайоьттина 1700-1710-чу шерашкахь иезуитийн монастыр йолуш, цундела цунах иштта *«иезуитийн костёл»* олу. Адрес ду: Маршонан майда, 9-гӀа цӀа.
Росси Эмблема Российн ЧГӀМ.
**Российн Федерацин чоьхьарчу гӀуллакхийн меженийн белхалойн де** (1991 шо кхаччалц — Советийн милицин; 2011 шо кхаччалц — Российн милицин де) — Российн Федерацин Чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллин белхалойн говзаллин Ӏида (1991 шо кхаччалц — ССРС ЧГӀМ). Даздо хӀора шеран 10 ноябрехь.

Истори
------

Милицин дийнахь РФ ЧГӀМ куьйгалло совгӀат до дикачу белхалошна. Москох, Пачхьалкхан Кремлан гӀала, 2001 шеран 10 ноябрь.
1917 шеран [[ шо|]] шеран 28 октябрехь (10 ноябрехь) Чоьхьарчу гӀуллакхийн халкъан комиссара А. И. Рыковс куьг яздира «Белхалойн милицех» сацамна.

1962 шарахь дуьйна и терахь билгалдоккху говзаллин Ӏида санна, 1962 шеран 26 сентябрехь ССРС Лакхара Кхеташонан Президиуман омар лела даьлча дуьйна.

1980 шарахь дуьйна Советийн милицин де буьйлабелира официалан Ӏида лара, ССРС Лакхара Кхеташонан Президиуман № 3018-Х йолу 1980 шеран 1 октябран «Ӏиданийн а, иэсийн а денойх» цӀе йолу омарца, ССРС Лакхара Кхеташонан Президиуман № 9724-XI йолу 1988 шеран 1 ноябран «Ӏиданийн а, иэсийн а денойх долу ССРС законашна хийцам барах» долчу омаранв редакцехь.

ХӀора шарахь оцу дийнахь Москохахь даздаран йоккха концерт ло, телевизион чохь а гойтуш. 2000-гӀа шерашкахь дуьйна концерт дӀахьо Пачхьалкхан Кремлан гӀалахь.

2011 шеран 1 мартехь «Полицех» цӀе йолу Федералан закон леладаьлча, 10 ноябран рогӀера Ӏида тӀекхочуш, 2011 шеран 13 октябран Российн Федерацин Президентан № 1348 омарца Ӏидан цӀе хийцира **Российн Федерацин чоьхьарчу гӀуллакхийн меженийн белхалойн де** аьлла.

Хьажа кхин а
------------

* Российн транспортан полицин де
* Юристан де
* Российн зуламхой лахаран белхалойн де
* ОМОНан де
* РФ ЧГӀМ штабан дакъой кхолларан де
* Полицин куьпан векалан де
* Талламан меженийн белхалойн де

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Кеп:Источник в Викитеке
2. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР № 3018-Х от 1 октября 1980 года «О праздничных и памятных днях». Правовая база «Контур.Норматив» // normativ.kontur.ru
3. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР № 9724-XI от 1 ноября 1988 года «О внесении изменений в законодательство СССР о праздничных и памятных днях». Справочно-правовая система «КонсультантПлюс» // consultant.ru
4. ↑  Указ Президента Российской Федерации Д. Медведева от 13 октября 2011 года № 1348 «О дне сотрудника органов внутренних дел Российской Федерации» (оьр.)(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  Официальный сайт Президента Российской Федерации // kremlin.ru. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 18 ноябрехь. Теллина 2014 шеран 10 ноябрехь.

Хьосташ
-------

* «МВД России, энциклопедия». Москва, Объединённая редакция МВД России, 2002.

Хьажоргаш
---------

* ВИДЕО. Поздравление с Днём сотрудника органов внутренних дел. — Президент России Владимир Путин поздравил личный состав и ветеранов органов внутренних дел Российской Федерации с профессиональным праздником. Официальный сайт Президента Российской Федерации // kremlin.ru (10 ноября 2020 года)
* ВИДЕО. Глава МВД Владимир Колокольцев поздравил коллег с профессиональным праздником. Официальный сайт телеканала «РЕН ТВ» // ren.tv (9 ноября 2020 года)
• 1 — туьта, 
  

• 2 — некхан ваз, 
  

• 3 — куьг-меженан даьӀахкаш, 
  

• 4 — букъсурт, 
  

• 5 — юхан даьӀахк, 
  

• 6 — ког-меженийн даьӀахкаш, 
**Адаман даьӀахкийн чарх**, йа **Адаман скелет** *(лат. Skeleton)* — кхиинчу адаман скелет 200 сов дьаьӀахках хуьлу.. Дукхачу хьолах хоттаргашца а, кӀозйухаргашца а, вовшахтесна йу скелетан даьӀахкаш. Дуьненчу долаш беран даьӀахкаш мелла а алсам хуьлу, амма доккха мел хуьлу, цхьацйолу даьӀахкаш чӀагӀлуш вовшах кхета. Боьршачу стеган даьӀахкийн чарх итт кийла гергга хуьлу, зударийниг — ворхӀ кийла гергга. ДаьӀахкийн йоккха-жимий, стомма-юткъий хиларх хӀутту адаман дегӀан сурт-кеп.

Этимологи
---------

Дешан схьадалар ду ширачу желтойн меттара «σκελετος». Цуьнан маьӀан «дакъийна» бохург ду. Ишшта нохчийн маттаца дуьстича карадо вайн, нохчийн дош «дакъа» «дакъийна» бохучух тера хилар. Ӏилманчаш дийцарехь, хьалха заманчохь стагдӀаволлар маьлха кешнашкахь хилла, Малхо белларш «бакъбора», тӀаккха цунах даьлла олуш ду и дош.

Дакъош
------

Адаман скелет 205—208 даьӀахках хотталуш йу. Царах 32-34 шалха йу, кхийерш цхьацца бен йац.
Адаман даьӀахкийн чархан билгалдоккху 6 доккха дакъа

1 — туьта — 23 даьӀахках,

2 — некхан ваз — 25 даьӀахках ,

3 — куьг-меженан даьӀахкаш — 64 даьӀахках,

4 — букъсурт — 32—34 даьӀахках,

5 — юхан даьӀахк — 2 даьӀахках,

6 — ког-меженийн даьӀахкаш — 62 даьӀахках

Сте йа боьрша хиларан башхаллаш
-------------------------------

Сте а, боьршачу а нехан скелетан башхаллаш йоккха йац. Дукхачу хьолахь и башхаллаш гучайолу йу даьӀахкийн томмалиций, шораллийций. Масала, зударийн юхан даьӀахкаш мелла а шуьйрий, томмий хуьлу. И доьзна ду зударийн берадаран Ӏалашо хиларна. Некхан ваз божарийнчулла готта хуьлу зударийн. Иштта божарий куьг-коган меженаш хуьла мелла томма а, онда а.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Берсанов Р. У.* Адаман анатоми(нох.). — Грозненский рабочий. — Соьлжа-ГIала (Грозный), 2010. — (нохчийн-оьрсийн атлас : латинийн-оьрсийн-нохчийн терминийн дошам). — ISBN 978-5-900231-94-5.
2. ↑  Mammal Anatomy: An Illustrated Guide(бил-боцу.). — 9780761478829: Marshall Cavendish, 2010. — С. 129.
3. ↑  *Берсанов Р. У.* Адаман анатоми(нох.). — Грозненский рабочий. — Соьлжа-ГIала (Грозный), 2010. — (нохчийн-оьрсийн атлас : латинийн-оьрсийн-нохчийн терминийн дошам). — ISBN 978-5-900231-94-5.
**Шейх Заедан цӀарах маьждиг** (Ӏаьр. مسجد الشيخ زايد‎) — дуьненахь даккхийчарах (7-гӀа меттиг) маьждигах цхьаъ. Ӏарбойн Цхьаьнатоьхначу Эмираташкахь Абу-Даби шахьарехь лаьтташ долу маьждиг. Эмиратийн хьалхара паччахь хилла волу шейх Зайд ибн Султан ан-Нахайанан цӀарах схьадиллина ду. Цуьнан кош маьждиган йистехь ду.

  

Маьждиг схьадиллина 2007 шарахь мархийн баттахь.

Дубай шахьарехь долу Джумейра маьждиг чу санна милла (бусалба вацахь а) ваха йиш йу.

2008 шеран бекарг (март) баттахь Туризман министерствос дӀакхайкхира, маьждиган чохь экскурсеш йо бусалба а, керста а нахан.  

Маьждиган чувалар а, экскурси йар а маьхза (махбоцуш) ду.

Билгалдахарш
------------
**Металлополимеран биргӀанаш** — шиъ я алсама компонентех лаьтта композитан биргӀанаш: полимеран биргӀа, сварканца йина металлин серийн бойн арматура йоьллина я, масала, наштаран дашанца.
Металлополимеран биргӀанаш дуккха а кепара ю, уьш къаьста йинчу материалаца, яран технологица, Ӏалашонца, кхечу параметрашца.

БиргӀан полимеран дегӀ до дукхах дерг термопластех. Гура лаьтта йохалла а, пурх а йолчу элементех: йохалнаш лаьтта биргӀан юкъан концентраци йина, пурхнаш билгалчу гӀулчца тӀетосу йохалчарна, спираль хуьлу цунах.

Лелор
-----

Металлополимеран биргӀанаш лелайо чӀогӀа шуьйрачу областашкахь. Наштаран дашан арматура йоьллина, жимачу диаметран (16—40 мм) металлополимеран биргӀанаш, аьттонца лелайо хӀусамийн-коммуналан бахамехь (хи дуьллуш, йовхонан система хӀоттош, канализацина). Яккхийчу диаметран металлополимеран биргӀанаш лелайо маьхкдаьттабиргӀана, газбиргӀана, агрессин хьолан (мусталла, щелочь, туьхан лакхара барам сурсаташ чохь болу и продуктов с высоким содержанием Соль|солей) транспортан технологин биргӀанашна ческих трубопроводов для транспортировки агрессивных сред. Металлополимеран биргӀанаш лелайо лаьттан бухара а, оьланашкахь бесара а, нилхалаьттан а металлийн щелочь дӀадаларехь; иштта лело таро ю гидротранспортан а, пневмотранспортан а. ХӀордан инфраструктурехь лело меттиг карайо бӀогӀамашна меттана тайп-тайпанчу гӀишлош тӀехь.

Металлополимеран биргӀанийн тайпанаш
------------------------------------

### Наштаран дашанца арматура йина металлополимеран биргӀанаш

БиргӀан гӀирс бу дукха хьолахь экструзица тоеш йолу полиэтилен (PERT, PEX, кхин а). Наштара дашан тахтанаш (стоммалла миллиметран итталгӀа дакъанаш) ультраозан сварканца чучча лалайой хӀутту. Полимеран а, металлан а юкъахь чӀогӀа уьйр хилийтархьама лелайо адгезив.

*Наштаран дашанца арматура йина металлополимеран биргӀанийн дика гайтам бу:*

* наштаран дашан эвна чӀогӀа хилар;
* полимеран металлаца йолу лакхара адгези;
* биргӀанан тӀехулонан тӀехулара а, чоьхьара а лахара шогалла;
* гура гоьрга хилар, ткъа иштта полимер цхьабосса екъар гуоца а чухула а, тӀехула а.

#### Наштаран дашанца арматура йина металлополимеран биргӀанийн дика агӀо

* коррозин а, химин а дуьхьала дика латтар;
* Вовшахтаса атта хилар а, вовшахтеснариг онда хилар а;

1. ↑  Металлопластовая труба. Большая Энциклопедия Нефти и Газа
2. ↑  Новые отечественные технологии при изготовлении и монтаже трубопроводных систем нефтегазовой инфраструктуры из комбинированных труб на основе термопластичных полимеров. Журнал «Нефтегазовое дело», 2005. УДК 622.692.4 Архивйина 2011-08-21 — Wayback Machine
**Дешаран де** (1 сентябрехь) — 1984 шарахь дуьйна ССРСн пачхьалкхан Ӏида, юкъадаьккхина 1984 шеран 15 июнехь арадаьккхинчу ССРС Лакхара Советан Президиуман № 373-11 «1 сентябрь дерриг халкъан Ӏида — Дешаран де – кхайкхорах» цӀе йолчу Омарца. Иштта ду официалан Ӏида цхьайолчу советийн хиллачу пачхьалкхашкахь а, масала, Россехь, Украинехь, Белоруссехь. Балхара мукъа де дац. Нагахь 1 сентябрь кӀиран денна нислахь даздаран линейкаш 2 сентябрехь йо.

1 сентябрь — керлачу дешаран шеран юьхьиг дукхаха болчу российн дешархойн, студентийн, хьехархойн.  

Ламаст хилла оцу дийнахь ишколашкахь даздаран линейкаш, классан сахьташ, хааран а, машаран а, кхерамазаллин а, майраллин а Ӏамолаш яр.

Билгалдахарш
------------

1. ↑
2. ↑  В Украине сегодня отмечают День знаний (оьр.).  NEWSru.ua (2014, 1 сентябрь).
3. ↑  В Беларуси празднуют государственный праздник — День знаний (оьр.).  Гродненский государственный медицинский университет (2014, 1 сентябрь).
Газет "Serlo" 1926 шо (нохчийн латиница)
Ӏаьрбийн элпнашца XX-гӀа бӀешо доладалале нохчаш яздора Iаьрбийн элпнашца. Ӏарбойн элпнаш леладина кху шерашкахь 1910, 1920 амма тӀяхьарлера шарахь 1922 иза оьрсаша хийцитна шай тӀелаьцна йолучу кирилицан элпашца, амма ле Ӏарбой, ле кирил элпаш нохчийн метаца догӀуш дац, яздаряхь, уьш мял хӀитича ша долу далуш долу аз цахоттало оц кирила элпашца, оц масарял гӀоле нохчийн меттаца догӀаш долу элпнаш (Нохчийн элпаш 1925 шарахь) уьш ду латийн элпаш, оцу латийн элпнашца мялдолу олуш долу аз дӀаязло. 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ا | ب | ت | ث | ج | ح | خ | د |
| ذ | ر | ز | س | ش | ص | ض | ط |
| ظ | ع | غ | ف | ڤ | ڮ | ق | ك |
| ل | م | ن | و | ه | ﻻ | ي |  |

Нохчийн элпаш 1925 шарахь
-------------------------

Нохчийн элпаш 1925 шарахь 1925 шарахь Советан Iедало политикин бахьанаш хьалха даьхна, тIеийцира керла, латинийн бух тIехь йолу, нохчийн элапаш. Оцу элапашан авторш бара: X. Ошаев а, М. Сальмурзаев а.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | Ä ä | B b | C c | Č č | Ch ch | Čh čh | D d |
| E e | F f | G g | Gh gh | H h | I i | J j | K k |
| Kh kh | L l | M m | N n | Ꞑ ꞑ | O o | Ö ö | P p |
| Ph ph | Q q | Qh qh | R r | S s | Š š | T t | Th th |
| U u | Ü ü | V v | X x | X́ x́ | Y y | Z z | Ž ž |

1938 шарахь оьрсийн, кириллицан элпнаш тIе хийцира, цул хьалха хилйолу латинийн элапаш.

Кириллицан элпаш
----------------

1991 шарахь Нохчийчоьно ша маьрша пачхьалкх ю аьлла дӀахьедар динчула тӀаьхьа, йукъайаьккхина аьлла дӀакхайкхира латинан алфавит (туркойн кепехь). Делахь иза дӀасайаржо аьтто ца белира, хӀунда аьлча и боцург а, шортта тайп-тайпана баланаш Нохчийн къона пачхьалкхана хьалха хӀиттина дела.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Аь аь | Б б | В в | Г г | ГӀ гӀ | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й й | К к | Кх кх | Къ къ | КӀ кӀ | Л л | М м | Н н |
| О о | Оь оь | П п | ПӀ пӀ | Р р | С с | Т т | ТӀ тӀ | У у | Уь уь |
| Ф ф | Х х | Хь хь | ХӀ хӀ | Ц ц | ЦӀ цӀ | Ч ч | ЧӀ чӀ | Ш ш | Щ щ |
| Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я | Кеп:Serif |

Латинийн элпаш 1992 шарахь
--------------------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | Ä ä | B b | C c | Ċ ċ | Ç ç | Ç̇ ç̇ | D d | E e | F f | G g |
| Ġ ġ | H h | X x | Ẋ ẋ | I i | Ƶ ƶ | K k | Kh kh | Q q | Q̇ q̇ | L l |
| M m | N n | O o | Ö ö | P p | Ph ph | R r | S s | Ş ş | T t | Th th |
| U u | Ü ü | V v | Y y | Z z | J j | Ə ə | Ŋ ŋ |  |
**Верольский Юрий Борисович** (1929 шеран 6 апрелехь, Соьлжа-ГӀала — 2004 шеран 30 майхь, Тамбов) — советийн а, российн а йаздархо, литературхо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР йаздархойн бертан декъашхо (1991 шо), РСФСР Халкъан серлонан тӀехдикахо (1964 шо), Нохч-ГӀалгӀайн АССР Хьакъдолу оьздангаллин белхало (1988 шо).

Биографи
--------

Вина 1929 шарахь гӀуллакхехь болчеран доьзалехь. 1952 шарахь чекхйаьккхина Соьлжа-ГӀалин хьехархойн институтан историн-филологин факультет. 1952 шарахь оьрсийн меттан а, литературин а хьехархо болхбан волавелла Туркестанан-Сибрехан цӀерпоштнекъан Защита станцера йуккъерачу ишколехь. 1954—1961 шерашкахь Соьлжа-ГӀалара № 106 йолчу йуккъерачу ишколан хьехархо вара.

1960—1995 шерашкахь болхбина Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институтан литературин кафедрехь. Ассистент тӀиера доцент тӀекхаччалц дӀавахана. Литература, мохкӀамор, педагогика, литератураӀамор ишколехь хьехаран гӀуллакхаш хьоьхура. Литературин хьехархочун гӀоьнна Ӏилманан-практикан конференцешкара методикан гуламаш хӀитта а йора, редакци а йора.

Хьехархо а, литературин мохкӀаморан говзанча а санна лар йитина ца Ӏаш, Нохчийн Республикера дуккха а бевзаш болу йаздархойн, журналистийн, йукъараллин гӀуллакххойн хьехамхо хилира цунах. Соьлжа-ГӀалахь литературин-мохкӀаморан музей йан дагадеанчарех цхьаъ вара. Хилла штатехь воцу «Соьлжа-ГӀалин белхало», «ГӀебартойн-балкхаройн бакъдерг», «Тамбовн дахар» газетийн корреспондент. Зорбатоьхна «Дон», «Халкъан дешар», «Литература ишколехь», кхин а журналашкахь.

1995 шарахь Нохчийчохь тӀом хилар бахьнехь кхалха дийзира Тамбов. Болхбира Тамбовн дешаран белхалойн квалификаци айаран институтан гуманитаран дисциплинаш хьехаран кафедран доцент.

Библиографи
-----------

* «Литературин-мохкӀаморан болх ишколехь» (Соьлжа-ГӀала, 1961 шо);
* «Нохч-ГӀалгӀайчоь оьрсийн советийн литературехь» (Соьлжа-ГӀала, 1965 шо);
* «Кавказо динарш» (Соьлжа-ГӀала, 1980 шо);
* «Пушкинан тачанаш тӀехула» (Тамбов, 1999 шо).

### Байтийш гуламаш

* «Ленинан урам» (Соьлжа-ГӀала, 1960 шо);
* «Синтем байна латта» (Соьлжа-ГӀала, 1984 год);
* «Къилбехьа кораш» (Соьлжа-ГӀала, 1991 год);
* «Дийнан шорте. Нохчийчоь-Тамбов» (Тамбов, 1996 год).

Билгалдахарш
------------

1. ↑
2. ↑
**Исма́Ӏил** (Ӏаьр. إِسْماعِيل‎‎‎‎) — иза исламан пайхамар ву, ИбрахӀим пайхамаран وصلة= а, ХӀаджаран وصلة= а воккхах волу кӀант а ву. Цуьнах тӀаьхьенах схьаваьлла ву Делан элча а, пайхамар а Мухьаммад ﷺ.

Дахарех лаьцна
--------------

ИсмаӀил АллахӀ-дала ваийтина Уммат Пайхамар вара, шен ден «ИбрахӀиман дин» даржо, Ӏаьрбийн махкахь. Наггахь Къуръан тӀехь хехош ву иза. АллахӀ дина омарца ИсмаӀила шен деца ИбрахӀимца КаӀбат (ХьаьжицӀа) дира. ИбрахӀим пайхӀамаран 86-шо долчу хенахь дуьнен чуваьлла ИсмаӀил.

АллахӀ-дала хаам бинера, ХӀаджар а, ИсмаӀил а гена махка дӀадига аьлла, цо иза кхочуш дира. ЯахӀума дӀа а йаьлла, цуьшинна мацалла хаалора, ИсмаӀил гӀора дайна охьавоьжнера. ХӀаджар б арз йелла дӀа-схьа уьдура шинна лам тӀе, Сафа а, Марват а. ИсмаӀил воьлуш гира, цуьнан когашкахь лаьттар арадетташ хи дара, и хи дара «Замзам».

Оцу метте Ӏаьрбойн къам кхечира, царех цхьа йоӀ ИсмаӀила маре йалира. Оцу метте ИбрахӀим кхечира, шен доьзал лаха. Иштта цунна карийра и шиъ ХӀаджар а, ИсмаӀил а.

ИбрахӀиме дала кхин цхьа хӀума тӀедиллинера: «ИсмаӀилан урс хьакхар, гӀурба дар», иза кхочуш дан гӀортир иза. Дала цуьнга Ӏад вита элира ИсмаӀил, цуьнан меттан уьстагӀ баийтира.

Шен нана дӀакхелхича ИсмаӀила зуда йалийра ДжурхӀум — олучу къомаца йерг. Цхьана и шиъ дӀасакъаьстира, уха а цо царех йолу кхин зуда йалийра. Ӏаьрбийн генеалоган тӀехь мабаххара, ИсмаӀилера схьабевлла «къилбаседера Ӏаьрбий» уьш Ӏаднаниташ бу. ИсмаӀилан каш КаӀбатан (ХьажицӀа) уллохь ду, цунах «Хьиджр ИсмаӀила» — олу. ИсмаӀил вина 5-шо даьлча Саратас — Исхьакъ-пайхамар а вира.

ИбрахӀима а, ИсмаӀила а АллахӀна гӀуллакх нахе дайта дина хилла КаӀбат. Амма Дела цхьаъ веш боцчу наха шайн «деланаш» бу бохуш цхьацца жӀараш, тӀулгаш суьрташ цу цӀачу кхехьна а, царна шайн «ламазаш» деш а хилла.

| ИбрахӀиман истори |
| --- |
| Адамаш | ИбрахӀим • Сарат • ХӀаджар • КъатӀурат |  |
| Хилларг | Хадор • ИсмаьӀилан гӀурба дер |
| Коьрта кхетамаш | Жуьгтий • ИбрахӀиман динаш • ИбрахӀиман маьждиг |
| ИбрахӀиман бераш | ИсмаьӀил • Исхьакъ |

| ⛭Къуръан чохь хьахийна пайхамарш |
| --- |
| Элчанаш | 
Адам ▪ Нухь ▪ Ибрахӏим ▪ Муса ▪ Ӏиса ▪ Мухьаммад
 |  |
| Пайхамарш | 

---

Идрис ▪ Шис ▪ Хӏуд ▪ Салихь ▪ ЛутӀ ▪ Исмаӏил ▪ Исхьакъ ▪ Яӏкъуб ▪ Юсуф ▪ Айюб ▪ ШуӀайб ▪ ХӀарун ▪ ЮшаӀ ибн Нун ▪ Ильяс ▪ Аль-Ясаӏ ▪ Зул-Кифл ▪  Шамвил ▪ Юнус ▪ Давуд ▪ Сулайман ▪ Закарийя ▪ Яхья

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа ШайтӀ.

**ШайтӀа** (Ӏаьр. شيطان‎‎ — «тилдалар», «генадовлар», дукх. т. شياطين‎ шайтӀарчий схьадаьлла къ-седа.-м-бузен.-семигӀеран орамах *\*śṭn* «шайтӀа» ма-дарра «мостагӀ хила», «бехкедар»; дуста ӏебар. שָׂטָן śāṭān, арам. סטנא soṭono, Кеп:Lang-gez — «шайтӀа») — ислам динехь АллахӀанна а, адамашна девнехь долу дера синойн категорин векал.

ШайтӀан таро йу адаман сибате дала. Къемат-де деича шайтӀа шен элица — Иблисца цхьаьна — жоьжахатин Ӏазап хьоьгур ду. Шен лайшан гӀоьнца Иблисо галдоху адамаш, беркате цӀена болх бан ца дуьту, къиношка тоьтту. ШайтӀа кхоьллина цӀарах йа кӀурах, цаьрга тӀеэцало тайп-тайпана арахьара куьцаш. Уьш дан таро йу Иблисан, деха тобанашкахь тайп-тайпана мехкашкахь.

ШайтӀанийн хила тарло тайп-тайпана цӀераш, лелайо *раджим* («детташ долу») эпитет. «*ШайтӀа* дош синоним йу библин *сатана* терминна».

Исламан дийцаршца, шайтӀарчаша къинош а, гӀалаташ а дойтура беркате цӀена нахе а, пайхамарашка а, масала Юсуп пайхамар وصلة=. ШайтӀарчийн цхьа дакъа дацош хилла Сулейман пайхамара وصلة=, амма иза кхелхинчул тӀаьхьа шайн балхе йухадирзина. Тахана а новкъарло йо адамашна ламаз дан а, адамаш Ӏамадо буозбунчалла лело. Цара адаме АллахӀ вицвойту, беркате дика гӀуллакхаш ду бохуш, къинош дан марздо. ХӀора стеган шен шайтӀа а, шен малик, цара къовсам латтабо адаман дог къуьйсуш. ШайтӀа адам нийсачу новкъара тило гӀерта, тилош цуо лелабо дегӀан лаам а, самукъа даккха лаар (нафс) а, кхин а сакхташ даржадо, оьгӀазло, хьагӀ, хьегар, кхин дӀа а.

Бусулбачарна хаа, шайтӀа лалла тоьа АллахӀера гӀо дехар. Цара сих-сиха олу формула: «АӀузу би-ллахӀи мина ш-шайтӀани р-раджим», йа Къуръанан айаташ. Цхьацца бусулбанийн Ӏелам наха шайтӀанаш лору уггаре аьрха а, делах ца теша а жиннийн дакъа. Кхечара уьш лору синойн башха категори, уьш жиннех къаьсташ, йуьхьанца дуьйна куфре эгна ду, таӀзар жоьжахати йу. Къуръанехь а, динан жайнашкахь а Иблис а, шайтӀарчий а сих-сиха вовшен меттигашца хуьйцу, хӀунда аьлча шайтӀарчаша Иблисан лаам а, омарш а кхочуш до. исламал хьалхара Ӏарбийчохь шайтӀарчий йукъара лолура буозбунчаша а, поэташа а эхартца къамел деш.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  śṭn / Semitic roots (ингалс.) (**śṭn** Northwest Semitic, to be(come) hostile, accuse. **a.** Satan, from Hebrew *śāṭān*, adversary, Satan, from *śāṭan*, to accuse, act as adversary;; **b.** shaitan, from Arabic *šayṭān*, Satan, from Ethiopic *śayṭān*, from Aramaic *sāṭānā*, from Hebrew *śāṭān* (see above).). *The Free Dictionary by Farlex*.  Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company (2004, 17 январь).
2. 1 2  Гогиберидзе, 2009, с. 249.
3. ↑   15:17

Къуръан
4. 1 2 3  Пиотровский, 1991, с. 289.
5. ↑   2:268

Къуръан

Викидошаман логотипВикидошаман логотип Викидошам чохь бу йаззам **«шайтӀа»**
Пётран а, Павлан а гӀап *(леррина йолу цӀе- Санкт-Петарбухан; 1914-чу-1917-чу шерашкахь Петроградан гӀап; оьрсийн маьттахь Петропавловская крепость)* — Петарбухан архитектурин уггаре шира хӀоллам бу. Российн Империн гӀепийн классификацица 1-чу классан гӀап ю. **Пхьагалан гӀайренан** тӀехь лаьтташ ю. ГӀап йиллина 1703-чу шарахь хӀутосург (май) беттан 27-чу дийнахь. Иза иштта Санкт-Петарбух гӀала йиллина шо ду.

Цкъа а тӀамехь пайда ца эцна гӀап йац иза. 18-чу бӀешаран хьалхара чийрик дуьйна- 20-чу бӀешаран 20-гӀа шераш кхаччалц набахти санна лелош яра гӀап. Ткъа 1924-гӀа шо дуьйна пачхьалкхан музей ю.

Петропавлан гӀап — оьрсийн гӀишлош яран исбаьхьаллин хӀоллам бу. Дукхачу архитекторш къахьегна цуьнан гӀишло йеш.

Таханлерачу гӀопан юкъайогӀуш ю: *Петран а, Павлан цӀарах килс а*, *Элийн кешнаш а*, *Жимачу хикеман цӀа а*, Комендантан цӀа а, Инженеран цӀа а, Ахчан цӀа а, Петарбухан историн музей а, артиллерин а, инженерийн эскарийн а, уьйрийн эскарийн а

тӀеман-историн музей а, Космонавтикан а, ракетийн техникин а музей а.

Санкт-Петарбухан гӀалан историйн декъе чуйогӀуш ю гӀап. Цуьнан йистехь лаьтташ йолу хӀолламийн комплексца Дуьненайукъара хазанаш лардечу ЮНЕСКО-н тептаре яьккхинера Петран а, Павлан а гӀап.

Туристаш эзарнашкахь лела гӀап ган.

Хьосташ
-------

1. ↑  Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  ЮНЕСКО. — Исторический центр Петербурга в списке Всемирного наследия ЮНЕСКО. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 24 январехь. Теллина 2011 шеран 21 октябрехь.
**Мухтаров Муртузан цӀарах маьждиг** *(оьрсийн маттахь Мече́ть Мухта́рова**;** гӀалгӀайн маттахь Мухтаров Муртуз цӀера маьждиг; хӀирийн маттахь Мухтаровы мæзджыт)-* БуритӀехь Теркан аьрро бердаца дина суннитийн маьждиг ду. ГӀалин билгалонах (символах) цхьаъ ю.

Федералан маьӀна долу Оьрсийнчоьнан оьздангаллин  тӀаьхьалонан юкъайогӀуш архитектурин хӀоллам бу (№ 161410016990006).

1900-1908-чу шерашкахь хьалайоьттина маьждиган гӀишло.

Истори
------

ГӀишло ян бакъо йелла 1900-чу шарахь. ГӀалин урхалло Теркан хийистехь лаьттан дакъа билгалдаьккхира маьждиг хьаладотта.

«Приазовский край» газето хаам бира, маьждиг даран белхийн мах 80 000 сом хиларна. Царах 50 000 сом сагӀан теснера азербайджанийн миллионер а, мехкадаьттадаккхархо а волу, ДегӀастехь вевзаш волу меценато **Мухтаров Муртузас**.

Проект кечъяран белхаш диллира цо лоруш волу архитекторан И. К. Плюшкон тӀе.

1908-чу шеран эсаран (октябран) 14-чохь маьждиг схьадиллира.

1934-чу шарахь гӀалин кхеташоно суннитийн маьждиг хӀаллакдан сацам тӀечӀагӀбира.

84-чу кавалерийн полкан 25-чу гӀезалойн ротан командир волу Я. И. Беткеневс буьйр дира салташка маьждиг тергаме эца а, ха хӀотто а.

1960-чу шеран хьаьттан (августан) 30-чохь *1327 №* йолу  РСФСР-ан Министрийн Кхеташонан Сацамца маьждиган гӀишло пачхьалкхан тергаме эцна. Маьждиг чохь мохкбовзаран музейн филиал яра.

Кхузаманан хьал
---------------

1996-чу шарахь Къилбаседан ХӀирийчоьн Динан Урхаллин долалле яьккхира.

1996 шарахь кхолламан (январь) баттахь маьждиган йистехь бомба иккхира. Эккхийтарехь даккхий зенаш хилира зияртан. Амма адаман  чевнаш ца хилира.

Меттигерчу бахархошна хетарехь, цхьа маьӀна дацар Суннитийн маьждиган тӀехьа шийттазза тӀекӀелдина цӀа дар, хӀунда аьлча массарна а евзаш йолу маьждиган панорама хӀаллакхилла.

Хьостанаш
---------

1. ↑  Объекты культурного наследия федерального значения Архивйина 2020-06-25 — Wayback Machine, Комитет по охране и использованию объектов культурного наследия Республики Северная Осетия-Алания
2. ↑  «…когда в 1934 году горсовет принял решение уничтожить суннитскую мечеть, командир 25-й татарской роты 84-го кавалерийского полка Я. И. Беткенев отдал приказ воинам-татарам с оружием в руках встать на охрану мечети. Властям пришлось уступить и дать мечети статус памятника архитектуры». Архивйина 2019-02-20 — Wayback Machine
3. ↑  «15-й регион»: В Суннитской мечети начались реставрационные работы
4. ↑  Ъ-Газета — Взрыв во Владикавказе
5. ↑  Хасан Дзуцев, интервью газете «Пульс Осетии» № 29 (320), 27 июля, 2010 г. Архивйина 2019-10-19 — Wayback Machine
6. ↑  «Линия горизонта» (фото)
Микаил Маликан Килс (оьрс. *Храм Архистратига Божия Михаила)-* Соьлжа-гӀалахь XIX-чу шарахь йина керста килс.

Килсан ансамбль архитектурин хӀоллам бу. Нохч-ГӀалгӀайн АССР-ан Министрийн Советан 413 № йолу Сацамца Пачхьалкхан Ӏуналлехь ю. XX-чу бӀешаран 80-чу шарашкахь килс а, килсан цӀено а цӀе кибарчигах йина куцчкъор долуш яра. **Дуьххьара нохч-оьрсийн тӀом** болабалле Нохч-ГӀалгӀайн республикехь болх беш шин килсах цхьаъ яра.

### Килсан йоца истори

XIX-чу бӀешарахь Соьлжа-гӀалахь теркера гӀалагӀазкхий Ӏаш бара. Уьш керстанаш бара. Масех килс яра цу хенахь Соьлжа-гӀалахь. ГӀалагӀазкхийн гӀолоцург Делан Микаил Малик дара, церан лаам бара цун цӀарах килс ян. 1868-чу шарахь гӀоьнна тесна ахч вовхаштухуш цара болабира килсан гӀишло яран белхаш. ТӀулгах деш дара пенаш. Епархин кехаташ тӀехь дуьйцу,1890-чу шарахь белхаш сецара, ткъа 1892-чу шарахь килсан чохь хьалхара гӀуллакхаш дӀекхехьа доладира.

20-чу бӀешаран 80-чу шарашкахь килс а, килсан цӀено а цӀе кибарчиган куцчкъор долуш яра.

Шин тӀемашкахь хӀаллакйира килсан гӀишло. 2004-чу шарахь Россин Дуьхьало яран Министерстван дакъош дуьззина доцуш гӀо дарна тӀамо йохийна килс меттахӀоттийра. Федералан програмца Россин Госстрой фондер Соьлжа-гӀалахь килс ян ахч билгалдаьккхира. Хилла Нохчийн Республикин Президенто А. Д. Алхановс а, Премьер-министр Р. А. Кадыровс а жигара дакъалецира килсан гӀишло меттахӀоттош.

2006-чу шарахь белхаш чекхделира, ткъа чоьхьар белхаш (сийлахь нехан сарташ дӀахӀоттор а, пенаш хаздар а, чоьнаш кечъяр а) тӀаьхьо бен чекх ца делира.

Килсан чохь 
2009-чу шеран 26 апрелехь Архиепископ Феофанс серлаяьккхира килсан чоь. Хилларг даз дарехь дакъа лецара Федерацин Советан хьалхара вице-спикер волу Александр Торшинс а, Нохчийн Республикин Президенто Р. А. Кадыровс а. Архиепископо дехар дира Кадыров Рамзаниг  килсе оьху нахан комплекс ян. И гӀишло ян хилла республикин онкологин диспансер латта делира епархин.

### МозгӀарш:

1. Иосиф (Орехов) (1935—1941, 1942—1945)
2. Пётр Нецветаев (1992—1995)
3. Анатолий Чистоусов (1995—1996)
4. Евфимий (Беломестный) (1996—1997)
5. Захария (Ямпольский) (1999)
6. Варлаам (Пономарёв) (2004—2011)
7. Григорий (Куценко) (2011-2016)
8. Сергий (Абазов) (2016-2018)
9. иеромонах Амвросий (Марченко) (2018 шеран август дуьйна)
Сванойн бӀаьвнаш
**Сванойн бӀов** (*гуьржийн* სვანური კოშკი) — мостагӀна дуьхьало ян Ӏалашонца йина йолу гӀишло ю, сванойн бӀаьвнаш дукха хьолахь Сванетехь (хӀинца Мингрели а, Къилбаседа-Сванети а кӀошташна юкъаяхийтина) яьржина ю.
Уггар шираниг цу бӀаьвнех 8-гӀа я 9-гӀа бӀешарахь йиллина ю, ткъа уггар тӀаьхьарниг 18-гӀа бӀешарахь.
Сванойн бӀаьвнан юкъерчу барамера локхалла 20-25 метр хуьлу, дукха хьолахь цу чохь 5 гӀат хуьлу, ткъа наггахь 6 гӀат хуьлу.
1,5 метр кхаччалца шуьра пенаш долу лахара гӀотан неӀарш я кораш ца хуьлу.
Чувоьдийла дукха хьолахь лекхо йолчу гӀат тӀехь хуьлу.
БӀаьвнан лакхара дакъа лахарчул дуткъо ду, пенийн дуткъала а охьадолу лакхахь 0,7-0,8 метре кхаччалц.
Сванойн бӀаьвнаш хӀинцалерачу хенахь хӀусамаш санна лелош ю я яьсса лаьтта.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Haut Svaneti Unesco.
2. ↑  "Georgia As I Saw It" – Rare ethnographic sketches by 20th century Georgian artist *Georgian Journal* 6 February, 2016

| ⛭Гуьржийчоь Дерригдуьненан ЮНЕСКО тӀаьхьало Гуьржийчохь |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| Собор Светицховели •
Храм Джвари •
Лакха Сванети •
Храм Баграта •
Гелатский монастырь |

 |
Нохчийчоьха а, еррига Къилбаседа Кавказехь а, ишта маьлхан сахьт кхи хаадела дац. ХӀимар маьлхан сахьт тахана юртан маьждиг долчехь ду. Иза дина дукха шира заманахь, цу хенахь маса даьла хаа кхи гӀирс ца хила. Схьахетарехь юртан гондахь бехаш болу нохчийн яртар (Шара, ЦӀеси, Кири) наха пайда оьцуш хила хӀокху сахьтехь. 

Маьлхан сахьт бокха гуо юкъахь богӀам бу, цуна гондахь 12 бокха тӀулг бу. Цу богӀам тӀера гӀутуш долу ӀиндагӀо гойту маса сахьт даьла.

ХӀима
-----

ХӀимой эвла йолу дукха зама йу. Цигар бӀовнаш а, гӀаланаш а йолу 800 шо ду. Ама цу юртахь карийна йолу архиологически хьумнаш гойту юртан мел къезга 2500-3000 шо хиларна.

Тахана
------

ХӀимой маьлха сахьт тахана.ХӀимой маьлха сахьт тахана. 
Тахана и маьлха сахьта юрта юкъахь ду, рузбан маьждиг долучехь. Цуна гондахь керта йина. Юртахь тӀекхача хьала дац цун, нийса меттехь ду иза.

Сурташ
------

ХӀимой юртар маьлха сахьт.ХӀимой юртар маьлха сахьт.

Билгалдахарш
------------

1. ↑   Архивйина 2022-12-15 — Wayback Machine
2. ↑
3. ↑  В. Б. Виноградов, В. И. Марковин Археологические памятники Чечено-Ингушской АССР. Соьлжа-ГӀала 1966 шо. 166 агӀо.
**Репродукти́ван систéма** — дуккха а клеткаш йолу дийна организмийн (дийнатийн, ораматийн, жӀалийн нускалийн, кхечеран а), меженийн система жоп луш йолу уьш дебар х (йухаметтахӀотторах, репродукцих, тӀаьхье хиларх).

Дийнатийн репродуктиван системаш тайп-тайпана стен-боьршаллин векалийн цхьана кепан дукхаметтигаш йу чӀогӀа къасташ хиларт. Оцу къаьстамаша балабо кхолла генетикин материалан керла комбинацеш, цуо дало тарло алсама доллар керла дуьнен тӀе йевлларш. Цхайолу хӀуманаш (гормонаш а, феромонаш а) иштта ловзайо ладаме роль репродуктиван системехь дийнатийн. 
Дукхаха йолчу букъадаьӀахк йолчу дийнатийн репродуктиван системин хуьлу тера хӀоттаман план: сте-боьршалин железаш (гонадаш) — арадоху хершнаш (хӀуаратоттурш а, хӀоьашдохурш а) — арахьара стен-боьршаллин меженаш.

Цхьаьна декъан букъадаьӀахк йолчеран — олхазарийн, чӀерийн, хи-лаьттан дийнатийн, рептилеш — йерриг йа коьрта декъан зирх кхуу арара хьолехь, цига кхочу оплодотвориться дина хӀоьанклетка (хӀоа, Ӏов). Цу тӀе оплодотворени боьршачун хӀоьанклеткин хила тарло стечунна кийрахь (олхазарийн а, рептилийн а), арахьара хьолехь а (чӀерийн).

Адаман репродуктиван системин меженаш гойту долара меттиг репродуктиван системин плацентаран декхачеран. Царна йукъадогӀу гонадаш (ХӀу чохь хуьлурш (эрацӀарнаш) боьршачеран а, эрацӀарнаш зударийн а), цара йо стен-боьршаллин клеткаш, иштта меженаш, уьш арайоху контактан зоне цхьанакхетча — меже боьршачу стеган а, бехке меттиг зударийн а, кхин а зударийн беран цӀа, цигахь кхоллало кхуу эмбрион. Зударийн бехке меженчухула зударийн репродуктиван системин чу кхочу боьршачу стеган стен-боьршаллин клекаш оплодотворени йархьама, тӀаккха бер до. Цамгар адаман репродуктиван системин хуьлу дуьнен тӀеволуш дуьйна, царна йукъахь дифференциацеш, кхин а чевнаш, шелвалар, царна йукъахь йу инфекцин цамгарш боьха лелча кхеташ йолу.

### Зезаг

Коьрта йаззам: **Зезаг**
Зезаг ду меже къевлина хӀуш долчеран хӀуца дебаш долу. Цуо гойту ша кеп, дацдина, доза тоьхна локхаллехь зирх лело маргӀал, доьлла кхолла зирх, гаметаш, кхин а стен-боьршаллин процесс йарна чекхйолуш йолу стом барца хӀушца. Зезаган роль морфологин структура санна йихкина йу цунна чохь проессаш хиларца стен-боьшаллин а, иза йоцу а процессаш.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Reproductive System 2001 Архивйина 2008-07-05 — Wayback Machine Body Guide powered by Adam
2. ↑  Introduction to the Reproductive System. Архивйина 2007-01-02 — Wayback Machine (ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*, *копи*) SEER’s Training Website. U.S. National Cancer Institute’s Surveillance, Epidemiology and End Results (SEER) Program.
3. ↑  Половые органы // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
4. ↑  STD’s Today Архивйина 2014-10-25 — Wayback Machine National Prevention Network, Center for Disease Control, United States Government, retrieving 2007
**Тишино** — Белоруссин Витебскан областан Миорин кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Заутьевскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Миорин кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Саковичи** — Белоруссин Минскан областан Вилейкан кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Куренецкан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Вилейкан кӀошт


  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |