recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Hypophyse
**Гипофиз** *(йу) (лат. hypophysis) -* коьртан хье чохь хуьлу чуӀийдаргийн къепан вока. Гипофиз жима йелахь а (5-13 мм), амма вуно хьаштйолуш вока йу. Цо адамин дегӀан оьшуш йолу дукха гармонаш арахоьцу.

Гипофизан хӀоттам
-----------------

Гипофизан хӀоттамехь билгалдоккху Хьалхара дакъа (аденогипофиз), ТӀехьара дакъа (нейрогипофиз), Йукъара дакъа. Цара тайп-тайпан гармонаш арахоьцу.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Берсанов Р. У.* Адаман анатоми(нох.). — Грозненский рабочий. — Соьлжа-ГIала (Грозный), 2010. — (нохчийн-оьрсийн атлас : латинийн-оьрсийн-нохчийн терминийн дошам). — ISBN 978-5-900231-94-5.
**Равиль Гайнутдин** (гӀез. *Равил Гайнетдин, Rawil Ğaynetdin*, **Равиль Исмагилович Гайнутдинов**, гӀез. *Rawil İsməğil uğlı Ğaynetdinev, Равил Исмәгыйл улы Гайнетдинев*; вина 1959 шеран 25 августехь — Шали) — шайх, Российн европин декъан бусалба-нехан син леларан президиуман председатель ву, Российн муфтийн советан председатель а, историн Москохан Килсан Маьждиг шордан дӀадолийначарех цхьаъ ву. Казанин халкъан гӀезало а ву. Йукъараллин палатин декъашхо ву. Исламан мазахӀабийн гергара дерригдуьненан гуламан бакъволу декъашхо а ву.

Биографи
--------

Равиль Гайнутдин вина 1959 шеран 25 августель Шелахь, Пестречинин кӀоштан ГӀезалойн АССРн татарин доьзалехь.
Цунна чохь Малхбаленазин цӀеран фамили (Ань) лаьтта хьалха долара цӀерал.

Къилбаседан Цин хӀоллам тӀехь гайтина согдихой, 567/573 шерашкахь гергга
Тан некъийн мехкаш а, провинцеш а 742 шарахь хетарехь гайтина киданийн а, Син а областашца.
Согдихойн совдегаран Танан Цийн кӀайн кхийран статуэтка
Согдихойн IX бӀешеран Безекликера буддийн фрескан тӀера, Синьцзян
Ань Лушанан гӀаттаман карта
**Ань Лушань** (ций. 安祿山, 安禄山, : *Ān Lùshān*; 703 шо гергга — 757 шеран 29 январехь) — Цийчоьнан согдихойх схьавалар долу происхождения тӀеман хьаькам (цзедуши), цуо 755 шарахь айина боккха гӀаттам, Ӏалашо йара паччахьаллера Тан некъий бохор а, империн коьрта шахьар дӀалацар а, Чанъань. Ань Лушанан гӀаттам хилира кхаа танан императоран паччахьаллин фон, цхьаццамма мах хадорца, цуо хӀаллаквира Цийчоьнан 36 млн вахархо, йа оцу хенахь хилла дуьненан бахархойн йалхалгӀа дакъа.

Хьалхара шераш
--------------

Ань Лушанан да схьаваьллера согдихойн элех, тюркийн каганан гӀуллакхехь вара (Ань — Бухарин цийн цӀе). Тюркийн каганат йохаро а, цул тӀаьхьа шайна йукъахь хиллачу тӀемаша АньгӀеран доьзалан бовда бийзийтара танан императоран Сюаньцзунан керта.

Цийхоша генара схьа дуьйна дика мах хадабора аренашкарчеран тӀеман говзаллин, лууш гӀуллакхехь хьалхатоьттура уьш. Керла баьхкинчеран Ӏуналча лорура хьалхара министр Ли Линьфу, иза ларлуш вара даржерачу цийхойх, хӀунда аьлча паччахьан кертарчу гӀуллакхашкахь уьш зиеделла хиларна цара шен гӀуллакх талхорах коьруш.

Коьрта шахьрара уьйранаш
------------------------

Ань Лушань дуьххьара хьахаво некъийн хроникехь 736 шарахь, оцу хенахь, къилба Маньчжурехь талламан тобанан баьчча волуш, цуо сихвелла гӀурт бина берриг шен салтий байира, иза бахьнехь веран кхел йира. Паччахьан кертара Ӏаткъаме Ӏуналчаш йукъагӀортар бахьнехь цунна гечдира, кхин тӀе даржехь хьала а ваьккхира. Гумилёв Лева билгалдаккхарехь, «паччахьан текха тӀехь бежарш бохкалой хууш, цуо кхаьънашна ахча ца кхоадора, цундела иза сиха даржашкахь ойура» Иштта, 741 шарахь Ань Лушанан Инчжоура корпусан тӀехь хьаькмалла делира. 742 шарахь, дозанан эскарех итт корпус йинчул тӀаьхьа, цунах хилира Пинлу гуонан цзедуши; 744 шарахь хьаькмалла делира кхин а Фаньян гуонна тӀаьхь, ткъа 751 шарахь кхин а Хэдун йелира. 754 шарахь Ань Лушана шена дийхира коьрта хьаькмалла хӀазнан реманашна тӀехь, дала а делира цунна.

Баьлла пайда
------------

Ань Лушанан гӀаттамехь коьрта роль тюркюташ чӀогӀа а ца ловзийра, уйгураш санна, цуо гайтира Танан пачхьалкхан ледарлонаш, уьш шайн дозанаш лардарехь аренашхойн-мехах салташна тӀетевжина Ӏаш бара. Ань Лушань веллачул тӀаьхьа йах шо даьлча гӀаттам лагӀбелира, тӀаккха танан император шайн дайн коьрта шахьра цӀавирзира, кхин тӀе цуьнан мах хилира гӀовттамхойн тхьамданашна гечдар, цара цуьнан Ӏедал лоруш а дацара.

Билгалдахарш
------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑  Гумилев Л. Н. Древние тюрки. XXVIII. Восстание Ань Лушаня.
Иллюстрацийно гойту гIажарийн паччахьо Артаксерксо дина совгIаташ Гиппократо тIе ца лацар.
**Гиппократ** (шира.-грек : Ἱπποκράτης), вина в. з. к. 460 шаран Кос бохучу гӀайренан тӀаьхь, тӀаккха, велла в. з. к. 377 шаран Ларисса бохучу гӀалахь. Шийра Желтойчоь гӀараваьлла грекийн лор, цул совнах, филосов а хилла.

«Mедицинaн да» ву аьлла цӀе йaхана, Ӏеламча наха вуйцуш ву из-а, таханлерчу дийнахь.
Цуо кхоьллан гиппократийн ишкола бахьан долуш баккхий хийцамаш а, кхиораш хилла адамийн дарбанан говзаллаьхь. Цул совнах, Гиппократо адамийн дарбанан говзалла (медицина) ша кхаьстан Ӏилма ду аьлла билгал даьккхана кхечу Ӏилманаш йукъара схьа а къастийна.

Цуьнан дахараьхь а, цуьнах лаьцна кӀеззиг хаамаш бу вай заме а кхаьчна, ткъа таханлера медицийнан профессих йоьзна йoлу бакъонаш а, этика a, лоьран декъараш, лоьран лелар муха хила деза билгал йоккху «Гиппократан дуй» кхоллархо иза хилар массо историйн Ӏилманчаша бакъ до.

Биографи
--------

Историйн Ӏилманчаша бакъ до Гиппократ в. з. к. 460 шарахь Кос боху гӀайренан тӀаьхь вина хилар. Дуьххьара цуьна дахараьхь лаьцна биографийн тептар йазинарг ву Эфесан Соран, и хилла ша а лор.

Цуо дуьйцу: цуьнан де цӀе Гераклид хилла, тӀаккха из-а ша а лор хилла.Эфесан Соранo вайна гучдоккху уьш шай дайшкар дуьйндахь адамийн дарбанан говзаллийн некъ лелош хилар. Ишта, Гиппокрити бераш а лела бина шай дас шайга кховда бина болу- шай дайша лелина некъ.

Говзалла
--------

Гиппократи дарбанан говзалла къаьстина хилар билгалонаш: Ша тӀе лаьцна лелош болу стеган дарба дан некъ чӀогӀа тидаме а оьцуш хилла цуо. Оц тӀаьхь, хӀора боккхуш болу ког шие низам долуш хилла.

Цамгар кхолла йалар бахьанaш лахар, ишта оц балхан тIаьхь таллам бар. Белхан гIирс леларабаран раж а, тIе деан адамийца хила йизаш йoлу юккъаметтиг а, тIаккха лоьри куьйга пIелгаш тIера маIараийн йахаллe моццул хила йеза бист кхаччалца дуккху хIумнашан тидаме хилла из-а.

Ишта, профессионализм а, къовламе белхан методологи а, оцу белхан документаци а йoлуш хилла. Цундела олу цуьнах Ӏилманчаша «медицинaн да»
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Грозни (маьӀнаш).
Тармадалита Грозни гӀопаца — автодромца.

**Грозни гӀап** Соьлжин чӀагӀйинчу асин юкъахь яра, иза йинера Российн империс Кавказан тӀамехь российн коммуникацеш ларъярхьама а, оьрсийн эскаран чохь са латто а. ЙоьгӀна 1818 шарахь къастина Гуьржийн корпусан баьччо, инфантерин инарло А. П. Ермоловс.

Хьалхара истори
---------------

Хьенакхаьллин чӀоже воьдийлин терго хӀотторхьама цхьа экспедици хьажайо оьрсий эскарша 1807 шарахь. 1807 шо долалуш оьрсийн эскар кхо могӀа бина чубовлу Нохчийчу Хьенакхаьллин чӀож долчу агӀора: баьччаллехь бу инфантерин инарла С. А. Булгаков, БуритӀен гарнизонан полкан баьчча инарла-майор граф П. И. Ивелич, инарла-лейтенант П. К. Мусин-Пушкин.

Хьенакхаьллан чӀагӀо тӀетаьӀӀа 9 сахьтехь тӀелетта, российн эскаран дукха иэшамаш хуьлуш, дӀалецира баьччаллехь инарла-майор С. А. Булгаков волу 16-гӀа иччархойн полко. Амма оцу тӀамо хета жамӀ ца дира, ломанхоша терго латтош яра ломан кӀажошкачу меттигашкахь.

Ӏалашо
------

Грозни гӀап юьйгӀира стратегин агӀора ладаме меттигехь: Хьенакхаьллин чӀожехь, цунна коьрта чуволийлан 6 чакхарма гергга генахь. 1817 шарахь дуьхьалонан аса Теркан тӀийра Соьлжан тӀеялийра. ГӀап хӀоттийра Хьенакхаьллан чӀож чуволийла къовла. Ӏалханчуртан атагӀин чухула къилбаседа-малхбузехьара къилба-малхбалехьа боьдура шира Чергазийн некъ, цуо Ӏаьржа хӀордан уьйр латтайора Каспий-хӀордаца, ткъа ГӀирмин — ДегӀастанца а, ГӀажарчоьнца а. Оцу муьрехь цунна гуонаха лаьттара ткъеха гергга нохчийн кӀотарш а, эвланаш а. 1820 шеран августехь дуьйна гӀопах хуьлу къаьстина Кавказан корпусан полкаш а, бригадаш а совцу коьрта пункт, шайн коьрта Ӏалашо Хьенакхаьллан Ӏин къовлар йолу. Кавказан тӀеман муьрехь гӀопахь яра Кавказан асанан аьрру фланган коьрта операцин штаб.

ЙогӀар
------

ГӀопан карта-схема (1911)
1818 шарахь инфантерин инарлас А. П. Ермоловс тӀедожийна Къилбаседа Кавказехь оьрсийн форпост — гӀап Грозни кхолла. Цуьнан бух буьйгӀира 1818 шеран 22 июнехь лохачу шина дукъ юкъахь (Теркан дукъ а, Соьлжан дукъ а). Пхи эзар оьрсийн салтийчо гӀап йира 4 баттахь. И меттиг оцу хенахь лорура уггаре «йовханиг» Къилбаседа Кавказехь, цундела гӀопах элира Грозни (нохчийн маттахь «Буьрса»). ГӀап яра нийса ялхсаберг кепара, гуонаха кӀорга саьнгар яра 20 метр шуьйра. Ялхсаболчун хӀора са бара бастион, тӀехь шиъ йоккха топ а йолуш. ГӀопан вал бинера адамал кӀеззига лекха латтанах, чӀагбинера кертаца. Коьртачу кевнашкара саьнгар тӀехула кхоьссинера тӀай, Оьрза-ГӀалан агӀора. ГӀопан дуьхь-дуьхьала болу шина валан юкъаметтиг яра 400—500 метр. ГӀопан а, гӀуллакхийн гӀишлойн а коьрта гӀишлошъяран гӀирс бара поппар а, дечиг а.

Оцу хьокъехь А. П. Ермоловс шен «Йозанашкахь» яздо:

Билгалдахарш
------------

1. ↑  А.В.Потто, «Кавказская война», т.1. - БУЛГАКОВ.  www.vehi.net. Теллина 2020 шеран 18 февралехь.
2. ↑  ЭСБЕ/Ханкальское ущелье — Викитека.  ru.wikisource.org. Теллина 2020 шеран 18 февралехь.
3. ↑  Мировая история. История России. XVIII-XIX вв. Книга 1. — ОЛМА Медиа Групп. — 328 с. — ISBN 978-5-94849-645-0.
4. ↑  Казаков, 1984, с. 11.
5. ↑  Шабаньянц, 1964, с. 8.
| Къуръан |
| --- |
|  |
| 
Текстан дӀахӀоттамаш
* Сурат
	+ къепйоза
	+ Маккин
	+ Мадинатан

* Аят
* Джузъ
* МукъаттӀаӀат
* РубӀул-хьизб
* Басмалат
* Муфассал
* Масани
* Миун
* ТӀивал

 |
| 
Чулацам
* АллахӀан сифаташ
* ИӀжаз
* Пайхамарш
* Хьехийна зударий
* Нийсо йар
* Исламехь тӀаьхьара зама
* Ӏилма
* Масалш
* Адамаш
* Дийнаташ

 |
| 
Дешар
* Дикци
* Хьафиз
* Доьшург
* School
* Speed

 |
| 
Гочдарш
* List
* English translations
* by Ahmadis

 |
| 
Истори
* Samarkand Kufic Quran
* Sana'a manuscript
* Topkapi manuscript
* Birmingham manuscript

 |
| 
Тафсир
* Abrogation
* Biblical narratives
* Esoteric interpretation
* Hermeneutics
* Кеп:Longitem

* Revelation

 |

«**Аятуль Курси**» (Ӏаьр. آية الكرسي‎‎; ‎‎гӀантан аят) — 255-чу аят, сурат «аль-Бакъарат (етт)». ХӀокху аято гойту АллахӀ-дела массо а хӀуманал сийлахь-воккха хиларх.

Аят
---

***اللَّهُ لاَ إِلَٰهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لاَ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلاَ نَوْمٌ لَّهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ مَن ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلاَ يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِّنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِمَا شَاء وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلاَ يَؤُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ***

> 
> «АллахӀ — кхин дела вац и воцург, дийна ву и, ша дӀахӀоьттина ву, наб озор а, наб яр а доцуш. Цуьнан ду стигланашкахь дерг а, лаьттахь дерг а. Цхьа а ма вац цунна гергахь шапаӀат дийр долуш, цуьнан лаамца бен. Царал хьалха хилларг хууш ву и, тӀаьхьа хиндерг хууш ву. Цуьнан Ӏилманан хӀуманна а тӀекхуьур ма бац уьш, цунна луучул бен. Шуьйра хилла цуьнан паччахьаллин стигланаш а, дуьне а чу лоцуш. Уьш Ӏалашъярехь хӀумма а хало ца хуьлу цунна, и лекха верг а, сийлахь-везверг а ву».
> 
> 

*АллахӀу — ла́ ила́хӀа илла́, хӀуваль хьаййуль къаййу́м. Ла́ таъхузухӀу́ синату́ ва ла́ навмулла́хӀу ма́ фи сама́вати, ва ма́ филь ард. Ман заллази йашфаӀу́, ӀиндахӀу́ илла́ биизнихӀ. ЙаӀламу́ ма́ байна айди́хӀим, ва ма́ халфахӀум, ва ла́ йухьийтӀуна бишайъин мин, ӀилмихӀи́ илла́ бима́ ша́ъ ва сиӀа курсиййу́ хӀуссама́вати валь ард, вала йаъу́духӀу хьифзухӀума́, ва хӀуваль Ӏалиййуль Ӏази́м.*

Аятуль курсин йозанаш
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Балтача.

**Балтача́ Сергей Павлович** (вина 1958 шеран 17 февралехь, Ждановхь, Сталинан область, УССР, ССРС) — советийн а, украинийн а футболист, турсло а, ахтурсло а. ССРС спортан говзанча (1977), ССРС дуьненайукъара классан спортан говзанча (1980), ССРС спортан хьакъ долу говзанча (1986).

Биографи
--------

Вина 1958 шеран 17 февралехь Ждановхь (хӀинца Донецкан область, Украина). Ждановн берийн «Азовсталь» командин а, харьковн спортинтернатан а кхиорхо. Киевн «Динамо» йукъахь ловзуш, доьазза йаьккхина ССРС чемпионат а, доьазза ССРС Кад а. Балтача Сергейс кхин а баьккхина УЕФАн Кад баьккхинчеран Кад (1986).

ССРС гулйина командехь левзина 45 матч, чутоьхна 2 гол. ССРС олимпий гулйина командехь левзина 2 матч. Кхин а левзина ССРС гулйина командехь цкъа официалан йоцучу матчехь (ССРС — Дуьненан седарчий — 3:3, 1989 шеран 28 июнехь), оцу матчехь гол туьйхира.

1988 шо чекхдолуш, советийн футболистех уггаре хьалхарчаьрца дӀавахара ловза дозанал арахьа, Йоккхачу Британи. Ткъа эзар стерлингийн фунт делира цунах ингалсан футболан клубо «Ипсвич Тауно».

1989 шеран январехь дебют хилира керлачу клубехь цӀерачу ловзарехь «Суонси Ситин» дуьхьала, гӀо дира шен командин 5:1 чоьтаца толам баккха.

1989—1990 шерашкахь 8-зза левзира «Ипсвич Таун» йукъахь, царех 3 бен коьртачу хӀоттамехь ца левзира. 1990 шеран июлехь мехаза кхечира шотландин футболан «Сент-Джонстон» клубана, цунна йукъахь аьттонца левзира 3 шарахь. 1993—1994 шерашкахь левзира «Инвернесс Каледониан Тисл» командехь. Цунна йукъахь левзира ловзу тренер а волуш.

Цул тӀаьхьа, 1995—1998 шерашкахь, коьрта тренеран ассистент болх бира Украинехь «ЦСКА-Борисфен» йукъахь годах. ТӀаккха Шотланде йухавирзина коьрта тренеран ассистент хилира «Сент-Мирренехь» (1998—1999), тӀаккха тренер хилира Шотландин футболан ассоциацин (1999—2001).

2001 шарахь дуьйна — Ингалсехь «Чарльтон Атлетик» клубан жимахойн академин тренер. Цхьаьна хенахь болх бира «Челсехь», ткъа 2012 шарахь йуха а «Чарльтон Атлетике веира».

Кхиамаш
-------
**Демократи** (желт.-шира. δημοκρατία - кхузахь δῆμος «къам» + κράτος «Ӏедал») — политикин система йу. Пачхьалкхана урхалла даран политикин система а, халкъан Ӏедалан принципшан тӀехь кхоллайелла концепцеш йийцарехь лелайо «демократи» термин. Желтойчохь кхоллайелла иза, хӀунда аьлча цигахь кхочушхилла халкъан Ӏедал долу пачхьалкхан урахаллан концепци. Къам хьост долу пачхьалкхан урахаллин система йу иза.

Халкъан бакъо йу шен товш долу Ӏадаташ харжа а, гармоникан дахаран а, пачхьалкан кхиарехь а оьшуш нормаш тӀеэцар а. Демократин пачхьалкехь йукъараллин хьашташца кхоьллина, хӀора стаган луш ю билгалйаьккхина бакъонаш а, декхарш а.

Демократин форманаш
-------------------

| ТӀейиллина (йа нийса) демократи | Векалийн |
| --- | --- |
|  |  |
**Павел Гаврилович Гуденко** (1911 шеран 7 март, Новодеревянковски — 1994 шеран 9 март, Краснодар) — гӀашсалти, капитан, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Павел Гуденко вина 1911 шеран 7 мартехь Краснодаран махкан Каневски кӀоштан Новодеревянковски юртахь. Иза оьрси вара. Цо школан ворхӀ класс чекхйаьккхира, колхозехь болх бира. 1930 шарахь иза Донбассе дӀаварахар, цигахь электростанцехь кочегар болх бира. 1932 шарахь иза ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. 1934 шарахь цо чекхйаьккхира лахара куьйгалхойн школа. 1935 шарахь цуьнан эскаран болх чекхбелира. Иза Соьлжа-ГӀале схьавеара. Кхузахь цо зулам толлийлан белхалон а, гӀалан милицин отделенин куьйгалхонан когаметтаниган а болх бира.

ТӀом болабелча иза йуха а ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. 1943 шеран ноябрь дуьйна иза фронтехь вара. Цо дакъа лецира 1-ра Украински а, 1-ра а, 2-гӀа Белорусски фронташкахь хилла тӀемашкахь. 1944 шарахь цо чекхйаьккхира эпсарийн говзалла шарйаран курсаш. Цо дакъа лецира Сероцки плацдарман тӀехь хилла тӀамтӀехь а, Млавско-Эльбингски а, Малхбале-Померански а, Берлинан а операцишкахь. 1945 шеран апрель кхачале лакхара лейтенант Гуденко вара 2-гӀа Белоруссин фронтан 70-гӀа армин 136-гӀа кхиссархойн дивизин 358-гӀа кхиссархойн полкан батальонан куьйгалхонан когаметтаниг.

1945 шеран апрелехь Гуденко Одер штурман тобанийн коьртехь хих дехьавелир Шёнинген юртан уллехь (хӀинца Каменец). Цигахь цо плацдарм схьа а йаккхина иза шайн керар дӀа ца хийцира полкан коьрта ницкъ тӀекхаччалц. МостагӀийн тӀелатар йухатухуш салтиш немцойн танк а, шиъ бронетранспортёр а хӀаллакйира.

1945 шеран 29 июнехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Павел Гуденкон йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

1947 шарахь капитан даржехь волуш хенахь Гуденко тӀаьхьалоне веккхира. 1948 шо дуьйна цо Краснодаран махкахь милицехь болх бира. Иза вара махкан милицин урхаллин отделенин куьйгалхо. Цо гучувеккхира массийтта бӀе зуламхо. 1979 шарахь милицин подполковник даржехь волуш иза пенсе вахара. Цо йукъараллин болх бира. Иза велира 1994 шеран 9 мартехь.

СовгӀаташ
---------

* Советски Союзан Турпал;
* ЦӀен Байракхан орден;
* Александр Невскин орден;
* 1-ра даржан Сийлахь-Боккха Даймехкан орден;
* шиъ ЦӀен Седан орден;
* мидалш;
* Сийлахь МВД СССР белхало.

Дагахьлаттавар
--------------

Гуденкон цӀе тиллина Краснодарехь болу ураман а, Новодеревянковская юртахь йолу № 43 школа.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6   *Л. Е. Шейнман* Гуденко, Павел Гаврилович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой». Теллина 2021 шеран 25 октябрехь.

Хьажоргаш
---------

* *Л. Е. Шейнман* Гуденко, Павел Гаврилович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой». Теллина 2021 шеран 25 октябрехь.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
**Георгий Александрович Демченко** (1959 шеран 2 август, Бакох — 1983 шеран 16 май, Кунар[d]) — лейтенант, Афганистанехь хилла тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вина 1959 шеран 2 августехь Бакухь. Оьрси. 1976 шарахь цо чекхйаьккхира № 46 Соьлжа-ГӀалан школа. Цо болх бира гӀишлой йаран урхаллехь. 1977 шеран октябрехь иза Советан эскаре дӀакхайкхира. 1978 майхь Демченко дӀахьажийра Орджоникидзен эскаран лакхара училище. И училище цо чекхйаьккхира 1982 шарахь. Иза эскарехь вара Туркестанан тӀеман округехь. 1983 шо дуьйна иза вара Афганистанехь йолу 66-гӀа къаьстина кхиссархойн бригадан взводан куьйгалхо.

1983 шеран 16 майхь Кунар провицехь йолу Ганджал чӀожехь цо куьйгалхо деш йолу взводан гуо бинера. Взводас 70 гергга мостагӀ винера. ТӀаьххьара лазийна накъост Демченкос къелхьара веккхира. МостагӀий йухатухуш цо массо патарма дӀакхоьссира. Гуо биначарга иза схьа ца лацавеллера: цо ша тӀаьххара йисина гранатаца аьккхавира.

1983 шеран 15 ноябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца лейтенант Демченкон йелира Советски Союзан Турпалан цӀе (веллачул тӀаьхьа). Иза дӀавоьллира Соьлжа-ГӀалахь. 2007 шарахь гергарчера лаамца цуьнан дакъ Волгоградехь дӀадоьллира.

Дагахьлаттавар
--------------

Георгий Демченко Ӏийна цӀин тӀехь долу мемориалан у.
1990 шарахь арахецна конверт.
Цо даьшна Соьлжа-ГӀалахь йолу № 46 школан тӀехь а, и Ӏиначу цӀин тӀехь а хӀттинера мемориалан унаш. 1985 шеран 25 апрелехь Соьлажа-ГӀалахь болу Аргунски ураман Демченкон цӀе тиллира. Цуьнан цӀе тиллина Волгоградехь йолу микрорайонан ураман. 1990 шарахь ара хийцира Демченкон сурт тӀехь долу конверт. 2008 шеран 16 майхь Волгоградехь долу Демченко каш тӀехь хӀоттира хӀоллам.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3   Демченко, Георгий Александрович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
2. ↑  Пономарёва, 1987, с. 109.
3. ↑  Конверт СССР 1990 года

Хьажоргаш
---------

* Демченко, Георгий Александрович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
**Дака́ Джабраи́лович Джабраи́лов** — скульптор, Нохчийн Республикин Хьакъдолу говзаллин гӀуллакххо, Российн Исбаьхьалчийн союзан сийлахь декъашхо.

Биографи
--------

Соьлжа-ГӀала. Революцин къийсамхошна иэс. Исбаьхьаллин марка тоьхна конверт. 1983 шо.
Джабраиловн да 1930 шарахь байтал а ваьккхина, махкара Кхазакхстане араваьккхира. 1937 шарахь, Дака дуьнен тӀевала бутт бисинчу хенахь, цуьнан да велира. 1938 шарахь доьзал Даймахка цӀехьабирзира. Амма 1944 шарахь нохчий арабехира, доьзал йуха а Кхазакхстане кхечира.

Джабраилов деша волавелира гӀалан «Советский плакат» студехь Джамбул гӀалахь. Цуьнан хьалхара хьехархо хилира Горбанов Василий Алексеевич. Цуьнан гӀоьнца деша хӀоьттира Фрунзен исбаьхьаллин доьшийле, амма дукха хан йаллале дӀаваьккхира махкахваьккхинчех ву аьлла.

18 шо долуш Джабраилов цӀавирзира Нохч-ГӀалгӀайн АССР, шина шеран деша вахара РСФСР Исбаьхьаллин фондан Нохч-ГӀалгӀайн декъан исбаьхьаллин-арахецаран пхьалгӀан монументан цехе. Кхузахь цуо Ӏамийра кӀедачу хӀуманах сурт дан а, исбаьхьаллин скульптура кепа тоха а. Цуьнан хьехархо вара РСФСР Хьакъдолу скульптор Астапов В. П.  а, исбаьхьаллин академин хьехархо Колосков В. П. а. Дешар чекхдаьлча Джабраиловн йелира скульптор-кепатухург квалификаци.

1960—1963 шерашкахь болх бира ЕЛККС Ленинан кӀошткоман «Бокс» газетан редакцин коллегехь. Цул тӀаьхьа 1999 шо кхаччалц болх бира Нохч-ГӀалгӀайн исбаьхьаллин фондехь. ТӀаккха хьеха волавелира Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтехь говзаллин факультетехь скульптура, пластикан анатоми, проекташ хӀиттор.

Белхаш
------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Джабраилов, Дака Джабраилович*** Викилармехь |

Джабраиловс металлаца а, тӀулгаца а бина 400 сов кхин авторийн белхаш, царна йукъахь:

* скульптура «Харачойн Зеламха» (автор Ахмадов Саламбек);
* Гикало Николайн, Шерипов Асланбекан, Ахриев ГӀапуран иэс (автор Бекичев И. Д. );
* цӀейойучарна иэс (Мамилов Р. И.);
* Шерипов Асланбекан говрахь волу иэсан модель (Сафронов А. Н. );
* 1944 шарахь махкахбаьхначарна мемориал (Джабраилов Д. Д. , Хасаханов Д. Х.);
* Шерипов Асланбекан бюст (Твердохлебов И. Г.).

Джабраиловн белхаш хӀиттийна Нохчийчоьн йерриг аьлча санна кӀошташкахь, ДегӀастанан масех кӀоштахь, кхин а цхьацца регионашкахь.

СовгӀаташ а, цӀераш а
---------------------

* ССРС, РСФСР, Нохч-ГӀалгӀайн Исбаьхьалчийн бертан Сийлаллин грамоташ а, мехала совгӀаташ а;
* «Къинхьегаман Силаллийн» мидал (1986);
* Нохчийн Республикин Хьакъдолу говзаллин гӀуллакххо;
* Российн исбаьхьалчийн бертан сийлахь декъашхо;
* «Къинхьегаман ветеран» мидал;
* «Баккхий кхиамашна» мидал (2013);
* «Синмехалла, ламасташ, говзалла» дешийн мидал (2016);

Хьажоргаш
---------

* *Шахбиева Х. Х.* Жизнь и творчество чеченского скульптора-форматора, члена Союза художников России, Заслуженного деятеля искусств Чеченской Республики, гуманиста Даки Джабраиловича Джабраилова.  Известия Чеченского государственного педагогического университета (2017). Теллина 2019 шеран 31 мартехь.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Гужов, Александр Иванович.

**Гужов Александр Иванович** (1911 шеран 22 мартехь(19110322), Соьлжа-ГӀала, Теркан область — 2006 шеран 12 декабрехь Абинск, Краснодаран мохк) — Нохч-ГӀалгӀайн АССР а, РСФСР а Ӏилманан а, техникин а хьакъдолу гӀуллакххо, техникин Ӏилманийн доктор, профессор; Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо.

Биографи
--------

1932 шарахь, йуккъера дешар чекхдаьккхина а волуш, ши шо слесарь белхан стаж йолуш, балха хӀоьттира Соьлжа-ГӀалин мехкдаьттан институте. «Газан гӀуллакх» кафедран дешаран а, Ӏилманан а балхахь дакъалоцуш, оццу хенахь доьшуш, 1938 шарахь чекхйаьккхира Соьлжа-ГӀалин мехкдаьттан институт балхах йукъара а ца волуш, тӀаккха иза витира аспирантан даржехь. 1947 шарахь чекхдаьккхира кандидатан диссертаци, тӀаьхьа хилира доцент, профессор. ТӀаьхьара 5 шарахь болх бира ВНИИГАЗехь.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом
-----------------------------

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман фронташкахь взводан, батарейн, дивизионан, артиллерин кхийсархойн полкан баьчча хилла. ГӀирман а, Сталинградан а фронташкара тӀемашкахь дакъа лаьцна, шина орденан а, шийтта мидалан кавалер. 1941 шеран гурахь, ГӀирмара Перекопера Армянск гӀалара тӀемаш бахьнехь, совгӀат дина ЦӀиечу Седан орденца, кхин тӀе масийттаза совгӀат дина баьччалло тӀедехкина жоьпаллин гӀуллакхаш кхочушдарна. 1942 шеран августехь Сталинград уллехь чӀогӀа чов йира, 1943 шеран мартехь мукъаваьккхира 2-гӀа тобан заьӀапхо вина.

Ӏилманан гӀуллакх
-----------------

Физикин газ тояр а, вайн махкара дуьххьарлера газконденсат йоллу меттигаш таллар а карадерзоран хьостехь лаьттина. Кандидатан диссертацин тема («Крекинг-заводашкахь аьргаллин ректификацин ражан оптимум» (1947)) хӀинца а оьшуш йу.

36 шарахь сов Соьлжа-ГӀалин мехкдаьттан институтан мехкдаьтта а, газ а йаьлла меттигаш талларан а, лелайаран а кафедран куьйгалла дина. Кечвина 20 сов Ӏилманийн кандидат а, доктор а.

### Хаьржина белхаш

* *А. И. Гужов.* Сбор, транспорт и хранение природных газов. — 1978.
* *А. И. Гужов.* Совместный сбор и транспорт нефти и газа. — М.: Недра, 1973. — 279 с.
* *А. И. Гужов, В. Ф. Медведев, В. А. Савельев.* Гидравлические сопротивления при пробковой структуре движения газоэмульсионных смесей // Нефтяное хозяйство. — 1981. — № 2. — С. 55–56.
* *А. И. Гужов, В. Ф. Медведев, А. Г. Удодов.* Установка для оперативного контроля расхода нефти и газа в системах совместного сбора продукции скважин // Нефтяное хозяйство. — 1981. — № 12. — С. 55–56.

СовгӀаташ а, цӀераш а
---------------------

* ЦӀиечу Седан орден
* Даймехкан тӀеман 1 тӀегӀан орден
* шийтта мидал
* РСФСР Ӏилманан а, техникин а хьакъдолу гӀуллакххо
* Нохч-ГӀалгӀайн АССР Ӏилманан а, техникин а хьакъдолу гӀуллакххо
* ССРС газан промышленностан сийлахь белхало.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  ныне — Чеченская Республика, Российская Федерация

Хьажоргаш
---------

* Фотографии
* О нём
**Руслан Султанович Гиназов** (1958 шеран 26 июнь) — совет пачхьалкхан а, российн а тренер, паргӀат кепара латаран ССРСн спортан говзанча, Российн сийлахь тренер, Российн Федерацин йукъара дешаран сийлахь белхало.

Биографи
--------

Жима волуш хенахь иза вара паргӀат кепар латар Ӏамош. Шо кхочуш йира СССР спортан говзанчан норматив. 20 шо кхаьчча лазаварна бахьнехь цуьна латар дита дийзира. ТӀаккха иза къона латархой Ӏамабан волавелира. 40 шарахь цо кечбира 20 спортан говзанча а, шиъ халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча а. Цуьнан кхиамхош толамаш бехира халкъашна йуккъера даржан къиссамашкахь. Иштта иза ву Нохчийчоьнан юниорийн гулйина тобанан коьрта тренер.

Хьажоргаш
---------

* *Мовлади Абдулаев* Руслан Султанович Гиназов, заслуженный тренер России. *Энциклопедия чеченского спорта* (2018, 9 ноябрь). Теллина 2018 шеран 15 ноябрехь.
Аьрру агӀорара аьтту агӀорхьа:   
 Ольга, Елена, Евгения, Мария, Елизавета ГнесингӀара
Файл:РНД-Гнесины Мемо.jpgДон тӀиера Ростовра иэсан у
**Гне́сингӀаран йижарий** — российн музыканташ:

* **Евгения Фабиановна**, марера фамили Савина (1871—1940);
* **Елена Фабиановна** (1874—1967);
* **Мария Фабиановна** (1876—1918);
* **Елизавета Фабиановна**, марера фамили Витачек (1879—1953);
* **Ольга Фабиановна**, марера фамили Александрова (1881—1963).

Кхаа йишас 1895 шарахь Москохахь йиллира долара музыкин училище, тӀаьхьа цунах хилира ГнесингӀеран цӀарах йолу Российн музыкин академи.

Церан вежарий бара: композитор Гнесин Михаил; ткъа иштта йишлакхархо, драман актер, йаздархо, поэт, талмач, библиофил, серлонча — Гнесин Григорий, ГнесингӀеран доьзалера жимах верг.



  

Кеп:Music-bio-stub
ГӀашсалтийн полкан эпсар 1700-1732 шерашкахь
Преображенскан полкан лейб-гвардин обер-эпсар а, штаб-эпсар а 1700-1732 шерашкахь
Файл:Офицер лейб-гвардии Семёновского полка.jpgСеменовскан полкан лейб-гвардин эпсар с 1700-1720 шерашкахь
**ГӀаш сурхой** — пачхьалкхан герзан ницкъийн компонентийн йукъара цхьаъ, дуккхачу хьолехь тӀом бо лаьттана тӀехь. ГӀаш сурхой дӀаса лело мега хӀаваъ-кеманца, масала десант кхуссуш, йа хӀордан кеманца, цхьана махка тӀом бан боьлхучу хенахь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Кеп:Книга:Висковатов А.В.:Историческое описание
2. ↑  Кеп:Книга:Висковатов А.В.:Историческое описание

Хьажоргаш
---------
Малх а, Бутт а («Нюрнберган хенан хаамаш», Хартман Шедел, 1493 шо)
**Де-буьйса** — хан юстаран барам бу. Дуьне шен семанна гонаха хьовзуш хенан гергга хан ю иза.

Де-буьйса астрономин кхетам бу, цуьнан маьӀна *маьлхан де-буьйса* ду. Къамелехь де-буьйсан маьӀна **де** ду.

Де-буьйсанна юкъадоху 24 сахьт (1440 минот йа 86 400 секонд) а, иштта а цуьнан башхаллин яккъаш ю- Ӏуьйре а, де а, суьйре а, буьйсе а.

Ткъа кӀиранаш а, беттанаш а кхуллу рузман (календаран) де-буьйса.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Карасаев А. Т. Мациев А. Г.* Русско-чеченский словарь(оьр.). — Грозный, 1978. — С. 607. — 728 с.
**Абу-Шайх** йа **Шейх Абу Башир ал-Яхсави** (1810 шо — 1873 шо Таьшкичу, ДегӀаста) — Нохчийчоьн а, ДегӀастанан а авлияъ, Накъшбандин тӀарикъатера шайх.
Шайх Абу Башир ал-Яхсави (Таьшкичура Башир) имам Шемалан наибех цхьаъ хилла. Тайпана дишний.

Биографи
--------

  

### Динан некъ

Леррина динан Ӏилма шегахь Абу-Шайхехь дацара. Дуьххьарлера Исламан дешаран бух цунна Ӏамийра шен устазо Умалат-Шайха Сиржа-Эвлара. Цуо тӀаьхьуо тӀедиллира шен муридан хьайн вирдан тоба вовшах тоха аьлла. Иштта, Абу-Шайх коьрте хӀутту керлачу накъшбандийн тӀарикъатан, цуьнан орамаш даьржа Нохчийчохь (Теркйист, Хьалха-Марта, кхин а) а, ДегӀастанан дозанашца а. 

#### Дешархой

Абу-Шайха даржийна накъшбандин тӀарикъат Къилбаседа Кавказехь. Цуо кхиийна, "даражатуль-авлияъ" тӀегӀан тӀекхачийна Лаха Неврера Шайх Ӏусман-Хьаьжа Хантиев, ЧӀаьнта-Йуьртара Шайх Элах-молла (Алихан Дебиров), Таьшкийчура Хож-Ахьмад, Коьсткера Герехан-Хьаьжа.

Весет
-----

Царех шен дӀаверзоран весет дина Абу-Шайха Ӏусман-Хаьжа Нуран Неврига. Цуьнан весето веллачул тӀаьхьа Ӏусмане ша дӀаволла аьлла хилла. Абу-Шайха кхочуш дина цуьнан весет – ша аьтту агӀора а ца вуьллуш, йуьхь хьала ерзош дӀаволла аьлла долу, ткъа иза бусалбанаш лело хӀума дац. Башир Шайха кхетийна цунах, нагахь Ӏусмана ша ма-бохху весет кхочуш дахь, Нохчийчохь а, ДегӀастанахь цкъан а мацалла гур йац, кхечу динашкарчара новкъарло а йийр йацаьлла. Шайх Ӏусман-Хьаьжас кхочуш дина шайн устазан весет.

Билгалдахарш
------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑   Архивйина 2018-08-22 — Wayback Machine
4. ↑   Архивйина 2021-01-29 — Wayback Machine
5. ↑  Аджаматова Б.А, История Кавказа и селения Эндирей. Башир -шейх аль-Яхсави
**Иэсийн а, историн меттигийн а дуьненайукъара де** (**Дерригдуьненан тӀаьхьалонан де**) даздо 18 апрелехь. Йукъадаьккхина 1983 шарахь ЮНЕСКОс йукъараллин дерригдуьненан оьздангаллин тӀаьхьало ларйаран а, Ӏалашйаран а белхан тӀе терго йахийта Ӏалашо йолуш кхоьллинчу, Иэсаш а, хаза меттигаш а Ӏалашъяран Дуьненайукъара кхеташон Ассамблейс (ИКОМОС). Дуьххьара, пачхьалкхашна йукъарчу тӀегӀанехь, иэсийн а, историн меттигийн а де даздира 1984 шеран 18 апрелехь.

Дерригдуьненан тӀаьхьалонан де даздаран гуран чохь дӀахьо оьздангаллин тӀаьхьало ларйаран а, Ӏалашйаран белхан конференцеш, а кхин белхаш а. Цхьайолу музейшка оцу дийнахь (иштта Дуьненайукъара музейн де) хьажа мега чувахаран билет а доцуш, мехаза. Иштта хьовсархой хила таро йу, вукха деношкахь дукха хьолахь къевлина хуьлуш йолчу, архитектурин комплексашкахь а, историн гӀишлошкахь а.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Московские музеи открывают двери Архивйина 2009-05-01 — Wayback Machine

Хьажоргаш
---------

* Международный день памятников и исторических мест
* International Day for Monuments and Sites 2008 на сайте ICOMOS (ингалс.)
Оьрсийчохь хиллачу Гражданийн тӀамехь дакъалецначу комсомолан лерина ССРБ-н марка.
**Гражданийн тӀом**- цхьа латтан тӀехь йа пачхьалкхехь цхьацца тобанийн юкъахь болу тӀом бу. Иза пачхьалкхехь гулъела социалан галморзахаллаш дӀаяхаран уггар къиза некъ бу. Ишта тӀом хила тарло хьалха цхьана пачхьалкхехь Ӏийначу къаьмнашна юкъахь.

Цара тӀеман хьалхара бухадуьллург пачхьалкхан йа мехкан Ӏедал доладерзор ду. Гражданийн тӀеман билгалонаш ю — гражданийн бахархоша дакъалацар а, цу хьокъехь даккхий зенаш а, эшамаш а хилар а.

Хьостанаш
---------

1. ↑  Гражданская война // Военная энциклопедия / П. С. Грачёв. — Москва: Военное издательство, 1994. — Т. 2. — С. 475. — ISBN 5-203-00299-1.
2. ↑  *Flaherty Jane.* Review of Nicholas Onuf and Peter Onuf, Nations, Markets, and War: Modern History and the American Civil War (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  // Сайт «EH.Net» (Economic History Services) (2006, 23 октябрь). — «Two nations [within the U.S.] developed because of slavery»  Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2010 шеран 25 январехь. Теллина 2013 шеран 19 июнехь.
**Агржанаш** (гӀез. «боьха хӀума, тӀаьхье») — Аштаркхнера хӀиндусийн а, гӀезалойн а метисаш, бехаш хилла ГӀезалойн йукъахь. 1857 шеран терхьашца верриг а 107 стаг хилла.

Истори
------

Аштаркхнен кхин хьешийн керташна йукъахь (Хьаджи-Тархан) билгала йолура башха – ХӀиндин хьешан керт. Дуьххьарлера хӀиндихой-совдегархой охьахевшина Аштаркхне махлелорхьама, XVI бӀешарахь, Алексей Михайлович паччахь волчу хенахь. 1673 шарахь Разин Степанан гӀаттам болуш, ХӀиндийн керт хӀаллакйина, хӀиндихой баларх кӀелхьара бехира гӀезалоша. Хьахийна ду хӀиндихой бехира гӀезалойн ярташкахь аьлла, тӀаьхьуо хӀиндихойн совдегархоша меттигера гӀезалойн зударий балийна, башха йукъ йиллира, цӀе Агржанийн керт йолуш. Церан берех ала долийра «агржанаш», «агрижанаш», агрижанийн гӀезалой». Уьш кӀезиг хилар балар бахьнехь дац, уьш дехьабовлуш хилла хьал долчу совдегархойн дарже. 1836 шо кхаччалц оцу чкъоьран бакъо хилла махлело гильдийн налог йоцуш, амма 1836 шарахь царна ял хӀоттийна 5 сом син тӀиера.

ГӀиллакхаш а, Ӏадаташ а, дин а
------------------------------

Агржанаш шайн гӀиллакхашца а, Ӏадаташца а ца къаьста кхечу гӀезалойх. 

ХӀиндин совдегархойн доккхаха долу дакъа, схьагарехь, хӀиндуизм динехь хилла. Хууш ма-дарра, исламо ца магадо бусалба зударий керстачаьрга маре баха. Иштта мареш ца магадо, уьш лору зина дар санна, ткъа церан бераш къуотгӀала дина лору. ТӀаьхьа, гӀезалойн а, кхечу бусалбанийн а гуо бахьнехь, берриш агржанаш-гӀезалой бусалбанаш олий хьахабо. 

Самуил Георг Гмелина яздо агржанийн маьждигах а, хӀиндихойн хӀиндуистийн килсах а. Цуо дийцарехь Царев хин тӀехь хилла пхийтта маьждиг, ткъа Агрыжанийн, Бухарийн, Гилянийн эвланашкахь диъ хилла.

Этноним
-------

«Агржан» дош дукхаха долчу хьосташа дийцарехь, «боьха хӀума», «къуотгӀала йина хӀума» бохург ду.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи. СПб. 1895
2. ↑  Виксман, Рональд. Народы СССР: этнографический справочник. (Armonk, New York: ME Sharpe, Inc. 1984) с. 3
3. ↑  Самуил Георг Гмелин, Путешествие по России для исследования трех царств природы
**ДӀа́ман де** (инг. *Groundhog Day*) — АЦШ а, Канадан а ламастан Ӏида, даздо хӀора шарахь 2 февралехь. Лору, оцу дийнахь шен Ӏуьргара ярайолу дӀаман тӀаьхьа терго ян еза. Цуьнан леларца хаьа бӀаьсте герга хилар. Тидамашца, нагахь де кхуьйлина делахь, дӀаман шен ӀиндагӀа ца го, паргӀата арайолу Ӏуьргара — тӀаккха, Ӏа кестта чекхдер ду бӀаьсте хьалха юлур ю. Нагахь де декхна делахь, дӀаман шен ӀиндагӀа а гой, цунах кхералой, юха Ӏуьрга лечкъа — кхин а ялх кӀирнаха Ӏа хир ду. АЦШ, Канадан масех гӀалахь а, эвланашкахь а оцу дийнахь фестивалаш йо, меттигнерачу дӀамашна-метеорологашна лерина, цара туристаш марзбо цига.

Ӏида кхолладаларан истори
-------------------------

Шира Румехь 2 февралехь даздора Зун де. Метеорологин прогноз оцу дийнахь хӀоттайора самаяьккхина зун леларца, цунна шен ӀиндагӀа гина я ца гина. Малхбузен Европин къаьмнаша леладора и гӀиллакх гуттара тӀаьхьа болчу муьрехь а. Къилбаседа Германехь оцу хенахь самайолу даӀам (цхьаццанхьа — ча), цуьнан леларца а туьдура шелонаш яхъяларх а, бӀаьсте яларх а.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Гидрометцентр России — День сурка

Хьажоргаш
---------

* Официальный сайт Punxsutawney, Penn. Groundhog Club (ингалс.)

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Britannica (онлайн)

 |
| Библиографин каталогашкахь | 
* J9U: 987007543476305171
* LCCN: sh85057467

 |
**Абадзеш** (адыг. Абдзэшоьрс. *Абадзехская*) — Кавказан Адыгейчуьра лам. Мурзикао дукъан уггаре лекха меттиг ю – 2150 м.

Географи
--------

Абадзеш – Адыгейчура лам, лаьтта ломан лакхарчу Лаго-Наки акъарин кIоштахь, Гуьржи-хин лакхенашкахь; Мурзикао дукъан уггаре лекха меттиг ю – 2150 м хӀордан сизал. Ломан санна цIе ю цуьнан кIожера Абадзеш дукъан, цуо Абадзеш лам хIутту Каменни море цIе йолчу дукъца.

Лаго-Наки акъарин тIиера деллало чIогIа хаза альпийн байнийн а, Лагонакан дукъан лайнийн сурт. Абадзеш ломал къилбехьа ю Абадзешан дукъ доккхийла (2066 м). Цунна тIера долало Курджипс эрк. Дукъ доккхийлан лахахь, кIоргехь го чухчари. Иза кхойтта чухчарех цхьаъ ю тIаьхьий хьалхий лаьтташ Курджипс эркан Iинехь. Уггаре лекха чухчари 45-50 метр ю.

Дукъ доккхийлан тIиера го кира-маьIдано даьхна оьрнаш. Цхьайолчарех хьехаш хилла, масала Университетачух, Бондаревнчух, Абсолютачух, Днепропетровскачух, кхин дIа а.

### Ороним

Орониман бух тIехь ду адыгийн этнографин тайпа – абдзах (абадзехаш). 

Кхечу версица бух тIехь ю этноним «абаза» (абазой), иза а къовса мегар долуш ду. Абадзехийн тайпа даьхна Коьрта Кавказан дукъан къилбаседа басешкахь Лаба хин атагIи тIиера Пшиша тIекхаччалц. Хета, и тайпа – ийна къаьмнех даьлла (абхазаш - чергазий). Шайн цIе кхаьчна къилбара лулахошкара – абазойшкара. Этнониман этимологи хьалайоьду абазойн «абаза» (апса) а, абадзехийн «псэи» - зез, база.

### Ӏалам

Абадзеш ломан дикка шера басеш ю. Ломахь цанаш ю, царна йукъа-карахь ло лаьтта йовхачу заманахь а. Ломан боьххьера дIаделлало чIогIа хаза сурт: акъари Лаго-Наки, лаьмнаш Оштен а, Пшеха-Су а. Лаьмнашкахула йехкина туристийн маршруташ ю.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  А. В. Твердый, «Топонимический словарь Кавказа». 2011
2. ↑   Архивйина 2018-08-16 — Wayback Machine
3. ↑  А. В. Твердый, «Топонимический словарь Кавказа». 2011
4. ↑  Ковешников В. Н. Очерки по топонимике Кубани. Краснодар, 2006 г.
5. ↑
Америкин Цхьанакхетта Штаташкахь Гражданийн тӀом (инг. *American Civil War*) — 1861—1865 шерашкахь Америкин Цхьанакхетта Штаташкахь хилла тӀом. Иштта а «Къилбаседан а, Къилбан а юккъахь тӀом» олу цунах. 

ТӀом болабелира Къилбаседан цхьайтта штат Америкин Цхьаьнакхетта Штаташ чуьра араяла лаам болуш хиларна. Цара кхоьллира Америкин Штаташан Конфедераци, доцца аьлча Конфедераци. Америкин Цхьаьнакхетта Штаташ урхалла а, цуьнан муьтӀахь хилла штаташах *Барт* (инг. the Union) олура.

*Лолла* дара тӀеман коьрта бахьана. Лай бацабар даьржина дара Къилбан Штаташкахь а, Конфедераци чу йогӀуш йолу 11 штаташкахь а. Амма Къилбаседан штаташкахь лолла магийна дацар. Лолла дӀадаккха сацам бина волу Авраам Линкольн Америкин Цхьанакхетта Штаташан президент хаьржинчул тӀаьхьа, Конфедерацин штаташ *Барт* чуьра арайовла гӀоьртар. *Бертан* хетарехь, штаташан бакъо яцар дӀакъаста. Лай бацабеш пхиъ штат йисира **Бертахь**. Царах «дозанера штаташ» олура. Хьалхара, *Бертан* тӀамехь лолла дӀаяккха Ӏалашо яцар. Дерриг 1862-чу шарахь хийцаделар.

1861-чу шеран 12-чу апрелехь Конфедерацин ницкъаш Къилбера Каролинехь *Бертан* эскаран карахь йолу Форт Саммер гӀопан тӀелатарца болабелира тӀом. Деа шарахь лаьттира тӀом. Къилбан доккха зенаш дира. 1862 шо кхаччалц къилбаседанан штаташкахь дара латарш. Ткъа 1862-гӀа шарахь дуьйна къилбера штаташкахь.

ТӀаьххьара толам баьккхара *Барто*. Цо толам баккхарца лолла дӀаяьккхира массо а штаташкахь.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Civil War Facts | American Battlefield Trust
2. 1 2 3  Facts - The Civil War (U.S. National Park Service)
3. ↑  Toward a Social History of the American Civil War Exploratory Essays, Cambridge University Press, 1990, page 4.
4. ↑  Таблица 6. Войны, на которых пропадали без вести американские солдаты.\*Топ-10 – Газета Коммерсантъ № 76 (2679) от 30.04.2003
5. ↑  USCWC - Statistical Summary: America's Major Wars
6. ↑  Statistical Summary of America’s Major Wars Архивйина 2015-04-08 — Wayback Machine(ингалс.)
7. ↑  
	* *Борисковский Михаил* Гражданская война в США 1861—1865 годов — Кавалерия конфедерации
**Абу́ Ба́кар Ба́шир** *(Abu Bakar Bashir)* — (1938 шеран 12 августехь, Джомбанг, ХӀиндонези) —экстремистийн тоба ДжемаӀа Исламия кхоьллинарг, ХӀиндонезин муджахӀидийн кхеташонан тхьамда.

Иштта вевза Абубакар БаӀасыйр (Abubakar Ba'asyir), Ӏабдуссомад (Abdus Somad), Устаз Абу (Ustad Abu, ма-дарра «Хьехархо Абу») цӀерашца.

Биографи
--------

Абу Бакар Башир вина Ява гӀайренан малхбалера Джомбангехь. 1959 шо кхаччалц цуо дийшира Понорого гӀаларчу «Гонтор» цӀе йолчу ишкол-интернатехь. Ишкол чекхйаьккхинчул тӀаьхьа дийшира Соло гӀаларчу Аль-Ирсъядан университетехь, иза чекхйаьккхира 1963 шарахь.
**Азербайджанан Республикин хӀост** (азерб. Azərbaycan Respublikasının Dövlət gerbi) — Азербайджанан Республикин официалан пачхьалкхан символех цхьаъ (байракхца а, шатлакхан иллица а цхьаьна). Азербайджанан Республикин пачхьалкхан х\ост азербайджанийн пачхьалкхан маршонан символ ю.

Йовзийтар
---------

Пачхьалкхан эмблемаш турс тӀаьхь гайтаран практика яьржина ю дуьненан геральдин говзаллехь. Турс леладо адамаша эзарнаш шерашкахь, ша ларвархьама, ткъа иштта къоман символаш гайтархьама а. Гуш ду, иза малхбален мехкашкахь къоман тӀеман гӀирсех ладамечех цхьаъ хилар, доьналлин символ хилар. Малхбузах къаьсташ, малхбален турс гоьрга ду. Пачхьалкхан хӀост оцу турс тӀаьхь йилларо, Азербайджан малхбален цивилизацин йукъара хиларан, тешалла до. Турсан юккъера бархӀ са болу седа маьлхан символ ю. Малх (ткъа иштта Бутт) - иза «гуттаренна долу дахар» ду дуьненан геральдин говзаллехь. Малх гайтина кӀайн басахь, иза «паргӀато а, машар а» бохург ду. 

ХӀостан юккъехь гайтина цӀе, цуо хоуьйту «ЦӀерийн мохк» хилар. ХӀост тӀаьхь лелийна беснаш ду Азербайджанан Республикин байракхан беснаш. Лахахь бу кӀен кенех а, ножан геннех а бина кочар. Кенийн кочар бахаман символ ю. Ножан геннаш ницкъан а, сийлаллин а символ ю.

Билгалдахарш
------------

1. ↑
2. 1 2
3. ↑  Архивированная копия(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2018 шеран 5 майхь. Теллина 2018 шеран 8 февралехь.
4. ↑  Государственный герб Азербайджанской республики Архивйина 2015-02-04 — Wayback MachineError in Webarchive template: Empty url.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа ГӀирс (маьӀнаш).
**ГӀирс** — къинхьегаман хӀуманашна Ӏаткъам бен, шеца цхьа болх бен хӀума ГӀирс лелоран конструкцин а, бакъонийн а бух тӀехь лаьтта арахецаран технологин тӀедехкина дуьненан материалан законаш хаар. Чолхе гӀирсан чохь хуьлу масех гӀирсан дакъалг.

Вовшахтоьхна гӀирсаш
Шуьйрачу маьӀнехь — объект хийца а, йан а объектан Ӏаткъам бен Ӏалашонан хӀума. Амма гӀирс, гӀоьнна материал йац: меттан лоччарш йуьттуш йуьтту у — гӀирс бу, ткъа йуьтту хӀур — бац; бедар тоьгуш маха — гӀирс бу, ткъа тай — дац. Цхьа хӀума гӀирс хила а, гӀоьнна материал хила а тарло. Цергийн тай — гӀирс бу, ткъа тоьгу тай — гӀоьнна материал йу.

ГӀирс сурсат хила тарло муьлхха хӀума санна, кхечу хӀумнашца паргӀата хуьйцуш дакъа лацахь. ГӀирс, сурсат санна, туьканашкахь духку, арахоьцу предприятешкахь йохк-иэцаран барт бой. Ӏалашонна лерина башхаллаш йайча гӀирс тобо йа утилизаци йо.

Историн бӀешерийн дохаллашкахь «гӀирс» терминца гӀуллакх долуш дацара йукъараллин лакхара чкъор, иза лахарчу чкъоьран дакъа дара.

Термин лелор
------------

«ГӀирс» билгало массо а машенашна тӀехь чӀагӀ ца йелла, масала стационаран машенаш билгалйоху чархаш санна, ткъа гӀирс куьйга лелош берг бу.

Билгалдахарш
------------

1. ↑
2. ↑  Кеп:Книга:Словарь античности
**Дерриг дуьненан болх Ӏалашбаран де** — хӀора шарахь 28 апрелехь даздо Ӏида. Иза кхин а балха тӀехь белла я лазийна белхалойн иэсан дуьненайукъара де ду.

Истори
------

Дерриг дуьненан болх Ӏалашбаран ден истори йолало 1989 шарахь дуьйна, оцу дийнахь профсоюзаша а, белхалоша а дӀадаьхьира «Беллачу белхалойн иэсан де» АЦШхь а, Канадехь а. Иза лерина дара балха тӀехь зулам даьлла я белхан меттигехь беллачарна. Итт шо сов даьлчи дуьненан 100 сов пачхьалкхехь дӀахьо адамийн а, хьаькамийн а болх ларбарца доьзна, тайп-тайпана кхочушдацаршна терго яхийта хьажийна йолу акцеш а, мероприятеш а.

Таханлерачу цӀарца Дерриг дуьненан болх Ӏалашбаран де дуьххьара даздина 2003 шарахь Дуьненайукъара белхан кхолламо кховдорца. Дуьненайукъара белхан кхолламо, официалан и де, баланийн масштабашна терго тӀеяхийта Ӏалашо йолуш кхоьллина. Дуьненайукъара белхан кхолламан хаамашца, дуьненахь белхан меттигехь хӀора дийнахь ле 5—6 эзар стаг, цу тӀе и терахь хӀора шарахь тӀекхеташ ду 10 % гергга. КӀезиг бац меттигаш, и иэшамаш болх луш болчара харж кхоо гӀертарх доьзна хиларца. Сурсаташ дарна йина харж кхерамазаллин техникин чоьтах меттахӀотто.

Дуьненайукъара белхан кхолламо цкъан а къобал ца дора белхалой оьцучеран дийцарш, белхан тӀиера бохамаш, профцамгарш «дӀакъасто йиш йоцу белхан дакъа ду» бахар.

Дийнан тема
-----------

* 2018 — «Болх ларбар: къона белхалой башха экаме бу»

Хьажа иштта
-----------

* Радиацин аварешкахь а, бохамашкахь а кхелхинчеран иэсан де
* Болх ларбар
* Российн Федерацин Белхан кодекс

Билгалдахарш
------------

1. ↑  [ BWI: Международный день памяти рабочих — 28 апреля 2009 годаАрхивйина 2016-03-04 — Wayback Machine
2. ↑  Всемирный день охраны труда — 28 апреля. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010
3. 1 2  28 Апреля. Всемирный день охраны труда. Праздник каждый день. RedDay.RU(ТӀе цакхочу хьажорг)

Хьажоргаш
---------

* Медиафайлаш Викилармехь

* Всемирный день охраны труда (портал «Календарь праздников»)
* Эмблема ВДОТ в большем разрешении
**ГӀачалкхин рагӀ** — Нохчийчуьра дукъ иза ду малхбузехьара малхбалехьа доьдуш Джалка а, Ясси а хийн юккъехь, дукъан охьахь ю нах беха меттигаш, Илсхан-Юрт а, Ӏаларой-Эвла а, Хошкалда а, Лакха-Нойбоьра а, Лаха-Нойбоьра а. Ойсхар а, Мелчхе а, Гуьмсе а.

Этимологи
---------

ГӀачалкхин рагӀ тюркойн кхач кхалыкх доьвда халкъаш бохург хила мега. А. Сулеймановн хетарехь иза верси бакъйолчух тера ду, хӀунда элча кхузахь сих-сиха тӀемаш хилар бахьнехь нах лаьмнашка дӀабаха безара.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Карасаев А.Т. Мациев А.Г. - Русско-чеченский словарь - 1978
2. ↑  Сулейманов А. Топонимия Чечни. Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Абдурахманов.

**Канти Абдурахманов** (1916 шо — 2000 шеран 28 март) — Советан Эскиран старшина, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Российн Федерацин Турпал (1996 шо).

Биографи
--------

Канти Абдурахманов вина 1916 шарахь Шелахь. Жима волуш да а, нана а доцуш висна иза. Цо колхозехь болх бира. 1941 шеран сентябрехь иза шен лаамехь тӀамтӀе вахара. 1942 шеран июнехь цо Ташкентехь лахара артиллерин командирийн школа чекхйаьккхира. Иза армехь вара Йуккъера Азин тӀеман округехь. Цигахь иза взвод командиран гӀонча хилира. 1943 шеран октябь дуьйна иза Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман фронтехь ву. Цо дакъа лецира Невель а, Городок а, Витебск а хьайоккхуш, Белоруссин (1944 шо) а, Балтикайистан (1944 шо) а операцишкахь а, Курляндехь хилла немцойн эскиран тоба хӀаллакйеш а. Цуна масийтта чов йира.

1943 шеран декабрехь Витебск хьайоккхуш хенахь советан гӀашсалтий охьадийша дизира немцойн къиза герз даьттаран бахьнехь. Абдурахмановс шен накъосташца шен йоккха топ нийса тӀейерзайина а, масийттуза кхоьссина немцойн дот хӀаллакйира. И бахьнехь мостагӀийн эшабелира.

1944 шарахь Малхбузе Двинал дехьадовлучу хенахь цо йуха а гайтира шен хьуьнар. Циггахь иза артиллерстех массарелла хьалха малхбузе хийисте дехьа а ваьлла, цо советан эскиран дехьадовлуш новкъалла йеш йолу масийтта мостагӀийн цӀеран меттиг хӀаллакйира. ТӀеман хенахь Абдурахмановс хӀаллакйира масийтта немцойн танк.

1946 шарахь Абдурахманов эскирера мукъавитира. ТӀаккха цуьна Йуккъера Ази ваха дийзира. 1967 шо кхаччалц иза ГӀиргӀазойчохь Ӏийра. ЦӀа вирзинчул тӀехь цо шофер а, комбайнер а, «Пищемаш» завода белхало а, геологин талламан буру туху вышкан мастер а болх бира. Пенси ваханчул тӀехь иза Устрада-ГӀалахь вехаш вара. Иза велира 2000 шеран 28 мартехь.

1996 шеран 16 майхь цунна йелира Российн Федерацин Турпалан цӀе. Иштта цуьна йара 2-гӀа а, 3-гӀа а даржан Силаллийн орденаш а, 1-ра даржан Даймехкан тӀеман орден а, кхидолу совгӀаташ а.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4   Абдурахманов, Канти.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

* Герои России. Абдурахманов Канти.
ХӀара йаззам лерина стомма йоьхьан йерриг; адаман стомма йоьхьах лаьцна хьаьжа: Адаман стомма йоьхь.
**Сто́мма йоьхь** (лат. *intestinum crassum*) — хьеран-чуьйрийн трактан лахара, чеккхенан дакъа, ма-дарра аьлча чуьйрийн лахара дакъа, цунна чохь йуурган хударх (химуса) хуьлу кхоллайелла йаьлла боьхалла). Схьадаьлла ду тIехьара йоьхьах. Стомма йоьхь — декхачу дийнатийн йоьхьийн уггаре шуьйра дакъа, царна йукъахь адамийн а, Iуьллу кийрахь хенан даьIахкан гуран чохь, лаьтта къора йоьхьах (*caecum*) а, дейоьхьах, адаман дамагIах.

### Микрофлорин хIоттам

*Candida albicans* — йоьхь чехь долу диплоидан грибок (совсоргах тера жIалин нускалийн кеп)
ХIинца а йоьхьан микрофлорин йерриг кепаш, йевзина йац, хIунда аьлча царех дукхаха йерш культиваци йан луш йац, уьш билгалйахар хала хIума ду. Цхьацца лелочеран йоьхь чуьра кепийн тарло чIогIа къаста, хIора лелочун дерриг дахарехь цхьаьна кепара йу ала мегар доллушехь, уьш жимма хийцало дахаран кеп хийцарца, диетица, хенан хийцамашца. Йоьхьан микрофлорех лаьцна алсама дуьзина сурт хIотто гIерта, масала, АЦШ могашаллаIалашйаран къоман институташа 2008 шарахь йолийна Адаман микробиома талларан проект[en].

Хьажа кхин а
------------

* Хьеран-чуьйрийн тракт
* Химус
* Боьхалла
* Чуо йукъйалар
* Гиршпрунган цамгар

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *М. Г. Привес, Н. К. Лысенков, В. И. Бушкович.* Анатомия человека. — 9-е изд. — М.: Медицина, 1985. — С. 275—282. — 110 000 экз.
2. 1 2
3. 1 2
4. ↑
5. ↑  *Shanahan F.* The host-microbe interface within the gut (und) // Best Pract Res Clin Gastroenterol. — 2002. — December (т. 16, № 6). — С. 915—931. — DOI:10.1053/bega.2002.0342. — PMID 12473298. Архивйина 2018  шеран  19 июнехь.
6. ↑