recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Куьзга (маьӀнаш).
Куьзгана чохь гун кхаба
**Ку́ьзга** — серло (я кхин зӀаьнарш тоха лерина йолу шера тӀехуле). Уггаре девза масала — экъа куьзга.

Истори
------

Археологашна карийна хьалхалера Борзан муьрера кегийра куьзганаш гӀелех, дешийх, платинех дина.

Куьзганийн керла истори лору XIII бӀешерера, ткъа нийсо аьлчи — 1240 шерера, оцу хенахь Европехь Ӏемира аьнгалих пхьегӀаш йуса. Бакъ долу аьнгалин куьзга дар лору 1279 шарахь, оцу хенахь италин мозгӀар-францисканхо Джон Пекам йаздина аьнгалин тӀе дуткъа чкъор гӀелий дилларан хьесапах лаьцна.

Куьзга дар иштта дара. Пхьеро турбан чухула пхьегӀан чу дуттура лалийна гӀелий, иза даржара цхьабосса чкъоьраца аьнгалин тӀехула, ткъа гарголг шелбелчи, иза бохабой кийсигаш йора. Хьалхара куьзга дика ца хилла: чутаьӀна герагаш гӀеххьа галдоккхура сурт, амма иза хилира къегина а, цӀена а.

XIII бӀешарахь Голландин бахархоша караерзийра цӀахь куьзга даран технологи. Цунна тӀаьхьа йахара Фландри а, немцойн пхьерийн гӀала Нюрнберг, цигахь 1373 шарахь кхоллайелира дуьххьарлера куьзган цех.

1407 шарахь венецера вежарша Данзало дель Галлос ийцира фламандхошкара патент, Венецис цхьаъ ах бӀешарахь латтийра венецин дика куьзганаш даран монополи. Венеци цхьаъ хилла ца Ӏара куьзганаш дечу меттигех. Венецин пхьераша серло дика тохийтархьама куьзганан хӀоттамех деший а, борза а тухура. Цхьаьна венецин куьзганах доьхура жима хӀордан кеманах доьххург, ткъа башха доккха а доцучу барам 100х65 см болчу куьзганах доьхура 8000 сов ливр, цуьнан барамехь долу Рафаэлан суьртах — 3000 гергга ливр. Куьзганаш чӀогӀа деза дара. Эца а, гулдан а таро яцара хьалдолчу элийн а, паччахьийн а бен.

XVI бӀешо долалуш Мурано гӀайрен тӀиера вежарша Андреа ДоменикогӀара бийкъира бохалла бовха аьнгалин цилиндр, цуьнан эхигаш шарйира цӀеста текха тӀехь. Нисделира экъан куьзган дегӀ, къаьстиш дара къегарца, цӀена аьнгалин чекх сагарца а, цӀоналлийца а. Иштта куьзгано, горгалган кийсигаш санна сурт галл ца доккхура. Иштта хилира коьрта хилам куьзганаш даран исторехь.

Билгалдахарш
------------

### Комментареш

1. ↑  Для отражения рентгеновского излучения существуют рентгеновские зеркала, для радиоволн — зеркальные антенны.

### Лелина хьосташ
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Са.

**Эшта́сиу ди Са** (порт. *Estácio de Sá*; 1520—1567) — португалийн тӀемло.

Эштасиу ди Са вина 1520 шеран Сантаренехь (Португали). 1564 шарахь иза Бразили кхаьчна, шен ненан ваша Мем ди Са инарла-губернатор волчу.

1555 шарахь баьччаллехь адмирал Николя Дюрана де Виллеганьон волу 500 французийн колонисташа йиллина Серигип гӀайрен тӀехь колони Анривиль, йуьйгӀира Форт-Колиньи[en]. 1560 шарахь Мем ди Сас хьажийра царна дуьхьала 26 кема тӀехь ши эзар салти а, матрос а волуш, амма цуьнан аьтту ца белира французаш лахка. 1565 шарахь, Сан-Висентихь дика кечам бинчул тӀаьхьа, Эштасиу ди Са охьавоьссира материк тӀе французаш охьахевшинчу меттиган гена воццуш. Операцин базан меттана португалхоша йуьйгӀира Шекаран коьртан кӀожехь гӀап Сан-Себастьян ди Рио-де-Жанейро[en]. ТӀемаш шина шарахь лаьттира. 1567 шеран 20 февралехь французашна тӀелеташ Эштасиу ди Сан коьртах чов а йина, цхьа бутт баьлча иза кхелхира.

Эштасиу ди Са дӀавоьллира ша йиллинчу юртан латта тӀехь. ТӀаьхьа и меттиг Рио-де-Жанейрон йукъайахара; цуьнан даьӀахкаш Сийлахь Себастьянан килсане дӀайаьхьира. 1839 шарахь цуьнан даьӀахкаш Ӏилманчийн тобанна гучуевлира. Уьш бара императоран Педру II болхбеш, ткъа 1862 шарахь, килса йухайеш, император а волуш схьа а йаьхна кхечухьа дӀайоьхкина.
Гималай
**Хьаьтта** йа **лавина** (немцойн маттахь Lawine, латинан маттера *labina дош ду* — токхам)- секундехь 20-30 метр сихалла йолуш ламанан басе тӀера охьайогӀуш йа чухахкалуш боккха барам болу лайн масса ю. Хьаьтт хилале хӀаваан тулгӀе хуьлу, цо баккхий бохамаш бо. Ша Ӏаламан бохам хиларе терра, лайн хьаьттаро адамаш дойъу (масала альпинисташ а, ломан когсалазаш а, сноубординг а езархой а), иштта дахаран хьелийн а зенаш до цо.

Хьаьттан йозалла масийтта тонн хила там бу. Хьаьттаро адам хьашахь, цуьнан даьӀахкаш кагло, тӀаккха йиначу чевно дегӀ Ӏадийначу меттехь иза кхелха. Хьаьттаран чухул хӀаваъ чекх ца долу, цундела кӀелахь висанчунна кислород цатоар бахьана долуш (асфикси) иза ле.
**Ма́йя Са́нду** (молд. *Maia Sand). –*молдавийн политикин а, пачхьалкхан а гӀуллакххо. Йина 1972-чу шеран 24-чу майехь Молдаванийн Советийн Социалистийн Республикехь, Фалештски кIоштан Рисипень юртахь.

2020-чу шеран 16-гIа ноябрехь Молдави Республикин керла хаьржина президент. 

08.06.2019-12.11.2019 шарахь Молдави Республикин премьер-министр. 2019-чу шеран 12-14 ноябрехь Молдави Республикин премьер-министран декхарш кхочушдийриг.

2012-2015-чу шерашкахь Молдави Республикин серлонан министр.

2016-чу шеран харжамашкахь а, 2020-чу шеран харжамашкахь а Молдави Республикин Президентан кандидат.

1. ↑  Maia Sandu // Munzinger Personen (нем.)
**Са́лихь** (Ӏаьр. صٰالَحْ‎‎) — иза исламан пайхамар ву Дала «Самуд» къомана ваийтина.

Эмкалца хилларг
---------------

Деланаш бу бохуш тӀулгашна а, жӀарашна а, цӀарна а, хинна а, малхана а, баттана а ламазаш деш, цӀенчу тешарах тилла и къам, духа нийсачу новкъа даккхийта, Дала шен цӀе Салихь а йолуш, пайхамар ваийтина хилла оцу къомана, амма Салихь пайхамар бакъвеш ца хилла цара. Цхьа билгало гайта шайна хьо Делера пайхамар хиларан, бохуш хилла оцу наха. ХӀун билгало йезара шуна аьлла хаьттича, — лома йуккъера эмкал схьайалийта, шен кийрахь кӀорни а йолуш, аьлла вукхара. Салихьа Деле доӀа дина.

Лам бетӀаш дӀа-схьа а хербелла эмкал гучуйаьлла, йехка хан генахь йоцу билгалонаш а йолуш. Цо кӀорни а йина дукха хан йалале. ТӀаккха цхьаболчара Салихь бакъвина, цунна тӀаьхьа хӀиттина. Амма дукхах берш тӀе боьрзуш ца хилла.

Эмкална зулам дахь Дала могуьйтур дац, аьлла, дӀа аьлла оцу нахе. Ӏуьйранна яжа ара а йолуш, суьйранна чу а йогӀуш, дукха нахана кхачо ялла шура а латтош, лелаш хилла и йеза эмкал. Кхинйолу эмкалаш цунах кхоьруш, къехкаш лела йаьлла, урс а хьаькхна йийна цара и эмкал. Цуьнан са даларца цӀеххьана стиглара инзаре мох беана, стигал къевкъина. Ткъа Ӏуьйранна эмкална лазам мел бинарг а, ца тешнарш а, садаьлла Ӏуьллуш хилла, лаьтта бертал а тоьхна. Цу кепара лаьтта тӀера дайна и къам. Ткъа церан мохк нажжаз хилла бисина.

| ⛭Къуръан чохь хьахийна пайхамарш |
| --- |
| Элчанаш | 
Адам ▪ Нухь ▪ Ибрахӏим ▪ Муса ▪ Ӏиса ▪ Мухьаммад
 |  |
| Пайхамарш | 

---

Идрис ▪ Шис ▪ Хӏуд ▪ Салихь ▪ ЛутӀ ▪ Исмаӏил ▪ Исхьакъ ▪ Яӏкъуб ▪ Юсуф ▪ Айюб ▪ ШуӀайб ▪ ХӀарун ▪ ЮшаӀ ибн Нун ▪ Ильяс ▪ Аль-Ясаӏ ▪ Зул-Кифл ▪  Шамвил ▪ Юнус ▪ Давуд ▪ Сулайман ▪ Закарийя ▪ Яхья

 |
**Салихь бин Фавзан аль-Фавзан** (Ӏаьр. صالح بن فوزان الفوزان‎‎ / 28 сентябрь 1935) — саӀудийн исламан Ӏеламстаг а, Ӏилманан правовед а ву, махкахь авторитет йолу масех динан организацийн декъашхо а ву.

Биографи
--------

Салихь бин Фавзан вина 1935-чу шарахь Аш-Шамасиятехь, СаӀудийн Ӏаьрбийчохь. Аш-Шамасият олучу тайпанах схьаваьлла ву. Салихь бер долчу хенахь цуьнан да кхелхина, цундела гергарчу наха кхиийна иза. Йуьхьанцара дешар — дешаран лардаш а, йозанан а, Къуръанан а — шен гӀаларчу маьждиган имаман урокашкахь схьаэцна цо.

### Дешар

1948-чу шарахь схьайиллина йолу пачхьалкхан Аль-Къамариййат олучу школе деша вахана иза, 1950-чу шарахь Бурайдат гӀалахь Файсалиййат школа чекхйаьккхина цо, тӀаьхьо хьехархочун болх а бина. 1952-чу шарахь Бурайдатан Хьехархойн институте вахана иза, 1956-чу шарахь и чекхйаьккхина цо, цул тӀаьхьа Рияд гӀалахь йолу Мухьаммад бин СаӀуд имаман Исламан институте вахана иза, шарӀ Ӏаморан факультете деша, 1960-чу шарахь магистран а, фикъхӀан декъехь йолу докторан а даржаца и чекхйаьккхина цо.

И дешаран заведени чекхйаьккхинчул тӀаьхьа иза хьехархочун болх беш Ӏийна цигахь, тӀаккха лакхарчу образованин Департаментан балха дехьаваьлла, тӀаьхьо масех хан йаьлча цо СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан Лакхарчу суьдехь куьйгалла дина, оцу гӀуллакхехь йолу цуьнан бакъонийн хан чекхйаьлча иза хьехархочун балха йухавирзина.

2013-чу шарахь «Баккхийчу Ӏилманхойн Барт» — олучу органан декъашхо ву иза, динан хеттарш луш СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан паччахьца дагаволуш йолу, иштта кхечу динан организацийн дийнна могӀанан а. Иштта иза МитӀабат маьждиган имам а ву, шен долахь радион передача а йолуш.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  SHEIKH SALEH IBN FAWZAN AL-FAWZAN.  teachIslam.com. Теллина 2014 шеран 28 майхь.
2. ↑  Ajurry.com — Биография(Ӏаьр.)
3. ↑  Биография(оьр.)
4. ↑  Council of Senior Ulema reconstituted.  Saudi Gazette. Теллина 2014 шеран 27 майхь.

Хьажоргаш
---------

|  |
| --- |
| 
П:  **Адамаш** П:  **СаӀудийн Ӏаьрбийчоь** П:  **Ислам**
 |
**Ло́взар (ансамбль)** — нохчийн берийн халкъан хелхаран ансамбль, дукха халкъашна юккъера конкурсийн толамхо. Ансамблин куьйгалхо ву Нохчийн Республикин Сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо Магомед Тахаев.

Истори
------

Ансамбль кхоьллина 1983 шарахь Республикинскан пионерийн гӀалахь Мохьмадас а, Тамилас а ТахаевгӀара. 1994 шарахь болабелла тӀом бахьнехь ансамблин болх сецира. 1995 шарахь бераш Нальчике дӀадигира, цигахь юха а болабелира ансамблин болх.

1998 шарахь нохчийн культура кхиаяран а, кхайкхаяран а ансамблин Пачхьалкхан берийн ансамбль статус елира.

Ансамбль декъашхош дукха хенахь болх бира костюмаш а, репитици ян меттиг а йоцуш. Нохчийн Республикин Госсоветан председатель Малик Сайдулаев ансамблин дола дан волавелира. Ансамблин коьрта хьашташ кхочуш дира цо.

2001 шарахь Москвахь хилла халкъашна юккъера фестивалехь ансамбльс гайтира шен керла программа. Иза хьовсархойна чӀогӀа хаза хитира. И бахьнехь ансамбле дукха кхайкхараш декхира Россиехь а, кхоьчу пачхьалкхашахь фестивалешкахь дакъа лаца. Таханлера динахь ансамбль дукха гастролешкахь лела, конкурсашкахь а, фестивалашкахь а дакъа лоцу, цигахь дукха толамаш а баьхна цо.

Конкурсаш а, фестивалаш а
-------------------------

* 1996 — Варнехь хилла халкъашна юккъера фестивалин дипломант.
* 1997 — Туркойчохь хилла халкъашна юккъера фестивалин дипломант (Чорум, ТурхӀал).
* 1998 — Туркойн республикин 75 шо кхачар даздеш хилла халкъашна юккъера фестивалин лауреат.
* 2000 — «Ярославские гуляния» халкъашна юккъера 5-гӀа халкъашна юккъера фестивалин лауреат (Ярославль).
* 2001 — Москвахь хилла халкъашна юккъера фестивалехь дакъалацар.
* 2001 — Лондонехь «Royal Festival Hall» сценехь ловзар.
* 2001 шаран декабрь — Ярославлехь хилла «Культура во имя мира» цӀе йолу халкъашна юккъера фестивалин «Гран-при»
* 2003 7 апрелехь — Пачхьалкхан Кремлин гӀалахь хилла «Кавказан къаьмнийн хелхараш» цӀе йолу керла программа презентаци.

Хьажоргаш
---------

* Официальный сайт ансамбля Ловзар Архивйина 2004-08-26 — Wayback Machine
* Ансамбль Ловзар(ТӀе цакхочу хьажорг)
* Ансамбль Ловзар YouTube чохь
* Чеченский «Ловзар» покоряет парижан(ТӀе цакхочу хьажорг)
**Ваке-парк** (гуьрж. ვაკის პარკი) — Тиблисин гӀалин парк, лаьтташ йу Чавчавадзе проспектан а, Мишвеладзе ураман а, Нино Цхведадзе кӀусна а йукъехь. «Ваке» цӀе «Ваке» парк лаьтташ йолу Тиблисин кӀоштана а йу.

Истори
------

«Ваке» гуьржийн маттера гочдича — «аре» бохург ду, парк бакъалла а йу нийсачу аренан меттигехь.

Парк схьайеллина 1946 шарахь хьалха къух хиллачу меттигехь. Архитектор К. Дгебуадзен а, дендролог Н. Цицишвилин а проектаца боккха белхаш бира меттиг йакъош а, планировка йеш а (лоьлхуьйтуш белхаш беш), латта тодеш дуьйгӀира массийта эзар баганан а, гӀаш долу а, стоьмийн дитташ. Парк кхоллар лору Тиблисехь уггаре дукха синтарш догӀаран белхийн проект санна.

Паркан йукъера декъан регуляран планировка йу, йистошкахь йу дендропарк санна. Паркан 7 м лакхахь йолу Чавчавадзе проспектера кхуза вахьа бу инзаре бокха лами, фонтанаш йолуш (фонтанийн авторш В. Абрамишвили, Н. Джобадзе). Композици йеш йу семин тӀехь чӀогӀа лелош йу паркехь зӀаьнарийн некъийн системехь. Автор скульптур — И. Патаридзе. Йина кинотеатр, ресторан, паркан павильонаш. 1956 шарахь К. Дгебуадзе проектица йина стадион «Буревестник» 25 000 стаг чухоам болуш (цуьна цӀе йара «Локомотив», хӀинца йу цӀе Михаил Месхи гӀараваьллачу советийн футболистан сийдина).

Советийн замахь цӀе йара «парк Победы» — Толаман парк. Кхузахь кхоьллира ГӀардаларан мемориалан комплекс, 28-метр Толаман статуей тӀехь йолуш (1981, архитекторш В. Алекси-Месхишвили, К. Нахуцришвили, скульптор Г. Очиаури).

Паркан йистошкахь Триалетан дакъан цхьана ломан тӀехь лаьтта УьнтӀапхьидан Ӏам. Чавчавадзе проспектера Ӏоман тӀе бина хӀаваан-муьшан некъ. УьнтӀапхьидан Ӏам туристашна а, кхузара бахархошна а йукъахь гӀарабаьлла бу кхерсташ а, луьйчахь а аьхккий. Ӏоман гена йоцуш йу ларош йолучу бӀовнан саьлнаш.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Джанберидзе, Кинцурашвили, 1958, с. 14, 106.
2. 1 2  Всеобщая история архитектуры: Архитектура СССР. — Изд-во Академии архитектуры СССР, 1975. — Т. 12. — С. 490. — 755 с.
3. ↑  Тбилиси, 1969, с. 143.
4. ↑  Джанберидзе, Кинцурашвили, 1958, с. 106.
5. ↑  Джанберидзе, Кинцурашвили, 1958, с. 107.
6. ↑  Страница стадиона на WorldStadiums.com Архивйина 2021-01-18 — Wayback Machine
7. ↑  Страница стадиона на FussballTempel.net
**Бушкевич Сандис** (вина 1977 шеран 28 январехь Вентспилсехь) — латышийн хилла баскетболхо, хӀинца тренер, левзина ловзар дӀахьо турслочун позицехь, Латвин баскетболан гулйина командин декъахо. С. Бушкевич – ЛБЛ пхоьазза чемпион Вентспилс а, АСК а йукъахь 2000 - 2007 шерийн муьрехь.

Карьера
-------

Шен профессионалан карьера йолийра 1994 шарахь ша винчу гӀалара баскетболан клубехь Вентспилсехь. Цуьнца йаьхна ЛБЛ совгӀатан меттигаш: 1996 ш. – 3-гӀа меттиг, 1998 а, 1999 а шш. – 2-гӀа меттигаш. Доьазза йаьккхина ЛБЛ чемпионийн титул: 2000, 2001, 2002, 2003 шерашкахь. 2003 шарахь Вентспилсца йаьккхина 3-гӀа меттиг Европин кедехь а, НЕБЛ. 1998, 2000, 2001, 2003, 2007 шерашкахь Латвин баскетболан лигин Дерриг седарчийн матчан декъахо.

2003 шарахь Сандиса шен карьера дӀайаьхьира дозанал арахьара клубашкахь. 2003-04 эха шарахь левзира Туркойчоьнан Истмалара «Галатасарай» баскетболан клубехь. Керла шо тӀедеича дӀакхийтира Российн Перман «Урал-Грейт» баскетболан клубах, командо баьккхира Российн Кад, левзира Казанехь хилла Европин кедан *Йеаннан финалехь*. 2005 шарахь Москохан областера «Динамо» йукъахь йаьккхира Кхайкхаран Еврокедан 3-гӀа меттиг. 2006 шарахь иза хилира Балтийн а, Литван а лигин чемпион Вильнюсан «Летувос Ритас» йукъахь.

2007 шарахь иза цӀа вирзира Латве, хилира ЛБЛ пхоьазза чемпион АСК Рига йукъахь. 2008 шеран декабрехь иза воьду Италин Удине "Снайдеро" баскетболан клуб йукъа. 2009 шеран 14 декабрера 2010 шеран 31 январь кхаччалц левзина БК Вентспилс йукъахь.

2012 шеран аьхка С.Бушкевича кхайкхийна шен ловзаран карьера чекх а йаьлла, тренеран карьера йолийна, цунах «Лиепаяс Лаувас» клубан тренер хилира. 2019 шеран июле хилира Клайпедера Нептунасан тренерийн штабера цхьа тренер. 2021 шеран декабрехь, коьрта тренер дӀаваьллачул тӀаьхьа, цуьнан декхарш кхочуш дира.

Латвин гулйина команда
----------------------

1997 а, 1998 а шерашкахь иза левзира 22 шо кхачанза Латвин кегийрхойн гулйина командехь. 1998 шарахь дакъалаьцна Европин чемпионатан U-22 финалан турнирехь Трапанихь, Итали. 1998 шарахь дуьйна левзина Латвин къоман гулйина командехь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Бушкевичс переходит в БК «Вентспилс»
2. ↑  LBL: Витолс остается в "Бароне", Бушкевичи в Лиепаю. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2020.11.27. Теллина 2011.03.11.
3. ↑  url= завершает карьеру, присоединяется к тренерскому штабу Львов|publisher=Sportacentrs.com|accessdate=.21 .2012.7}}
4. ↑  website=Sportacentrs.com|access-date=2019-07 -11|date=2019-07-11|language=lv}}
5. ↑

Арахьара хьажоргаш
------------------

Кеп:Sporta ārējās saites

* Baltijas Basketbola līgas profils Кеп:En ikona
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Вайн эра (мини-сериал).
**Вайн э́ра**, **в. э.** (**ке́рла э́ран** альтернативан расшифровка) — юлийн а, григорийн а рузманашца 1 шарахь дуьйна вайн замане кхаччалц болу карара заманан мур. 

ЦӀе динан кепехь дукха лелайо «Ӏийса пайхамар винчу денна тӀера».

Чот йолор
---------

Нулан шо ца леладо дуьненан а, динан а нотацешкахь — иза схьадогӀа Сийлахь Бедан заманара, VIII бӀешо долалуш (ноль оцу хенахь лелаш а йацара оьздангаллехь). Амма нулан шо леладо Астрономин шеран нумерацехь а, ISO 8601 стандартехь а.

Дукхаха болчу Ӏилманчийн ойланашца, VI бӀешарахь руман мозгӀаро Дионисий Жимачо Ӏийса пайхамар وصلة= вина шеран тӀера лоруш, масех шо галвелира иза.

Йоза даржор
-----------

Шераш дагардарехь вайн эра лелор даьржира Сийлахь Бедан тӀера,731 шарахь дуьйна. ТӀаьхь-тӀаьхьа Малхбузен Европин берриг мехкаш оцу рузмане дехьабевлира. Малхбузехь тӀаьххьара, 1422 шеран 22 августехь, керлачу рузмане дехьайелира Португали (испанин эрера дуьйна).

Россехь Константинополан эрин тӀаьххьара де хилира 7208 шеран 31 декабрь; Пётр I-чун омарца тӀаьхьара де официалан лорура керла шераш дагардаран хьесапца — 1700 шеран 1 январь.

Хьажа кхин а
------------

* ГӀала кхолларан тӀера
* Карара зама кхаччалц — терхьаш дӀайаздаран система, йукъадоьду хиллачу хиламашка
* Константинополан эра
* Чучхе рузма
* Хронологи
* Нью-эйдж (керла динан болам) — таро йу гочдан инг. *New Age* «керла эра» аьлла; «керла эра» хронологин кхетам ингалсехь — инг. *Common Era*.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Doggett, L.E. (1992), «Calendars» Архивйина 2012-02-10 — Wayback Machine in Seidelmann, P.K. *The Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac*, Sausalito CA: University Science Books, p. 579.
2. ↑  *Bromiley, Geoffrey W.* The International Standard Bible Encyclopedia(ингалс.). — Wm. B. Eerdmans Publishing(ингалс.)нохч. 1995. — ISBN 0802837816.

Хьажоргаш
---------

* Статья «Летоисчисление» на astrocentr.ru


|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая каталанская
* Большая китайская
* Britannica (онлайн)
* Britannica (онлайн)

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Вайнах (маьӀнаш).

**Пачхьалкхан хелхаран ансамбль «Вайна́х»** — Нохчийн Республикин халкъан хелхаран ансамбль.

Истори
------

Ансамбль «Вайнах» 1939 шарахь
Ансамбль кхоьллина 1939 шарахь. Оцу ансамблехь болабелира Социализман Къинхьегаман Турпалан, СССРн Халкъан артистан Махмуд Эсамбаеван а, Андарбек Садыковн а, Ваха Дакашевн а, Гелани Юсуповн а, кхиболу гӀарбевла нохчийн хелхархойн некъ.

Нохчий, гӀалгӀай а цӀера баьхначул тӀехь ансамбль дӀаелира. 1956 шарахь ансамбль йухаметтахӀоттира. Йеррига Йуккъера Азехула нохчашна а, гӀалгӀайна а йуккъехь конкурс кхайкхинера. Оцу конкурсехь тоьлларш хержира керла тобан йукъа.

Ансамблин исбаьхьаллин куьйгалхо хӀоттира Н. Халебский, балетмейстер — Гелани Юсупов. 1957 шарахь хилира йухакхоьллина ансамблин хьалхара концерт. Иза боккху кхиамца чекхъелира.

1969 шо дуьйна 1994 шо кхаччалц ансамблин куьйгалхо вара Топа Элимбаев.

1988 шарахь Топа Элимбаевс куьйгалхо деш хӀоттина концертан программан Нохч-ГӀалгӀайн АССРн литературин, исбаьхьаллан, архитектурин, кинематографин Пачхьалкхан совгӀат делира.

Кхоьчу пачхьалкхан тоьлла корматаллин тобанашца ансамбльс дакъа лоцура дукха Йерригсоюзан а, Ерригроссийна а фестивалашкахь. Иза баккхи кхиамашца гастролешка лелара еррига Советски Союзехула. Иштта иза кхоьчу пачхьалкхаша йодура: Аргентина, Мексика, Перу, Сан-Сальвадор, Коста-Рика, Панама, Португали, Германи, Кени, Мозамбик, Сири, Иордани, Туркойчоь, и. к. д. Цуьна концерташ даимма а боккху кхиамца чекхйолура.

Ансамблин йелла «Лакхара даржан седа» цӀе йолу орден — Иорданин лакхара совгӀат.

1996—1999 шерашкахь, шайна алап ца лушшехь, белхалош Ӏалаш йира ансамблин кхолларалин нуьцкъалла, цуьна гӀаръялар сов яккхира. Ансамбльс толам баьккхира Турцехь а («Бурса-98»), Италехь а («Агридженто-99») хилла халкъашан йуккъера фестивалешкахь. 1999 шаран сентябрехь ансамбльс шен болх сацийра тӀом цекхбаллалц.

2001 шо долалуш ансамбль шен керла исбаьхьаллин куьйгалхоца Дикалу Музакаев йолаелира шен концертан программа меттахӀоттая. 2001 шаран 18 майхь Краснодарехь боккху кхиамца чекхъелира хьалхара концерт.

2002 шарахь ансамбльс дакъа лецира Францехь хилла 8 халкъашна йуккъера фольклоран фестивалехь. Царех кхаа фестивалехь цо Гран-при яккхира. 2003 шарахь цо Гран-при а, хьовсархойн безаман совгӀаташ деккхира Испанехь а, Италехь а хилла халкъан йуккъера фестивалашкахь. 2007 шарахь цо Гран-при яккхира Францехь хилла фестивалехь а, Ярославлехь хилла «Ярославлин сакъерар» цӀе йолу фестивалехь а, толам беккхира Испанехь а, Иорданехь а, Сирехь а хилла йолу фестивалешкахь.

Ансамбльс дакъа лоцу республикин а, регионан а, ерригроссийн а чулацам болу массо а лараме гӀуллакхахь. Ансамбль йухаметтахӀоттайаран гӀуллакхехь дакъа лацаран сийлахь цӀераш техкина тобанан шийтта белхалон. 2004 шарахь ансамбль куьйгалхон Дикалу Музакаеван Российн Федерацин Халкъан артист цӀе елира.

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Вайнах (ансамбль)*** Викилармехь |

* Государственный ансамбль танца «Вайнах»
* Ансамбль «Вайнах» отметил свой юбилей
* Чеченский ансамбль «Вайнах» выступил в Берлине Архивйина 2014-02-21 — Wayback Machine

|  |
| --- |
| 
П:  **Культура** П:  **Нохчийчоь**
 |
**Ваганьковски кешнаш** — Москвахь долу кешнаш ду. Москвахь уггар даккхийчарах цхьаъ ду. Шахьаран къилбаседа-малхбузера декъехь ду, Краснопресненская Застава олучу майдана йистехь. Цуьнан адрес ду: Макеев Сергейн цӀарах урам, 15-гӀа гӀишло. Кешнийн майда 47,9 гектар ю.

Официалан хаамашца, Ваганьковски кешнаш кхолладелла 1771-чу шарахь ун даьржина муьрехь. Оцу цамгарах белларш гӀалан арахьа дӀабухкуш бара. Амма цул хьалхе а дара кхузахь кешнаш.

Хьостанаш
---------

1. ↑  *Меркачева Ева* Тайны Ваганьковского кладбища (оьр.).  Аргументы и факты (2003, 14 апрель). Теллина 2017 шеран 4 октябрехь.
2. ↑  Ваганьково, 1991, с. 5, 8.
Араозо а, чуозо а вентиляци
**Вентиля́ци** (схьадаьлла лат. *ventilatio* — мохкхетийтар) — чура бехдина хӀаваъ арарачуьнца хийцина дӀадаккхаран процесс. Оьшучу меттигашкахь йо: хӀаваан кондиционировани, фильтраци, дохдар я шелдар, тӀундар я дакъадар, ионизаци, кхин дӀа а. Вентиляцис латтадо хӀусам чуьра хӀаваан санитарин-гигиенан хьолаш (температура, дустаран тӀуналла, хӀаваъ леларан сихалла, хӀаваан цӀоналла), до уьш адаман могашаллин, дегӀан хьолан дика тамехь, санитари барамашца, технологин процессашца, гӀишлош яран конструкцешца, Ӏалашдаран технологица догӀуш.

Иштта техникехь оцу терминца кхетайо гӀирсан оцу Ӏалашонна лерина система.

Историн очерк
-------------

Петарбухан метрополитенан вентиляцин шахта
Къевланчу чоьнаш чохь йина вентиляцин цхьацца белхаш лелийна ширачу заманахь а. XIX бӀешо доладалале чоьнийн вентиляци, дукхах дерг, чу арара мох кхетийтар дара. Харшнаш а, биргӀанаш а чухула ша хӀаваъ леларан теори кхоьллина М. В. Ломоносовс. 1795 шарахь В. X. Фрибес дуьххьара дийцина коьрта хьолаш, арахьара нилха гуонан, неӀаршна, корашна юккъехула йоххочу хӀусамехь хӀаваъ хийцаран жигаралла билгалйоккху, цуо юьхьиг йолийра нейтралан зонийн Ӏамолина.

XIX бӀешо долалуш кхуьу хӀусаман чудогӀу а, арадоккху а хӀаваъ йовхоно самдоккху вентиляци. Российн Ӏилманчаша билгалдоккхура дика ца хилар иштта тайпана самдаккхар а, цуьнца йеш йолу йовхонан харж а. Академика Э. X. Ленда билгалдоккхура, юьззина вентиляци механикин хьесапца бен ян луш ца хилар.

Центробежни вентиляторш юкъадовларца чоьнийн вентиляцин технологи сиха кхуьу. Дуьххьарлера аьттонца болх бен центробежни вентилятор гайтира 1832 А. А. Саблуковс. 1835 и вентилятор лелийра Алтайхь Чагирски рудникан на мохкхетийтуш. Саблуковс кховдийра иза чоьнашна, кеманийн трюмашна вентиляцин, якъор сихдархьама, Ӏаьнаре далийтархьама, кхин дӀа а. Шуьйра яьржина хӀаваъ лелар механикца самдаккхаран вентиляци XIX бӀешо чеккхенгахь дуьйна.

Вентиляцин а, дохден гӀирсан а областера баккхийчу Ӏилманчех цхьаъ вара профессор В. М. Чаплин.
**IP-долу меттиг** (*ай-пи долу меттиг*, дацдина ду оцуьнах инг. *Internet Protocol address*) — гlулкхдечуьн машан терахь долу меттиг, иза дина стаг вовсийтарна IP. Дуьнена машан чу волуш оьшу стаг вовзийтар, иза ца хилча машан чу вала ца ло.

### IPv4

Коьрта йаззам: **IPv4**
Оц 4-гl варсихь IP-долу меттиг хуьлу барамехь 32-битан шалгlа терахьца. Дlаязда аьтту болуш хатlца IP-долу меттиг (IPv4) хуьлу маситта башхо йолуш деа иттан терахьашца (оцун тlийра 0 кху тlе 255), тlадамци декъа а доькъуш, масалла, *192.168.0.1*.

### IPv6

Коьрта йаззам: **IPv6**
Оц 6-гl версихь IP-долу меттиг (IPv6) хуьлу барамехь 128-байтан шалгlа терахьца. ишта ип доькъу шин тlадамци (масалла. fe80:0:0:0:200:f8ff:fe21:67cf). Дуккха хlумма йоцурш йалахь юкъахь, уьш къайла йоху ши тlадам шалгlа тухе (fe80::200:f8ff:fe21:67cf).

Хьажа. кхин
-----------

* MAC-долу меттиг

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

* IP Address Lookup
* IP Subnet Calculator
* My IP Address Location(ТӀе цакхочу хьажорг)
* Kopomaa, Timo. Orașul din buzunarul tău, Gaudeamus 2000 iPhone Repair in Viet Nam
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Вернадскийн проспект.

**Верна́дскийн проспе́кт** — Москохан Къилба-Малхбузен а, Малхбузен а гӀалин административан гуонашкара проспект. Охьадоьду Косыгинан урам тӀера, Лужникин метротӀайн чаккхе ю, ткъа иза, шен рогӀехь, Комсомолийн проспектан чаккхе ю. Лаьтта Ленинан проспектца нисса, тӀаьхьа цунах дӀакхета.

Хадабо Университетан а, Ломоносовн а (Джавахарлал Нерун майда) проспекташ, Удальцовн а, Лобачевскийн а урамаш.

Аьрру агӀонхьара схьакхета урамаш: ГӀишлошъярхойн, Крупскаян, Ульянова Мариян, Кравченкон, Семёнов-Тян-Шанан, Гааз Фёдоран, 26 Бакохан Комиссарийн.

Аьрру агӀонхьара схьакхета урамаш: Академик Хохловн, Коштоянцан, Покрышкинан, Тропарёвски.

ЦӀенойн лоьмарш ягаръян йолайо Косыгинан урам тӀера.

ЦӀе схьаялар
------------

Вернадскийн проспектера йохочу пхи гӀат йолчу цӀенош чуьра бахархошна ден керла цӀа.
1935 шеран Москохан реконструкцин инарлин планаца коьрта шахьран мохк хедийна хила беза шуьйрачу некъаша, иза дӀасабаха безара йохийначу Христан КӀелхьардахархочун килсан меттехь ян проектехь хиллачу йоккхачу Советийн ГӀалин гӀишлон тӀера. ГӀалин юккъера, цунна тӀера Лужникехула шуьйра ши некъ баха безара, проект йинчара билламан цӀе тиллира «Малхбален зӀе» а, «Малхбузен зӀе». И планаш кхочушъян новкъарло йира тӀамо, амма некъ билларан проект кӀеззиг кхочуш йира. 1956 шеран 30 мартехь «Малхбузен зӀен» цӀе елира Мичуринан проспект, ткъа «Малхбален зӀен» — Вернадскийн проспект — Вернадский Владимир Ивановичан (1863—1945) — геохимин, радиогеологин, биогеохимин бух биллинчарех цхьаъ; биосферех а, ноосферех а Ӏилма кхоьллинарг; Биохимин лаборатори (хӀинца РӀА Геохимин а, аналитикин химин а В. И. Вернадскийн цӀарах институт (ГЕОХИ) кхоьллинарг а, директор а; лаьтта Хьозарчийн лаьмнаш тӀехь, Вернадскийн проспектан юьххьехь).

Истори
------

| ⛭Москохан урамаш: МАО, Тропарёво-Никулино |
| --- |
| Коьрта магистралаш: | 
* Вернадскийн проспект
* Ленинан проспект
* Мичуринан проспект
* Озёрни

 |  |
| Майданаш | 
* Озёрни

 |
| Кхин урамаш: | 
* Академикан Анохинан урам
* Боровски шоссе
* Востряковски шоссе
* Бакохан 26 Комиссаран урам
* Доктор Гаазан урам
* Коштоянцан урам
* Никулинан урам
* Мичуринан Проспект урам, Олимпийн эвла
* Олимпийн эвлан некъ
* Покрышкинан урам
* Никулинан некъ
* Рузан урам
* Тропарёвн урам

 |
| Кеп:МАО кӀошташкара урамаш |


| Москохан проспекташ |
| --- |
| 
* Октябран 40 шо
* Октябран 60 шо
* Академикан Сахаровн
* Андроповн
* Балаклавски
* Будённыйн
* Вернадскийн
* Ветеранийн
* Волгоградан
* Инарла Алексеевн
* Георгиийн
* Елагинан
* Москохан Турслойн
* Зелёни
* Измайловн
* Комсомолан
* Краснопресненски (*официалан яц*)
* Кутузовн
* Ленинградан
* Ленинан
* Лермонтовн
* Лихачёвн
* Ломоносовн
* Маршал Жуковн
* Мещерийн
* Машаран
* Мичуринан
* Москохан (МлАО)
* Москохан (ЗелАО)
* Халкъан
* Нахимовн
* Нововатутинон
* Новоясеневски
* Олимпийн
* Панфиловн
* Пролетарийн
* Рязанан
* Маьрша
* Севастополан
* Солнцевон
* Союзан
* Университетан
* Федеративан
* Центран

 |


1. ↑  ОМК УМ. Проспект Вернадского.
2. ↑  Кеп:Имена московских улиц
**Газуева Айзан** (йина 1984 шеран 14 март, Хьалха-Марта, Хьалха-Мартанан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР — кхелхина 2001 шеран 29 ноябрь, Хьалха-Марта, Хьалха-Мартанан кӀошт, Нохчийчоь) — Хьалха-Мартанан кӀоштан бахархоша шен къизаллица вуно вон вуьйцуш волу а, нохчий къизаллица хьийзина волу а Гаджиев ша оьккхуьйтуш вийна йолу нохчийн йоӀ.

Хилам
-----

27 ноябрехь Газуева Айзан комендатуре еънера, шен майра стенна лаьцна хьажа. Инарла волучу Гаджиев Гейдара, шен гӀаролийн гӀоьнца боьха мотт а буьйцуш эккхира Айзан.

2001 шеран 29 ноябрехь Хьалха-Мартанан йуккъерачу майданехь Газуева Айза (Эльза), Хьалха-Мартанан кӀоштан комендант волучу инарла-майор Гаджиев Гейдарна улле йахара, оцу хенахь Гаджиев хилла кӀоштан администрацера комендатуре воьдуш, цуьнга мохь а тоьхна шен дегӀахь йихкина йолу оьккха хӀума эккхийтира Айзана. И эккхар бахьнехь кхелхира ша Газуева а, Гаджиев а, цуьнан гӀаролехь волу кхоъ российн эскархо а. Хьалха-Мартанан кӀоштан бахархоша шен къизаллица вуно вон вуьйцуш вара Гаджиев Гейдар, иза вуьш Айзанан хилла 18 шо. Гаджиев бумба эккхийтинчул тӀаьхьа ши де даьлча велира.

«ПРИМА» агентствон хаамашца, Газуеван майра а, шиъ ваша а лаьцна хилла Хьалха-Мартанан кӀоштан комендатуран белхалоша, ткъа тӀаьхьо уьш карийнера байина.

Билгалдахарш
------------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑  19 января 2002 г. Красная Звезда Шагнувший в бессмертие Наби Набиев Архивйина 2019-06-03 — Wayback Machine
5. ↑  Липхан Базаева, «Союз чеченских женщин».
6. ↑  *«Невесты Аллаха». Как молодых чеченских женщин превращают в «живые бомбы»?*, «Комсомольская правда», 22.10.2003.
7. ↑  *Смерть военного коменданта. Почему погиб генерал Гаджиев? Предыстория одного из самых громких убийств ушедшего года в Чечне*, «Новая газета», 14.01.2002.
8. ↑  Инарлаш а бойуш хуьлу тӀамтӀехь — 2017 Шамаев Руслан
9. ↑  Кавказский Узел: 15-летняя чеченка мстила генералу Гаджиеву
Металлургин промышленностехь лело таконитан авголаш, бараман мах хадош юьстина АЦШ 25 цент мах болчу нахартаца
**Авголаш** я **овгалаш** — бедан, саз-лаьттан, ченан, кегийрйина маьӀдан концентратан гоьрга кепара гӀорзолгаш.Металлургехь эчиг даран ахфабрикат. Башха концентраци яран хьесапца, цӀан а дина, юха гӀорзолгаш йина, дагийна эчиг юкъахь долу маьӀдан сурсат ду. Агломератца цхьаьна могӀара домнан арахецарехь чуйна доккхуш леладо.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Ожегов С. Шведова Н. Толковый словарь русского языка(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 11 мартехь.
2. ↑  ОКАТЫШИ(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  Металлургический словарь. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 11 мартехь.
**Гайдарбе́к Абдула́евич Гайдарбе́ков** (жӀай. Хӏайдарбег Хӏайдарбегов; 1976 шеран 6 октябрь, Каспийск, ДегӀастанан Автономин Советийн Социалистийн Республика) — российн боксёр, 2004 шеран Европин чемпион, 2000 шеран Олимпиадан дети совгӀатхо, 2004 шеран Олимпиадан чемпион, Российн Сийлахь спортан говзача.

Биографи
--------

Вина 1976 шарахь Дагестанан Чародински кӀоштан Хурух юртахь. Циггахь лата Ӏама волавелира. 7 класс чекхйаьккхича цуьнан доьзалла Гунибски кӀоштан Согратль юрте кхелхира. Кхиъ цхьа шо даьлча Гайдарбеков шен ваша волчу Каспийске дӀавахара. Каспийскехь бокс Ӏамаян волавелира иза. Цуьнан тренер вара РСФСР Сийлахь тренер Магомед Мусаевич Магомедов.

2000 шарахь Сиднеехь хилла Олимпиадехь Гайдарбековс дети мидал йаккхира. Цуьнга дукха наха дийхира профессионалан боксе вала, амма цунна ца лиира.

2004 шарахь Гайдарбековс Олимпиадехь толам бекхича цо спорт йитира.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Кавказский Узел | Дагестанский боксер Гайдарбек Гайдарбеков завоевал на Олимпиаде в Афинах золотую медаль
2. ↑  Дагестанская лезгинка в квадрате ринга.  Советский спорт (2003). Теллина 2017 шеран 1 июлехь.
3. ↑  Новости NEWSru.com :: Гайдарбек Гайдарбеков уходит из спорта на высокой ноте

Хьажоргаш
---------

* Г. А. Гайдарбеков на сайте российской делегации XXVIII летних игр
* Г. Гайдарбеков: олимпийским золотом обязан Аллаху

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Olympedia

 |
| Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая российская

 |
**Гебремариам Алана Тадеге** (бел. **Алана Тадэгэ Гебрэмарыям;** йина 1997-чу шарахь бекарг-беттан 7-чу дийнахь) — беларусийн граждански активист йу. Беларусин бакъонашларйаран йукъарлоно политикан тутмакх санна лоруш йу.

Аланас чекхйаьккхина Минскера 61 лоьмар йолу ишколан физикин-математикин класс, иза тӀехдика доьшуш йара. Цул тӀаьхьа чекхйаьккхина Белоруссийн Пачхьалкхан Медицинин Университет, цуьнан говзалла «Стоматологи» йара. Доьшуш йолчу хенахь Ӏилманан гӀуллакхаш деш йара. 2018-чу шарера дуьйна йукъараллин гӀуллакхаш кхочушдеш йара, «Задзіночанне беларускіх студэнтаў» (Белоруссийн студентийн цхьанакхетар) цӀе йолчу организацин куьйгаллехь хилла иза. Иштта UNI проектан декъашхошца болх баран менеджер йара,  «Акадэмія студэнцкага лідарства» дешаран программин ментор йу. «Моладзевы блок» цӀе йолу боламан жигархо йу.

2020-чу шеран Беларусин президентан харжамашкахь йаккхий харцонаш лелийначул тӀаьхьа протесташ йолайелира, уьш къизаллица хьашира, ткъа тутмакхшна ницкъ бира. Оцу муьрехь пачхьалкхехь хьал меттахӀотторан Координационан кхеташонан коьртачу декъе йукъайахара иза.

2020-чу шеран лахьанан-баттахь Тихановская Светланас къонахойн а, студентийн а гӀуллакхийн векал йира цунах, 2020-чу шеран лахьанан (ноябран) 12-чу дийнахь Аланин а, кхиболу ЗБС-ан жигархойн петаршкахь лехамаш бира, уьш дӀалецира, йуха Пачхьалкхан Кхерамазаллин Комитете (КГБ) дӀабигира.

Лахьанан 13-чохь хиира, Алана КГБ-н СИЗО чохь латтош юйла. Цунна дуьхьал долийра Беларусь Республикин Бехктакхаман кодексан 342 артикалца 1-чу декъаца (Йукъараллин низам дохош гӀуллакхаш лелор) зуламан гӀуллакх.

2020-чу шеран лахьанан (ноябран) 18-чу дийнан схьа дуьйна пхийтта организацино, царна йукъахь *бакъонашларйаран йукъ «Весна», Белоруссийн журналистийн ассоциаци, Белоруссийн Хельсинкан Тоба, Белоруссийн ПЕН-центр*, Алана политикан тутмакх хилар къобалдира.

2021-чу шеран бекарг-беттан (мартан) 16-чохь Беларусин Талламан комитето Аланан а, кхиболчу ЗБС-н жигархошна  дуьхьал хьалхара бехкаш кховдийра.

Билгалдахарш
------------
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Айдамиров.

**Айдамиров, Абузар Абдулхакимович** вина 1929 шарахь Нажи-Йуьртан кӀоштерчу Мескитахь, ахархочун доьзалехь. Йуьхьанцара школа шайн йуьртахь чекхйаьккхина цо. Жимчохь дӀаболабелла Айдамировн къинхьегаме некъ. 1957 шарахь Мескитарчу школе нохчийн меттан, литературин, историн хьехархочун балха вахийтира иза. Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институтан историко-филологически факультет чекхйаьккхира цо 1963 шарахь .

Дуьххьарлера цо йазъина байт «Лермонтовн безамна» зорбане йелира 1956 шарахь «Винчу лаьмнашкахь» цӀе йолу жайнийн тӀехь зорба тоьхна йу байташ: «Даймохк», «Винчу лаьмнашкахь», «Бералла», «Ясин тогӀехь», «Ненан мотт», «ХӀай, буьйса», «Бехк ма билла», дуккха а кхиерш а. Цо йазъина цхьайолу стихаш халкъан эшаршка йирзина, масала: «Винчу лаьмнашкахь», «Ӏаьржа буьйса», «Йезачу йоӀе», «Воккхачу стеган илли», «Хьайна лаахь», «Даймохк» иштта кхин а.

Йаздархочун «Лаьмнашкахь серло», «Тхан эвлахь», «Лаьмнийн некъашкахула» цӀераш йолу книгаш тӀера дукхахйолу произведенеш а йу йуьртан таханлера дахар гойтуш.

Абузар кхелхина 2005 шеран 27 майхь.

Хьажоргаш
---------

* На смерть народного писателя Архивйина 2007-02-13 — Wayback Machine
* Абузар Айдамиров Архивйина 2019-05-18 — Wayback Machine

|  |
| --- |
| 
П:  **Нохчийчоь** П:  **Литература** П:  **Адамаш**
 |
**Аддикци** (ингалсан маттахь addiction)- биосинӀаткъаман а, социалан а цамгар ю. Аддикци- дагара ца долу а, билгала гӀуллакх дан лааран хьашт ду, масала юх-юха наркотикаш лелор а. Иштта иза стага шозлагӀа юкъаозош хӀуманаш ду, масала марзлуш долу ловзарш. «Аддикци» кхетам ингаслан *addiction* дашах кхоллабелла, ма-дарра долчу маьӀнехь «дозушхилар» бохург ду иза.

Хьалхара аддикци муьлхха а химийн дозуш хиларх олура (корта бахочу, дӀонгӀаз боккхучу маларех, молханех, наркотикех а дозуш хилар), ткъа тӀаьххьарчу шерашкахь аддикцин кехат кхин а шорделла.

Ӏилма санна аддиктологи Россехь а, дуьненахь а кхоллаелла XX-чу бӀешеран 70-80-чу шерашкахь.

Аддикци классашка екъар
-----------------------

2001-чу шарахь профессор а, психотерапевт а волу Ц. П. Короленкос дуьненчохь хьалхара *химин-йоцу* аддикцин классификаци хӀоттийра. Дозуш хиларш декъало химин а, юкъан (кхачанан, адреналинан аддикцеш) а, синӀаткъаме а тайпанашка.

Короленкон классификацица а, тӀаьхьо дӀаязйина йолчу химин-йоцу дозуш хиларш а хӀокху синӀаткъаме аддикцишна декъало:

* марзлуш долу ловзарш а, гэмблинг (ингалсан маттахь gambling — ахча юкъадуьллуш ловза).
* юкъаметтигийн аддикци (сексан аддикци а, безаман аддикци а, дуьхь-дуьхьалкхетар нисдаларна аддикци а)
* тӀетаьӀӀина болх бар
* технологин дозуш хиларш (телевизорех а, компьютерех а тӀех сов дозуш хилар а, интернет-аддикци а, гаджет-аддикци а- телефонех а, электронан ловзочу хӀуманах (масала тамагочи) дозушхилар.
* ахча дайъарх дозушхилар (ониомани, шопоголизм)
* тӀаьхьататта йиш йоцу аддикци (гучуйолу даимна хан ца тоьуш хьесапца а, хаддаза шен хенан план хӀитта ярца а, Ӏуналла дарца а; «ца кхиа» кхерам а)
* спортан аддикци (я шардаран аддикци- воркаут йеш шардарш алсамъяккха лааман хьашт ду. Корматаллин спортхойн хуьлу иштта аддикци.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа ХIималайаш (маьӀнаш).

**ХIималайаш** (санскр. हिमालयः, himālayaḥ ***IAST*** «лайн вахархо», хӀинди हिमालय, непалийн. हिमालय, 喜馬拉雅山脈) — дуьнена уггар лекхачерех лаьмнийн система. ХIималайаш йу Тибетан акъарин (къилбаседехьа) а Индо-Ганган арен (къилбехьа) а йукъахь. ЧӀогӀа къастало Йуккъера Азин лаьмнийн гӀум-аренийн Къилба Азин тропикан ландшафташ а башхалла.

ХIималайаш йу ХӀиндин, Непалан, Цийчоьнан (Тибетан автономин кӀошт), Пакистанан, Бутанан.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Peakbagger.com
2. ↑  *Гималаи* — йаззам бу Большой советской энциклопедии (3-е издание)
**Агадиран мохкбегор 1960** хилла 1960 шеран 29 февралехь оршот дийнахь, 23:47 меттигерчу хенахь. Иза бара уггар зуламе, магнитуда 5,7 М ш йолуш, мохкбегор мароккон исторехь, велира 15000 гергга стаг (оцу хенан гӀалин бахархойн кхоалгӀа дакъа дара иза), лазийра кхин а 12000. Мел кӀезиг а 35 эзар стаг тхьов боцуш висира.

Мохкбегийначул тӀехьа
---------------------

ГӀалара нах арабехира мохкбегийначул 2 сахьт тӀаьхьа, лазарш ца даржийта. ХӀинца воцуш волчу паччахьан V Мухьаммадан дехарца Агадир йухайира хьалха хиллачу меттиган 3 км къилбехьа. Паччахьо элира: "Агадир йохор йаздина хилла дала, ткъа иза тояр вайн хьакъ ду". Кхин а кӀелхьарбахаран операцешкахь дакъа лецира французийн авиалелориг La Fayette

Арахьара хьажоргаш
------------------

* *Исторические землетрясений - Агадир* Архивйина 2008-02-11 — Wayback Machine - Геологическая служба США.
* *1960: тысячи погибших в землетрясении марокканской*  - bbc.co.uk (На този ден).
* Фотографии от стихийного бедствия.
* Фотографии отеля до и после землетрясения Архивйина 2010-06-14 — Wayback Machine.

Билгалдахарш
------------
**Джабра́ил Жокола́евич Гака́ев** (1942, Соьлжа-ГӀала — 2005) — нохчийн историк-кавказйовзархо. Нохчийн Республикин Ӏилманийн Академин президент, историн Ӏилманийн доктор, профессор, Н. Н. Миклухо-Маклай цӀарах йолу Этнологин а, антропологин а институтан Ӏилманийн белхало.

Биографи
--------

Иза винера Соьлжа-ГӀалахь 1942 шарахь. Иза Ӏинера Кхазакхстанехь Чимкентехь. 1957 шарахь иза шен доьзалца цӀавирзира.

1966 шарахь цо чекхйаьккхира Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан историн факультет. ТӀаккха иза ДегӀастанан пачхьалкхан университетан аспирантуре деша вахара. 1970 шарахь цо кандидатан диссертаци чекхйаьккхира.

1966—1996 шерашкахь иза вара Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан политикин историн а, политологин а кафедран белхало. 1989 шарахь цо чекхйаьккхира докторан диссертаци. 1992 шарахь иза вара Нохч-ГӀалгӀайн республикин академи кхуллуш дакъалоцуш. Иза хаьржира академик а, хьалхара вице-президент а.

Нохч-ГӀалгӀайн АССР Ӏилманийн Сийлахь гӀуллакххо, 6 монографин а, 150 сов Ӏилманий статьян а автор.

Йукъараллин болх
----------------

Иза вара «Российн къаьмнийн ассамблейн» Советан декъашхо, «Къилбаседа Кавказехь машарбаран миссин» кхоллархойх цхьаъ. 1995 шо дуьйна иза вара «Нохчийн культурин а, йукъараллин а Москвахь йолу организацийн координационни советан» куьйгалхо.

Гакаев кхайкхинера Къилбаседа Кавказехь долчу хьалан эксперт ву аьлла Женеве ООН адамийн бакъонашан комисси гуламе а, Российн Пачхьалкхан думан а, Европин Советан парламентан ассамблейн а белхан тобанан гуламашка а.

Интервью
--------

* Терорристки-смертницы: кто они?
* Диаспора знает, кто чего стоит
* Еще одного фарса Чечня не выдержит
* Ответы на вопросы посетителей форума сайта партии «Яблоко» 1 октября 1999 года Архивйина 2000-12-08 — Wayback Machine
* Интервью для организации Марии Арбатовой

  


|  |
| --- |
| 
П:  **Ӏилма** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
**Герз** — нах а, дийнаташ а хӀаллак бан йа меттах ца ялита, мостагӀчун техника а, гӀишлош а хӀаллак ян йина хӀоттамаш а, хӀуманаш а, гӀирсаш а. Молха юкъадаьлча яржира артеллери а, ракеташ а, долу герз а. Долу герз юкъадаллалц эскарашкахь дара шила герз а, кхуссу герз а.

Массо а тӀелатаран йа дуьхьало яран гӀирс герз лоруш ду. Иштта, герз лору талларан а, тӀом барн а гӀирс. Оцу дешан тӀедеана маьӀна ду муьлха гӀирс цхьана хӀуман дуьхьало ярна йа цхьана Ӏалашон тӀекхача лелош болу.

Билгалдахарш
------------

1. ↑

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Weapons*** Викилармехь |

* Оружие в Современной энциклопедии 2000 г.
* Oружие и доспехи средних веков Архивйина 2012-04-23 — Wayback Machine
**Алжазаирин бахархой** 2015 шеран хьолан хилира 41,32 млн стаг (34-гӀа меттиг дуьненахь). Алжазаирхойн барам цхьаьнаэшшара тӀекхеташ бу, бераш даран барам 2015 шарахь хилира 23,67 ‰ (63-гӀа меттиг дуьненахь), далар — 4,31 ‰ (203-гӀа меттиг дуьненахь), ша-шах тӀекхетар — 18,4 ‰ (60-гӀа меттиг дуьненахь). Исторехь бахархой барам сихачу боларца тӀекхийтира: 1900 шарахь — 4,6 млн стаг, 1930 — 5,5 млн, 1970 — 13,7 млн, 1987 — 23 млн, 2006 — 32,9 млн. Алжазаирехь беха Ӏаьрбий а, европахойх ийна, бухара берберийн къаьмнаш. Европахой дукхаха берш французаш  бу. Адам охьахиина къилбаседин бердйисте, алсама дакъа деха гӀаланашкахь, Саьхьарин цхьацца кӀошташкахь луьсталла 1 км2 1 стагал кӀезиг ю. Официалан мотт — Ӏаьрбийн, лелабо кхин а французийн а, берберийн а меттанаш. Алжазаирхоша массара а леладо ислам дин (99 %). Махкара дешаран система йисина французийн колонийн заманара. Ладаме бала бу махкахь говза медицинин белхалой латтор. Бахархойн гӀийлачу чкъоьран социалан Ӏуналлин шайн пачхьалкхан система ю. Демографин а, социологин а талламаш махкахь бо цхьа могӀа пачхьалкхан а, Ӏилманан-дешаран а кхолламашкахь. РогӀехь дӀахьо бахархой багарбаран белхаш .

Билгалдахарш
------------

1. ↑
**Альцгеймеран цамгар**- нейродегенеративан цамгар а йу, иштта деменцин уггаре йаьржина кеп а йу. Хьалхара цунах лаьцна йаздина 1907-чу шарахь немцойн психиатрин лоьро Альцгеймер Алоисо. Статистико ма-гайтара, кхузткъа пхи (65) шарал сов хан йолчу нахехь карайо и цамгар, цул сов *юьххьера Альцгеймеран цамгар* йу. Иза цуьнан *наггахь бен йоцу* кеп йу. 2006-чу шарахь и цамгар токхуш ткъе ялх миллион ялх бӀе эзар (26,6 млн) стаг вара. Ткъа 2050-чу шарахь иштта цамгар йолу нехан процент доьазза лакхаяла тарло.

Цкъа хьалха, цамгар халла хаалуш билгалонашца йолало, амма хан-зама йаьлча и симптомаш чӀагӀ а луш дӀайоьду. Йуьхьанцарчу муьрехь хаало *йоццачу хенан эс* (дагахьлаттар) талхар а, масала кесталха Ӏамийна хаам (информаци) дага ца боху.

Хьал чӀагӀдаларца гуттаренна эс хӀаллакхуьлу, къамел дар а, когнитиван белхаш а галдолу, ша-шен могашаллина зен ца дало. Цул сов, хьолехь ориентаци а ца яло. ТӀаьх-тӀаьхьа организман функцеш талхар бахьана долуш Ӏожалле воьрзу стаг. Сихаллехь лазаран билгалонаш гучуйовлар, цуьнан чӀагӀдалар а тайп-тайпана хуьлу. Диагноз билгалйаьккхинчул тӀаьхьа кхиъ 3-9 шарахь деха адам. Цамгар йолайаларан бахьанаш хаа кӀорггера талламаш бина бац.

Хетарехь, гергга кхузткъа итт процентаца (70 %) и цамгар ден-ненан генашца стагана йуьсу. Ткъа кхийолу (цомгуш хуьлуьйту) факторш йу коьртан лазарш а, депресси а, цӀийн Ӏаткъам совбаларан лазар (гипертони) а. Цамгар кхетар доьзна ду коьртан хье чохь атеросклероз а, нейрофибрилляран оьргаш а кхиарца. Кхидолу цамгаран бахьанаш дӀадаха, *хила тарлуш йолу* диагнозан баххаш ду:

* цамгаран истори а;
* когнитиван тестинган лоьраллин сурт хӀоттор а;
* цӀийн анализ а.

Дукхачу хьолехь хьалхара Альцгеймеран цамгаран билгалонаш гергарчарна *нехан санна* къанвалар ду моьтту. Цамгар билгалъяккха хьен хьесна таллар до. Хьекъалан балхо а, дегӀан меженаш меттах а йахаро а, диета ларйаро а Альцгеймеран цамгар чӀагӀйалар мелла а саца йан там бу. Амма цара билгала гӀодо аьлла тоьшаллаш дац. Иштта цамгар йухатоттуш цхьаа дарбанан препараташ  йа тӀетухурш а йац.

Цхьаа а тайпана дарбанан кепиг цамгар чӀагӀйалар саца ца ло йа йухайерза ца ло. Амма цхьайолчу методаш билгалонаш таян а там бу. Амма цхьайолчу методаш билгалонаш таян а там бу. Цомгушчарна нехан йа гергарчу нехан гӀо оьшу.

*ХӀop дийнан дахарехь* шардаран гуламаш пайде хила тарло, иштта цара адам дикачу хийцамашка тIекхачийта аьтто бан тарло.

1. ↑  база данных Disease ontology (инг.) — 2016.
2. 1 2  *(unspecified title)* — 2018-06-29 — 2018.
*ГахӀар* гӀишлон тӀехь
**ГахӀар** (лат. *ornamentum* «хаздар») — шен элементаш карладаккхаран а, хийцаран а бух тӀехь болу бустам; цхьацца бахаман хӀуманаш (пхьегӀа, гӀирс, герз, текстилан сурсаташ, мебель, жайнаш, кхин дӀа а), архитектурин гӀишлош (тӀехула а, чухула а), пластикан говзаллин кхолламаш (коьртаниг прикладан), цхьаболчу наха шайн догӀмаш (басарш хьекхар, татуировка) хаздан лерина.

Ша кечъеш йолу цхьаьна хӀуман тӀехула дина гахӀаро, билгалйоккху я акцент йо ша тӀедиллинчу хӀуман архитектоникан. ГахӀаро пайда оьцу юкъарчу кепашца, я хатӀ до болчу мукъмашца.

Кхолладаларан истори
--------------------

ГахӀар кхолладелла хан билгала йац. Цунна чохь гойту адаман белхан эстетикан ойла, коллараллица хуьйцу, нисдо Ӏалам я динан чулацам. ГахӀарехь, башха халкъан кхоллараллехь (цигахь иза шуьйра даьржина), йисина фольклоран-поэтийн дуьненца йолу юкъаметтиг. Хан хене мел йолу мукъмийн хьалхалера маьӀна довра, юьсура декоративан а, архитектоникан а къаьсташ хилар. Доккха маьӀна генезисехь а, гахӀара кхин дӀа кхиарехь а, дара эстетикан йукъараллин иэшамаш: цхьаьнатоьхна мукъмийн ритман нийсалла яра уггаре хьалхарчу хьесапех дуьне исбаьхьаллийца карадерзор. Дукхаха йолчу адаман дахаран процессаш а, Ӏаламан хиламийн а ритм йоцуш, кхин законе хьаьжжина хиларш гайтина гахӀаран мукъмашкахь: терзан закон, цигахь цхьаъ цхьабосса хила тарло шорттачуьнца, Дуьненан кхолхалла, ширачара дуьнедовзарехь тамаша баллал хӀилам, иза бу шен центр, юккъера дакъа, йист йолчу гахӀаран хьаьркехь. ГахӀар, тӀаьххьара, хилла дуьне гайтаран символан юьхьиг, иза го Х. Э. Керлотан талламашкахь.

ГахӀар юкъадалар шен орамашца бӀешерийн кӀоргенашка доьду, дуьххьарлера цуьнан лараш йисина палеолитан муьрехь. Неолитан оьздангаллехь гахӀаран дукха кепаш хилла. Хенан йохаллийца гахӀаран олалла а, хааран маьӀна а дӀадолу, амма шена тӀаьхьа дуьту ладаме, нисъеш а, хазъеш а пластикан кхоллараллера системан роль. ХӀора муьро, хаттӀо, хьалха-тӀаьхьа гучуяьлла къоман оьздангалло шен система кхуллура, цундела гахӀар тешаме хьесап ду кхолламаш билгалчу хенера, къомера, махкера хиларан. Шеко йац, иштта, гахӀаран историн шен константаш, хьаьркаш хилар, уьш хено ца хийцина, тайп-тайпана оьздангаллин, хоттӀийн, муьрийн долахь ю. Ишттачу хьаьркех ю, масала, чкъург.

Башха кхуьу гахӀар дериг гойтуш билламан кепаш йолчохь: Шира Малхбалехь, колумбал хьалхарчу Америкехь, азин шираллин оьздангаллашкахь, юккъерчу бӀешерашкахь, европин юккъера бӀешерашкахь. Ширачу заманахь дуьйна, халкъан кхоллараллехь хӀиттало гахӀаран цхьаьна эшшара хьесапаш а, кепаш а, дукхаха дерг къоман исбаьхьаллин гӀиллакхаш билгала дохуш.
Масала, ХӀиндехь йисина шира говзалла ранголи (альпона)- гахӀаран сурт — дуӀа.

Викидошаман логотипВикидошаман логотип Викидошам чохь бу йаззам **«гахӀар»**

Хьажоргаш
---------

* ГахӀар кельтский, индийский, японский, кавказский, славянский
* ГахӀары древней Америки, составитель и автор предисловия В. И. Ивановская
* *Бутовский В. И.* История русского гахӀара с X по XVI столетие. — М. 1870. — 26 с.; [100] л. ил.
**Аньялан барт** (швед. *Anjalaförbundet*) — паччахьан Густав III-гӀачун абсолютизман 1788 шарахь дуьхьала бевлла Швецин эпсарийн политикин (113 эпсар-эла) тоба.

1788 шеран 12 августехь Аньяла (хӀинцалера Къилба Финляндин Коувола гӀалан юкъахь) олу меттигехь цара хӀоттийра «Аньялин конфедератийн деклараци», я «Финляндин эскаран хьал», царна тӀехь паччахьан тӀедуьллура элашца барт банза Российца болийна тӀом сацабар, цаьрца машарех дийцарш дар, абсолютин харцамал хьалха хиллачу конституцин урхалле юхадерзар. Коьртачех цхьаъ тӀедиллар дара риксдаг гулъяр. Эпсарийн цхьана декъо Финляди пачхьалк Швецех къастаяр тӀедуьллура (автономина а реза бара).

Бартхой оьрсийн правительствоца контакте а бевлира. Шинне агӀора а гӀо ца лаьцна, Аньялан барт буьйхира 1788 шеран гурахь, ткъа цуьнан декъахой лецна суьдаш йира, набахте а, каторге а бахийтира.

Хьажоргаш
---------

* Статья в БСЭ.