recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Субэ́тнос** (кхин а **субэтносан тоба**) — доккхачу къоман (этносан) йукъара компактно йеха, амма шен башха оьздангаллица, меттаца (меттан генца) къаьста, йукъара этносал дуккха а тӀаьхьа кхолла а йелла и башхалла йуй а хуу адамийн йукъаралла.

Субэтносан тобанан хуьлу шен цӀе, ткъа цуьнан декъахошна шина къомах долуш санна хета — этносах а, субэтносах а цхьанне (масала, ногӀибакаш гӀезалой, хӀирашна йукъара дигорхой, гӀирмин гӀезалошна йукъара къилбабердхой, жӀайшна йукъара цезаш).

Термин схьайалар
----------------

«Субэтносан тоба» (фр. *sous-groupe ethnique*, инг. *sub-ethnic group*) термин лелайора франкийн меттан литературехь XIX бӀешарахь дуьйна, в англоязычной литературе с начала XX века, дукха хьолехь билгалйоху расин чуьра этносан тоба.

«Субэтнос» термин йукъайаьккхина Л. Н. Гумилёвс шен этногенезан пассионарин теорехь этносан система билгалйаккхархьама, ткъа иза йу этносан структурин дакъалг. Субэтносан чохь Гумилёвс къастайо консорцеш а, конвиксеш а.

Гумилёвца, этнос латтаран ладаме хьесап — симбиозан йукъаметтигашкахь йолуш шайна йукъахь функцеш йоькъу тайп-тайпана субэтносаш хилар. Антагонистийн боцу къийсамийн новкъа субэтносаша этносан чоьхьара структура йо уггаре кӀеда, цуьнан марталла а ца йохош.

Субэтносаш кхоллайалар
----------------------

Субэтносан тобанаш кхоллало:

* Къоман дакъа мехках дӀакъаьстича (этномехкийн тобанаш, масала, походчанаш);
* хьалха тайпанашка декъадалар бахьнехь йа чекхйаккханза ассимиляци хилар бахьнехь (этногенетикин тобанаш, масала, тувинашна йукъара тоджинхой, гӀезалошна йукъара мишари, гӀиргӀизошна йукъара сарт-гӀалмакхой);
* башха социалан хьал бахьнехь (этносоциалан тобанаш, масала, гӀезалошна йукъара тептяраш);
* Тайп-тайпана динехь хиларца (этноконфессин тобанаш, масала, латгалхой, шираламастхой, йезидаш)
* этносан низам тайп-тайпана хиларца (масала, хӀора дийнахь къамелехь йа кхечу этносийн тобанийн векалшца этносан мотт лелор.

Субэтносийн масалаш
-------------------

Субэтносийн масалаш: помораш, шираламастхой. Этносехь къастадала таро йу урхаллин (хӀуонда) субэтнос.
Субэтносаш лела тарло тайп-тайпана кепара — билгалчу махкахь йеха этнографин тобанаш, чкъоьрнаш, конфессийн йукъараллаш санна, иштта кхин а. Амма уьш къастаран доза даиман хуьлу низаман башхаллаш а, этносан марталла Ӏалашйина дисинчу этносан декъашна дуьхьала латтар а (субэтносан декъахойн вовшашка болу безамца).

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Adhémard Leclère. Le buddhisme au Cambodge. E. Leroux, 1899. С.1.
2. ↑  Jacob Robert Kantor. An outline of social psychology. Follett, 1929. С. 23.
3. ↑  *Барбашин М.Ю.* Институты и этногенез: институциональное воспроизводство этнической идентичности в локальных сообществах:монография. — ИПОПИ ЮФУ. — 2013. — С. 356. Архиван копи 2022 шеран 21 январехь дуьйна Wayback Machine тӀехь

Хьосташ
-------

* Статья «Субэтническая группа»(ТӀе цакхочу хьажорг) на сайте Российского этнографического музея.
* *Гумилёв Л. Н.* Этногенез и биосфера Земли. СПб.: Кристалл, 2001. ISBN 5-306-00157-2
* *Ермолаев В. Ю.* Толковый словарь понятий и терминов теории этногенеза. М. 1989.
* Словарь понятий и терминов теории этногенеза Л. Н. Гумилева
**Реконкиста** *(испанхойн а, португалихойн а меттанашкахь **Reconquista** «схьадаккхар»)*- пиренейн керстанаш- коьртачу декъехь испанцаш а, португальцаш а- мавран эмираташ дӀалецна Пиренейн ахгӀайренан латтанаш юхадерзоран беха болам бу.

VӀӀӀ-чу бӀешеран хьалхарчу декъехь Пиренейн ахгӀайренан доккхаха долу дакъа Ӏаьрбоша тӀамца долалле даьккхинчул тӀаьхьа йолайелла Реконкиста.

Феодалийн къийсамаш хиларна, хийцалучу аьттонца йоьдуш яра Реконкиста. Цу хьокъехь пиренейн керста Ӏедалдайш вовшашца а, шай вассалашца-бунтхошца а тӀом беш бара. И бахьан долуш керстачу куьйгалхоша бусалбачу нахаца ханна болу берташ бора. Кхечу агӀора, цхьаболу Ӏаьрбийн элаш а бара вовшашца барт эгӀна. Шайн Ӏедал къийсарехь керстачу нахе гӀо доьхура цара.

ЖӀарахойн тӀелетарийн заманчохь, маврашна дуьхьал беш болу тӀом, дерриг керстачу дуьненан дуьхьа беш санна къобалбеш бара. Цу хьокъехь кхоьллинера мавраш  хӀаллакбан тамплиеран тайпана йолу рицаран орденаш.  Папалло Европерчу рицаршка кхайкхира Пиренейн ахгӀайренан тӀехь бехаш болу сарацинашца тӀом бан.

1492-чу шарахь Реконкиста чекхйелира. Оцу шарахь 2-чу Фердинандо а, Кастилин 1-чу Изабеллас а Пиренейн ахгӀайренан тӀера тӀаьххьара мавран Ӏедалда эккхийра. Цу шиммо Испанин доккхах долу дакъа шайн куьйгалли кӀела дерзира. (Наварра паччахьалла Испанин декъе юкъаяхара 1512-чу шарахь).

Хьостанаш
---------

1. ↑  **Реконкиста**, -ы (*ист.*). Кеп:Книга:Прописная или строчная
**Робисон Мэттью Стэнфордан каш** — Солт-Лейк-Сити кешнашкахь лаьтташ хӀоллам бу.

ХӀоттийна Робисон Эрнесто, иза итт шо долчу Робисон Мэттью Стэнфордан да вара. ХӀолламо гойту заьӀапан гӀудалкх чура хьалагӀоттуш волу кӀанта, ткъа цуьнан аьрру куьг стигале хьала айбина ду. ХӀолламан сурт а, кадаман (некрологан) дакъа а Reddit сайтан тӀехь зорба тоьхнера. И публикаци сиха яьржира, дуьненахь гӀараяьллера. ХӀинца кхуза туристаш оьху. Иза Ютин сийлахь меттиг ю. Цхьайолчу туристийн сайташкахь цига ваха экскурсеш йо.

Хьосташ
-------

1. ↑  *Belletti*. Matthew: a disabled child who gave love and joy while alive and continues to do so from Heaven!, Aleteia SAS (5 March 2020). Дата обращения 4 октября 2020.
2. ↑  *Chakrabarti*. Dad commemorates young son who died in his sleep with heartbreakingly lovely statue, Daily Mirror (26 August 2016). Дата обращения 4 октября 2020.
3. ↑  *Hansol*. A Statue Made by a Mother and Dad for an 11 year-old son who has died in a wheelchair for the rest of his life, Insight (3 May 2020). Дата обращения 4 октября 2020.
**Роза Талхигова** (1965 шеран 3 июль, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн поэтесса а, Нохчийн йаздархойн союз декъашхо а (1996 шо), Российн йаздархойн союз декъашхо а (2002 шо), Российн журналистийн союз декъашхо а йу (2003 шо).

Биографи
--------

Йина 1965 шеран 3-гӀа июлехь Соьлжа-ГӀалахь. Дуьххьара байт цо итт шо кхаьчча йазйина. Цо Нохчи-ГӀалгӀайн республикин литературин къийсамашкахь дакъалоцар, даимма а лакхара меттигаш йохара. 1983 шарахь Саид Бадуев цӀарах болу къийсамехь шозлугӀа меттиг йаьккхира цо. Кест-кеста цо йазйина байташ республикера журналашка а, газеташка а тӀейокхура. Цкъаццкъа иза радиос а, телевиденис а йистхила кхойкхура.

Цо школа чекхйаьккхинчулатӀехь 1984 шарахь цуьна байташ къоначу тобанан цхьанатоьхна арахоьцушйолу «Ӏуренна аз» цӀе йолу байташан гуламан йукъайахара. 1985 шарахь арайелира цуьна шозлугӀа сборник «ОрамаштӀе хьалвахар».

1990 шарахь цо чекхйеккхира Москвара Горький цӀарах йолу литературин институт. Цул тӀеха цо «Вайнах» цӀе йолу литературин а, исбаьхьаллийн а журнал байтан дъека редакторан болх бина, Нохчийн Республикин адамийн бакъоний векал аппаратехь коьрта специалист болх бина.

Цо йазйина байташца йаьккхина эшарш лоькхуш бу масийтта бевзаш болу нохчийн а, российн а эшархой.

Библиографи
-----------

* тобан гулам «Утреннее эхо» («Ӏуренан аз», 1984 шо);
* тобан гулам «Восхождение к корням» («ОрамаштӀе хьалвахар», 1985 шо);
* сборник «Оглянувшись в листопад» («ГӀашэгартӀе йухахьажар», 2007 шо)

Хьажоргаш
---------

* Роза Талхигова Архивйина 2014-01-18 — Wayback Machine
* Роза Талхигова — любящие сердца Архивйина 2016-03-05 — Wayback Machine

|  |
| --- |
| 
П:  **Литература** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
Хуррой Мохк цӀе бесахь билгал баьккхина бу.
**Хуррой** — Мезопотамехь I.В. кхоалгӀачу эзар шеран шолгӀачу декъехь гучадаьлла къам ду. Хуррой мотт Хьалха Азехь, Хуррой бахкли бицаз хиалла. I.В. кхолгӀачу эзар шарахь Тигр (Хуррой меттахь *Aranzah*) хин гонахь бехна бу. Хуррой Кавказера мезопотами кибл ахур чу бехкан хила мег, ама из хьинцар тешал дина дац шира йознашцани Хуррой хенар. Вайн бовза уггар шира Хурройн дай мохк Тигр хина уллехь болу Субарту мохк бу. Субартер дхьа бержан Хуррош йерриг Анатолир, ПирӀони Махк кхачалц мохкнаш кхоллан. Уггар ондий бокхи Хуррой Мохк хилла Митанни Мохк.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  E. Laroche, *Glossaire de la langue Hourrite*, Paris (1980), p. 55.

Хьажа. кхин
-----------

Хьажоргаш
---------
**Таймасха́нов Хьаса́н Ӏеламсолтин воӀ** (род. 1954 шеран 14 декабрехь(19541214), Караганда, Кхазакхийн ССР) — Российн Ӏилманча, экономикин Ӏилманийн лор, профессор, ректор Соьлжа-ГӀалин пачхьалкхан мехкадаьттан техникин университетан академик Миллионщиков цӀарх (2008—2018).

Дахаран кхолларалла
-------------------

1980-чу шарахь дика доьшуш чекхйаьккхина Ламанан йуьртабахаман институтан

«Йуьртабахаман бухгалтерин учёт» олу говзалла, хьехха Ламанан йуьртабахаман институтехь.

Ларйина кандидатски диссертаци темехь «Региональны АПК болхбар хьалабаккхар (Нохчийн Республикин)».

1992—2000-чу шерашкахь— хьехархо Нохчийн пачхьалкхан университетехь. 1995-чу шарахь дуьйна 1998-гӀа кхаччалц болхбина куьйгалхо Нохчийн Респбликан йуьртабахаман министерстван информационно-аналитически центрехь, цхьанаэбеш йуьртабахаман министерствера болх хьехархочун гӀуллакх университетехь.

2000—2008-чу шерашкахь болхбина Нохчийн Республикин правительствехь министран заместитель по экономике и финансам, заместителем Председателя Правительства Чеченской Республики, министром сельского хозяйства.

2008-чу шарахь дуьйна — ректор Соьлжа-ГӀалин пачхьалкхан мехкадаьттан техникин университетан академик М.&nbsp;Д.&nbsp;Миллионщиков цӀарх, «Экономическая теория» кафедран доладархо, экономически Ӏилманийн лор (2012), профессор (2013). 2018-чу шеран сентябрехь цуьнан ректоран дарж хийцира Мохьмада Минцаева.

Лоьран диссертаци
-----------------

Таймасхановин лоьран диссертацехь гучадевлира шортта заимствования из чужих текстов, в частности из Википедии. Статистические данные за 2003 год выдавались за сведения 2007 года, а данные 2004 года — за данные 2010. Во фрагментах, заимствованных из других диссертаций, Калмыкия была заменена на Чечню. Но диссертационный совет, проходивший в Орловском государственном аграрном университете единогласно проголосовал за то, что «доводы авторов коллективного заявления о наличии некорректного заимствования в диссертации Таймасханова Х. Э. на соискание учёной степени доктора экономических наук не нашли своего потдверждения».

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Магомед Минцаев назначен ректором Грозненского нефтяного технического университета. *Информационное агентство "Эксперт-Юг"* (2018, 20 сентябрь). Теллина 2018 шеран 22 декабрехь.
2. ↑  *Сергей Пархоменко* Обычные невинные шалости профессора экономики. *echo.msk.ru* (2018, 19 апрель). Теллина 2018 шеран 21 апрелехь..
3. ↑  *Екатерина Селиванова* ВАК отказался лишать ученой степени ректора грозненского университета, которого уличили в заимствованиях из «Википедии». *tvrain.ru* (2018, 20 апрель). Теллина 2018 шеран 21 апрелехь.
**Оди́се Ро́ши** (алб. Odise Roshi; 22 мая 1991, Фиери) — албанера футболист, «Ахматан» а, Албанин гулйина тобанан а ахтурсло.

Клубийн карьера
---------------

Одисе Роши ву «Аполони» цӀе йолу Албанера клубан кхиамхо. 2007 шеран 21 апрелехь «Партизани» клубан дуьхьала Суперлигехь ловзуш иза хьалхара левзира. Цу шарахь «Аполони» Суперлигера араяла дийзира. ШозлугӀа шарахь Роши шен тобанца цул лахара лигехь ловза дийзира.

2009 шарахь Роши Албанин Суперлигера «Фламуртари» цӀе йолу клубе велира. 2010/11 шерийн сезонехь «Фламуртари» шозлугӀа меттиг йаьккхира. 2011 шеран 19 майхь Роши «Кёльн» цӀе йолу немцойн Бундеслиган клубе велира. Цу шеран 6 августехь «Кёльн» шен цӀахь ловзуш «Вольфсбурган» дуьхьула иза 83-чу минутехь Бундеслигехь духхьира ловза аравелира. 2012 шеран 5 февралехь Роши шен Бундеслигехь хьалхара гол чуьтуьхира. И гол бахьнехь «Кёльнас» «Кайзерслаутерн» эшийра.

2012 шеран августехь Роши аренде дӀавелира «Франкфурт» цӀе йолу ШозлугӀа Бундеслиган тобане. Цхьа шо даьлча цо цу клубаца контракт йазйира. 2015 шеран 6 июнехь Роши Хорватера «Риека» цӀе йолу клубе велира, цаьрца 3 шаран контракт йина.

2016 шарахь иза «Тереке» велира. Оцу клубехь цуьнан хьалхара ловзар 2016 шеран 31 июлехь хилира Самарера «Крыльев Советов» цӀе йолу тобанан дуьхьула ловзуш. 22 октябрехь «Рубинан» (3:1) дуьхьула ловзуш Роши къестина хаза гол чуьтуьхира. И гол тӀаьхьа цу шарахь «Терекан» тоьлла гол лерира. 2019/20 шерийн сезонехь иза 26 а матчехь левзира, 7 гол а чуьтуьхира. 2020 шеран 19 августехь Рошис чуьтоьхна ши гол бахьнехь «Ахматас» Российн чемпионатехь «Ротор» эшийра. Оцу динахь Роши тоьлла ловзархо лерира.

Гулйина тобанан карьера
-----------------------

2011 шеран 7 октябрехь Роши дуьххьуьра левзира Албанин гулйина тобанехь. Цу динахь Албани йара Францин гулйина тобан дуьхуьла ловзуш. Албанин гулйина тобанехь шен хьалхара гол Рошис туьхуьра 2012 шеран 16 октябрехь Словенин дуьхьуьла ловзуш. Цо 36-чу минотехь тоьхна гол бахьнехь цуьнан тобанас толам беккхира.

**Йерриг: ловзарш: 55 / чуьтоьхна голаш: 5; толамаш: 18, ничьяш: 10, эшамаш: 27.** eu-football.info.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Odise Roshi // Transfermarkt.com(бил-боцу.) — 2000.
2. ↑  Odise Roshi // *(unspecified title)*(бил-боцу.)
3. ↑  Partizan Tirana 2:0 Apolonia Fier (ингалс.). — footballdatabase.eu. Теллина 2016 шеран 1 майхь.
4. ↑  Köln 0:3 Wolfsburg (ингалс.). — soccerway.com. Теллина 2016 шеран 1 майхь.
5. ↑  Kaiserslautern 0:1 Köln (ингалс.). — soccerway.com. Теллина 2016 шеран 1 майхь.
6. ↑  Дубль Роши принес «Ахмату» победу над «Ротором» в матче чемпионата России по футболу (оьр.). Теллина 2020 шеран 19 августехь.
7. ↑  France 3:0 Albania (ингалс.). — soccerway.com. Теллина 2016 шеран 1 майхь.
8. ↑  Albania 1:0 Slovenia (ингалс.). — soccerway.com. Теллина 2016 шеран 1 майхь.

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Фото, видео и аудио | 
* TCDb

 |
| Тематикийн сайташ | 
* AS.com
* BDFA
* eu-football.info (игрок)
* FBref.com
* FootballDatabase.eu
* Fussballdaten.de
* National Football Teams.com
* Soccerway
* Transfermarkt (игрок)
* worldfootball.net (игрок)

 |
**Хьабиб Ӏали Зайн аль-Ӏабидин аль-Джифри** (Ӏаьр. الحبيب علي زين العابدين الجفري‎‎; вина 16 апрель, 1971) — суфийн исламан Ӏелам стаг а, Хьадрамавтера а, Йеменера а син кхиорхо ву.

Биографи
--------

Хьабиб Ӏали аль-Джифри вина Джиддат гӀалахь, СаӀудийн Ӏаьрбийчохь, 1971 шеран 16 апрелехь (1391-чу хӀ. 20 сафар). Хьабиб Ӏали Мухьаммад пайхамаран  тӀаьхьенах ву, цуьнан йоьӀан кӀентан Хьусайнан тӀаьхьенах.

Дешар
-----

Хьабиб аль-Джифри бераллахь дуьйна шен Ӏилма Ӏамош хилла. Цуьнан дуьххьарлера хьехархо хилла цуьнан ненан йоккхах йолу дейиша Сафийят бинт Хьасан аль-Джифри, иза исламан Ӏилманча хилла.

Хьажоргаш
---------

* Официалан веб-сайт

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Pierret Thomas.* Дин а, пачхьалкх а Шемахь: The Sunni Ulama from Coup to Revolution. — P. 127.
2. ↑  Yvonne Y Haddad, Educating the Muslims of America, p. 151. ISBN 0199705127
**Тайвань** (ций. 中華民國, инг. *Republic of China* Цийн Пачхьалкхца Тайвань, дукхах йолучу пачхьалкхаш боху (дукхах йолучу пачхьалкхаш боху Цийн Халкъан Республика ЦХР  мехка дакъа ду.

Цийн мохкахь комунист Ӏедал дӀахӀоттале Тайвань карахь хилла и латтанаш. ВКЪКХ — кхоьллина пачхьалкхаш йукъара пачхьалкх хилла. 1945—1950 шерашкахь граждански тӀамехь Гоминьдан (парти) эшича Тайвань цӀе йолу гӀайре дӀагӀо. Тайвань гӀайре тӀехь Цийн Халкъан Республикана(комунист Ӏедал) дуьхьаллатта, Тайвань Республикан карахь Тайвань а, кхин а кегий гӀайренаш лаьтта.

Географин хӀоттам
-----------------

Тайвань Малхбален Ази пачхьалкх йу. Къилбаседахьа Малхбале-Цийн хIорд бу, малхбале агӀора Филиппинийн хIорд бу, къилбехь Лузон хидоькъе йу, къилба-малхбузе агӀора Къилбе-Цийн хIорд а бу.

Истори
------

Цийн Республика 1911 шарахь кхоьллина. Iедалахь хил парни Гоминьдан ю, цхьа парни система йолуш пачхьалкх хилла. ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлча Япони карахь хилла Тайвань а Пэнху а гӀайренаш Цийн Республике дехьадала. 1950 шарахь граждански тIомахь Цийн Республика 1911 шарахь кхоьллина. Iедалахь хил парни Гоминьдан ю, цхьа парни система йолуш пачхьалкх хилла. ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлча Япони карахь хилла Тайвань а Пэнху а гӀайренаш Цийн Республике дехьадала. 

1950 шарахь граждански тIомахь Цийн Республика(Гоминьдан) Iедал эшича Тайване дӀагӀой, Тайбэй г1алех коьрта гӀала йо. Цийн Республика пачхьалкхан контролахь Тайвань, Пэнху, Кинмен кхин а гӀайренаш йу.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Government Information Office
2. ↑  *Census.gov* Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013.  U.S. Department of Commerce (2013). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 9 майхь. Теллина 2013 шеран 9 майхь.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Открытый каталог

 |
| Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая датская
* Большая каталанская
* Большая норвежская
* Итальянская
* Итальянская
* Итальянская
* Итальянская
* Итальянская
* Ларусса
* Литовская универсальная
* Хорватская
* Britannica (онлайн)
* De Agostini
* Treccani
* Universalis
* Вокруг света
* Швейцарский исторический

 |
| 

| Библиографин каталогашкахь |
| --- |
| 
* BNE: XX4575438
* BNF: 11949898m
* GND: 4017875-4
* ISNI: 0000 0001 2285 649X
* J9U: 987007561934605171
* LCCN: n80022631, n79091149
* NDL: 00326118
* NLA: 35653496
* LIBRIS: 31fhghxm5smt9wc
* SUDOC: 026620847, 060360895
* VcBA: 494/1084
* VIAF: 316750432, 128920774, 132441531
* WorldCat VIAF: 316750432, 128920774, 132441531

 |

 |
**Хасиев Сайд-Мохьмад Адамович** (вина 1942 шеран 20 июнь, Курчалой-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР - кхелхина 2020 шеран 2 февраль Курчалой-ГӀала,Нохчийн Республика, Российн Федераци) — нохчийн историн Ӏилманийн кандидат, этнограф. Тайпана вара Ӏаларо.

Биографи
--------

1957 шарахь шен доьзуллаца цӀавирзира. 1960 шарахь цо Курчалой-ГӀалара школа чекхйаьккхира. 1964 шарахь цо чекхйаьккхина Соьлжа-ГӀалин хьехархойн институтан историн факультет. Цул тӀаьхьа цо школехь хьехархочун а, Нохч-ГӀалгӀайн Ӏиламанийн а, талламан а историн а, меттан а, литературин а Ӏилманийн белхахон а болх бира. 1969 шарахь иза хилира СССР Ӏилманийн академин аспирант. 1973 шарахь иза хилира историн Ӏилманийн кандидат. 1991 шо дуьйна 2000 шо кхаччалц иза вара НГӀАССР культурин министерствехь йолу Республикин фольклоран центран куьйгалхо, цул тӀаьхьа — этнокультурин кхиаман центран куьйгалхо.

Тахана иза ву Соьлжа-ГӀалахь йолу йуькъараллин адаман культурин институтан куратор. Хасиевс йазйина 200 сов Ночх-ГӀалгӀайн а, Къилбаседа Кавказан а халкъийн этнографин а, этнологин а Ӏилманийн а, кхетамийн а болх. ХӀинца иза ву нохчийн хӀумаллин а, син а культурех лецна жамӀ деш долу белхаш йаздеш.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Головлёв, 2007, с. 284.

Хьажоргаш
---------

* Этнограф С-М. Хасиев(ТӀе цакхочу хьажорг)
* Творческий вечер ученого-этнографа Саид-Магомеда Хасиева(ТӀе цакхочу хьажорг)
* Лики достойных. Жизнь и творческая деятельность этнографа Хасиева С. М.
**Николай Владиславович Рыхлин** (1915 шеран 4 (17) май, Соьлжа-ГӀала, Терски область — 1989 шеран март, Соьлжа-ГӀала) — кеманхо, капитан, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вина 1915 шеран 4 (17) майхь Соьлжа-ГӀалахь. ВорхӀ шаран школа чекхйаьккхича иза фрезеран заводехь болх бан вахара. 1937 шарахь цо чекхйаьккхира Соьлжа-ГӀалан аэроклуб. 1937—1939 шерашкахь иза вара ЦӀен Эскарехь. ЦӀа вирзинчул тӀаьхьа цо аэроклубехь хьехаран болх бира.

1942 шарахь иза ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. Эскаран авиацин школа чекхйаккхча иза фронте дӀахьажийра. 1943 шеран апрель дуьйна Рыхли Къилбаседе Кавказан фронтан 4-гӀа хӀаваан армин 230-гӀа штурман авиацин дивизин 805-гӀа штурман авиацин полкехь кеманхо вара. 1943 шеран 21 апрелехь шен Ил-2 кемантӀехь 6 кемана тобанехь шен шозлугӀа тӀемавалар кхочушдеш вара. МостагӀийн танкашна бомбанаш тӀетухуш хенахь цуьнан кема лазийра, цундела иза шен тобанел тӀаьхьависира. ЦӀа вогуш хенахь цунна 4 мостагӀийн Ме-109 кема тӀелетира. Царех ши кема улледеача Рыхлин шен кема нацкъар дерзина шен кхиссархон И. С. Ефременко цхьа кема чудаийта аьтту беккхира. Цул тӀаьхьа шен кема шозлугӀа истребителин тӀе а дерзина иза а чудаийтира. Ефременкос кхиъ цхьа кема хӀаллакдира. Йисна истребитель тӀе а ца леташ дедира. Рыхлинан а, цуьнан кеман а дукха чевнаш йинехь а, Рыхлин шен кема кхиамца Геленджикехь йолу шен аэродроме дӀадигира.

Шен тергаме пунктера оцу тӀаме хьоьжуш хиллера ЦӀен Эскаран ВВС куьйгалхо маршал А. А. Новиков. Цо лакхара мах хадира экипажан говзаллан. 1943 шеран 23 апрелехь цо омра динера Рыхлинан лакхара лейтенантан дарж а, ЦӀен Байракхан ордена а даларан.

1943 шеран 24 майхь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца лакхара лейтенант Рыхлинан Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

Рыхлинс дакъа лецира Тамань а, Крым а мукйаккхарехь. ТӀема хенахь Рыхлинс шен кеман тӀехь кхочуш динер 67 тӀеман тӀемавалар.

1945 шеран март дуьйна Рыхлин Йуккъера Азин эскаран округехь кеманийн эскадрильян куьйгалхо вара. 1946 шеран августехь Рыхлин тӀаьхьалоне веккхира.

Рыхлин Соьлжа-ГӀалахь Ӏаш вара Госбанкехь болх беш. 1950 шарахь цо зулам даран бахьнехь цунна 15 шо хан туьйхира. ЦӀа вирзинчул тӀехьа иза балха дӀахӀоттира. 1977 шеран мартехь къола даран бахьнехь цунна йуха а 15 шо хан туьйхира. 1977 шеран 9 августехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца цуьнгара массо пачхьалкхан совгӀат дӀадеккхира.

1987 шарахь иза хан чекхйалале дӀахийцира. Рыхлин Соьлжа-ГӀале схьавеара. Иза велира 1989 шеран мартехь.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8   Рыхлин, Николай Владиславович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
2. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему составу Военно-Воздушных сил Красной Армии» от 24 мая 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 31 мая (№ 20 (226)). — С. 1

Хьажоргаш
---------

* Рыхлин, Николай Владиславович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Чеди.
**Че́ди** (санскр. चेदि) — «Махабхаратехь» а, Пуранашкахь а дуьйцу ширахӀиндин паччахьалла ду. Хьалхарчу муьрехь куьйгалла дира Пауравийн некъаша, ткъа тӀаьхьа — Ядавийн некъаша. Царал тӀаьхьа Махаджанападех цхаъ хилла. Чеди пачхьалла хилла Бунделкхандан махкахь, хӀинцалерчу Мадхья-Прадеш штатехь — Ямуна хин къилбехьа, Бетва (Ветравати) хица охьа. Дуьцу, Чедин коьрта шахьар Суктимати гӀала хилла бохуш. Чедин цхьа паччахь хилла Шишупала, Магадха паччахьаллин паччахьан Джарасандхин а, Дурьодханан а бартхо. Шишупала Кришнин мостагӀ хилла, сагӀийна вийна Юдхиштхирас даьккхинчу раджасуя сагӀехь. Схьабовлар Чеди паччахьаллера хилла иштта «Махабхаратехь» бийцинчу Дамагхошан, Дхриштакетун а, цуьнан кӀентийн Сукетун, Сарабхан, зударийн Накула Каренуматин а, Бхиман а.
«Сийлахь-боккха пролетарийн оьздангаллин карчам» (ламастан цийн маттахь 無產階級文化大革命)- 1966-1976-чу шерашкахь Цийчохь хилла идейн а, политикийн а кампанийн сери йу. Кампани йолинарг Цийчоьнан Коммунистийн Партин куьйгалхо хилла Мао Цзэдун вара. Цуьнан Ӏалашо йара цийн коммунизм ларйар. Цу хьокъехь цийн йукъаралла цӀанйан йезара йисинчу капиталистийн а, ламастийн а дакъалгех, иштта а Мао Цзэдунан ойла Цийчоьнан Коммунистийн Партин идеологин бух хила безара.

Доккха кхоссадалар олу кампани чекхяьллачул тӀаьхьа Цийчоьнан Коммунистийн Партехь йолайелла барт бохабен политика йара «оьздангаллин карчаман» коьрта бахьан.

1959-чу шарахь Пирсдаталан дарже хаьржина Лю Шаоци, кхиболу партин хьалханчаш шек бара Маос  пачхьалкхе юьйцу курс нийсахилар. Керлачу даржехь Лю волавелира социалан, экономикин политика дӀайахьа. Оцу политикин Ӏалашо йара кегийчу совдегаршна гӀодан.

1965-чу шеран чаккхенгахь Мао цамгаро вочуваьккхина вара. Люс, Чжоу Эньлао, Дэн Сяопино дӀайаьхьира къайлаха кхеташо. Цу гуламехь дина къамел историкашна хууш дац. Мухха делахь, Маос *Лю* шен дарже кхийдаш ву элира. Цамгар текхначул тӀаьхьа меттавеача Мао партера оппозицица къийсамаш болабира. «Оьздангаллин карчам» бара оцу мостагӀаллин жамӀ.

Оппозицин репрессеш йина ца Ӏаш, «оьздангаллин карчамехь» интеллигенци эккхийна лелийна, цул сов Цийчоьнан Коммунистийн Парти а, йукъараллин организацеш (Китайн кегийрхойн коммунистийн барт, профберташ, пионерийн кхолламаш) йохийна, цул сов зен хилла культурин, дешаран.

«Оьздангаллин революци» термин кхоллаелла Гординин вежарша 1917-чу шеран хӀутосург-беттан (майхь) йазйинчу «Анархизман манифестехь». Советийн политикин матте йукъайаькххина Ленинс 1923-чу шарахь, шен «Кооперацех лаьцна» цӀе йолчу йозанехь.
Сунь-цзы, ТӀеман говзал; таханлера арахецар
**«ТӀеман говзал»** (ций. 孫子兵法, 孙子兵法, : *Sūn Zǐ bīng fǎ*, : *Сунь-цзы бинфа*, ма-дарра — «Сийлахь (хьехархо) Суньс йаздина ТӀеман законаш (ТӀеман некъаш)»; кхийолу цӀераш: Сунь хьехархос йазйина трактат, Сунь-цзыс тӀеман говзаллех йазйинарг) — массарелла а йевзаш йолу шира Цийчоьнан трактат. Иза йу тӀеман стратегех а, политикех а лаьцна. Иза хӀотталуш йу 13 главах. «ТӀеман говзал» лоруш йу «тӀеман философин школан» коьрта книга.

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Sunzi*** Викилармехь |

* Сунь-цзы. Искусство войны
* Трактат «**Искусство войны Сунь-цзы**» и комментарии к нему
Сунь-цзын «ТӀеман исбаьхьалла» жайна
**ТӀеман гӀуллакх** — машаран а, тӀеман а заманахь пачхьалкхан герзан ницкъаш барца а, кечбарца а йоьзна гулъяран термин ю. Цу терминан юкъадогӀу цаьрца доьзна теоретикан а, практикан а хаттарш. Иштта тӀеман гӀуллакх- иза мехкан бахархоша хила тарлучу тӀамна беш болу кечам бу.

Дешан готтачу маьӀнехь, тӀеман гӀуллакх — эскаран гӀуллакх дан дезачу а, эскаран декхар кхочушдан хьакъ болчарна а оьшуш йолу лерина хаарийн а, говзаллийн а система ю. И хаарш а, говзаллаш а караерзорхьама арме кхойкху нах а, эскаре бовла хан тӀе ца кхаьчна нах а тӀеман кечаман курсах чекхбовла а беза.

Цхьайолчу пачхьалкхашкахь (меттанашкахь) «тӀеман гӀуллакх» кхетам лелош бац. Цуьнан метта лелайо кхийолу терминаш, масала тӀеман Ӏилма а, тӀеман талламаш а, тӀеман исбаьхьалла а. Ткъа Оьрсийчоьнан тӀеман гӀуллакхехь цу терминийн шен маьӀна а, хӀоттам а бу.

Дакъош
------

ТӀеман гӀуллакхе юкъадогӀу рогӀера дакъош:

* Пачхьалкхан тӀеман организаци шаръяран (таяран) экономикин а, социалан-политикин а гӀуллакхаш;
* ТӀеман урхалладар

○эскарийн а белхан куьйгалла дар

○бахархой тӀом бан Ӏамор

■ юьхьанцара тӀеман кечам

■ резервисташ кечбар а, уьш эскаре кхайкхор а (мобилизаци)

* тӀеман бакъо

■ тӀеман доктрина

* тӀеман политика
* тӀеман экономика

○тӀеман дуьхьало яран (оборонин) индустри

* тӀеман исбаьхьалла
* тӀеман Ӏилма

○ тӀеман исбаьхьаллин теори

■ тӀеман стратеги

■ оперативни исбаьхьалла

■ тактика (*тӀеман кечамийн агӀонаш йовзар)*

■ тӀеман-инженерийн исбаьхьалла

■ тӀеман-хӀордан исбаьхьалла

Хьостанаш
---------

1. ↑  Военное дело // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
2. ↑  Военное дело // Военная энциклопедия / П. С. Грачёв. — Москва: Военное издательство, 1994. — Т. 2. — С. 149. — ISBN 5-203-00299-1.
3. 1 2  Военное дело // Советская военная энциклопедия. — Москва: Военное издательство Минобороны СССР, 1979. — Т. 2. — С. 210.
4. 1 2  Военное дело // Военный энциклопедический словарь. — Москва: Военное издательство Министерства обороны союза СССР, 1986. — С. 139. — 863 с. — 150 000 экз.
5. 1 2  Военное дело // Военный энциклопедический словарь / Гл. ред. А. П. Горкин. — Москва: Большая российская энциклопедия, 2001. — Т. 1. — С. 305. — 848 с. — 5 000 экз. — ISBN 5-85270-219-6.
6. ↑  статья 71, глава 3, раздел первый, Конституция России (см. Текст Конституции России на официальном сайте Президента России)
**Сарат** (Ӏаьр. سارة‎‎) — ИбраьхӀим-пайхамаран зуда йу, Исхьакъан нана Якъуб-пайхамаран дена. Сарат жуьгтий цӀе йу, Ӏаьрбийн матте гочйича цуьнан маьӀна "хазахетар". Жуьгтий цӀе Сарат (שָׂרָה) цуьнан маьӀна "принцесса" хуьлу. Шен хенахь чӀогӀа хаза зуда хилла Сарат.

Биографи
--------

Сарат а, ИбраьхӀим а жималлехь дуьйна гергарло долуш хилла, Саратан, ИбраьхӀиман, ЛутӀан наной йижарий хилла боху. Вавилон Намрузан махкахь Ӏаш хилла уьш. ИбраьхӀимас Сарат маре йигира. Шайн махкахь йокъала хӀоьттинчу хенахь и шиъ Мисар дахар. Саратан цхьа бера дацара, шен йалхо ХӀаджар ИбраьхӀиме маре йига аьллера цо. ХӀаджаран кӀант хилира ИсмаьӀил, массарна и шиъ дукха дезар, и бахьана долуш Сарат царех хьоьгура.

90 шо кхаьчча АллахӀ-дала цунна кӀант Исхьакъ велира.

Кхин хьажа
----------

* ИбраьхӀим аль-Халиль
* Исхьакъ
* Халиль юрт
* ХӀаджар

| Ибрахӏиман истори |
| --- |
| Адамаш | Ибрахӏим • Сарат • ХӀаджар • КъатӀурат |  |
| Хилларг | Хадор • ИсмаьӀилан гӀурба дер |
| Коьрта кхетамаш | Жуьгтий • ИбрахӀиман динаш • ИбрахӀиман маьждиг |
| Ибрахӏиман бераш | ИсмаьӀил • Исхьакъ |

1. 1 2
| Тушети
თუშეთი |
| --- |
|  |
| Карта |
| ТушетиТушети |
|

**Тушѐти** (гуьрж. თუშეთი) — къилбаседа-малхбален Гуьржийчоьнан историн а, географин а ломан область.

Регион, цунна юкъахь къоман парк Тушети, юкъатоха кховдийна ЮНЕСКОн дерриг дуьненан тӀаьхьенан испискан.

Географин хьал
--------------

Административан агӀора Тушетино дӀалоцу КӀахети регионан Ахметан муниципалитетан къилбаседа дакъа.

Областо дӀалоцу Ӏаьндийн Койсу эркан а, и хи кхуллуш долчу Пирикитан а, Гомецаран а Алазанин лакхенашкара ломан боьра.

Тушети къастийна ю КӀахетех къилба агӀора, малхбузера Боккха Барбало бохь (3294 м) тӀиера малхбалера Шавиклде (3578 м) кхаччалц, Коьрта Кавказан дуькъан декъаца. Шена тӀехула, 1980-гӀа шарахь биллина автомобилан шоссе Пшавели —Абано(ингалс.)нохч. дукъ даккхар — Омало чекхболу Абано дукъ даккхаро (2850 м), уьйр латтайо Тушетин таханлера уггаре йоккха эвлан Омалон кӀоштан юкъца Ахметаца.

### Меттиг, климат, латта

Доккхаха долу лаьмнашна тIехь гуттаренна а лайш ду, дисинчарна тIаехь ло ца хуьлу чIогIа йовха ца хилчи. Дерзина лекха тархаш айаделла дум ассо а агIора, хьаннаш а йац, коьллаш а ца хуьлу наггахь бен. Климат луьра ю, чIогIа хийцалуш а ю меттиге хьаьжжина. Iа лаьтта бархI баттахь, гурахь а, бIаьста а чIогIа мехаш хуьлу, доцца аьлчи, Ӏалам башха дика дац оцу меттиган бахархошна, церан амалехь а, гIиллакхехь а гуш ю уьш бехачу лаьттан климат.

Латта кхузахь кIезиг леладо, деккъа даьхний ду бахархойн бахам, Iа дахделча церан хьал дика ца хуьлу. Оцу меттигехь беха шуой а, тушинаш а алсама реза бу шайн дахарна, церан амал а ю кIеда пхийнчул, цара дIалоцу кхин а лакхара Кавказан ломан акъареш. Пхийн хьена доцу латто ялта кIезиг даларна цара гуьржашца тIаргIа хуьйцу ялтан дуьхьала.

Галерей
-------

* Эвла ОмалоЭвла Омало
* Шенако килсШенако килс
* Эвла ДартлоЭвла Дартло
* Эвла ФарсмаЭвла Фарсма
* Эвла ДжварбоселиЭвла Джварбосели
* ГӀала КеселоГӀала Кесело
* Эвла ХахабоЭвла Хахабо
*

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Mta-Tusheti — UNESCO World Heritage Centre

| ⛭Гуьржийчоьнан историн регионаш |
| --- |
|  | 
Абхази · Аджари · Борчалы · Гури · Джавахети · Имерети · Картли · КӀахети · Лечхуми · Мегрели · Месхети · Мтиулети · Рача · Сванети · Тори · Триалети · Тушети · Хеви · Пхейн-Мохк · Шуойн-Мохк · Эрети · Эрцо-Тианети
 |
ТӀаьххьара гаргол Москохара № 856 йолчу ишколехь, 1981 шо
**ТӀа́ьххьара гарго́л** — дешар чекхдоккхучу дешархойн ламастан Ӏида (цхьан а хӀума ца дозу автоматаца болчу ишколан гарголашца). Ишколашкахь тӀаьххьара гарголаш дӀахьо май бутт бовш, дешар чекхдаьллачул тӀаьхьа, ткъа арахецаран экзаменаш йолаяланза а йолуш. ТӀаьххьара гарголо жамӀ до, тӀадам буьллу дукха шерашкара дешаран марафонан шен ерриг Ӏамолашца а, переменашца а, тергаман белхашца а, цӀахь бан луш хиллачу белхашца а.

Истори
------

Ӏида йукъадаккха дагадеина советийн педагоган, РСФСР ишколан хьакъдолу хьехархочун Брюховецкий Фёдорна.  

ТӀаьххьарчу гарголан лерина дуьххьара Ӏида, дӀадаьхьира 1948 шеран 25 майх Москохахь № 182 (хӀинца № 1388) йолчу ишколехь.

Ӏиданах лаьцна
--------------

ТӀа́ьххьара гарго́л — арахоьцучарна а, хьехархошна а, дай-наношна а лерина доккха ишколан йукъара Ӏида ду. Даздаран церемонин йукъадогӀу хьеший, директор, хьалхара хьехархо, дай-наной бистхилар, хьалхара классера берийн бистхилар, 9-гӀа а, 11-гӀа а классашкара дешархойн баркаллин дош.

### ГӀиллакхаш

ХӀоьттинчу гӀиллакхца зудабераш духу ишколан духар, наггахь — кӀайн коч а, Ӏаьржа юбка а. КӀенташа оцу дийнахь лелайо оьзда костюмаш. Ехачу хенахь даьржина дара советийн муьран ишколан духар кӀайн хьалха уллург а йолуш, амма тӀаьхьарчу хенахь иза арататта долийна таханлерачу кепара духаро. Арахецаран дийнах къаьсташ хӀоьттинчу гӀиллакхца, бедаршна тӀехула кӀенташа а, йоӀарша а аса йоьхку тӀаьхь «Арахоьцург» («Выпускник») йоза долуш, ткъа костюмашна (йоӀаршна — фартукашна тӀе) тӀе наггахь тосу я кегийра гарголаш, я гаргол кепара седарчий.

Даздечу хенахь дукха хьолахь туху гаргол, символица гойтуш болу Ӏамола йолаялар а, чекхъялар а гойту ишколан гаргол. Цу тӀе гаргол туху хьалхарчу классера йоьӀа, иза белаш тӀаьь хьо цхьайтталгӀа классан дешархочо. ЦкъаццӀа арахоьцучара урам тӀе а бовлий стигал хоьцу хӀаваан китташ, ткъа керстачеран махкахь хьалхара ишколан вальс хелхара до.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Ирина Макеева. В школах России прозвенит «последний звонок» — Парламентская газета
2. ↑  *Лещинская В.* Праздники для старшеклассников: 9-11 класс. М.: Издательство Аделант, 2017.

Хьажа кхин а
------------

* Арахецаран суьйре
* Хаарийн де
* ТӀаьххьара гаргол — АЦШ фильм

Хьажоргаш
---------

* Медиафайлаш Викилармехь

* День последнего звонка в Беларуси — советская школьная форма до сих пор в моде.
Сераждой йозан масала

**Сераждойн йоза** (ций. 漢字, 汉字, : *hànzì*, : *ханьцзы*; вьетн. *Chữ Hán*, тьы-хан) - Цийчохь масийтта эзар шо хьалха кхолладелла иероглифан йоза. Цуьнан абатца башхо ю хӀора иероглифан шен маьӀна хилар а, иероглифаш дукха шортта хилар а (масийтта эзар). Цийчохь йоза шина тайпан ду: шира Вэньянь а, керла Байхуа а.

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Chinese writing*** Викилармехь |

* The most common Chinese characters in order of frequency.
* Character frequency lists. Архивйина 2010-01-28 — Wayback Machine
* Китайские иероглифы и их значение на русском.
* 20902 иероглифа представленных в Юникоде(ТӀе цакхочу хьажорг)
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Шишкина.

**Ши́шкина Вале́рия Ю́рьевна** (вина 1952 4 январь, ХӀинжа-ГӀала, ДегӀастанан АССР, ССРС) — российн журналист, йаздархо,. 2001 шарахь кхоьллира хӀора дийнан машин литературин-философин журнал «Топос», цунах хилла Рунетан уггаре гӀарадаьллачу а, авторитетан а арахецарех цхьаъ. 2004 шеран июнехь дуьйна йу цуьнан коьрта редактор.

Биографи
--------

Кхиина Соьлжа-ГӀалахь, чекхйаьккхира № 3 йолу Соьлжа-ГӀалин йуккъера ишкол.

Дийшира Пятигорскан пачхьалкхан арахьара мехкийн меттанийн институтехь, Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетехь, Москохан пачхьалкхан хьехархойн арахьара мехкийн меттанийн Мориса Торезан цӀарах институтан аспирантурехь. Шиъ лакхара дешар чекхдаьккхина (филологин, психологин). Кандидатийн диссертици чекхдаьккхира ССРС ӀА психологин институтехь «Ойла яр а, къамел а» говзаллийца. 

Москохан инженерин-физикин институтехь хьехархо, АЦШхь гочдархо болх бира.

Икэнобо ишколан икебанин профессоран тӀегӀа йу (Киото, Япон).

1974 шарахь дуьйна йеха Москохахь.

Майра — Шишкин Анатолий Владимирович, йоӀ — Валерия Анатольевна.

Журнал «Топос»
--------------

Шишкина Валерияс редакци йеш долу журнал ша-тайпана ду, цуьнца йу говзалла а, новаторалла а, цигахь бу цхьаьна майданахь лулахь, дахаре а, литературе а хьажар дуьхь-дуьхьала долу авторш, цигахь йу авторийн эстетикин а, индивидуалан поэтикин контрасташ. 2008 шарахь философа а, емалчо а Роганов Сергейс «НГ EX LIBRIS» «Маьрша газетехь» йаздо: «Литературин-философин журнал „Топос" йукъаделира 2001 шарахь филолог а, психолог а, кхин тӀе японин икебанин Икенобо ишколан говзанча йолчу Шишкина Валериян ницкъашца… ХӀара йа кхин йозанаш емал дийр ду аша, шу доьлур а ду цунах йа марзо оьцур йу, амма хьала а, охьа а шу йухадоьрзур ду виртуалан аренера, коьрта маьӀнаш кхуьу, цхьаьна топосе… Дахар кхин дӀадоьду, тӀаккха цуо кхуллу керлачу куьзганийн система — керлачу заманан йоза а, керла иза дӀакхоьхьурш. „Топос" — из адӀакхоьхьучарех цхьаъ».

СовгӀаташ
---------

* Российн йозан академин «Серлонан эмгаралла лелориг» мидал — машанан литературин-философин журнал «Топос» кхолларна а, кхиорна а.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Сергей Роганов. Соль, керосин и спички…: Топос зарождения новых смыслов // ExLibris НГ, 21.02.2008.

Хьажоргаш
---------

* Литературно-философский журнал «Топос»
* Публикации в журнале «Топос»
* ВЗГЛЯД / Валерия Шишкина: Топос — «Пять лет трудного успеха»


|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  В социальных сетях | 
* Живой Журнал
* Facebook

 |

|  |
| --- |
| 
П:  **Интермаша** П:  **Литература** П:  **Адамаш**
 |
**Туркевич Стефания** (1898 шеран 25 апрель, Лемберг, Австро-Мажаройчоь (хӀинца Львов, Украина) — 1977 шеран 8 апрель, Кембридж, Йоккха Британи) — украинхойх схьайалар долу композитор, музыкин педагог, пианистка, музыкаӀаморг.

Биографи
--------

Йина мозгӀаран доьзалехь. Чекхйаьккхина Львовера Василиянок йижарийн долара зударийн гимнази. Фортепиано тӀехь ловза Ӏамира цӀахь, Ӏамош йара цуьнан нана-пианистка, цул тӀехьа — Львовера Лакхара музыкин институтехь, цигахь хьехархо вара В. Барвински, ткъа 1914—1916 шш. — Венехь. Цул тӀехьа Львован университетехь Ӏамира философи а, педагогика а музыкаӀамор а, 1919—1920 шш. — Львован хьехархойн семинарехь музыка Ӏамира. Доьшуш йара Полякийн музыкин йукъараллин консерваторехь Львовехь (1921), цӀахь музыка Ӏамош хьехархо а йара:7.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Stefania Turkewytsch // *(unspecified title)*
2. ↑  Ukrainian Art Song Project - Stefania Turkewich.
3. ↑  Павлишин, Степанія Стефанівна. Перша українська композиторка: Стефанія Туркевич-Лісовська-Лукіянович, БаК, Lviv 2004.
**Шамурза́ев Шами́ль Али́евич** (1932 шеран 9 январь, Гуьмсе, Нохчийн автономин область, РСФСР, СССР — 2011 шеран 24 сентябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн республика, Росси) — нохчийн художник, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо, Российн Федерацин Сийлахь художник, СССР художникийн Бертан декъашхо (1971).

Биографи
--------

Шамурзаев Шамиль винера 1932 шеран 9 январехь Гуьмсехь. Цо чекхйаьккхира М. а. Джемалан цӀе йолу ДегӀастанан исбаьхьаллин училище. 1971 шарахь иза хилира СССР художникийн Бертан декъашхо. Иза вара хьалхара нохчийн художник оцу тобанан йукъаэцнарг. Цо масийттуза дакъа лецира регионан а, йерригроссийн а, йерригсоюзан а, пачхьалкхашан йуккъера а гайта хӀоттамашкахь.

ТӀом бахьнехь цуьнан 500 сов сурт хӀаллак хилира.

Иза велира 2011 шеран 24 сентябрехь Соьлжа-ГӀалахь.

Билгалдахарш
------------
Кеп:Корейн мотт

Тхэквондо Пекинехь Олимпийн ловзаршкахь

Тхэквондо 2000 шеран Олимпиадан лерина Кхазакхстанан маркин тӀаьхь
**Тхэквондо́** (кор. 태권도?, 跆拳道?), кхин а ***таэквондо́*** (схьадаьлла инг. *Taekwon-do*) — корейн тӀеман говзалла. Амале башхалла — леташ жигара когаш лелор; тухуш а, ларлуш а. «Тхэквондо» дош кхолладелла кхаа дашах: [тхэ] «хьиеша» + [квон] «буй» + [до] «некъ, хьесам, Ӏамола, дао». Чхве Хон Хи бакъонца:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | тхэквондо синмехалла Ӏамо а, герз доцуш ша ларваран а система ю, могашаллийца цхьаьна, ткъа иштта говза тохар, блок яр, кхоссавалар, дерзина куьйгашца а, когашца а цхьаъ я масех мостагӀа лазвархьама. | » |

Билгалдахарш
------------

1. ↑  «Энциклопедия Таеквондо», Чой Хонг Хи 1955 г. перевод на русский язык 1993
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Умаров.

**Мовлди́ Абдул-Ваха́бович Ума́ров** (1921 шеран 29 январь, Жима АтагӀа, Нохчийн халкъан округ, Ламанхойн АССР, РСФСР, СССР — 1943 шеран 11 февраль, Скучарево, Смоленскан область, РСФСР, СССР) — Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, лакхара лейтенант, гӀашлойн ротан командир (7-гӀа гвардин гӀашлойн корпус, Малхбузера фронт), Российн турпалхо.

Биографи
--------

Мовлди Умаров винера 1921 шеран 29 январехь Жима АтагӀахь (Нохчийн Республикин Шелан кӀошт) ахархон доьзалехь. Цо чекхйаьккхира юртара школа а, Соьлжа-ГӀалахь «ЦӀен варзб» заводехь йолу ФЗУ школа а, Серноводски хьехархойн техникум а (1939 шо). Техникум чекхйаьккхинчул тӀаьхьа иза оцу техникуман хьехархо хилира.

1939 шарахь иза арме дӀакхайкхира. Иза Архангельске гӀашлойн полке дӀавигира. Цо дакъа лецира советско-фински тӀамехь 1939—1940 шерашкахь. ТӀом чекхбелча цунна лиира эпсар хила. Цундела иза Ленинградан гӀашлойн а, куьйгаллин а училище дӀахьажира.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабелча дуьна иза фронтехь вара. Иза вара ротан командиран политически белхан когаметтаниг. Кеста цунна лакхара лейтенантан цӀе а йелира, куьйгалла дан рота а йелира. Иза вара Смоленскан уллехь тӀом беш. 1943 шеран 13 январехь цунна ЦӀен Байракхан орден йелира.

1943 шеран 11 февралехь Умарован рота йара Скучарево юртан уллехь шайн меттиг ларйаш. ЧӀогӀа йаккхи тоьпаш йиттинчултӀехь мостагӀаш тӀелетира. Умаровас немцойн улле тӀебахкита элира салташка. Цуьнан омарца салти немцойн тӀе герз детта болабелира. Хьалха богӀуш болу мостагӀи массо а хӀаллак бинера. Амма тӀаьхьа богӀучера окопаш чулелха ларийра. Мовлди, шен йина шиъ чов йолушехь, куьг лазина долушехь, салташ шена тӀаьхьахӀоттина тӀелетира немцошна. 100 сов мостагӀ хӀаллаквира оцу динахь, амма Мовлди ша а велира.

1943 шеран 18 февралехь иза Советски Союзан турпал цӀе йаларна дӀавелира. Амма и цӀе цунна 53 шо даьлчи бен ца йелира. 1996 шеран 16 маехь цунна йелира Российн турпалан цӀе веллачултӀехь.

Иза дӀавоьллина Смоленскан областан Глинковски районан Матрёнино юртехь.

Виццавар
--------

Цуьнан юртахь цуьна цӀе тиллина цхьана ураман.

Хьажоргаш
---------

* Умаров, Мовлди Абдул-Вахабович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
* Умаров Молвди Абдул-Вахабович(ТӀе цакхочу хьажорг)

|  |
| --- |
| 
П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
Дехар «Берие» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.


«Дошлоша говр хахкар» йаззамна суьрташ.  
«Сытинан тӀеман энциклопеди» (Петарбух, 1911-1915)

«Дошлоша говр хахкар» йаззамна суьрташ   
« Сытинан тӀеман энциклопеди»: 1913



* Медиафайлаш Викилармехь

**ТӀехиина хахкар**, йа **хахкар** — дӀасавахаран хьесап, цуьнца адам (*берие*) хуьлу хьайбанан букъ тӀехь (дукха хьолехь говран, кӀезиг — виран, эмкалан, цӀомберган, кхин а хьайбанан). 

Готтачу маьӀнехь — профессионалийн а, йезархойн а спортан йа самукъадаккхаран кепех цхьаъ. Профессионалан говрийн спорте тӀехиина хахкар декъало цхьацца низамашка, масала хахкар, тӀехаа Ӏамор, конкур, кхо хьуьнар, говр хьовзор, вольтижировка. ТӀехиина хахкар дарбанан Ӏалашонна лелорах олу иппотерапи. ТӀехиина хохку говрах олу **тӀехуу говр**.

Истори
------

«Буслаевн жайнара» бериечун сурт (1485—1490 шераш)
Дуьххьара говр адаман нуьйр кӀелахь нисйелла Азехь; тӀейаздо скифийн цхьаьна тайпанна. Цийчоьнан къилбаседа-малхбузен Синьцзянера Шижэньцзыгоу а, Сигоу а (вайн эрал 350 шо хьалха) кешнашкара карийна говрийн гомийн, бере тӀехиина лелча хуьлу, даьӀахкийн хийцамаш, туьтанаш тӀехь дара дика къаьста харшнаш меран даьӀахкашца.

Европахоша схьаэцна и дӀасабахаран хьесап гӀажаршкара, коьртачу кепара тӀеман Ӏалашонна, оцу агӀор сихха кхиира йоккхачу говзалле; чӀогӀа гӀарабевлла бара фессалин а, фракин а дошлой; цунна гӀо дира Желтойчохь а, цул тӀаьхьа Румехь а тӀехиина хахкаран башха академеш йахкар. Амма билгалдаккха деза, руман олаллин муьрехь дошлой эскаран гӀоьнна бен дацара, башха говза а йацара. Нисса хахкаран говзалла лакхара кхиамаш бахалуш йацара, хӀунда аьлча желтой а, румхой а лелара нуьйранаш а, луьйтанаш а доцуш, тоъал тешаш бацара тӀехаарехь, цундела хила йиш йацара аьттонца тӀамтӀехь говраш лелор. ТӀаккха а, уьш тӀеховшар практика йолуш а, йайн а йара. Иза хийцаделира нуьйра, цул тӀаьхьа, йеза къонахойн гӀагӀнаш йукъа йаьлча. Цул тӀаьхьара тӀехиина хахкаран хийцамаш хилира дошлойн тӀеман а, тактикин а оьшу бехкамаш бахьнехь, йезархойн агӀор хьаьжча — оцу йа кхечу тайпана тӀехиина хахкаран спортан моде хьаьжжина.

Шира желтой а, румхой а лелара нуьйран а, луьйтанаш а йоцуш, тӀехаар церан оцу хахкаран хьелех тардина дара. 


1. ↑  Верховая езда в Китае древнее, чем считалось раньше Архивйина 2021-11-20 — Wayback Machine, 9 декабря 2020
2. ↑  *Yue Li* et al. Early evidence for mounted horseback riding in northwest China Архивйина 2021-11-20 — Wayback Machine // PNAS, November 24, 2020
**Сатуев Хусейн Джунидович** (1939 шеран 11 апрель, Ӏалхан-Йурт, Хьалха-Мартанан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР — 1995 шеран 6 февраль, Ӏалхан-Йурт, Хьалха-Мартанан кӀошт, Нохчийн Республика) — нохчийн поэт, СССР йаздархойн бертан декъашхо (1979).

Биографи
--------

Хусейн Сатуев винера 1939 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР Хьалха-Мартанан кӀоштан Ӏалхан-Йуртахь. Цо чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институтан филологин факультет 1963 шарахь.

Иза вара школехь нохчийн мотт а, литература а хьоьхуш. Шен дахаран тӀаьххьара шерашкахь иза вара республикин йаздархойн союзехь консультант болх беш. Цо йазйина байташ йара оьрсийн а, кхоьчу а меттанашка йохуш. Тахана а лоькхуш йу цуьнан байташца йаьккхина эшараш.

Цо нохчийн матте йаьккхира цхьайолу Николай Некрасован байташ а, таханлера оьрсийн поэташ йазйина байташ а. Иштта цо нохчийн матте йаьккхира Ханпаша Нурадиловах лаьцна йолу Николай Сергеевс йазйина поэма «ЦӀишах буьзна малх».

Библиографи
-----------

* «Дитя гор» (1967)
* «Напевы матери» (1969)
* «Знамя отцов» (1975)
* «Йист йоцу аре» (1978)
* «БӀаьстенан мукъамаш» (1981)
* «ЦӀий а, зезагаш а» (1981)
* «Хазалла йовзар» (1984)
* «Дахаран абат» (1988)
* «Чов йина илли» (1991)

Хьажоргаш
---------

* Поборник правды
* Хусейн Сатуев
1965 шеран «Космонавтикан денна» лерина Советийн поштан марка
**Космона́втикан де** — даздора хьалха ССРСхь, ткъа тӀаьхьа Россехь а, кхечу Советийн хиллачу мехкашкахь 12 апрелехь. Терахь хӀоттийна дуьххьара адам космосе хьаладахарна сий деш.

Истори а, даздар а
------------------

1961 шеран 12 апрелехь советийн космонавт Гагарин Юрий космосан «Восток-1» цӀе йолчу кеманахь хьалахецна «Байконур» космодромера, дуьненахь дуьххьара Дуьне планетан орбитан гуо баьккхина. Дуьнена гергарчу космосан есаллехь тӀома лелар хилира 1 сахьт 48 минот.

Советийн Союзехь Ӏида хӀоттийна ССРС Лакхара Советан Президиуман омарца 1962 шеран 9 апрелехь. Даздо **Космонавтикан де** цӀарца. И Ӏида хӀоттийна шолгӀачу ССРС космонавта Титов Германа кховдорца, иза дехарца вистхилира ССКП ЦК 1962 шеран 26 мартехь.

Оццу дийнахь, 1968 шеран ноябрехь хиллачу 61-гӀа Дуьненайукъара авиацин федерацин Инарлин конференцин протоколца (п. 17) а, 1969 шеран 30 апрелехь ССРС авиацин спортан федерацис кховдорца Дуьненайукъара авиацин федерацин сацамца а, даздо **Дерриг дуьненан авиацин а, космонавтикан а де**.

Российн Федерацехь космонавтикан де даздо 1995 шеран 13 мартан № 32-ФЗ «Российн тӀемлойн сийн а, иэсан терахьийн а деношха» цӀе йолу Федералан законан 1.1 статьяца.

Адам космосе дахаран дуьненайукъара де
--------------------------------------

2011 шеран 12 апрелехь Космонавтикан 50 шо кхачаран юбилейн лерина салют
2011 шеран 7 апрелехь ВКЪКХ Инарлан Ассамблейн леррина хиллачу пленаран ховшаршкахь тӀеэцна резолюци, цуо официалан кхайкхийна 12 апрель Адам космосе дахаран дуьненайукъара де. Резолюцин соавтор хилира 60 сов пачхьалкх.

Оцу дийнан кхин хиламаш
-----------------------

Адам дуьххьара космосе дахана нисса ткъа шо даьлчи, 1981 шеран 12 апрелехь йолийна америкин «Спейс Шаттл» программица дуьххьарлера пилоташ болу тӀомалелар.

Шиннен а сийна дуьненан дукхачу гӀаланашкахь 2001 шарахь дуьйна дӀахьо суьйренан мероприяти «Юрьевн буьйса». ДӀахьуруг бу правительствон боцу кхоллам Космосан чкъоьран консультативан совет (*Space Generation Advisory Council*), цуо цхьаьнатуху дуьненан 60 махкара декъашхой.

* Ю. Гагарин. ССРС, 1964Ю. Гагарин. ССРС, 1964
* А. Леонов. ССРС, 1967А. Леонов. ССРС, 1967
* ССРС, 1972ССРС, 1972
* "Мир". ССРС, 1990"Мир". ССРС, 1990
* Кхазакхстан, 1996Кхазакхстан, 1996
* Юбилейная монета Банка России "50 лет первого полёта человека в космос", Росси, 2011Юбилейная монета Банка России "50 лет первого полёта человека в космос", Росси, 2011
* Украина, 2011Украина, 2011
* Значок 12 Апрель День космонавтикиЗначок 12 Апрель День космонавтики

Хьажа кхин а
------------

* Юрьевн буьйса
* Космосан эскарийн де
* Гагарин, Юрий Алексеевич

Билгалдахарш
------------

1. ↑  День воздушного флота, День космонавтики
2. ↑  День авиации и космонавтики — Словари и энциклопедии на Академике
3. ↑  Федеральный закон Российской Федерации от 13 марта 1995 г. № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России»
4. ↑  Резолюция A/65/271 от 25 марта 2011 года.

Хьажоргаш
---------

* Медиафайлаш Викилармехь

* История праздников День авиации и День космонавтики
* День космонавтики в официальных документах СССР