recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Безаман де
**Везачу Валентинан де**, я **Безаман де** — керстан дезде ду, 14-чу февралехь даза до иза дукха мехкашкахь.

Хьалхалерачу заманахь хилла волчу керстан Ӏазапхочун Валентинан цӀарах тиллина ю и цӀе — Валентин Интерамнски а, Римски Валентин а.

Деган кепахь йолу валентинка, 1910-шо

И дезде даздеш болчара шайн везачунна а, хьомечу нахана а зезагаш ло, кемпеташ а, ловзо хӀуманаш а, дуьйсина шарикаш а, къаьсттина открыткаш а (дог санна йолу валентинкаш), стихаш а язйо, безаман ойланаш а йо.

Россехь
-------

Россехь дездено лелош ю дуьненан башхалла, XX-чу бӀешеран 90-чу шерашкахь дуьйна даздеш ду иза.

Католикин а, православин килсан а оцу дезаден юкъаметтигаш цхьана маьӀнехь йац.

Мухха делахь а, оцу дийнахь безаш болчара вовшийн шайн куьйга дина долу хаза совгӀаташ ло.

Исламехь
--------

Исламан динан дайн оцу дезаден юкъаметтигаш йацаре ю, ма-дарра аьлча, бусалба наха ца даздо иза, керста дин Ӏид долу дера а, цуьнца хьараме хӀуманаш долу дера а.

##### СаӀудийн Ӏаьрбийчохь

СаӀудийн Ӏаьрбийчохь Везачу Валентинан де даздан кхерамца магийна дац, яккхий гӀуданаш (штрафаш) туху и даздича.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Зайцев Д. В. Бугаевская Л. А.* Валентин // Православная энциклопедия Т. 6 : Бондаренко — Варфоломей Эдесский / под ред. Патриарха Московского и всея Руси Алексия II. — М. : Православная энциклопедия, 2003. — 750 с. : ил. — ISBN 5-89572-010-2. — **С. 522**
2. ↑  *Edna Barth , Ursula Arndt.* Hearts, Cupids, and Red Roses Softcover, Houghton Mifflin Company, ISBN 0-618-06791-4 (0-618-06791-4)
3. ↑  Amore A. S. Valentino di Roma o di Terni? // Antonianum. 1966. T. 41. P. 260—277
4. ↑  *Marucci O.* Il cimitero ela basilica di San Valentino. 1890
5. ↑  Татьяна Фёдорова День святого Валентина: Именины без именинника // Православие и мир, 13.02.2012 г.
6. 1 2  Ко Дню святого Валентина, празднику всех влюбленных… // Великая эпоха, 23.01.2012
7. 1 2  День Святого Валентина. История, легенды, подарки // Великая эпоха, 20.01.2012 г.
8. ↑  *Андрей Кураев.* 14 февраля — День святого Валентина? Архивйина 2012-08-04 at archive.today // «Православие в Татарстане», 14.02.2009 копия Архивйина 2017-02-17 — Wayback Machine
9. ↑  Идеи самых лучших подарков ко Дню святого Валентина(ТӀе цакхочу хьажорг)
10. ↑  Муфтий *Ибрагим Десаи* (Дар уль-Ифта, медресе Ингамийя). Почему нельзя праздновать день св. Валентина? Архивйина 2014-09-13 — Wayback Machine
**Купля** — Белоруссин Минскан областан Вилейкан кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Нарочанскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Вилейкан кӀошт


  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Цыкуны** — Белоруссин Гомелан областан Гомелан кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Бобовичскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Гомелан кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Аниме** (яп. アニメ) — японийн анимаци. Японехь муьлха а мультипликацех олу аниме, ткъа кхечу пачхьалкхашкахь *аниме* японийн мультипликацех бен ца олу. Аниме суртдуьллу куьйганца я *CGI computer animation* программица. Аниме сюжет тайп-тайпана хуьлу- магех лаьцна а, спортах а, безамах а. Кхиъ дукха темаш чуйогӀу аниме сюжеташан. Аниме гойту телевиденехь а, DVD йа VHS лелоргаш а тӀехь, иштта а аниме тематикан видеоловзарш ду.

Аниме сюжет ян пайдаоьцу японийн комикс йолу мангах а, ранобэ а цӀе йолу литературах а. Аниме сценарица сериалаш а, фильмаш йоху. 1900-чу шарахь йолаелла аниме истори. Цу хенахь Америкин Цхьанакхаьтта Штаташкер а, Россиер а, Германер а, Францер а кинематографисташ анимаци яр тӀехь къахьогуш бара. Юьхьанцара атта дацара режиссёршан, хӀунда аьлча цера фильм яккха ахча а, меттиг а бацара.
**Ӏамру бин ХӀишам бин МугӀират** — ( Ӏаьр. عمرو بن هشام بن المغيرة‎‎) — Мухьаммад пайхамаран  луьра мостагӀех цхьаъ ву, къурайш а, Мухьаммадан нийсархо а ву.

Биографи
--------

Иза ву: **Ӏамр бин ХӀишам** бин аль-МугӀират бин ӀабдуллахӀ бин Ӏумар аль-Къураши. Бану МахӀзум тайпанах схьаваьлла. Мухьаммад пайхамаран  нийсархохилла иза.

Цуьнан баккъалла йолу цӀе йу **Ӏамр** йа **Абуль Хьакам** (Ӏаьр. أبو الحكم‎‎) йу. Вон амалш йолу дера, вон хӀуманаш долу дера, къинхетам а оьзда воцу дера, цунна цӀе тиллира «Абу ДжаьхӀль» (*Цакхетаман да*). Абу ДжаьхӀлас йийра дуьххьарлера бусулбан зуда Сумайят. Пайхамар вен гӀерташ, дуккха а зулам дина цо Мухьаммадна. Абу Супьенан къепал кӀелхьара яккха хьама, цо шен эскарца, бусулбан нахаца тӀом бира, Бадран гӀу йоллучохь. Оцу тӀам тӀехь вийра Абу ДжаьхӀль. МостагӀех хьулвелла Къаф лам тӀехь Оркам цӀе йолчу шен асхьабан хӀусамехь хилла Мухьаммад пайхамар. Цигахь иза, сийсазвеш, лаза а веш, цунна дов дина Абу ДжаьхӀала. Иза хиина Мухьаммадан девешина Хьамзатна , талла ваханчуьра цӀа вогӀуш. Гулбеллачу нахана йуккъехь ша диначух дозалла деш, иза дӀа дуьйцуш лаьтташ Абу ДжаьхӀль а волуш, озийна Ӏад а долуш веана тӀе хӀоьттина Хьамзат. ТӀекхоччушехь цо коьртах тоьхна Абу ДжаьхӀлана, йоккха чов а йеш. Орцах хьаьдда Абу ДжаьхӀилан гергарнаш. «Виталаш иза, — аьлла кхеравеллачу Абу ДжаьхӀила, — Хьамзат кӀад ван а дагахь. Ша бакъ долуш, вон лазийна цуьнан вешин кӀант». Ткъа иза ша даран бахьана, Мухьаммада дин хийцар ду, аьлла цо. Хьамзат ша а ца хилла цу хенахь имане веана. Амма шен вешин кӀант лазорна кийра йоьссинчу оьгӀазлонна, кхетамо ца динарг деш, дог хийцина Хьамзатан.

Билгалдахарш
------------
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Ӏарам.
**Ӏа́рамийн Дима́шкъ** (*Ӏарам*) — Шеман шира Ӏарамийн пачхьалкх. Лаьттина вайн эрал X бӀешо хьалхара — вайн эрал хьалхара 733 шо кхаччалц.

Хьалхара истори
---------------

Димашкъ лаьтта Гута оазисан юккъехь, иза яхъелла къилбаседера къилбехьа 25 км, малхбузера малхбалехьа — 16 км. Дуьххьара хьахийна иза вайн эрал 2500 шо гергга хьалха, ткъа археологин ахкарша гойту, вайн эрал 4 эзар шо хьалха кхузахь гӀалин бахархой бахар. Латта лелорал совдаьккхина, меттигерчу бахархоша генарчу заманара дуьйна махлелийна. Оцунна аьтту бора гӀала латтаран чӀогӀа дика меттиго — Малхбален гӀум-арен йисттехь, кеманаш лела шина эркан гергахь, некъ малхбузе, къилбе, малхбале бекъалучу меттигехь. Иза бахьнехь, Димашкъо ладаме роль ловзайора ерриг а дукха бӀешерийн Шеман исторехь.

Цуьнан хьалхарчу историн къегинчех цхьа мур хилира вайн эрал хьалхара X — VIII бӀешераш, оцу хенахь паччахьаша Ризон I-чо а, Таб-Риммона а мехкаш дахаран тӀемаш динчул тӀаьхьа, Димашкъ гӀалех онда Ӏарамийн паччахьаллин йукъ хилира, цунах сихха ерриг Шеман гегемон хилира.

Вайн эрал IX бӀешо хьалха — вайн эрал 854 шо хьалха
---------------------------------------------------

И лакхара хьал лаьттира церан тӀаьхьенашна а. Вайн эрал хьалхара IX бӀешераш юьххьехь Таб-Риммона кӀанта, Бен-Хадад I-чо, тӀом бира Израилан паччахьаллийца, цаьргара схьадаьккхира къилбаседа Галилеян дакъа. Амма масех итт шо даьллачул тӀаьхьа Димашкъан кхерамаш тийса буьйлабелира сихха чӀагӀбелла ассирийхой. Цара дуьххьара ял гулйира Шеман урхалчашкара вайн эрал 859 шо хьалха. МостагӀчунна аьттонца дуьхьала латтархьама, меттигерачу урхалчаша барт бира шайн ницкъаш цхьаьнатоха. Бен-Хадад I-чун кӀента, Бен-Хадад II-гӀачун, аьтту белира ассирийн дуьхьала онда барт кхолла, цул сов бартхошна йукъа бахара хаматийн, израилан, арвадийн, аманан, кхин а паччахьаш. Вайн эрал 854 шо хьалха Каркар гӀалан пенашна кӀелахь, Оронт эркан бердашна тӀаьхь, хилира къиза тӀом. Цигахь чӀогӀа цӀий Ӏанийра, амма чекхбелира жамӀ доцуш. Цхьа хан яьлчи ассирийн паччахь Шульмануашаред III-гӀа юха а тӀелетира Шеман, Димашкъан гуо лецира, амма яккха ца елира.

Ассирийн тӀемаш
---------------

Хьажа иштта: Ассирийн тӀемаш
Амма ассирийхошна кхераме шемахойн а, израилан а урхалчийн барт дукха ца лаьттира. Дукха хан ялале израилан паччахьан Ахаван а, Бен-Хадад II-гӀачун а йукъахь тӀом белира. Римот-Гилеадера тӀамехь, вайн эрал 850 шо хьалха, жуьгтий эшийра, ткъа Ахав вийра. Цул тӀаьхьа вайн эрал 843 шо хьалха велира ша Бен-Хадад II-гӀа а — цуьнан уллерачу Газаила, паччахь цомгаш хиларх аьтту баьлла, юргӀанца са а дукъдина, Ӏедал дӀалецира. Вайн эрал хьалхара 834 шарахь ассирийн 120 эзар барам болу эскар шозлагӀа а тӀедеира Димашкъан. Ассирин паччахьан Шульмануашаред III-гӀачуш карийра, Ливанан Сенира ломан бохь тӀаьхь шемахоша позици дӀа а лаьцна, чӀагӀбалар. Ассирийхошка иэшаделира шеман эскар, ткъа ша Газаилан вада дийзира Димашкъе. Ассирийхоша гӀалан гуо а бина, цуьнан йисташкара боьлакаш хьаькхира. Шульмануашаред III-гӀачунга яккхаелира йоккха хӀонс, амма гӀала юха а ца яккхаелира. Газаил хетарехь башха гӀел а ца вира цуо.
**ЦӀадахьрой** — Нохчийчуьран тайпа. Тайпанан векалийн яьхна ДНК тесташ гайтина ЦӀадахьрой G2 гаплотобанера хилар.

Истори
------

Тайпан даьргӀойн орамаш бу. Церан схьабовлар ду ДегӀастанара ЦӀадахьар эвлара. Оцу эвлара паччахьан Ӏазапан дуьхьала гӀевттина бахархой бахьнехь, 1877 шарахь эвла ерриг йоха а йина, паччахьан администрацис кхалхийра эвлахой тайп-тайпанчу ярташка. Нохчийчу а иштта бахьанца кхечира ЦӀадахьрой.

ЦӀадахьрой хевшира Шара, ХӀиман гергахь, тӀаьхьа цигара кхелхира ЦӀен Ведана, амма Ичкери оьрсийн караяхча, доккхаха долу церан дакъа, ДегӀастана юхадирзира.

Беха ярташ
----------

ЦӀадахьрой алсама беха Нохчийчуьра бухара ярташкахь: Устрада-ГӀала, Йоккха АтагӀа, Макане, МахкатӀе, Хоттане, ЦӀен Ведана.

ГӀарабевлла векалш
------------------

Уггаре тайпанан гӀараваьлла векал хилла Ника-къеда, 1877 шарахь гӀаттаман куьйгаллехь хилла, Теркан областан гӀаттаман куьйгалхочуьнца, Даев Умица, цхьаьна лаьцна российн эскарша.

Билгалдахарш
------------

1. ↑
2. ↑
**Киеван Печеран лавра** (укр. *Києво-Печерська лавра*) я **Сийлахь-еза Марьям кхалхаран Киеван-Печеран монастырь** (укр. *Свято-Успенська Києво-Печерська лавра*)- Ортодоксан килс ю.

Киевехь **Украинин Ортодоксан Килсан** монастыран комплекс ю. Керста нехан а, историн а, гӀишло яран исбаьхьаллин а сийлахь меттиг ю. Киеван Печеран лавра пачхьалкхан долехь ю, ткъа динан организацеш иза аренде эцна.
Йиллина 1051-чу шарахь Киеван юххехь *хьехийн монастырь* санна. Юккъера оьмарехь Русехь **желтойн ортодоксан** а, дуьненан Ӏедалан (динехьдоцург) оппозицин а, вестерназацин а чӀагӀо яра кхузахь.

Верещагин Василийн сурт "Киеван Печеран Лавран сийлахь-йоккха килс" 
1592-чу шарахь Константинополан патриархатас **ставропигия** йелла монастыран. 1688 шо дуьйна лавра статус ю цуьнан. Ерриг Россин империн зияртан юкъе яра кхузахь. 1994 шарахь Софиян Килсанца ЮНЕСКО-н Дуьненайукъарчу хазанийн декъе яхна.

Лакхарчу лаврехь болх беш ю Къоман Киеван Печеран историн-оьздангаллин лардойла (1996 шо дуьйна). Ткъа ша монастырь лахарчу лаврехь ю. Оьхурш тӀеоьцуш ду лавран шии дакъа.

*Къоман лардойлан* юрисдикци ю лавран тӀехь.

2007-шеран Украинин поштан марка
2020-чу шеран 13 апрелехь мозгӀаршан а, монахашан а йукъахь **19-COVID** яржарна бахьан долуш лавра карантинан дӀакъовла сацам арахецна пачхьалкхо.
**Юрий Эммануилович Бунимович** (1919 шеран 13 март, БуритӀе — 1944 шеран 14 январь, Петарбух), Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Балтийски флотан тоьллачарех кеманхойх-торпедоносцах цхьаъ, Советски Союзан , гвардин лакхара лейтенант.

Биографи
--------

Вина 1919 шеран 13 мартехь БуритӀехь эчиг некъан белхалон доьзаллехь. Оьрсий, кхоьчу хьосташ дийцарехь - жуьгтий. И жима волуш хенахь цуьнан да дӀавелира. Бунимович Пятигорскехь Ӏаш вара. Школа чекхйаьккхича иза гӀалан аэроклубехь болх беш вара метеослужбан тидамча. Шен болх чекхбаьлча цо кеманан дешар Ӏамадора. Цхьа хан ялча иза спортан кеманхо хилира.

1938 шо дуьйна иза Эскаран флотехь вара. 1940 шарахь цо чекхйаьккхира Ейскан эскаран-хӀордан авиацин доьшийла. 1941 шарахь иза Балтикан флоте веара. Цигахь иза вара 57-гӀа штурман авиацин полкехь лахара кеманхо.

ТӀом бола ма белла иза фронтехь вара. Цхьа хан ялча цо Ил-4 цӀе йолу торпеданаш лелош долу кема Ӏамийра. 1942 шо дуьйна иза тӀом бан волавелира 1-ра гвардин минийн-торпедийн полкан 3-чу эскадрильехь. Ши бутт баьлча иза звеноно командир хӀоттийра. Бунимовичс дакъа лецира Ленинградан гонах болу тӀамехь. 1942 шаран июнехь цо шен хьалхара мостагӀийн хинкема хӀаллакдира. Цуьнан штурман вара Михаил Советский.

1943 шеран октябрь болалуш хенахь гвардин лакхара лейтенант Бунимовичс 98-за тӀема а велира, 38700 т хин барамалла йолуш 6 транспорт а, танкер а, 2 ханан хина кема а, аэродромашкахь летташ долу масийтта кема а хӀаллакдира. 3 мостагӀийн кема цо чудаийтир хӀаваан латарашкахь. Иза хилира Балтикан тоьллачу торпедаш лелош болу кеманхойх цхьаъ.

1944 шарахь цхьаьна шарйалаз экипажан шозза торпеда кхоссар нис ца делча, Бунимовичан а, Советскийн а и экипаж Ӏамаян лиира. Бунимовичас шен Ӏемаш волу штурман схьаийцира, Советскийс — Ӏемаш волу кеманхо.

1944 шеран 13 январехь Ил-4 хенахӀоттам талла тӀемаделира. Масийтта сахьт даьлча и кема шен аэродроман уллехь хенахӀоттам талхар бахьнехь охьадуьйжира. Йерриг экипаж йелира.

Экипаж дӀайоллира Ленинградехь долу Волковски лютерански кешнашкахь.

СовгӀаташ
---------

1944 шеран 22 январехь цунна Советски Союзан Турпалан цӀе йелира. Цул совнах цуьна йара Ленан орден а, ЦӀен Байракхан орден а, мидалш а.

Дагахьлаттавар
--------------

* Бунимовичан цӀе тиллина Пятигорскехь болу ураман.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза офицерскому составу Военно-Морского флота» от 22 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 3 февраля (№ 6 (266)). — С. 1

Хьосташ
-------

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс. Рег. № в РКП 87-95382.
* Бунимович, Юрий Эммануилович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
**Папоротное** — Белоруссин Гомелан областан Жлобинан кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Папоротнянскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Жлобинан кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Илгайцы** — Белоруссин Витебскан областан Браславан кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Опсовскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Браславан кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Перетрутовский Воротын** — Белоруссин Гомелан областан Калинковичин кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Савичскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Калинковичин кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
**Русенка** — Белоруссин Могилёвн областан Дрибинан кӀоштан юкъа йогӀу эвла. Эвла юкъа йогӀу Черневскан юьртан меттиган[1].

Климат
------

Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду ялташ, хастоьмаш, Малхбален Европера юккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

Cахьтан аса
-----------

Кхузахь сахьт Минскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Населенные пункты Беларуси (2011 г.)

Хьажоргаш
---------

* Белоруссин индексаш

Кеп:Дрибинан кӀошт

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *ХӀара  Белоруссин географех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.*ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Украина (маьӀнаш).

**Ракетийн крейсер-кема «Украина»** (йуьхьанцара цӀе «Комсомолец», 1985 шеран 23 мартера 1993 шеран 20 март кхаччалц «Флотан адмирал Лобов») — советийн, тӀаьхьуо украинин тӀеман ракетийн крейсер-кема, доьалгӀа а, уггаре керла а 1164 «Атлант» проектан кема Украинин ТӀеман-хӀордан ницкъийн йерриг исторехь уггаре доккха кема.

1990 шарахь дуьйна, хин чу хецначул тӀаьхьа, хӀурдкема лаьттина Николаевн хӀурдкеманашдаран заводан кертахь дина даланза.

Конструкци
----------

Серина коьртера хӀурдкеманах «Москох» крейсер-кеманаш къаьсташ, цуьнан хила безара хийцина радиоэлектронан гӀирс, туьнкалган конструкци, киранан а, шлюпан а гӀирс латтар.

### Герз

ХӀурдкеманна тӀехӀоттийна йуккъера радиусаехь болх бен зенитан ракетийн комплекс C-300Ф «Форт», иза латтан тӀехь лелочу С-300П системин хӀордан вариант йу. Цул сов, борт тӀехӀиттийна 16 дӀахоьцу хӀурдкеманашна туху «ТӀаплам» ракеташ (шеш ракеташ кеманна тӀехь дац), йалх гӀад долу 30-мм АК-630 ПУС «Вымпелца» йоккха тоьпийн 3 батарей йу, 2 пхи биргӀа йолу торпедин аппарат, 130-мм йолу коьрта калибран артиллерин системаш, кхин дуккха а. Талла а, туху герз нисдан а ду беркема.

Дар
---

«Флотан адмирал Лобов» ракетийн крейсер-кеманан проект кечйира Къилбаседа конструкторийн бюрос Ленинградехь.

1984 шеран аьхка кема дан долийра Николаевн кеманаш даран 61 коммунаран цӀарахь йолчу заводехь Николаевхь ССРС ТӀеман-хӀордан флото заказ дарца.

1990 шеран 11 августехь крейсер-кема хин чухийцира.

1993 шеран 1 октябрехь 75 % крейсер-кема даьлла а долуш РФ ТӀХӀФ йукъара ара а даьккхина Украинина доладелира.

1994 шарахь кеманна экипаж кхоьллира, амма ахча ца хиларна крейсер-кема дар сацийра.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Ракетный крейсер «Украина» готов принять туристов(ТӀе цакхочу хьажорг) // Киевский ТелеграфЪ
**«Кальмарах ловзар»** (кор. 오징어게임 *Оджино Геим*, *Ojing-eo Geim*) — Къилба Корейн веб-сериал йу, *дийна диса гӀертачу* а, хиллачеран боевикан, триллеран, драман жанрехь. Йерриг исс эпизодийн режиссёр а, сценарин автор а ву Хван Дон Хёк.

Коьрта роль ловзош бара Ли Джон Джэ, Пак Хэ Су, О Ён Су, Ви Ха Джун, Чон Хо Ён, Хо Сон Тхэ, Анупам Трипати, Ким Чжу Рён. 2021-чу шеран товбецан (сентябран) 17-чохь сериалан премьера хилла интернетерчу Netflix платформехь.

Сериалехь дуьйцу адамийн тобанах, цера массера ахчанца халонаш йара. ТӀаккха цара тӀелоцу къайлечу турнирехь дакъалацарна кхайкхам. Цигахь дийна виса веза, ткъа финалехь тоьллачунна 45,6 млрд вон (38, 5 АЦШ млн доллар) кхочур ду.

Ша жима волуш финансашца халонаш хилар а, иштта Къилба Корейхь классийн нийсазалла хилар а бахьанца дагайеана Хван Дон Хёкна сериалан коьрта идей.

Билгалдахарш
------------
Абзой - нохчийн кьоман кьеначу тайпанех цхьа тайпа ду. Дуьххьара, коьртачу декьана, Чlебарлахь баьхна,цигара охьабевллачул тlаьхьа, XV-XVl бlаьшерашкахь абзой, дlай, жаней, аьрбий/аьрбалой/ тайпанаш Арстхой тукхум чудогlучу тайпанашна йукьахь хилла. Иза, шен талламан тептарехь йаздина нохчийн историко Эльмурзаев Аслана 1980-чу шерашкахь."Абзой"бохуш йолу этноним вуно генарчу ширчу заманера евзаш схьайогIуш ю.Цуьнца йоьзна, цунах схьайаьлла ю Нохчийн Республикин Ведана кlоштахь долчу Абазул-гол /Ваштар/ эрк цlе а, Чlебарлахь, кхийолчу меттигашкахь, цхьацца топонимаш а. Абзой тайпа R1а /Хlиндоевропан, арийн лоруш йолчу/ гаплотобанера ду.

Этноним"абзой" карайо антикан авторийн кхолламашкахь. Масала, ширагрецин историка Плинийс хьалхарчу бlешерчохь шен "Естественни истори" тlехь йаздо "ABZOE" буьйцуш. А.Н.Генкос оцу хьокьехь йаздира:"Термин "абзой" чlогlа шира ду, йукьара мотт а, оьздангалла а цхьаьнатоьхна гулдаран маьlна ду цуьнан...".
Кунта-Хаджи Кишиев - вайнаха чlогlа лоруш,вайн дозанал арахьа дехачу кьаьмнашна а вевзаш воккха Эвлия,Шайх,Устаз ву. Кунта-Хьажа вина 1812-чу шеран 11-чу июлехь Иласхан-юртахь. Нохчийн Муфтис Межиев Салахьа-Хьажас дуьйцу:" Кунта-Хьажин дай Кьурайшин цlийнах, Турпал-lелин тlаьхьенах болуш хилла. Шемара Абаз баьхкина, Абазара Гlирма баьхкина, Гlирмара Гlумха баьхкина,Гlумхара Гlоьрдала баьхкина, Гlоьрдалара Мелчу-хе баьхкина, Мелчу-хера Иласхан-юрта баьхкина, цигахь Хьаьжа дуьненчу ваьлла" - бохуш.Цхьаболчу наха олуш долу:"Шемара Абаз баьхкина - Абзой хилла", иза таллам бан безаш ду.
Аль Акъса маьждиг (Ӏаьрб. ٱلْمَسْجِد ٱلْأَقْصَىٰ‎) Къудсехь Шира гӀала олучу кӀоштахь маьждиг ду. Маккара аль-Харам маьждиг а, Мадинатер Пайхамаран Маьждиг а санна исламан сийлахь меттиг ю. Маьждиг дина *Ардан гунан* боххьехь, иштта цунах олу *аль-Хьарам аль Къудс аш-Шариф* майда.

Маьждиг чохь цхьана хеннахь 5000 иймандолу стаг чухоьа.

Бусулба наха теша, Аль Акъса лаьтта меттиг Мухьаммад Пайхамар Маккар Къудс-ГӀала буьйсанна кхерсташ вахарца зӀе йолуш ю. Исламан юьхьанцара муьрехь бусулба наха Къудс-гӀала агӀор дора сужда.

Жима ламазан цӀено дара дуьххарлера кхало йолу маьждиган гӀишло. И гӀишло йинера Бакъ йолу Халифатан шолгӀачу халифо Ӏумарс. Ткъа Омейядан халифас Абд Аль Маликас и гӀишло юхаметтахӀотта йира, цул сов, маьждиган майда алсамяьккхира. Цул тӀаьхьа, 750-чу шарахь цуьнан воӀо аль-Валидас белхаш чекхдаьккхира.

746-чу шарахь хилла цу шахьарехь бегийра мохк; маьждиган гӀишло йохийра.

754-чу шарахь гӀишло меттахӀотто аьтто белира ӀаббасгӀеран халиф волу аль-Мансуран.

1033-чу шарахь хилар кхин цхьаъ мохк бегор. И бахьан долуш Аль-Акъсан доккха зен хилар. Ткъа ши шо даьлча Фатимидашан халиф волу Ӏали аз-Захирс керла маьждиг дира. ХӀинцалера маьждиг тера цунах. Къибла агӀор йолу нартол тӀехь йисина мозаика цу хенахь кхоьллина ю.

Исламан халифатан урхалла деш хилла династеш тайп-тайпана белхаш дечу муьрехь йина нартол а, хьалхе (фасад) а, минбар а, мимарш а, чоьхьара кечъяр а.

1099-чу шарахь жӀарахош Къудс-гӀала дӀалецар. Цара маьждиг шайн лаамехь лелира. Маьждигах цӀа а, килс а дира. Амма 1187-чу шарахь Салахадинс маьждиган статус меттахӀотта йира. ТӀаьхьайогӀучу хенахь дукха хийцамаш а, тӀетохарш а дина Эйюбидаш а, мамлюкаш а, османаш а, Лакхара Бусулбанийн Кхеташоно а, Урдан пачхьалкхо а.

Таханлерачу дийнахь Исраил Пачхьалкхан долехь ю ***Шира-гӀала***, амма маьждиган Ӏуналла а деш ю Урданан/ПалестIинан исламан ***Вакф*** цӀе йолу организаци*.*

Керста а, жугтийн а нехан сийлахь меттигшан уллохь ду Аль Акъса маьждиг. Масала, жуьгташ уггаре чӀогӀа лоруш долу *ШолгӀа арда* ду. Жуьгтийн а, Iарбойн а дов бахьан долуш хIара кIошт кхераме яьлла. Иштта харцонаш лелайо Израилан Урхаллас.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  archINFORM (нем.) — 1994.
**Евро** (валютан билгало €, банкан код: **EUR)-** «еврозонан» ткъайоьсна пачхьалкхан официалан валюта йу. Цу йуккъе йогӀуш йу Австри а, Бельги а, Германи а, Желтойчоь а, Ирланди а, Испани а, Итали а, Кипр а, Латви а, Литва а, Люксембург а, Малта а, Нидерландаш а, Португали а, Словаки а, Словени а, Финлянди а, Франци а, Хорвати a, Эстони а. Цул сов евро лелош ду Ӏаьржаламанчоьх а, Косовехь а.

12-чу пачхьалкхан къоман валюта йу евро. Царех ворхӀ Европехь йу. Амма кхечу декъашхойх башхаллица дуьстича, цара **Европин йуккъерчу банкан** ахчанан-кредитан политикин Ӏаткъам бан а, шай векалш банкан лакхарчу органашка тӀе хьажо а бакъо йац.

1999-чу шарахь кхолламан (январан) 1-чу дийнахь евро *ахчанца йоцчу чоьте* даьккхира, ткъа 2002-чу шеран кхолламан 1-чохь *карахь долу ахчан* чоьте даьккхира б

анкноташ а, нахарташ а.

1:1 дазар долуш евроно хийцира хьалхалерчу заманчохь лелина *европин валютан барам* (ЭКЮ).

Еврон урхалла деш йу Майн-тӀера-Франкфуртер *Европин йуккъера банк* коьртехь а йолуш **Европин йуккъерчу банкийн система (ЕЮБС)** йу.

ЕЮБ шен лаамехь йолу йуккъера банк йу. Цуьнан къаьсттина бакъо йу ахчанан-кредитан политика къастайан.

ЕЮБС-о ахча зорба туху, иштта нахарташна зорба туху, Бартан пачхьалкхашкахь карахь лелош ахча доькъу, цул сов еврозонехь декхарийн системан белхан кхачойо.

Билгалдахарш
------------
**Сийлахьчу Марьяме Беза хаам кхайкхор** (желтойн маттахь Εὐαγγελισμός [τῆς Θεοτόκου]; оьрсийн маттахь **Благове́щение Пресвятой Богородицы, латинан маттахь** *Annuntiatio* — кхайхкор) — Инжилехь дийцина хилларг ду, иштта цунна лерина керстанан деза де ду.

Ортодоксан керсталлехь Пасха дӀаяьллачул тӀаьхьа шийтта уггаре деза долчу денойн юкъадогӀуш де ду иза.

Къудс-гӀалин, Оьрсийн, Гуьржийн, Сербийн, Полякийн ортодоксийн килсашкахь а, иштта Украинийн желтойн-католикийн килсехь (Украинехь), шира ортодоксаллехь а Беза хаам кхайкхор даза до юлианан рузманца бекарг-беттан (мартан) 25-чу дийнахь (григорианан рузманехь 7-гӀа апрель).

Константинополан, Александрийн, Антиохийн, Румынийн, Болгарин, Кипран, Элладан (Желтойн), Албанхойн, Чехийн латтийн а Словакин, Америкийн, иштта Католикийн килсаш, протестантийн деноминацеш даза до григорианан рузнамца бекарг-беттан (мартан) 25-чу дийнахь.
**Букъсуьртан тӀум** (лат. *medulla spinalis*) — букъсурт долу дийнатийн букъсуьртан харш чохь йолу Центран нервийн системин меже. Букъсуьртан тӀамаран а, коьртан хьен а доза чекхдалар пирамидин кепехь оьзган (и доза дикка билламе делахь а) йа тӀуьскан даьӀахкан тӀегӀанехь хилар тӀеэцна. Букъсуьртан тӀамаран чохь хара йу, цунах йуккъера харш (лат. *canalis centralis*) олу, иза дуьзна ду букъсуьртан тӀамаран тӀуналлица. Букъсуьртан тӀум ларйо *кӀеда*, машин а, *чӀогӀа тӀамаран а чкъоьро*. Чкъоьрнашна а, букъсуьртан харшан а йукъара йесалла йуьзна букъсуьртан тӀамаран тӀуналло. ЧӀогӀа тӀамаран чкъор лаьтта висцералан а, париеталан а декъехь. Висцералан а, париеталан а чӀогӀа тӀамаран чкъоьран йесаллех олу эпидуралан йесалла, и йуьзна махьарш а, дегапхенан машано а.

Адаман букъсуьртан тӀамаран анатоми
-----------------------------------

### Арахьара хӀоттам

Букъсуьртан тӀамаран (лат. *medulla spinalis*) бу къегина сегментийн хӀоттам. Цуо латтайо коьртан хьен йисташца уьйр, лелабо сегментийн рефлексийн болх.

Букъсуьртан тӀум йоллу букъсуьртан харш чохь йоӀзаран I букъдаьӀахкан лакхара йистера гӀодайукъан II букъдаьӀахк тӀекхаччалц, букъсуьртан шен-шен дакъойн гомаллин агӀо йух-йуха гойтуш. 3 бутт болу хӀун иза чекхйолу V гӀодайукъан букъадаьӀахкан тӀегӀанехь, керла динчу беран — III гӀодайукъан букъадаьӀахкан тӀегӀанехь.

Букъсуьртан тӀум цӀеххьана доза доцуш дехьайолу уккал-тӀуме йоӀзаран хьалхарчу букъсуьртан нерв арайолучу меттигехь. Гомтопица и доза чекхдолу доккха кӀесаран Ӏуьрган лахара йистан а, йоӀзаран I букъадаьӀахкан а тӀегӀанехь.

Лахахь букъсуьртан тӀумах конускепара иралла хуьлу (лат. *conus medullaris*), иза чуйоьду чеккхенгара (букъсуьртан тӀамаран) хьасане (лат. *filum terminale (spinale)* ), цуьнан хуьлу 1 мм кхаччалц пурхе, иза ду букъсуьртан тӀамаран лахара декъан редуцировка йина дакъа. Чеккхенгара хьаса (нервийн хьесийн дакъолгаш йолу лакхара дакъа доцург) цхьаьнатосу хьаса санна хӀума йу. чӀогӀа хьен чкъоьраца цхьаьна иза чуйулу гӀортхоттен харшна, цуьнен чеккхенна тӀелета. ЧӀогӀа тӀамаран чкъоьран йесаллехь болу чеккхенгара хьасанан дакъа цуьнца хӀоттаделла дац, цунах олу чоьхьара чеккхенгара хьаса (лат. *filum terminale internum*), чӀогӀа тӀамаран чкъоьраца дихкина цуьнан дисина дакъа, — иза арахьара чеккхенгара хьаса (лат. *filum terminale externum*) бу. Чеккхенгара хьесаца богӀу хьен тӀамаран хьалхара цӀиэпха а, дегапха а, кхин а цӀогандаьӀахкан цхьаъ йа шиъ нервийн орамийн курс.

Патологи
--------

* Букъасуьртан тӀум лазйарех олу миелопати, букъасуьртан тӀум лазоран тӀегӀане хьаьжжина хила тарло, параплеги йа квадриплеги.
* Нагахь йахйелла шелйаларан реакци хилахь Бехтеревн цамгар кхиа тарло.
* Бухан синдром — букъсуьртан невралги.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Богородинский Д.К. Скоромец А.А.; Бабиченко Е.И. Вирозуб И.Д. Костюк И.Г. Лясс Ф.М. Минакова Е.И. Моргунов В.А. Первушин В.Ю. Ростоцкая В.Ю. Тисеен Т.П. Шифрин С.С.* Букъсуьртан тӀум // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б.В. Петровский. — 3 изд. — Москва : Советская энциклопедия, 1985. — Т. 24. Сосудистый шов - Тениоз. — 544 с. — 150 800 экз.
2. 1 2 3 4  Синельников, Синельников, 1996, с. 18—23.
**Дуин Ӏума** (1809 шо, Зумса – 1878 шо, Соьлжа-ГӀала) тIеман баьчча, Кавказхойн–оьрсийн тIеман декъашхо. Шаройн тукхуман а, уллехь йоьлла жІайхойн эвлийн а, Зумсойн а наиб. Тайпан Зумсо.

Дахаралла
---------

Вина ву Зумса эвлахь, Хилдиехьа олуш кІотарехь. Имам Шемалан наиб хилла а ву, Имамат йоьжнач йукъанна нохчийн гІовттаран куьйгалхо а хуьттара, БойсгІариц а 1860 шарахь, Ӏелбаг-Хьаьжац а 1877 шарахь. Кхиъ шовза ХьаьжцӀа вагІнера иза. Шемалс шен тура а, зорба а йеллера Ум-Хьажан. 

Орбелиани бохуш а, кавказан эскаран командир а волуш оьрсешка йаза до: 

> 
> «Дуин Іума Шемалан наиб волуш хеннахь, шен майраллица а, цІен дог-ойлац а, нийсонца а чекх ваьлла дела, къоман йукъахь лараме адам ду, цунна чӀогІа амалин бахьана долуш къоман гІовттаран куьйгалхо хилла йиш йу иза». 
> 
> 
>   
> 
> 
> *Дуьххьарлера йоза* (оьр.)
> «Ума Дуев — занимая должность наиба при Имамате, своей храбростью, справедливостью и бескорыстием успел приобрести общее уважение целого народа, и по многим своим качествам может сделаться главою народного восстания»
> 
> 
> 
> 

ГІазгІумкхийн Жамалдин кІант Абдурахьман шен Имаматех лаьцна тептар тІаьхь йаза до:

> 
> «Ас кхузахь баз бина болу наибаш, сунна сайн гина, церан хьал а дойзуш вара со. Оц наибашн йукъахь бара цІен дог-ойла а йоьллуш, Шемалан тешаме а хеттуш нах. Йа шен бахаман а са ца гатт деш, йа шеха къаъ ца хеттуш а, нахана йукъахь нийсо а лелайеш. Дукха хьолехь нийсонца чекх боьвла Нохчийчоьхь бара наибаш: Шуайб, Сухаиб, жІайхойн махкара Ахьвердин Махьма, Талхик, Іусман, Зумсойн Іумма»
> 
> *Дуьххьарлера йоза* (оьр.)
> «Наибов, которых здесь перечислил, я видел своими глазами несколько раз и сам знал об их положении... Среди этих наибов были такие, которые чистосердечно были преданы имаму и ради дела не жалели ни своего имущества, ни себя соблюдая среди народа, подвластного им, справедливость... Самыми справедливыми наибами в Чечне были: Шуайб, Сухаиб, Ахбердиль Мухаммед из Хунзаха, Талхик, Осман, Умма из Зунсы».
> 
> 
> 
>

Кхин хьажа
----------

* Бенойн БойсгӀар
* Ати Атаби
* Алдамов, Ӏелбаг-Хьаьжа

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Далхан Хожаев*. Чеченцы в Русско-Кавказской войне. Архивйина 2014-12-22 — Wayback Machine Издательство «СЕДА» 1998 ISBN 5-85973-012-8
2. ↑  *Зарема Ибрагимова.* Чеченский народ в Российской империи. Адаптационный период. — Litres, 2017-09-05. — 1135 с. — ISBN 978-5-04-003703-2. Архиван копи 2022 шеран 7 апрелехь дуьйна Wayback Machine тӀехь
3. ↑  *саййид Абдурахман ал-Хусайни ал-Кибуди ал-Газигумуки ад-Дагестани.* Книга воспоминаний саййида Абдурахмана. — 1869. Архиван копи 2022 шеран 20 мартехь дуьйна Wayback Machine тӀехь
Шайх **Ӏабдул-Бакъи Джамо** (1922, Эз-Заркъа — 12 май 2016, Эз-Заркъа) — Урданан пачхьалкхан а, йукъараллин а гӀуллакххо, юридически а, парламентан а гӀуллакхийн министр, цул тӀаьхьа Урданин динан гӀуллакхийн министр. Дай Урдане кхелхина Нохчийчуьра Нажи-Йуьртан кӀоштара Гилнара.

Биографи
--------

Ӏабдул-Бакъин дай схьабевлла ломан Хой эвлара, кхелхина Гильна эвла. Тайпана Ялхо вара.

Джаму, нохчаша цунах Джамиль олура, воккха Ӏелам стаг хилла. Иза шина вешийца, зудчунца, кӀентаца, битира Даймохк хьиджран терахьца 1319 шеран 15-гӀачу дийнахь еарахь (1901 шо григорианан рузманца).

Уьш арабевлира Нажи-Йуьртан кӀоштан Гилнара. Цуьнца бара йуьртахой а, кхечу нохчийн эвланашкара кхин бахархой а, берриш 73 доьзал. Мухажираш арабевлира ворданашкахь. Цара шарахь гергга некъ бира. Зуда а, кӀант а белира шелонна Туркойчохь, Альваро гӀалахь. Циггахь кхелхира кхин а масех мухажир. Дийна бисинарш дӀакхечира Урдане, цигахь йиллира эвла (хӀинца — гӀала) Эз-Заркъа. Царна йукъахь вара вуьрхӀитта Ӏелам стаг. Уьш бевзира махкахь, шайн дош лелаш а бара Ӏаьрбийн Ӏелам нахана йукъахь.

В 1952 году Абдул-Баки окончил Университет Аль-Азхар в Египте.

Дуьхьала вара Нохчийчохь тӀом болорна, Удуговс Ӏабдул-Бакъи жуьгтех ваьлла, иза сионистийн гӀуллакххойх цхьаъ ву элира.

> 
> 
> «Ислам — баьццара оба йац, туркойн куьй а бац, маж а йац. Ислам — адаман са ду, иза духаршца кеч ца ло, ткъа дикачу гӀуллакхашца кечдо. Суна, нохчочунна, деза ду нохчийн духар, Ӏаьрбийн а, туркойн а дац. Со АллахӀа кхоьллина нохчий, Иза воцчунна ца хаьа аса мел хӀастам бо Цунна иза бахьнехь», — дийцира Ӏабдул-Бакъи Джамос.
> 
> 
> 

2016 шо кхаччалц Ӏабдул-Бакъи Джамо коьртехь вара паччахьаллин Кавказан диаспорин.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Чеченский лев арабской пустыни Архивйина 2016-06-10 — Wayback Machine
2. ↑  Вести Чечни 12.05.16г — Чечня
3. ↑  *Гарсаев Л.М. Гарасаев Х.-А.М.* Чеченские мухаджиры и их потомки в истории и культуре Иордании. Историко-этнографические очерки // (оьр.). — Грозный: Грозненский рабочий, 2019. — С. 366. — 416 с. — ISBN 978-5-88195-949-4.
4. ↑  *Зарина Зубайраева* Шейх Иордании Абдул-Баки Джамо:«Я считал, что на возрождение Чечни уйдет не менее ста лет. И очень рад, что ошибался».  IslamRF.Ru — Информационно-аналитический портал (28.10.2008). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2024 шеран 7 мартехь.
5. ↑  Интервью 1. Муса Темишев. Генерал Рохлин и ядерные чемоданчики Джохара Дудаева Архивйина 2016-08-20 — Wayback Machine
6. ↑  Н. Джамо: «Мы должны продемонстрировать всему миру величие и красоту нашего края»(ТӀе цакхочу хьажорг)
**Нохчийн Республикин къоман музей** *(оьрсийн маттахь Национальный музей Чеченской Республики)* — мохкбовзаран Ӏаламан а, историн а музей йу. Соьлжа-гӀалахь лаьтташ йу. Республикин йарташкахь цуьнан пхиъ филиал йу.

Хабар
-----

### Музей кхоллар

Нохчийн Республикин къоман музей схьайиллина Соьлжа-гӀалин халкъан дешаран декъо 1924-чу шеран лахьанан-беттан (ноябран) 7-чу дийнахь. Йуьхьанцара иза гонан (округан) динан а, оьздангаллин а историн музей йара. 1925-чу шеран чиллин-баттахь (февралехь) схьадиллира нумизматикин дакъа. Музей чохь гул а еш йара Соьлжа-гӀалин а, Нохчийчоьнан а историца йоьзна экспонаташ. Музей кхолла белхаш бина меттигерчу гулдархочо а, чуваьржжиначу филателисто Скалиотти Борисо. Иза музейн хьалхара доладархо вара.

1930-чу шерашкахь музейх Ӏилманан-талламан хьукумат хилира. 1936-чу шарахь музейн Нохч-ГӀалгӀайн республикин мохкбовзаран Ӏаламан музей статус елира.

### Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом а, махкахдаккхар а

Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом боьдучу шерашкахь музей болх беш йара. 1944-чу шарахь чиллин-баттахь (февралехь) Сталин Иосифан омраца нохчий а, гӀалгӀай а махках баьхнера. 1950-шерийн йуккъе кхаччалц Соьлжа-гӀалин (Грозненски) мехкан мохкбовзаран музей йара иза. Цуьнан фондехь кхо эзар кхо бӀе шовзткъе ялхийтта (3356) экспонат йара.

### Нохч-ГӀалгӀайн республика йухаметтахӀоттор

1957-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн Автономни Советийн Социалистийн Республика меттахӀоттийра, музей чохь Нохч-ГӀалгӀайчоьно экономикехь а, дешарехь а, оьздангаллехь баьхна кхиамаш гойтуш бара. Иштта дӀахьуш бара серладаккхаран а, кхиоран а, пропагандин а белхаш.

1967-чу шарахь музейн Советийн Социалистийн Республикийн Бертан оьздангаллин коьртачу урхаллин (министерствон) диплом делира, 1973-чу шарахь — РСФСР-ан оьздангаллин министерствон шолгӀачу даржан диплом делира. ТӀаьхьа музейн кхиъ дукха совгӀаташ делла.

1990-чу шерашкахь Нохчийн пачхьалкхан цхьаьнатоьхна музей Къилбаседан ДегӀастехь уггар йаккхийчарех цхьаъ йара. Цуьнан фондехь герга 230 эзар ларбеш барам бара. Захаров Пётран цӀарах йолу Нохчийн республикин гайтаман исбаьхьаллин музейн фондехь — герга 4 эзар экспонат йара.

1994-чу шарахь Нохчийчохь шиъ регионан музей йара:

* Нохчийн цхьанатоьхна музей (мохкбовзаран Ӏаламан музей) а, цуьнан дакъош а:
	+ Теркан кӀоштан Лаха Невре йуртахь йолу Мамакаев Ӏарбин литературин а, хӀолламан а музей;
	+ Шелковскан кӀоштан Старогладковски йуртахь йолу Толстой Лев Николаевичан цӀарах литературин а, этнографин а музей;
	+ Шуьйтан кӀоштан Шуьйта йуртара Шерипов Асланбекан цӀарах историн а, хӀолламан а музей;
* Захаров Пётран цӀарах Нохчийн республикин гайтаман исбаьхьаллин музей а, цуьнан ши филиал а:
	+ гайтаман цӀа;
	+ гайтаман исбаьхьаллин ишкола-студи;

1990-гӀа шераш долалучу муьрехь Нохчийчоьнан музейш заза даьккхира. Музейн керла гӀишло ийцира, цу чохь музейн раритеташ гайта йаккхий майданаш а йара.
**Атин Атаби** (1800 шо**,** Чунгара — 1889 шо, Хьалха-Марта) — нохчийн баьчча а, Іаьлим а. Имаматан мудир. Оьрсийн—кавказхойн тӀеман декъашхо. Тайпан Чунгаро вара.

Дахаралла
---------

Вина ву 1800 шарахь, Чунгаройн-эвлахь, керла Хьалха-Мартанан кӀошт йукъ йогІуш меттиг. Дин Іамош кхианера Атаби, хьуьжар чакха йекханна, дийцарехь КъахӀираьхь дешна волуш ву. Дин дуьйцуш гІераваьллера Нохчийчоьхь а, ДегӀастаьхь а Атин Атаби. Оьрсийн кехатан тІаьхь хьаха вира 1844 шарахь, Имаматан наиб ву аьлла. Имам Шемалас алсам тешалла деш, йуххера наиб вара Атаби. Цунделла жима Чечан мудирстван куьйгалхо хотта винера иза. 

Атин Атаби шен нахан тІаьхь низам латта беш, йийсархо валахь, йа Іазапех боьвда салти балахь къинхетамме хуьллура. 1852 шарахь шен дарж диттан, нахан дин Іама да, цуьнан Іилма даржо хоьттира. Ткъа 1860 шарахь керста Іедал тІе деач, кхин наибаш хилла болу БойсгӀарац, Ум-Хьажац нохчийн гІовттаре ара велара Атин Атаби. ТІаккха йийсаре кхаьчча, махкар векхнера иза, цкъа Пскован областе хьажа вин, цигар дехьа векхан Касимован кІоште ткъо шо сов хан йеккхира цо. 1887 шарахь Хьаьжи-ЦІа вахара Атаби. Кхелхира цІахь 1889 шарахь, Хьалха-Мартан тІаьхь.

Кхин хьажа
----------

* Дуи Ум-Хьаж
* БойсгӀар

Билгалдахарш
------------



1. ↑  *Baccara C. Qietashuo.* Атин Атаби-молла.
2. 1 2 3 4  АТАБАЙ АТАЕВ - НАИБ ШАМИЛЯ - Архивное управление Правительства Чеченской Республики.
3. ↑  Атабай Атаев » Информационное агентство МАНГАЗЕЯ. Теллина 2020 шеран 22 декабрехь.
4. ↑  Лекция «Чеченский просветитель Атабай Атаев».
5. ↑  Доктор исторических наук, профессор Дадаев Юсуп Усманович «Наибы и мудиры Шамиля»
| Исламан рузма |
| --- |
| - Мухьаррам

- Сафар

- Рабиӏул-аввал

- Рабиӏу-с-сани

- Джумада аль-ула

- Джумада ас-сани

- Ражаб

- Шаӏбан

- Рамадан

- Шаввал

- Зул-къаӏдат
2. Зул-хьижжат

---

**Тахана:** йеара11 Рамадан 1445 г. х.

---

**Викицитатник** • **Терахь дехьадаккхар** |

**Зул-хьижжат** (Ӏаьр. ذو الحجة‎‎) — иза беттан шаран йа хӀиджрин (исламан) рузман шуьйтталгӀа бутт бу. Хьарам беттанашха шолгӀа бутт а бу. И цӀе тиллина хилла цунна 412-чу шарахь Килаб ибн Мурратан заманахь, Мухьаммад пайхамаран пхоьалгӀа да волчу, цу баттахь хьаьж хуьлу дела тиллина цунна и цӀе.

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------
**Зумсойн МаІаш** (Ӏаьр. معش الزونسي‎‎) — нохчийн амир а, Имаматан наиб, хафиз а волуш гІуллакххо. Оьрсийн—кавказхойн тӀеман декъашхо. Тайпан Зумсо вара.

Дахаралла
---------

Жималлера дийнахь дина Іама деш, Къилбаседан Кавказара мелла волу Іилман хьехархошех чакха волуш схьа а веанера МаІаш. ТІакха Шемала, цуьнан лархой ЖӀайхойн махкар ара даьхча, Шуьйтахь тӀе лаьцнера Пхьамтойн Боткъас. Цигахь ГӀуш-Кортан эвла йоьлча Зумсойн МаІаш а, Ачиннин Чупала а шайна эскар далуш схьахуьттача Шемала доьхьалла велара царна, хастам а беш.

Оц гІулкханна МаІаш чӀинхойн а, зумсойн а мехкашна куьйгалхо хотта вира, Имаматан наиб а хуьлуш. Ткъа МаІашас пусар деш шен говра йеллера Шемалан. Майра тІеманхо а, гоьваьлла дошло хеттуш хилла Зумсойн МаІаш. Шо далале кхелхира иза, оц шарахь къинхьегамма бира нохчийн йукъараллаш цхьанна моггІера дӀа а хӀоттийна, ницкъаш вовшахтоьхна а оьрсийн эскаран доьхьалло йа.

Виццавар
--------

Нохчийн Республика Ичкери кхоьллана йукъ хенна Соьлжа-ГӀалара урам бекхнера Зумсойн МаІашан цІерах.

Хьажа кхин
----------

* Дуи Ум-Хьаж
* Зумсой

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3  *Дадаев Ю.у, Дадаев К.с.* Формирование и использование конных воинских отрядов имамом Шамилем (1834-1859 гг. ) (оьрсийн) // История, археология и этнография Кавказа. — 2016. — Вып. 1 (45). — С. 45–51. — ISSN 2618-6772. Архивйина 2022  шеран  19 апрелехь.
2. 1 2  ХРОНИКА ИМ и МУХАММАДА ГИГАТЛИНСКОГО - ТЕКСТ XIX в ...
3. ↑  *Головлёв Алексей Алексеевич.* К двухсотлетнему юбилею Грозного: урбанонимия и микротопонимия Статья 1. Классификация урбанонимов и этапы их переименования // Региональное развитие: электронный научно-практический журнал. — 2017. — Вып. 5. — С. 4. Архивйина 2023  шеран  19 январехь.

|  |
| --- |
| 
П:  **Истори** П:  **Нохчийчоь**
 |
**Ирбайха́н Адылха́нович Байбула́тов (Ирбайха́н Адельха́нович Бейбула́тов)** (1912 шеран март — 1943 шеран 26 октябрь) — нохчийн советски эпсар, лакхара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, 4 Украинин фронтан 51 армин 126 Горловски гӀашлойн дивизин 690 гӀашлойн полкан батальонан командир, Советски Союзан Турпалхо (1943 шеран 1 ноябрь).

Биографи
--------

Вина 1912 шеран мартехь Ӏосман-Йуртахь (ДегӀаста) ахархойн доьзаллехь.

1938 шарахь цо чекхйаьккхира Соьлжа-ГӀалин хьехархойн училище. Иза чекхйаьккхинчула тӀехь цо болх бира Ӏосман-Йуьртан школехь. 1941 шарахь иза тӀамтӀе кхайкхира. 1942 шарахь цо чекхйаьккхира Шури-ГӀалин тӀеман гӀашлойн училище.

Пролетарски станицан уллехь тӀом беш хенахь цунна вон чов йинера. Иза вина аьлла цуьнан цӀа кехат дахьийтира. Цунна ЦӀен Седан орден йелира. Амма иза дийна висира. Ша то ма велла иза йуха а фронте вахара.

Къаьстина дика тӀом бира 1-ра гӀашлойн батальонан командир Байбулатовс Мелитополь хьайоккхуш хенахь. 19 октябрь дуьйна 23 октябрь кхаччалц цуьнан батальон гӀалин чуйахара. Батальонас мостагӀа гӀалин йукъара арайеккхира, хӀаллакйира цхьа бӀе сов цӀеран меттиг а, 7 танк а, цхьа эзир гергга немцойн салти а. Бейбулатовс ша хӀаллакйира 2 танк а, 20 сов немцойн салти а. 1943 шеран 26 октябрехь иза велира.

1943 шеран 1 ноябрехь Мелитополь хьайаккхарна а, хьайоккхуш гайтина майраллина а лакхара лейтенантан Ирбайхан Адылханович Байбулатован веллачул тӀехь йелира Советски Союзан Турпал цӀе.

СовгӀаташ
---------

* Дешийн Седа мидал Советски Союзан турпалхочуьн
* Ленинан орден
* ЦӀен Седан орден

Виццавар
--------

Байбулатов дӀавоьллина Мелитополехь вежарийн кошехь Кировн майданехь. Цуьнан цӀе тиллина Ӏосман-Йуьртан школин а, Соьлжа-ГӀалахь а, Махачкалахь а, Мелитополехь а болу урамийн.

2010 шарахь Соьлжа-ГӀалахь йиллина «Силаллийн Аллей» цӀе йолу мемориалан комплекс. Цигахь хӀоттина йу Байбулатован сийдеш барельеф а, мемориалан у а.

№ 5 Мелитополин гимназехь (иза йу Байбулатован цӀе йолу урамехь, цуьнан кашан генахь йоцуш) 2007 шарахь хьайиллира Байбулатован музей.

Кхин хьажа
----------

* Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом
* Советски Союзан Турпалхой (Нохч-ГӀалгӀайн АССР)

Билгалдахарш
------------

1. ↑   Байбулатов, Ирбайхан Адылханович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
2. ↑  Газета «Известия» № 259 от 2 ноября 1943 года с опубликованным Указом о присвоении звания Героя Советского Союза.(ТӀе цакхочу хьажорг) (Хьаьжина 15 октябрехь 2010)
3. ↑  Хьостан тӀехь ма-дарра
4. ↑  «За 2000 километров — на могилу героя»(ТӀе цакхочу хьажорг), статья в газете «Индустриальное Запорожье».

Хьажоргаш
---------

* Байбулатов, Ирбайхан Адылханович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
**Миланан килс** (итал. *Duomo di Milano*) я **ЙоӀ стаг йолу Марьям дуьненчу яларан сийнна зиярт** (итал. *Cattedrale di Santa Maria Nascente*) — Милан шахьаран ширачу юккъехь лаьтташ йолу кафедралан килс ю.  Хьалайоьттина кӀайчу шагатӀулгах, йогучу готикан кепехь. Килс яр доладина 1386-чу шарахь. Белхаш чекхдевлира XIX-чу бӀешеран юххьехь, оцу муьрехь Наполеоно тӀедилларца чекхделира килсан хьалхе (фасад) кечъяр. ТӀаьхьарчу готикан гӀишло ю иза. ХӀара зиярт Европехь уггар даккхийчарах цхьаъ ду. 3400 дина сурт ду килсан чохь.

Carlo Bazzi а, Giuseppe Bertini а, Миланы Дуомо-ны фасаддарын гӀулкан худалкхаьн хъийцар-худалкхаийн тутуш дагӀахъар хьажарашдаг ю фарчдарийн дезалла аьршаӀдо, ву ларинаш дагӀаххар дошен деза. Домо хӀуьгар баьлан хьинц ду, кхочнан морз дагӀахан долуш вела моl ларин маьзуш дезаш хьаъарлу миллетида.

1. 1 2  archINFORM (нем.) — 1994.
2. ↑  *(unspecified title)* (итал.)
**Мецхалан шахьар** йа **Ваьппийн шахьар** — йоккха гӀалгӀайн шахьар, историн йохаллехь кхоллаелла ламанан ГӀалгӀайчохь Армхи эркан кӀоштахь. Мецхалан шахьаран тайпанаш деха мехкан доза ду малхбузехь ЖӀайрахьан шахьарца, малхбалехь – Хамхойн (ГӀалгӀайн шахьарца), къилбехахь Гуьржийчоьнца, къилбаседехьара доза арадолу Тарски тогӀене. XIX бӀешарахь дуьйна гӀалгӀайн юкъараллийн барт хиларе терра, Мецхалан шахьаро йоккха роль ловзийра гӀалгӀайн этнос кхолларехь.

Мецхалан (Ваьппийн) шахьаран тайпанаш
-------------------------------------

Мецхалан (Ваьппийн) шахьаран юкъадоьлху лахара эвланашкара тайпанаш: Аьрзи, Бейни, Гоустке, Духургишт, Кашети, Кошк, Ляжги, Мецхал, Морчи, Эбан, ОльгетӀа, Фалкан, Хамышки.

* Ваьппий (Аьрзи, Гарках, КӀербитӀе, Кошк, Кхойрах, Ляжги, Морчи, Мэлерэ, ОльгетӀа, Хамышки).
* Мецхалой (Бейни, Мецхал, Фалкан).
* ЖӀайрахьой (Армхи, Гоустке, Духургишт, ЖӀайрахь, Кашети, Пхьмат, Фуртоуг, Харп, Эбан, Эзми).

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Волкова Н.Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа. москва 1973.
2. 1 2  Танкиев А. Х. Ингуши. Саратов 1998

Хьажоргаш
---------

| ⛭Историн юкъараллаш - ГӀалгӀайчоьнан шахьараш |
| --- |
| Шахьараш | 
* Мецхалан шахьар
* ЖӀайрахьан шахьар
* Цхьоройн шахьар
* ГӀалгӀайн шахьар
* Чулхойн шахьар
* ТӀаргиман шахьар

 |  |