recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Апеннинийн ахгӀайре** (итал. Penisola italiana — Италин ахгӀайре; иштта *Penisola appenninica*) — Европин баккхийчарахь ахгӀайре, иза бу континентан къилбехьа оцуна йистера хиш ду Лаьттайуккъера хӀорд. АхгӀайренан доккха долу дакъа Италин ду, иштта ю кегий пачхьалкхаш Республика Сан-Марино а, теократин пачхьалкх Ватикан а. АхгӀайренан майда — 149 эзар км². Бохалла 1100 км герга, шоралла 130 тӀера 300 км кхаччалц. Апеннинийн ахгӀайрена къилбаседехьа ю По аре, малхбузехьа бу Тирренийн хӀорд, малхбалехьа бу — Адриатикин хӀорд, къилбехьа бу — Ионийн хӀорд.

Спутниковый снимок полуострова весной
АхгӀайренан цӀе Апеннинийн лаьмнаийн цӀарах схьаяьллачух тера ду, цуна йоккхачу дакъана бохаллехь болу.

Хьажоргаш
---------

* *Апеннинийн ахгӀайре* — хӏара Советан йоккхачу энциклопеди чуьра йаззам бу.
* Апеннинский полуостров(ТӀе цакхочу хьажорг) — Словарь современных географических названий
**Русла́н Нурди́евич Бада́лов** (1955 шеран 23 сентябрь, Берлиновка, Красноармейскан кӀошт, Кокчетаван область, Кхазакхстан) — нохчийн паргӀата кепар латархо, масийттуза ССРС Кубок йаьккхинарг, ССРСн чемпион (1982 шо), Канадин Кубок йаьккхинарг (1982 шо), дуьненан чемпионатан совгӀатхо (1975 шо), ССРС спортан халкъашан йукъара классан говзанча.

Руслан Бадалов вина 1955 шеран 23 сентябрехь Кхазакхстанан Красноармейскан кӀоштан Берлиновка юртахь. Цо чекхйаьккхира Нохчийн пачхьалкхан университетан физкультуран факультет а, Ростовн халкъан бахаман институт а.

Спорт
-----

Руслан Бадалов 15 шо кхаьчча волавелира лата Ӏама. Цуьнан тренер вара Дэги Багаев. Иза леташ вара 74 кг кхаччалц беза болу латархойн йукъахь. 1973 Киевехь ССРСн Кубок йаьккхира. Цул тӀаьхьа цо кхиамца дакъа лецира дукха йерригсоюзан а, халкъашна йукъара а турнирашкахь.

* ССРС Кубок йаьккхинарг — 1973, 1974, 1976, 1977 шераш;
* Канадин Кубок йаьккхинарг — 1982 шо;
* Юниорашна йукъахь ССРС чемпион — 1974 шо;
* Дуьненан чемпионатан совгӀатхо — 1975 шо;
* ССРС Герзан Ницкъан а, ВМФ а чемпион — 1975—1978 шераш;
* Тбилисин халкъашна йуккъера турниран толамхо — 1975, 1977, 1982 шераш;
* Александр Медведь цӀарах йолу халкъашна йуккъера турниран совгӀатхо а, толамхо а — 1980, 1981 шераш;
* Тегеранехь а (1980 шо), Чехословакехь а (1982 шо), Монголехь а (1983 шо) хилла йолу турнирийн толамхо;
* РСФСР халкъийн Спартакиадан толамхо — 1975 а, 1979 а шераш;
* ССРС халкъийн Спартакиадан совгӀатхо — 1983 шо;
* РСФСР чемпион — 1980 шо;
* ВЦСПС чемпион — 1980 а, 1981 а шераш;
* ССРС чемпион — 1982 шо.

Болх а, йукъараллин гӀуллакх а
------------------------------

Спорт йитинчул тӀехь Руслан Бадаловс тренер болх бира, ЧИАССР профсоюзийн ВДФСО когаметтаниг а, председатель а, республикин спорткомитетан председатель а.

1999 шарахь тӀом болабелча иза шен доьзалца ГӀалгӀайн Республике дӀавахара. Цо кхоьллира Нохчийн халкъан кӀелхьардаккхаран комитет а, цуьна куьйгалхо а хӀоттира.

Доьзалла
--------

Руслан Бадалован кхоъ жима ваша лата Ӏемира. Цера а оцу гӀулкхехь дика кхиамаш бара.

Русланан ши кӀант а, йоӀ а йу.

Хьажоргаш
---------

* Династия из Гехов
**Шовинизм** (фр. *chauvinisme*) — тӀех патриотизм тӀаккха тӀех национализм хиларна билгало ю иза. Шен мохк боцург кхи хӀумма а ца гуш. Шен къомах бац а бохуш кхечу къомах болу нахана инкарло йан кийча хилари сов, цаьрна тӀаьхь ницкъ бан, тӀаккха Ӏазап латто лууш волу стагах олу шовинист.

Дуьххьарлера французийн импери йолчу хенахь(1804—1814) и дош схьадаьлла «Nicolas Chauvin» цӀарх.
Французийн армин (фр. *La Grande Armée*) салташа дуьйцуш долу дийцаран чуьра, иллешкахь вуьйцуш, турпал хилла иза. Ша валарна са а ца гатдеш, шен мехкан дуьхьа мостагӀна ницкъ беш хилла. Цунна шен яхь дӀацалуш, буьрса тӀемало хилла бохуш, вуьйцу иза оцу дийцаран чохь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Карасаев А. Т. Мациев А. Г. Русско-чеченский словарь. — М.: Русский язык, 1978. — 728 с. — С. 705
Новгородехь йолу Софин килс (1045—1050 шш.)
Сицилехь йолу грекийн килс. Йина в. з. к. 5 бӀешарахь.
Гомелехь долу граждански Ӏадатийн цӀа, архитектор С. Шабуневский
**Архитекту́ра** (лат. *architectura*, желт.-шира. αρχι — *воккха*, *коьрта*, желт.-шира. τέκτων — *гӀишлошъярхо*, *дечиг-пхьар*) — гӀишлойн проекташ хӀоттаяран а, гӀишлош яран а говзалла. Архитектурас билггала кхуллу йолуш йолу техникин таронашца а, хазаллехь кхетарца а йогӀуш йолу нахана балхан а, гӀуллакхан а оьшу низаме гонахе.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Большой энциклопедический словарь

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Architecture*** Викилармехь |

* Архитектура // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
* Архитектура *Open Encyclopedia Project* чохь
Конденсаторан конструкцин бух — юкъахь диэлектрик йолу шиъ ток чекхйолийта гонахйиллинарг
Аьрру агӀор — тӀехулара монтажан йина конденсатораш; аьтту агӀор — чухоаман монтажан йина конденсатораш; лахахь — кхийран конденсатораш; лахахь — электролитан. Танталан конденсаторашна тӀехь (аьрру) сизо гойту «+», алюминийн конденсаторашна тӀехь (аьтту) гойту «-».
SMD-конденсатор платин тӀехь, макросурт
Тайп-тайпана конденсатораш
**Конденса́тор** (лат. *condensare* — «юкъяр») — шиъ полюс йолу дӀахӀоттинарг билгала токан чухоам болуш а, кеззиг токан чекхъялийтар йолуш; заряд ӀаӀош йолу дӀахӀоттинарг. Конденсатор ю партал электронни дакъа. Цхьалха конденсатор хӀотталуш ю шина электродах юкъахь диэлектрик йолуш. Диэлектрикан томмала къезга ю цуьна гонахйиллинарг чунна хьаьжна (хьажа сурте). Практикехь лелош йолу конденсатораш ю диэлектрикан а, электродашна а шортта чкъорнаш долуш. Кхоьчу тайпа конденсатораш хӀотталуш ю деха хьарчийна диэлектрикийн а, электродийн а ленташах.

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Фото*** Викилармехь |

* К. С. Петров. Пассивные компоненты радиоэлектронной аппаратуры (учебное пособие). Глава 2.2: Конденсаторы Архивйина 2010-10-09 — Wayback Machine
* Конденсаторы. Кодовая маркировка.
* Конденсатор 1934 года. СССР, Московский электротехнический завод им. Орджоникидзе
* Список производителей конденсаторов с низким ЭПС(ингалс.)
* Алюминиевые электролитические конденсаторы EPCOS Архивйина 2013-07-19 — Wayback Machine(ингалс.)
**Батыркин** — Нохчийн Республикин Невран кӀоштара дӀатесна нах беха меттиг.

Географи
--------

Лаьттара кӀоштан йукъ йолчу Новр-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьа.

Уггаре гергара нах беха меттиг — Постни кӀотар — 6 км къилба-малхбузехьа яра.

Топонимаш
---------

Батыркин кӀотаран кӀоштахь лаьтта Ӏам Яманкую. Гидрониман цӀе ногӀийн маттара йолчух тера ду: «яман» - гӀуо, «кую» - гӀу. Аьлча а боьха, мала пайден доцу хи долу гӀу (хьост).

Батыркую – Савельевски эвлан къилбаседа-малхбалехьара гIу йолу меттиг Батыркинан кIотар лаьттинчохь. ЦIе, билггала, туьркийн маттах яьлла: бух «Батыр» - ногӀийн долара цIе (Турпал), «кхую» - гIу. «Батыран гIу».

Истори
------

Батыркин кӀотар – Гал-ГӀалан къилбаседа-малхбалехьара меттиг. КӀотар хилла хьалдолчу гӀалагӀазкхийн Жуков Григорийн а, Дериглазов Федотан а. ЦӀе схьаяьлла церан даьхнашца кхуза охьахиинчу ялхочун Батыркан цӀарах. Амма миска белхало хьийзош, жашшан дайша олуш хилла цунах шайна луъург – Ахтырка, Бахтырка, Батырка, цундела, хетарехь, оцу кӀотаран кхо цӀе ю: Батырка, Ахтырка, Бахтырка. Ялхочун Батыркин цкъа а даьхний ца хилла, я шен доьзал ца хилла. Дерриг шен дахарехь ваьцна хьалдолчу гӀалагӀазкхашна, диина гӀийла даар, шарахь цкъа хьоладайша цӀуокан я бассамин коч, хеча луш хилла.

1947 шеран картин тӀаьхь Батыркин билгалаяьккхина жима кӀотар санна. ТӀаьхьа гуттаренна а бахархой болу нах беха меттигах йира уьстагӀийн сурсатан ферма (УСФ; 1985 шеран хьолашкахь). 1980-гӀа шераш чекхдовлуш дуьйна УСФ Батыркин билгалйоккхура карташ тӀаьхь «нах ца беха меттиг санна». 1995 шарахь хьалха кӀотар лаьттинчохь Батыркинан жоьла бен яцара.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Сулейманов А. Топонимия Чечни. Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006, стр.625
2. ↑  Сулейманов А. Топонимия Чечни. Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006, стр.626
3. ↑  Сулейманов А. Топонимия Чечни. Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006, стр.625-627
4. ↑  Карта Дагестанской АССР, масштаб 1:400000. — М.: ГУГК, 1947.
5. ↑  Топографические карты. К-38-8. Свх. Шелковский
6. ↑  Топографические карты. К-38-IV. Наурская
7. ↑  Топографические карты. К-38-Б. Грозный
8. ↑  Карта Чечни (rar) (не ранее 1995). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 18 февралехь. Теллина 2010 шеран 2 январехь. Объём 8 МБ.

| Невран кӀоштан нах беха меттигаш |
| --- |
|  | 
**КӀоштан центр −**  Новр-ГӀала
**Ярташ:** Алпатово | Дальни | Ишоре | Гал-ГӀала | Капустино | Клинковн-кӀотар | Козлов-кӀотар | Корнеевн-кӀотар | Кречетово | Левобережни | Майорски | Макан-ГӀала | Мирни | Салт-ГӀала | Керла Солкушино | Новотерски | Обильни | Постни | Рубежни | Савельевски | Свободни | Селиванкин-кӀотар | Семиколодцев | Суворовски | Ульяновски | Фрунзенски | Чернокозово | Юбилейни
**ДӀатесна нах беха меттигаш:**
Батыркин | Бежанов | Бели Хата | Котланкин | Нырков | Ситников
 |  |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Тучин.

**Георгий Владимирович Тучин** (1914 шеран 24 ноябрь, Евпатория[d], Таврическая губерния[d] — 1945 шеран 5 август) — гӀашсалти, капитан, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вина 1914 шеран 24 ноябрехь Таврически губернин Евпатори гӀалахь. Цо чекхйаьккхира 9 класс. Цо токарь болх бира Соьлжа-Г1алахь «ЦӀен варзб» заводехь. 1936 шеран ноябрехь Тучин ЦӀе Эскаре дӀакхайкхира. 1939 шарахь цо чекхйаьккхира Бакун эскаран гӀашсалтийн училище. 1939—1940 шерахь цо советско-фински тӀамехь дакъалецира.

ТӀом бола ма белла иза фронтехь вара. Цо дакъа лецира Къилбан а, Кавказан а, 2-гӀа Белоруссин а фронташкахь. 1941 шеран 26 июлехь а, 1942 шеран 29 августехь цунна чевнаш йира.

1945 шо долалуш иза вара 1-ра Белоруссин фронтан 33-гӀа армин 62-гӀа гӀашсалтийн корпусан 362-гӀа кхиссархойн дивизин 9-гӀа дӀакъастина ротан куьйгалхо. 1945 шеран 14 январехь Вислан-Одеран тӀелатаран операцехь мостагӀийн чӀагӀдина дуьхьалонан дозан чекхволуш хенахь Тучинан ротас мостагӀаш цара дӀалаьцна меттара а лаьллира, тӀелатаран кхаа дийнихь тӀемашца 65 км некъ а бира, дукха мостагӀийн салтий хӀаллак а бира.

1945 шеран 27 февралехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца лакхара лейтенантан Георгий Тучинан Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

ТӀаьха Тучин хӀоттира 1-ра Белоруссин фронтан 8-гӀа гвардин армин 28-гӀа гвардин кхиссархойн корпусан 88-гӀа гвардин кхиссархойн дивизин 271-гӀа гвардин кхиссархойн полкан кхиссархойн батальонан куьйгалхо а, полкан штабан куьйгалхо а.

1945 шеран 5 августехь гвардин капитан Тучин машен тӀетоьхна велира. Иза Познань гӀалахь дӀавоьллира.

Дагахьлаттавар
--------------

Евпаторехь болу ураман тиллина Тучинан цӀе.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6 7   Тучин, Георгий Владимирович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

* Тучин, Георгий Владимирович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
**Хьуьнар, ницкъ** я **энерги** (ширачу желтойн маттахь ἐνέργεια — дар, ницкъ)- тайп-тайпанчу материн боламан кепийн а,  зӀенийн а йукъара терахьан физикин барам бу. Иштта иза матери цхьана кепара кхечу кепе ерзарна барам бу.

«Энерги» термин лело атта ду, хӀунда аьлча, физикин система къевлина ялахь, цуьнан энерги дӀа ца йолуш лаьтта, и система къевлина мел ю. Энерги Ӏалашъяран ламаст ду иза.

Фундаментале агӀора*,* **энерги** кхаа *(импульс а импульсан йукъ а санна)* аддитиве интегралан боламах *(хенаца буьсуш болу бустамш)* цхьаъ ю. Нётеран теоремо ма-бохху, энерги *хенан цхьанатайпаналлица* йоьзна ю. Цуьнан маьӀна ду болам дӀаяздеш долу ламасташ хенаца доьзна ца хилар.
**БархӀ везачун тӀом** (итал. Guerra degli Otto Santi) — 1375—1378 шерашкара коьртехь папа Григорий XI-гӀа волу Папин пачхьалкхан а, Флоренци коьртехь йолу италин пачхьалкхийн коалицина йукъара тӀом.

Бахьнаш
-------

Хоквуд Джон
1370-гӀа шерашкахь папин курияс йуккъера Итали шайн Ӏаткъаме йало планаш хӀитто буьйлабелира, цунах ларлуш йара дукхаха йолу италин гӀаланаш. Иштта, Флоренцис девнехь дакъалецира, курис шайн бахамех Романи а, Умбри а дӀатохарна, ткъа цара ладаме роль лелайора гӀалин бахаман дахарехь. Шен рогӀехь, Григорий XI реза вацара Флоренцина Миланан урхалчин Бернабо Висконтица тӀамтӀехь гӀо ца дарна. 1375 шарахь, тӀом чекхбала герга бахча, дукхаха болу флоренцихой кхоьрура, папа Тосканин агӀора хьажарна.

Цул сов, папин гӀаланийн бахархошна дукха новкъарлонаш йора Григорием XI-гӀачо Миланан дуьхьала тӀом бан лаьцна болх боцу йалхоша.

ТӀом
----



1. ↑  Holmes, George. 2000. *Europe: Hierarchy and Revolt, 1320—1450*. Blackwell Publishing. ISBN 0631213821. p. 131.
**Бага**, **Бат**, *Баганан хара* (лат. *cavum oris*), муцӀар — анатомехь дийнаташ кхача чуоьцу а, аьзнаш доху а Ӏуьрг (адаман баганан системех лаьцна хьажа Баганан хара йаззаме). Арахьара Ӏуьрган тӀаьхьа Хьеран-чуьйрин трактан тӀехула лаьтта хара, арахьара доза балдаш ду, ткъа чоьхьа къамкъарг а, лакхара букъсурт долчеран мотт а, цергаш а. Оцу харах кхин а олу беснин хар, латинан bucca («бесни»). Бетан арахьара куц тайп-тайпана кепара хуьлу. Адаман гуонаха балдаш хуьлу, олхазарийн зӀок хуьлу. Бето кхача ахьаран процессехь дакъа лаьцна ца Ӏаш, са деӀаран процессехь дакъа лоцу. Бат лелайо оьзгаша, цуо таро йо бетан харанан йерриг ладаме функцеш лелош.

Цхьадолчу дийнатийн тайпаний, царна йукъахь букъасурт дерш, хуьлу йуьззина кхача охьу систему, цхьаьна йуьххьехь бат а, вукха йуьххьехь гоьта а долуш. Кийрахь кхуьучу хенахь бат гучуйалар, дийнаташ хьалха бат йолучарна а, шолгӀа бат йолучарна а декъадаларан хьесап ду.

Организм куьучу хенахь бат гучуйалар
------------------------------------

Хьажа иштта: Хьалха бат йолурш, ШолгӀа бат йолурш
Хьалха бат йолучеран (лакхахь) а, шолгӀа бат йолучеран (лахахь) бат а, гоьта а кхолладалар
Дуьххьарлера дукха клеткийн дийнатийн, бат йа йоьхь ца хила тарлора, кхачанан дакъалгаш худура дегӀан тӀехулара клеткашца, эндоцитоз олучу процессаца. Кхачанан дакъалгаш вакуолаш чуоьхура, царна чохь секреции йинера ферменташа, тӀаккха клеткин чохь йуург охьура. Аьхьна кхача цитоплазмо чуозабора, кхечу клеткашка диффунди йора. Оцу тайпана кхача ахьар хӀинца леладо цхьалхачара, масала, амёбаша а, парамецеша а, кхин а губкаша, уьш йаккхий йолушехь бат йа чуьйраш йоцуш йу, эндоцитозца кхача буу.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Канарский Г.* Рот, ротовая полость // Большая медицинская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1984. — Т. 22. — С. 393.
2. ↑  *Gray, Henry.* 2a. The Mouth // Gray's Anatomy(бил-боцу.). — 1918.
3. ↑  Mouth definition. *Dictionary Reference*(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  The Free Dictionary. Теллина 2013 шеран 18 июлехь.
4. ↑  Buccal definition. *Dictionary Reference*(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  The Free Dictionary. Теллина 2013 шеран 18 июлехь.
5. ↑  *Dorit, R. L.; Walker, W. F.; Barnes, R. D.* Zoology(бил-боцу.). — Saunders College Publishing(ингалс.)нохч. 1991. — С. 241—242. — ISBN 978-0-03-030504-7.

* Медиафайлаш Викилармехь
**ТашаххӀуд** (Ӏаьрб. Ӏаьр. تشهد‎‎ — *тешалла*) я **Ат-Тахьийат** (Ӏаьрб. Ӏаьр. التحيات‎‎‎‎ — *маршалла*) — ламаз, иза доьшу ламаз дечу хенахь, шолгӀа сужд динчул тӀаьхьа а, тӀаьххьарчу ракӀатехь а.

Ламаз
-----

**Ӏаьрбийн текст**: **اَلتَّحِيَاتُ مُبَارَكَاتُ الصَّلَوَاتُ الطَيِّبَات لله، السلام عليك أيها النبي ورحمة لله وبركاته، السلام علينا و على عباد الله الصالحين، أشهد أن لا إله إلا الله، وأشهد أن محمد رسول الله**

**Транскрипци**: Ат-Тахьийату мубаракату салавату тӀаййибату лиллахӀи, Ас-саламу Ӏалайка, аййухӀа набиййу, ва рахьматуллахӀи, ва баракатухӀу, Ас-саламу Ӏалайна, ва Ӏала ӀибадиллахӀи салихьина.

АшхӀаду ан ла илахӀа иллаллахӀ, ва ашхӀаду анна Мухьаммадан расулуллахӀ. АллахӀумма салли Ӏала Мухьаммад, ва Ӏала али Мухьаммад.

**Гоч**: Массо лерам а, массо беркат а, ламаз а, дика гӀуллакх а АллахӀан ду, Салам-маршал хуьлда хьуна, хӀай пайхамар, Делан къинхетам а, беркат а, Салам-маршал хуьлда тхуна а, Дела реза волчу лайшна а. Ас тешалла до, цхьа а дела вац, АллахӀ воцург, ас тешалла до, Мухьаммад — Делан Элча ву. ХӀай АллахӀ-дела, декъалве-хь Мухьаммад а, Мухьаммадан цӀийн-охӀланна нах а.

| ⛭Ламаз |
| --- |
| Дан дезаш долу ламазаш | Пхиъ кепара ламаз (фаджр ·зухӀр ·Ӏаср ·магӀриб · Ӏишаъ) ·джумӀат ·Ӏид ·джаназа |  |
| Суннат ламаз | Духьа ·Истискъаъ ·Истихарат ·Кусуф ·Вудуъ ·Теспахь ·Ратибат ·Таравихь ·ТахӀажжуд ·Тахьиятуль масджид ·Хьажат ·Хусуф ·Витр |
| Ламазан бухан элементаш | РакӀат ·Такбир ·Къираат (латтар) ·Куьг (гӀод юккъе охьатаӀар) ·Къиям (латтар) ·Сужуд (лаьтта охьатаӀар) ·КугӀуд (охьахаар) |
| Бахьанаш ламазехь | ТӀахӀарат (цӀан валар): Гусль (лийчар) ·Вудуъ (ламаз эцар) ·Ӏоврат ·Къиблат ·Ламазан хан ·Азан ·Икъамат ·Ният |
| Исламехь ламаз | Аль-Фатихьат ·ВаджахӀту ·Кунут ·ТашаххӀуд ·Салават ·Таслим |
| Зикр, ламаз тӀехьа доьшург | Аятуль-Курси ·Тасбихь ·АльхьамдулиллахӀ ·Такбир |
| Category Категори ·  Commons ·Имам ·Муэдзин ·Хутба ·Коврик ·Сутра
 |
**Уско́в Алексе́й Алексе́евич** (1902—1984) — «РостовкӀора» комбинатан коьрта инженер, Ростовн область.

Биографи
--------

Вина 1902 шарахь Донан Эскаран областера Усть-Медведицки гӀалахь (хӀинца Серафимовичехь, Волгоградан область) ахархойн доьзалехь. 1913 шарахь чекхйаьккхира килсан доьшийла, дехьавелира реалан доьшийле, цул тӀаьхьа — шолгӀачу тӀегӀанан ишколе. 1919—1921 шерашкахь — ЦӀен Эскарехь. Гражданийн тӀеман декъахо. Мукъаваьллачул тӀаьхьа, дийшира исс классан ишколехь, 1928 шарахь чекхйаьккхира Новочеркасскера Донан политехникин институт. Оцу хенахь дуьйна къахьоьгуш ву кӀоранан промышленностехь, цигахь чекхбаьккхира белхалочунна тӀера ССРС кӀоранан промышленностан министран гӀовсе кхаччалц. 1932 шарахь велира ЕКП(б)/ССКП. 1937 шарахь хӀоттийра Артеман цӀарах шахтин коьрта инженер, ткъа цул тӀаьхьа — Донбассехь уггаре йаккхийчех ОППУ цӀарах шахтин коьрта инженер. 1942 шеран январехь дуьйна — «Несветайантрацит» трестан коьрта инженер. Новошахтинскан немцойн-фашистийн эскарийн оккупацин муьрехь, кхелхира Кемеровн областера Ленинск-Кузнецки гӀала, цигахь болх бира Кировн цӀарах шахтин коьрта инженер. 1944 шарахь йуха а хӀоттийра «Несветайантрацит» трестан коьрта инженер. Цуьнан куьйгаллица № 7, № 5 йолу а, Кировн цӀарах а, Малхбузен-Капиталан, ОППУ цӀарах а шахташ тойира хенал хьалха, трест кхечира тӀемал хьалха боккхучу кӀорне. 1947 шеран ноябрера 1955 шо кхаччалц — «РостовкӀора» комбинатан коьрта инженер.

1948 шеран 28 августера ССРС Лакхара Кхеташонан Президиуман омарца кӀора баккхар совбаккхаран а, кӀоран шахташ тойаран а йаран гӀуллакхехь тӀех баккхийра кхиамашна, сурсаташ дахар ладаме айаран белхан керла хьесапаш белхан йукъадалорна, Усков Алексей Алексеевична йелла Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо цӀе, Ленинан орденца а, «Марс а, жӀов а дешин седанца а цхьаьна совгӀат деш.

1955—1972 шерашкахь — Ламанан йукъараллин Ӏилманан-техникин (ЛЙӀТ) председатель. 1972 шарахь дуьйна — пенсехь ву. Ваьхна Москохахь. Велла 1984 шеран 18 ноябрехь. ДӀавоьллина Кунцевон кешнашкахь Москохахь.

СовгӀаташ
---------

* Социалистийн Къинхьегаман турпалхо (28.08.1948)
* кхоъ Ленинан орден (01.01.1948; 28.08.1948; 29.08.1953)
* Октябран революцин орден (03.10.1972)
* Къинхьегаман ЦӀен Байракхан орден (04.09.1948)
* мидалш, царна йукъахь «ТӀеман гӀуллакхаш дарна» (28.10.1967)
* «ССКП 50 шо даккхарна» билгало
* Кхаа тӀегӀанан «Шахтёрийн сийлалла» билгало

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Награжден «За активное участие в Великой Октябрьской социалистической революции, гражданской войне и в борьбе за установление Советской власти в 1917—1922 гг. в связи с пятидесятилетием Великого Октября» Указом Президиума Верховного Совета СССР от 28 октября 1967 года

Хьажоргаш
---------

* Шахтинцы — Герои Социалистического Труда(ТӀе цакхочу хьажорг)
* Усков Алексей Алексеевич
Википедехь бу Бела цӀе йолу нахах лаьцна йаззамаш.**Бе́ла IV** (маж. IV. Béla; 1206 шеран 29 ноябрь— 1270 шеран 3 май) — Мажаройчоьнан паччахь (1235—1270), Штирин герцог (1254—1258). Схьавалар ду АрпадгӀеран некъех, Андраш II ЖӀархочун кӀант, Бела III кӀентакӀант. Мажаройчоьнан паччахьаллин исторехь, уггаре гӀарабевллачехь цхьа паччахь, цуо ша гайтина, шен денден Бела III масалийца пачхьалкхан Ӏедал чӀагӀдарца а, 1241 шарахь монголаш тӀелетначул тӀаьхьа мохк меттахӀоттабарца. Иза бахьнехь мажарша цунах олу «Мажаройчоь шолгӀа кхоьллинарг».

Статуя Белы IV на Площади Героев, Будапешт, Венгрия
**Тихановская Светлана Георгиевна** (йоӀ йолуш Пилипчук хилла Тихано́вская; бел. *Святлана Георгіеўна Ціханоўская (Піліпчук)-* белоруссийн политик йу.

Йина 1982-чу шеран 11-чу сентябрехь,  Белоруссийн Советийн Социалистийн Республикехь Брестан областехь Лунинецки кӀоштан Микашевичи посёлкехь.

Светлана Тихановская- белоруссийн политикин гӀуллакхо йу. 2020-чу шеран Беларусь Республикин президентан харжамашкахь кандидат хилла иза. Официалан статистико бахарехь, Тихоновская Светланехьа кхаьжнаш тесна 7 гергга процент харжамашкахь дакъалаьцначара. 2-гӀа меттиг бара цуьнан.

Харжамашан жамӀ кхайкхинчул тӀаьхьа Белорусехь протестан акцеш йолайелира. Лукашенкон дуьхьалхилар дӀахьедира Тихановскаяс, цунах «узурпатор» элира. Керла харжамаш бар кхайкхира цо. Амма масийтта де даьлча, Белорусер дӀайахара Тихановская. ХӀинца иза Литвахь Ӏаш йу. Цо  ша *«къаьмнийн хьалхайаьлларг»* йу боха.

Европин пачхьалкхашка йахна иза. Польшехь а, Германехь а иза пачхьалкхан куьйгалхо санна тӀелаьцна. 2020-чу шеран 20-чу сентябрехь Литван Сеймас Тихановская Светлана низамца хаьржина Белорусин Президент хилар къобалдина.

Билгалдахарш
------------

1. ↑
**Электронан пошта** *(ингалсан маттахь еӀectronic mail я доцца email / e-mail)*- компьютеран гӀирсаш (царна юкъахь- Интернет) лелош болу наха вовшашна юккъехь хаамаш дӀабахьийтаран а, схьаэцаран а технологи ю.

Электронан пошта дозатоьхна барамехь юкъаяьккхина XX-чу бӀешеран 60-чу шерашкахь. Амма цу хенахь цуьнан цхьацца проблемаш яра: хаам кхечунга дӀабахьийта шинни цхьатерра компьютер хила езара, ткъа цхьайолу дуьххьарлерачу электронан поштан системашкахь хааман автор а, хаам схьаэцархо а маша чохь хила везара.

Раймонд Самуэль Томлинсон *(инг. Raymond Samuel Tomlinson)* цӀарца доьзна ду электронан пошта кхоллар. 1971-чу шарахь цо кечйира ARPANET чухула тайп-тайпана хосташ йолу пайдаэцархойн юккъехь пошта дӀаяхьийта хьалхара система. Ӏалашонан сервер (инг. destination server) йолу пайдаэцархочунца зӀене вала **@** хьаьрк лелайора. 1970-чу шерийн юккъехь электронан пошта санна къобалйира и форма.

Электронан пошта компьютеран машанашкахь *(хьалхарчу рогӀехь Интернетехь)* болх беш ю. Таханлерачу дийнахь электронан пошта store-and-forward олучу моделан гӀоьнца болх беш ю.

Электронан поштан дӀахӀоттам а, белхан принципаш а кехатан поштех тера ю. Масала кхузахь а, цигахь а цхьатерра терминаш лелайо: пошта а, кехат а, конверт а, чудиллар а, яьшка а, дӀакхачор а, и кх.дI. а.

Иштта тера ю цу шинна башхаллонаш- лелаярна атта хилар, информаци дӀаялар а, кхачаме тешамалла а, хаам дӀабаларна гаранти ца хилар а.

Кхузаманахь муьлхха а керлачу пайдаэцархочун шен маьхза электронан поштан яьшка йола ян аьтто бу. И хилийта цхьана интернет-портал чохь регистраци йича тоьа.

Иштта электронан поштан сакхташ ду: спам (массийн кхайкхоран а, вирусан а дӀасадахьийтарш) а; хаамаш д1абаларна хьедалар а, цхьан хааман барамна доза тохар а.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Бисултанов.

**Бисулта́нов, Апти́ Диба́евич** (1959 шеран 1 сентябрь, ГӀой-Чу, Хьалха-Мартанан кӀошт, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн поэт, филолог, доцент, хилла волу социальни блокан вице-премьер.

Биографи
--------

Апти Бисултанов вина 1959 шарахь Нохчийн Республикин Хьалха-Мартанан кӀоштан ГӀой-Чу юртехь. 1983 шарахь цо чекхйаьккхира Нохчийн пачхьалкхан университетан филологин факультет. Иза чекхйаьккхинчул тӀехь оцу университетехь цхьана шарахь цо хьехархо болх бира. Цу хенахь цо болийра шен литературин болх. 1982 шо дуьйна 1984 шо кхаччалц цо болх бира «СтелаӀад» цӀе йолу берийн журналехь. 1986 шарахь цо арахийцира шен хьалхара байтин книга «Нох — ЦӀе — Чьо». 1988 шарахь Бисултанов хилира Нохчийн книгийн издательстван редактор.

Нохчий цӀерабахарна цо йазйина поэман «Хайбахехь йазйинарг» («Ткъесан ӀиндагӀ» гуламе йукъайодуш йара иза) 1992 шарахь цунна делира Нохчийн Республикин Нохчичоьн Халкъан совгӀат.

1999 шарахь иза хӀоттира Ичкерин Ӏедалехь социальни Ӏалашон министр.

Апти Бисултанов 2002 шо дуьйна Ӏаш ву Берлинехь. Цо дакъа лецира Халкъашна йуккъера литературин фестивалехь. Иза вара культурин фондан стипендиат. 2003 шарахь Роттердамехь цунна делира «Poets of all Nations» фондан совгӀат. 2005 шарахь цо болх бира Макс Планкан институтехь Лейпцигехь. 2006 шарахь цунна йелира сийлахь цӀе «Рейнсберг гӀалин йаздархо».

Цуьна дукха байташ эшар тӀе йахна, кхоьчу меттанашка а йахна: оьрсийн, немцойн, туркойн, финийн. Апти Бисултанов ву халкъашна йуккъера ПЕН-клубан декъашхо а, оьрсийн а, финнийн а ПЕН-клубан декъашхо. ХӀинца иза ву «Heinrich-Böll-Haus in Langenbroich» стипендиат.

Библиографи
-----------

* гулам «Нох — ЦӀе — Чьо» — Соьлжа-ГӀала,1986 шо;
* гулам «Цхьа илли» — Соьлжа-ГӀала, 1988 шо;
* гулам «Ткъесан ӀиндагӀ» — Соьлжа-ГӀала, 1991 шо;
* гулам «Ткъесан ӀиндагӀ» (нохчийн а, немцойн а маттахь) — Вена, 2004 шо.

Хьажоргаш
---------

* Знакомьтесь, член Фонда «АРЕНЦА» Апти Бисултанов Архивйина 2011-08-12 — Wayback Machine
* Копелев-форум Архивйина 2011-08-07 — Wayback Machine

|  |
| --- |
| 
П:  **Литература** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
**Бакъ волчу Ӏийсан килс** маьхза килс ю, дӀахӀоьттина Пекинехь (Цийчоь) 1917-чу шарахь. Тахана шовзткъe пхиъ махкахь бу Ӏаш 1.5 миллион цуьнан декъашхой. И килс ю протестанти кериста динан йукъайогӀуш, ткъа яьржина иза Америкехь 20-гӀа бӀешарахь. Яра и килс Китайхь 1949-чу шарахь коммунисташ Ӏедале бахккалц, маьршачу кхаъ килсанех цхьаъ. Цуьнан Ӏалашо ю къаьмнашна йукъахь кериста дин даржадар а, Ӏийса Пайхамаран шозлагӀа вали хилар даржадар а. Пасхан Рождество ца даздо цара. 1967-чу шарахь бакъ волчу Ӏийсан килсан Интернациональни Гулам дӀахӀоьттина Лос-Анджелесехь, АЦШ.
Килсан 10 коьрта бакъонаш:

* Са
* ЖӀара дер
* Holy Communion
* Шот
* Feet washing
* Ӏийса Пайхамар
* Библи
* Кхалхар/валар
* Килс
* Къематан де

* Бакъ волчу Ӏийсан килс МалайзехьБакъ волчу Ӏийсан килс Малайзехь
* Бакъ волчу Ӏийсан килс ФучжоуБакъ волчу Ӏийсан килс Фучжоу

Билгалдахарш
------------
**Яма́йка** — Вест-Индера Карибийн хӀорд чура гӀайренан пачхьалкх. Мехко дӀалоцу **Ямайка гӀайре**, ткъа иза Даккхий Антилийн гӀайренийн тобана йукъара ду. Ямайкан къилбаседехьа лаьтта Куба (150 км), малхбалехьа Ямайка хидоькъе чухула — Гаити (160 км). Континентан уггаре гергара меттиг — Грасиас-а-Дьос мара (Никарагуа) — 630 км къилба-малхбузехьа бу.

Ямайка — майданца кхоалгӀа гӀайре ю Даккхий Антилийн гӀайренашна юкъахь (хьалхара шиъ — Куба а, Гаити а). ГӀайренан барам бу 225 км гергга малхбузера малхбалехьа, 35 - 82 км къилбаседера къилбехьа. Ерриг майда — 10 991 км², бердан асан йохалла — 1022 км.

Геологи а, пайден маьӀданаш а
-----------------------------

Ямайка гӀайре лаьтта Карибийн литосферан экъан тӀиера Никарагуан айадаларш тӀехь. Цунна а, Куба гӀайренна а юккъехула чекхйолу Кайман апари, цу чохь ю Карибийн хӀордан уггаре кӀорга меттиг. Ямайкин тӀиера Гаити гӀайрен агӀорхьа йоьду Энрикильо-Плантэйн-Гарден цӀе йолу латта кагделла меттиг, цуьнан йохаллех Карибийн экъан тӀиера Гонав микроэкъанга долу. И область сейсможигара ю, цундела гӀайрен тӀехь наггахь мохкбегабо. Уггаре бохаме хилла 1692 шеран мохкбегор (Порт-Ройял а йохош), 1907 шеран мохкбегор.

Ямайкин коьрта пайден маьӀданаш ю бокситаш, церан резервашца мехко хьалхара меттигаш йоху дуьнен тӀехь.

Рельеф а, бердан аса а
----------------------

Ямайкин мехкан доккхаха долу дакъа (2/3 гергга) гӀамара тӀулгах лаьтта акъари ю, локхалла 500—1000 м, цхьаццанхьа кхин а лекха а йолуш. ГӀайренан малхбален агӀора лаьтта Блу-Маунтинс лаьмнаш, цигахь ю мехкан уггаре лекха меттиг — Блу-Маунтин-Бохь (локхалла 2256 м). Къилба-малхбузехь лаьтта Малверн лам (710 м), ткъа малхбуза декъехь — Долфин-Хед лам (545 м). ГӀайренан малхбуза декъехь яьржина рельефан карстан кепаш, уьш ю Джон-Кроу, Драй-Харбор лаьмнашкахь а, карстан Кокпит-Кантри аган чохь а, майда 1300 км² гергга йолуш. Ага лаьтта масех лоха готта атагӀеш декъначу гунех. Оцу кӀоштан амалехь ду карстан оьрнаш а, лаьттан бухахула лела хиш а.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Jamaica Архивйина 2018-12-24 — Wayback Machine — CIA — The World Factbook
2. ↑  Ямайка // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
3. ↑  Peaklist.org - Central America and Caribbean ultras
4. ↑  Geonames.org (cc-by); post uppdaterad 2011-04-18; databasdump nerladdad 2016-09-13
5. ↑  Jamaica — Britannica Online Encyclopedia
Кеп:Религиозный деятель
**Шейх Джайраханов Юсуп Хаджи Джайраханович**
1917-1984. 
Председатель духовного управления мусульман Чечено-Ингушетии по 1984 год.
Общественный религиозный деятель, богослов, ученный арабист и востоковед.
Заслуженный учитель СССР.
Работал директором средней школы 57 города Грозного в советский период.
Был награжден медалью герой труда.
Участник международной конференции "Религиозные деятели в защиту мира от ядерной войны"
Имам Ачхой-Мартаноского района в период до 1984 года. Один из основателей центральной мечети в районном центре Ачхой-Мартан.
Дехар «Инфантицид» хьажийна йу кхузе; дийнаташна йукъара хиламах лаьцна см. Инфантицид (биологи).
Айнзацтобанан декъашхо Украинера Ивангородан гергахь тоьпаш тухуш ву жуьгтийн зудчунна а, беранна а, 1942 шо. Ивангородера Айнзацтобанан суьртийн кийсиг 

| Диер |
| --- |
| Диер |
| 
* Мехах диер
* Массашкахь дайар
* Бердиер
* Геронтоцид
* Давиер
* Фратрицид
* Само йоцуш хиларна диер
* Геноцид
* Линчан кхел
* Сий дайар
* Ӏадатан диер
* Паччахьвиер

 |
|  Стагвийнарг |
| 
* Мехах нах бойург
* Серица нах бойург
* Ассасин

 |
| Криминалаца диер |
| Криминаланза диер |
| 
* Диеран кхел
* Эвтанази
* Ша диер

 |

**Бердиер** (инфантицид) — хаа а хууш беран садаккхар. Бердиерна йукъадогӀу динчул тӀаьхьа нанас бер диер (неонатицид). Россехь РФ Зуламан кодексан 106 йаззамца бердеш йа динчул тӀаьхьа керла дина бердиерна зударшна таӀзар до 2-4 шо набахтица, йа нуьцкъала белхаш бойту 5 шарахь, маьрша а ца йуьту оццу хенахь.

Ширачу оьздангаллашкахь берашдайаран практика
---------------------------------------------

Хьажа иштта: Бераш гӀурбанна дайар
Берашдайар шуьйра леладора дукхаха йолчу ширачу оьздангаллашкахь берашдар нисдаран гӀирс санна. Систематикин инфантицидан уггаре хьалхара масалаш ду тӀулган бӀешерера. Америкин антрополога Бёрдселл Джозефа маххадорца, дерриг динчу берех бердиеран процент неолитан муьрехь хилла 15 % тӀера 50 % кхаччалц. Оццу хенахь дуьххьара хоржий дойуш хилла зудабераш: талламхоша маххадорца, палеолитан муьрехь дойура 50 % гергга керла дина зудабераш. Дукха хьолехь бераш дуьтура адамаш доцучу меттигехь, уьш лара мацалла гӀеллой а, гипотермех а.

ГӀабевлла берашдойурш
---------------------

* Мэрибет Тиннинг
* Мэри Ноу
* Ванета Хойт
* Джени Лу Гиббс
* Кхуа Хё

Массийн оьздангаллашкахь
------------------------

* Кегий берашна йеттар (библин истори)
* Кегий берашна йеттар (бахьна)
* Еврипидан пьеса «Медея».
* Д/ф. «ЧӀогӀа кхераме!» циклера «Нах бойу наной» (2005).

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Детоубийство Архивйина 2019-09-17 — Wayback Machine // Социологический словарь  
Детоубийство Архивйина 2015-07-11 — Wayback Machine // Медицинская энциклопедия  
Детоубийство Архивйина 2017-10-16 — Wayback Machine // Демографический энциклопедический словарь  
Детоубийство Архивйина 2015-07-11 — Wayback Machine // Юридический словарь  
Детоубийство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
2. 1 2  Детоубийство Архивйина 2015-07-11 — Wayback Machine // Толковый словарь психиатрических терминов
3. ↑  Birdsell, Joseph, B. (1986). «Some predictions for the Pleistocene based on equilibrium systems among recent hunter gatherers». In Lee, Richard & Irven DeVore. Man the Hunter. Aldine Publishing Co. p. 239.
4. ↑  Hoffer, Peter; N.E.H. Hull (1981). *Murdering Mothers: Infanticide in England and America, 1558—1803*. NY: New York University Press. p. 3.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Берланга.

**Томас де Берланга** (испан. *Tomás de Berlanga*; 1487 — 8 августехь 1551) — Испанин мозгӀар а, некъахо а. Панаман веалгӀа епископ. ГӀараваьлла Галапагосан гӀайренаш еллар бахьнехь.

Биографи
--------

Вина Испанехь Сори провинцера Берланга-де-Дуэро гӀалахь. 1508 шарахь доминиканхойн мозгӀарийн орден йукъавахана. Эспаньола (хӀинцалера Гаити гӀайре) гӀайренан приор даржехь лаьттина, Берланга бахьнехь 1528 шарахь Испанин ша-шах йолу провинци хилира. 1530 шарахь Панаман епископ хӀоттийра.

1535 шарахь Берланга хӀордан новкъа Панамера Перу вахара, цигахь бухарчу католикашна коьрте хӀоттавезаш вара иза. Новкъан бархӀалгӀачу дийнахь цуьнан кема штиль йукъа нисделира, ткъа экваторан хилеларо дӀаваьхьира иза малхбузе америкин бердан генна. 10 мартехь кеман экипажан гира архипелаган цхьа гӀайре, тӀехьа Галапагос цӀетиллира. Кестта карийра архипелаган кхин масех гӀайре. Испанин паччахье V-гӀа Карле Берланга йаздинчу кехатехь хаийтира шен географин дӀаделларех лаьцна, ткъа иштта йаздира Галапагос гӀайренийн тамашийна дийнатех лаьцна: доккха адам тӀехиъчи ловш йолу яккхийра пийлан уьнтӀапхьидех а, игуанех а, цуо дийцарехь, «шайтӀанах тера а йолуш».

1537 шарахь Томас де Берланга цӀавирзира Испани, шеца йалийра 3 метр гергга йеха кайман. ХӀинца оцу каймана зӀоьмалг ган таро йу Берланга-де-Дуэро гӀалин кафедралан килсанехь. Велла Томас де Берланга 1537 шеран 8 августехь ша винчу гӀалахь.

Хьасташ
-------

* Биография в католической энциклопедии.

  



|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Britannica (онлайн)

 |
| 

| Библиографин каталогашкахь |
| --- |
| 
* BNE: XX1354057
* BNF: 16704236q
* GND: 1194438954
* ISNI: 0000 0000 7696 8385
* LCCN: n97076789
* VIAF: 41128663
* WorldCat VIAF: 41128663

 |

 |

1. ↑
**Флоресийн адам** (лат. *Homo floresiensis*) — адамийн гипотетийн маьӀданан (ископаеми) кегий васташ ю. Флоресийн адаман жима дегӀ долу дера цунах иштта «хоббит» а олу. *Homo floresiensis* дакъа карийна 2003 шарахь Индонезехь (Флорес остров, Лианг-Буа хьех), цигахь карийна 13—95 эзар шерашкахь дийна йисина цхьайолу даьӀахкаш.

ДӀаделлар а, цӀе а
------------------

Лианг-Буа олу хьех
Флоресийн адаман дакъа карийна хилла дуьххьара 2003 шарахь, Индонезехь. Майк Морвуд австралиеца а, Панджит Суджоно индонезиеца а куьйгалла деш экспедици Лианг-Буа хьех чохь болх беш яра, 2001 шарахь малхбузехьарчу гӀайренаца.

Билгалдахарш
------------

Хьажоргаш
---------
Бриаран луьлла Savinelli, панелан бильярд, кеп 502—506Крин Том, луьлла узуш.
**Луьлла** — леррина кечдина, хедийна тонка узу гӀирс.

Луьлла озар — уггаре хьалхачех цхьа хьесап ду тонка лелорехь. Луьлла шуьйра яьржина яра XX бӀешераш юккъе кхаччалц, тӀаккха чӀогӀа дӀатеттира папиросаша а, цигаьркаша. Шен кепе хьаьжжина луьллан шен цӀе а хуьлу. Масала, brandy, poker, liverpool, кхин дӀа а. Къамелехь славянаш луьллех олу **люлька** йа **лула**.

Луьллан малхбален модификаци — кальян, амма цуьнан чӀогӀа чолхе система ю, тонка узуш лелийна ца Ӏаш, стоьмийн-тонкан иэдарш а узу.

Истори
------

Луьлла еш лело гӀирс
--------------------

Дика луьлла, дукха хьолахь, бриаран я, цулла а кӀезиг, сепиолитах йинарш хуьлу.

### Дечиг

Бриаран луьлла
Уггаре дикачех гӀирс — бриар ю, лелайо XIX бӀешарахь дуьйна. Цунах йинчух верескан йа бриаран луьлла олу. Бриаран дика хьал — цӀеран дуьхьала дика латтар. Наггахь — йораха йолун дела, йа бриар ца тоарна — лелайо хьорматан йа попан дечиг. Кхин дечиг кхин а гӀуо хуьлу, баганийн диттийн дечиг маггане а ца мега. Луьллан бриар хуьлу тайп-тайпана дикалла йолуш, цуьнга хьаьжжина мах а хуьлу. Иза къастайо схьаяларан мехке, хьесийн структуре, сакхтийн тайпане (есаллаш а, йукъа ихина гӀамаран буьртигаш а) а бараме а хьожжий. Луьлла йина бриаре хьаьжжина луьллан чам а, кеп а хуьлу. ГӀирс дика кечбар — башха говзалла ю, иза лерина гулъян,хадо, хин чохь кхехко, якъо, латто еза.

### ХӀордан сепиолит

Сепиалитан луьлла
Дика гӀирс — сепиолит (meerschaum) — кӀайн хира минерал, уьш алсама дохку Туркойчохь. Леладо XIX бӀешарахь дуьйна. Ишттачех сепиолитан луьлла олу. Сепиолитан луьлла кечйо агаршца. Ширачу луьллийн сепиолитах кедалг бен ца бора, ткъа муштакх дукха хьолахь дечиг хуьлура. Езачу луьллан муштакх янтарах хуьлура. ХӀинцалера сепиолитан луьллаш шен кепаца а, конструкцица а бриарачунна герга ю. Йораха луьллаш дукха хьолахь йо пресца охьатаӀийна цуьргех, иза юста а мегар дац дийна сепиолитан кийсигах йинчуьнца. КӀура баьккхича кӀайн сепиолит боьмаша бос оьцу.

Хьажоргаш
---------

* Форум курильщиков трубки
* FAQ форума курильщиков трубки
* Табачная энциклопедия Архивйина 2009-04-01 — Wayback Machine
* Знаменитые курильщики трубки
Википедехь йаззамаш бу кхечу нахах, иштта фамилешца Кузнецова, Кузнецова, Наталия, Лобанова, Тимошинина.

**Лоба́нова Ната́лья Влади́мировна (йинчу хенахь *Кузнецова*; шолгӀа марехь *Тимошинина*)** (1947 шеран 30 май, Москох — 1998 шарахь, Москох) — советийн хин чукхийсалург, Олимпийн ловзарийн детин совгӀатхо. Халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча.

Карьера
-------

1966 шеран Европин чемпионат
Натальян да — ССРС Спортан хьакъ долу говзанча, ССРС хьакъ долу тренер (хин поло) В. А. Кузнецов. Ваша — В. В. Кузнецов, ССРС Спортан хьакъ долу говзанча (хин поло), 1964 шеран Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхо.

Тимошинин Александрехь марехь йолуш лелийра цуьнан фамили *Тимошинина*.

Кхиийна ССРС хакъ долу тренеро Петрухина Татьяна Максимовнас. 1964 шарахь Токиора Олимпиадехь Лобановас, чардакх тӀиера хин чукхийсалуш, йаьккхира 7-гӀа меттиг. Цул тӀаьхьарчу Ловзаршкахь цуо даьккхира дети, ийшира Чехословакин спортхочул Дучкова Миленел. 
1972 шарахь Лобанова Наталья хилира 14-гӀа залкан тӀиера чукхийсалуш а, 13-гӀа чардакх тӀиера чукхийсалуш.

1969 а, 1972 а шерашкара ССРС чемпион.

Чемпион (1966) а, борзанан совгӀатхо а (1962) Европин чемпионат.

Тренеран карьера
----------------

Российн хакъ долу тренер. Кхиийна дуккха а спортан говзанчаш, совгӀатхой, ССРС а, Россий чемпионатийн толамхо. Цуо кхиийначех цхьаъ йу  Хохлова (Тимошинина) Светлана, тӀаьхьа цуьнан нус, кӀентан Тимошинин Владимиран зуда. Цунах хилира хьакъдолу спортан говзанча, кхузза Европин чемпион, Дуьненан Чемпионатийн масийттаза совгӀахо, кхаа Олимпиадийн совгӀатхо.

Москохахь хӀора шарахь дӀахьо российн хакъдолу тренеран Наталья Тимошининан цӀарах.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Dictionary of Women Worldwide (инг.): 25,000 Women Through the Ages / A. Commire, D. Klezmer — Detroit: Gale, Yorkin Publications, 2006. — 2572 p. — ISBN 978-0-7876-7585-1
2. ↑  Самые известные спортивные династии нашей страны
3. ↑  Мехико - 1968 (оьр.).  Газета.Ru. Теллина 2014 шеран 10 майхь.
4. ↑  Карточка турнира(ТӀе цакхочу хьажорг)

Хьажоргаш
---------

* Наталья Владимировна Лобанова — олимпийн статистика сайт тӀехь *Sports-Reference.com*(ингалс.)
* О выдающейся спортсменке и тренере — Наталье Владимировне Тимошининой
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Сергеев.

**Иван Фёдорович Сергеев** (1916 шеран 14 февраль, Берёзовка, Семилукин кӀошт — 1993, Соьлжа-ГӀала) — артиллерист, лахара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Сергеев винера 1916 шеран 14 февралехь Берёзовка йуьртахь (хӀинца Воронежан областан Семилукски кӀошт) ахархон доьзаллехь. Цо ворхӀ шаран школа чекхйаьккхира, Бакун эчиг некъахь болх бира. 1937—1939 шерашкахь ЦӀен Эскарехь вара. 1941 шеран декабрь дуьйна Сергеев фронтехь вара. 1943 шо дуьйна КПСС декъашхо.

Сергеев вара 2-гӀа Украинин фронтан 52-гӀа армин 31-гӀа кхиссархойн дивизин 32-гӀа артиллерин полкан йоккха тоьпан наводчик а, куьйгалхо а. 1944 шеран 1 апрелехь Пырлица йуьртан уллехь (Молдавин Бельски областин Корнештински кӀошт) хилла тӀамехь сержант Сергеев вара мостагӀийн герз даьтта меттанаш а, салтий а хӀаллакбеш. Иштта цо хӀаллакбира 70 гергга мостагийн салтий а, эпсарш а. 1944 шеран 13 сентябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Сергеевн Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

1945 шарахь Сергеевс чекхйаьккхира лахара лейтенантан курсаш. 1946 шарахь иза тӀаьхьаллоне велира. Цул тӀаьхьа иза вара Дагестанан АССРн ГӀизларан горкоман куьйгалхо, тӀаккха — Соьлжа-ГӀалин эчиг некъан станцин парткоман секретарь.

1946 шо дуьйна Соьлжа-ГӀалахь Ӏаш вара. 1992 шарахь и Ӏаш волчу Дудаевн тӀемлой схьааьхьа болабелира. Уьш бара Сергеевн тӀеман совгӀташ схьайаккха гӀерташ. 1993 шеран январехь йуха а бехкина тӀемлойш Сергеевн йиттира. Цул тӀаьхьа цунна хилла чевнаш бахьнехь иза велира. Цуьнан зудчунна божалчохь Ӏан дийзира. Сергеевн зуда лулахой гӀонца кӀелхьар йелира. Цхьа хан йаьлча иза Соьлжа-ГӀалара дӀайаха дийзира.

Дагахьлаттавар
--------------

2013 шеран 14 февралехь (Ростов-на-Дону гӀала мостагӀех мукйаккхаран де) цу гӀалахь хилира акци «[У]Лица Победы» тӀема турпалаш дагабоуьйтуш. Оцу турпалхойн йукъахь Сергеев а вара.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5   Сергеев, Иван Фёдорович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

* Сергеев, Иван Фёдорович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
Атоман хӀоьънан **ма́ссан терахь** — хӀоъ чохь цхьаьна тоьхна протонийн а, нейтронийн а (цхьаьна «нуклонаш» олу) массан барам. Билгалдоккху дукха хьолахь *A* элпаца. Атоман декъан массаца дусту массан терахь, герга ду изотопан атоман массин, цуьнца цхьатерра ю углеродан-12 масса, хӀунда аьлча атоман декъан масса (а. д. м.) хӀинца билгалйоккху Кеп:Frac атоман масса санна 12С. Кхечу меттигашкахь атоман масса дийна терахь дац, массан терахь санна. Иштта, хлоран изотопан массан терахь 35Cl хуьлу 35, ткъа цуьнан атоман масса хуьлу 34,96885 а.д.м.

Цхьаьна нуклидан (атоман хӀоьънийн кеп) массан терахь билгалдоккхуш иза яздо лакхарчу аьрру индексца, масала 232Th. Цхьатерра массан терахь долу нуклидех олу изобараш (масала, изобараш ю нуклидаш 14C а, 14N а).

Массан терахь хааро таро ло хӀоънан а, атоман а массин маххадо. Нагахь массан терахь хууш делахь, тӀаккха атоман а, цуьнан хоьънан а массин *М* маххадабо тӀехьарчу дазарх *М* ≈ *А•m*N, цигахь *m*N ≈ 1,67•10−27 кг — нуклона масса, аьлчи а протонан я нейтронан. Масала, наштаран-27 а, цуьнан хӀоънан а юкъайогӀу 27 нуклон (13 протон а, 14 нейтрон а). Цуьнан масса 27•1,67•10−27 кг ≈ 4,5•10−26 кг гергга хуьлу. Нагахь хӀоьънан масса чӀогӀа нийса яккха иэшахь, ларадеза, хӀоьънера нуклонаш уьйр йолуш хилар хӀоьънан тӀеозоран ницкъашца, цундела хӀокху дазарца *E = mc*2 хӀоьънан масса охьайолу. Атоман массан тӀетоха оьшу хӀоьънан гонахьарчу орбити тӀиера вовшахтоьхна масса. Амма и массо а нисдарш 1 % сов ца хуьлу. 

Массан терахь цхьатерра ду хӀоьънан барионан терахьца. Барионан терахь соцу массо а евзачу процессашкахь, цундела муьлхха а радиожигара дохарш а, хӀоьънан реакцеш а ца хуьйцу хӀоьънийн массан терахь реакцин аьрру а, аьтту а декъашкахь. Масала, уран-238 альфа-дохарехь 

{\displaystyle {\mathsf {\_{92}^{238}U\rightarrow \_{90}^{234}Th+\_{2}^{4}He}}}

  

аьрру декъехь дуьхьинцара хӀоьънан массан терахь 238 ду, реакцин аьтту декъехь — ши хӀоъ массан терахь 234 а, 4 а, вовшахтоьхчи 238 хуьлу. Альфа-дакъолган (гелийн хӀоьънан-4) массан терахь 4 делахь, альфа-дохаро охьадоккху духуш долчу хӀоьънан массан терахь 4 терхьан. Муьлхха а кепара бета-дохаро (бета-минус-дохар, позитронан дохар, электронан йийсар, массо а кепара шалха бета-дохар) ца хуьйцу массан терахь, хӀунда аьлчи оцу процессехь хӀоьънан нуклонаш цхьаьна кепера кхечу кепе биен ца йовлу (протонаш нейтронашка я нейтронаш протонашка). Изомеран дехьадовларо иштта ца хуьйцу хоьънан массан терахь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  «Ишханов Б. С. Капитонов И. М. Кэбин Э. И. Частицы и атомные ядра. Основные понятия, Изд. МГУ, Москва, 2009, 271 с. тираж 100 экз.»
Маьрша гӀирсаш — йаззам чохь долу йоза, суьрташ, эшарш, массо белха хаам а ишта кхин, шайна лело лицензица кхечанхьа маьрша схьаэца йиш йу шу хьоме махкахой.

ДӀабоьдачу жигара белхаца хӀокху вай маьрша энциклопеди чохь вай шортта хаам гулбийра бу, вай тӀаьхьа тӀейогӀачу тӀехьенна ишта тахан тӀекхуьучу кегийрхой чӀорна.

Лицензи
-------

Йаззам чуьра йозанан ишата кхин хӀумнийн Лицензи тайпа тайпан ду, цхьавол стаг ша биначу белха кхечанхьа ше хӀума лело бакъо цалуш хуьла, ишта лело бакъо луш верг хуьла, массо хӀуман тӀаьхь бакъонаш лар йар доьху хӀокху гӀирса чохь.

* Масалла Лицензи — *Design Science License* (DSL) а, *GNU Free Documentation License* а (GFDL) масалла кхечинхьа лело магадо Лицензи

* *Creative Commons* — масалла кхечанхьа лело магадо цхьац йолучу метигахь Лицензи
* *FreeBSD Documentation License* — масалла кхечанхьа лело цамагадо Лицензи

Хьажа. кхин
-----------

Хьажоргаш
---------
Мате и малар кечден ламастан пхьегӀан калебас чохь
**Мáте**, матэ, парагвайн чай — дакъийна, кигар дина *Падуб парагвайн* ораматан гӀашшах долу малар. Иза шуьйра леладо Къилба Америкин мехкашкахь: Аргентинехь, Парагвайхь, Уругвайхь, Бразилин къилба регионашкахь.

Матес тонус тойяран Ӏаткъам бо центран нервийн системан шен чохь долу кофеин бахьнехь, падубан гӀаш йукъара цуьнан барам кхочу 0,7—2,0 %, ткъа 100 мл кийча маларна йукъахь 30—60 мг.

Истори
------

Европахой Къилба Америке кхачале, оцу континентан бухара бахархоша молура Паранан а, Парагвайн а бассейнашкахь акха кепара долу мате. XVII бӀешарахь Шина эркан йукъахь иезуиташа долийра кхио парагвайн падуб, и болх дӀабаьхьира XVIII бӀешо чекхдаллалц (цигара ю «иезуитийн чай» цӀе). Цул тӀаьхьа мате дар дитира. XIX бӀешо чекхдолуш — XX бӀешо долалуш иза метахӀотто долийра, цуо марзбира Аргентине мухажираш, коьртаниг Бразилин къилба кӀошташкара реэмигранташ, дукхах берш царех бара полякаш а, немцой а.

ЦӀе
Испанхойн дош «мате» даьлла кечуан меттара *mati*, гӀабакхах йина маларан пхьегӀа ю иза (коьртаниг шишан). Падубан малар кечдеш долу гӀашшах испанхойх олу «ерба мате» (испан. *yerba mate*), иза гочдо «мате буц» олий. Нохчийн, оьрсийн меттанашкахь «мате» олу тӀаьхьара аз озош, ткъа испанхойн маттахь хьалхарниг озадо.

Кечдар
------

Кечдаран а, маларан а ламастан хьесап иштта ду: цхьа пхьегӀа (кад, зӀока, стака, армуду) юзу мате бецах кхаа декъах ши дакъа дуззалц. Цунна чу фильтарца трубка йогӀуьйту буха (бомбилья), чуяхана меттигал чу 75 °C температура йолу хи дутту. Хи чекхдолу бецан чкъоьрах, экстрагаци йо цунна чуьрчу хӀуманашна. Мега сихха дӀамала малар. Молуш хи тӀетуху масийттаза.

Хьажа кхин а
------------

* Терере — шийла мате, я мате парагвайн хьесапера.
* Кудин — цийн малар, до шуьйра гӀа долчу падубан гӀашшах.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4  Большая российская энциклопедия, 2011.
2. ↑  Yerba mate. Tropical plant database (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*). Теллина 2018 шеран 31 октябрехь.
3. ↑  Содержание кофеина в мг, по данным rain-tree.com, в пересчёте на 100 мл напитка.
4. ↑  Буданцев, 1981.
5. ↑  Пименова, 1974.
6. ↑  Калебас // Большая российская энциклопедия. Том 12. — М. 2008. — С. 488.
7. ↑  Справочное бюро. Вопрос № 253989(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 4 октябрехь. Теллина 2018 шеран 31 октябрехь.
**Владимир шахьрехь Марьям яларан килс** *(оьрсийн маттахь Успе́нский собо́р во Влади́мире)*- ортодоксан керстанийн зиярт а, Оьрсийн Ортодоксан килсан Владимиран митрополин кафедралан килс а ю.

Таханлерачу заманахь пачхьалкхан музей ю, иштта Русин кӀайчу тӀулгийн гӀишлош яран исбаьхьаллин эсалла ю.

Москох шен даржехь лакха ялале муьрехь Владимиран-Суздалан Русин коьрта (кафедралан) килс яра. Циг чохь таж тиллина Владимиран а, Москван а элийн.

XII-чу бӀешаран оьрсийн гӀишлош яран исбаьхьаллин хӀоллам бу. Килсах масал оьцуш  тӀаьхьо кхиъ зиярташ дина, царна юкъехь Москван Кремлин Марьям Яларан килс ду.

Рублёв Андрейн бакъ долу сарташ дисина килсах цхьаъ ю.

Дуьненан мехаллийн могӀара йаьккхина иза ЮНЕСКО-но 1992-чу шарахь.
**МахӀер Зайн** (Ӏаьр. ماهر زين‎‎; вина 16 июль 1981 — Триполи, Ливан) — исламан эшарийн илланча (мунашид) а, эшарийн автор а, музыкальни продюсер а ву Ливанера схьаваьлла. Цо шен альбом арахецна 2009-чу шарахь «Баркалла хьуна АллахӀ» бохуш цӀе йолуш. 2012 шаран апрелехь цо арахецна шолгӀа альбом «Гечдехьа» цӀе йолуш.

Биографи
--------

МахӀер Зайнан доьзал Швеци дӀакхелхина хилла, цуьнан бархӀ шо долуш. Цигахь шен дешар чекхдаьккхина, Швецехь музыкальни индустри дӀахӀоьттина иза.

Линкаш
------

* МахӀер Зайн — официальни веб-сайт

Билгалдахарш
------------

1. ↑
2. ↑  Maher zain's story. Теллина 2014 шеран 20 августехь.