recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Ткъа шо даьллачул тӀаьхьа (маьӀнаш).

**«Ткъа шо да́ьллачул тӀаьхьа»** (фр. *Vingt ans après*) — французийн яздархочун Дюма Александран историн-хиламийн роман — «Кхо мушкетёр» романан тӀаьхье, Александр Дюма-ден паччахьан мушкетёрех лаьцна кхаа жайнех шолгӀа жайна.

Сюжет
-----

Романан сюжет йоьду жимачу Людовик XIV-гӀачун паччахьаллехь, регент паччахь-аьзни Анна Австрийн а йолуш — «Кхо мушкетёран» сурт чекхдаьллачул тӀаьхьа нисса ткъа шо даьлча. Франци урхаллехь ю хьалхарчу министран кардинал Мазаринин. Мехкана бӀаьрга ван ца веза кардинал, Фрондан гӀаттаман герга а бу.

Шовзткъа шере ваьлча эла д’Артаньян, «Кхо мушкетёр» чекхйолуш тӀеман дарже кхача герга волу, деха ткъа шарахь вуьсу паччахьан сира мушкетерийн лейтенант. Цуьнан Сийлалла жеро йисина паччахь-аьзнин дицделира майрачу гасконхочо хьалха дина гӀуллакхаш. Берриш цуьнан доттагӀий-мушкетёраш дукха хан яра гӀуллакхера дӀабевлла, цуьнан дахарера дӀабевлла а, ткъа ша иза — дукха хенахь дуьйна хиллера дика тӀемло, цуо йоькъура нарядаш гӀалан гӀарулашка, сакъоьруш хан йоккхура ша дукха шерашкахь Ӏаш волчу хьешан цӀа долахь долучу жерочуьнца.
**Джон Рóналд Ру́эл Тóлкиен** (инглс. *John Ronald Reuel Tolkien*; 1892 шеран 3 январь — 1973 шеран 2 сентябрь) — ингалсан йаздархо, поэт, филолог, лингвист, Оксфордан университетан профессор. Дуьненна ша вовзийтина «лакхарчу фентези» жанарехь йазийначу произведенешках, уьш йу: «Хоббит, йа дIавахар, схьавар а»(«*The Hobbit, or There and Back Again*», «Мухаршан Эла»(«*The Lord of the Rings*»), «Силмариллион»(«*The Silmarillion*»).

Толкиен дӀаваьлча, цуьнан кӀантас Кристоферас шен ден белхан йозанашах пайда а оьцуш йазийна «Силмариллион» боху жайна, цо а вукху произведенешца дӀалоцу дакъа, Арда бохучу дуьненан, Йукъара-Латт (*Middle-earth*) цӀе йоллуш меттигах лаьцна.

Бералла
-------

Толкиен вина 1892 шеран 3-гIа январехь, цуьнан да нана а, и кIант вале Къилбера Африке (КЪАР) дIа боьлху, эскар йукъехь ден меттиг хийца баларна бахьан а долуш. Цигахь 1894 шеран 17 февралехь дуьненчу волу шолгIа кIант Хилари Артур Руэл.

1896 шарахь да кхелхича Толкиенийн доьзалла Ингалс цIа боьрзу. Цигахь вуно хала хан йоккху нанас, шиъ бера кхаба хала долуш. Нанас Делийгара шен гIо хилийта а, Католицизман дин тIе йоьрзу, амма цуьнан гергарчара и гIуллакх дика тIе ца лоцу, уьш шаьш ингалсхой бара. Ишта гергархошца йолу уьйра йойу цо.

Жима волушехь Толкиенийн ботаникехь безам хуьлу. Цуна хаза хетара Iаламан суьрташ дохкуш. Нанас и Iамвора йаздан, деша а, цуна боккха безам кхета фентези жанрехь долу туьйранашна.

Доьзалла
--------

16 шо долуш Толкиена йоьвзу Эдит Брэтт, иза йига лууш вара Толкиен, амма цуьнан, нана кхелхийча веана тIелацархос Френсиса, иза ца могийта; Эдит Брет Католицизман динан тIехь йаьзна йацара. Толкиен цуьнга кхин вист а ца хуьлу, 21 шо кхаччалц, и хан тIе йаьийча цо хаам бохьийту, ша динчу хIуманан кхетам а балоша, шега йола дехар а даьш. Амма цу хан чохь Эдит Брэтт кхечунга маре йоьдуш йара, ткъа иза Толкиенан дехаре хоп а луш цуьнга схьайогIу, цара цхьани йоккху йоккха ирсе хан (56 шо).

Iар-Дахар
---------

1914 шерахь Толкиен тIеман кечам бечу корпусе йукъа воьду, ша тIаме кхойкху хан ях а ян, ша бакалавр хила кхиийта. 1915 шарахь цо дика чекха йоккху университет, йуха Ланкаширан тIемлойн полк йукъе воьду иза, цигара боьдуш болу Хьалхара дуьненан тIаме кхайккхам богIу цунна, цу тIамехь кхелха цуьнан шиъ дика доттагI.
Толкиена цомгар а кхетий иза кхин тIом ца беш цIа воийту.

Билгалдахарш
------------
**Тархан Нартол** (*Ӏаьрб*. مسجد قبة الصخرة‎ -*Ма́сджид Ку́ббат ас-Са́хра*; *ивр.* ‏כיפת הסלע‏‎ *Киппат а-Села*)- Къудс-гӀалахь **Ардан гу** тӀехь лаьтта маьждиг ду. Маьждиган гӀишло Исламан архитектурин хьалхарчарех цхьаъ йу. Бусулба наха сийлахь меттиг санна лоруш йу. Кхечу **Шира-гӀалин** хӀолламашца **Дуьненайукъара хазанаш лардечу ЮНЕСКО-н тептар** йукъе йогӀуш йу.

691-чу шарахь маьждиг даран белхаш чекхделира. 1099-чу шарахь **жӀарахоша** цунах килс дира. Амма 1187-чу шарахь маьждиган хьал меттахӀотта дира.

Аль Акъса маьждиган йистехь ду Тархан Нартол. Ала деза, *Куббат ас-Сахра* (Тархан Нартол) а, *Ӏумар халифан цӀарах* (Аль Акъса) маьждиг а шайн-шайн чоь а, истори а йолуш маьждигаш ду. **Харам аш Шариф** цӀе йолу архитектурин комплекс чудогӀуш и шиъ.

Наггахь цхьаболу авторшан иза **Омаран маьждигах** тарло.

Тамплиершан орденан зорбан тIехь Тарханан Нартолан гӀаларт *(силуэт)* ду.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  archINFORM (нем.) — 1994.
2. 1 2 3 4
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Фальстаф (маьӀна).
Шрёдтер Адольф. Фальстаф а, цуьнан паж а. 1867
**Сэр Джон Фальстаф** (инг. *Sir John Falstaff*) — Шекспиран цхьа могӀа кхолларашкара комикин персонаж: «Виндзоран кхаьрдарш», «IV-гӀа Генрих, дакъа 1» а, «IV-гӀа Генрих, дакъа 2». Фальстафан роль «Генрихан» шинне декъехь а 1200 могӀа сов бу, цундела иза чухоамца шекспиран шолгӀа роль ю Гамлетан роль дӀаяьлчи.

фон Грютцнер Эдуард «Фальстаф йоккхачу чагӀаран кхабанца а, кедаца а» (1896)
Фальстаф — шен хан сакъоьруш болчаьрца (Бардольф, Ним, Пистоль) а, маьхкаршца а йойуш волу верстана, къинхетаме, осала маларча. Фальстаф — «къонах» ву, цуо дозаллаш до шен хилла хетачу тӀеман хьуьнарех, амма тӀом а, къонахийн сий а цунна оьшуш дац, хӀунда аьлчи цунах цхьан а дуьненан рицкъ цахуьлу (гӀараяьлла монолог-«катехизис» «Сийно ког тобийр буй?» а, дешнаш «йоккхатоьпан жижиг» а, авторалла Фальстафан ду). «IV-гӀа Генрихехь» гайтина, муха йоккху Фальстафа компанехь хан (гуттаренна емалвеш сэр Джон, ткъа иза цунах цакхета) паччахьан кӀанта, Фальстафан дукха везаш волчу «Хэла» — хинволчу паччахьо V-гӀа Генриха. Паччахь хилча, тажтилла воьдучу V-гӀа Генриха, шен когаш кӀелаиккхина дикане сатуьйсуш волу сэр Джон цавевза кеп хӀоттайо, олу, шена иза цавевза, и «мийлина, верстана воккха стаг» шен гӀенах гина; цул тӀаьхьа сэр Джон а, цуьнан кедан накъостий а набахте буьгу. «V-гӀа Генрих» пьесехь кхечу персонажийн хабарех хьовсархошна хаьа Фальстаф, шеца гергарло лелочу хьеший болчохь валарх. Цуьнан валарх дийцаро Сократан валар дагадоуйту.

фон Грютцнер Эдуард «Фальстаф» (1921)
«Виндзоран кхаьрдарш» чохь Фальстаф а, цуьнан гергара гуо (Бардольф, Ним, Пистоль, трактир чуьра миссис Куикли) дехьакхуссу Шекспир вехачу елизаветин муьре.

«Генрихан» дуьххьарчу редакцехь Фальстафах олура «Сэр Джон Ольдкастль» (Oldcastle) — XV бӀешарахь вийна волу протестантан-лоллардан цӀе. ТӀаьхьа фамили Ольдкастль хийцира Фальстаф (Ольдкастлн тӀаьхьенах волчу Кобхэман дехарца динчух тера ду) аьлла, «IV-гӀа Генрихан» шолгӀачу декъан эпилогехь Шекспира леррина кхусса, «иза а, Ольдкастль а — цхьаъ вац, Ольдкастль велла Ӏазапхо волуш». «Фальстаф» цӀе, хетарехь, къонах хиллачу Фастольф Джонан сийдеш тиллина. Иза ингалсаша эшначу БӀешеран тӀеман Жанна д’Аркан дуьхьала Патера тӀамехь (1429) осалаллех бехке вира (Шекспира гайтира Фастольф — ишттачу цӀарца — гайтира и хиламаш шен «VI-гӀа Генрих» хроникин хьалхарчу декъехь).

Фальстаф — коьрта персонаж ву Джузеппе Вердин изза цӀе йолчу хьехийначу шекспиран пьесийн сюжетийн (алсама «Виндзоран кхаьрдарш»).

Хьадоргаш
---------

* 

* Викигуламан логотип Викилармехь йу **Фальстаф** теман медиафайлаш
* Флоря А. В. Фальстаф. Трагифарс в пяти актах по комедии Вильяма Шекспира «Merry Wives of Windsor»
**Мовла́ди Саидарби́евич Уду́гов** (вича *Темишев*; 1962 шеран 9 февраль, Соьлжа-ГӀала (кхечу хаамашца — Гермачиг)) — нохчийн политикин гӀуллакххо, «Кавказан эмиратан» информацин коьрта гӀуллакххо.

Нохчийн Республика Ичкерин информацин а, зорбанан а министр, цхьалгӀа вице-премьер, кхечу арахьарчу гӀуллакхийн министр, Къаьмнийн информацин гӀуллакхан директор. Джохар Дудаевн пресс-секретар вара. Ичкерин а, ДегӀастана а халкъийн конгресс цӀе йолу организаци кхоьллиначарах цхьаъ а, цуна куьйгалхо а. Ваххабизм Ичкерехь йаржоран агӀонча. Россехь цунах олу "Нохчийн Геббельс".

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Мовлади Удугов: «Война идёт за образ жизни…» — Kavkazcenter.com
Хьажа иштта: УльяновгӀеран доьзал

**Улья́нов Дми́трий Ильи́ч** (1874 шеран 4 (16) август, Симбирск — 1943 шеран 16 июль, Горки Ленински) — российн революционер а, советийн партин гӀуллакххо, Ленин Владимир Ильичан жимха волу ваша.

Биографи
--------

1893 шарахь Самарин гимназии чекхйоккхий, дӀахӀутту Москохан университетан медицинин факультет. Студент волуш, иза волавелира москохан «Белхалойн бертан» къайлаха йолчу марксистийн кружокашкахь революцин гӀуллакх лело.

1897 шеран ноябрехь дуьххьара лецира «Цхьаьнатоьхначу мехкаллин Бертан кхеташонан» а, «Белхалойн бератан» а гӀуллакх бахьнехь, университетера дӀа а ваьккхина шарахь набахтехь Ӏийра. Цул тӀаьхьа араваьккхира Туле, ткъа цхьа бутт баьлча кхелхира Подольске, цигахь вехира 1898 шо кхаччалц полицин терго а хӀоттийна. Цул тӀаьхьа 1917 шо кхаччалц иза лецира масийттаза.

1900 шарахь хилира «Сун» корреспондент, ткъа 1901 шарахь чекхйаьккхира Императоран Дерптан университетан медицинин факультет .

1903—1914 шерашкахь цхьаьна лелийра лоьран болх а, революцин гӀуллакх а. 1903 шарахь ву Тулехь революцин балхахь, РСДБП II гуламан векал, цул тӀаьхьа РСДБП ЦК Киевра агент. Масийттаза лецира. 1905—1907 шерашкарчу революцин заманахь лор болх бира Симбирскехь, РСДПБ комитетан декъахо вара, тӀаккха болх бира Москохан губернин Серпуховн уездехь, цул тӀаьхьа ГӀирмин Феодосехь.

Хьажоргаш
---------

Кеп:Родовод

* Всероссийское генеалогическое древо
* Младший брат
* Хронограф. Узники крови

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Генеалогия и некрополистика | 
* Find a Grave
* WikiTree

 |
| 

| Библиографин каталогашкахь |
| --- |
| 
* CiNii: DA11627527
* GND: 1051711657
* ISNI: 0000 0003 9178 7824
* J9U: 987007446645105171
* LCCN: n85800654
* NKC: js2011636698
* NTA: 071349871
* VIAF: 285687298
* WorldCat VIAF: 285687298

 |

 |

Кеп:Ульянов (Ленин) Владимир Ильич
**Мохьмад Яхйа́евич Узу́ев** (1917, Итон-Кхаьлла, Терски область, Ставрополан губерни — 1941 шеран 22 июнь, Брестан гӀап, Брест, Белоруссин ССР) — лакхара сержант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, 6-гӀа Орловски ЦӀен байракхан гӀашлойн дивизин 333-гӀа гӀашлойн полкан дешеран взводан командиран когаметтаниг, Российн турпалхо (1996 шарахь, веллачултӀехь).

Биографи
--------

Мохьмад Узуев винера 1917 шарахь Итон-Кхаьллахь (тахана Итон-Кхаьллан кӀошт, Нохчийн Республика). Цо чекхйаьккхира Соьлжа-ГӀалин мехк-даьттан институтан белхалойн факультет 1937 шарахь. Иза чекхйаьккхича цо болх бира Итон-Кхаллера райкомехь.

1940 шо дуьйна иза армехь вара Белорусин ша-тайпа тӀеман округан 6-гӀа гӀашлойн дивизехь. Цо лахара куьйгалхойн полкан школа чекхйаьккхира. Цул тӀаьхьа иза хӀоттира 333-гӀа гӀашлойн полкан дешеран взводан куьйгалхон когаметтаниг.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабелча цуьнан полк йара и тӀом тӀелецначарех хьалхарниг. Немцой гӀап чулилхича хенахь, Узуевс шена гонах гранаташ а йихкина, царна йукъа иккхира.

1996 шеран 19 февралехь Магомед Яхъяевич Узуеван йелира Российн Турпалан цӀе.

Виццавар
--------

* Цуьнан цӀе йу Брестан гӀап ларйинчарна хӀоттина мемориалан тӀехь дӀайазйина.
* «Хачарой-Экх» Органан дозанера гӀапан Магомед Узуеван цӀе тиллина.
* Цуьнан цӀе тиллина Соьлжа-ГӀалахь а, Итон-Кхаьллахь а болу урамашна.

Хьажоргаш
---------

* Узуев, Мохьмад Яхъяевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

|  |
| --- |
| 
П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
Нохчийчоьнан Ӏазап даллийна Ӏелам нехан мемориал
**Кана-Шайх** (нох. Хантиев Кана-Шайх) — накъшбандин тӀарикъатан шайх, XX бӀешеран Нохчийчоьнан политикин гӀуллакххо, Ӏусман-Хьаьжин жимаха волу ваша. Схьавалар Ӏалларойн тайпанах ду.

Биографи
--------

Кана-Шайх Лаха-Неврера Хантиев Ӏусман-Хьаьжин жимаха волу ваша вара. Иза вина 1848 шарахь. Канин нана йара курчалой тайпанера Жовхар — Ахметханов ХӀентин шолгӀа зуда.

### Дешар

Бер долуш Ӏусман-Хьаьжас дӀавелира иза Таьшкичура Абун хьуьжаре. Абу-Шайха кхелхинчул тӀаьхьа Канин устаз хилира Таьшкичура гӀумкий Хож-Ахьмад. Канин шайхан дарже кхача гӀодира Таьшкичура Хож-Ахьмада а, Ӏусман-Хьаьжас а.

### Хьехархо

**Кана-Шайх** (нох. Хантиев Кана-Шайх) — накъшбандин тӀарикъатан шайх, XX бӀешеран Нохчийчоьнан политикин гӀуллакххо, Ӏусман-Хьаьжин жимаха волу ваша. Схьавалар Ӏалларойн тайпанах ду.

### Махках ваккхар

1911 шеран октябрехь «Обарг Зеламхин гӀодарна» Кана-Шайх кхечу шайхашца – Митаев Бамат-Гири-Хьаьжица (Іовдица), Гайсумов Суоип-моллица, Хамирзаев Чиммирзица (Дуккица), Белхароев БатӀал-Хьаьжица, Шаптукаев Ӏабдул-Ӏазизца (Доккица), Назиров Мохьмадца (Маница), Ӏаьндара Ӏумар-Хьаьжица цхьаьна – араваьккхира Калуга гӀала. 1912 шеран апрелехь иза мукъаваьккхира бехке цахиларна, цӀа ван бакъо йелира.

### Шайхан тӀаьхьара шераш

1918—1920 шерашкахь Кана-Шайх шен мурдех лаьтта тобанан коьртехь, дакъалоцу кӀайнгвардихошна дуьхьала къовсамехь. 1918 шеран 2 январехь цара дакъалоцу Девкар-Эвлара тӀамехь. Деникинан Шайн Лааман эскарна дуьхьала тӀом бинашехь, советийн Ӏедал хӀоттарца Канин репрессеш йо, хьийза а во. ТӀаьххьара иза лецира 1933 шеран 17 мартехь, 85 шо долуш, оцу шеран 9 апрелехь уггаре лакхара кхел кхайкхийна. Кхел кхочуш йира 1933 шеран 10 майхь. 1990-гӀа шарахь Кана-шайханна реабилитаци йина.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  Кана-Шейх Хантиев.  «Зори ислама» — республиканская газета (15.06.2021). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2022 шеран 3 октябрехь.
2. 1 2  *Багаутдин Аджаматов.* Башир–шейх аль-Яхсави. История Кавказа и селения Эндирей(оьр.). — Издательские решения. — ISBN 9785449885562.
**Хажмура́дов Ӏа́йнди Алиевич** (1955 шеран 25 май) — нохчийн журналист, йаздархо, поэт, 1983 шарахь дуьйна ССРС журналистийн бертан декъашхо, 2011 шарахь дуьйна Российн йаздархой бертан декъашхо, 1976 шарахь Германера Дрезден гӀалахь хиллачу йерригевропан хелхаран фестивалан лауреат, вайнехан «Лаьмнийн Поэма» цӀе йолу хелхар хӀотторна мидал а луш. Тайпана аргӀано.

Биографи
--------

Хажмурадов Ӏайнди вина 1955 шеран 25 майхь Кхаз.ССР, Карагандан областан, Коунрадехь. Ӏайндин ден Ӏелийн доьзал боккха а, бертахь а бара – ворхӀ кӀанттий, цхьаъ йиший.
1960 шарахь Кхазакхстанера Даймахкарчу, шайн дайш баьхначу ЧӀулга-Юрта цӀа дирзинчул тӀаьхьа, йуьртара йуккъера ишкол чекхйаьккхира. 1972-1975 шерашкахь чекхдаьккхина Соьлжа-ГӀалара Оьздангаллин Серлонан училищан хелхаран дакъа.
1975-1977 шерашкахь эскарехь хилла Германерчу Эберсфальдерерчу, йерриг Европехь гӀарайаьллачу Советийн Эскаран хелхарийн а, эшарийн а ансамблан хелхаран солист волуш тӀемалочун декхар дӀадалар нисделла. 
1976 шарахь Германера Дрезден гӀалахь хиллачу йерригевропан хелхаран фестивалехь хьалхара меттиг баьккхина, вайнехан «Лаьмнийн Поэма» цӀе йолу хелхар хӀотторна мидал а луш.
1984-1990 шерашкахь балхана йукъара а ца волуш чекйаьккхина Л.Н.Толстойн цӀарах йолчу Нохч-ГӀалгӀайн университетан филологин факультет.
Белхаш бина: оьздангаллехь, журналистикехь, ишколехь, мехкдаьттан промышленностехь, гӀишлошйарехь.
Ӏайнди болхбеш ву Теркан кӀоштан «Теркйист» газетехь журналист.

Кхолларалла
-----------

Ӏайнди йазйан волавелла ишколехь дуьйна. Миччанхьа Ӏен дезнехь а, болх бинехь а, йазйар дита ца делла.

* 1983 шарахь ССРС-н журналистийн союзе дӀаэцна.
* 1995 шарахь дуьйна Российн журналистийн союзехь ву.
* 2009 шарахь арайаьлла «Са боцу са» повесть.
* 2010 шарахь арадаьлла «Безаман ӀиндагӀ» цӀарца кегийра дийцарш долу жайна.
* 2011 шарахь Российн йаздархойн союзе дӀаэцна.
* 2011 шарахь арайевлла «ДоӀа» цӀе йолу стихаш.
* 2012 шарахь арадаьлла «Марчо» цӀе йолу дийцарш.
* 2013 шарахь арадаьлла «Безаман дирста» цӀе йолу дийцар.
* 2014 шарахь арадаьлла «ЧӀиран хӀоллам» цӀе йолу дийцар.
* 2018 шарахь арадаьлла «Диканан хьост» цӀе йолу дийцар.

Лакхахь дийцина жайнаш доцуш, Ӏайндин дуккха а дийцарш, масех повесть зорба тоьхна йаздархойн йукъараллин жайнин сборникаш тӀехь а, «Орга», «Вайнах» журналаш тӀехь а.

Доьзалла
--------

Ӏайндин доьзаллехь кхоъ йоӀ йу.

Хьажоргаш
---------

* Хажмурадов, Iайнди - Безаман IиндагI : (кегийра дийцарш)
* Айнди Хажмурадов
* Встреча «Струны души»

Билгалдахарш
------------

1. ↑   Архивйина 2018-07-26 — Wayback Machine
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑   стр.95

|  |
| --- |
| 
П:  **Литература** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
**Иван Степанович Харланов** (1908 шеран 7 октябрь, Сипсо-ГӀала, Терски область — 1972 шеран 11 декабрь, Москох) — гӀашсалти, полковник, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вина 1908 шеран 7 октябрехь Слепцовская юртахь (хӀинца Сипсо-ГӀала Г1алг1айчоьхь). Йалх класс чекхйаьккхича иза Орджоникидзехь болх бан волавелира. 1929 шарахь иза ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. Цо чекхйаьккхира Орджоникидзен гӀашсалтийн школа а, «Выстрел» курсаш а. 1941 шеран октябрь дуьйна Харланов фронтехь вара. Цо дакъа лецира Москва ларйаран тӀамехь а, Сталинградан а, Курскан а тӀемашкахь а.

1943 шеран август кхачале подполковник Иван Харланов вара Йуккъера фронтан 60-гӀа армин 322-гӀа кхиссархойн дивизин 1089-гӀа кхиссархойн полкан куьйглахо. 1943 шеран 26 августехь Харланован полк кхиамца чекхйаьлира немцойн оборонех Курски областан Хомутовски кӀоштан Лобки юрт схьа а йоккхуш. Кхин дӀа хиллачу тӀемашкахь цуьнан полк Сейм а, Десна а, Днепр а, Припять а хишх дехьайелира. Днепр хих дехьаваьллачул тӀаьхьа малхбузе бердан тӀехь плацдарм схьайоккхуш тӀамехь Харланов вара шен полкаца цхьане тӀом беш. Оцу тӀамехь полкас хӀаллакйира 2 мостагӀийн танк а, массийтта йоккха топ а, 250 гергга салтий а, эпсар а.

1943 шеран 16 октябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца подполковникан Иван Харланован Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

ТӀом чекхбеллачул тӀаьхьа Харланов Советан Эскарехь болх беш вара. 1949 шарахь цо чекхйаьккхира Фрунзен цӀарах йолу Эскаран академи. 1954 шарахь полковникан даржехь Харланов тӀаьхьлоне веккхира. Пенсехь волуш иза Москвахь Ӏаш вара. Харланов велира 1972 шеран 11 декабрехь. ДӀавоьллина Москван Головински кешнашкахь.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4   Харланов, Иван Степанович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

* Харланов, Иван Степанович.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
**Хадор** я **сунтдар**- стеган йистера дилха дӀадаккхаран **суннат** *(ламастан практика)* я **хирургин операци** *(«циркумцизи» латинан маттер «circumcisio» дош ду)* ю.

Масийтта бахьан ду суннат леладарна:

* динехь къобалдина, тӀечӀагӀдина Ӏадат ду, кхузаманахь леладо бусалба наха (Ӏаьрбойн маттахь ختان /Хитан/), яхӀудийн тешарш а (ивритехь מילה) /«Брит мила/ „Весетан Дош").
* медицинан маьӀна (анатомин айп дӀадаккхар; цамгар ца йолуьйту агӀо лелор)
* халкъан Ӏадат (масала, дин лелош вацахь а стага ша хадавойту)
* социалан маьӀна (сийсаза долу зудчух кхетарш ца леладайта)

Динашкахь сунтдарах лаьцна
--------------------------

### Ислам

Хадор, дукхах болчу исламан Ӏилманчаш дийцарехь, тӀедоьжна Ӏадат (ваджиб) санна тӀечӀагӀдина ду, ткъа вукхара иза билгалла тӀедожийна дац (мустахаб) ду олу.

Мухха делахь а, хадор Мухьаммад пайхамаран суннатан дакъа ду. Цо а, цулла хьалха хила волчу пхеа пайхамаро а лелийна Ӏадат ду иза. Ткъа Къуръанехь сунтдар хьахийна дац.

### Керсталла

Ӏийса дуьненчу ваьлла борхӀолгӀачу дийнахь, Ширачу весетан низамца, цунна сунтдира. Муьлхха а жуьгтийн беранна деш дара иза:

> БорхӀалгӀачу дийнахь кӀант хадо везаш вара. Цуьнан цӀе Ӏийса тиллира. И цӀе цунна малико, иза ненан кийра а вале, тиллина яра. (Лака 2:21)
> 
> 

Ӏийса хадор
ХӀунда аьлча, и Ӏадат леладар ИбрахӀим-Пайхамаро Делаца бинчу бертан билгало санна лоруш дара. Цу хьокъехь Библехь ду иштта дешнаш:

> *10Суна а, хьуна а юкъахь болу, ахьа а, хьан тІаьхьенаша а ларбан беза барт хӀара бу: массо а шун божарий сунтбина хила беза. 11Шайн бехкечу меттера сов долу чкъор дӀахададе — иза вайна юкъарчу бертан билгало хир ю. 12КІентан бархӀ де кхаьчча, аша иза сунтван веза. ХӀора шайна вина волу кІант а, шаьш эцна лай а аша сунтван веза. 13Хьан цӀа чохь винарг а, ахь дети а делла эцнарг а сунтвина хила веза билггала. Шун догІмаш тІехь йолчу оцу билгалоно гойтуш болу Соьца бина барт тІейогІучу хенахь гуттара а хир бу. 14Муьлхха а сунт ца веш висина боьрша стаг шен халкъо дӀатосур ву, хӀунда аьлча цо Соьца болу барт бохийна».* (Доладалар 17:10-14)
> 
>
**Халкъан бахаман кхиамаш гайтар** я доцца аьлча **ВДНХ** *(оьрс. Вы́ставка достиже́ний наро́дного хозя́йства)***-** Москохахь Къилбаседа-Малхбалехьара административни гонан Останкински кӀоштехь гайтаран комплекс. Иштта майданан барамца шолгӀа йолу гайтаман комплекс.

1939-1959-чу шерашкахь Ерригбертан юьртабахаман гайтар цӀе яра ВДНХ-ан.

1959-1991-чу шерашкахь Советийн Социалистийн Республикийн Бертан халкъан бахаман кхиамаш гайтар цӀе яра.

1992-2014-чу-шерашкахь Ерригроссин гайтаман йукъ.

Дуьненан 50-гӀа уггаре яккхийчарех гайтаман комплексах цхьаъ ю. ХӀора шарахь миллионашкахь (герггара ткъе итт миллион) хьеший богӀу кхуза. 2019-чу шеран хьаьттан (август) беттан 1-чу дийнахь ВДНХ-ан доьзткъа шо кхачар даздира Москохахь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Крупнейшие выставочные центры мира (2007 год). Теллина 2019 шеран 21 мартехь.
2. ↑  ВДНХ в 2018 году посетили 30 млн человек.  ТАСС. Теллина 2019 шеран 14 октябрехь.
3. ↑  ВДНХ – 80 лет: история грандиозной выставки.  РИА Новости (2019, 1 август). Теллина 2019 шеран 14 октябрехь.
Хи бухара кема(субкема)
**Хи бухара кема (субкема)**  — кхечу кеманашах кьаьстан долуш кема ду. Хи бухара кема хина тӀоьхал а, хин бухахь а, лела ло. Дукхох долу хина бухара кеманаш тӀеман оьшуш кхоьллан ду. ХӀунд аьлча церан къайладовла аьтто бу. Хин бухахь, мостагӀан га а ца гойтуш цуна ницкъ бан, 
доккху зен дан йиш а ю. Ткъа иштта хи бухара кеманаш лела до океанологийн боху Ӏилмийн декъашхойш а, мехкадаьтта доккху хӀордан бухар меттигаш лоьхушчара а.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Карасаев А.Т. Мациев А.Г. - Русско-чеченский словарь - 1978
2. ↑  Арби Вагапов /Нохчийн меттан пачхьалкхан институт/ ХӀИНЦАЛЕРА НОХЧИЙН МЕТТАН ДОШГОВЗАРАН КЕПАШ
ЧуӀийдарган къепан коьрта воканаш (аьрру — стаг, аьтту — зуда): **1.** Буьччалгах тера дегӀ **2.** Гипофиз **3.** Хьорзамха **4.** Шалго Iийдарг (Тимус) **5.** Жимна тIехулара Iийдарг **6.** Наб **7.** Зудчун ЭрацIарне **8.** Стеган ЭрацIарне 
**ЧуӀийдаргийн къеп**, йа **Эндокринин система** — ЧуӀийдаргийн къеп тайп-тайпана мутта Ӏийдало пхенаш доцчу Ӏийдаргех кхоллало, церан мутта шайн дилханашлахь цӀийх дӀакхета. ЧуӀийдаргаш шина тайпана хуьлу: беккъа чуӀийдаргийн болх бийраш а, чуӀийдаргийн а, араӀийдаргийн а болх бийраш а. ЧуӀийдаргаша цӀий чулучех гормонаш олу. Гормонаша салгийн, дилханийн, воканийн болх карзахбоккху йа малбо. ЧуӀийдаргийн къепо салатторан къепаца цхьаьна адаман дегӀан чорхан болхбаран барам латтабо. Иштта чуӀийдаргашца, чуӀийдаргийн, араӀийдаргийн болх бечу ийна Ӏийдаргашца цхьаьна болх бо кхача охьу маршан оганашкара а, гӀашвоканийн къепера а, садаӀаран некъашкахь йолчу а гормонаш йохучу салгаша. Церан гормонаша шаьш йолчу воканийн дилханашлахь болх бо.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Берсанов Р. У.* Адаман анатоми(нох.). — Грозненский рабочий. — Соьлжа-ГIала (Грозный), 2010. — (нохчийн-оьрсийн атлас : латинийн-оьрсийн-нохчийн терминийн дошам). — ISBN 978-5-900231-94-5.
Бувайсар Сайтиев, кхуза Олимпиадан чемпион, 6-за дуьненан чемпион
**Чемпио́н** (инг. *champion* схьадаьлла лат. *campio*) — цхьана спортан къийсамехь толам беккхина спортсмен йа спортан тоба.

Цхьаболу спортан тайпанашкахь лакхара кхиам бу дуьненан чемпиона хилар. Олимпийн чемпион ву Олимпиадехь толам беккхина спортсмен йа спортан тоба. ШозлугӀа меттиг яккхинчарех (дато мидал) олу *вице-чемпион*.

Брокгаузан а, Ефронан а энциклопедин дошаман тӀехь йаздина, чемпион ву суьдехь цхьана стаган метта къамел деш волу стаг аьлла. ТӀаьхьа чемпион олура шен лаамца миска нахега гӀо доккхуш волу рыцарех.

Ушакован дошамас боху чемпион цхьаьнге гӀо доккхуш волу стаг ву аьлла.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Чемпион — Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона Архивйина 2014-09-02 — Wayback Machine
2. ↑  Чемпион — Толковый словарь Ушакова(ТӀе цакхочу хьажорг)
**Сергей Георгиевич Чепелюк** (1921 шеран 9 сентябрь, Приморьен мохк — 1985 шеран 19 июль, Москох) — кеманхо, генерал-майор, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Чепелюк вина 1921 шеран 9 сентябрехь Приморскан махкан Дальнереченск гӀалахь. Иза оьрси вара. И жима волуш хенахь цуьнна доьзалла Соьлжа-ГӀала схьабеара. Кхузахь цо итт класс чекхйаьккхира.

1942 шарахь иза ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. Цо чекхйаьккхира Оренбурган эскаран авиацин кеманхойн школа. 1942 шеран декабрь дуьйна иза тӀамтӀехь вара. 1942 шо дуьйна Чепелюк КПСС декъашхо вара. Цкъа хьалха цо Къилбаседе Кавказ ларйаш тӀом бира, цул тӀаьхьа хилира Курскан тӀом а, Днепр хих дехьдовларан тӀом а, Украинин малхбузе бердан тӀехь тӀом а, Яссо-Кишинёван операци а, Румыни а, Болгари а, Венгри а мукъайаккхар а.

1944 шеран июлеь мостагӀийн эскар дара Бялы Камень юртан уллехь гуо бийна лаьтташ. Царна тӀе бомбанаш тоха аьлла омра делира Чепелюкан Ил-2 штурмовикийн тобане. Цу меттехь оцу дийнахь хенахӀоттам дика бацар — хӀаваэхь дукха кӀур бара. Кеманаш цу метте дӀакхаьчча зениткаш тӀе ятта ца йолайелира шаьш гучуйовла кхерам бахьнехь. Кеманаш гуо биначун эскаран тӀоьхула масийтта гуо бира Ӏалашонаш лоьхуш. Шайна Ӏалашонаш карийча кеманаш бомбанаш тӀетуьхийра. Кеманаш мостагӀан доккха зен дийра. ТӀаккха лаьттахь долу советан эскаран аьтту белира оццу дийнахь гуо бина немцой хӀаллакбан. 1944 шеран июнь кхачале Чепелюкс шен кеман тӀехь кхимца кхочуш дира 155 тӀеман тӀемавалар. 44 хӀаваан латарехь цо ша кхоъ мостагӀийн кема чудаийтира, тобанехь кхи шиъ хӀаллакдира.

1944 шеран 26 октябрехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Чепелюкан Советски Союзан Турпалан цӀе йелира.

ТӀема хенахь Чепелюкс кхочуш дира 200 гергга тӀеман тӀемавалар, хӀаллак бира дукха мостагӀийн салтий а, бронетехника а. 50 хӀаваан латарехь цо ша чудаийтира кхоъ мостагӀийн кема, кхиъ кхоъ цо хӀаллакдира тобанехь.

ТӀом чекхбелча Чепелюк ЦӀен Эскарехь болх беш вара. Цо карадерзийра реактивны кеманаш. 1951 шарахь цо чекхйаьккхира ХӀаваан Эскаран академи, 1954 шарахь — оцу академехь йолу адъюнктура. Иза вара полкан а, дивизин а куьйгалхо. 1976 шарахь цо чекхйаьккхира Коьрта штабан Эскаран академи. Иза СССР Оборонан министерствехь лакхара даржехь вара. 1984 шарахь иза тӀаьхьаллоне велира, цул тӀаьхьа Москвахь Ӏаш вара. Велира 1985 шеран 18 июлехь. ДӀавоьллина Кунцеван кешнашкахь.

ДагӀахьлаттавар
---------------

Москвахь иза Ӏийна цӀенон тӀехь хӀоттийна мемориалан у.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5 6 7   Чепелюк, Сергей Георгиевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

Хьажоргаш
---------

* Чепелюк, Сергей Георгиевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
**Эдельха́нов, Ума́р Айнди́евич** (1963 шеран 29 декабрь, Терски, Соьлжа-ГӀалин кӀошт, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн штангист, СССР а, Российн а чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, масийттуза СССР Кубок йаьккхинарг, СССР халкъийн спартакиадан чемпион, Европин йахьаллонан совгӀатхо, Халкъашна йуккъера классан СССР спортан мастераш. Цуьнан тренер вара Ибрагим Кодзоев.

Биографи
--------

Вина 1963 шеран 29 декабрехь Терскехь (Соьлжа-ГӀалин кӀошт, Нохчийн Республика). Йеза атлетике аьха волавелира 1978 шарахь Соьлжа-ГӀалахь. Цуьнан тренер вара Ибрагим Кодзоев. 1979 шарахь, иза 9 классан дешархо волуш хенахь, цо СССР спортан мастеран норма кхочуш йира.

1980 шарахь Мелитополехь цо кхоъ рекорд а хӀоттира, пачхьалкхан чемпион а хилира. 1981 шарахь цо толам беккхира Чехословакехь а, Кубехь а хилла турнирашкахь. Клайпедехь хилла СССР халкъийн Спартакиадехь цо толам беккхича иза СССР гулйина командан йукъайазвира.

1983 шарахь иза СССР халкъийн Спартакиадан борзан совгӀатхо а хилира, цо халкъашна йуккъера классан СССР спортан мастеран норма кхочуш а йира.

Кхиамаш
-------

* СССР Кубок йаьккхинарг (1986 а, 1988 а, 1989 а шерашкахь);
* СССР Кубкан дато мидал йаьккхинарг (1983 а, 1984 а, 1990 а шерашкахь);
* 1986 шарахь Волгоградехь хилла йолу Российн халкъийн Спартакиадан чемпион;
* СССР чемпион (1986 а, 1990 а шерашкахь);
* 1996 шарахь Российн чемпион;
* «ДоттагӀаллин Кубок» йаьккхинарг (1987 а, 1989—1992 а шерашкахь);
* 1992 шарахь Донецкехь (Украина) хилла йолу СССР чемпионатан а, СССР халкъийн Спартакиадан а дато совгӀатхо;
* Венгрехь 1992 шарахь хилла йолу Европин чемпионатан борзан мидал йаьккхинарг;

1996 шарахь Атлантехь (АЦШ) хилла йолу Олимпиадехь дакъа лецира цо, амма цигахь аьтто ца хилира цуьна.

Хьажоргаш
---------

* Эдельханов Умар Айндиевич

|  |
| --- |
| 
П:  **Спорт** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
Шийла тӀом — ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа Советийн Социалистийн Республикийн Бертан а, Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн а, церан бартхойн а юкъахь геополитикан а, тӀеман а, экономикин а, идеологин а юкъаметтигаш гӀоьртина хилла мур бу.

Цхьаболчу историкаш дийцарехь, Шийла тӀом болабелла 1947-чу шарахь Трумэнан доктрина кхайкхинчул тӀаьхьа, ткъа бирзина 1991-чу шарахь  Советийн Барт бохарца. Оцу муьрехь «шийла тӀом» олу, хӀунда аьлча Советийн Бертан а, Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн а юкъахь баккхий тӀемаш бацара, амма цу шиммо гӀолоцура баккхий регионан девнашкахь. Ингалсан маттахь царех *proxy war* олу.
**Бисо́лт Осма́нович Деци́ев** (1964 шеран 17 январь, Кхазакхийн ССР, ССРС) — нохчийн греко-риман кепар латархо, 1986 шарахь ССРС халкъийн Спартакиадан борзан совгӀатхо, ССРС Кубок йаккхинарг, шозза ССРС чемпион (1990—1991 шерашкахь), Европин чемпион (1988 шо), 4-за Дуьненан Кубок йаккхинарг, масийттуза Кхазакхстанан чемпион, дукха халкъашна йуккъера йахьаллонийн толамхо.

Биографи
--------

Нохчийн цӀадерза йиш хиллачул тӀехь Дециеван да-нана Кхазакхстанехь сецира. Бисолт вина цигахь 1964 шеран 17 январехь. 1977 шарахь иза волавелира классикан латар Ӏамадан. Иза вара Кхазакхстанан кегирхойн гулйина тобан декъашхо. 1982 шарахь Лейпцигехь иза хилира Европин чемпион.

1986 шарахь шен хьалхара ССРС чемпионатехь цо йаккхира 7-гӀа меттиг. Цул тӀаьхьа цо ССРС Спартакиадехь борзан мидал а йаккхира, социалистически пачхьалкхийн Динамиадан чемпион а хилира. 1990—1991 шерашкахь иза хилира ССРС чемпион. 1991 шарахь цо ССРС халкъийн Спартакиадехь толам беккхира. 1987 а, 1989—1991 а шерашкахь цо Дуьненан Кубок йаккхира.

Цо толам беккхира АЦШ а, Иранехь а, Италехь а, Норвегехь а, Венгрехь а, Россехь а, хилла халкъашна йуккъера йахьаллонашкахь. 1989 шарахь цо толам беккхира Будапештехь хилла дуьненан Гран-прихь.

1997 шо дуьйна ГӀиргӀазойчоьнан гулйина тобанан декъашхо вара. Оцу тобанан йукъахь цо 1997 шарахь Азин чемпионатехь дато мидал йаккхира, Аьхкенан Азин ловзаршкахь 4-гӀа меттиг йаккхира, дуьненан чемпионаташкахь 12-гӀа а (1997 шо), 15-гӀа а (1998 шо) меттиг йаккхира.

Спорт йитинчул тӀаьхьа иза тренеран болх бан волавелира. Цо кхииначарна йукъахь бу Кхазакхстанан чемпионаш а, Азийн а, дуьненан а чемпионатийн совгӀатхой а. Иза ву Шымкентан спортан клубан куьйгалхо. Бисолт хаьржина Къилбера Кхазакхстанан областин кегирхойн къаьмийн культурин центран бертан председатель. Иштта иза ву Шымкентан сийлахь гражданин.

Спортан гайтамаш
----------------

| Шо | Яхьалло | ГӀала | Меттиг |
| --- | --- | --- | --- |
| 1987 шо | Дуьненан Кубок 1987 | Албани | 1 |
| 1988 шо | Европин чемпионат 1988 | Кульботн | 1 |
| 1989 шо | Дуьненан Кубок 1989 | Фредрикстад | 1 |
| 1989 шо | Европин чемпионат 1989 | Оулу | 4 |
| 1990 шо | Дуьненан Кубок 1990 | Гётеборг | 1 |
| 1991 шо | Дуьненан Кубок 1991 | Салоники | 1 |
| 1997 шо | Азин чемпионат 1997 | Иран | 2 |
| 1997 шо | Дуьненан чемпионат 1997 | Вроцлав | 12 |
| 1998 шо | Дуьненан чемпионат 1998 | Евле | 15 |
| 1998 шо | Аьхкенан Азин ловзарш 1998 | Бангкок | 4 |

Хьажоргаш
---------

* Бисолт Дециев
* Воспитатель молодёжи
* Играющий тренер
* Нас объединяют духовные корни
* Профиль Бисолта Дециева на сайте Wrestling database(ТӀе цакхочу хьажорг)
**Эскви́лин гу** (лат. *Mons Esquilinus*) — Руман ворхӀ гунах цхьаъ, цунна тӀехь лаьтта Палатин дӀаяьлчи уггаре шира руман эвла, и йолчу агӀора кхиина Палатинан Рум (лат. *Roma Quadrata*).

Истори
------

Эсквилеш (схьадаьлла *ех* + *colere* — «гӀалан арахьара дакъа») гунаш ду, чекхдолу малхбуза декъехь шина генца — Циспийца (46 м) а, Оппийца (49 м) а, ткъа иза шен рогӀехь тӀекхетта бара, Палатин Эсквилинах къастош болу Велин. Оппий а, Циспий а, Оппийш шира дакъа — Фагутал а йукъадодара исторел хьалхарчу ВорхӀгуне (лат. *Septimontium*), яьржина йолу Квадратан Румах: ворхӀгуна гӀалех дагалецамаш бисина йукъараллаш дакъалоцуш хилла ВорхӀгунан Ӏиданехь, иза лерина ду уггаре шира гунашна (*montes*), царна йукъахь лакхахь йийцина кхо эсквилинан йукъараллаш.

ТӀаьхьуо Целийн гун, Виминалан, Квириналан йукъараллаш тӀекхетча, ворхӀгунан гӀаланах кхиина еа куьпан гӀала. Еа куьпе декъадалар, царех цхьаннах Эсквилин олура, лаьттира берриг республикин мур дӀабаллалц, Суллас гӀала шоръяллалц. ТӀаккха Август волуш йукъадаьккхира Рум 14 куьпе екъар.

Еа куьпан гуонаха йина ширачу чӀагӀонан меттана, вайн эрал IV бӀешо гергга хьалха, бира Сервийн пен, цуьнан малхбален асано шорйира Эсквилин куп, малхбалехьа. Эсквилин гунн агӀора пен хадабора Эсквилин кевнаша, тӀаьхьа церан меттана йира Галлиенан триумфан нартол. Август волуш гу бийкъира кхаа куьпе (*regiones*); Циспий йукъайахара IV *regio*, Оппий Колоссейца — III, Эсквилин аре — V.
**Айдамирова Аймани** — (1965 шеран 8 март) — певица, актриса и Нохчийн Республикин халкъан артист (2002), ГӀалгӀайчоьнан халкъан артист, Российн Федерацин Хьакъдолу артист (2008). Нохчийчоьн Хьакъдолу говзаллин гӀуллакххо (2008), Нохчийчоьнан Хьакъдолу оьздангаллин белхалой. Нохчийн пачхьалкхан филармонмн исбаьхьаллин куьгалхо. Тайпана йу бено.

Биографи
--------

Йина 1965-чу шарахь ТӀехьа-Мартанан кӀоштан СемаӀашкахь. Диъ шо бен хан йацара йоьӀан Дуьххьара вайнехан эшаршка а, иллешка а безам баханчу хенахь. Къаьсттина йоӀа къобалдина дара Айдамирова Мареман аз.

Эшаршка болу безам, хӀуъа дича, дӀа ца болура дагара. Школехь доьшуш йолчу хенахь дакъалоцура исбаьхьаллин кхолламаллехь. Цхьана хенахь дакъалецира Ленинан цӀарах йолчу ДК — хь хиллачу исбаьхьаллин кхолламаллехь. Цигахь 1981 — чу шарахь ойла хилира корматаллин сцени тӀехь болх бан. ХӀетахь Нохч — ГӀалгӀайн филармонин «Илли» тобане дӀакхойкхуш бара корматалла йолу кегирхой а, мехкарий а. ХӀетахь шен йишица Маликица (хӀинца вайца йац Малика) еара шаьшинна говзалла гайта филармони. ЧӀогӀа реза хилла тӀеийцира Малика а, Аймани а «Илли» тобано. Иштта кхоллаелира церан эшарш.

Цул тӀаьхьа Эдисултанов ШитӀа вовшахтоьхначу «Самукъане сахьт» цӀе йолчу эстрадни тобана йукъа еара Аймани. Оцу тобанехь болх бира Айдамирова Айманис дукха шерашкахь, дукха концерташкахь дакъа лоцура цо. Цуьнан хаза аз дезаделира вайн халкъана. Цул тӀаьхьа вовшахтуьйхира «ЖовхӀар» цӀе йолу мехкарийн тоба халкъан артисто Айдамирова Айманис.

Цуьнан репертуарехь дуккха ю нохчийн халкъан фольклорни эшарш, иштта: «Ламанаш», «Сан Даймохк», «ЙоӀур ю нохчийчу машаран бӀаьсте», амма халкъо концертехь сих — сиха дехарш до хьлхалерчу Темирбулатова Сиржанан дешнаш тӀехь язъйина «ХӀай нена дашо малх» цӀе йолу йиш лакхийтор доьхуш.

Вайн нохчийн поэтан дешнаш тӀехь язъийна ша мукъамаш баьхна эшарш ю Аймани. ХӀинца шен корматалла лакхайокхуш къахьоьгуш схьайоӀу Айдамирова Аймани.

Хьажоргаш
---------

* Айдамирова Аймани(ТӀе цакхочу хьажорг)



1. ↑  *Хеда Хачукаева* Аймани Айдамирова - популярная артистка и многодетная мама. *grozny-inform.ru*(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  Информационное агентство «Грозный-информ» (2014, 1 декабрь). Теллина 2016 шеран 1 октябрехь.
2. ↑  Айдамирова Аймани Шамсудиновна. *filarma.ru*(ТӀе цакхочу хьажорг — *истори*).  Чеченская государственная филармония (2014, 8 апрель). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2017 шеран 13 январехь. Теллина 2016 шеран 1 октябрехь.
3. ↑  Рассыпался чеченский жемчуг(ТӀе цакхочу хьажорг)
**ТӀа́лут** (Ӏаьр. طالوت‎‎), йа **Ша́ул** (ӏебар. שָׁאוּל; Ӏаьр. شاؤول‎‎) — иза жуьгтийн дуьххьарлера паччахь а, Исраилан пачхьалкх йиллинарг а ву. ЯӀкъуб пайхамаран ﷺ кӀентан Биньяминан тӀаьхьенах ву иза. И паччахь хаьржинера Шамвиль пайхамаро ﷺ Делан омраца, шега исраилхоша шайн цхьаъ паччахь хӀоттаве аьлла даьхначу хенахь, тӀам тӀехь шайн куьйгалла деш. Исраилхоша емалдира Шамвила ТӀалут паччахь харжар, и хьал долуш ца хилла дела. Шамвила бехкбаьккхира исраилхошка, тӀаккха ТӀалута царна тӀехь куьйгалла дира Джалутан эскарна тӀехь толам баккхалц, Давуд пайхамаран ﷺ куьйгахула ша вийна хилла волу. ТӀалут пайхамар ца хилла, цо урхалла дира вайн эра хилале 1020—1000 шерашкахь гергга.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Талют (оьр.).
**Абул-Хьасан Ӏали ибн ИсмаӀил аль-АшӀари** (Ӏаьр. أبو الحسن علي بن إسماعيل الأشعري‎‎) — иза гӀараваьлла исламан Ӏилманча а, мужтахӀид а, мужаддид а ву. Цуьнга диллина ду ашӀарийн мазхӀаб. Сахьаби волчу Абу Муса аль-АшӀарин тӀаьхьенах ву иза.

Исламан Ӏакъидат къеггина лардинчу мужтахӀидийн а, мужаддидийн а баккхийчу имамех цхьаъ ву иза. БӀешерашкахь дукха Ӏеламнах тӀаьхьахӀиттина хилла цунна вайн замане кхаччалц. Шен дахаран йуьххехь муӀтазаллин мазхӀабехь хилла иза, цул тӀаьхьа тоба а дина, цуьнах вухавирзина иза. МуӀтазилаш олуш хиллачу дешнех а дӀацӀанвелла хилла иза. Масала, цара олуш хилла Къуръан кхоьллина ду.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Новая философская энциклопедия — 2010.
2. 1 2  Library of Congress Authorities (инг.) — Library of Congress.
3. 1 2  *Badawi A. R.* Histoire de la philosophie en Islam (фр.) // *Études de Philosophie Médiévale* — Paris: Librairie philosophique J. Vrin, 1972. — Vol. 60. — P. 264. — 886 с. — ISSN 0249-7921
4. ↑  *Bleuchot H.*  (фр.)
ШахӀидийн маьждиг *(азербайджанийн маттахь Şəhidlər məscidi)*- Азербайджанан нана-гӀала йолу Бакохахь а, ШахӀидийн хӀолламехь лаьтташ долу маьждиг ду.

1990-чу шерашкахь Туркойчоьнан Ӏедало гӀодарца хьаладоьттира маьждиг. Туркойчоьнан векалаллан динан атташен официалан резиденци санна лоруш йу.

2009-чу шарахь маьждиг реконструкци йан дӀакъоьвлира. Юхаъ схьадиллира 2016-чу шарахь .

Маьждиган пен тӀехь Ӏаьрбойн а, туркойн а маттахь Къуръанан Аль-Бакъара суран бӀе шовзткъе дейттолгӀа аят йаздина ду: «Аша ма ала АллахӀан новкъахь вуьйчунна: „[уьш] Белла". Мелхо а, дийна бу [уьш], делахь а шуна хаа ца ло [и]».

Ша-тайпанара (оригиналан) йоза: 

> وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ ۚ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَٰكِنْ لَا تَشْعُرُونَ
> 
> 

> *азер.* Allah yolunda öldürülenlere «ölüler» demeyiniz bilakis onlar diridirler lakin siz anlayamazsınız
> 
> 2:154
> 
>

Хьостанаш
---------

1. ↑  *Bayram Balci and Altay Goyushov.* Azerbaijan  / Edited by Jørgen Nielsen, Samim Akgönül, Ahmet Alibašic, Egdunas Racius. — Yearbook of Muslims in Europe: BRILL, 2012. — Т. 4. — С. 46. — ISBN 9789004225213.
2. ↑  "Şəhidlər məscidi" təkrar açıldı Архивйина 2017-08-05 — Wayback Machine
3. ↑  Спустя 7 лет реконструкции в Баку откроют «Мечеть Шахидов» Архивйина 2017-11-08 — Wayback Machine
**ДаьргӀара тӀом** – (оьрс. *Даргинский поход йа Сухарная экспедиция*) – 1845-чу шарахь Товбеца-баттахь хилла мехал йолу тӀеман операци. 

1845-чу шарахь Имам Шемала кхоьллинчу Имаматан коьрта шахьар лоруш йолу ДаьргӀа схьаяккха сацам бо оьрсийн паччахьан Кавказехь долчу эскаран буьйранчо княза Воронцовс.

Инарлашна юкъахь, хеташ ма-хиллара, коьрта шахьара схьа а яьккхкина дӀабоьрзур бу моьтташ хилла Воронцовна иттаннаш шерашкахь схьабогӀуш болу Кавказера тӀом. Цуо дагалаьцначуьнан хӀун жамӀ хилира дуьйцуш ву историн Ӏилманча Абумуслимов Сайд-Хьасан:

> 
> «Товбеца-баттахь Ӏаламат доккху эскар теттина хилла ДаьргӀа схьаяккха. Кхузахь 21 батальон хилла. 46 йоккха топ а хилла. ГӀо деш гӀалгӀазакхийн эскарш а хилла. Тактика а хийцина цара, Дагестанехула тӀелатар дан сацам а беш.
> 
> 
> ДӀоггара дукха яккхийн дуьхьалонаш а йоцуш нохчийн дозане кхаьчна уьш. Вайна хууш ма-хиллара, ДаьргӀа Дагестанан дозанна дукха гена йац. ДаьргӀана чу баха аьтто баьлла церан. Нохчаша и юрт йитина. Иза оьрсийн эскарша, дӀа а лаьцна, ягийна.
> 
> 
> Амма цул тӀаьхьа, Воронцовн эскаршна го а бина, уьш охьаата долийна. Оьрсийн кхетта шаьш эшна хиларх. Хиина царна шайн гӀалат даьллий. Цул тӀаьхьа церан Ӏалашо ца хилла имам Шемил вохо. Пачхьалкх дӀаяккха еза боху ойланаш йита дезна церан. Дерриг а эскар хӀаллак а ца дойтуш, ах мукъане а кхелхьара муха доккхур дар-те аьлла, оцу хьолана тӀебаьхна хилла уьш.
> 
> 
> И эскар доха-м дина, амма цхьана декъан къелхьара дала аьтто баьлла. Герзелехь резервехь дитина кхин а цхьа эскар хилла церан. Иза дуьхьала а деана, цхьа дакъа къелхьара даьлла. Масала, терахьашца дуьстича, 4000 сов стаг вийна а, чевнаш йина а хилла. Царна юкъахь инарла а хилла 168 эпсар а хилла.
> 
> 
> Коьрта маьӀна ду кхузахь, ДаьргӀахь хиллачу тӀеман политикин тӀаьхьло хилар. 1845-гӀа шарахь дуьйна оьрсийн куьйгалхоша, хьалха ма-хиллара нисса дӀа тӀамца чекхбовла а ца гӀерташ, тӀе тидам бахийтина халкъана юкъахь йолчу морзагӀаллех а, халкъана юкъахь болчу цатемех, адамийн гӀийла агӀонех а пайдарна эца.
> 
> 
>  
> Цунна алссам ахча теттина хилла оьрсийн пачхьалкхо. Иза ду-кх 1845 шарахь хиллачу тӀеман коьрта жамӀ».
> 
> 

Хьалха-МартантӀера Эльмурзаев Юсупс дийцарехь, 13 эзар оьрсий хӀаллак винна ДаьргӀахь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Ю. М.
 Эльмурзаев.* «Юсуп Нохчуа. Страницы истории чеченского народа.». — Грозный: Книга, 1993. — С. 57 - 70.

Хьажоргаш
---------

* Даргинский поход
Литван республикин хӀинцалера этнооздангаллин регионаш
Балтийн тайпанийн охьаховшаран карта, XII бӀешеран чаккхе.
**Аукштайташ** (*аукшайташ*; лит. aukštaičiai, белорус. аўкштайты) ― Литвахь Малхбален этносин тоба литвахошна йукъахь, бахархой историн областера Аукштайти. Историн маьӀнехь — балтийн тайпанийн тоба, бехаш хилла 1-ра эз. шарахь таханлера махкахь Литван а, Белоруссин а, и цӀе йогӀура къилба-малхбален декъан литвахойн, амаа наггахь аукштайташ лорура литвинаш. 

ХӀокху заманан маьӀнехь локалан малхбален а, йуккъера декъан а Литван республикин бахархойн цӀе. ХӀинцалера аукшайташна йукъахь къастайо локалан дзукийн тоба, церан амал ло меттан башхаллица (дзеканьеца) а, этнографин схьаяларца а.

Терминан этимологи
------------------

ЦӀе схьайолу лит. aukštas, aukštis «лекха, лакхара» къаьсташ цӀерах жемайташ (< *žemas* «лоха, лахара»), иза ламастехь доьзна охьаховшарца Неман эркаца охьадахарца. З. Зинкявичюсан хета, иза доьзнаду жемайташ лахачохь Ӏийна, ткъа аукшайташ баьхна айайеллачохь. Амма, локализаци Аукштайти схьайолу Мушо-Нямунелан а, Нявежан а чутаӀен (Хьаьжа Литван географи), цуо дуьхьало йо мелла а.

Дуьххьара хьахор
----------------

Йозанан хьосташкахь термин дуьххьара хьахийна «Пруссин Лаьттан хроникехь» Петра Дусбургера, хӀоттийна 1330-гӀа шерашкахь, 1294 шеран хилам дӀайазбеш.

Латталеладора, даьхнилеладора. Йуккъера бӀешеран муьрехь *аукштайташ* хӀоьттира ширалитван къоман. Кхин дӀа жемайташца (жмудьца) а, кхечу Литван балтийн тобанашца цхьанакхийтира ша йолу литван этнос. Малхбален а, къилба а дакъа аукшайтийн дакъа цхьаьна кривичашца а, полочанашца а йукъайеира белоруссий комана.

Хьажа кхин а
------------

* Аукштайти
* Балтийн меттанаш
* Литва (тайпанаш)

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Кошелев А. Д.* Из истории русской культуры: Древняя Русь — Языки русской культуры, 2000 — 755 с. — С. 419
2. 1 2 3 4  Чаквін, 1989, с. 41.
3. ↑  Киркор, 1858.
4. ↑  Звяруга, 1993, с. 231.
5. ↑  Aukštaičių, 2006.
6. ↑  Chronicon terrae Prussiae von Peter von Dusburg // Scriptores rerum Prussicarum. — T. I. — Leipzig, 1861 (мирный договор Гедимина с Ливонским орденом)
**«Кино: Энциклопедийн дошам»** — оьрсийн меттан кинох лаьцна исправкин арахецар. Араяьлла «Советийн энциклопеди» арахецараллехь (Москох) 1987 шарахь.

Шена чохь бу 3900 гергга йаззам режиссёрех, актёрех, кинематографии кхетамех, цхьацца йаззамаш бу ССРС республикийн а, дуьненан пачхьалкхийн а кинематографех лаьцна.

Коьрта редактор: исбаьхьаллаӀаморан доктор, ССРС халкъан артист Юткевич Сергей. Энциклопедин йаззамийн авторш бара 150 сов говзанча.

Тираж: 100 000 экземпляр.

Хьажоргаш
---------

* Данные об издании на странице *rubricon.com* Архивйина 2011-11-03 — Wayback Machine
**COVID-19 уьнан пандеми** — карарчу хенахь SARS-CoV-2 короновирусо йаьккхина коронавирусан уьнан пандеми ю. Дуьххьара коронавирус хааелла 2019-чу шеран гӀуран-баттахь (декабрехь) Цийн Халкъан Республикехь, Ухань гӀалахь.

2020-чу шеран кхолламан-беттан (январан) 30-чу дийнахь Дуьненаюкъарчу могушалла Ӏалашъяран организацино (ВОЗ-о) и цамгар яржар **дуьненайукъара маьӀна долу** йукъараллин могушалла Ӏалашъяран декъехь *къаьсттина хала хьал (ЧС)* хилар кхайкхира. Бекарг-беттан (мартан) 11-чохь — пандеми хилар дIахьедира.

2021-чу шеран кхолламан-беттан (январан) 15-чу дийнан зерашца, эпидеми йаьржичхьана дуьненахь коронавирусан ун кхетта дезткъе дейтта миллион сов вахархочунна; 2,012 млн ву кхелхинарг;  67,17 млн адаман дарба а хилла. 

Дукхахьолехь SARS-CoV-2 вирус цхьана стагера вукхуна тӀе йолу хӀаваэхула, цомгуш волчо йовхарш а, хьоршам а тоьхча, ул-уллохь къамел дечу хьолехь а. Коронавирусан билгалонаш ю: хорша а, йовхарш а, хӀоттар а, салацар а, чохьлазар а, хьожа ца яр а.

2020 елның мартында «Система» АФК-сына кергән компанияләр коронавирус белән көрәшкә 1 млрд сумга якын акча бүлеп биргәннәр, аларның төп өлеше зарарлануны ачыклау өчен тестлар эшләүгә, шулай ук саклану чаралары һәм антисептиклар җитештерүгә тотылган.

Хьостанаш
---------

1. ↑  Наименование заболевания, вызванного коронавирусом (COVID-19), и вирусного возбудителя (оьр.).  Всемирная организация здравоохранения. Теллина 2020 шеран 27 июнехь.
2. ↑  Ранее неизвестный коронавирус — Китай (2020, 12 январь). Теллина 2020 шеран 18 июлехь.
3. ↑  *Chaolin Huang, Yeming Wang, Xingwang Li, Lili Ren, Jianping Zhao.* Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China (en) // Lancet. — 2020. — Vol. 395, iss. 10223. — P. 497—506. — ISSN 0140-6736. — DOI:10.1016/S0140-6736(20)30183-5. Архивйина 2020  шеран  25 июнехь.
4. ↑  Заявление по итогам второго совещания Комитета по чрезвычайной ситуации в соответствии с Международными медико-санитарными правилами, в связи со вспышкой заболевания, вызванного новым коронавирусом 2019 г. (nCoV) (2020, 30 январь). Теллина 2020 шеран 16 июлехь.
5. ↑  Вступительное слово Генерального директора на пресс брифинге по COVID-19 11 марта 2020 г. (2020, 11 март). Теллина 2020 шеран 27 июнехь.
6. ↑  COVID-19 Dashboard by the Center for Systems Science and Engineering (CSSE) at Johns Hopkins University (JHU) (ингалс.).  Johns Hopkins University. Теллина 2020 шеран 9 октябрехь.
7. ↑
8. ↑
9. ↑
**Бердхьоза** (лат. Emberizidae) — доьзал хьозарчийн олхазарш.

Йукъара амал
------------

Жимачу барамера (хьоза) дуьстича деха цӀога долу, систематикин герга долу вьюрокан олхазаршна, царех къаьста алсама дуткъа къевлина агӀонакахь зӀокца. дукхах долу бердхьозарчий хуьлу доьртала, йуккъра барам тӀемаш, когаш, цӀога. ЗӀоккан кеп хийцало мочхалан аппарарат хийцайаларца. Дохалла 10-25 см, масса 10-60 г. Бос тайп-тайпана бу, къегина тон а йоцуш. Бердхьозарчашна йогӀуш йац чолхе мукъаме эшарш.

Деха тайп-тайпана метигашкахь: аренашкахь, хьун-аренашкахь, тундрехь, хьаннашкахь. Хьанашкахь деха йисташкахула, хьаькхначухула, йаьгначухула, хьаннийн гуотенашкахула. Лаьмнашкахь хьаладовлу цанашка кхаччалца, 5000 м. Сих-сиха даха хуу адамо хийцинчу ландшафте. Дукхаха долу тропикин кепаш бердхьозарчий охьахевшина ду; барамерчу шораллашкакахь — кхелха а, кхерста а. Даьжина коьртаниг Малхбузен эхиг тӀехь, иза лору церан даймохк. Малхбален эхиг тӀехь бен туху 55 кепо 5-10 тайпанах. Россехь бен бо 26-27 кепо 7 тайпанах; Кхин а 13 кеп рожехь чу ца догӀу, коьртаниг килбаседа Америкера. 

Шарахь шозза бен ца дехка (тропикашкахь 4-зза). Бенаш-кедаш до бецех йа ораматийн хьесех, дика къайладохий латта тӀехь (коьллаш йукъахь) йалакха доццуш (1,5 м) латта тӀехула йа тархийн херонашкахь йа тӀулгаш бухахь. Тропикин кепийн тевнахь 2-4 хӀоа хуьлу, барамера шораллашкара кепийн 5-7 хӀоа хуьлу. Тевна доккху 1-2 кӀирнах, кӀорнеш довлу бӀаьрзе, букъ тӀехь а, коьрта тӀехь а месаш йолуш. Йуург бердхозан лаьтта коьртаниг хӀушшах, амма кӀорнешна йуург йаочу хенахь (Хьалхарчу 8-16 дийнахь) дас-нанас йаайо царна сагалматаш.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3  Коблик, 2013.
2. ↑  *Baptista, Luis F.(ингалс.)нохч.* Encyclopaedia of Animals: Birds(бил-боцу.) / Forshaw, Joseph. — London: Merehurst Press, 1991. — С. 210—212. — ISBN 1-85391-186-0.