**Соленикови ватагин уллера тӀом** — 1773—1775 шерашкара Ахархойн тӀамера тӀаьххьара боккха тӀом, хилла 1774 шеран 25 августехь Чёрни Яр. Оцу тӀамехь подполковникан И. И. Михельсонан эскарша эшам бира гӀовттамхошна; оцу тӀамо Пугачёвн гӀаттам бохийра.

Хьалхара истори
---------------

Казань йолчохь эшначул тӀаьхьа юха а 10 эзар стаге хьаладуьзна Пугачёвн эскарна, подполковникан И. И. Михельсонан правительствон тоба тӀаьхьакхиира Чёрни Яр уллера овхойн Соленикови ватага йолчехь.

ТӀом
----

1774 шеран 25 августехь сатосуш Михельсона омар делира герз тоха йолуш йолчу яккхийн тоьпаш чуьра ПугачевгӀеран могӀаршна. Кхин дан хӀума а ца хилла, хӀунда аьлча Михельсона цуьнан эскаршна къилбехьа юхадала меттиг ца битинера, Пугачёв Емельяна сацам бира тӀом дуьхьала бан. Шайн могӀашна правительствон эскарша яккхий тоьпаш етта йолийча, Пугачёвс омар делира полковникан Чумаков Фёдоран куьйгакӀела йолчу ерриг 24 йоккха топ дуьхьала тоха аьлла. Омар дукха сиха кхочуш дира, яккхий тоьпаш йиттира эха сахьтехь сов.

Амма пугачевгӀеран яккхий тоьпаша доккха зиен ца дира Михельсонан тобанна, хӀунда аьлча шен дика ца хаарна Чумаковс дукха хьалха хӀиттийнера уьш регуляран эскаршна гергахь, ткъа шайн эскаршна генахь, цундела мостагӀчун дошлошна а, гӀашлошна дуьхьала церан дан хӀума ца хилира (талламехь Пугачевс тӀамехь шеш иэшаран и ледарло коьрта бахьна лерира).

Цул сов, правительствон эскарш лардира локхалло, гӀовттамхойн эскар чутаьӀначохь дара. ТӀаьххьара, Чумаковн доккха гӀалат гина, Михельсона омар делира шен берешка гӀовттамхойн яккхий тоьпаш схьаяха аьлла, и цара чӀогӀа атта кхочуш дира, гӀовттамхой ерриг артиллери йоцуш йитира тӀом болабелла 30—40 минот яьлча.

Артиллери дӀаяккхар хиинчу Пугачёвс, омар делира муьлххачу мехах а схьаяккха иза мостагӀчуьнгара. Цундела, алсама хиларна, Пугачёвс ир-кара хӀиттийна гӀовттамхой майра дуьхьала летира правительствон эскарийн позицешна. Амма, массийттаза уллера цхьабосса чаччамийн герз кхоссаро, тӀелетачеран могӀнаш кхера а делла, доьхна, цхьан а низам доцуш юхадевлира.

Пугачёв гӀоьртира уьдуш долу шен эскар сацо, масех тоба вовшахтохаелира, уьш ша тӀаме йигира. Амма цхьаьна хенахь шинне агӀора тӀелеттачу Михельсонан дошлоша ницкъ ца беш тӀелатар юхатуьйхира. Цул тӀаьхьа цхьаьна кепара пугачёвгӀеран гӀовттамхойн орданга юьхьанца масех декъе йийкъира регуляран эскарийн дошлоша, дукха хан ялале гуон юкъахь бисира. Фронтера правительствон артиллерис гатбина, гӀовттамхой юха бевдира, дошлойн тарраш кӀела бахара.

Кхетта, оьшур дуьйла, Пугачев а, цуьнан «гвардера» кхин 200 гергга гӀаттамхо а (дукхаха берш гӀазакхий) тӀаьххьарчу моментехь тӀемера вадавелира, тӀаьхьабогӀучарал 40 сов чаккхарма гена бевлла, бахара къилба-малхбалехьа, Ийдалал дехьа. Михельсонан тобанера гӀашлойн тӀом бан а ца бийзира.

ТӀаьхье
-------

И тӀом бахьнехь Пугачев юха а эскар доцуш висира. ТӀамехь кхелхира 2000 гергга гӀаттамхо, кхин а 6000 йийсар вира я ведира. Кхелханчу гӀовттамхошна юкъахь хилира Пугачевн уггаре гергарчех цхьаъ волу Овчинников Андрей. Михельсонан тобан иэшам хилира: 16 стаг вийна, 74 чов йина. Ша Ийдалал дехьа ведда волу Пугачёв кестта 1774 шеран 8 (19) сентябрехь лецира накъосташа, Ӏедале дӀавелира.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3  Шефов, 2002.
2. ↑  Федор Федотович Чумаков.  Сайт «Хронос».
3. ↑  Емельян Пугачев на следствии. Сборник документов и материалов / Сост. Р. В. Овчинников, А. С. Светенко. — М.: Языки русской культуры, 1997. — 464 с. — ISBN 5-7859-0022-X.

Хьажоргаш
---------

* Соленикова Ватага.  Сайт «Хронос».

| ⛭Пугачёвн гӀаттам |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Ахархойн тӀеман коьрта регионаш а,коьрта тӀемаш а | 
* Оренбург
* Башкири
* Урал а, Сибрех а
* Яикан гуо
* Камайист
* Ийдалан аьтту берд

* Юзеевера тӀом
* Уфан гуо лацар
* челябинскан гуо лацар
* Татищевера тӀом
* Сакмарин гӀалан гергара тӀом
* Казанан гергара тӀом
* Царицынан тӀелатар
* Соленикови ватагин уллера тӀом

 |

 |
| 

| Пугачёв Емельян |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| ГӀовттамхойнкоьртатхьамданаш | 
* *Къайлаха Дума:* Овчинников Андрей
* Чика-Зарубин
* Арсланов Кинзя
* Перфильев Афанасий
* Чумаков Фёдор

* *ТӀеман коллеги:* Шигаев Максим
* Творогов Иван
* Витошнов Андрей
* Скобычкин Данила
* Почиталин Иван
* Туманов Григорий
* Дубровский Алексей
* Шванвич Михаил

* *Полковникаш:*  Подуров Тимофей
* Кеп:Это добротная статья Грязнов Иван
* Белобородов Иван
* Хлопуша
* Усаев Канзафар
* Юлаев Салават
* Лысов Дмитрий
* Дербетев Фёдор
* Мясников Тимофей

* *Полковникаш:*  Торнов Василий
* Толкачёв Михаил
* Самаров Каскын
* Муратов Каранай
* Канкаев Бахтиар
* Губанов Иван
* Арапов Илья
* Азналин Юлай
* Юнаев Базаргул

 |

 |

 |
| 

| Екатерина II |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Правительствонвекалш | 
* *Эскаран баьччаш:* В. А. Кар
* А. И. Бибиков
* Ф. Ф. Щербатов
* П. И. Панин

* *Цхьатохарийн баьччаш:* И. И. Михельсон
* П. М. Голицын
* П. Д. Мансуров
* И. А. Деколонг
* А. В. Суворов

* *Шеш долчу дакъойн баьччаш:* П. М. Чернышёв
* Ф. Ю. Фрейман
* К. И. Муфель
* Д. О. Гагрин
* С. К. Станиславский
* И. К. Рылеев

* *ГӀепийн а, гарнизонийн а коменданташ:* Г. М. Елагин
* З. И. Харлов
* И. Д. Симонов
* А. П. Крылов

* *Инарла-губернатораш:* И. А. Рейнсдорп
* Я. Л. Брандт
* М. Н. Волконский
* Д. И. Чичерин
* П. Н. Кречетников

* *Таллам а, суд а:* А. А. Вяземский
* П. С. Потёмкин
* С. И. Шешковский
* С. И. Маврин
* А. М. Лунин
* Г. Р. Державин

 |

 |

 |
| 
* Пугачёв гӀаттаман историографи

 |