recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Василий Тимофеевич Малиновский** (1920 шеран 11 июль, Дубовая Роща (Александровскан кӀошт), Ставрополан мехкайист — 1997 шеран 13 июнь, Петарбух) — танкхо, полковник, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпал.

Биографи
--------

Вина 1920 шеран 11 июлехь Дубовая Роща юртахь (хӀинца Ставрополан махкан Александровски кӀошт) ахархон доьзаллехь. 1930-гӀа шерашкахь шен деца-ненца иза Алпатово юрта схьавеара. 1938 шарахь цо оцу юртахь йолу йуккъара школа чекхйаьккхира. Цул тӀаьхьа иза Соьлжа-ГӀалан мехкдаьттан институте деша вахара. Цо кхо курс чекхйаьккхинчул тӀаьхьа тӀом болабелира.

1941 шеран июлехь иза ЦӀен Эскаре дӀакхайкхира. Цигахь Малиновский тӀеман училище хьажийра. 1942 шеран аьхкехь цо чекхйаьккхира Сталинградан танкийн училищен сихйина курс. Цунна делира техникан-лейтенантан дарж. Амма иза танкан заводе контролёран болх бан хьажийра. Кхиъ цхьа шо даьлча Казанера лакхара техникан школа чекхйаьккхича иза тӀамтӀе хьажийра.

Фастов (Киеван область) гӀалан тӀелеташ хенахь цхьана ша лела йоккха тоьпан куьйгалхо винера. Малиновский оцу САУ экипажан коьрте хӀоьттира. 1943 шеран 6 ноябрехь цуьнан САУ хьалхарчарна йукъахь Фастов гӀале чуиккхира. И гӀала схьайоккхуш хенахь Малиновскин экипажас хӀаллакйира массийта танк а, дукха немцойн салтий а, эпсараш а.

СССР Лакхара Советан Президиуман омраца Малиновскийс гайтина майралла бахьнехь цунна йелира Советски Союзан Турпалан цӀе.

ТӀом чекхболуш хенахь иза Чехословакехь вара. Малиновский Толаман Парадан декъашхо вара. ТӀом чекхбаьлча иза эскаран болх беш вара. 1949 шарахь цо Казанин эпсарийн техникан танкин лакхара школа чекхйаьккхира. 1955 шарахь цо дашо мидалца чекхйаьккхира Бронетанкийн эскарийн академи. 1974 шарахь цо и болх битира полковникан даржехь волуш. Иза Санкт-Петербургехь Ӏаш вара. Велира 1997 шеран 13 июнехь. Малиновский дӀавоьллира Серафимовски кешнашкахь.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2 3 4 5   Малиновский, Василий Тимофеевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
2. ↑  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 10 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 19 января (№ 3 (263)). — С. 1

Хьажоргаш
---------

* Малиновский, Василий Тимофеевич.  Cайт «Пачхьалкхан турпалхой». Теллина 2021 шеран 30 октябрехь.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Герои страны

 |
**ЛуӀ** — пенах тоьхна даьккхина Ӏуьрг.
ЛуӀ дешан синониман: Ӏуьрг

**ЛуӀ**, даьккхина хила тарло материалан тӀе физикин Ӏаткъамбарца. Масала: *луӀ даьлла хи бухура тархаш тӀе кеман бух кхетча – уьш хила тарло хӀордан кеманаш (катерш, яхташ, танкерш...)*

ЛуӀ пенах
Иштта луӀнаш хила тарло цӀийнан пенаш тӀехь, автомобилаш тӀехь, кхин а.

ЛуӀнийн исторера
----------------

**1912 ш. 14 апрель**
**23.40** — «Титаник» цӀе йолу кема айсбергах кхета 41°46' къилбаседа шораллехь, 50°14' малхбуза йохаллехь. **02:20** — «Титаник» буха доьду 2 сахьтехь 40 минотехь.
Кеман тӀехь хилла 1316 пассажир а, 892 экипажан декъашхо а, берриш 2208 стаг. Царех дийна висина 704 стаг, велла 1504. 
1912 шарахь, кеман 100 метр сов деха луӀ даьлла лорура. 1996 ш. рогӀера чубиссира «Наутилус» цӀе йолчу батискаф тӀехь доьхначу кеман тӀе. Батискаф тӀехь ультраозан акустикан зонд дара. Сацкъарал баханчу «Титаникан» меран декъан эхографин тест йира. ЖамӀо цецбехира: аьтту агӀора цхьан а луӀ дац. Амма ду ялх чӀогӀа нийса, доца (1,2 - 13,7 м), дуткъа (шоралла 10 см кӀезиг) хадораш, уьш нисса гуонаха лаьцна экъанаш хӀоттийначохь ду. Цул тӀаьхьа кхийтира, айсберго хадийна ца хилар кеман болатан гуо, ткъа ша-ломан Ӏаткъамца кӀуж-хьостамий схьа а девлла, экъанаш чутаьӀира, океанан хин некъ беллабелира кеман ватерасанал лахахула корпусан чудаха.

**2012 ш. 13 январехь** **21:45** — «Коста Конкордия» цӀе йолу кема италин жимачу Джильо гӀайренан гергахь, Ӏоттало хин бухарчу тархех бердан масех бӀе метр генахь. ЖамӀ хилира кеман ватерасанал лахахь дехха луӀ далар. Ӏотталушшехь лайнер-кеман урхалла галъелира, кестта кеман тӀера серлонаш дӀевлира. Цхьана сахьтехь лайнер-кема ша лийлира, мохо гамха долчу кхоссалца. Ӏуьйрана «Коста Конкордия» дуьззина аьтту борт тӀедуьйжира, луӀ гучуелира, цунна чохь хилира тархан йоккха кийсиг, иза лайнер-кемано каггийнера тархийн йукъара массин тӀиера. 
Оцу бохамехь кхелхира 32 стаг, иза кеман бараме хьаьжчи, хӀордан бохамех уггаре баккхийчех цхьаъ хилира.

Тодар, луӀ дӀадаккхар
---------------------

ДогӀа долуш я хи техкаш борт чухула корпус чудогӀу хи, сихонца чуьра арататта деза: кегийра диллиначу катер-кеманаш а, пийсиган кеманаш а чамица я дӀасалело насосца, ткъа даккхийро кеманаш тӀехь — хи аратотту помпанашца (насосашца).

Кеман чохь кӀеззиг хи бен дацахь, цуьнан бух буьззина бакъо лело мегар ду горгам, цуьнца хи схьа а оьций Ӏовду.

Нагахь катер-кеман корпус чу сихха хи дагӀахь, кема бердехьа дерзо деза, хи чудолу меттиг каро еза, катер-кеман чохь карочу гӀирсашца луӀ дӀадуӀа болхбан беза. Дечиган корпус йолу кеман далар карадо, чухула тӀетоьхначун маьӀ-маьӀӀе тӀе лерг дуьллуш: долучу меттигехь хеза хино булкъ-булкъ деш. Хи чу стенна долу хиинчул тӀаьхьа луӀан барам билгалабоккху я эвна дастаделла меттиган барам билгалабоккху, паргӀата йоккху далар дӀадаккха деза меттиг. Жима луӀан, цхьаьна хенан чу хӀума йоллаеза, горгамех, даххашах, истангех, бедарех йина. Чу йуллу хӀума луӀан барамца йогӀуш хила еза.

Хьосташ
-------

Словарь Ожегова
Титаник

Хьажоргаш
---------

Хьост:
Описания и руководства(ТӀе цакхочу хьажорг)
Махаджанападаш Вайн эрал 500 шо гергга хьалха

**Махаджанапада** (санскритера гочдича: «Еза пачхьалкхаш») — буддийн хьосташкахь иштта олу ХӀиндостанан къилбаседера, къилбаседа-малхбалера мехкех.

*Махаджанапада* боху кхетам схьабаьлла *Джанападах* — иштта олура вайн эрал 600 шо хьалха тӀаьхь союзашка цхьанакхеташ хиллачу тайпанийн мехкех. Буддийн хьосташ билгалйоккху 16 махаджанапад — Будда дуьнен тӀе валале хьалха хиллаболу мехкаш. Ангуттара-никаяс лахара исписка ялайо:

1. Каши
2. Косала
3. Анга
4. Магадха
5. Вадджи (Вриджи)
6. Малла
7. Чеди
8. Ватса (Вамса)
9. Куру
10. Панчала
11. Маччха (Матсья)
12. Шурасена
13. Ассака (Ашмака)
14. Аванти
15. Гандхара
16. Камбоджа

Чулла-Нирдешас тӀетуху иштта Калинга пачхьалкх.

КӀеззиг башхаллаш йолу тера исписка гойту джайнин хьосташ.
Печени макъруд
**Макъруд** (Ӏаьр. مقروض‎‎) — Къилба Африкин ламастан мерза печени. Иза схьаяларан мохк лору Тунис, амма чӀогӀа яьржина ю Алжазаирехь, Мароккохь (къаьсттина Уджда а, ТатӀуан а гӀаланашкахь), Ливехь, Мальтехь. Иза юкъаяьккхина аьлла хета Алжазаирера Мзабан оазисашкахь, СатӀийфан аренашкахь, кхечу хьосташца макърудан историн уьйр ю Къайруан гӀаланца, Тунисан синмехаллин коьрта шахьрица. Оцу гӀалахь 2008 шеран 20 майхь дӀаяьхьина хьалхара къоман макърудан фестиваль. Кулинарин оьздангаллин дакъа санна, макъруд иштта яьржина дукха алжазаирхойх а, тунисхойх а бевлла бахархой бехачу мехкашкахь, масала Францехь.

МагӀрибехь, тайп-тайпана кепара ю макъруд, цхьадерш царех даттарш ду, церан йукъара кӀезиг хӀума ду ламастан макърудца, кеп дӀаяьккхичхьана. Масала, макърут малахӀ (makrout malah, «дуьра макъруд»), йо картолах, чамбечарех (куркума, циц, орегано, тимьян), ткъа юкъаюллург йо саьрмасекх, томат, бурч, зайтдаьттан тоьхна бераме йоьллина котамах. ТӀаккха тӀеюхку керла кунжут. Классикан вариантехь печени юкъаюхку хурманаш, бӀараш я миндалан паста. Ромбан кеп хуьлу — оцу кепахь схьаяьлла цӀе а. Бод кечбо дама а, Ӏов а иэдой, цуо ло печенин башха текстура а, чам а. Макъруд хурманашца а, мозца а алсама лелайо Рамадан баттахь.

Кечъяр
------

Демах а, Ӏевнах а, бецан даьттах а боьллина бод чӀапбо, чуюллу хурман паста. Паста кечйо Дакълат Нур кепара хурманех, кхин а инжирах я миндалах, корицех, апельсинан чкъуьйригах. Бод хьарчабо рулет кепара, охьатаӀабо чӀапо хилийтархьама. ТӀаккха ромб кепара кийсигаш йоху. Цул тӀаьхьа печенин кечам я ботту бецан даьттанахь, я духовкин чохь ботту.
Иза яран тӀаьхьара мур бу макъруд хих а, мозах а, апельсинан зезагех а бинчу мерза шатӀ чохь тӀадаяр .

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Foued Allani, "En couverture ", La Presse Magazine,‎ 27 mai 2008, p. 2-7
2. ↑  Makrout el louz - Les Joyaux de Sherazade (fr-FR), *Les Joyaux de Sherazade* (2015, 16 июль).
3. ↑  Recette pour ramadan facile / Makrout salé (fr-FR), *Les Joyaux de Sherazade* (2014, 29 май).
4. ↑  Desserts from Around the Globe.  Dessertsfromaroundtheglobe.wordpress.com. Теллина 2014 шеран 9 апрелехь.
5. ↑  *Gaelle & Patrice Le Franc* Makroudh.  La Cuisinede Ma Copine. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 8 июлехь. Теллина 2014 шеран 9 апрелехь.
6. ↑  North African Cuisine (ингалс.). Теллина 2018 шеран 5 февралехь.
**Каллиграфи** *(желтойн маттахь καλλιγραφία — «хаза йоза»)* - гайтаман исбаьхьаллин цхьа дакъа ду. Каллиграфих хазачу йозан исбаьхьалла олу. Таханлера каллиграфин къастам иштта къастам бу: *«исбаьхьачу а, цхьаьнайогӀучу а кепехь билгалонаш  язъяран говзалла»*.  Иза шуьйра буьххьеюллург йолу гӀирсаца а, щеткица йа кхечу яздечу гӀирсаца а хӀоттош йоза а ду.

Функцин йозанаш а, сарташ а тӀера *элпаш деша луш йа деша ца луш* гайтаман исбаьхьаллин тӀе кхаччалц хийцалуш ю  кхузаманан каллиграфи. Классикан каллиграфи типографиках а, неоклассикан куьйгайозанах къаьсташ ду, ткъа каллиграфистиг шиннех а болх бало.

Классикан каллиграфи типографиках а, неоклассикан куьйгайозанах къаьсташ ду, ткъа каллиграфистиг шинне а агӀор болх бало.

Хьостанаш
---------

1. 1 2  Mediavilla 1996
**Луи Нидермейер** (фр. *Abraham Louis Niedermeyer*; 1802 шеран 27 апрелехь(18020427), Ньон, Швейцари, — 1861 шеран 14 мартехь, Париж, Франци) — швейцархойх валар долу французийн композитор

 а, хьехархо.

Дешна Венехь Мошелес Игнаца (фортепиано) а, Э. А. Фёрстерца а, цул тӀехьа гайтина ша Румехь а, Неаполехь а. 1823 шарахь ваьхна Парижехь. Цигахь йиъ опера хӀоттийна: «Хьуьнан цӀа» (итал. La casa nel bosco; 1828), «Страделла» (1837), «Мария Стюарт» (1844), «Фронда» (1853) — ерриш а башха аьтту болуш а йацара. Нидермейеран уггаре гӀарабаьлла кхоллам хилира Ламартинан гӀарайаьллачу «Ӏам» цӀе йолчу байта тӀехь хӀоттийна романс.

  

1850-гӀа шерийн шолгӀачу декъехь Нидермейер дукхах дерг тӀевирзина хьехархойн балха тӀе. Цуо тӀелаьцна А. Э. Шорона кхоьллинчу Килсан музыкин институтан куьйгалла, цигахь хийцамаш бина жигара кхуьуш дешаран меттиг йеш цунах. Жозеф д’Ортигца цхьаьна Нидермейера кхоьллина килсан музыкин лерина журнал «La Maîtrise»; цул сов, цу шимма йазйина «Хоран йишан теоретикан а, практикан а куьйгалла (фр. *Traité théorique et pratique du plain chant*; 1876 шо).

Нидермейер веллачул тӀаьхьа цуьнан Килсан музыкин институт куьйгалле хӀоьттира цуьнан ши нуц — композитор Гюстав Лефевр а, органхо Эжен Жигу.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Louis De Niedermayer // GeneaStar
2. ↑  Louis Niedermeyer // Historische Lexikon der Schweiz, Dictionnaire historique de la Suisse, Dizionario storico della Svizzera (нем.) — Bern: 1998.

Хьажоргаш
---------

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Тематикийн сайташ | 
* Discogs
* International Music Score Library Project
* MusicBrainz

 |
| Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая каталанская
* Музыкальный Римана
* Новый
* De Agostini
* Universalis
* Швейцарский исторический

 |
| 

| Библиографин каталогашкахь |
| --- |
| 
* BNE: XX1358275
* BNF: 13479721s
* GND: 119092514
* ISNI: 0000 0000 8344 0976
* J9U: 987007329725805171
* LCCN: n87125622
* NKC: xx0018458
* NLP: A12643300
* NTA: 07064649X
* NUKAT: n2003048453
* PTBNP: 145362
* SUDOC: 067026036
* VcBA: 495/149866
* VIAF: 61696402
* WorldCat VIAF: 61696402

 |

 |
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Малла.
Махаджанападаш
**Малла** — ширахӀиндин пачхьалкхан а, цигара тайпан а цӀе. буддийн хьосташца VI бӀешарахь Малла хилла 16 Махаджанападех цхьаъ. Иза Магадхан къилбаседехьа лаьтта майданца жима пачхьалкхь хилла. Маллан мохк боькъуш хилла шина декъе Какуттха хино. Коьрта шахьарш оцу шина паччахьаллин дакъойн хилла Кушавати я Кушинара (Горакхпуран уллора хӀинцалера Касия гӀала) а, Пава (Касиян 20 км генара таханлера Пандрауна гӀала) а. Кушинара а, Пава а доккха маьӀна долуш ю буддисташна а, джайнашна а: кхузахь даьхна шен тӀаьххьара денош Гаутама Буддас а, Махавирас а. Буддан заманахь маллаш онда тайпа дара, буддийн а, джайнин а тексташкахь сих-сиха хьаха а деш.

Малла хьахадо «Махабхаратехь» (VI.9.34) Маллараштра аьлла. «Махабхаратаца» (II.30.3) Малхбален ХӀиндин тӀелеташ Бхимас толам баьккхина малин паччахьна тӀехь. «Махабхаратехь» (VI.9.46) маллаш хьахадо цхьа могӀа малхбалехӀиндин тайпанашца ангашца, вангашца, калингашца. «Ману-смритихь» маллаш хьахийна кшатрийн тайпа аьлла. Дуьйцу, маллаш майра а, девнан тайпа хилла бохуш. Дуьхьанца Малла пачхьалкх монархи хилла, амма тӀехьуо республика хилла. Будда веллачул тӀехьа Малла пачхьалкхо яйина шен паргӀато Магадха империн дакъа хилла.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Raychaudhuri, Hemchandra (1972) *Political History of Ancient India*, University of Calcutta, Calcutta, pp. 85, 113
2. 1 2  Law, B.C. (1973). *Tribes in Ancient India*, Poona: Bhandarkar Oriental Research Institute, pp.257-62
**Малхба́лен славя́наш** — Малхбаленславянийн меттанаш буьйцу славянийн оьздангаллин-меттан йукъаралла.

Европера славянийн пачхьалкхийн мехкаш:
     Малхбузаславянийн къаьмнаш
     Малхбаленславянийн къаьмнаш
     Къилбаславянийн къаьмнаш
Малхбален славянийн тайпанийн барташ, дукхаха болчу Ӏилманчашна хетарехь, цхьа къам хила кхиира, уьш юккъерачу бӀешерашкара шираоьрсийн пачхьалкхан коьрта бахархой. Малхбуза славянаш тӀаьхьа политикин бекъабаларан жамӀашца, XVII бӀешарахь кхолладелира (барам лагӀбаларехьа) кхо къам: оьрсий, украинхой, белорусаш. Наггахь деалгӀа малхбаленславяний этносе билгалбовлу русинаш. Цхьаца хьалхара талламчаша кхин а лелайора билгало *оьрсийн славянаш*.

Истори
------

Славянаш VII—VIII бӀешерашкахь охьаховшаран карта. Малхбален славянаш билгала баьхна таьӀна-баьццара басца

Билгалдахарш
------------

1. ↑  The Columbia Encyclopedia: Transcarpathian Region(ингалс.)
2. ↑  The Columbia Encyclopedia: Ruthenia(ингалс.)
3. ↑  Encyclopedia of Russian History: Carpatho-Rusyns(ингалс.)
4. ↑  Encyclopedia of Rusyn history and culture: Carpatho-Rusyns(ингалс.)
5. ↑  Платонов, С. Ф. Полный курс лекций по русской истории — Пг. 1917.
6. ↑  Нидерле, Любор. Славянские древности. Москва, 2000
**Малхбален Къудс-ГӀала** — Къудс-ГӀалин малхбален дакъа. 1948-чу шарахь Ӏаьрбийн-израилан тӀом болучу хенахь, Транс Урдунс тIамца доладаьккхина иза. Цул тӀаьхьа, 1967-чу шарахь, Ялх дийнахь хилла тӀомехь, Исраилс Урдунера схьадаьккхина иза. Малхбален Къудс-ГӀалин оккупаци йиначул тӀаьхьа, Транс Урдунс аннекси йина (1948—1967), ткъа 1980-чу шеран тӀера, хӀинцалера ханна а Израилан аннекси ю лаьтташ. Транс Урдунс а, Исраилс а йина аннексиш, дукхахйолчу дуьненан пачхьалкхаш къобалцайина.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Малхбален Къудсан а, Малхбузен Урдун хинан бердан а аннекси йиначул тIаьхьа, шайх Урдун кхайкхийна
**Маршонан Майда** (йу) — (*укр. Майдан Незалежності*) — Украинин коьртачу шахьаран — Киеван йукъара майда.

Истори
------

Майдан 1850 шо
X-гӀа бӀешо кхаччалц, Майда лаьттачу меттехь уьшал хилла, шех Перевесище, йа Гезарийн уьшал олуш. Хьекъале Ярослав волу заман чохь, Киеван гӀап шорйеш, цу меттиган тӀоьхулу гӀопан саьнгарш йаьхна. 1240-чу шарахь, кху меттехь гӀопан пен а бохийна, монголаш Киев йаьккхира. XVII-XVIII-чу бӀешаршкахь эрна аре хилла цу меттехь. XIX-чу бӀешарехь дуьйна, жим-жима гонах гӀишлош йеш, базар а хоьттина, гонах урамаш а дина, Хрещатикан майда аьлла цӀе а тиллина, шорлуш йолу Киеван йукъайахара и. Цул тӀаьхьа массийта цӀе хийцира майдано. ТӀеххьаре цуьнан цӀе хийцира Украинас шен паччалкхан маршо кхайкхича.

Ӏедалан дуьхьало йарехь
-----------------------

Євромайдан-24.02,2014-2397Киеван Маршонан майда Украинин политикин исторехь коьртачех меттиг йу. И бахьанехь «майдан» боху дош дукха меттнашкахь укъара дош хилла лелаш ду: Ӏедалан дуьхьало йарий а, политикин резабоцурш гӀовтаррий а, маьӀна долуш.

1990-чу шарахь «Мокхаз тӀехь Революци» (укр. Революція на граніті) аьлла цӀе йахана студентийн йоккха митинг литтира.

2000—2001 шерийн Ӏаьна Украинин президент Кучман духьала йолу митинг литтира

2003—2004 шершкахь ЦӀен-можа Революци (укр. Помаранчева революція) хилира. Цу революцех даьлларг — харжамаш нийса ца бара Ӏедало тӀелацар, керла харжамаш бар, Янукович эшавар, ткъа Ющенко толар ду.

2013 шеран ноябрехь йолайелла Евромайдан. И йолайаран бахьан дара, Украинин президент волу Янукович Владимирс Евросоюзца йолу ассоциаци саца а йина, Российгхьа верзар. Дукха зуламаш делира цигахь Ӏедалер а, резабоцучаьргара а. Белларш, а лазийнарш а, бара бӀенашкахь. Ткъа тӀехьлонаш кхи а чолхе хиллера Ӏедална а, маьршачу бахархошна а. Масала: Янукович Украинер вада вийзира, Российс референдум а йина Крым схьайерзира, Луганскехь а, Донецкехь а, тӀом белира, иштта кхи дӀа а.

Суьрташ
-------

* Хрещати базар, XIX б1ешаран чаккхеХрещати базар, XIX б1ешаран чаккхе
* XX б1ешо долалуш хилла суртXX б1ешо долалуш хилла сурт
* 1941 шарахь хилла сурт1941 шарахь хилла сурт
* Калинина Майда - 1962 ш.Калинина Майда - 1962 ш.
* Маршонан Майда - таханлера суртМаршонан Майда - таханлера сурт
* Маршонан Х1олламМаршонан Х1оллам

Хьажоргаш
---------

* Маршонан Майда «Майдан Незалежности» в «Веб-энциклопедии Киева».(укр.)
* Киевера Маршонан Майда. 3D-панорама
ХӀара йаззам хаьржинчарех бу

**Намруд, Нумруд, Намруз** (Ӏаьр. نمرود‎‎, мацахлерачу жуьг. נִמְרוֹד — мад. «гӀовттар») — эскархо а, таллархо а, паччахь а ву. Намрузан паччахьалла долчу заманахь хилла ИбраьхӀим пайхамар وصلة=, Намрудан да хилла Куш ибн Хьам.

Биографи
--------

Намруд дуьненчу ваьллачу хенахь, цуьнан йуьхь тӀехь жоьжахатин мухӀар хилла. И бахьана долуш, цунах кхерам хила мега бохуш, цуьнан дас-нанас хьуьнхахь дӀакхоьссина хилла иза. Цу берех кхераелла хилла боху акхарой. Цхьана нахана карийна хилла и бер (Намруд).

Жимчохь дуьйна, шен оьздангаллех ваьлла хилла иза, нахаца муьтӀахь а воцуш, оьзда а воцуш, чӀогӀа вон адам хилла иза. ТӀаьххьаре а, цуьнга паччахьалла кхечна. Цхьана дийнахь цунна хала гӀана гина хилла. ГӀан-тидархоша и тидина: «Цхьана дийнахь, цхьа къонах вогӀур ву хьан паччахьалла дохо». И хезча цо омра дина, дуьненчу бевлла кӀентий дийна а цабуьтуш байъа, аьлла. Иштта ИбраьхӀим дина висина хилла, цуьнан нанас хьехан чохь вина хилла иза.

ИбраьхӀимас Намрузхойн цӀун деланаш бохийна, аьтта хилла. И бахьана долуш Намруза иза цӀарга кхоссийтина, амма АллахӀ-дала иза кӀелхьара ваьккхина оцу йоккхачу цӀеран баланах.

Намруд хьехош ву Къуръанан аяташкахь, амма цуьнан цӀе хьахийна йац. Дукхах долчу историн дийцаршкахь дуьйна, цуьнан цӀе Намруд хилла.

ИбраьхӀиман Делаца къовсавелла хиллера иза, тӀаккха АллахӀ-дала цунна эскарна тӀе, цхьа мацъелла кегийра чуьркаш йахийтира. Иштта хӀаллакьхилира-кх Намруд а, цуьнан эскар а.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2
**Миранда Тэйлор Косгров** (инг. *Miranda Taylor Cosgrove*; йина 1993 шеран 14 майхь, Лос-Анджелес, АЦШ) — америкин актриса а, эшархо а йу.

Биографи
--------

Миранда йина 14-майхь, 1993-чу шарахь Лос-Анджелесехь, Калифорни штат, Косгров Томан а, Кристен а доьзалехь. Цо шен хьуьнар хилар схьадиллина жимачу хенахь, кхаа шарахь халха йийлина Лос-Анджелесан ресторанехь — «Taste of LA». Кхузахь иза дагалаьцна агента, цуьнан хелхарца а, эшарца а цецваьлла Ӏаш хилла, цу сохьта цуьнца контакт чекхйаьккхина.

Иштта Миранда кӀеззиг рекламашкахь йаьлла «Burger King», «McDonalds» а, кхин компанехь а.

Амма Мирандан карьера кӀеззиг-ма цахилла рекламан роликашкахь. Цо дукха рольшка ладоьгӀна хилла, шен хьалхара роль тӀекхаччалц. Эзар претенденташ йукъахь, Миранда хаьржина «Рокан школа» фильман ролехь.

Фильмографи
-----------

* 2003 — Рокан школа
* 2005 — Тайп-тайпанара хӀуманаш
* 2005 — Керла хӀун ду, Скуби Ду?
* 2005 — Хьайнаш, сайнаш а, тхайнаш а
* 2004 — Дрейк а, Джош а
* 2006 — Дрейк а, Джош а Голливудехь
* 2006 — Йуха ма дала Штейнашна
* 2007 — Иштта йац
* 2007 — Зоуи 101
* 2007 — АйКарли
* 2007 — Веккъа Джордан
* 2010 — Дика зуда
* 2010 — Вон со
* 2013 — Вон со 2
* 2015 — Хийра

Хьажоргаш
---------
**Кирилл Патриарх** (бакъ цIе **Гундяев Владимир Михайлович**) вина 1946 шеран 20-чу ноябрехь Ленинградехь. Оьрсийн Керста динан Килсан епископ. 2009 1 февралин дуьйна Москохан а, Йерриг Россин Патриарх. Патриарши интронизаци ялле Смоленан а, Калининградан а митрополит. 1989 14 ноябрь- 2009 шеран 1 февраль кхаччалц  килсан арехьар зIенашан синодальни отделан пирсдатал, Сийлахь-Деза Синодан даимлера декъашхо.    

2009 шеран 27 январехь Оьрсийн Керста динан Килсан Поместный соборо Москохан а, Йерриг Россин Патриарх хьаржина.

Доьзал а, дешар а.
------------------

2 лоьмар йолу ишколехь доьшуш хилла и (хIинца Красносельски кIоштан Александр Березански цIарах йолу 270-гIа ишкола).  

8-гIа класс чекхйаьккхинчул тIаьхьа Къилбаседа-Малхбузан геологин урхаллин Ленинградан комплексни геологин экспедицехь техник-картограф белхаш бина.

1965 шарахь Ленинградан семинаре деша дIахIоьттина, йуха- Ленинградан динан академи.

Ленинградан митрополит Никодимс тӀедождарца цхьан шарахь ши курс чакхйоккхура.

Кириллан да- Михаил Васильевич Гундяев. Вина 1907 шеран 7-гIа ноябрехь, кхелхина 1974 шеран 13-гIа октябрехь)- мозгIар хилла.

Нана- Гундяева Раиса Владимировна (йоӀстагаллехь хилла цIе- Кучина). Йина 1909 шеран 7-чу ноябрехь, кхелхина 1984-чу шеран 2-чу ноябрехь. Немцойн меттан хьехархо. 

Да-нана Петарбухан Большеохотски кешнашкахь дIадоьллина ду. 

Воккхаха ваша- протоиерей Николай Гундяев- Петарбухан динан академи профессор а, ректор а хилла.

Жимаха йиша- Елена. Йина 1949 шеран 8-чу майехь. Керста гимназин директор, Петербухан динан академин культурин проректор а, регентски отделенин доладархо.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Encyclopædia Britannica (инг.)
2. ↑  Кирилл, патриарх Московский и всея Руси
|  |
| --- |
|  «Нана» |
| **[ I ]**

| Говзалла |
| --- |
|  | 
зударийн литературин а, исбаьхьаллин а журнал
 |

| Муралла |
| --- |
|  | 
баттахь цкъа
 |

| Арахецна пачхьалкхаш |
| --- |
|  | 
Росси
 |

| Мотт |
| --- |
|  | 
оьрсийн, нохчийн
 |

| Редакцин адрес |
| --- |
|  | 
364051, Соьлжа-ГӀала, Маяковски урам, 92
 |

| Коьрта редактор |
| --- |
|  | 
Жумалаева, Лула Изнауровна (Лула Куни)
 |

| Кхоллархой |
| --- |
|  | 
халкъан политикин а, зорбан а, информацин а министерство
 |

| Арахецархой |
| --- |
|  | 
Издательство «Грозненский рабочий»
 |

| Формат |
| --- |
|  | 
А4
 |

 |

Журналан редакци чохь йолу Зорбанан ЦӀа
«**Нана**» — Нохчийн Республикехь арадолу зударийн литературин а, исбаьхьалла а журнал. Журнал 2008—2012 шерашкахь юкъадахан Российн «Прессин дашо фонде». Кхоьллича дуьйна журнал ду нохчийн зударийн болу массо а бала буьйцуш.

Журналас юцу дика литература а, истори а, бераш кхиор а, царна гӀиллакх хьехар а, республикин дахар а, экологи а, болх боцурш балха дӀахӀоттор а, кхидолу а республикин а, пачхьалкхан а лараме хӀуманаш.

Журнал дӀасадаржош ду массо а нохчий Ӏаш болу меттигашкахь: Нохчийн Республикехь а, Россиехь а, СНГхь а, АЦШхь а, Европехь а, кхоьчу пачхьалкхашкахь а.

Хьажоргаш
---------

* «Нана» — журнал о женщинах и для женщин
* Чеченский женский журнал «Нана» Архивйина 2019-03-29 — Wayback Machine
* В Грозном отметили юбилей редактора журнала «Нана» Лулы Куни Архивйина 2013-09-03 — Wayback Machine
**Матрона Московски** (ма-ярра цӀе Матро́на Дими́триевна Ни́конова). Билггал йина шо хууш дац 1881 йа 1885. Себино бохуш юртахь йина, иза хилла Тульски губернин Епифански уездан чуйохуш (хӀинца Кимовски кӀошт, Тульская область) — кхелхина хӀутосург беттан 2-чу динахь 1952 шарахь Сходня цӀе йолчу белхалойн эвлахь (хӀинца Химки-гӀала) Московски область. Оьрсийн керста динан килсехь лоруш йу эвлаяъ санна.

Дахар а, доьзал а
-----------------

Матронан да-нана а ахархой хилла. Цхьадолу документаш тӀехь (масала 1911-чу шеран Тульски губернин юртан бахархой ларар) иза 1883-чу шарахь йина боху, амма Даниловски кешнашан 1952-чу шеран регистрационни кехаташ тӀехь лаьтташ 1885-гӀа шо ду. Жималлехь дуьйна бӀаьрзе хилла Матрона. Де Дмитрии виъ доьзалхо хилла Пелагея (йа Мария), Иван, Михаил. Цхьаболу историкаш Матрона долайаьккхина йоI хилар бохуш меттигаш йу.

БархI шо кхаьчна йолуш а инзаре чӀогӀа Ӏисах а, керста динан низамехь тешаш йара Матрона. Цомгуш нахан дарба леладора цо. Цул сов, хиндерг схьадийца хьуьнар дара Матронехь. 17 шо долуш заьӀапхо йисина хилла иза, цул тӀаьхьа меттахь йисина.

Жималлехь Матрона аренца лаьлла. Юртар латтден (помещикан) йоӀанца Лидия Яньковац дукха  зиярташ дина цо. Уьш хилла Киеван Печерски лаврехь а, Троицан Сергиеван лаврехь а, Санкт-Петербургехь а. 1899-чу шарахь Кронштадстки коьрта килсехь эвлаяъ Иоанн Кронштадскиц вовшахкхетар нисделла цуьн.

1912-чу шарахь кхелхира Матронан да- Дмитрий Иванович Никонов.

Октябран революци хилчул тӀаьхьа дакъаза йелира Матрона а, цуьнан накъост Лидия Янькова а. Болх а, юург-молург а лоьхуш лелаш бара уьш. Хетарехь, 1925-чу шарахь Москох дехьайелира иза. Шен цӀено дацар цуьнан, цундела доттагӀаш а, бойзуш наха Ӏунал дира цуна, дика а тӀелецира.

  

1949 шо кхаччалц Москохь Ӏаш йара иза, шира дечиган цӀено чохь, Арбатан йистехь,Староконюшенни урамалгехь, 30-гӀа лоьмар йолу цӀено дара иза (хӀинца дац и цӀено).

  

1950-1952-чу шерашкахь Сходня цӀе йолу гӀалахь Ӏаш йара, шен гергарчу нахехь Курочкинаргехь.

Цуьнан Житие тӀехь дуьйцу, цо дийнахь шовзткъе стаг тӀелоцар бохуш, дарба дора цомгуш адамашна, дог оьцу хьехам а бора халонаш тӀехоьттан болу нахан. Буьйсана Деле доӀанаш дора. Гуттар килсан чохь дохкойолар, ардамдош (причастие) йукъахь дакъа лоцар. Дийна йолуш Троицан Сергиеван Лавран монахаш къобалйина иза.

Ӏожалла
-------

Матрона Московски кхелхина 1952 шеран хӀутосург беттан (майехь) 2-чу дийнахь. И йелчу дийнахь даьхна сарташ дисан. Килсан ламаст (отпевание) дихкина Донски урамехь йолу Ӏийса Ненан нийса Бедарш тӀейохаран килсехь. Ламаст кхочушдира Матрона лоруш а, къобал йеш хилволу протоиерейо Николай Голубцовс.

Матронан лаамца иза дӀайоьллира кош чу Даниловски кешнашкахь 4-чу майехь. Килсан йистехь хьаржинер цо шен меттиг.

Таханлерачу дийнахь иза кхечу меттехь дӀайоьллина ю- Покровски монастырехь, амма керста наха зиярт до цуьнан Даниловски кешнашкахь долу жим килсан (часовня) тӀе.
**Мы, беларусы** (ce. Тхо, Белоруссаш ду) — Белоруссин шатлакхан илли.

Шатлакхан Иллин текст
---------------------

Мы, беларусы - мірныя людзі,  

Сэрцам адданыя роднай зямлі,  

Шчыра сябруем, сілы гартуем  

Мы ў працавітай, вольнай сям'і.

*Прыпеў:*
*Слаўся, зямлі нашай светлае імя,*
*Слаўся, народаў братэрскі саюз!*
*Наша любімая маці-Радзіма,*
*Вечна жыві і квітней, Беларусь!*

Разам з братамі мужна вякамі  

Мы баранілі родны парог,  

У бітвах за волю, бітвах за долю  

Свой здабывалі сцяг перамог!

*Прыпеў*

Дружба народаў - сіла народаў -   

Наш запаветны, сонечны шлях.  

Горда ж узвіся ў ясныя высі,  

Сцяг пераможны - радасці сцяг!

*Прыпеў*

Гочдар
------

Мы, белорусы — мирные люди,   

Сердцем родной мы земле отданы.  

Искренне силы накапливать будем,  

Свободной рабочей семьи мы сыны.

Славься, земли нашей светлое имя,  

Славься, народностей братский союз!  

Наша любимая мама-Отчизна,  

Вечно живи и цвети, Беларусь!

Вместе с собратьями храбро веками  

Родину мы от врагов охраняли,  

В битвах за судьбы, за волю в сраженьях  

Знамя победное мы добывали!

Славься, земли нашей светлое имя,  

Славься, народностей братский союз!  

Наша любимая мама-Отчизна,  

Вечно живи и цвети, Беларусь!

Дружба народов — сила народов —  

Наша судьба, что сверкала в веках.  

Гордо ж возвейся в ясные выси,  

Знамя победное — радостный флаг.

Славься, земли нашей светлое имя,  

Славься, народностей братский союз!  

Наша любимая мама-Отчизна,  

Вечно живи и цвети, Беларусь!

Зурма
-----

* Вокал, 1 агӀоВокал, 1 агӀо
* Вокал, 2 агӀоВокал, 2 агӀо
* Пондар-гӀирсан, 1 агӀоПондар-гӀирсан, 1 агӀо
* Пондар-гӀирсан, 2 агӀоПондар-гӀирсан, 2 агӀо

Сайтош
------

* VIDEO a Зурма ЛадугІу

Кеп:Шатлакхан Иллеш
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Мусаев.

**Муса́ев, Рамза́н Хава́жиевич** (1968, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн штангист, СССР а, Российн а чемпионатийн чемпион а, совгӀатхо а, Российн Кубок йаьккхинарг, Европин чемпионатан совгӀатхо (1993), халкъашна йуккъера дукха йахьаллонийн толамхо.

Биографи
--------

Спорт лело волавелира 1981 шарахь. Цуьнан хьалхара тренер вара Вячеслав Адаменко. ТӀаьхьа иза Ӏамо волавелира Ибрагим Кодзоев. 1984 шарахь иза хилира РСФСР кегирхойн йуккъехь чемпион 60 кг йозаллин категорехь. Цо СССР спортан мастеран норма кхочуш йира.

1985 шарахь цо школа чекхйаьккхира. 1986 шарахь юниорашна йуккъера СССР чемпионатехь иза чемпион хилира.

1986 шарахь иза арме дӀакхайкхира. И хан цо Североморскехь йаьккхира. 1987 шарахь СССР герзан ницкъийн чемпионом а хилира, ЦСКА гулйина командан йукъа а вахара.

1988 шарахь Харьковехь хилла СССР чемпионатехь цо дато мидал а йаьккхира, СССР халкъашна йуккъера спортан мастеран норма а кхочуш йира. Шен армехь йаккха йеза хан чекхйаьлча иза хенал сов армехь висира. 1994 шо кхаччалц иза армехь вара, цӀахь хӀоьттина хьал бахьнехь цӀа ва деззалц.

1990 шарахь Ленинградехь иза чемпионом хилира. 1991 шарахь цо СССР халкъийн спартакиадехь кхозлугӀа меттиг йаьккхира. 1992 шарахь Петарбухехь хилла йолу Российн чемпионатехь цо толам беккхира. 1993 шарахь цо Европин чемпионатехь йаьккхира борзан мидал.

2001 шарахь цо Российн чемпионатехь 2-гӀа меттиг а, Российн Кубок а йаьккхира.

Доьзал
------

Цуьнан де цӀе Хаваж йу. Иза автобусан водитель вара. Ненан цӀе Ӏайшат йу. Цуьна ворхӀ ваша а, йиъ йиша а йара. Рамзан доьулгӀа бера дара. Цуьна вежарий а бара йеза атлетика лелош.

Хьажоргаш
---------

* Штанга — стихия Рамзана

|  |
| --- |
| 
П:  **Спорт** П:  **Нохчийчоь** П:  **Адамаш**
 |
**Мокха хин олхазар** — (*en.* Burhinus oedicnemus ). Кхин цхьа тайпа а ду хин олхазар, даккхийра можа бIаьргаш а долуш, гIамаран басахь къорза букъ а болуш, можа зIок а йолуш. Оьрсаша "Авдотка" олу цунах. И олхазар деддачу заманчохь гучу а йолуш цхьацца гучу а йолуш цхьацца кIайн моха ю тIемаш тIехь. Хиш, Iаьмнаш долчу меттехь хуьлуш ду и олхазар. Бен гIамарлахь а, тIулган жагIи тIехь а бо цо, буха хIума а ца тосуш, жимма кIаг а боккхий. Цуьнан бен атта карош бац, я жагIи а гIамарлахь а гуш а ца хуьлу. Ца хууш, тIе ког баккха а тарло цуьнан хIоьашна. Тойна апрель баттахь доккху 2-3 кIорни хуьлу цуьнан. Стен - боьршан шишша цхьана хуьлу уьш. Гурахь гIеранаш йо. "Тар-ли-и... тар-ли-и", бохуш хуьлу цуьнан декар.

Суьрташ
-------

* 
* 
* 
* 
* Museum specimenMuseum specimen

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Берсанов, 1992,  32 а.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Нова.

Жуана да Нован «Flor de la mar» караккин Малаккехь лаьтта хӀинцалера копи
**Жуан да Нова** (порт. *João da Nova*, хӀинца галис. Xoán de Nóvoa — Шоан де Новоа, испан. *Juan de Nova* — Хуан де Нова; 1460 — 1509) — галисихойх схьаваьлла Португалин хӀордахо, Баккхий географин белламийн муьран гӀараваьлла векал.

Биографи
--------

Вина Галисин областан Оренсе гуон Маседа эвлахь (Испани) 1460 шарахь гергга. Хуан бер долуш, испанин Галисехь дов хилира, девза Вежарийн тӀемаш (я Ирмандиньо) цӀарца, цундела доьзало дӀахьажийра иза маьршачу Португале. Цигахь иза португалин тажан тӀеман гӀуллакхе хӀоьттира. Къилбаседа Афикехь тӀемехь дакъа лацарна 1497 шарахь Нован Лиссабонан алкайд (*Alcaide menor de Lisboa*) дарж делира.
ТӀеман ницкъаш дац (Гаити, Гренланди, Исланди, Коста-Рика, Панама)     ТӀемлойн кхайкхам бац     Кхайкхаман жигара система, амма кхойкху 20% кӀезиг хан кхаьчна тобанех     ТӀемлойн кхайкхар гергарчу хенахь сацор ду (Турци, Украина, Тайвань, Кхазакхстан)     Йукъара тӀемлойн декхар     Хаам бац
**ТӀемлойн декхар** — тӀеман я къоман (альтернативан, гражданийн) гӀуллакх дӀакхехьа боьршачу нехан декхар (цхьацца пачхьалкхашкахь зударийн а).

Иштта цуо кхетадо тӀеман ницкъийн могӀарехь тӀом бан декхар (тӀеман гӀуллакхаш хилахь). *ТӀеман декхараллех* ца ваьлла схьадолу тӀеман гӀуллакх тӀеман заманахь. Амма дукха пачхьалкхашкахь ду *тӀемалойн декхар*, цуо тардолуьйту гӀуллакх дӀакхехьар тӀеман, иштта маьрша а хенахь.

ХӀора мехкан таро ю билгалъяккха кхайкхаран хан, ткъа иштта кхин хьолаш, билгалдоккху гӀуллакхан дикалла а, дохалла а.

ТӀемалойн декхар хьаладоьду ширачу замане, дӀахьуш ду цхьацца пачхьалкхаша хӀинца а, тайп-тайпана цӀераш техкина. ХӀинцалера система берриг аьлча санна къоман кегийрхойн гӀуллакхе кхайкхар, юкъадаьлла Французийн революцил тӀаьхьа 1790-гӀа шерашкахь, цигахь иза хилира чӀогӀа йоккхачу, ницкъалчу эскаран бух. Дуккхаха долу европин мехкаша тӀаьхьа копи яьккхира оцу системан машаран ханна, иштта наха гӀуллакх дӀахьо билгалчу хенахь 1-8 шарахь боккъалчу гӀуллакхе, ткъа тӀаьхьа дехьабовлу запасе.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Большая советская энциклопедия.
2. ↑  Конституция Союза Советских Социалистических Республик. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 9 февралехь. Теллина 2009 шеран 29 сентябрехь.
Within a computer program or website, a user is often represented by an abstract icon of a person
**Аккаунт** (инг. *account* «хьесапан дӀайаздар» тӀера) — компьютеран системин чохь Ӏалашбина цхьаьна лелорхочунах хаамаш, иза оьшу лелорхо вовзиттуш (аутентификаци) а, иза шен долара хаамашна а нисдаран гӀирсана а тӀекхача. 

Аккаунт лело (кхечу дешнашца, цхьана цӀарца *системин чудовла*) дуккхачу хьолехь йазйан йеза цӀе (**логи́н**, инг. *login*) а, пароль а. Цул совнах оьшуш хила мега кхин сов кхий информаци.

Интернет лелорхойн кхетам хила мега аккаунт долара агӀо йолуш санна, профиль, кабинет, шен долара а, кхин а хаамаш Ӏалашбина латто меттиг, лелорхочо цхьана билгалчу интернет-ресурсехь йазйеш йолу.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *С.М. Умархаджиев, А.В. Астемиров, Х.И. Асхабов,
I.С. Бадаева, I.Д. Вагапов, Э.С. Израилова, З.А. Султанов.* Оьрсийн-нохчийн, нохчийн-оьрсийн компьютерийн лексикин дошам(нох.). — Нохчийн Республикин Ӏилманийн академи. — Соьлжа-ГIала (Грозный), 2016. — (дошам). — 200 экз. — ISBN 978-5-9909550-6-6.
**Ва́хит Осма́нович Умарсулта́нов** (1950 шеран 20 август, Кхазакхстан, ССРС) — нохчийн художник, Российн Федерацин Сийлахь художник, Нохчийн Республикин художникийн тобанан председатель, Российн художникийн тобанан нохчийн регионан декъан председатель, Российн художникийн тобанан секретарь, ССРС художникийн тобанан декъашхо, дукха регионийн а, йерригроссийн а, халкъашна йуккъера а гайтахӀоттамийн декъашхо, 2012 шарахь Российн Федерацин Правительстван культурин совгӀатхо.
Тайпана ЦӀонтаро.

Биографи
--------

Ваха вина 1950 шеран 20 августехь, Кхазакхстанехь. 1950-гІа шераш чекхдовлуш доьзал цІабирзира Даймахка. Соьлжа-ГӀалахь йуккъера ишкол чекхйаьккхина Ваха, деша вахара Савицкийн цІарах йолу Пензан исбаьхьаллин училище. 
1970 шарахь училище чекхйаьккхича, цуо болхбира ишкол-интернатехь суртдилларан хьехархочун даржехь. Оцу шерашкахь Вахин Іаламдилларан белхаш гучудийладевлира республикин гайтамашкахь. И суьрташ, Даймахках безам боьлла, цуьнан инзаре, кхин хирйоцу хазалла гойтуш долу, ХӀинжа-гӀалахь, Нальчикехь, БуритӀехь зонан гайтамашкахь безабелира хьовсархошна а, говзанчашна а. 
Дукха хан йалале 1982 шарахь В.О. Умарсултанов Российн Федерацин Художникийн бертан декъашхо хилира. 1990-гІа шераш дуьйлалуш, Нохчийчоьнан уггара халачу заманахь, иза Художникийн бертан коьрте хІоьттира. 
2012 шарахь Российн Федерацин Правительствон оьздангаллин областера СовгІатан Лауреат хилира.

Исбаьхьаллин кхолларалла
------------------------

Вахин суьрташ Шемахь, Германехь гайтамашкахь хІиттийра. 
Цуо хьоьгу къа бахьнехь, Нохчийчоьнан художникаш дакъалецира «Имени твоему» цІе йолу йерригроссийн исбаьхьаллин гайтамехь (декабрь 2000-январь 2001 ш.). Оцу экспозицехь хІоттийра шен кхолларалла а — диъ сурт, царна йукъахь «Калаус» — цуьнан белхех уггар дикачехь цхьаъ. 
2002 шеран майхь Москохахь Российн исбаьхьаллин Академехь хиллачу нохчийн художникийн гайтамехь, хьовсархошна довзийтира В. Умарсултановн керла суьрташ. И гайтам вовшахтухуш цуо шина шарахь сов къахьийгира, йерриг Россехара нохчийн художникийн белхаш гулбеш. 
Художникийн Союзехь болу балхо мукъа ца вуьтушехь, Ваха кхуьу кхолларалла лело. Цуьнан пейзажаш атта йевза гайтамашкахь.

Доьзал
------

Вахин да Іусман, шен заманахь хьехархо болх бина вара. Церан доьзалехь шиъ кІант, кхоъ йоІ дара. 
Вахин хІусамнана Овлан йу. Церан цхьаъ кІант а, шиъ йоІ а, кІента а, йоьІарийн а бераш ду.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Вахит Умарсултанов Архивйина 2015-02-13 — Wayback Machine
2. ↑  Вахит Умартсултанов стал Лауреатом премии Правительства России в области культуры
3. ↑  Вахид Умарсултанов — лауреат премии Правительства России Архивйина 2014-12-08 — Wayback Machine

Хьажоргаш
---------

* Вахит Умарсултанов Архивйина 2015-02-13 — Wayback Machine
* Вахит Умартсултанов стал Лауреатом премии Правительства России в области культуры
* Вахид Умарсултанов — лауреат премии Правительства России Архивйина 2014-12-08 — Wayback Machine
Болгарехь йолу эвла йу хӀара
**Эвла**, **Пхьа** — нах беха меттиг. Эвла олу гӀаланал жима а, кӀотарал йоккха а йолучу нах бехачу меттигах. Хьалхьа нохчаша лелош хила "Пхьа" боху дош, Нохчийчоьнан ломахь дукха йу "пхьа/пхьеда" дош чакхенгахь долуш нах бехаш хила меттигаш, масала ЦӀайн-пхьеда.

Хаам
----

Эвла
Эвла нохчийн маттахь нах бехаш болучу меттигах олу, Ӏойл йу и итт цӀа йа цхьа бӀе цӀа бе цигахь дацахь и нах бехаш болу меттигехь. Ишта Эвла олучу дешах схьадаьлла ду кхин долу нохчийн диалектехь долу дешнаш. Йуьрт боху дуош туьркийн къаьмнийн дош ду, и нохчийн маттахь лелор нийса дац аьлла йаздина дукха йаздархой бу.

Билгалдахарш
------------

1. 1 2  *Мациев, А. Г.* Нохчийн-оьрсийн словарь(нох.). — Москох, 1961.
2. 1 2  *Исмаилов А.* «Дош» нохчийн-оьрсийн дошам(нох.). — Грозный, 2009.

Хьажа. кхин
-----------

* ГӀала
* Кхаьлла
* Йурт
* КӀотар

Хьажоргаш
---------
**Амруди Ахмедович Эдильгириев** (1975 шеран 1 март, Хоси-Йурт, Курчалойн кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика, РСФСР, ССРС) — Нохчийн Республикин туризман Комитетан председатель.

Биографи
--------

Эдильгириевс 1992 шарахь школа чекхйаьккхира. 2000 шарахь цо чекхйаьккхира Сельчукски университет (Конья, Туркойчоь). 2008 шарахь цо чекхйаьккхира Святослав Фёдоров цӀарахь йолу Лоьраллин урхаллин а, бакъонан а академи.

2005 шаран августехь иза хӀоттира Нохчийн Республикин Правительствон Председателин хьалхара гӀончан советник. 2006 шаран мартехь иза хӀоттинер Нохчийн Республикин Правительствон Председателин советник. 2007 шаран апрелехь иза волавелира Нохчийн Республикин Президентан советник болх бан. 2013 шеран 1-ра февралехь иза хӀоттинера
В марте 2006 года был назначен советником Председателя Правительства Чеченской Республики. С апреля 2007 года начал работать советником Президента Чечни. 1 февраля 2013 года был назначен Председателем Комитета Правительства Чечни по туризму. Нохчийн Республикин туризман Комитетан председатель.

Цуьнан 8 бера ду. Шера бица хаьа туркойн мотт.

Хьажоргаш
---------

* Амруди Ахмедович Эдильгириев (2016, 3 февраль). Теллина 2019 шеран 16 августехь.
Кхуза хьажош ду дехар «Абонемент». ХӀокху темин оьшу ша агӀо.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Абонент (маьӀнаш).
**Абонеме́нт** (фр. *abonnement* схьадаьлла фр. *abonner* - *куьг яздар*) — барт бу, цуьнца цхьаьна агӀонан (абонент) бакъо ю лело цхьа бахам я бакъо ю билгала гӀуллакх тӀедилла кхечу агӀонна, абонементан барт леларан хан чекхъяллалц я массо а хенан.

Абонементан бартан амал
-----------------------

Файл:Abonementsm.jpg«Спартак» командан цӀерачу матчашка хьажаран абонемент
Абонемент ала мегар ду:

* телефонан гӀуллакх даран, электроэнерги а, газ латторан, сервисан гӀуллакхан бартах;
* библиотекан (библиотекан а, библиотекашна йукъара абонемент) фондаш лелоран барт;
* театрашка, концерташка, музейшка, бассейнашка, фитнес-клубашка, спортан залашка, спа-салонашка даиман эхаран билетех;
* кредитан асан, револьверан аккредитиван бартех;

Абонемент хила тарло маьхаза (библиотекан абонемент) а, мехах а. Абонемент эцаран бартах абонентан мах олу.

Шен юридически Ӏаламехь абонементо цхьаьнатуху бахамийн я ша болх бийриг хиларах бинчу бартийн элементаш. Цхьацца меттигашкахь абонементан йукъа тоха тарло хьолаш, хьакхалуш долу кхоалгӀачу стагах — абонент хӀоттийна пайда оьцуш волу кхоалгӀа стаг.

Хьажа иштта
-----------

* Абонементан карточка

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Абонент — физическое или юридическое лицо, заключившее договор с оператором на оказание услуг связи и имеющее право на пользование абонементом.
Кхуза хьажош ду дехар «Абонент». ХӀокху темин оьшу ша агӀо.
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Абонемент (маьӀнаш).
**Абонеме́нт** (фр. *abonnement* схьадаьлла фр. *abonner* - *куьг яздар*) — барт бу, цуьнца цхьаьна агӀонан (абонент) бакъо ю лело цхьа бахам я бакъо ю билгала гӀуллакх тӀедилла кхечу агӀонна, абонементан барт леларан хан чекхъяллалц я массо а хенан.

Абонементан бартан амал
-----------------------

Файл:Abonementsm.jpg«Спартак» командан цӀерачу матчашка хьажаран абонемент
Абонемент ала мегар ду:

* телефонан гӀуллакх даран, электроэнерги а, газ латторан, сервисан гӀуллакхан бартах;
* библиотекан (библиотекан а, библиотекашна йукъара абонемент) фондаш лелоран барт;
* театрашка, концерташка, музейшка, бассейнашка, фитнес-клубашка, спортан залашка, спа-салонашка даиман эхаран билетех;
* кредитан асан, револьверан аккредитиван бартех;

Абонемент хила тарло маьхаза (библиотекан абонемент) а, мехах а. Абонемент эцаран бартах абонентан мах олу.

Шен юридически Ӏаламехь абонементо цхьаьнатуху бахамийн я ша болх бийриг хиларах бинчу бартийн элементаш. Цхьацца меттигашкахь абонементан йукъа тоха тарло хьолаш, хьакхалуш долу кхоалгӀачу стагах — абонент хӀоттийна пайда оьцуш волу кхоалгӀа стаг.

Хьажа иштта
-----------

* Абонементан карточка

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Абонент — физическое или юридическое лицо, заключившее договор с оператором на оказание услуг связи и имеющее право на пользование абонементом.

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая датская
* Большая каталанская
* Большая советская (1 изд.)
* Брокгауза и Ефрона
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Britannica (онлайн)
* Гранат

 |
| Библиографин каталогашкахь | 
* GND: 4141079-8, 4153415-3

 |
**Эрмалойчоьнан къоман гулам,** йа **Эрмалойчоьнан Парламент** *(эрмалойн маттахь Հայաստանի Ազգային Ժողով)* — Эрмалойчоьнан лакхара низамаш кхуллу меже ю.

Куьйгалхой
----------

Арутюнян Нагуш (1963—1975) — Лакхарчу Советан куьйгалхо

Бабкен Саркисов (1975—1985)

Грант Восканян (1985—1990)

Левон Тер-Петросян (04.08.1990 — 16.10.1991)

Бабкен Араркцян (17.10.1991 — 04.02.1998) —парламентан спикер/Къоман гулламан пирсдатал

Хосров Арутюнян (04.02.1998 — 1999-чу шеран июнь-беттан 10-г1а де)

Карен Демирчян (11.06.1999 —27.10.1999)

Армен Хачатрян (02.11.1999 — 2003-чу шеран июнь-беттан 11-г1а де)

Артур Багдасарян (12.06.2003 — 2006-чу шеран май-беттан 27-г1а де)

Тигран Торосян (01.06.2006 — 2008-чу шеран сентябрь-беттан 29-г1а де)

Овик Абрамян (29.09.2008 — 21.11.2011)

Самвел Никоян (06.12.2011 — 2012-чу шеран май-беттан 31-г1а де)

Овик Абрамян (31.05.2012 — 13.04.2014)

Галуст Саакян (29.04.2014 — 18.05.2017)

Ара Баблоян (18.05.2017 — 14.01.2019)

Арарат Мирзоян (14.01.2019 —2021-чу шеран август-беттан 2-г1а де)

Ален Симонян (2021-чу шеран август-беттан 2-чу дийнахь схьа дуьйна)
ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Драм (маьӀнаш).
**Драм** (эрм. դրամ) — Эрмалойчоьнан а, Ломан Карабахан а пачхьалкхан ахча. Цхьа драм 100 лума (эрм. լումա) ду, амма лумаш факт хилла лелаш дац, хӀунда аьлча цунах мискъалзарратал хӀума ца йогӀу. Курс 1 АЦШ долларах 500 драм гергга делча, америкин центах ло 0,002 лума.

Ахча арахецаран бакъо Республика Эрмалойчоьнан Центран банкан бен йац. Эрмалойчоьнан пачхьалкхан ахча лелаш ду 1993 шеран 22 ноябрехь дуьйна. ХӀора шарахь оцу дийнахь даздо «драман де».

Драман символ (֏) — шиъ ана сиз хьаькхна «Դրամ» («Драм») дешан хьалхара элп **Դ** (элпан цӀе: «да»), и графика (кеп) эрмалойн абатехь бен йац.

Истори
------

Хьажа иштта: Эрмалойн сом
XI бӀешо чекхдолуш кхоллайелира Киликийн эрмалойн пачхьалкх. Цуьнан детийн нахартийн цхьаннан цӀе йара «драм».

1991 шарахь ССРС мукъайаьллачул тӀаьхьа Эрмалойчоьно 2 шарахь Ӏийра къоман ахча а доцуш. Махкахь боьдуш къийсамаш бара соьман зонехь дисар пайдехь дуй теша бохуш. 1993 шеран 26 июлехь Российн Федерацин Центран Банко йукъадехира керла кепара банкноташ. Факт йара, Росси советийн сом лелачу зонера арайалар. Октябрехь — ноябрехь Туркменис а, Кхазакхстана а, Узбекистана а йукъадаьккхира шайн къоман ахча. Эрмалойчоь энергин къоьллан, блокадан, Карабахан тӀеман хьолашкахь, терго а ца йан луш советийн соьмаш чударжаран кхерамехь йисира, тӀаккха кхин а чӀогӀа йухур йара финансийн система, цунна ийшира шайн ахча йукъадаккхар.

1992 шарахь дуьйна кхоьллина йара «Эрмалойчоьнан къоман ахчан цӀе тилларан, кепийн, йукъадаккхаран механизмийн» комисси. Коьрта ахчан йуьйцу варианташ йара «Драм», «Стак», «Ибар», «Даекан», кегийра ахча (нахарташ) — «Манрадрам», «Ар», «Манр», «Ими», «Зуза», «Плик», «Лума». Комиссин йукъа бахара говзанчаш, пачхьалкхан лакхара даржера нах, царна йукъахь вара президент Л. А. Тер-Петросян а, вице-президент Г. Г. Арутюнян а. Кхаж сов баьлла коьртачу а, къасточу а ахчанашна цӀераш харжира «драм» а, «лума» а.

1993 шеран 27 апрелехь кхоьллина Республика Эрмалойчоьнан Центран банк, ткъа цуьнан хьалхара куьйгалхо хӀоттийра Исаакян Исаак. Оцу шеран 22 ноябрехь Эрмалойчоьнан керла ахча хилира драм. Республикехула лело советийн сомаш, хийца дезара цхьаьна кӀирнах 200-х цхьаъ курсаца.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Армения отмечает двойной финансовый праздник: День драма и День банковского работника.  newsarmenia.am. Теллина 2019 шеран 25 ноябрехь.
2. ↑  История денежного цикла: от первых упоминаний к созданию Закавказского комиссариата, 1917.  официальный сайт центрального банка Республики Армения. Теллина 2017 шеран 12 февралехь.
3. 1 2  Развитие финансово-кредитной системы Армении.  официальный сайт Центрального банка Республики Армения. Теллина 2017 шеран 12 февралехь.
4. 1 2  На протяжении 15 лет своего существования армянский драм помогал упрочению армянской государственности // ARKA NEWS AGENCY. — 2008. — 1 ноябрехь.
5. ↑  Из истории армянских монет: 22 ноября 1993 года – День рождения армянского драма.  panarmenian.net. Теллина 2017 шеран 12 февралехь.
Нуклеозидфосфорилазан ферментан кеп
**Ферменташ** (латинан маттера *fermentum* дош гочдича «совсар» бохург ду) йа энзимаш (желтойн маттера ζύμη, ἔνζυμον «совсар») — организмера химин реакци сихъен дийначу клеткин хӀумалла ю. Дукхахьолехь чолхе белокан цхьаьнакхетарш а, РНК (рибозимаш) йа церан комплексаш ю. Структуре хьаьрчина ферменто йогӀу химин реакци сиха йо: цу реакцехь реагентех субстраташ олу, ткъа схьаяьллачу хӀуманах — сурсаташ олу.

Ферментативан жигаралла нисъян тарло активаторш (совдаха) йа ингибиторш (лахъян)

Белковые ферменты синтезируются на рибосомах, а РНК — в ядре.

Белокан ферменташ рибосомаш тӀехь синтез йо, ткъа рибонуклеинан муьсталго — хӀоьан чохь.

«Фермент» а, «энзим» а маьӀнехь гергара дешнаш ду: хьалхарниг дукхахьолехь лелош ду оьрсийн а, немцойн а Ӏилманан литературехь, шолгӀаниг ингалсан а, французийн а литературехь.

Ферменташ толлуш долу Ӏилманах энзимологи олу.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  Энзимы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
**Биологин эволюци** (латинан маттера *evolutio* «даржар» дош ду) — популяцийн генетикан дӀахӀоттам хуьйцуш а, адаптацеш кхуллуш а, тайпанийн кхолладалар а, хӀу дар а, экосистемаш а, биосфера а хийцаялар а юкъайогӀуш дийна Ӏалам кхиаран Ӏаламан процесс ю.

Эволюцин процессийн бух болу механизмаш юьйцуш масийта эволюцин теори ю. Таханлерачу дийнахь дукхачу хьолехь тӀелаьцна эволюцин синтетикан теори. Иза классикан дарвинизман а, популяцин генетикан синтез ю. Эволюцин синтетикан теорино дуьйцу эволюцин материалан (генетикан мутацеш) а, эволюцин механизман (Ӏаламо къастор) а юкъахь йолу зӀе юьйцу.

Хьалхара Ӏаламо къасторца йозуш эволюцин теори хӀоттина Дарвин Чарлзо.

Хьостанаш
---------

1. ↑  *Kutschera U, Niklas KJ.* The modern theory of biological evolution: an expanded synthesis (англ.) // Naturwissenschaften. — 2004. — Vol. 91, no. 6. — P. 255—276.