| Консерватизм |
| --- |
|  |
| Консерватизман ойланаш |
| 
• Ма-йарра йолу бакъо
• Норма Ӏалашъяр
• Социалан стратификацин теори
• Ламасташ Ӏалашдар
• Долара бахам
 |
| Чоьхьара боламаш |
| 
• Либералан
• Либертарианан
• Къоман
• Неоконсерватизм
• Социалан
• Палеоконсерватизм
• Патерналистийн
 |

**Консервати́зм** (схьадаьлла лат. *conservo* - Ӏалашдо) — ламаста мехаллин а, низамашна а, социалан я динан доктринашна тӀаьхьавазаран идеологи. Коьрта мехалла лору йукъараллин ламасташ, цуьнан институташ а, мехаллаш а Ӏалашъяр.

Чоьхьарчу политикехь консерваторша билгаладоккху йолуш йолчу пачхьалкхан а, йукъараллин низаман а мехалла, тӀе ца оьцу радикалан реформаш, церан мах хадабо экстремизман санна. Арахьарчу политикехь консерваторш кхерамазалла чӀагӀъяран болх хьалхатотту, могуьйту тӀеман ницкъ бар, ламастан бартхошна гӀолаца хьовсу, арахьара экономикин йукъаметтигашкахь гӀолоцу протекционизм.

Консерватизман идеологи кхоллаелла «Французийн революцин цӀарматаллашна» (Бёрк Эдмундан гӀараяьлла памфлет, 1790) реакци санна. Экономикин а, социалан а маршонаш кхайкхочу либерализман а, социалан нийсо кхайкхош, долара бахаман доза деттачу социализман а дуьхьала лаьтта. Бёрк воцуш, доккха дакъа лаьцна консерватизм кечъеш французийн иезуита Де Местр Жозефа (1753—1821), ингалсан философа Гоббс Томаса (1588—1679), австрийн-немцойн канцлера графа Меттерних Клемента (1773—1859).

ХӀокху заманан йукъараллашкахь консерватизм базанан идеологийн кхааннах цхьаъ ю: либерализм, социализм, консерватизм. Иза къасто еза обскурантизмах керлачу хӀуманна дуьхьала гӀертаран пурх латтарах, ткъа иштта ламасталлех. ХӀокху заманан консерватизм (неоконсерватизм) наггахь хуьлу кхечу политикин боламел алсама сетташ, меттаха йолуш. Масалаш — Рейганан АЦН хийцамаш а, Тэтчеран Йоккха Британера хийцамаш а.

Консерватизм кхоллаялар
-----------------------

Ингалсера консерватизм, тӀаьхьа торизм ала долийна, кхоллаелла ЮхаметтахӀотторан (1660—1688) муьрехь. Цуьнан бух бара адамийн йукъараллера тӀегӀанан тӀехь лаьтташ, ткъа коьртехь лаьтта цхьан доза а доцуш Ӏедал карахь долу монарх (моно – цхьаъ, арх – урхалла дар). Амма, шен коьрта Ӏалашо урхаллин а, паргӀатонан эхь-бехкаллин а конституцин кепаш хилла йолу Сийлахь революцис, далийра торизман кхечу формуле. ХӀинца торизман бух бу кхаа тӀегӀанехь чӀагӀйина суверенитет: паччахьан доьзал, лордийн палата, йукъараллин палата.

Консерватизм кхиина роялизмах, орамаш тесира Ингалсахь ЮхаметтахӀотторан муьрех. Роялисташа гӀолоцура абсолютан монархин, цара кхиайора паччахьан Ӏедал делера хиларан теори. Цара къобал дора британин маршо а, парламентаризман ламасташ а, дӀатоттура суверенитет парламентан Ӏедалах яларан теори, цуо паччахьо санна, дерриг халкъ ца гойтура, дин лелоран маршо а ца лора. Ингалсара гражданийн тӀом болабалале Филмер Роберта язбира болх «Патриарх: я паччахьийнедал», иза хилира церан доктринин формула. Сийлахь революцил тӀаьхьа, 1688 шарахь, тори санна бевза консерватораш, къобал дира, суверенитет кхаа тӀегӀанех латтар. Амма ехачу хенахь вигийн урхаллехь британин консерватизм дӀахилира генарчу плане. Коьрта политикин ницкъ юхабеира хӀинца 1830-гӀа шерашкахь консерваторийн парти аьлла цӀе хийцина, цуо шена чохь цхьаьнатуьйхира аристократийн а, базаран капиталистийн а чолхе барт.

Дукхаха болчу историкашна консерватизман бух биллинарг хета Бёрк Эдмунд, иза хилла маркизан Рокингеман секретарь, кхайкхийна вигийн партин уггаре консервативан декъан гар.

Бёркан гар охьадиллар
Бёрк Эдмунд
Бёрка гӀолецира америкин революцин прогрессан хилам болун дела, амма ца езара радикализм а, къизалла а французийн революцийн. Цуо могийтура Смит Адаман долара бахаман а, экономикин а либералан ойланаш, Смита санна, лорура, экономика куьйгакӀела хила еза консервативан социалан этикан, капитализман тӀехула латта деза юккъерачу бӀешерийн социалан ламасташ, ткъа гӀуллакхан классан коьртехь аристократи лаьтташ хила еза, цуо тӀе ца лоцура Смит Адаман белхалойн классех йолу тезис. Эхь-бехкаллин профессоран Смит Адаман гора аристократин функцеш, еккъа фабрикаш, заводаш, транспортан пхенаш дахкарца, массийн белхан класс кхоллархьама латташна хи дилларца, цу тӀе хьалхалерачу сутарчу лахенашкара капиталисташа нах баца а ца беш, ткъа и ламасталлин аристократис кхиийна къинхьегамхойн, таро хилар шешша пачхьалкхан урхалла дан демократи а, промышленностехь оьшу дешар а бахьнехь. Ткъа Бёрка къар ца луш чӀагӀдора, нагахь эхь-бехкаллин доза аристократин юккъера бӀешерийн ламастех схьадаьллехь а, тӀаккха аристократи керлачу капиталистийн йукъараллехь хилла Ӏан ца еза хилла яьлла тхьамда экономикин сферехь, амма хила еза пачхьалкхан урхаллехь а.

Бёрк кхийтира, парламентехь, кхочушдаран Ӏедало хӀиттийна комитеташкахьчул, алсама хаамаш буй, ткъа цуо тажан Ӏедалан доза туху. Пачхьалкхан килсан гӀолоцуш, цуо лорура динан собараллин тӀегӀа а. Бёрка къобал дора ламастийн бух тӀера социалан низам.

Бёркан Французийн революцица гора, адамаша шайна дан тарло, максимум зулам, хӀунда аьлча церан нийса кхетам шен Ӏаламо а, адамийн йукъара дахаран законаша а, дӀабаьккхина болун дела. Цуьнан кхетаман коьрта хьесапаш тарло лахарчарна тӀедало: 1) адам динера кхоллам бу, дино кхуллу гражданийн йукъараллин бух; 2) йукъаралла — истори кхиаран сурсат ду, цуьнан институташа шена чохь дайн хьекъалалла; 3) адам зиеделлачуьнца, Ӏедалца куьйгалла ден, инстинктан, синхааман, хьекъалан дух ду; 4) зулам йукъараллин кхолламашна чохь дац, адаман шен Ӏаламан чудоьллина ду; йукъарло адам ша-шеха ларден кеп ю, цундела иза мехала хила деза индивидал, ткъа цуьнан бакъонаш декхараллин тӀаьхье ю; 5) адамаш шен Ӏаламера цхьабосса дац, цундела йукъараллехь башхаллаш ца хилча ца йовлу, цхьаболчара кхечарна тӀехь куьйгалла даран иерархи а, бакъо а; 6) зулам радикалан хийцамашца дӀадаккха гӀертаро доккхачу зуламе вуьгу, тӀаккха болуш болу йукъараллин хӀоттам ларбан оьшу, ткъа иза цхьаьнаэшшара хийцамаш ма бе бохург дац (Burke E. Reflections on the Revolution in France. L. 1790; рус. пер. 1992, с. 85).

XIX бӀешарахь кхоалгӀа чкъоьран а, аристократин а хиллачу девно бекъна британин консервативан болам шина декъе: цхьаболчара кхойкхура юккъера бӀешерийн мехаллашка юхадерзар, вуьш бара пачхьалкх экономикин долара секторна йукъа ца гӀертийта лууш.

Консерваторша юккъера класс парламенте ца яхийта новкъарло ешшехь, 1834 шарахь цара къобал дира шайн харжаман система йохар, тӀелецира кхин дӀа харжамхойн барам шорбан, нагахь цуо килсан а, пачхьалкхан а институт йохор яцахь. Керла хьесапаш кхайкхийра харжамийн хьалхарчу къамелехь сэра Пиль Роберта. Историкашна го и Тамвортский манифест консерваторийн керла партин коьрта аргумент.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  КОНСЕРВАТИЗМ — информация на портале Энциклопедия Всемирная история.  w.histrf.ru. Теллина 2019 шеран 21 майхь.
2. ↑  Иногда его предшественником называют Ричарда Хукера. Маркиз Галифакс одобрял прагматизм Хукера, Дэвиду Юму импонировало то консервативное недоверие, с каким Хукер относился к рационализму в политике. С другой стороны, Хукер родился задолго до возникновения консерватизма, Галифакс не принадлежал к какому-либо политическому течению, Юма политика не интересовала, а Бёрк и вовсе принадлежал к либеральной партии вигов.

Хьажоргаш
---------

* Консервативная энциклопедия
* Центр Консервативных Исследований при Социологическом факультете МГУ
* Центр социально-консервативной политики

|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая датская
* Большая каталанская
* Большая китайская
* Большая российская
* Канадская
* Britannica (онлайн)
* Treccani
* Universalis
* Швейцарский исторический

 |
| Библиографин каталогашкахь | 
* GND: 4032187-3
* J9U: 987007555405805171
* LCCN: sh85031272
* NKC: ph121828

 |

Билгалдахарш
------------