**Бамба** (лат. *Gossypium*) — Мальвин (*Malvaceae*) доьзалан тайпа. Дечиган, бецан, дуккха шерийн, шина шеран, цхьаьна шеран ораматаш, схьадевлла Азин, Америкин, Африкин, Австралин тропикин а, субтропикин а кӀошташкара. Промышленностан масштабашкара культурин кепаш кхиайо дерриг дуьненахь а эханг ден ораматаш санна. КӀадин промышленностан ораматийн тайнийн хьост ду.
*The Plant List* (2013) хаамийн базица, тайпанна йукъатуху 54 кеп.

Ботаникин сурт хӀоттор
----------------------

Бамба тайпанан кепаш — цхьаьна йа шина шеран бецан орамат 1—2 м лекха а йолуш, чӀогӀа геннаш долуш гӀадца. Ораман система чӀун, орам лаьттах боьду 30 см сов, цхьацца сортийн кхаа метре кхочу.

ГӀаш рогӀера, йеха гӀожмаш йолуш, дукха хьолехь 3—5-ларин.

Заза цхьалха, дукха, бес-бесара. Зезаг лаьтта кхаа — пхеа шуьйра чучча летта жаз долу зазанах а, шала пхи церг йолу баьццара кедалгах а, цунна гуонаха йу кхо жаз долу тӀехьарчорг, иза дуккха а йеха йу кедалгал. Дуккха а йолу дургалш вовшаххотта биргӀа хуьлий.

Зазан формула: {\displaystyle \ast K\_{3+(5)}\;C\_{5}\;A\_{(\infty )}\;G\_{({\underline {5}})}}

Стом — бот, наггахь алсама гоьрга, кхечу меттигашкахь овалан, 3—5-декъан, эттӀа неӀарца йохаллехь, цунна йукъахь дуккха а таьӀна-боьра тӀехула кӀеда хьийзина месаш — бамба болу хӀуш. Къастайо шина кепара бамбин месаш. Уьш хила тарло йеха а, кӀеда а йа йоца а, чо болуш а — цунах олу *линт*, бамбин месаш. ХӀу тӀехь, сорте а, кхиоран хьоле а хьаьжжина хила тарло ший а тайпана месаш, йа йеккъа йеханиш. Акха кхуьучу кепийн йеха месаш йац. Луьста чкъоьро къевлина бамбин хӀун чохь йу зӀийдиг, иза лаьтта жимачу орамах а, шина хӀунан декъах а.

Классификаци
------------

Бамбин кепаш дукха хилар а, климат, латта хийцаделча чӀогӀа атта хийцайалар а, тайп-тайпана кепаш а, цхьацца меженаш а кхечаьрга дуьхь-дуьхьала дургал иэдарца дехьайалар а бахьнехь, хуьлу керл-керла кепаш. Цундела ботаникаш классификаци йина, Gossypium тайпа Ӏилманийн а, нисса билгалчу кепашца декъа гӀертаро йехачу заманахь аьтту ца баьккхира. Линнейс лорура йерриг 3 – 6 кеп, Парлаторес 7 кхаччалц, Декандола 13 кхаччалц. Цхьаццаммо йагарйора 42, 52, кхин 88 кеп. Кхечара, масала, М. Дж. Ватса, ши кеп бен къобал ца йора: америкин а, азин а, уьш физиологица иэн ца йалало. Ройла коьрта йиъ кеп бен къобал ца йора, цуьнан классификаци йехачу хенахь лорура йуьззина кхачаме.

Схьабалар
---------

Бамбин культура схьайаларан ши очакх билгалайаккхар тӀеэцна. Диттакепара а, бецакепара а бамбин даймох, хила тарло, ХӀинди. Кхин культурин кепаш — барбадосан а, ма-барра а бамба, тарло, Америкера баьлла хила а, амма цул тӀаьхьа шуьйра баржина хила а.

Генетикин модификацеш
---------------------

Бамбин генетикин модификацийн (ГМ) Ӏалашо йу *гербицид-толеранталла* (ГТ): культурин ораматашна хаъал зулам деш йолу гербицидийн вон Ӏаткъам лахбар, кхин а асарна алсамо эвсара тидам бар. ГМ-бамбина оьшу оригиналан орамател 80 % кӀезга пестицидаш.

Модификацийн шолгӀа агӀо — энтомоцидан, йа *инсект-чӀогӀа культураш* (ИЧӀ), церан ду зуламе сагалматийн вуон Ӏаткъаманна дика дуьхьала латтар. 2006 шарахь и дуьхьала латтаран чӀогӀалле кхочу цхьаьна хьесапца — *Bacillus thuringiensis* (Bt) латтан бактерийн ген чуйилларца.


| ГМ-бамба йукъабалоран динамика АЦШхь, 1996—2004 шераш |
| --- |
|  | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 |
| ГТ-сорташ, % | 2 | 11 | 26 | 42 | 26 | 32 | 36 | 32 | 30 |
| ИЧӀ-сорташ, % | 15 | 15 | 17 | 32 | 15 | 13 | 13 | 14 | 16 |
| ГТ/ИЧӀ-сорташ, % | - | - | - | - | 20 | 24 | 22 | 27 | 30 |
| Дерриг ГМ-сорташна бухахь, % | 17 | 26 | 43 | 74 | 61 | 69 | 71 | 73 | 76 |
| Йерриг майда, млн га | 5,9 | 5,6 | 5,4 | 6,0 | 6,3 | 6,4 | 5,6 | 5,6 | 5,5 |

Геральдикехь
------------

Коьрта йаззам: **Бамба геральдикехь**Бамбин сурт ду Узбекистанан, Таджикистанан, Туркменистанан, ГӀиргӀазойчоьнан, ХӀиндонезин, Къилбаседа Македонин, Танзанин, Угандин, кхин а Сент-Винсент а, Гренадинийн хӀосташна тӀехь, Пакистанан а, Анголин а эмблемашна тӀехь.

Цул сов, бамба бу тайп-тайпана мехкийн цхьацца регионийн гӀаланийн, муниципалитетийн, некъийн, кхолламийн хӀосташна тӀехь.

Билгалдахарш
------------

1. ↑  *Gossypium* // The Plant List (2013). Version 1.1.
2. ↑  *Андреева И. И. Родман Л. С.* Ботаника. — 3-е изд. перераб. и доп. — М.: Колос, 2005. — С. 399. — 528 с. — ISBN 5-9532-0114-1.
3. ↑  *Мелик-Саркисов С. О.* Биотехнология в аграрном секторе США: Экономика развития. — Гл. 5.

Хьажоргаш
---------

* Медиафайлаш Викилармехь

* Хлопчатник — статья из энциклопедии «Кругосвет».
* История хлопководства
* Хлопчатник мохнатый Архивйина 2013-06-08 — Wayback Machine


|  |  |
| --- | --- |
|  ХӀокху кепе хьажар  Викихаамашкара элементе хьажа  Дошамаш а, энциклопедеш а | 
* Большая датская
* Большая норвежская
* Большая российская
* Брокгауза и Ефрона
* Кругосвет
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Britannica (онлайн)
* Pauly-Wissowa

 |
| Таксономия | 
* APNI
* EOL
* GBIF
* GRIN
* iNaturalist
* NCBI
* IPNI
* IRMNG
* ITIS TSN
* POWO
* Tropicos
* WFO
* Флора Китая

 |
| 

| Библиографин каталогашкахь |
| --- |
| 
* BNF: 11949126t
* GND: 4136728-5
* J9U: 987007567964505171
* LCCN: sh85033302
* NDL: 00574165
* NKC: ph114131

 |

 |


| **Даьттан культураш** |
| --- |
| 
Лаьттан бӀараш • КӀайн кӀуолла • Сарептан кӀуолла • Ӏаьржа кӀуолла • Клещевина • Кокосан пальма • КӀуомал • Кунжут • Вета • Ляллеманци • Европин зайт • Перилла • Маьлхан хуш • ХьаьжкӀа • Рапс а, канола а  • Хьаьрсаниг • Даьтта доккху баӀ • Кхоьш • Тунг • Бамба • Чуфа
 |