Герб ЧыліГерб Чылі

|  |
| --- |
|  |

**Гісторыя Чылі** пачалася з часоў засялення рэгіёну каля 13,000 гадоў таму назад. У XVI стагоддзі пачалося заваяванне і падпарадкаванне тэрыторый сучаснага Чылі іспанскімі канкістадорамі, у XIX стагоддзі чылійскі народ атрымаў незалежнасць ад каланіяльнай улады. Вельмі значны ўплыў на далейшае развіццё Чылі да пачатку Другой Сусветнай вайны аказала здабыча салетры, а некалькі пазней — медзі. Багацце прыроднымі рэсурсамі ў значнай ступені паспрыяла эканамічнаму пад’ёму ў Чылі, але выклікала таксама і залежнасць ад суседніх краін і прывяло нават да войнаў з імі. Пасля амаль што дзесяцігадовага кіраўніцтва на змену хрысціянска-дэмакратычнаму ўраду ў 1970 годзе да ўлады прыйшоў сацыялістычны прэзідэнт Сальвадор Альендэ. Путч Аўгуста Піначэта 11 верасня 1973 года ўсталяваў 17-гадовую дыктатуру ў краіне і выклікаў шэраг радыкальных эканамічных рэформ. З 1988 года ў Чылі вызначылася перакананая тэндэнцыя да дэмакратычнага развіцця краіны.

Гісторыя Чылі да 1520 года
--------------------------

Мумія культуры чынчора, 3 тысячагоддзе да н.э.
Найстаражытнейшым сведчаннем прысутнасці людзей на тэрыторыі Чылі з’яўляецца археалагічны помнік Монтэ-Вердэ на месцы познепалеалітычнага паселішча, якое існавала ўжо прыблізна 14,8 тысячагоддзяў таму і з’яўляецца старэйшым за культуру Льяна. Яго вывучэнне дазволіла падцвердзіць мадэль ранняй міграцыі продкаў індзейцаў з Берынгіі ў Паўночную і Паўднёвую Амерыку ўздоўж ціхаакіянскага ўзбярэжжа. Не пазней за 7 тысячагоддзе да н. э. старажытныя перасяленцы дасягнулі Вогненнай Зямлі.

Заканчэнне ледавіковай эпохі прывяло да падвышэння ўзроўню акіяна, скарачэння берагавой лініі, узнікнення пустыні Атакама і вымірання многіх відаў жывёл. Аднак людзі здолелі прыстасавацца да змен. Так, прадстаўнікі ціхаакіянскай культуры чынчора былі паспяховымі марскімі паляўнічымі і рыбаловамі, раней за старажытных егіпцян навучыліся муміфікаваць нябожчыкаў. Іншыя адступілі ва ўнутраныя раёны, дзе займаліся вандроўным паляваннем і збіральніцтвам. У 2 тысячагоддзі да н. э. дзякуючы ўплыву жыхароў Альтыплана народы поўначы асвоілі ручное земляробства. Такім чынам склаліся 3 асноўныя экалагічна-гаспадарчыя комплексы дакалумбавых культур:

* Марскія паляўнічыя і рыбаловы: кавескар, яганы, *чона*, чанга

* Вандроўныя паляўнічыя і збіральнікі: мапучэ, тэўэльчэ, пуэльчэ

* Аселыя земляробы: аймара, дыягіта, аканкагуа, атакаменьё

З прыходам да ўлады 10-га інкі Тупака Юпанкі ў 1471 годзе, пачынаецца пранікненне інкаў у глыбіню Чылі. Падчас яго кіравання да 1493 года інкі захапілі тэрыторыі да ракі Мауле (*Río Maule*) паўднёвей Курыко (*Curicó*). Там яны сутыкнуліся з масіўным супрацьстаяннем мапучэ, таму далейшае іх пранікненне на поўдзень стала немагчымым. Амаль што ўсё карэннае насельніцтва паўночнага Чылі знаходзілася пад уладай інкаў. Інкі пабудавалі крэпасць Пукара-дэ-Кітор (*Pukará de Quitor*) непадалёку ад Сан-Педра-дэ-Атакама (*San Pedro de Atacama*), якая ўзнікла на аснове ранейшага ўзмацнення атакаменьё. Менавіта тут пазней адбыліся баі з іспанскімі канкістадорамі.

Народ рапануі, што насяляе аднайменны ціхаакіянскі востраў, развіваўся да канца XIX ст. асобна ад астатніх карэнных народаў Чылі. Ён мае не індзейскае, а палінезійскае паходжанне. Рапануі насялілі востраў паміж VII ст. і XIII ст. У 1250—1500 гг. яны стварылі развітую культуру, знакамітую статуямі мааі. Заняпад культуры адбыўся ў выніку вынішчэння лесу і наступнай экалагічнай катастрофы.

Іспанскае засяленне
-------------------

### Канкістадоры

Францыск Пісара
Першым еўрапейцам, ступіўшым на чылійскую зямлю, быў Фердынанд Магелан, караблі якога дасягнулі ў 1520 годзе паласу сушы непадалёку ад сённяшняга Пунта Арэнас (*Punta Arenas*). Імем мараплаўца назвалі Магеланаў праліў. Месца, дзе высадзіўся Магелан, мела назву «*Tchili*» на мове індзейцаў і значыла снег. Адсюль і ўзнікла сённяшняя назва краіны. Некаторыя даследчыкі лічаць таксама, што назва краіны ўзнікла ад слова «*chili*» (там дзе канчаецца свет), якое было распаўсюджана ў плямён кечуа.

У 1533 годзе ўзначальваемыя Францыскам Пісара іспанскія канкістадоры без асаблівых цяжкасцей захапілі царства інка, але войска Пісара не змагло пераадолець пустыню Атакама і Анды і парабаваць тэрыторыі ізаляванага Чылі. Першымі еўрапейцамі, якія змаглі дасягнуць Чылі па сушы, былі Дыега дэ Альмагра і яго каманда, якія пачалі сваё падарожжа з Куска (*Cuzco*) ў Перу ў 1535 годзе. Дыега дэ Альмагра рушыў у паход у пошуках золата, але так і не змог яго знайсці. Свайго спадарожніка Гомеса дэ Альварада ён адправіў у паўднёвым напрамку. Да ракі Мауле (*Río Maule*) яны змаглі дабрацца не сутыкнуўшыся з супраціўленнем карэннага насельніцтва. Але каля ракі Ітата (*Río Itata*) іх чакалі цяжкія баі з індзейцамі мапучы і атраду Гомеса дэ Альварада не засталося нічога іншага, як адступіць.

Педра дэ Валдавія
У 1540 годзе Педра дэ Вальдывія (*Pedro de Valdivia*), афіцэр з падчынення Пісара, вырушае з невялікім атрадам салдат і шукальнікамі прыгод колькасцю каля сотні чалавек з Перу ў Чылі. Не гледзячы на тое, што яму прыйшлося сутыкнуцца з жорсткім супраціўленнем карэннага насельніцтва мапучы, ён усё ж такі змог заснаваць там першыя еўрапейскія паселішчы. Як вынік захопу зямель узніклі гарады Сант’яга, Ля Сэрэна і Вальпараіса, якія спачатку служылі іспанцам у якасці невялікіх узмацнённых паселішч. Індзейцы мапучы хутка пачалі абараняцца і ўжо ў верасні 1541 года напалі на Сант’яга. Войску іспанцаў супрацьстаяла ні больш ні менш як 20.000 воінаў мапучы. Іспанскіх канкістадораў выратаваў толькі цуд — нечаканае вынаходніцтва каханай Педра дэ Вальдывіі — Інес дэ Суарэс: да смерці перапалоханыя мапучы панічна кінуліся разбягацца па лясам.

### Вайна мапучы

Іспанцы працягвалі пашыраць свае ўладанні на поўдні краіны: у 1550 годзе быў заснаваны горад Кансепсьён (*Concepción*), а ў 1552 — Вальдывія (*Valdivia*). Індзейцы мапучы на чале з Лаўтарам (*Lautaro*) аказвалі вельмі жорсткае супраціўленне іспанцам. Восенню 1553 года індзейцы напалі на іспанскія гарнізоны непадалёку ад форта Тукапель і забілі Педра дэ Валдавія. Лічыцца, што ён быў захоплены ў палон індзейцамі, якія прымусілі яго піць вадкае золата. Мапучы знішчылі большую частку заснаваных і пабудаваных іспанцамі гарадоў.

Заснаванне Санцьяга
Новы губернатар Чылі Гарсія Гуртада дэ Мендоса (*García Hurtado de Mendoza*) з яшчэ большай жорсткасцю прыціскаў мапучы. Па яго загаду Франсіска дэ Вільягра (*Francisco de Villagra*) вырушыў у ваенны паход супраць туземцаў. 26 лютага 1554 года яго войска было нагалаву разбіта індзейцамі мапучы ў бітве пры Марыгуэнью (*Marigueñu*). Пасля сваёй перамогі мапучы зноў пачалі знішчаць іспанскія паселішчы. Пасля таго як паў Кансэпсьён у 1555 годзе, мапучы рушылі на Санцьяга дэ Чылі. Але знішчыўшы крэпасць Петэроа (*Peteroa*), мапучы нечакана спынілі наступальныя дзеянні, разлічваючы на тое, што іспанцы рыхтуюць моцную атаку. Педра дэ Вільягран, які ўзначальваў форт Імперыял (*Imperial*), сумеў 1 красавіка 1557 года забіць стаяўшага на чале індзейцаў мапучы Лаўтару (*Lautaro*) пры нечаканым для туземцаў начным наступленні.

Іспанскаму пісьменніку Алонса дэ Эрсілья-і-Суньіга (*Alonso de Ercilla y Zúñiga*) была дадзена загада стварыць апісанне чылійскіх ваенных паходаў губернатара Гарсіі Гуртада дэ Мендоса (*García Hurtado de Mendoza*) 1557—1559 гадоў. Але тое, што было зроблена пісьменнікам, значна адрознівалася ад таго, што чакаў ад яго губернатар. Раман Альфонса дэ Эрсілья-і-Суньіга «Ля Араўкана» паведамляў пра зверствы і жорсткасць падкіх на золата і ўладу канкістадораў і падкрэсліваў у першую чаргу мужнасць і гераізм араўканцаў, якія абаранялі сябе ад захопнікаў. Асноўным персанажам рамана быў індзейскі главар мапучы Каўпалікан (*Caupolicán*), зверскі забіты іспанцамі пад час паходу 1558 года.

16 снежня 1575 года горад Вальдывія быў знішчаны землетрасеннем, моц якога набліжаўся да мацнейшага з дагэтуль вядомых чалавецтву землетрасенняў 22 мая 1960 года. У выніку землетрасення з гор зышлі шматлікія земляныя селі і перакрылі вытоку возера Рыньіўэ (*Riñihue*). Праз некалькі месяцаў створаныя селямі дамбы прарваліся пад напружаннем вады і возера затапіла горад. Адміністратар горада і храніст Чылі Педра Марынья дэ Лабера (*Pedro Mariño de Lobera*) аказаў вялікую дапамогу і падтрымку ахвярам, а таксама зрабіў значны ўнёсак у адраджэнне і ўзбудову знішчанай Вальдывіі.

У 1597 годзе Пелантара (*Pelantaro*) быў абраны новым военачальнікам (*Toqui*) мапучы. Пелантара развязаў масіўныя наступленні на гарады Вальдывія і Асорна, а таксама і на шматлікія іншыя гарады ў асяроддзі Араўканіі і ў самім рэгіёне. У 1599 пала захопленая мапучы Вальдывія, пасля чаго іспанцы страцілі кантроль над горадам на некалькі дзесяцігоддзяў. Губернатар Альфонса дэ Рыбера (*Alfonso de Ribera*) быў вымушаны адступіць з падначаленай яму арміяй іспанцаў за раку Бія Бія (*Río Bío Bío*). У 1641 годзе іспанцы падпісалі ў Куілліне мірнае пагадненне з мапучы, згодна якому мяжа пралягла па рацэ Бія Бія. Але мірнае пагадненне пры Куілліне пратрымалася ўсяго некалькі год. Іспанцы час ад часу спрабавалі адваяваць згубленыя некалі тэрыторыі, але беспаспяхова. У 1770 годзе пехуенчы і мапучы нагалаву разбілі армію іспанцаў. Толькі праз некалькі стагоддзяў у 1881 годзе чылійскія і аргенцінскія войскі змаглі зноў адваяваць захопленыя пехуенчамі і мапучы тэрыторыі. Гэты канфлікт, які працягваўся 300 год, атрымаў назву вайны Араўка. Канфлікт існуе і па сённяшні дзень: у 2000 годзе ў пратэст супраць перадзелу чылійскіх зямель група мапучы захапіла бюро Еўрапейскага Саюза ў Санцьяга дэ Чылі.

### Эканамічнае і грамадскае развіццё

Паколькі залежы такіх каштоўных металаў як золата і серабра ў Чылі былі невялікія і амаль што цалкам выкарыстаны, тэмпы развіцця краіны былі адносна невысокія. Сельская гаспадарка была асноўнай галіной эканомікі. Пладародныя даліны цэнтральнага Чылі забяспечвалі жыхароў паўночнай часткі неабходнымі прадуктамі харчавання. У Чылі прыжылася сістэма гасьенд ці як яна называлася пазней — эканам'енда, пры якой аўтахтоннае насельніцтва пад сістэмай патранажу і рэпрэсій фактычна ператваралася ў рабоў. Час ад часу гандаль рабамі афіцыйна забараняўся еўрапейскімі кіраўнікамі, але потым уводзіўся зноў, што на самай справе ніяк не ўплывала на прыгнёт. Па аднаму з загадаў, іспанцам забаранялася жыць сумесна з індзейцамі. Вынікам такой сегрэгацыі стала паасобнае існаванне іспанскіх і індзейскіх пасяленняў. Тых, хто не падпарадкоўваўся, чакала выдварэнне з краіны і канфіскацыя ўласнай маёмасці. Расавае абасабленне распаўсюджвалася на метысаў і афрыканскіх рабоў, кім таксама забаранялася жыць сумесна з туземцамі.

У 1578 годзе Фрэнсіс Дрэйк па загаду англійскай кароны разрабаваў порт Вальпараіса і беспаспяхова спрабаваў захапіць горад Ля Серэна. У наступных дзесяцігоддзях на Чылі неаднолькава нападалі англійскія піраты. Акрамя нашэсцяў індзейскіх плямён, на развіццё краіны негатыўна ўплывалі шматлікія землетрасенні, цунамі і вывяржэнні вулканаў. Многія гарады былі цалкам знішчаны, як напрыклад Валдавія ў 1575 годзе і Канцэпцыён у 1570 і 1751 годзе. 13 мая 1647 года мацнейшае землетрасенне знішчыла Санц’яга дэ Чылі, пры якім загінула 12.000 чалавек, у 1730 і 1783 гадах стыхія зноў знішчала горад. Паміж 1598 і 1783 гадамі каланізаваны іспанцамі Чылі неаднолькава рабавалі англійскія піраты і галандскія гандляры.

Шатландскі мараплаўца Аляксандр Селкірк (*Alexander Selkirk*) выжыў у 1704 годзе караблекрушэнне і трапіў на адзін з астравоў архіпелага Хуана Фернандэса, дзе ён адзін правёў чатыры гады. Яго гісторыя стала прататыпам рамана «Рабінзон Круза», напісаным Даніэлем Дэфо ў 1719 годзе.

### Адміністрацыйнае падпарадкаванне ў перыяд каланізацыі

У перыяд іспанскай каланізацыі Чылі ўваходзіла ў склад іспанскага Віцэ-каралеўства Перу, заснаванага ў 1542 годзе. У 1609 годзе была ўведзена чылійская Рэальная Аўдыенцыя (*Real Audiencia de Chile*), якая надавала Чылі дастаткова шырокія паўнамоцтвы на ўтварэнне аўтаномнага права, напрыклад у справах, што закраналі права на водныя тэрыторыі. У 1778 іспанцы змянілі статус чылійскіх правінцый: Чылі быў нададзены статус самастойнага генеральнага капітанату ў складзе іспанскага каралеўства. З 1749 года ў Чылі пачалі чэканіць залатыя і срэбныя манеты.

*гл. таксама*: Спіс губернатараў Чылі

Незалежнасць
------------

Бернард Ахігіс Карэра
Моц каланіяльнай Іспаніі значна парушыўся ў часы Напалеона Банапарта, асабліва калі Напалеон узвёў на іспанскі трон свайго брата Жазефа. 18 верасня (нацыянальнае свята краіны) у Чылі была створана адданая каралю хунта ўраду (*Junta de Gobierno*), якая брала на сябе функцыю сіл супраціўлення і мела сваю асобную армію. Паміж каралеўскімі раялістамі і ліберальнымі патрыётамі на чале з Хасэ Мігелем Карэра (*José Miguel Carrera*) адразу ж успыхнула грамадзянская вайна. У 1812 годзе групай чылійцаў пры дыктатарскім кіраўніцтве брата Карэра была распрацавана канстытуцыя, якая прадугледжвала незалежнасць краіны пры яе фармальным кіраўніцтве іспанскім каралём. У 1813 годзе ўлада ў краіне перайшла да галоўнакамандуючага арміі патрыётаў Бернарда Ахігінса Карэра (*Bernardo O’Higgins Carrera*).

Бітва пры Чакабука 1817
Іспанскае войска на чале з генералам Марыяна Асорыя (*Mariano Osorio*) ў Перу рушыла ў адказ на Валдавію з мэтай знішчэння патрыётаў. У барацьбе за незалежнасць у Чылі, таксама як і ў астатніх паўднёваамерыканскіх краінах, удзельнічалі пераважна крэолы. 1 кастрычніка 1814 года Чылійская армія вызвалення, на чале якой стаялі Хасэ Мігель Каррэра і Бернарда Ахігінс была разбіта войскам іспанцаў, кіраўнікі чылійскай арміі збеглі ў Аргенціну. Перыяд з 1814 па 1817 гады называюць перыядам рэканкістадораў. З дапамогай аргенцінца Хасэ дэ сан Марціна (*José de San Martín*) была сабрана новая армія супраць іспанцаў. Новая чылійская армія перайшла Анды і 12 лютага 1817 разбіла значна большую па колькасці армію іспанцаў у бітве пры Чакабука (*Chacabuco*).

12 лютага 1818 года была абвешчана незалежнасць Чылі, а некалькі пазней, 5 красавіка 1818 года патрыёты дасягнулі яшчэ адну значную перамогу ў бітве пры Майпу (*Maipú*). У 1820 годзе чылійская флатылія на чале з Томасам Кахранам (*Thomas Cochrane*) захапіла Валдавію. Канчатковая перамога была здабыта толькі ў 1826 годзе, калі былі пераможаны апошнія беглыя іспанцы, якія знайшлі сабе прытулак на востраве Чылоэ (*Chiloé*). Але канфлікт працягваецца бесперапынна далей у форме грамадзянскай вайны (*Guerra a muerte*): патрыёты і манархісты працягвалі змагацца паміж сабою да выбрання прэзідэнтам краіны Парталеса (*Portales*) у 1833 годзе.

Пераход праз Анды 1817
Ахігінс быў абраны першым прэзідэнтам Чылі, на самай справе Дырэктар Супрэма (*Director Supremo*) ажыццяўляе дыктатарскае кіраўніцтва краінай. Ахіггінс спрабуе правесці цэлы шэраг сацыяльных рэформ, але не атрымаўшы падтрымкі зямельных магнатаў, быў вымушаны пакінуць прэзідэнцкі пост у 1823 годзе. Ахігінс памёр у Перу, будучы ў эміграцыі. Барацьбу за ўладу працягнулі ў далейшым лібералы і кансерватары, перамогу ў якой атрымалі супраціўнікі рэформ — кансерватыўныя зямельныя магнаты. У 1833 годзе была прынятая прэзідэнцкая канстытуцыя, якая вызначалася сваім моцным аўтарытарным характарам і была нібыта падтасавана пад палітычныя мэты і амбіцыі лідара кансерватараў Дыега Парталеса Палацуэласа (*Diego Portales Palazuelos*).

Аўтарытарная і Парламенцкая рэспублікі
--------------------------------------

### Аўтарытарная рэспубліка

З выбраннем Парталеса віцэ-прэзідэнтам у Чылі пачалася эра аўтарытарнай рэспублікі, якая працягнулася да грамадзянскай вайны 1891 года. Канстытуцыя 1833 года засталася да 1925 года нязменнай. Перыяд 1890—1925 гадоў атрымаў у гісторыі назву «парламенцкай рэспублікі». У 1837 Парталес быў забіты і ў 1851 на змену яму быў абраны новы прэзідэнт краіны Мануэль Монтт Торрэс (*Manuel Montt Torres*), які кіраваў Чылі да 1861 года. У тым жа годзе ў Чылі была створана радыкальная партыя Партыда Радыкаль (*Partido Radical*).

Гэты перыяд вызначыўся росквітам культурнага жыцця ў Чылі: была ўведзена школьная сістэма, у 1848 годзе быў заснаваны Чылійскі ўніверсітэт (*Universidad de Chile*), у 1888 — Каталіцкі ўніверсітэт Пантыфіцыя (*Pontificia Universidad Católica*). Венецыянец Андрэс Белья (*Andrés Bello*) распрацаваў першы звод грамадзянскіх законаў — чылійскі грамадзянскі кодэкс (*Código Civil de Chile*), які ўступіў у сілу 1 студзеня 1857 года. У 1853 годзе чылійскай поштай сталі ўжывацца першыя паштовыя маркі.

Ва ўмовах эканамічнага пад’ёму пазіцыі і ўплыў лібералаў у палітычным жыцці краіны значна пашырыліся. У 1836 годзе адбылося з’яднанне Балівіі і Перу, што было ўспрынята Чылі і Аргенцінай як сур’ёзная знешняя пагроза. У выніку хуткай чылійска-аргенцінскай рэакцыі на ўзнікшую пагрозу ўспыхнула канфедэратыўная перуанска-балівійская вайна, якая працягнулася да 1839 года.

У 1859 годзе ў Капіапа (*Copiapó*) і Чаньярчыльё (*Chañarcillo*) пачалася канстытуцыйная рэвалюцыя (*Revolución Constituyente*). Уладальнікам шахт Эмітэрыо Гойенечэа (*Emiterio Goyenechea*) была ўведзена асобная сярэбраная валюта. У адказ на гэта кіраўніцтвам Мануэля Монтт Торрэса ў рэгіён была накіравана армія дзеля падаўлення рэвалюцыі. 29 красавіка 1859 года армейскі корпус пад кіраўніцтвам лейтэнанта Сальвадора Уррутыя (*Salvador Urrutia*) разбіў рэвалюцыйную армію на чале з генералам Педра Леон (*Pedro León*) непадалёку ад Ля Серэны.

### Грамадзянская вайна і Парламенцкая рэспубліка

Хасэ Мануэль Бальмачэда
**Парламенцкая рэспубліка** існавала ў Чылі пасля сканчэння грамадзянскай вайны 1891 года да канстытуцыйнай рэформы 1925 года. Пасля кароткай, але кровапралітнай грамадзянскай вайны была прынятая новая канстытуцыя Чылі, праіснаваўшы да 1925 года.

У 1891 годзе адбыўся бунт чылійскіх маракоў супраць прэзідэнта Хасэ Мануэля Бальмачэда (*José Manuel Balmaceda*), неўзабаве ўся краіна была ахоплена грамадзянскай вайной. На працягу канфлікту загінула 6.000 чалавек. Армія Бальмачэды была двойчы разбіта ў вялікіх бітвах. 18 верасня 1891 Бальмачэда скончыў сваё жыццё самазабойствам.

16 жніўня 1906 моцнае землетрасенне і ўслед за ім цунамі амаль што цалкам знішчылі горад Вальпараіса, у выніку чаго загінулі 20.000 чалавек.

### Салетравая вайна

Асноўны артыкул: **Салетравая вайна**
Марская бітва пры Ікіке 21 мая 1879 года
Салетравая вайна (*Guerra del Pacifico*), якую Чылі вяла паміж 1879 і 1883 годам супраць Балівіі і Перу, была вайной за ўплыў на землях Антафагаста (*Antofagasta*), што сёння адміністрацыйна адносяцца да чылійскай правінцыі Атакама. Справа была ў тым, што галоўным багаццем рэгіёну былі незвычайна вялікія залежы нітратаў.

Чылійскія прадпрыемствы пачалі здабычу нітратаў, што ў 1873 годзе дало падставу Перу і Балівіі да ўтварэння патаемнага альянсу з мэтай авалодання чылійскімі прадпрыемствамі. Па пагадненню 1874 года Чылі гарантавала Балівіі кантроль над спрэчнымі тэрыторыямі, але пры ўмове, што чылійскія кампаніі на 25 год вызваляюцца ад падаткаў.

Нягледзячы на пагадненні, у 1878 годзе прэзідэнт Балівіі Хіларыён Даза (*Hilarión Daza*) запатрабаваў падаткі ад прадпрыемстваў, датуючы іх яшчэ 1874 годам. Гэта было правакацыяй на інтэрвенцыю, якая ў сваю чаргу знішчала сілу дзеяння пагадненняў па рубяжах. Салетравая вайна скончылася для Чылі значнымі тэрытарыяльнымі пашырэннямі на поўдні. Паміж Чылі і Перу было падпісана Анконскае пагадненне, па якому гарады Арыка (*Arica*) і Такна (*Tacna*) заставаліся часова пад чылійскім кантролем. Толькі ў 1929 годзе Такна быў аддадзены Перу, Арыка так і застаўся ў Чылі. Балівія страціла выхад у Пацыфіку і таксама шматлікія тэрыторыі пустыні Атакама, што было прызнана Балівіяй у пагадненні 1904 года. Але Балівія і па сённяшні дзень патрабуе ад Чылі свабодны выхад да Ціхага акіяна.

### Паміж Першай і Другой сусветнымі войнамі

У Першай Сусветнай вайне Чылі займала нейтральную пазіцыю, але ўнутрыпалітычнае становішча краіны ўсё роўна заставалася нестабільным. Прэзідэнт Артура Алессандры Пальма (*Arturo Alessandri Palma*), які ўвёў у Чылі сістэму сацыяльнага страхавання, быў пазбаўлены свайго статусу ў выніку ваеннага путчу ў 1924 годзе. Але годам пазней ваенная хунта зноў запрасіла яго на прэзідэнцкі пост. Была распрацавана новая і адпаведная ўмовам часу канстытуцыя, якая праіснавала ў Чылі да 1980 года. У тым жа годзе ваенны міністр Карлас Ібаньес дэль Кампа (*Carlos Ibáñez del Campo*) захапіў уладу ў краіне і правіў Чылі на працягу сямі год дыктатарскімі сродкамі. У 1932 годзе зноў усталяваўся канстытуцыйны парадак, а кіраўніцтва краіны ў наступныя 20 год перайшло да радыкальных сіл. Радыкалісты паспрыялі больш моцнаму ўплыву дзяржаўнай улады на эканамічнае жыццё краіны.

У 1934 годзе пачалося значнае па сваім памерам сялянскае паўстанне ў Ранкуіле (*Ranquil*). Мапучы спрабавалі адваяваць некаторыя раней належачыя ім тэрыторыі. Толькі з дапамогай рэгулярнай чылійскай арміі паўстанне было падаўлена.

У пачатку 1930-х гадоў пачынае распаўсюджвацца фашысцкі рух. У процівагу руху ў 1936 годзе быў заснаваны антыфашысцкі народны фронт (*Frente Popular*), да якога далучылася таксама і радыкальная партыя прэзідэнта Педра Агіррэ Чэрда (*Pedro Aguirre Cerda*). У наступным годзе была створана фашысцкае ўз’яднанне Фалангэ Нацыяналь (*Falange Nacional*). У 1938 годзе да антыфашысцкага народнага фронту далучылася партыя сацыялістаў. Палітычнае супрацьстаянне набірала моц і станавілася ўсё больш жорсткім: пад час планавання замаху на Манеду паліцыяй было забіта шмат актывістаў нацыянал-сацыялістычнай моладзі ў будынку сацыяльнага страхавання (*Masacre del Seguro Obrero*). У 1938 годзе нацыянал-сацыялістычны рух спрабуе захапіць уладу ў Чылі шляхам путча, што прыводзіць да наступнай рэзні з вялікай колькасцю ахвяр. У 1941 годзе Фрэнтэ (антыфашысцкі нацыянальны фронт) скончыў сваё існаванне пасля нязгоды сацыялістаў з пактам Сталіна і Гітлера, а таксама і з амаль што адначасовай смерцю Агіррэса.

У 1939 годзе ў ноч з 24 на 25 студзеня пры землетрасенні ў Чыльян (*Chillán*) загінула 25.000 з 41.000 жыхароў горада. Сёння горад Чыльян складаюць фактычна толькі сучасныя пабудовы, таму што амаль усе гістарычная будынкі былі знішчаны землетрасеннем.

У Другой сусветнай вайне Чылі доўгі час — часткова з-за вялікай колькасці чылійцаў нямецкага паходжання — заставалася нейтральным, але ў 1944 годзе прэзідэнтам Хуанам Антоніа Рыасам Маралесам (*Juan Antonio Ríos Morales*) (прадстаўнік радыкальнай партыі) было прынята рашэнне аб уступленні ў вайну ў якасці саюзніка Злучаных Штатаў Амерыкі. Але ўдзел Чылі ў Другой сусветнай вайне не меў глыбокага ўплыву на ход вайны. У 1945 годзе Чылі была адной з краін-заснавальніц Арганізацыі Аб’яднаных Нацый.

Прэзідэнцтва Альендэ
--------------------

Прыхільнікі Альендэ
Сальвадор Альендэ нарадзіўся ў 1908 годзе ў Вальпараіса.

На выбарах 4 верасня 1970 года Альендэ атрымаў 36,6 % галасоў выбаршчыкаў. За кансерватыўнага кандыдата Жорж Алессандры (*Jorge Alessandri*) прагаласавала 35,3 % насельніцтва, кандыдат ад хрысціянска-дэмакратычнага альянсу Радаміра Томіч (*Radomiro Tomic*) набраў 28,1 % галасоў. Абсалютны перавес Альендэ складаў толькі 36.000 галасоў выбаршчыкаў. Парламент і хрысціянска-дэмакратычныя сілы, якім Альендэ паабяцаў захаванне канстытуцыйнага парадку, абвясцілі яго прэзідэнтам Чылі. Палітычная партыя Альендэ *Unidad Popular* (УП) ніколі не мела большасці ў кангрэсе, і такім чынам Альендэ стаў першым марксісцкім кіраўніком краіны, які атрымаў дэмакратычную легітымізаванасць.

Эра Піначэта
------------

Эпоху дыктатуры Піначэта можна ўмоўна падзяліць на 5 перыядаў. Пасля выкліканай путчам (1973—1976) кансалідацыі ва ўмовах дзяржаўнага тэрору, ў Чылі адбыўся эканамічны пад’ём і дасягнута найвышэйшая ступень улады (1977—1981), на змену якім неўзабаве прыйшоў цяжкі эканамічны спад краіны з хваляй масавых пратэстаў (1982—1983). Але рэжым пачаў рабіць першыя крокі ў напрамку лібералізацыі дзяржавы (1984—1987), пасля чаго ўсталяваўся рэжым кантраляванай дэмакратызацыі (1988—1990).

Усе дзяржаўныя інстанцыі Чылі ў лічаныя часы былі захоплены ваеннымі. Канстытуцыя была абвешчана несапраўднай, кангрэс распушчаны, на ўсё была накладзена жорсткая цэнзура, а палітычныя партыі былі забаронены. Перамены не краналі толькі юрыдычную ўладу. У краіне шлі жорсткія расправы з кожным патэнцыяльным ворагам: прадстаўнікамі левых сіл, людзьмі мастацтва, інтэлектуаламі. Наступіў час масіўнага парушэння правоў чалавека. У краіне адбываліся сімвалічныя спаленні кніг, пры гэтым палілі напрыклад і кнігі пра кубізм (памылкова лічачы іх творамі пра Кубу). Праз два тыдні пасля пачатку дзяржаўнага перавароту ваенную хунта афіцыйна прызналі Злучаныя Штаты Амерыкі.

### Канфлікты з Аргенцінай

**Бігл-канфлікт:** У снежні 1978 года пачаліся ваенныя пагрозы паміж Аргенцінай і Чылі. Аб’ектам спрэчкі сталі астравы Леннакс (*Lennox*), Піктан (*Picton*) і Нуэба (*Nueva*) на канале Бігл, у першую чаргу таму, што ў гэтым рэгіёне меркаваліся значныя залежы нафты. Спрэчка паміж краінамі была вырашана мірным шляхам з дапамогай Ватыкана, у выніку чаго 2 мая 1985 года было падпісана пагадненне па межах, згодна якому ўсе тры вострава ўвайшлі ў склад тэрыторыі Чылі.

**Фалькландская вайна**: У перыяд Фалькландскай вайны 1982 года Чылі ажыццяўляла пасіўную падтрымку Вялікабрытаніі супраць Аргенціны, падставай таму былі пагрозы ўжывання ваеннай сілы ў адносінах да Чылі ў 1978 годзе з боку Аргенціны. Чылійскія ўлады далі дазвол на пасадку дэфектнаму брытанскаму самалёту і забяспечылі яго паладку. Чылі таксама дапамагала Вялікабрытаніі інфармацыяй, здабытай з дапамогай радарных усталяванняў і шпіянажу. Патаемная кааперацыя краін была сцверджана некалькі пазней былым чылійскім камандуючым паветранымі сіламі Фернанда Матэем.

**Дэмаркацыя мяжы**: Пачынаючы з 80-ых гадоў паміж дзвюма краінамі пачынае развівацца канфлікт па дэмаркацыі мяжы ў Патагоніі каля масіва Фітц Рой. У 1985 годзе аргенцінскі ўрад загадаў заснаваць вёску Эль Чальтэн, каб узмацніць свае тырытарыяльныя прэтэнзіі. Пагадненне па дзяржаўнай мяжы паміж краінамі было дасягнута толькі праз дзесяць год у выніку дзейнасці сумеснай камісіі 16 снежня 1998 года. Але і па сённяшні дзень застаецца невялікая спрэчная тэрыторыя ў асяроддзі Кампас дэ Хіэла Сур (паўднёвыя ледовыя палі), дзе знаходзіцца адзін з самых вялікіх водных рэзервуараў Паўднёвай Амерыкі.

Пераход да дэмакратыі
---------------------

З надыходам эканамічнага ўздыму ў Чылі ў 80-х гадах зноў усталявалася адносна спакойная палітычная сітуацыя. Пачынаючы з 1987 года палітычныя партыі атрымалі магчымасць працягваць сваю дзейнасць.

Дэмакратычная Чылі
------------------

Мішэль Бачэлет
### Прэзідэнцтва Айлвінса (1990—1994)

Патрыцыя Айлвінс (*Patricio Aylwin*) нарадзіўся ў 1918 годзе ў Вінья дэль Мар (*Viña del Mar*). Яшчэ ў 1960-я гады ён быў старшынёй сацыял-ліберальных хрысціянскіх дэмакратаў і працаваў у сенаце, які ён узначальваў у гады праўлення прэзідэнта Альендэ. Спачатку Айлвінс падтрымліваў уладу Піначэта 1973 года, але з-за шматлікіх парушэнняў правоў чалавека, прымкнуў да апазіцыі і ў 1980 годзе прапанаваў канстытуцыйную рэформу. Дзякуючы менавіта яму забароненая тады ў краіне партыя хрысціянскіх дэмакратаў (*Partido Democrático Cristiano*) стала мацнейшай апазіцыйнай партыяй Чылі. У 1990 годзе яго падтрымаў блок сярэдня-левых Канчэртацыён (*Concertación*) і Айлвінс перамог выбары з вялікай перавагай галасоў супраць кандыдатаў Хернана Бюхлі (*Hernán Büchi*) і Франчэска Хавьера Эррацурыса (*Francisco Javier Errázuriz*).

### Прэзідэнцтва Фрэя (1994—2000)

Пасля скарачэння легітымнага перыяду перамогу на прэзідэнцкіх выбарах атрымала партыя Канчэртацыён (*Concertación*) і яе кандыдат хрысціянскі дэмакрат Эдуарда Фрэй Руіз-Тагле (*Eduardo Frei Ruiz-Tagle*). Фрэй нарадзіўся ў 1942 годзе ў Санцьяга і меў адукацыю інжынера. Яго бацька Эдуарда Фрэй Манталва (*Eduardo Frei Montalva*) займаў пост прэзідэнта Чылі з 1964 па 1970 гады. На прэзідэнцкіх выбарах 11 снежня 1993 года Фрэй атрымаў 57,9 % галасоў выбаршчыкаў. За другога кандыдата, кансерватара Артура Алессандры (*Arturo Alessandri*), бацька якога таксама раней займаў пост прэзідэнта Чылі, было аддадзена 24,3 % галасоў. 11 сакавіка 1994 года адбылася прэзідэнцкая прысяга Эдуарда Фрэя.

### Прэзідэнцкія выбары 2006 года

На прэзідэнцкіх выбарах у снежні 2005 года ні адзін з кандыдатаў не змог дасягнуць неабходнай абсалютнай большасці галасоў.

Пры паўторных выбарах 15 студзеня 2006 года Мішэль Бачэлет, кандыдатка ад кааліцыі дэмакратычных партый (*Concertación de Partidos por la Democracia*), атрымала перамогу над кандыдатам Себасцянам Піньера, атрымаўшы 53,5 % галасоў выбаршчыкаў. Такім чынам, яна стала першай жанчынай-прэзідэнтам у гісторыі Чылі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Гісторыя Чылі
* Спробы пабудовы сацыялістычнай эканомікі ў Чылі прэзідэнтам Сальвадорам Альендэ (1970—1973) Архівавана 18 мая 2006.
* Чылі: Альендэ, Піначэт, Хара і іншыя

| ⛭Чылі паводле тэм |
| --- |
| 
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Палітыка
* Канстытуцыя
* Парламент
* Адміністрацыйны падзел
* Геаграфія
* Гарады
* Сталіца
* Насельніцтва
* Мовы
* Гісторыя
* Эканоміка
* Валюта
* Культура
* Рэлігія
* Кінематограф
* Тэлебачанне
* Літаратура
* Музыка
* Святы
* Спорт
* Адукацыя
* Навука
* Транспарт
* Турызм
* Пошта (гісторыя і маркі)
* Інтэрнэт
* Узброеныя сілы
* Сусветная спадчына
* Знешняя палітыка

**Партал «Чылі»**
 |