У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Колер (значэнні).
Захад
**Колер** — якасная суб’ектыўная характарыстыка электрамагнітнага выпраменьвання аптычнага дыяпазону, вызначаная на падставе ўзнікаючага фізіялагічнага глядзельнага адчування. Яна залежыць ад шэрагу фізічных, фізіялагічных і псіхалагічных фактараў. Успрыманне колеру вызначаецца індывідуальнасцю чалавека, а таксама спектральным складам, каляровым і яркасны кантрастам з навакольнымі крыніцамі святла, а таксама аб’ектамі, якія не свецяцца. Вельмі важныя такія з’явы, як метамерыя, індывідуальныя спадчынныя асаблівасці чалавечага вока (ступень экспрэсіі паліморфных глядзельных пігментаў) і псіхікі.
Кажучы простай мовай, колер — гэта адчуванне, якое атрымлівае чалавек пры трапленні яму ў вока светлавых прамянёў. Адны і тыя ж светлавыя уплывы можа выклікаць розныя адчуванні ў розных людзей. І для кожнага з іх колер будзе розным. Адсюль вынікае, што спрэчкі, «які колер на самай справе», бессэнсоўныя, паколькі для кожнага назіральніка сапраўдны колер — той, які бачыць ён сам

Уводзіны
--------

Суб’ектыўна успрыманы зрокам колер выпраменьвання залежыць ад яго спектра, ад псіхафізілагічнага стану чалавека (уплываюць: фонавы святло/колер, яго каляровая тэмпература; глядзельная адаптацыя), і ад спецыфічных уласцівасцяў індывідуальнага вока (барваслепасць). Гл. таксама Псіхалогія ўспрымання колеру.

Адрозніваюць ахраматычныя колеры (белы, шэры, чорны) і храматычныя, а таксама спектральныя і неспектральныя (напрыклад, пурпурны або карычневы колер).

Неадназначнасць паняцця **колер**
---------------------------------

Спектр на экране манітора (справа дададзены неспектральны пурпурны ўчастак).   
Яркасць на чырвоным, зялёным і сінім прастакутніках пад спектрам паказваюць адносную інтэнсіўнасць адчування на кожным з трох незалежных тыпаў рэцэптараў чалавечага зроку — колбачак 
Паняцце **Колер** мае 2 сэнсы: яно можа ставіцца як да **псіхалагічнаму адчуванню**, выкліканаму адлюстраваннем святла ад нейкага аб’екта (аранжавы апельсін), так і быць **адназначнай** характарыстыкай саміх крыніц святла (аранжавае святло). Таму варта заўважыць, што ў тых выпадках, калі мы жадаем даць **каляровую** характарыстыку крыніц святла, некаторых імёнаў колеру проста «не існуе» — так, няма шэрага, карычневага, бурага **святла**.

Розны спектральны склад святла можа даваць аднолькавы вынік на глядзельных рэцэптарах (эфект метамерыі колераў).

Адчуванне колеру залежыць ад комплексу фізіялагічных, псіхалагічных і культурна-сацыяльных фактараў. Існуе т. зв. колеразнаўства — аналіз працэсу ўспрымання і адрознівання колеру на аснове сістэматызаваных звестак з фізікі, фізіялогіі і псіхалогіі. Носьбіты розных культур па-рознаму ўспрымаюць колер аб’ектаў. У залежнасці ад важнасці тых ці іншых колераў і адценняў у штодзённым жыцці народа, некаторыя з іх могуць мець большае ці меншае адлюстраванне ў мове. Здольнасць колерараспазнавання мае дынаміку ў залежнасці ад узросту чалавека. Спалучэнні колераў успрымаюцца гарманічнымі (гарманавальнымі) альбо не. Суб’ектыўны аспект успрымання колеру вядомы таксама як кваліа.

Існуе колератэрапія — лячэнне колерам.

Фізіялогія ўспрымання колеру
----------------------------

Сярэднія нармалізаваныя спектральныя характарыстыкі адчувальнасці каляровых рэцэптараў чалавека — колбачак. Пункцірам паказаная адчувальнасць палачак — рэцэптараў змрочнага зроку.
Адчуванне колеру ўзнікае ў мозгу пры ўзрушанасці каляровачулых клетак — рэцэптараў вока сятчаткі чалавека або іншай жывёлы, колбачках. У чалавека і прыматаў існуе тры выгляду колбачак — «чырвоныя», «зялёныя» і «сінія», адпаведна. Святлоадчувальнасць колбачак невысокая, таму для добрага ўспрымання колеру неабходная дастатковая асветленасць або яркасць. Найболей багатыя каляровымі рэцэптарамі цэнтральныя часткі сятчаткі.

Кожнае каляровае адчуванне ў чалавека можа быць прадстаўлена ў выглядзе сумы адчуванняў гэтых трох колераў (т. н. «трохкампанентная тэорыя каляровага зрока»). Заўважым, што ў птушак і рэптылій зрок чатырохкампанентны і ўключае рэцэптары блізкага ультрафіялету, вышэй 300 нм. Пры дасягненні неабходнай для ўспрымання колеру яркасці, найболей высокачуллівыя рэцэптары змрочнага зроку — палачкі — аўтаматычна адключаюцца.

Суб’ектыўнае ўспрыманне колеру залежыць таксама ад яркасці, адаптацыі вочэй да фонавага святла (гл. каляровая тэмпература), ад колеру суседніх аб’ектаў, наяўнасці барваслепасці і іншых аб’ектыўных фактараў; а таксама ад таго, да якой культуры прыналежыць дадзены чалавек (здольнасці ўсведамлення імя колеру); і ад іншых, сітуатыўных, псіхалагічных момантаў.

Спектральныя колеры
-------------------

### Бесперапынны спектр

Бесперапынны аптычны спектр. Для манітораў з паказчыкам Гама-карэкцыі 1.5.
Бесперапынны спектр колераў можна назіраць на дыфракцыйнай рашотцы. Добрай дэманстрацыяй спектру з’яўляецца прыродная з’ява вясёлкі.

### Колеры спектру і асноўныя колеры

Упершыню бесперапынны спектр на сем колераў разбіў Ісаак Ньютан. Гэтае разбіццё ўмоўна і шмат у чым выпадкова. Хутчэй за ўсё, Ньютан знаходзіўся пад дзеяннем еўрапейскай нумералогіі і засноўваўся на аналогіі з сямю нотамі ў актаве (параўнайце: 7 металаў, 7 планет…), што і паслужыла вылучэнню менавіта сямі колераў. У XX стагоддзе Освальд Вірт прапанаваў «октаўную» сістэму (увёў 2 зялёныя — **халодны, марскі** і **цёплы, травяны**), але вялікага распаўсюджвання яна не знайшла.

Практыка мастакоў навочна паказвала, што вельмі шматлікія колеры і адценні можна атрымаць змешваннем невялікай колькасці фарбаў. Імкненне натурфілосафаў знайсці «першаасновы» ўсяго на свеце, аналізуючы з’явы прыроды, усё раскласці «на элементы», прывяло да вылучэння «асноўных колераў», у якасці якіх не адразу абралі чырвоны, зялёны і сіні.

У Англіі асноўнымі колерамі доўга лічылі чырвоны, жоўты і сіні, толькі ў 1860 г. Максвел увёў адытыўную сістэму RGB (чырвоны, зялёны, сіні). Гэтая сістэма ў цяперашні час дамінуе ў сістэмах для электронна-прамянёвых трубак (ЭПТ) манітораў і тэлевізараў.

У 1931 CIE распрацавала каляровую сістэму XYZ, званую таксама «нармалёвая каляровая сістэма».

У 1951 г. Эндзі Мюлер прапанаваў субтрактыўную сістэму CMYK (сіне-зялёны, пурпурны, жоўты, чорны), якія мелі перавагі ў паліграфіі і каляровай фатаграфіі, і таму хутка «прыжылася».

| Колер | Дыяпазон даўжыня хваль, нм | Дыяпазон частот, Тгц | Дыяпазон энергіі фатонаў, эв |
| --- | --- | --- | --- |
| Чырвоны | 625—740 | 480—405 | 1,68—1,98 |
| Аранжавы | 590—625 | 510—480 | 1,98—2,10 |
| Жоўты | 565—590 | 530—510 | 2,10—2,19 |
| Зялёны | 500—565 | 600—530 | 2,19—2,48 |
| Блакітны | 485—500 | 620—600 | 2,48—2,56 |
| Сіні | 440—485 | 680—620 | 2,56—2,82 |
| Фіялетавы | 380—440 | 790—680 | 2,82—3,26 |

Прыкметна, што колеры спектру, пачынаючыся з чырвонага і праходзячы праз адценні супрацьлеглыя, кантрасныя чырвонаму (зялёны, цыанавы), затым пераходзяць у фіялетавы колер, зноў надыходзячы да чырвонага. Такая блізкасць бачнага ўспрымання фіялетавага і чырвонага колераў звязана з тым, што частоты, адпаведныя фіялетаваму спектру, набліжаюцца да частот, якія перавышаюць частоты чырвонага роўна ў два разы. Але самі гэтыя апошнія названыя частоты знаходзяцца ўжо па-за бачным спектрам, таму мы не бачым пераходу ад фіялетавага зноў да чырвонага колеру, як гэта адбываецца ў каляровым крузе, у які ўключаны неспяктральныя колеры, і дзе прысутнічае пераход паміж чырвоным і фіялетавым праз пурпурныя адценні.
Варта адзначыць, што колеры, якія мы бачым у табліцы — сумесь частот, выпраменьваных святлодыёдамі манітораў. Усе колеры, якія мы можам атрымаць на гэтых экранах, будуць з’яўляцца сумай кветак за ўсё трох люмінафораў (выпраменьвальнікаў), якія выкарыстоўваюцца ў гэтых панэлях. Менавіта такім чынам узнаўляюцца ўсе колеры на экранах ЭПТ, ВК-дысплеяў, плазменных панэляў і т. д. А частата, адпаведная ў спектры канкрэтнаму відаць колеры, можа пры гэтым адсутнічаць.

Адытыўнае змешванне колераў
У Англіі асноўнымі колерамі доўга лічылі чырвоны, жоўты і сіні, толькі ў 1860 годзе Максвел увёў адытыўная сістэму RGB (чырвоны, зялёны, сіні). Гэтая сістэма ў цяперашні час дамінуе ў сістэмах узнаўлення колераў для электронна-прамянёвых трубак (ЭПТ) манітораў і тэлевізараў.
У мастацкай практыцы існуе сталая сістэма кветак, не супадае з адатыўнай сістэмай Максвела, выкарыстоўвальнай у ЭПТ. У гэтай сістэме ў якасці асноўных колераў выкарыстоўваюцца чырвоны, жоўты і сіні. Выкарыстанне жоўтага не дзіўна, паколькі пры змешванні фарбаў, у адрозненне ад змяшэння прамянёў, святло i насычанасць атрыманага колеру атрымліваецца менш чым у зыходных фарбаў, таму атрымаць жоўты, самы светлы колер змешваннем іншых фарбаў — немагчыма. Калі ў сістэме RGB ў пэўных каардынатах спектр падзелены асноўнымі колерамі на тры роўныя часткі, то ў мастацкай практыцы частоты якія адпавядаюць асноўным і дадатковым колерам ставяцца пэўным больш складаным чынам. Паняцці чыстых чырвонага і жоўтага колераў тут прыкладна супадаюць з RGB, але чысты сіні тут больш прыкметна адрозніваецца ад сістэмы Максвела, адносна чыстага сіняга гэта адценне больш блізкае да блакітнага. Паняцце чыстага зялёнага колеру таксама не супадае з тым, які мы звычайна бачым пры гарэнні толькі зялёных дыёдаў ЭПТ. У мастацкай практыцы пад зялёным разумеецца самы пасіўны колер, які з’яўляецца дадатковым, кантрасным самому актыўнаму — чырвонага.
У 1931 CIE распрацавала каляровую сістэму XYZ, званую таксама «нармалёвая каляровая сістэма».
У 1951 г. Эндзі Мюлер прапанаваў субтрактивную сістэму CMYK (сіне-зялёны, пурпурны, жоўты, чорны), якая мела перавагі ў паліграфіі і каляровай фатаграфіі, і таму хутка «прыжылася».

### Асноўныя і дадатковыя колеры

Каляровы круг
Паняцце «дадатковы колер» было ўведзена па аналогіі з «асноўным колерам». Было ўсталявана, што аптычнае змешванне некаторых пар колераў можа даваць адчуванне белага колеру. Так, да трыяды асноўных колераў *Чырвоны-Зялёны-Сіні* дадатковымі з’яўляюцца *Блакітны-Пурпурны-Жоўты* — колеры. На каляровым крузе гэтыя колеры размяшчаюць апазіцыйна, так што колеры абедзвюх трыяд чаргуюцца. У паліграфічнай практыцы ў якасці асноўных колераў выкарыстаюць розныя наборы «асноўных колераў».

### Колеры каляровага круга

У сістэме RGB (чырвоны—*зялёны*—сіні) колеры падзяляюцца на 12 асноўных таноў: 3 асноўных колера, 3 дадатковых да асноўных, і яшчэ 6 прамежкавых таноў.

| № | Колер | Парадак | Тон (адценне), 0-239 | Тон, 0-360 (HSV) | Шаснаццатковы код |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | **Чырвоны** | I | 0 | 0/360 | **FF**0000 |
| 2 | Аранжавы | III | 20 | 30 | FF8000 |
| 3 | Жоўты | II | 40 | 60 | FFFF00 |
| 4 | Зялёны | III | 60 | 90 | 80FF00 |
| 5 | **Зялёны** | I | 80 | 120 | 00**FF**00 |
| 6 | Зялёны | III | 100 | 150 | 00FF80 |
| 7 | Блакітны | II | 120 | 180 | 00FFFF |
| 8 | Сіні (лазурны, блакітны) | III | 140 | 210 | 0080FF |
| 9 | **Сіні** | I | 160 | 240 | 0000**FF** |
| 10 | Фіялетавы | III | 180 | 270 | 8000FF |
| 11 | Пурпурны | II | 200 | 300 | FF00FF |
| 12 | Пунсовы (малінавы) | III | 220 | 330 | FF0080 |
|

У наступнай табліцы паказаны 12 колераў **каляровага круга**, у якім у якасці асноўных выкарыстоўваюцца чырвоны, *жоўты* і сіні колеры (RYB). Колеры тут падпадзяляюцца на *асноўныя* (або колеры першага парадку), складовыя (колеры другога парадку) і складаныя (трэці парадак).

| № | Колер | Парадак колера |
| --- | --- | --- |
| 1 | **Чырвоны** | I |
| 2 | Чырвона-аранжавы | III |
| 3 | Аранжавы | II |
| 4 | Жоўта-аранжавы | III |
| 5 | **Жоўты** | I |
| 6 | Жоўта-зялёны | III |
| 7 | Зялёны | II |
| 8 | Сіне-зялёны | III |
| 9 | **Сіні** | I |
| 10 | Сіне-фіялетавы | III |
| 11 | Фіялетавы | II |
| 12 | Чырвона-фіялетавы (пурпурны) | III |
|

Ахраматычныя колеры
-------------------

Адценні шэрага (у дыяпазоне белы — чорны) носяць парадаксальную назву ахраматычных колераў — гэта значыць бескаляровых) колераў. Найболей яркім ахраматычным колерам з’яўляецца белы, найболей цёмным — чорны. Можна заўважыць, што пры максімальным паніжэнні насычанасці тон (стаўленне да вызначанага колеру спектру) адцення становіцца неадметным.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |

Характарыстыкі колеру
---------------------

Кожны колер валодае колькасна вымяранымі фізічнымі характарыстыкамі (спектральны склад, яркасць):

### Яркасць

Аднолькава насычаныя адценні, якія адносяцца да аднаго і таму жа колеру спектру, могуць адрознівацца друг ад друга ступенню яркасці. Да прыкладу, пры памяншэнні яркасці сіні колер паступова набліжаецца да чорнага.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |

Любы колер пры максімальным паніжэнні яркасці становіцца чорным.

Варта адзначыць, што яркасць, як і іншыя каляровыя характарыстыкі рэальнага афарбаванага аб’екта, значна залежаць ад суб’ектыўных прычын, абумоўленых псіхалогіяй успрымання. Так, да прыкладу сіні колер пры суседстве з жоўтым здаецца больш яркім.

### Насычанасць

Два адцення аднаго тона могуць адрознівацца ступенню блакласці. Напрыклад, пры памяншэнні насычанасці сіні колер набліжаецца да шэрага.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |

### Светлата

Ступень блізкасці колеру да белага завуць светлатой.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |

Любое адценне пры максімальным павелічэнні светлаты становіцца белым.

### Каляровы тон

Любы храматычны колер можа быць аднесены да якому-небудзь вызначанаму спектральнаму колеру. Адценні, падобныя з адным і тым жа колерам спектру (але якія адрозніваюцца, напрыклад, насычанасцю і яркасцю), прыналежаць да аднаго і таго жа тону. Пры змене тону, да прыкладу, сіняга колеру ў зялёны бок спектру ён змяняецца блакітным, у зваротную — фіялетавым.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |

Часам змена каляровага тону суадносяць з «цеплынёй» колера. Так, чырвоныя, аранжавыя і жоўтыя адценні, якія адпавядаюць агню і выклікалыя псіхафізіалагічныя рэакцыі, завуць цёплымі танамі, блакітныя, сінія і фіялетавыя, як колер вады і лёду — халоднымі. Варта ўлічыць, што ўспрыманне «цеплыні» колеру залежыць як ад суб’ектыўных псіхічных і фізіялагічных фактараў (індывідуальныя перавагі, стан назіральніка, адаптацыя і інш.), так і ад аб’ектыўных (наяўнасць каляровага фону і інш.).

Не варта блытаць суб’ектыўнае адчуванне «цеплыні» колеру з яго фізічнай характарыстыкай — каляровай тэмпературай. У прыватнасці, цёплыя таны маюць ніжэйшую каляровую тэмпературу, а халодныя — больш высокую.

Іншыя колеры, у тым ліку неспектральныя
---------------------------------------

(Гл. больш поўны спіс колераў)

| Колер | Малюнак колеру |
| --- | --- |
| Чорны колер |  |
| Шэры колер |  |
| Серабрысты колер |  |
| Белы колер |  |
| Залацісты колер |  |
| Каштанавы колер |  |
| Карычневы колер |  |
| Буры колер |  |
| Шамуа |  |
| Аліўкавы колер |  |
| Балотны колер |  |
| Травяны колер |  |
| Аква |  |
| Аквамарын |  |
| Бірузовы колер |  |
| Ружовы колер |  |
| Малінавы колер |  |
| Пурпурны колер |  |
| Пунсавы колер |  |
| Пунсавы колер |  |
| Бардовы колер |  |
| Вішнёвы колер |  |
| Шакаладны колер |  |
| Колер слановай косткі |  |
| Хакі, колер |  |
| Бэжавы (бэж) |  |

Каларыметрыя і прайграванне колеру
----------------------------------

### Сувязь колеру і спектральных колераў

Існуе некалькі каляровых шкал, зручных для ўжывання ў розных галінах. Для вымярэння колеру выкарыстоўваюць калараметры і спектрафотаметры.

Дыяграма каляровай прасторы CIE 1931. На вонкавай лініі, абмяжоўвалай каляровая прастора, паказаныя даўжыні хваль спектральных (монахраматычных) колераў, у нм.

Ужыванне колераў
----------------

Колер шырока ўжываецца, як сродак для кіравання ўвагай чалавека.
Некаторыя спалучэнні колераў лічацца больш спрыяльнымі (напрыклад, *сіні + жоўты*), іншыя — меней прымальнымі (напрыклад, *чырвоны + зялёны*). Псіхалогія ўспрымання колеру тлумачыць, чаму тыя або іншыя спалучэнні здольныя моцна ўздзейнічаць на успрыманне і эмоцыі чалавека.

* Мастацтва спалучэння колераў завецца каларыстыка.

### Псіхалогія ўспрымання колеру

* Псіхалогія ўспрымання колеру
* Метамерыя
* Імя колеру
* Сінэстэзія

### Колер у гістарычнай навуцы

* Колер, геральдыка — колеры ў геральдыцы.

Гл. таксама
-----------

* Колеры ў Web
* Каляровы міксер
* Дальтанізм

Зноскі
------

1. ↑  Уилан Б. Гармония цвета: Новое руководство по созданию цветовых комбинаций / Б. Уилан; Пер. с англ. Г. Щёлоковой. — М.: ООО «Издательство Астрель»: ООО «Издательство АСТ», 2005

Літаратура
----------

* Артюшин Л. Ф. Основы воспроизведения цвета в фотографии, кино и полиграфии, М. 1970;
* Вавилов Н. Свет и цвет в природе
* Гуревич М. М. Цвет и его измерение, М. — Л. 1950;
* Кустарёв А. К. Колориметрия цветного телевидения, М. 1967;
* Ивенс Р. М. Введение в теорию цвета, пер. с англ. М. 1964:
* Wyszecki G. Stiles W. S. Color science, N. Y. — L. — Sydney, 1967.
* Deane B. Judd and Gunter Wyszecki — Color in business, science and industry 1975, ISBN 0-471-45212-2

Спасылкі
--------

* Артыкул «Колер» з Вялікай Савецкай Энцыклапедыі Архівавана 14 мая 2007.

### На англійскай мове

* Munsell Color Science Laboratory — лабараторыя вывучэння колеру
* Comparative Article examining Goethean and Newtonian Color — параўнанне падыходу Гётэ і Ньютона да паняцця колеру Архівавана 3 красавіка 2007.
* Kruithof curve citation
* Article by technical lighting manufacturer on rod/cone vision, with cites to literature Архівавана 21 снежня 1997.
* Stanford Encyclopedia of Philosophy entry
* Чаму прадметы маюць колер? Архівавана 12 чэрвеня 2010.
* Why Should Engineers and Scientists Be Worried About Color?
* Колер, Кантраст & Прастора ў сучасным дызайне Архівавана 15 верасня 2008.
* Навука аб колеры

| ⛭Асноўныя колеры (спіс) |
| --- |
| Шэрая шкала | 
* Белы
* Шэры
* Чорны

 |
| Храматычныя | 
* Чырвоны
* Аранжавы
* Жоўты
* Зялёны
* Блакітны
* Сіні
* Фіялетавы
* Пурпурны
* Карычневы

 |
| 
Гл. таксама
Колеравая мадэль
Вэб-колеры
 |