**Томас Роберт Чэк** (англ.: Thomas Robert Cech; нар. 8 снежня 1947, Чыкага, ЗША) — амерыканскі хімік, які падзяліў Нобелеўскую прэмію па хіміі ў 1989 годзе з Сіднеям Олтменам за адкрыццё каталітычных уласцівасцяў РНК. Чэк выявіў, што РНК сама можа разрэзаць ніткі РНК, што сведчыць аб тым, што жыццё магло пачынацца з малекул РНК. Ён таксама вывучаў целамеры, і яго лабараторыя выявіла фермент TERT (зваротная транскрыптаза целамеразы), які з’яўляецца часткай працэсу аднаўлення тэламераў пасля таго, як яны скарачаюцца падчас дзялення клетак. Будучы прэзідэнтам Медыцынскага інстытута Говарда Х’юза, ён спрыяў навуковай адукацыі, а таксама выкладае курс хіміі ва Універсітэце Каларада.

Ранняе жыццё і кар’ера
----------------------

Чэк нарадзіўся ў сям’і чэшскага паходжання (яго дзед быў чэхам, іншыя бабулі і дзядулі былі амерыканцамі ў першым пакаленні) у Чыкага, ён вырас у Аява-Сіці, штат Аява. У малодшай школе ён пастукаў у дзверы прафесараў геалогіі Універсітэта Аёвы і папрасіў іх абмеркаваць крыштальныя структуры, метэарыты і закамянеласці.

Нацыянальны навуковец Чэк паступіў у каледж Грынэл у 1966 годзе. Там ён вывучаў Адысею Гамера, Інферна Дантэ, канстытуцыйную гісторыю і хімію. Ён ажаніўся са сваёй партнёркай па лабараторыі арганічнай хіміі Кэрал Лін Марцінсан. Атрымаў ступень бакалаўра ў 1970 годзе 

 Томас Чэк
У 1975 годзе Чэк атрымаў ступень доктара філасофіі па хіміі ў Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі і ў тым жа годзе паступіў у дактарантуру ў Масачусецкі тэхналагічны інстытут. У 1978 годзе ён атрымаў сваю першую пасаду выкладчыка ва Універсітэце Каларада, дзе ён чытаў студэнтам бакалаўрыяту лекцыі па хіміі і біяхіміі, дзе ён дагэтуль застаецца на факультэце, у цяперашні час у якасці заслужанага прафесара на кафедры біяхіміі. У 2000 годзе Чэк змяніў Пурнела Чапіна на пасадзе прэзідэнта Медыцынскага інстытута Говарда Х’юза ў Мэрылендзе. Ён таксама працягваў кіраваць сваёй біяхімічнай лабараторыяй ва Універсітэце Каларада ў Боулдэры. 1 красавіка 2008 года Чэк абвясціў, што сыдзе з пасады прэзідэнта Інстытута, каб вярнуцца да выкладання і навуковых даследаванняў вясной 2009 года. Вярнуўшыся ў Боулдэр, Чэк стаў першым выканаўчым дырэктарам Інстытута BioFrontiers, пасаду, якую ён займаў да 2020 года. Ён таксама выкладаў першакурснікам агульную хімію.

Даследаванне
------------

Асноўная вобласць даследаванняў Чэка — працэс транскрыпцыі ў ядры клетак. Ён вывучаў, як генетычны код ДНК транскрыбуецца ў РНК. У 1970-х гадах Чэк вывучаў сплайсінг РНК у аднаклетачным арганізме *Tetrahymena thermophila,* калі выявіў, што неапрацаваная малекула РНК можа зрошчвацца. У 1982 годзе Чэк стаў першым, хто паказаў, што малекулы РНК не абмяжоўваюцца пасіўнымі носьбітамі генетычнай інфармацыі — яны могуць выконваць каталітычныя функцыі і могуць удзельнічаць у клеткавых рэакцыях. Рэакцыі апрацоўкі РНК і сінтэз бялку на рыбасомах, у прыватнасці, каталізуюцца РНК. Ферменты РНК вядомыя як рыбазімы і адкрылі новы інструмент для генных тэхналогій. Яны таксама маюць патэнцыял для стварэння новых тэрапеўтычных сродкаў — напрыклад, яны валодаюць здольнасцю разбураць і расшчапляць вірусныя РНК, якія ўварваліся.

Другая вобласць даследаванняў Чэка — целамеры, структура, якая абараняе канцы храмасом. Целамеры кароцяцца з кожным дубляваннем ДНК і павінны падаўжацца зноў. Ён вывучае целамеразу, фермент, які капіюе целамерныя паслядоўнасці і падаўжае іх. Субадзінкі бялку актыўнага цэнтра целамеразы ўключаюць новы клас зваротных транскрыптаз, ферментаў, якія раней лічылі абмежаванымі толькі вірусамі і элементамі, што транспануюцца. Тэламераза актывуецца ў 90 % выпадкаў раку чалавека. Такім чынам, прэпарат, які інгібіруе яго актыўнасць, можа быць карысным пры лячэнні рака.

Узнагароды
----------

Праца Чэка была адзначана ўматлікімі ўзнагародамі і прэміямі, у тым ліку:

* пажыццёвае прафесарскае званне Амерыканскага анкалагічнага таварыства (1987),
* прэмія Луізы Грос-Хорвіц Калумбійскага ўніверсітэта (1988),
* прэмія Хайнекена Каралеўскай акадэміі навук Нідэрландаў (1988),
* Прэмія Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні (1988),
* Нобелеўская прэмія па хіміі (1989, сумесна з Сіднеям Олтменам),
* прэмія «Залатая талерка» Амерыканскай акадэміі дасягненняў у 1990 годзе,
* Нацыянальны навуковы медаль ЗША (1995),
* Залаты медаль Отмера за выдатны ўклад у прагрэс у галіне хіміі і навукі (2007)

У 1987 годзе Чэк быў абраны ў Нацыянальную акадэмію навук ЗША а ў 1988 годзе — у Амерыканскую акадэмію мастацтваў і навук. Чэк быў абраны ў Амерыканскае філасофскае таварыства ў 2001 годзе.

Зноскі
------

1. ↑  Thomas Robert Cech // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
2. ↑  Thomas Robert Cech // Brockhaus Enzyklopädie / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q464633'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2586178'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
3. 1 2
4. ↑
5. ↑  The Nobel Prize in Chemistry 1989: Illustrated Presentation
6. ↑  Telomeres, Telomerase, and Other Noncoding RNAs Архівавана 2 кастрычніка 2012. Howard Hughes Medical Institute, July 13, 2010
7. 1 2  Nobel autobiography. Nobelprize.org. Retrieved on 2013-10-22.
8. ↑  HHMI News: Thomas R. Cech to Step Down as HHMI President. Hhmi.org (2008-04-01). Retrieved on 2013-10-22.
9. ↑  Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement **(нявызн.)**. *www.achievement.org*.  American Academy of Achievement.
10. ↑  National Science Foundation — The President’s National Medal of Science. Nsf.gov. Retrieved on 2013-10-22.
11. ↑  Thomas R. Cech **(нявызн.)**. *www.nasonline.org*.
12. ↑  Thomas Robert Cech **(нявызн.)**. *American Academy of Arts & Sciences*.
13. ↑  APS Member History **(нявызн.)**. *search.amphilsoc.org*.
14. ↑  Othmer Gold Medal **(нявызн.)**. *Science History Institute*.
15. ↑  Chemical Heritage Foundation to Present 2007 Othmer Gold Medal to Thomas Cech **(нявызн.)**, *PR Newswire* .

Спасылкі
--------

* Кароткая размова Тома Чэка: «Адкрыццё рыбазімаў»
* Навіны хіміі і тэхнікі
* Нобелеўская прэмія па хіміі 1989: ілюстраваная прэзентацыя
* Профіль HHMI
* Біяграфія HHMI
* Біяграфія HHMI следчых
* Афіцыйны сайт прэміі Луізы Грос-Хорвіц

| ⛭Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі ў 1976—2000 гадах |
| --- |
| 
* Ліпскамб (1976)
* Прыгожын (1977)
* Мічэл (1978)
* Браўн / Вітыг (1979)
* Берг / Гілберт / Сенгер (1980)
* Фукуі / Хофман (1981)
* Клуг (1982)
* Таўбэ (1983)
* Мерыфілд (1984)
* Хаўптман / Карле (1985)
* Хершбах / Лі / Полані (1986)
* Крэм / Лен / Педэрсен (1987)
* Дайзенхофер / Хубер / Міхель (1988)
* Олтмен / Чэк (1989)
* Коры (1990)
* Эрнст (1991)
* Маркус (1992)
* Муліс / Сміт (1993)
* Ола (1994)
* Крутцэн / Маліна / Роўланд (1995)
* Кёрл / Крота / Смолі (1996)
* Боер / Уокер / Скоу (1997)
* Кон / Попл (1998)
* Зевейл (1999)
* Хігер / Мак-Дыярмід / Сіракава (2000)

 |
| 
* Поўны пералік
* (1901—1925)
* (1926—1950)
* (1951—1975)
* **(1976—2000)**
* (2001—2025)

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Google Scholar · ORCID |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Кругасвет · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Notable Names Database · Universalis |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BIBSYS: 3003515 · BNF: 13494990c · GND: 1101640642 · ISNI: 0000 0001 1680 8491 · LCCN: n87898077 · NKC: ola2002158953 · NTA: 074810529 · NUKAT: n99039011 · SUDOC: 05036118X · VIAF: 84973225 |

 |