**Карыбскае мора** (ісп.: Mar Caribe, англ.: Caribbean Sea, гаіц. крэольск.: Lamè Karaïb, фр.: Mer des Caraïbes, нідэрл.: Caraïbische Zee, пап’ям.: Laman Karibe) — акраіннае паўзамкнутае мора мора басейну Атлантычнага акіяна. Абмывае на поўдні Венесуэлу, Калумбію, Панаму; на захадзе — Коста-Рыку, Нікарагуа, Гватэмалу, Беліз і мексіканскі паўвостраў Юкатан; на поўначы — Вялікія Антыльскія астравы (Куба, Гаіці, Ямайка, Пуэрта-Рыка); на ўсходзе — Малыя Антыльскія астравы.. Плошча мора — 2,7 млн км², найбольшая глыбіня — 7,5 км.

Гісторыя
--------

Калі іспанцы прыбылі на Антыльскія астравы, яны былі заселены індзейцамі таіна, якія прыкладна ў I стагоддзі да н.э. мігравалі туды з Паўднёвай Амерыкі. У 1492 годзе першая экспедыцыя Хрыстафора Калумба высадзілася на Багамах, знаходзячыся ў поўнай упэўненасці, што імі быў адкрыты новы шлях у Азію. На востраве, які атрымаў назву Эспаньёла, было заснавана першае іспанскае паселішча, якое паклала пачатак панавання Іспаніі ў рэгіёне. З 1506 па 1511 гады з удзелам Эрнана Картэса і Дыега Веласкеса дэ Куэльяру астравы Эспаньёла і Куба былі заваяваны, а мясцовае насельніцтва пераўтворана ў рабоў. У 1517 годзе Франсіска Эрнандэс дэ Кордава адкрыў паўвостраў Юкатан, дзе іспанцы ўпершыню сустрэліся з развітой цывілізацыяй мая. Далейшыя экспедыцыі Хуана дэ Грыхальвы (1518) і Эрнана Картэса (1519) паклалі пачатак заваёвы і каланізацыі Мексікі.

Іншыя еўрапейскія імперыі таксама сталі пашырацца на захад, накіроўваючы караблі ў Новы Свет. Першыя брытанскія калоніі з’явіліся на Бермудскіх астравах (1612), астравах Сент-Кітс (1623) і Барбадас (1627) і былі затым выкарыстаны для каланізацыі іншых астравоў рэгіёна. Французская Вест-Індыя таксама пачалася з вострава Сент-Кітс (1624), затым былі заснаваны паселішчы на астравах Гвадэлупа і Марцініка (1635). Брытанія і Францыя таксама паспяхова адваёўвалі астравы ў слабеючай іспанскай імперыі: у 1655 годзе пад кантролем англічанін апынулася Ямайка, а ў 1697 годзе французы захапілі заходнюю частку Эспаньёлы. У XVII стагоддзі на астравах Кюрасаа, Сен-Мартэн, Аруба і шэрагу іншых з’явіліся галандскія калоніі, якія пазней увайшлі ў склад Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў. Дацкія ўладанні ў рэгіёне з’явіліся ў 1672 годзе на астравах Сент-Джон і Сент-Томас.

Еўрапейскія дзяржавы актыўна завозілі афрыканскіх рабоў і вывозілі прадукцыю сельскай гаспадаркі (тытунь, цукар, фарбавальнікі) і каштоўныя металы (золата і серабра), выкарыстоўваючы для гэтага нават спецыяльныя флатыліі. Рэгіён Карыбскага мора ператварыўся ў пляцоўку гандлю новымі для Еўропы таварамі, што пацягнула развіццё пірацтва.

### Каланізацыя

Высадка экспедыцыі Хрыстафора Калумба на Эспаньёле ў 1492 годзе.
Калі іспанцы прыбыткі на Антыльскія астравы, яны былі заселены індзейцамі таіна, якія прыкладна ў I стагоддзі да н.э. мігравалі туды з Паўднёвай Амерыкі. У 1492 годзе першая экспедыцыя Хрыстафора Калумба высадзілася на Багамах, знаходзячыся ў поўнай упэўненасці, што імі быў адкрыты новы шлях у Азію. На востраве, што атрымала назва Эспаньёла (цяпер Гаіці), было заснавана першае іспанскае селішча, які паклаў пачатак стагадоваму панаванню Іспаніі ў рэгіёне. З 1506 па 1511 гады з удзелам Эрнана Картэса і Дыега Веласкеса дэ Куэльяр вострава Эспаньёла і Куба былі заваяваны, а мясцовае насельніцтва пераўтворана ў рабоў. У 1517 годзе Францыска Эрнандас дэ Кордава адкрыў паўвостраў Юкатан, дзе іспанцы ўпершыню сустрэліся з развітай цывілізацыяй мая. Экспедыцыі Хуана дэ Грыхальва (1518) і Эрнана Картэса (1519) паклалі пачатак заваяванню і каланізацыі Мексікі.

Іншыя еўрапейскія імперыі таксама сталі пашырацца на захад, скіроўваючы караблі ў Новы Свет. Першыя брытанскія калоніі з’явіліся на Бермудскіх астравах (1612), астравах Сент-Кітс (1623) і Барбадас (1627) і былі потым скарыстаны для каланізацыі іншых астравоў. Французская Вест-Індыя таксама пачалася з вострава Сент-Кітс (1624), потым былі заснаваны селішчы на выспах Гвадэлупа і Марцініка (1635). Брытанія і Францыя таксама паспяхова адваёўвалі астравы ў слабелай Іспанскай імперыі: у 1655 годзе пад кантролем англічан апынулася Ямайка, а ў 1697 годзе французы захапілі заходнюю частку Эспаньёлы. У XVII стагоддзя на астравах Кюрасаа, Святога Марціна, Аруба і шэрагу іншых з’явіліся галандскія калоніі, якія пазней увайшлі ў склад Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў. Дацкія ўладанні ў рэгіёне з’явіліся ў 1672 годзе на астравах Сент-Джон і Сент-Томас.

Еўрапейскія дзяржавы актыўна завозілі афрыканскіх рабоў і вывозілі прадукцыю сельскай гаспадаркі (тытунь, цукар, фарбавальнікі) і каштоўныя металы (золата і срэбра), скарыстаючы для гэтага нават адмысловыя флатыліі. Рэгіён Карыбскага мора ператварыўся ў пляцоўку гандлю новымі для Еўропы таварамі, што пацягнула развіццё пірацтва.

### Пірацтва

Пірацкі сцяг «Вясёлы Роджэр».
Асноўны артыкул: **Пірацтва ў Карыбскім моры**
Пірацтва ў Карыбскім моры ўзнікла ў XVII стагоддзі, асноўнымі цэнтрамі збору піратаў, карсараў і буканьераў сталі востраў Тартуга і горад Порт-Роял. Адным з першых капераў на службе Каралёў Вялікабрытаніі быў Фрэнсіс Дрэйк, найболей вядомы захопам іспанскага Срэбнага каравана ў порце Номбрэ-дэ-Дыяс у 1572 годзе. Яго справу працягнуў Генры Морган, які распачаў у 1671 годзе вядомы паход на Панаму і стаў пазней віцэ-губернатарам Ямайкі.

Росквіт пірацтва давёўся на 1700—1730 гады — гэты час завуць залатым стагоддзем пірацтва. За гэты перыяд уславіліся Чорная Барада і Стыд Бенет, дзейнічалыя ў Карыбскім моры ў 1716—1718 гадах, а таксама Чарлз Вейн, чыя кар'ера доўжылася з 1716 па 1719 гады. Услаўлены Чорны Барт, а таксама Джэк Рэкхэм і яго сяброўкі Эн Боні і Мэры Рыд варочалі ў Вест-Індыі да 1720 года. Важнай крыніцай звестак пра біяграфію гэтых і іншых піратаў з’яўляецца кніга Чарлза Джонсана, якая выйшла ў 1724 годзе пад назвай «Усеагульная гісторыя рабаванняў і забойстваў, учыненых самымі знакамітымі піратамі».

Сярод позных піратаў вылучаецца Раберта Кафрэсі, які зарабляў у Карыбскім рэгіёне ў 1818—1825 гадах.

### Посткаланіяльны перыяд

Французская карта Антыльскага мора і астравоў, 1843 год.
З XIX стагоддзя пачынаецца выйсце каланіяльных краін з імперый. У выніку паўстанні рабоў французская асада Сан-Дамінга першай атрымала незалежнасць у 1804 годзе. Астатняя частка Эспаньёлы была заваявана гаіцянамі ў 1821 годзе, але ў 1844 годзе на гэтай тэрыторыі сфармавалася Дамініканская Рэспубліка. Пасля серыі войн Куба пры ўмяшанні ЗША атрымала незалежнасць ад Іспаніі ў 1898 годзе, а востраў Пуэрта-Рыка перайшоў да Злучаных Штатаў Амерыкі, якія пачалі гуляць дамінантную ролю ў рэгіёне. У 1903 годзе пры ўдзеле ЗША пасля аддзялення Панамы ад Калумбіі быў пабудаваны Панамскі канал, які звязаў Карыбскае мора з Ціхім акіянам. Ён быў адкрыты 15 жніўня 1914 года і знаходзіўся пад кіраваннем ЗША да 31 снежня 1999 года. У 1917 годзе Данія прадала свае ўладанні ЗША, і яны атрымалі назву Амерыканскія Віргінскія выспы. У перыяд з 1958 па 1962 гады вялікая частка кантраляваных Вялікабрытаніяй земляў былі вылучаны ў Федэрацыю Вест-Індыі, якая потым распалася на асобныя дзяржавы.

12 снежня 2001 года кіраўніка дзяржаў і ўрадаў краін-чальцоў Асацыяцыі карыбскіх дзяржаў, якія памкнуліся на востраве Маргарыта (Венесуэла), прынялі «Маргарыцкую дэкларацыю», якая прызнае Карыбскае мора агульнай спадчынай і неацэнным актывам, а таксама задае кірунак супрацы краін у пытаннях гандлю, турызму, транспарта і ліквідацыі наступстваў стыхійных бедстваў.

29 ліпеня 2005 года на сустрэчы ў Панаме члены асацыяцыі пацвердзілі свае намеры.

### Гісторыя даследавання

Карта новых адкрыццяў, складзеная Хуанам дэ ле Каса ў 1500 годзе.
Асноўныя геаграфічныя характарыстыкі рэгіёна былі вывучаны Хрыстафорам Калумбам падчас яго вандраванняў. За першыя дзве экспедыцыі (1492 і 1493 гг.) ім былі адкрыты Багамскія, Вялікія Антыльскія і паўночныя вострава Малой Антыльскай дугі. Трэцяя экспедыцыя (1498) адкрыла востраў Трынідад і заліў Парыя. Чацвёртую экспедыцыю, якая доўжылася з 1502 па 1504 гады і стала для Калумба апошняй, мараплавец скіраваў далей на захад у спробах адшукаць праход у Індыйскі акіян. За час гэтага вандравання былі даследаваны берага Гандураса, Маскітаў, Коста-Рыкі і Панамскага перашыйка, а таксама заліўшы Маскітас і паўночная частка Дар'енскага заліва Хуан дэ ла Коса, які камандаваў адным з караблёў першай экспедыцыі, па выніках вандраванняў Калумба, Амерыга Веспучы (1497, 1498), а таксама Джона і Себасцьяна Кабатаў (1497, 1498) склаў у 1500 годзе першую карту Новага Света.

Фрагмент карты Марціна Вальдземюлера, які паказвае Карыбскі рэгіён, 1507 год.
Працягваючы даследаванні новых земляў, іспанскі канкістадор Алонса дэ Ахеда адкрыла ў 1499 годзе востраў Кюрасаа і возера Маракайба, а экспедыцыя пад кіраўніцтвам Радрыга дэ Бастыдаса і Васка Нуньеса дэ Бальбоа даследавала ўтоку ракі Магдалены і каля 1000 км узбярэжжа, улучаючы Дар'енскі заліў і заліў Ураба.

У 1507 годзе Марцін Вальдземюлер па выніках даследаванняў склаў свой варыянт карты свету, у якім упершыню з’явілася назва «Амерыка». Крыху пазней, у 1538 годзе, фламандскі картограф Герард Меркатар выдаў карту, на якой увесь новы кантынент называўся Амерыкай.

Значны ўнёсак у вывучэнне прыроды Карыбскага мора ў канцы XVII стагоддзя ўнёс англійскі буканір і даследнік Уільям Дампір. Нямецкі вандроўнік і даследчык Аляксандр фон Гумбальт прысвяціў некалькі гадоў (1799—1804) вывучэнню геаграфічных, геалагічных, кліматычных і біялагічных характарыстык рэгіёна.

У 1856 годзе ў французскім навігацыйным кіраўніцтве з’явілася дакладная карта Карыбскага мора, што ўключала схему панавальных плыняў. У 1873 годзе Карыбскае мора вывучалася падчас брытанскай экспедыцыі «Чэленджэра», пасля чаго ў 1877—1889 гадах гэты раён больш падрабязна даследаваўся амерыканцамі. У перыяд з 1972 па 1978 гады супрацоўнікі NOAA правялі дакладныя санорныя вымярэнні і склалі першую сучасную батыметрычную карту Карыбскага мора і Мексіканскага заліва.

Дацкія і амерыканскія экспедыцыі з 1913 па 1930-я гады, улучаючы даследаванні, праведзеныя Акіянаграфічным інстытутам у Вудс-Холе з дапамогай карабля «Атлантыс» (англ.: RV Atlantis) у 1934 годзе, паклалі пачатак сістэматычнаму вывучэнню басейна Карыбскага мора, якое працягваецца дасёння. З’яўленне ў арсенале навукоўцаў акваланга і даследніцкіх субмарын прывяло да павелічэння навуковай актыўнасці ў другой палове XX стагоддзя

Рэльеф
------

Паверхня Карыбскай пліты падзелена на пяць катлавін: Грэнадскую (глыбіня 4120 м), Венесуэльскую (5420 м або 5630 м), Калумбійскую (4532 м або 4263 м), Кайманаву (Бартлет, 7686 м) і Юкатанскую (5055 м або 4352 м).

Западзіны падзелены падваднымі хрыбтамі (напэўна, былымі выспавымі дугамі) Авёс, Беата і Нікарагуанскім узняццем.

Юкатанская катлавіна адлучана ад Мексіканскага заліва Юкатанскім пралівам, які знаходзіцца паміж паўвостравам Юкатан і востравам Куба і мае глыбіню каля 1600 м. Да поўдня ад Юкатанскай катлавіны з захаду на ўсход працягнулася Кайманава катлавіна, часткова адлучаная ад Юкатанскай Кайманавым хрыбтом, які ў некалькіх месцах выходзіць на паверхню, утвараючы Кайманавы астравы. Нікарагуанскае ўзняцце, што мае форму трохвугольніка і глыбіню каля 1200 м, распасціраецца ад узбярэжжа Гандураса і Нікарагуа да вострава Гаіці. На гэтым узняцці знаходзіцца востраў Ямайка, таксама па ім праходзіць мяжа паміж Кайманавай і Калумбійскай катлавінамі. Калумбійская катлавіна, у сваю чаргу, часткова адлучана ад Венесуэльскай хрыбтом Беата, які падымаецца да 2121 м ніжэй роўня мора. Калумбійская і Венесуэльская катлавіны злучаны Арубским разрывам, глыбіня якога дасягае 4 тыс. м. Хрыбет Авес адлучае ад Венесуэльскай невялікую Грэнадскую катлавіну, якая з усходу абмежавана дугой Малых Антыльскіх астравоў.

У градзе Вялікіх Антыльскіх астравоў ёсць два глыбокія праходу: праліў Анегада і Наветраны праліў. Глыбіня праліва Анегада змяняецца ад 1950 да 2350 м, Наветранага праліва — ад 1600 да 1630 м.

Карта Карыбскага мора, складзеная на грунце спадарожнікавых дадзеных  
NASA, 2008 год|  |
| Лічбамі пазначаны: 1. Гандураскі заліў 2. заліў Маскітас 3. Дар’енскі заліў 4. Венесуэльскі заліў 5. возера Маракайба 6. Гуаканаяба 7. заліў Гонаў 8. востраў Трынідад 9. Кайманавы астравы*(Пры націску на на любы з намаляваных геаграфічных аб'ектаў будзе ажыццёўлены пераход на адпаведны артыкул.)* |

Клімат
------

Сярэдняя тэмпература паверхні Карыбскага мора і прылеглых раёнаў у перыяд з 25 па 27 жніўня 2005 года. Да паўночнага захаду ад Кубы назіраецца ўраган Катрына.
Карыбскае мора знаходзіцца ў зоне трапічнага клімату, на які ўплывае пасатная цыркуляцыя. Сярэднія месячныя тэмпературы паветра змяняюцца ад 23 да 27 °C. Хмарнасць складае 4—5 балаў.

Сярэднегадовая колькасць ападкаў у рэгіёне змяняецца ад 250 мм на востраве Банайрэ да 9000 мм у наветраных частках Дамінікі. Пераважаюць паўночна-усходнія пасаты з сярэднімі скарасцямі 16—32 км/г, аднак у паўночных раёнах мора здараюцца трапічныя ўраганы, хуткасць якіх можа перавышаць 120 км/г. У сярэднім за год адбываецца 8—9 такіх ураганаў у перыяд з чэрвеня па лістапад, прытым у верасні — кастрычніку яны найболей частыя. Па дадзеных Нацыянальнага ўраганнага цэнтра ЗША за перыяд з 1494 па 1900 год над Карыбскім басейнам прайшло 385 ураганаў, а з 1900 па 1991 гады было зафіксавана 235 падобных праяў стыхіі. Рэгіён Карыбскага мора менш схільны разбуральнаму ўплыву ўраганаў, чым Мексіканскі заліў ці заходняя частка Ціхага акіяна (дзе з мая па лістапад лютуюць тайфуны). Большая частка ўраганаў фармуецца ў астравоў Зялёнага Мыса і скіроўваецца пасатамі да берагоў Амерыкі, у агульным жа прадказаць дакладную траекторыю руху ўрагану немагчыма.

Моцныя ўраганы прыводзяць да гібелі людзей, разбурэнняў і неўраджаяў у рэгіёне. Вялікі ўраган 1780 года, які бушаваў з 10 па 16 кастрычніка 1780 года, прычыніла каласальная шкода Малым Антыльскім астравам, Пуэрта-Рыка, Дамініканскай Рэспубліцы і, магчыма, паўвостраву Фларыда, а таксама прывёў да гібелі ад 22 да 24 тыс. чалавек. Ураган Мітч, які з’явіўся 22 кастрычніка 1998 года ў берагоў Калумбіі, прайшоў па Цэнтральнай Амерыцы, паўастравах Юкатан і Фларыда, нанясучы шкоду ў 40 млн долараў ЗША і загубіўшы 11—18 тыс. чалавек. Ураганы Галвестон (1900) і Фіфі (1974) таксама нанеслі значную шкоду рэгіёну.

Гл. таксама
-----------

* Нідэрландскія Антылы
* Цёркс і Кайкас
* Горад Марыго

Зноскі
------

1. ↑  James C. F. Wang (1992). *Handbook on ocean politics & law*. Greenwood Publishing Group. pp. 14–. ISBN 978-0-313-26434-4.. Retrieved on 9 December 2010.
2. ↑  Sverdrup, H. U. M. W. Johnson and R. H. Fleming; *The Oceans Their Physics, Chemistry, and General Biology,* Prentis-Hall, 1942, pp. 15, 35 and 637—643
3. ↑  The Caribbean Sea Архівавана 4 студзеня 2018.  (англ.)
4. ↑  Карыбскае мора (Атлантычны акіян). Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
5. ↑  Золотой век пиратства **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Пираты морей и океанов*. Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2011. Праверана 23 красавіка 2009.
6. ↑  Declaration of Margarita (англ.)(недаступная спасылка).  Association of Caribbean States (December 11—12, 2001). Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2011. Праверана 12 сакавіка 2009.
7. ↑  *Washington Irving.* A History of the Life and Voyages of Christopher Columbus: In Four Volumes. — G. & C. Carvill, 1828. — 399 p.
8. ↑  Christopher Columbus (Italian explorer) **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Britannica Online Encyclopedia*. Архівавана з першакрыніцы 30 ліпеня 2011. Праверана 7 жніўня 2016.
9. ↑  First Map Showing the Gulf of Mexico, 1500 (англ.)(недаступная спасылка).  gulfbase.org. Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2011. Праверана 1 красавіка 2009.
10. ↑  Охеда // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
11. ↑  Бастидас Родриго **(нявызн.)**(недаступная спасылка). *Большой энциклопедический словарь*. Архівавана з першакрыніцы 9 сакавіка 2016. Праверана 7 жніўня 2016.
12. 1 2  Mexican Gulf Exploration History (англ.)(недаступная спасылка).  gulfbase.org. Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2011. Праверана 1 красавіка 2009.
13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  *Robert James Menzies, John C. Ogden.*. Caribbean Sea (sea, Atlantic Ocean) (англ.)(недаступная спасылка). *Britannica Online Encyclopedia*. Архівавана з першакрыніцы 4 жніўня 2011. Праверана 1 мая 2009.
14. ↑  Map by De Kerhallet, 1853 (англ.)(недаступная спасылка).  gulfbase.org. Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2011. Праверана 1 красавіка 2009.
15. ↑  History of NOAA Ocean Exploration (англ.)(недаступная спасылка).  NOAA. Архівавана з першакрыніцы 5 жніўня 2011. Праверана 1 красавіка 2009.
16. 1 2 3 4  Карибское море // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
17. ↑  International Bathymetric Chart of the Caribbean Sea and the Gulf of Mexico (англ.).  NOAA. Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2011. Праверана 23 красавіка 2009.
18. ↑  *Rob Gutro.*. NASA Satellites Record a Month for the Hurricane History Books (англ.)(недаступная спасылка).  NASA (6 верасня 2005). Архівавана з першакрыніцы 18 верасня 2011. Праверана 11 сакавіка 2009.
19. ↑  *Philip Dickenson Peters.* Caribbean Wow 2.0. — Zagada Markets, 2003. — P. 100—101. — 236 p. — ISBN 1929970048.
20. ↑  *Orlando Férez.*. Notas acerca de los Ciclones Tropicales de Puerto Rico (англ.).  NOAA, Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory (26 ліпеня 1970). Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2011. Праверана 11 сакавіка 2009.
21. ↑  NHC Mitch Report Hurricane Mitch Tropical Cyclone Report (англ.).  National Hurricane Center (26 ліпеня 1998). Праверана 11 сакавіка 2009.

Літаратура
----------

* *Пущаровский Ю. М.* Тектоника и геодинамика Карибского региона [Сб. статей]. — Москва: Наука, 1979. — 146 с. — (Результаты исслед. по междунар. геофиз. проектам).
* *Нелепо Б. А.* Комплексные исследования тропической зоны Атлантического океана и Карибского моря [Сб. ст.]. — Севастополь: МГИ, 1983.
* *Булгаков Н. П. Доценко С. Ф. Кушнир В. М. Букатов А. Е.* Гидрофизические исследования Карибского моря. — Киев: Наук. думка, 1991. — 188 с. — ISBN 5-12-001911-0.
* *Суховей В. Ф. Коротаев Г. К. Шапиро Н. Б.* Гидрология Карибского моря и Мексиканского залива. — Ленинград: Гидрометеоиздат, 1980. — 182 с.
* *H. U. Sverdrup, Martin W. Johnson, Richard H. Fleming.* The Oceans, Their Physics, Chemistry, and General Biology. — New York: Prentice-Hall, Inc. 1942. — 1087 p.
* *Clay Wiseman.* Guide to marine life: Caribbean, Bahamas, Florida. — Aqua Quest Publications, Inc. 1996. — 284 p. — ISBN 1881652068.
* *Jacques S. Zaneveld.* Caribbean Fish Life: Index to the Local and Scientific Names of the Marine Fishes and Fishlike Invertebrates of the Caribbean Area (tropical Western Central Atlantic Ocean). — Brill Archive, 1983. — 163 p. — ISBN 9004067701.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Карыбскае мора

| ⛭Моры Атлантычнага акіяна |
| --- |
| Унутраныя моры Еўразіі | 
* Азоўскае
* Мармуровае
* Чорнае

 |
| Міжземнае мора | 
* Адрыятычнае
* Альбаран
* Балеарскае
* Іанічнае
* Кіпрскае
* Крыцкае
* Лігурыйскае
* Тырэнскае
* Эгейскае

 |
| Моры на поўначы Еўропы | 
* Балтыйскае
* Вадэнскае
* Гебрыдскае
* Ірландскае
* Ірмінгера
* Кельцкае
* Паўночнае

 |
| Моры ў Амерыцы | 
* Карыбскае
* Лабрадор
* Мексіканскі заліў1
* Саргасава
* Скоша

 |
| 1 з’яўляецца морам |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кiтайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Бракгаўза і Эфрона · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4029667-2 · LCCN: sh85020308 · NDL: 00628395 · NKC: ge138167 · VIAF: 236345924 |