**Паўночнакарэ́льская дзяржа́ва** (**Ухці́нская рэспу́бліка**, **Беламо́рская Карэ́лія**, **Арха́нгельская Карэ́лія**) — непрызнаная дзяржава, якая арыентавалася на Фінляндыю. Існавала ў 1919—1920 гадах на тэрыторыі пяці валасцей Архангельскай губерні, цяпер тэрыторыі суб’екту Расійскай Федэрацыі — Рэспублікі Карэлія. Сталіцай Паўночнакарэльскай дзяржавы з’яўлялася сяло Ухта (цяпер пасёлак Калевала).

Перадумовы
----------

Перадумовы да ўзнікнення незалежнай карэльскай дзяржавы паўсталі яшчэ ў 1906 годзе, калі ў Тамерфорсе, на тэрыторыі Вялікага княства Фінляндскага, 3—4 жніўня быў створаны **Саюз беламорскіх карэлаў**. У 1911 годзе дзейнасць Звязу была забароненае, аднак пазней ён адрадзіўся ў відзе *Карэльскага асветніцкага таварыства*, які прыняў непасрэдны ўдзел у стварэнні Паўночнакарэльскай дзяржавы.

Пасля прыходу да ўлады бальшавікоў большасць сялян Карэліі падпала пад вызначэнне *кулака*, да якіх ужываліся жорсткія меры рэквізіцыі збожжа і скаціны з боку харчатрадаў. Гэта, а таксама знаходжанне карэльскага насельніцтва ў зоне вядзення баявых дзеянняў падчас Грамадзянскіх войнаў у Расіі і Фінляндыі і замежнай ваеннай інтэрвенцыі на поўначы Расіі схіліла насельніцтва да ўсіх наступных падзей.

Фінская інтэрвенцыя
-------------------

Ваеннай апорай Паўночнакарэльскай дзяржавы паслужылі фінскія ваенныя атрады, якія пракраліся падчас фінскай Грамадзянскай вайны на тэрыторыю Архангельскай Карэліі з Фінляндыі. У канцы сакавіка 1918 года атрады" фінскага ахоўнага корпуса пад камандаваннем палкоўніка Мальма занялі сёлы Ухта і Вакнавалак. У сёлах і суседніх валасцях было арганізавана мясцовае самакіраванне пад кіраўніцтвам патрыятычна настроеных прыхільнікаў незалежнасці Карэліі ад РСФСР, арыентаваных на ўваходжанне ў склад Фінляндыі, — **Ухцінскі камітэт** (карэл.: Uhtuan Toimikunta — Ухтуан Тоймікунта), які ўзначальваў нейкі Туйску. Вядомае таксама імя яшчэ аднаго члена Тоймікунты — Пааво Ахава.

Першая савецка-фінская вайна
----------------------------

Сцяг Otava
Асноўны артыкул: **Першая савецка-фінская вайна**
21 чэрвеня 1918 года быў зацверджаны сцяг Карэльскай дзяржавы (**Беламорскай Карэліі**, першапачаткова ў складзе Ухцінскай воласці Кемскага павета Архангельскай губерні), дзе на сінім фоне размяшчаліся сем срэбных зорак у форме сузор’я Вялікай Мядзведзіці, у гонар чаго сцяг атрымаў назву *Otava* (Вялікай Мядзведзіці).

Канчаткова Паўночнакарэльская дзяржава аформілася 21 ліпеня 1919 года разам са стварэннем **Часовага ўрада Беламорскай Карэліі *(Часовы ўрад Архангельскай Карэліі, Ухцінскі ўрад)*** на чале з С. А. Ціханавым. Цэнтрам тэрытарыяльнага ўтварэння стала сяло Ухта. Першапачаткова быў узяты курс на ўступ Архангельскай Карэліі ў склад Фінляндыі, і 14 лістапада 1919 года быў зроблены адпаведны запыт ураду Фінляндыі. Аднак у далейшым быў прыняты курс на стварэнне незалежнай дзяржавы, якая б знаходзілася ў звязе з Фінляндыяй.

21 сакавіка 1920 года ўрад склікаў з’езд прадстаўнікоў 11 паўночных валасцей, якія знаходзіліся пад кіраванне **Архангельскага Карэльскага Часовага ўрада**. У рабоце з’езду прынялі ўдзел 116 дэлегатаў.

У першы ж дзень працы з’езду было разгледжана пытанне пра дзяржаўныя сімвалы. Паводле абмеркавання ўхвалілі наступнае: Герб — мядзведзь перад таўкачом з сякерай у лапе, сцяг з двух колераў чырвоны ўнізе, а жоўты ўверсе, на палях сузор’е вялікай мядзведзіці. Канчатковае рашэнне па абедзвюх прапановах было адкладзена да наступнага паседжання.

29 сакавіка 1920 года былі канчаткова зацверджаныя герб і сцяг незалежнай Карэліі. Аўтарам эскізаў быў фінскі мастак Акселі Гален-Калела (1865—1931). Герб уяўляў сабой двухкаляровы чырвона-зялёны варажскі шчыт, увянчаны традыцыйным галаўным уборам лесасекаў. На шчыце быў намаляваны мядзведзь чорнага колеру з сучкарэзам *весуры* ў лапе. Мядзведзь топча нагамі чорны ланцуг, а над ім былі белыя іскры паўночнага ззяння. Нацыянальны сцяг уяўляў чорны скандынаўскі крыж з чырвонай аблямоўкай, размешчаны на зялёным палатне. Таксама былі распрацаваныя лоцманскі сцяг (luotsilippu), паштовы сцяг (postilippu) і мытны сцяг (tullilippu).

З’езд вырашыў аддзяліцца ад Савецкай Расіі і, кіруючыся абвешчаным савецкай уладай прынцыпам «права нацый на самавызначэнне», абвясціў незалежнасць Карэліі. У дэкларацыі з’езду было скзана: «Карэлія сама павінна кіраваць сваімі справамі і аддзяліцца ад Расіі».

З’езд таксама падзякаваў Фінляндыю за абяцанні «дапамогі і падтрымкі», якія даў прысутнічалы на з’ездзе фінскі прадстаўнік. Урад быў пераназваны ў **Карэльскі часовы ўрад *(Часовы ўрад Карэліі)***.

У канцы красавіка 1920 года на станцыю Белавостраў прыбыла дэлегацыя Карэльскага часавага ўрада і ўручыла патрабаванне аб аддзяленні Карэліі ад Савецкай Расіі камісару савецкіх памежных войскаў.

На падставе рашэнняў з’езду, у маі 1920 года Паўночнакарэльская дзяржава была прызнана Фінляндыяй, якая нават вылучыла ёй пазыка ў памеры 8 млн фінскіх марак. Аднак ужо 18 мая 1920 года часткі чырвонай арміі без бою ўвайшлі ва Ухту. Урад Паўночнакарэльскай дзяржавы бег у сяло Вакнавалак, у 30 км ад савецка-фінскай мяжы, адкуль перабраўся ў Фінляндыю.

Карэлія была пакінутая ў складзе РСФСР, дзе на яе тэрыторыі 8 чэрвеня 1920 года было ўтворана аўтаномнае абласное аб’яднанне **Карэльская рабочая камуна**, якое існавала па 25 ліпеня 1923 года, калі была ўтворана Карэльская АССР.

Падчас перамоў паміж РСФСР і Фінляндыяй фінскім бокам былі высунуты тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Карэлію, аднак з прычыны поспехаў чырвонай арміі ўрад Фінляндыі быў змушаны ад іх адмовіцца. У выніку 14 кастрычніка 1920 года паміж РСФСР і Фінляндыяй быў заключаны Тартускі мірны дагавор.

Другая савецка-фінская вайна
----------------------------

Асноўны артыкул: **Другая савецка-фінская вайна**
Аднак, як апынулася, урад Фінляндыі і прыхільнікі незалежнай Карэліі не збіраліся цалкам адмаўляцца ад сваіх прэтэнзій. 10 снежня 1920 года ў Выбаргу быў створаны **Карэльскі аб’яднаны ўрад**, у склад якога, акрамя Часовага ўрада Карэліі, увайшоў **Алонецкі ўрад** і іншыя нацыянальныя ўтварэнні.

У кастрычніку 1921 года на тэрыторыі Карэльскай рабочай камуны ў Тунгудскай воласці быў створаны падпольны **Часовы Карэльскі камітэт**. У лістападзе—снежні 1921 года фінскія атрады ізноў занялі частку раёнаў Карэліі. Пачалася другая Савецка-Фінская вайна. У Карэліі было ўведзена ваеннае становішча, галоўнакамандуючым Карэльскім фронтам быў прызначаны камандарм А. І. Сядзякін. Да пачатку студзеня 1922 года ўдарамі з Петразаводску часткі РСЧА разбілі галоўную групоўку фінаў, і напачатку лютага 1922 года цэнтр **Карэльскага камітэта** сяло Ухта быў ізноў заняты часткамі Чырвонай Арміі. У выніку поспехаў савецкіх войскаў Фінляндыя была змушана спыніць баявыя дзеянні. Паўночнакарэльская дзяржава (Ухцінская рэспубліка) канчаткова спыніла сваё існаванне.

Гл. таксама
-----------

* Паўночная Інгрыя

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  © Е. Ю. Дубровская «Судьбы приграничья в „Рассказах о Гражданской войне в Карелии" (по материалам Архива КарНЦ РАН)», Петрозаводск
2. 1 2  Хесин С. С. Разгром белофинской авантюры в Карелии в 1921—1922 гг. — М.: Воениздат МВС СССР, 1949.
3. 1 2  Карелия (флаги) **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Хронос. Архівавана з першакрыніцы 10 сакавіка 2007. Праверана 7 студзеня 2014.
4. ↑  Карелия (гербы) **(нявызн.)**(недаступная спасылка — *гісторыя* ).  Хронос (26 кастрычніка 2023).
5. ↑  «Красная летопись». 1933 г. № 2 (53), стр. 168
6. ↑  Большая советская энциклопедия(недаступная спасылка)
7. ↑  Гербы Карелии **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  heninen.net. Архівавана з першакрыніцы 16 студзеня 2012.
8. ↑  Флаги Карелии **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  heninen.net. Архівавана з першакрыніцы 2 чэрвеня 2012.

Спасылкі
--------

* Архіўная копія (руск.).  на партале Хронос. Архівавана з першакрыніцы 19 лютага 2012. Праверана 7 студзеня 2014.

| Дзяржаўныя ўтварэнні перыяду Грамадзянскай вайны ў Расіі і станаўлення СССР (1917—1924) |
| --- |
| 
* Першая сусветная вайна
* Лютаўская рэвалюцыя
* Кастрычніцкая рэвалюцыя
* РСФСР
* Грамадзянская вайна
* Белы рух
* Інтэрвенцыя
* Басмацтва
* СССР

 |
| ПоўначПрыбалтыкаБеларусьПольшча | 
* **Савецкія:** Фінляндская Сацыялістычная Рабочая Рэспубліка

* Карэльская працоўная камуна

* Эстляндская працоўная камуна

* Савецкая рэспубліка Найсаара

* Рэспубліка Іскалата

* Латвійская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка

* Літоўская Савецкая Рэспубліка

* Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Літвы і Беларусі

* **Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка**
* Часовы рэвалюцыйны камітэт Польшчы**Несавецкія:** Архангельская Карэлія

* Алонецкі ўрад

* Паўночная вобласць

* Рэспубліка Паўночная Інгрыя

* Каралеўства Фінляндыя

* **Рэспубліка Фінляндыя**

* Аб’яднанае Балтыйскае герцагства

* Герцагства Курляндскае і Семігальскае

* Урад Паўночна-Заходняй вобласці

* **Латвійская рэспубліка**

* Каралеўства Літва

* **Літоўская рэспубліка**

* Сярэдняя Літва

* Беларуская Народная Рэспубліка

* Каралеўства Польскае
* **Рэспубліка Польшча**

 |   |
| УкраінаБесарабіяКрым | 
* **Савецкія:** Украінская народная рэспубліка Саветаў

* Данецка-Крыварожская савецкая рэспубліка

* Адэская савецкая рэспубліка

* Савецкая сацыялістычная рэспубліка Таўрыды

* Украінская савецкая рэспубліка

* **Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка**

* **Крымская аўтаномная савецкая сацыялістычная рэспубліка**

* Бесарабская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка
* **Малдоўская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка****Несавецкія:** Украінская Народная Рэспубліка

* Украінская дзяржава

* Дырэкторыя

* Махноўшчына

* Малдаўская Дэмакратычная Рэспубліка
* Крымская Народная Рэспубліка

 |
| ДонКубаньПаўночны Каўказ | 
* **Савецкія:** Данская Савецкая Рэспубліка

* Кубанская Савецкая Рэспубліка

* Чарнаморская Савецкая Рэспубліка

* Кубана-Чарнаморская Савецкая Рэспубліка

* Стаўрапальская Савецкая Рэспубліка

* Церская Савецкая Рэспубліка

* Паўночна-Каўказская Савецкая Рэспубліка
* Горская АССР**Несавецкія:** Усевялікае Войска Данское

* Кубанская Народная Рэспубліка

* Горская Рэспубліка

* Рэспубліка Саюза Горцаў Паўночнага Каўказа
* Паўночна-Каўказскі эмірат

 |
| ПаволжаУралСібірДалёкі Усход | 
* **Савецкія:** Татара-Башкірская Савецкая Рэспубліка

* Аўтаномная Башкірская Савецкая Рэспубліка

* Татарская Савецкая Рэспубліка

* **Башкірская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка**

* **Татарская аўтаномная савецкая сацыялістычная рэспубліка**

* Воцкая аўтаномная вобласць

* Чувашская аўтаномная вобласць

* Калмыцкая аўтаномная вобласць

* Марыйская аўтаномная вобласць

* Аўтаномная вобласць немцаў Паволжа

* Аўтаномная савецкая сацыялістычная рэспубліка немцаў Паволжа

* **Якуцкая аўтаномная савецкая сацыялістычная рэспубліка**

* Усурыйская рэспубліка
* Далёкаўсходняя рэспубліка**Несавецкія:** Ідэль-Урал

* Камус

* Часовы абласны ўрад Урала

* Часовы Сібірскі ўрад

* Часовы ўрад аўтаномнай Сібіры

* Уфімская дырэкторыя

* Омская дырэкторыя

* Расійская дзяржава

* Дыктатура Вярхоўнага кіраўніка Расіі

* Палітычны цэнтр (Іркуцк)

* Часовае якуцкае абласное народнае кіраванне

* Прыамурскі земскі край («Чорны буфер»)

* Украінская рэспубліка Далёкага Усходу
* Расійская Усходняя Ускраіна

 |
| Закаўказзе | 
* **Савецкія:** **Армянская савецкая сацыялістычная рэспубліка**

* Бакінская камуна

* Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Абхазія

* **Азербайджанская сацыялістычная савецкая рэспубліка**

* Муганская Савецкая Рэспубліка

* Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Грузія

* Паўднёва-Асецінская аўтаномная вобласць

* Закаўказская Сацыялістычная Федэратыўная Савецкая Рэспубліка

* **Аджарская аўтаномная савецкая сацыялістычная рэспубліка**

* Нахічэванская савецкая рэспубліка
* **Нахічэванская аўтаномная савецкая сацыялістычная рэспубліка****Несавецкія:** Адміністрацыя Заходняй Арменіі

* Рэспубліка Паўночна-Заходняга Каўказа

* Закаўказскі камісарыят

* Закаўказская Дэмакратычная Федэратыўная Рэспубліка

* Рэспубліка Горная Арменія

* Рэспубліка Арменіі

* Дыктатура Цэнтракаспія

* Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка

* Араская рэспубліка

* Часовая ваенная дыктатура Мугані

* Муганская дыктатура
* Грузінская Дэмакратычная Рэспубліка

 |
| Сярэдняя Азія | 
* **Савецкія:** Туркестанская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка

* Кыргызская аўтаномная савецкая сацыялістычная рэспубліка

* Кара-Кыргызская аўтаномная вобласць

* Бухарская Народная Савецкая Рэспубліка

* Харэзмская народная савецкая рэспубліка
* Харэзмская сацыялістычная савецкая рэспубліка**Несавецкія:** Алашская аўтаномія

* Бухарскі эмірат

* Хівінскае ханства
* Какандская аўтаномія

 |
| Утварэнніза межаміэкс-імперыі | 
* **Савецкія:** Галіцкая Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка

* Персідская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка

* **Тувінская народная рэспубліка**

* Баварская Савецкая Рэспубліка

* Эльзаская савецкая рэспубліка

* Венгерская Савецкая Рэспубліка

* Славацкая Савецкая Рэспубліка

* Савецкі Лімерык
* Тарнобжагская рэспубліка**Несавецкія:** Заходне-Украінская Народная Рэспубліка

* Заходне-Лемкаўская рэспубліка

* Рэспубліка Каманча
* Вонкавая Манголія (дыктатура Унгерна)

 |
| **Паўтлустым** шрыфтам вылучаныя дзяржаўныя ўтварэнні, якія апынуліся стабільнымі і перажылі гэты перыяд.У выпадках адсутнасці ўсталяванай анзвы тэрыторый даюцца назвы органаў улады, якія кантралявалі іх. |