**Балканская мяжа** (руск.: Балканский рубеж, сербск.: Балканска међа) — расійска-сербскі ваенна-драматычны баявік рэжысёра Андрэя Волгіна, прысвечаны сакрэтнай аперацыі па захопу аэрадрома Слаціна ў Косава і Мятохіі падчас ваеннай аперацыі НАТА ў Югаславіі. Гэтыя падзеі сталі самым небяспечным абвастрэннем адносін паміж Расіяй і Захадам з часоў Карыбскага крызісу.

Расійская прэм’ера фільма адбылася 14 сакавіка 2019 года ў Маскве, а сэрбская — 19 сакавіка ў Бялградзе. Фільм быў выпушчаны ў пракат 21 сакавіка, да 20-й гадавіны пачатку бамбардзіровак Югаславіі, кампаніяй 20th Century Fox. 3 красавіка таго ж года прэм’ера фільма адбылася ў кіназале пасольства РФ у Вашынгтоне. Перад паказам гледачоў у відэазвароце павітаў прадзюсар кінастужкі і выканаўца адной з роляў Гоша Куцэнка.

Гісторыя стварэння
------------------

Ідэя стварэння фільма пра падзеі ў Югаславіі прыйшла Гошу Куцэнка ў 2012 годзе, у час размовы са славацкім прадзюсарам Васілем Шэўцам. Для напісання сцэнарыя запрасілі пісьменніка Івана Навумава, і ён стварыў 600-старонкавы гісторыю кахання рускага міратворца і сербскай дзяўчыны. Пазней Куцэнка пазнаёміўся з прадзюсарам Вадзімам Быркіным і генералам Юнус-Бекам Еўкуравым, якія пагадзіліся яму дапамагчы. Сапраўдныя дэталі аперацыі, у якой удзельнічаў Еўкураў (у той час — маёр спецназа ГРУ), да гэтага часу знаходзяцца пад грыфам сакрэтнасці, таму сцэнарысты прыдумлялі сюжэт на ўласнае меркаванне, а Еўкураў кансультаваў іх на прадмет дакладнасці таго, што адбываецца.

Мілашу Біковічу спачатку прапанавалі ролю расійскага салдата, але ён адмовіўся, вырашыўшы, што ў сумесным фільме Расіі і Сербіі яму будзе лагічней гуляць серба. Аднак ён адразу пагадзіўся дапамагчы арганізаваць здымкі ў сябе на радзіме і стаў не толькі акцёрам, але і адным з прадзюсараў фільма. Падчас бамбардзіровак Мілашу было ўсяго адзінаццаць гадоў, і тыя падзеі засталіся ў яго ў памяці на ўсё жыццё.

Для Гойка Міціч ролю Горана Міліч стала першай роляй серба за ўсю кінакар’еру. З падзеямі 1999 года ў акцёра звязаная асабістая трагедыя — падчас бамбардзіровак Югаславіі памерла яго маці, і ён не змог прыехаць з Берліна на яе пахаванне; таму ён не раздумваючы прыняў запрашэнне прыняць удзел у праекце. Нягледзячы на ​​ўзрост, Міціч наадрэз адмовіўся ад паслуг дублёраў і сам выканаў усе трукі.

Мілена Радулавіч спецыяльна для ўдзелу ў здымках фільма вучыла рускую мову і кожны раз ўдасканальвала яе, пасля чаго яна цяпер кажа на ёй практычна без акцэнту.

Эмір Кустурыца сыграў невялікую ролю бялградскага таксіста; па словах выканаўчага прадзюсара Анастасіі Пялевін, спачатку рэжысёр павінен быў увайсці ў здымачную групу з сербскага боку, але ў іх не супалі працоўныя графікі.

Для здымак усе акцёры, якія выконвалі ролі спецназаўцаў, прайшлі цяжкія двухмесяцовыя трэніроўкі, значна падцягнуўшы сваю фізічную і стралковую падрыхтоўку.

Здымкі праходзілі ў Маскве, Падмаскоўі, Сербіі і Крыме.

Сюжэт
-----

1995 год. Міратворчыя сілы НАТА, у склад якіх уваходзіць і група расійскага спецназу пад камандаваннем Андрэя Шаталава, захопліваюць у Босніі ў палон албанскага баевіка. Яго патрабуецца даставіць жывым і адпусціць, аднак Шаталаў у выніку канфлікту на борце выкідае баевіка з верталёта, прама парушаючы загад. За гэта яго група аказваецца па-за законам у сябе на Радзіме.

1999 год. НАТА пачынае бамбардзіроўкі Югаславіі, знішчаючы жылыя дамы і бальніцы. У гэты ж час у Маскве генерал Сомаў аддае Беку Етхоеву, былому камандзіру Шаталава, сакрэтны загад заняць аэрапорт Слаціна ў Прышціне і ўтрымаць яго да прыходу калоны расійскіх міратворцаў. Бек угаворвае генерала дазволіць яму сабраць для выканання баявой задачы былую групу Шаталава, якая да гэтага часу хаваецца на тэрыторыі Югаславіі, на што Сомаў неахвотна ў выніку згаджаецца.

Тым часам Шаталаў прыходзіць да жуліку Горану, якому замовіў югаслаўскі пашпарт. Дакумент гатовы, але пры бліжэйшым разглядзе аказваецца няякаснай падробкай. У гэты момант у дом Горана ўрываецца мясцовая паліцыя. Начальнік паліцэйскага ўчастка Горан Міліч прапануе Шаталаву здзелку: альбо той распавядае пра сябе праўду і атрымлівае працу, альбо захоўвае маўчанне і падвяргаецца дэпартацыі ў Расію. Андрэй, для якога вярнуцца дадому азначае пайсці пад трыбунал, раскрывае сябе, і Міліч, стрымліваючы сваё слова, працаўладкоўвае яго да сябе ў пастарунак і выпраўляе сапраўдны пашпарт.

Астатнія былыя члены групы не могуць знайсці сябе. Вера Курбаева, у мінулым снайпер групы, працуе ахоўнікам у публічным доме. Ілля Слашчоў амаль кожны дзень выпівае ў мясцовым бары. Толькі былому сапёры Алегу Барміну атрымоўваецца прымяняць навыкі на практыцы: ён дапамагае югаслаўскім калегам размініраваць скінутыя і не разарваныя снарады. Знайшоўшы ўсіх, акрамя самага Шаталава, які, як лічыцца, падставіў ўсю сваю групу, Бек збірае іх і прысвячае ў курс задачы, абяцаючы, што за паспяховае выкананне ім усім дазволяць вярнуцца дадому, іх цалкам рэабілітуюць і адновяць у званні і ўзнагароды.

У гэты час у Босніі расійскі міратворчы батальён трэніруецца на БТРах. Адразу пасля заезду ў размяшчэнне паступае званок ад генерала Сомава, які перадае загад рухацца ў бок Слаціна.

У Вука — маладога сербскага паліцэйскага з пастарунку Міліч, у мінулым дэсантніка — у яго роднай вёсцы албанскія баевікі забіваюць усю сям’ю. Ён ашалеў ад гора, і Міліч разам з іншым падначаленым, албанцам Фадзілем, ледзьве ўтрымліваюць яго ад самасуду.

Шаталаў накіроўваецца на аўтобусе і па шляху знаёміцца ​​з мясцовай дзяўчынай-урачом па імі Ясна. На горным перавале іх аўтобус спыняе банда Смука — албанскага баевіка, вядучага барацьбу за «Вялікую Албанію», якія не грэбаваў ніякімі сродкамі для дасягнення мэтаў. Банда высаджвае людзей з аўтобуса, збівае іх, забівае святара за адмову вымавіць фразу «Няма Бога, акрамя Алаха», спрабуе згвалтаваць Ясну, але раптам Шатал, знайшоўшы момант, сам захоплівае Смука ў закладнікі, знішчае некалькіх баевікоў і патрабуе ад астатніх скласці зброю, што яны і робяць. З гэтага моманту ён становіцца для Смука кроўным ворагам.

У пошуках Шаталава Смук прыходзіць у паліцэйскі ўчастак і бярэ ў палон Міліча, патрабуючы выдаць «рускага серба», але Міліч адмаўляецца што-небудзь паведаміць, аказвае супраціў і гіне з гонарам.

Банда Смука захоплівае ў закладнікі дзясяткі сербаў, уключаючы Ясну, і ўтрымлівае іх на тэрыторыі падкантрольнага ім аэрапорта Слаціна, забіваючы ўсіх, акрамя самой Ясны і паспеўшай схавацца маленькай дзяўчынкі. Пагражаючы забіць апошнюю, баевікі прымушаюць дзяўчыну выдаць адрас Рады, але, не сустрэўшы там нікога (Шаталаву патэлефанаваў Фадзіль і паспеў папярэдзіць аб небяспецы), толькі ладзяць пагром.

Былая група Шаталава, якой зараз кіруе Бек, а таксама сам Шаталаў разам з Вукам і Фадзілем незалежна адзін ад аднаго пранікаюць на тэрыторыю аэрапорта і займаюць яго. Затым яны сустракаюцца. Бек зусім не рады нечаканай сустрэчы і патрабуе ад Шаталава і паліцэйскіх пакінуць аэрапорт, але Вук, перакананы патрыёт Сербіі, рэзка адмаўляецца. Сварку перарывае з’яўленне разведвальнай машыны бандытаў Смука, у якой едуць чатыры чалавекі. Снайпер Вера, якая ўжо заняла пазіцыю, забівае дваіх з іх, але атрымлівае раненне з буйнакалібернага кулямёта, і тыя, што засталіся двое хутка з’язджаюць. Шаталаў паведамляе, што ў бандзе Смука больш за сто баевікоў, і Бек, разумеючы, што кожны баец на рахунку, вымушана дазваляе ўсім тром застацца.

Тым часам група міратворчых сіл пад камандаваннем палкоўніка Платава, змяніўшы маркіроўку SFOR на сваіх бронетранспарцёр на KFOR, арганізаванай калонай вылучаецца ў бок аэрапорта Слаціна.

Група Бека размяркоўваецца па пазіцыях. Акрыялую Ясну, якая ўсё яшчэ знаходзіцца на тэрыторыі аэрапорта, Шаталаў, з якім у яе завязаўся раман, хавае ў дыспетчарскай — самым бяспечным месцы.

Пасля заходу баевікі Смука прыбываюць да аэрапорце, і завязваецца няроўны бой, які працягваецца ўсю ноч. Пасля некалькіх няўдалых спробаў прарыву баевікі абстрэльваюць аэрадром з мінамётаў. У ходзе абстрэлу атрымлівае смяротнае раненне баец па мянушцы Гірэй. Веру ў выніку выбуху завальвае абломкамі. Фадзіль ад стрэлу з РПГ правальваецца ўніз, скрозь драўляны столь тэрмінала. Каб знішчыць мінамёты, ахвяруе сабой Слашчоў, накіраваўшы на іх гружаны бензавоз. Ратуючы Ясну, атрымлівае цяжкае раненне Шаталаў. Пазбаўляецца нагі ў выніку выбуху Вук. Разумеючы, што літасці яму не будзе, ён апранае прадмет свайго гонару — Чырвоны бярэт, — каб памерці годна, і застаецца прыкрываць адступленне Шаталава. Да раніцы боепрыпасаў у спецгрупы амаль не застаецца.

Усё выжылыя члены групы (Бек, Шаталаў, сапёр Бармін, снайпер Вера), а таксама Ясна і маленькая дзяўчынка, таксама былая закладніца, збіраюцца ў дыспетчарскай. Смук забівае Вука, забірае яго бярэт і адразае яму галаву, пасля чаго патрабуе ад акружаных здацца. Група не мае намеру здавацца жывымі, але ў іх застаецца ўсяго чатыры патроны. Першай вырашаецца застрэліцца Вера, але, зразумеўшы, што не ў сілах гэта зрабіць самастойна, просіць пра гэта Бека. У апошні момант, за секунду да немінучай гібелі, яны чуюць па радыёсувязі рускую размову і разумеюць, што на тэрыторыю аэрапорта прыбыла калона расійскіх міратворцаў.

Смук з астатнімі васьмю баевікамі адыходзіць і садзіцца ў сваю машыну, і праз некалькі секунд яго забівае нажом паліцэйскі Фадзіль. Забраўшы з машыны чырвоны бярэт Вука, ён сыходзіць.

Група таемна пакідае аэрапорт. Ясну і дзяўчынку знаходзяць расійскія міратворцы, якія занялі ўсю тэрыторыю незадоўга да прыбыцця сіл НАТА. Камандзір узвода бронетранспарцёраў Коля Палтарацкі загадвае падначаленым: «Рабіце, што хочаце, толькі каб ён [верталёт НАТА] не сеў!», а сам з аўтаматам ўстае на КПП аэрапорта. Генерал Джэксан па тэлефоне прамаўляе фразу, якая ўвайшла ў гісторыю: «Я не пачну для вас Трэцюю сусветную вайну!»

Год праз. Бялград. Ясная выходзіць з царквы і ідзе па вуліцы. Ззаду стаіць стаіць ззаду машыне таксі, дзе сядзяць двое — вадзіцель і, як аказваецца, Андрэй Шаталаў. Андрэй, мабыць, ужо расказаў таксісту аб сваёй каханай, і той, убачыўшы Ясну, пытаецца: «Гэта яна?». Шаталаў адказвае сцвярджальна, і таксіст патрабуе ад яго ісці да яе. Павагаўшыся, Андрэй вылазіць з машыны і кліча Ясну. Яна чуе яго і абгортваецца. Гэтым і заканчваецца фільм.

У тытрах распавядаецца, што расійскі міратворчы кантынгент быў выведзены з Косава ў 2003-м годзе, пасля чаго забойства сербскага насельніцтва аднавіліся і працягваюцца да гэтага часу.

У ролях
-------

* Антон Пампушны — Андрэй «Шатай» Шаталаў
* Гоша Куцэнка — Асланбек Етхоеў («Бек»), камандзір спецгрупы (прататып Юнус-Бек Еўкураў)
* Мілена Радулавіч — Ясна Благоевіч, лекар, дзяўчына Андрэя
* Сяргей Марын — Ілля Слашчоў («Слашч»)
* Надар Джанелідзэ — Рустам Маматгірэеў («Гірэй»)
* Кірыл Палухін — Алег Бармін («Бора»), сапёр
* Равшана Куркова — Вера Курбаева, снайпер
* Гойка Міціч — Горан Міліч, начальнік югаслаўскага паліцэйскага ўчастка
* Мілаш Біковіч — Вук Пятровіч, супрацоўнік югаслаўскай паліцыі
* Аляксандар Радойчыч — Фадзіль, супрацоўнік югаслаўскай паліцыі
* Аляксандр Срэчковіч — Смук, лідар албанскіх баевікоў
* Міодраг Радоніч — Амір, «правая рука» Смука
* Дзмітрый Фрыд — доктар Штэрн, лекар з Швейцарыі, хаўруснік Смука
* Святлана Чуйкіна — Марта, лекар, памочніца Штэрна
* Эмір Кустурыца — таксіст
* Срджан Тадаровіч — Горан, жулік
* Дзмітрый Вяткін — сын Горана
* Раман Курцын — старшы лейтэнант Мікалай Полторацкі, камандзір узвода (прататып Мікалай Яцык)
* Дзмітрый Раслякоў — маёр, намеснік камандзіра батальёна па тых. часткі.
* Канстанцін Салаўёў — палкоўнік Платаў, камандуючы расійскім батальёнам з Босніі (прататып Віктар Міхайлавіч Заварзін)
* Міхаіл Хмураў — генерал Віктар Іванавіч Сомаў, куратар аперацыі ў Прышціне, блізкі сябар Бека (прататып Леанід Рыгоравіч Івашоў)
* Ганна Чапман — журналістка

Саўндтрэк
---------

| 
Трэк-ліст : |
| --- |
| № | Назва | Выканавец | Працягласць |
| 1. | «Феллини»  | Сплин, Би-2 | 5:05 |
| 2. | «Северный ветер»  | Линда | 6:53 |
| 3. | «Туман»  | Сектор Газа | 3:43 |
| 4. | «Скованные одной цепью»  | Ю-Питер | 4:54 |
| 5. | «Дальше действовать будем мы»  | Кино | 3:54 |
| 6. | «А что нам надо?»  | СерьГа | 3:58 |
| 7. | «Хлоп-хлоп»  | Nautilus Pompilius | 3:58 |
| 8. | «Родина»  | ДДТ | 4:37 |
| 9. | «Coco Jamboo»  | Mr. President | 3:43 |

Ацэнкі
------

### Станоўчыя

Фільм атрымаў змешаныя ацэнкі кінакрытыкаў. Кінакрытык і балканіст Дзмітрый Бавырын ацаніў карціну станоўча: «на гістарычна прадказальным і візуальна бедным матэрыяле быў зняты вострасюжэтны і відовішчны жанравы фільм». Аляксей Літоўчанка з «Расійскай газеты» пісаў: «Аб’ектыўна „Балканский рубеж" як патрыятычны ваенны баевік нічым не саступае амерыканскім аналагам. У ім хапае патрыятычнага пафасу — і гэта натуральна, такі ўжо жанр. Галоўнае, што абстаўлены ён прыгожа і з густам».

Кінакрытык Трафіменка М. С. назваў «Балканский рубеж» «вышэйшым дасягненнем айчыннай кінаіндустрыі» і «чарговым, неахайна-барабанным вырабам»

Кінакрытык Ягор Масквіцін паказвае на недахопы фільма: мноства сцэн са слоу-мо і доўгі хранаметраж, аднак паказвае на высокую прамалёўку персанажаў, адсутнасць акцэнтаў, а бітву за аэрапорт у канцы фільма ён назваў «вяршыняй батальнай харэаграфіі сярод расійскіх баевікоў аб сучаснай вайне».

### Адмоўныя

Брытанская газета Times у сваім рэдакцыйным артыкуле называе фільм спробай перапісаць гісторыю, пры гэтым нязначныя рознагалоссі з нагоды размяшчэння міратворцаў у Косава выдаюцца за стратэгічную перамогу Расіі, рэжым Мілошавіча ўяўляецца нявіннай ахвярай «агрэсіі НАТА», а генацыд албанцаў, уладкованы сербамі, не згадваецца зусім. На думку Times, «фільм настолькі тэндэнцыйны, што пераходзіць усе межы мастацкай інтэрпрэтацыі».

Кінакрытык Антон Долін, нягледзячы на ​​тое, што не глядзеў фільм, выступіў з рэзкай крытыкай, назваўшы яго «важкім прэтэндэнтам на горшы айчынны фільм года» «Для тых, хто не збіраецца глядзець, кароткі дайджэст: горшае зло на планеце — НАТА; на другім месцы — мусульмане <…> Але свет не скаціцца ў тартарары, паколькі НАТА супрацьстаяць славяне; самыя стромкія славяне — рускія, без іх астатнім славянам, мабыць, кранты».

Загадчык аддзела культуры часопіса «Огонёк» Архангельскі ў сваёй рэцэнзіі паказвае што аўтары фільмы праігнаравалі «ўсю складанасць югаслаўскага канфлікту», а проста падзялілі боку на «чужыя дрэнныя» і «свае добрыя», зрабіўшы мэтай фільма сюжэт «як мы „перамаглі НАТА"»

Аглядальнік Film.ru Ягор Белікаў заявіў, што кінастужка — «не самага вялікага розуму фільм».

Кінакрытык Алёнушкіна ў сваёй рэцэнзіі паказвае на наступныя недахопы фільма: гістарычнае неадпаведнасць, тэхнічныя пралікі, саўндтрэк і акцэнты, «сербы, напрыклад, — толькі героі і ахвяры, а „ў НАТА падтрымліваюць албанскіх баевікоў"».

Гл. таксама
-----------

* Шугалей (фільм)
* Шугалей 2
* Турыст (фільм, 2021)

Спасылкі
--------

* «Балканский рубеж» на сайце «Internet Movie Database» (англ.)
* *Официальная пресс-конференция фильма «Балканский рубеж»*. Startfilm. Праверана 2019-04-09. `{{cite AV media}}`: Шаблон цытавання мае пусты невядомы параметр: `|date2=` (даведка)
* *Родион Чемонин*. «На "Балканском рубеже" у нас горели камеры, но ни один человек не пострадал» **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  tvkinoradio.ru (21 сакавіка 2019). Архівавана з першакрыніцы 4 жніўня 2020. Праверана 3 сакавіка 2019.
* Сусанна Альперина Родина — вне очереди. Фильм «Балканский рубеж» рассказывает о том, о чем раньше молчали // rg.ru, 19 марта 2019
* *Теона Картвели*. Политический эксперт и кинокритик спорят: «Балканский рубеж» это плоская киноагитка или лучший российский фильм со времен «Брата-2» **(нявызн.)**.  KP.ru (30 сакавіка 2019). Праверана 1 красавіка 2019.

Зноскі
------

1. ↑  Солдатам НАТО разрешили стрелять в русских **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 3 жніўня 2016. Праверана 10 снежня 2017.
2. ↑  На премьерном показе фильма «Балканский рубеж»
3. ↑
4. ↑  Балканский рубеж (2018) (руск.). Праверана 2 сакавіка 2018.
5. ↑
6. ↑  Родина — вне очереди. Фильм «Балканский рубеж» рассказывает о том, о чем раньше молчали
7. ↑  «Балканский рубеж» Милоша Биковича: о войне в Югославии и простом парне Эмире Кустурице
8. ↑  Гойко Митич: Моя мама умерла во время бомбежек Сербии
9. ↑  Гойко Митич рассказал о съемках в «Балканском рубеже»
10. ↑  Балканский рубеж: Гоша Куценко и Эмир Кустурица снимаются в фильме о войне в Югославии
11. ↑  КАК СНИМАЛСЯ ФИЛЬМ «БАЛКАНСКИЙ РУБЕЖ»
12. ↑  Что пришлось преодолеть актерам на съемках фильма «Балканский рубеж»
13. ↑  Фильм про Россию на сербской войне по-настоящему удивляет (руск.).  Взгляд. Праверана 21 сакавіка 2019.
14. ↑  Рохан все-таки пришел (руск.).  Российская газета. Праверана 29 сакавіка 2019.
15. ↑  Военно-бездушные силы
16. ↑  «Балканский рубеж» как «9 рота»: бодрый боевик умеренно патриотических взглядов **(нявызн.)**.  Афиша. Праверана 2 лютага 2020.
17. ↑  «Пресса Британии: Переписывание истории?» // BBC, 1.04.2019
18. ↑  Не унижаться до объяснений (руск.).  Новая газета - Novayagazeta.ru (16 красавіка 2019). Праверана 17 красавіка 2019.
19. ↑  Нападкам кинокритика Долина на фильм о российском спецназе в Косово дали неожиданное объяснение (руск.).  vz.ru. Праверана 17 красавіка 2019.
20. ↑
21. ↑  Принуждение к мифу
22. ↑  Рецензия на фильм «Балканский рубеж» **(нявызн.)**.  www.film.ru. Праверана 2 лютага 2020.
23. ↑  «Балканский рубеж». Сербский песок (руск.).  Time Out. Праверана 2 лютага 2020.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · Internet Movie Database · Rotten Tomatoes |