**Юкагі́рская мова** (саманазва: *Вадул аруу*) — палеазіяцкая мова. Родная мова юкагіраў. Агульная колькасць носьбітаў (2010 г.) - 370 чал.

Паходжанне
----------

Юкагірска-чуванская група моў сфарміравалася на ўсходзе Еўразіі. Яна істотна адрозніваецца ад суседніх чукоцка-камчацкіх, фактычна з'яўляецца ізалятам. У 1950-я гг. шэраг лінгвістаў высунуў гіпотэзу аб сувязі юкагірскіх моў з уральскімі, аднак іх даследаванні засноўваліся на абмежаванай слоўнікавай базе. Высоўвалі таксама гіпотэзы аб сувязі з паўночнаамерыканскімі і іранскімі мовамі.

Гісторыя
--------

У XVII ст. калі з'явіліся першыя пісьмовыя ўзгадкі пра юкагіраў, яны падзяляліся на некалькі моўна-тэрытарыяльных груп. Відавочна, ужо тады існаваў падзел на паўднёвую (лясную) і паўночную (тундраную) групы моў. Большасць з іх знікла ў сувязі з фізічным знікненнем носьбітаў або асіміляцыяй. Так, захавалася толькі 210 слоў чуванскай мовы, запісаных у XVIII ст. Самі чуванцы ў нашы дні размаўляюць на чукоцкай і рускай мовах. У пачатку XX ст. існавалі толькі паўночны ніжнекалымскі і паўднёвы верхнекалымскі дыялекты. Яны настолькі адрозныя, што іх носьбіты не разумеюць адзін аднаго, а ў навуковай літаратуры яны часцяком завуцца самастойнымі мовамі. У нашы дні большасць носьбітаў абодвух дыялектаў юкагірскай мовы жыве на паўночным усходзе Якуціі. 

Юкагірская мова намінальна лічыцца афіцыйнай у Якуціі, выкладаецца ў некалькіх пачатковых школах на тэрыторыі гэтай рэспублікі.

Пісьмовасць
-----------

У мінулым юкагіры карысталіся для апасродкаванай перадачы інфармацыі піктаграфіяй. Піктаграмы выціскалі на драўнянай кары. Прычым, існавалі мужчынская і жаночая формы піктаграфіі. 

Першы пісьмовы юкагірскі твор на паўночным дыялекце быў апублікаваны ў 1969 г. у Якуцку. У 1987 г. была кадыфікавана юкагірская пісьмовасць на аснове якуцкага кірылічнага алфавіта. Першапачаткова яна выкарыстоўвалася для паўночнага дыялекта. У нашы дні выкарыстоўваецца і для паўднёвага.

Асаблівасці
-----------

Юкагірская мова аглюцінатыўная з перавагай суфіксацыі. Прыметнікі як самастойная часціна мовы з асобнымі марфалагічнымі катэгорыямі адсутнічаюць. Прыметнікі ў юкагірскай мове маюць тыя ж граматычныя катэгорыі, што і дзеясловы. Назоўнікі маюць такія катэгорыі, як лік (адзіночны і множны), склону (7 склонаў), прыналежнасці ў формах 3 асобы. У сістэме ўказальных займеннікаў вылучаюцца асаблівыя формы з лагічным націскам. У сістэме спражэння дзеяслова вылучаюцца сцвярджальна-суб'ектная форма і сцвярджальна-прэдыкатная форма спражэння, а для пераходных дзеясловаў — яшчэ і сцвярджальна-аб'ектная форма спражэння. Яны адрозніваюцца марфалагічным афармленнем дзеяслоўнай словаформы. Парадак слоў у сказе — SOV.

Кароткі размоўнік
-----------------

| Юкагірская мова | Беларуская мова |
| --- | --- |
| Амучэ идьигуойгирлэк | Добрай раніцы |
| Амучэ чайлэлэк | Добры дзень |
| Амучэ аwйааҕарлэк | Добры вечар |
| Мэ көлдьэмут? | Прывітанне! |
| Тит кирийэ кинэк? | Як тваё імя? |
| Тит амутнэҥ эwриэнуҥик | Добрай дарогі |
| Идэ ньидьэрпэй ньийуолҕа гитньэр | Да новай сустрэчы |
| Молийии-ии! | Дзякуй |
| Туги wальэги хабун? | Колькі гэта каштуе? |
| Мэт мэр ат лэwдэлбудьэҥ | Я хачу есці |
| Титул эл мөрийэҥ | Я не разумею |

Зноскі
------

1. ↑  Перапіс-2010
2. ↑  Этногенез юкагиров Архівавана 4 жніўня 2016.
3. ↑  А. Немировский, Материалы к истории юкагирского «племени» шоромба Архівавана 28 кастрычніка 2022.
4. ↑  Юкагирское письмо

Спасылкі
--------

* Юкагирский язык. ЛИНГВИСТИЧЕСКИЙ ЭНЦИКЛОПЕДИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ
* Языки народов Сибири — Языки и культуры — Юкагирский язык
* Юкагирский разговорник (язык тундренных юкагиров). Словарь наречных слов Архівавана 15 сакавіка 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (старая версія) · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4096673-2 · LNB: 000307819 · NKC: ph280645 |