**Сяргей Дзмітрыевіч Мяркураў** (арм.: Մերկուրով Սերգեյ Դմիտրիի), (1881—1952) — савецкі армянскі скульптар-манументаліст. Дырэктар ДМВМ імя А. С. Пушкіна ў 1944—1949 гадах.

Акадэмік АМ СССР (1947).

Народны мастак СССР (1943). Лаўрэат дзвюх Сталінскіх прэмій першай ступені (1941, 1951). Член УКП (б) з 1945 года.

Аўтар шматлікіх манументаў І. В. Сталіну (у тым ліку трох самых буйных на тэрыторыі СССР — у Ерэване (1950), на ўваходзе ў Канал імя Масквы (1937) і на ВДНГ (1939)) і У. і. Леніну. Давёў да высокага мастацтва тэхніку пасмяротнай маскі.

Біяграфія
---------

### Раннія гады

Нарадзіўся 26 кастрычніка (7 лістапада) 1881 года ў горадзе Аляксандропаль (цяпер — Гюмры у Арменіі) у сям’і прадпрымальніка армяніна-халкіданіта.

У 1901 годзе скончыў рэальнае вучылішча ў Тыфлісе і паступіў у Кіеўскі політэхнічны інстытут, але быў неўзабаве адлічаны за ўдзел у палітычных хваляваннях.

Увосень 1902 года працягнуў адукацыю ў Швейцарыі на факультэце філасофіі Цюрыхскага ўніверсітэта. Тады ж упершыню быў на палітычных дэбатах з удзелам У. І. Леніна. Працягваючы вывучаць філасофію, Мяркураў стаў вучнем швейцарскага скульптара Адольфа Меера (Adolf Mayer). Неўзабаве па радзе апошняга Мяркураў паступіў у Мюнхенскую акадэмію майстэрстваў, дзе вучыўся да 1905 года ў прафесара Вільгельма Рюмана (Wilghelm von Ruman).
З восені 1905 года па 1907 год Мяркураў жыў і працаваў у Парыжы. У гэты перыяд Мяркураў пазнаёміўся са скульптурнымі працамі А. Радэна і К. Меньё, што знайшло адлюстраванне ў яго ўласных працах.

### Расія

С. Д. Мяркураў сканчае працу над статуяй Л. М. Талстога. 1913 г.
У 1907 годзе, ужо быўшы скульптарам, Мяркураў вярнуўся ў Расію. Жыў у Тыфлісе і Ялце, увосень 1910 года пераехаў у Маскву і 7 лістапада быў запрошаны зрабіць пасмяротную маску Л. М. Талстога.

### План «манументальнай прапаганды»

12 красавіка 1918 года Савет Народных Камісараў РСФСР прыняў дэкрэт «Пра помнікі рэспублікі», а 30 ліпеня 1918 года зацвердзіў спіс імёнаў гістарычных дзеячаў, манументы якіх належала ўсталяваць у гарадах Расіі. Да гэтага моманту ў майстэрні Мяркурава ўжо былі дзве гатовыя гранітныя статуі з гэтага спіса — Ф. М. Дастаеўскага, выкананая ў 1914 годзе на заказ мільянера Шарова, і Л. М. Талстога, выкананая ў 1912 годзе. Скульптура Дастаеўскага была задумана Мяркуравым у 1905 годзе, тады ён выляпіў каля 20 бюстаў пісьменніка, перш чым перайсці да матэрыяла статуі — шведскага граніта. Мадэллю для статуі Дастаеўскага быў А. М. Вярцінскі. Пра гэта кажуць сашчэпленыя ў жарснай немачы, як у П’еро Вярцінскага, рукі статуі.

Мяркураў прапанаваў Массавету гэтыя ўжо гатовыя статуі і адмысловая камісія, якую ўзначальваў А. В. Луначарскі, ухваліла іх па ўяўленні памагатага наркама маёмасцей рэспублікі Н. Вінаградава. Гэта быў першы вялікі поспех Мяркурава пры новай уладзе.

Сяргей Мяркураў у 1920-я гады быў членам масонскай ложы «Адзінае працоўнае братэрства».

### Перыяд культу асобы

Мяркураў стаў адным з першых скульптараў-манументалістаў, якія рэгулярна атрымоўвалі дзяржаўныя заказы на статуі Леніна і Сталіна. Ён стварыў велізарную колькасць гэтых манументаў. Яму прыналежыць першасць у стварэнні трох самых гіганцкіх па памерах: манумент у Ерэване вышынёй 49 метраў разам з пастаментам; у Дубне помнікі Леніну і Сталіну па два бакі ад уваходу ў Канал імя Масквы; і на ВСГВ у Маскве. Мастацтвазнаўцы эпохі з павагай адзначалі «асіра-вавілонскую» моц гэтых помнікаў. Але з сярэдзіны 1940-х гадоў скульптурныя выявы правадыроў саступалі месца працам іншых аўтараў — Томскага, Вучэціча і іншых. У 1952 годзе падчас рэканструкцыі ВСГВ у Маскве быў дэмантаваны манумент Сталіну, які абвальваўся.

У эпоху хрушчоўскай «адлігі» многія манументы Сталіну былі дэмантаваны ці знішчаны, з іх у Маскве захаваліся два — у Парку мастацтваў «Музеён» і ў двары ГТГ у Лаўрушынскім завулку.

Аж да Перабудовы Мяркураў быў вядомы ў гісторыі савецкай скульптуры як неперасягнены майстар стварэння выяў Леніна, многія з якіх не захаваліся. Але самы вялікі помнік Леніну захаваўся ў Дубне. У 2011 годзе быў адкрыты новы манумент Леніну ва Уфе — дакладная копія з аналагічнага помніка на Цвярскім плошчы.

Член УКП (б) з 1945 года.

С. Д. Мяркураў памёр 8 чэрвеня 1952 года. Пахаваны ў Маскве на Новадзявочых могілках (пляцоўка № 2).

Зноскі
------

1. 1 2 3  Большая российская энциклопедия — М.: Большая российская энциклопедия, 2004. Праверана 30 кастрычніка 2021.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1768199'></a>
2. ↑  Меркуров Сергей Дмитриевич // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 27 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
3. ↑  Sergei Dmitrievich Merkurov // RKDartists Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
4. ↑  Меркуров Сергей Дмитриевич // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
5. ↑  «Музей в годы войны»
6. ↑  Меркуров С. Д. Архівавана 17 мая 2021.
7. ↑  Дом-музей Сергея Меркурова **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 31 мая 2015. Праверана 8 красавіка 2017.
8. ↑  Меркуров Сергей Дмитриевич
9. 1 2  Меркуров Сергей Дмитриевич
10. ↑  Меркуров, Сергей Дмитриевич
11. ↑  Памятники Архівавана 24 кастрычніка 2007.
12. ↑  Скульптор Сергей Меркуров Архівавана 6 чэрвеня 2014.
13. ↑  Скульптура Музей Л. Н. Толстого
14. ↑  Фёдор Достоевский, он же Александр Вертинский Архівавана 22 красавіка 2013. «Аргументы и Факты»
15. ↑  Царям, героям, творцам, учёным… Архівавана 10 кастрычніка 2006.

Спасылкі
--------

* Сайт дома-музея С. Д. Меркурова Архівавана 31 мая 2015.
* Д-р Марина Мхитарян. Великие греки Армении: Сергей Меркуров и Георгий Гурджиев
* Биография на сайте ХРОНОС

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | RKDartists |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Кругасвет · Brockhaus |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| GND: 1025838513 · ISNI: 0000 0000 6707 0717 · LCCN: n89611212 · NKC: xx0076291 · VIAF: 53293066 · ULAN: 500077983 |

 |