У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Пагранічная бітва.

| Заходні фронтПершай сусветнай вайны |
| --- |
| 
Льеж •
Граніца •
Вялікае адступленне •
Марна (1) •
Антверпен •
Бег да мора •
Фландрыя •
Артуа (1) •
Шампань (1) •
Неў-Шапель •
Іпр •
Артуа (2) •
Шампань (2) •
Артуа (3) •
Вердэн •
Сома •
Арас •
Вімі Рыж •
Эна (2) •
Месіны •
Пашэндэйль •
Камбрэ •
Вясновае наступленне •
Марна (2) •
Стодзённае наступленне
 |

| Пагранічная бітва |
| --- |
| Мюльгаўзен • Хален • Латарынгія • Ардэны • Шарлеруа • Монс |

**Паграні́чная бі́тва** (7 жніўня 1914 — 25 жніўня 1914) — адна з найбуйнейшых бітваў Першай сусветнай вайны, у якой з абодвух бакоў брала ўдзел каля 3 000 000 чалавек. Завяршылася перамогай германскай арміі, якая ў бязлітасных сустрэчных баях змагла нанесці шэраг адчувальных паражэнняў войскам Антанты. Германскія войскі, правядучы шэраг паспяховых аперацый у Ардэнах, Латарынгіі, Эльзасе і Бельгіі, здолелі адціснуць саюзныя войскі (галоўным чынам французскія) на тэрыторыю Францыі і працягнулі наступ у кірунку Парыжа. Аднак пасля гэтых поспехаў германскім войскам, нягледзячы на перавагу ў сілах і спрыяльнае аператыўнае становішча, не атрымалася разграміць французскія войскі.

Перадгісторыя
-------------

У першыя дні Першай сусветнай вайны германская армія павяла наступленне на Заходнім фронце. Парушыўшы нейтралітэт Люксембурга і Бельгіі, германскія войскі ўварваліся на тэрыторыю гэтых краін.

4 жніўня паміж германскімі і бельгійскімі войскамі пачаліся баі на тэрыторыі Бельгіі. 6 жніўня пачаўся штурм бельгійскай крэпасці Льеж. Падчас гэтых баёў германская армія панесла значныя страты і спыніла сваё наступленне да франка-бельгійскай граніцы. Гераічныя высілкі бельгійскіх войскаў сарвалі планы германскага камандавання хуткімі тэмпамі ўступіць на тэрыторыю Францыі.

Брытанская паштоўка, якая падтрымвала імкненне Бельгіі да захавання суверэнітэту.
Таксама гэта дало час брытанскім арміям высадзіцца ў французскіх портах і далучыцца да войскаў саюзнікаў.

У французскім генеральным штабе, па меры набліжэння вайны, парушэнне бельгійскага нейтралітэту германскай арміяй лічылася ўсё больш і больш імаверным. Таму ў распрацоўваных планах разгортвання заўсёды ўлічвалася такая магчымасць. Аднак ва ўмовах распачатай вайны, французскае камандаванне не было даканцова ўпэўнена, што германцы будуць наступаюць менавіта праз Бельгію. У французскага ўрада была боязь, што германскае камандаванне спрабуе справакаваць Францыю на парушэнне нейтралітэту Бельгіі. Таму французскі ваенны міністр забараніў усім французскім войскам пераходзіць бельгійскую граніцу і ўсім лётчыкам лётаць над бельгійскай тэрыторыяй.

Толькі 4 жніўня, калі стала вядома пра ўварванне германскіх войскаў у Бельгію і бельгійскі ўрад выказаў згоду ўзаемадзейнічаць з французскімі войскамі, французскім войскам было дазволена дзеяць на тэрыторыі Бельгіі.

Да 8 жніўня французская разведка дакладала пра тое, што галоўныя сілы германцаў засяроджаны ў раёне Меца, у Латарынгіі. На падставе гэтых дадзеных і з улікам супраціўлення Льежа, ніводны форт якога яшчэ не быў страчаны, камандуючы французскай арміяй генерал Жазэф Жофр аддаў загад пра агульнае наступленне французскай арміі

Новыя разведвальныя звесткі, атрыманыя французскім штабам да 13 жніўня, паказвалі, што галоўныя сілы германцаў мясцуюцца не ў раёне Меца, як меркавалі раней, а значна паўночней. Аднак Жофр усё яшчэ лічыў, што германская армія не будзе наступаць праз Бельгію.

Пасля кровапралітных баёў 16 жніўня Льеж быў узяты. Германскія войскі пачалі фарсіраванне Мааса. Бельгійская армія з баямі адыходзіла да Антверпена. 20 жніўня германская армія заняла сталіцу Бельгіі — Брусель. Пасля гэтага, германскія войскі выйшлі да франка-бельгійскай граніцы.

Планаванне аперацыі
-------------------

### План Германіі

Згодна германскаму плану войны, распрацаванаму начальнікам Генеральнага Штаба германскага войска Шліфенам яшчэ ў 1905 годзе, германская армія ў хуткай вайне павінна правесці бліцкрыг, скарыстаючы тэрыторыю Бельгіі для абыходу асноўных абарончых меж французаў і ахопу французскай арміі з фланга. У выніку Германскае камандаванне планавала вырабіць знішчальны ўдар па Францыі праз тэрыторыю Бельгіі. Аднак нягледзячы на тое, што ўся асноўная ўвага германскага камандавання была прыкавана да ўварвання ў Бельгію, германцы прымалі ўсе меры для таго, каб не даць французскай арміі, якая наступала ў Эльзас-Латарынгіі, захапіць гэты рэгіён

### План саюзнікаў

Перад вайной французскае камандаванне, лічачы, што з-за расцягненасці камунікацый і абмежаванасці сіл Германія не асмеліцца вырабіць галоўны ўдар праз Бельгію па поўначы Францыі, вырашыла, што асноўныя баявыя дзеянні адбудуцца ў Ардэнах, Эльзасе і Латарынгіі і, пакінуўшы ўсю франка-бельгійскую граніцу без абароны, засяродзіла ўсе свае сілы на ўсходняй граніцы Францыі, маючы намер там пабіць германскія войскі. У Францыі таксама быў план ведання баявых дзеянняў супраць Германіі, распрацаваны да вайны, ён зваўся «План № 17». Гэты план меркаваў магутны наступ французскай арміі ў Эльзасе і Латарынгіі і хуткі захоп гэтых тэрыторый, згубленых Францыяй пасля франка-прускай вайны. Французскае камандаванне не чакала, што германская армія выкарыстае тэрыторыю нейтральнай Бельгіі для ўварвання ў Францыю.

Сілы бакоў і разгортванне армій
-------------------------------

### Германія

Для рэалізацыі плана Шліфена па хуткім разгроме Францыі Германія засяродзіла на граніцы з Францыяй, Бельгіяй і Люксембургам значныя ваенныя сілы: былі разгорнены сем армій (1-я — 7-я, 86 пяхотных і 10 кавалерыйскіх дывізій, да 5 тыс. гармат) колькасцю каля 1 млн. 600 тыс. чалавек пад камандаваннем імператара Вільгельма II.

Германскім арміям супрацьстаялі французскія, бельгійскія і брытанскія арміі. Французскае восйка было разгорнена ў складзе пяці армій і аднаго кавалерыйскага корпуса, пры 4000 гарматах. Колькасць французскіх ваяроў складала 1 300 000 чалавек. У звязку з наступленнем германскай арміі праз тэрыторыю Бельгіі на Парыж, французскаму камандаванню давялося адмовіцца ад агаданага перад вайной «плана № 17», які меркаваў захоп Эльзаса і Латарынгіі. У звязку з гэтым канчатковыя раёны размяшчэння французскіх армій і іх склад пад канец жніўня значна адрозніваліся ад запланаваных мабілізацыйным «планам № 17».

### Саюзнікі

Французскія сілы  (руск.) (бел. налічвалі пяць армій (1-я — 5-я  (англ.) (бел. 76 пяхотных і 10 кавалерыйскіх дывізій, больш 4 тыс. гармат) пад камандаваннем генерала Жазэфа Жофра. Бельгійская армія  (руск.) (бел. (шэсць пяхотных і адна кавалерыйская дывізія, 312 гармат) колькасцю 117 тыс. чалавек пад камандаваннем караля Альберта I. Брытанская экспедыцыйная армія (4 пяхотных і 1,5 кавалерыйскія дывізіі, 328 гармат) колькасцю 87 тыс. чалавек пад камандаваннем фельдмаршала Джона Фрэнча.

Карта кампаніі 1914 года.

Ход бітвы
---------

### Пачатковы этап

#### Бітва пры Мюльгаўзене

Асноўны артыкул: **Бітва пры Мюльгаўзене (1914)**
Германская пяхота на маршы, 7 жніўня 1914 года.
7 жніўня 1914 года, французскія арміі перайшлі франка-германскую граніцу і ўварваліся на тэрыторыю Германскай імперыі. Было важна як мага хутчэй уступіць на землі Эльзаса і Латарынгіі, адрынутыя Германіяй ад Францыі. Гэта зрабіла б вялікі маральны эфект, падняло б дух французскіх войскаў перад пачаткам вырашальных бітваў.

7 жніўня завязаліся першыя баі Пагранічнай бітвы, да 8 жніўня французскім часткам атрымалася адкінуць германскія войскі за Рэйн і захапіць Мюльгаўзен, у Эльзасе. У Францыі ўсё лічылі, што пачалося вызваленне спрадвечных французскіх земляў ад германскага валадарства. Аднак прыбылыя германскія падмацаванні 9 жніўня нечакана для французаў перайшлі ў наступ і адціснулі французскія войскі да граніцы.

#### Бітва за Латарынгію

Асноўны артыкул: **Латарынгская аперацыя**
Наступленне французаў буйнейшымі сіламі (шэсць з паловай карпусоў, тры рэзервовыя і тры кавалерыйскія дывізіі 1-ай і 2-ай армій) пачалося 14 жніўня ў агульным кірунку на Саарбург  (руск.) (бел. у Латарынгіі. Германскія войскі тут мелі пяць карпусоў і тры кавалерыйскія дывізіі 6-ай германскай арміі. Адранку 15 жніўня і на правым флангу 1-ай арміі французы распачалі новае наступленне буйнейшымі сіламі, утварыўшы для гэтага адмысловую Эльзаскую армію.

Так да гэтага часу ўжо даканцова стала ясна намер германскага камандаванне наставаць праз Бельгію, мэтай новай аперацыі французаў у Верхнім Эльзасе было прыкуць да гэтага раёна як мага большую колькасць германскіх войскаў і не дазволіць перакідаць іх на ўзмацненне паўночнага германскага крыла.

2-я французская армія і часткі 1-ай арміі павольна наступалі з нязначнымі баямі і да 18 жніўня — 20 жніўня занялі Саарбург, Шато-Сален  (руск.) (бел. і іншыя паселішчы. Да 19 жніўня на правым флангу Эльзаскай арміі французам таксама зноў атрымалася заняць раён Мюльгаўзена, бо вялікая частка германскіх сіл да гэтага часу была перасунута з Мюльгаузена да поўначы.

Хоць тактычна Латарынгская аперацыя скончылася поўнай перамогай германскіх войскаў, у стратэгічным плане яе вынікі былі неадназначнымі. Немцы адкінулі 1-ю і 2-ю французскія арміі на захад, чым дапамаглі французам кансалідаваць фронт сваіх армій на заходнім тэатры ваенных дзеянняў.

### Фінальны этап

#### Становішча перад вырашальнымі баямі

Далей, пасля завяршэння актыўных дзеянняў у Латарынгіі асноўныя падзеі адбываліся на франка-бельгійскай граніцы. Да 20 жніўня тут засяродзіліся: галоўная групоўка германскіх сіл і французскія арміі левага крыла.

1-я германская армія выйшла на лінію Вольфертгем, заходней Бруселя, Ватэрлоа  (руск.) (бел. (3-і рэзервовы корпус гэтай арміі быў пакінуты для блакавання бельгійскай арміі ў Антверпене); 2-я германская армія — паўднёва-ўсходней 1-й да Намюра; 3-я армія падышла да ракі Маас на пляцоўцы Намюр — Дыян  (руск.) (бел.; 4-я германская армія выйшла на мяжу Бастонь, Атэр; 5-я армія дасягнула лініі Эталь — Лонгві — Арсвейлер. Усяго ў пяці германскіх арміях наставалі 17 ваенных карпусоў і 7 кавалерыйскіх дывізій. За імі рухаліся яшчэ 5 рэзервовых карпусоў, якія маглі цягам найблізкіх 2-3 дзён таксама ўзяць удзел у бітве.

Французскія войскі займалі наступнае становішча: 3-е армія знаходзілася на лініі Этэн, Жамец, паўночна-ўсходней Вердэна; 4-я армія займала шырокі фронт ад Манмедзі да Мезьера; 5-я армія заняла паказанае ёй месца паміж рэкамі Самбрай і Маасам і ў трохвугольніку Дыян — Намюр — Шарлеруа. Кавалерыйскі корпус у складзе трох дывізій знаходзіўся на левым беразе Самбры заходней Шарлеруа. Паміж 4-ай і 5-ай арміямі быў прамежак у 50 км, прычынены слабымі сіламі, што абаранялі пераправы праз раку Маас.

Далей ад Валансьена на паўночны захад да марскога ўзбярэжжа чатыры тэрытарыяльныя дывізіі пад камандаваннем генерала Амада  (руск.) (бел. мелі заданне заступіць шлях германскай кавалерыі на французскую тэрыторыю.

Англійская армія скончыла сваё засяроджванне паўднёвей Мабёжа і збіралася высоўвацца да Монса.

Правы фланг усёй галоўнай групоўкі англа-французскіх войскаў закрывала Латарынгская армія пад камандаваннем генерала Мануры  (руск.) (бел. створаная да 21 жніўня ў складзе сямі рэзервовых дывізій. Яна размяшчалася ўсходней Вердэна, у раёне Мааскіх вышынь.

Усяго ў групоўцы саюзных армій 22,5 корпуса і 7,5 кавалерыйскіх дывізій. Сілы бакоў да пачатку вырашальных баёў на франка-бельгійскай граніцы былі практычна роўныя.

Да 20 жніўня сілы праціўнікаў цалкам былі разгорнены. У звязку з гэтым камандуючыя войскамі аддаюць аператыўныя дырэктывы сваім арміям.

Германскае камандаванне прыняло рашэнне актыўнымі дзеяннямі 1-й, 2-й і 3-й армій ахапіць і разграміць галоўныя французскія сілы, 4-я і 5-я армія павінны былі дзеяць у залежнасці ад становішча — наступаць ці абараняцца.

Французскае камандаванне таксама прыняло рашэнне пра пераход у актыўнае наступленне 3-ай і 4-ай армій, астатнія сілы павінны былі закрываць флангі і наносіць дапаможныя ўдары.

#### Бітва пры Ардэнах

Асноўны артыкул: **Ардэнская аперацыя (1914)**
Выконваючы загады камандавання, супраціўныя арміі рухаліся насустрач адна адной. У выніку гэтага з 21 жніўня завязаліся бязлітасныя сустрэчныя баі.

У Ардэнах баявыя дзеянні адбываліся паміж 3-ай і 4-ай французскімі арміямі і 4-ай і 5-ай германскімі арміямі. Найболей бязлітасныя бітвы завярнуліся ў двух аператыўных раёнах: ля Лонгві і на рацэ Семуа. Баі ля Лонгві завязаліся з 22 жніўня, у гэтых баях 3-я французская армія была пабіта 5-ай германскай арміяй і з 25 жніўня пачала адыход на лінію Манмедўі і паўднёвей. З прычыны стомленасці і засмучэння армій абодвух бакоў баі з 26 жніўня прыпыніліся. На рацэ Семуа баі паміж 4-ай французскай і 4-ай германскай арміямі таксама пачаліся з 22 жніўня, нягледзячы на перавагу, 4-я французская армія панесла цяжкія страты ў людзях і матэрыяльнай частцы і адышла ў пачатковае становішча за раку Семуа, а 24 жніўня на раку Маас.

У цэлым французскія арміі ў выніку аперацыі пацярпелі поўнае тактычнае паражэнне, панеслі цяжкія страты і былі адціснуты да захаду ад ракі Маас.

#### Бітва пры Шарлеруа

Асноўны артыкул: **Бітва пры Шарлеруа**
Операцыі ля Шарлеруа і Монса.
Таксама бязлітасныя баі завярнуліся ў міжрэчча Самбры і Мааса ля бельгійскага горада Шарлеруа. Тут 5-я французская армія супрацьстаяла 2-ой і 3-яй германскім арміям. 21 жніўня часткі 2-ой германскай арміяй захапілі некалькі перапраў на Самбры і 22 жніўня фарсіравалі яе буйнымі сіламі. Потым завярнуліся бязлітасныя баі, спачатку французы паспрабавалі перайсці ў наступленне, потым немцы атакавалі шэраг перапраў на Маасе, але гэтыя дзеянні не прынеслі вынікаў.

Аднак 23 жніўня часткі 3-а германскай арміі захапілі на Маасе некаторыя пераправы паўднёвей Намюра і пераправіліся на левы бераг Мааса ля Дыяна. Гэта стварыла пагрозу 5-ай французскай арміі, і 23 жніўня яна пачала адыход, за ёй амаль без баёў шлі германскія войскі.

#### Бітва пры Монсе

Асноўны артыкул: **Бітва пры Монсе**
Брытанскія войскі  (руск.) (бел. ў Монсе, 22 жніўня 1914 года.
На левым флангу фронту таксама адбыліся сутыкненні, паміж часткамі 1-а германскай арміі і англійскімі войскамі. Паводле дырэктывы саюзнага камандавання, скончыўшы засяроджванне ў раёне Мабёжа, англійская армія, пад камандаваннем Джона Фрэнча высунулася ў кірунку Монса.

Аднак 23 жніўня, германскія войскі таксама падышлі да гэтай мяжы, фарсіравалі канал і занялі Монс. Англічане пад напорам перазыходнага іх праціўніка адранку 24 жніўня пачалі адыход і да 25 жніўня адышлі на лінію Камбрэ, Ле-Като.

### Сканчэнне бітвы

У Эльзасе і Латарынгіі, на Саарбургскім і Страсбурскім кірунку, з 20 па 28 жніўня германцы сіламі 6-ай і 7-ай армій атакавалі французскія войскі і адкінулі іх у першапачатковыя становішча. Французскае войска пакінула ўсе тэрыторыі, якія захапіла ў ходзе Латарынгскай аперацыі. Да канца жніўня ў сувязі з цяжкім становішчам, якое склалася для французаў, на бельгійскай граніцы французы пакінулі раён Мюльгаўзена. Эльзаская армія была расфірармавана і яе часткі перакінуты на іншыя пляцоўкі фронту. Пасля гэтага ў Эльзасе і Латарынгіі вяліся баі мясцовага характару, якія не аказвалі істотнага ўплыву на агульны ход вайны.

Вынікі
------

**Вынікі бою**

Да 25 жніўня Пагранічную бітву можна лічыць скончаным, бо з гэтага часу французскае камандаванне змяняе свае стратэгічныя мэты і ажыццяўляе стратэгічнае адступленне ўсёй сваёй паўночнай групоўкі, каб з новай мяжы аднавіць наступленне.

У выніку Пагранічнай бітвы стратэгічнае становішча на Заходнім фронце рэзка змянілася. Французскія войскі на ўсім фронце паўночна-заходней Вердэна змушаны былі адыходзіць, каб набрацца сілы.

Саюзнікі пацярпелі цяжкае паражэнне, генерал Жоффр пісаў:

> 
> 
> Пагранічная бітва скончылася няўдала— 
> 
> 

Параза французскіх войскаў у Пагранічнай бітве і іх наступны адыход стварылі пагрозу Парыжу, што выклікала цяжкае ўражанне ў грамадскіх колах Францыі. 2 верасня французскі ўрад пакінуў Парыж і перабраўся ў Бардо.

**Ваенныя вынікі**

Антанта панесла значныя страты ў Пагранічнай бітве. Французскае войска страціла 260 000 чалавек забітымі, параненымі і палоннымі. Англійскія войскі страцілі 4 200 чалавек забітымі, параненымі і палоннымі, бельгійскія страты склалі 480 чалавек. Германскае войска страціла 165 000 чалавек забітымі, параненымі і палоннымі.

Прычынай паражэння французаў у Пагранічнай бітве было недастаткова майстэрскае выкарыстанне армій. Камандаванне пры пастаноўцы заданняў выходзіла з няправільных дапушчэннях пра намеры і групоўку праціўніка. У выніку гэтага адбываліся раптоўныя сутыкненні з праціўнікам.

Германскія войскі таксама наступалі без належнай разведкі, дзеялі млява і замест імклівага пераследу французаў толькі ішлі за імі. Германцы не здолелі ні на адной пляцоўцы скарыстацца спрыяльным становішчам.

Аднак тым часам як у французскім войску зрабілі для сябе з Пагранічнай бітвы павучальныя стратэгічныя і тактычныя высновы, камандаванне германскага войска, пераацаніўшы свае поспехі, лічыла, што французскія арміі ўжо разгромленыя і вынік вайны прадвызначаны. Лічачы, што мэты вайны на Захадзе дасягнуты, германскае камандаванне вырашыла прыступіць да перакідання войскаў на Усход, што агадвалася планам вайны. Да гэтага падахвочвала таксама і становішча ва Усходняй Прусіі, дзе ля Гумбінена расійскія войскі нанеслі сур'ёзнае паражэнне 8-ай германскай арміі і дамагліся буйных поспехаў.

Усе гэтыя фактары, наступныя дырэктывы французскага камандавання, а таксама ўмелае адступленне армій саюзнікаў дазволіла ім замацавацца на Марне і ў канчатковым выніку здабыць важную перамогу над германскімі войскамі, спыніўшы іх пасоўванне да Парыжа.

Гл. таксама
-----------

* Штурм Льежа
* Аблога Мабёжа
* Аблога Антверпена

Заўвагі
-------

1. ↑  Умацаванні Льежа складаліся з 12 фортаў, размешчаных па абодвух берагах р. Маас на адлеглачсці 6 — 8 км ад горада. Крэпасны абвод Льежа дасягаў 50 км. На ўзбраенні кожнага форта было да васьмі прылад калібрам 120—200 мм, тры-чатыры 57-мм супрацьштурмавыя гарматы, а гарнізон форта складаўся з 80-100 чалавек. Артылерыя, зазвычай, месцавалася пад бранявымі каўпакамі («Военно-инженерный зарубежник», 1922, № 6, стр. 20) ці ў крутных браняваных вежах. Асноўныя збудаванні фортаў мелі бетоннае пакрыццё таўшчынёй 2,5 — 3 м. Усяго гарнізон крэпасці налічваў да 30 тыс. чалавек і 400 гармат (у тым ліку і палявыя арміі — 3-я пяхотная дывізія і адна брыгада 4-й пяхотнай дывізіі). Прамежкі паміж фортамі (2-6 км) былі заняты пяхотай, што размяшчалася ў спехам зробленых акопах, прычыненых драцянымі загародамі.
2. ↑  Гвардзейскі рэзервовы корпус з 2-ай арміі, 11-ы ваенны корпус з 3-ай арміі і 8-я кавалерыйская дывізія з 6-ай арміі былі адпраўлены ва Усходнюю Прусію 26 жніўня, а адзін корпус (5-ы ваенны з 5-ай арміі) затрымваўся ў раёне Меца для гэтай жа мэты. 30 жніўня яго адпраўка на Усход была скасавана.

Выкарыстаная літаратура і крыніцы
---------------------------------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Пагранічная бітва, 1914**

1. ↑  *Ключников Ю. В. и Сабанин А.* Международная политика новейшего времени в договорах, нотах и декларациях, ч. 1. — М. 1925. — С. 195, 196.
2. ↑  «Der Weltkrieg 1914 bis 1918», Bd. 1. Berlin, 1925, S. 105.  (ням.)
3. ↑  «Der Weltkrieg 1914 bis 1918», Bd. 1, S. 109  (ням.)
4. ↑  *Ребольд Ж.* Крепостная война в 1914—1918 гг. / Пер. с франц. — М. 1938. — С. 26.
5. ↑  *Коленковский А.* Маневренный период первой мировой империалистической войны, 1914 г. стр. 28
6. ↑  История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — 1975. — Т. 1. — С. 245—248.
7. 1 2 3  История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — 1975. — Т. 1. — С. 285.
8. 1 2  *Жоффр Ж.* 1914—1915. Подготовка войны и ведение операций. / Пер. с франц. — М. 1923. — С. 14.
9. 1 2 3  *Эгли К.* Стратегическое развертывание и наступление армий Франции, Бельгии и Англии, стр. 7
10. ↑  *Пуанкаре Р.* На службе Франции Воспоминания за девять лет, кн. 1. / Пер. с франц. — М. 1936. — С. 23.
11. ↑  Палітычны эфект гэтага наступлення адзначае ў сваёй працы «Праўда пра вайну 1914—1918 гг.» і англійскі вайсковы гісторык Лідэл Гарт: М. 1935. — С. 50.
12. ↑  «Les armées françaises dans la Grande guerre», t. 1, vol. 1. — P. 231.  (фр.)
13. 1 2 3  *Жоффр Ж.* 1914—1915. Подготовка войны и ведение операций. — С. 15—16.
14. 1 2 3  История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — 1975. — Т. 1. — С. 282.
15. ↑  *Строков А. А.* История военного искусства. Капиталистическое общество периода империализма (до конца первой мировой войны 1914—1918 гг.). — М. 1967. — С. 290.
16. 1 2  «Der Weltkrieg 1914 bis 1918», Bd. 1, S. 260—261.  (ням.)
17. ↑  «Les armées françaises dans la Grande guerre», t. 1, vol. 2. — P. 1925. — P. 257, 271.  (фр.)
18. 1 2  История Первой мировой войны 1914—1918 гг. / под редакцией И. И. Ростунова. — 1975. — Т. 1. — С. 284.
19. ↑  «Les armées françaises dans la Grande guerre», t. 1, vol. 1. — P. 481—482.  (фр.)
20. ↑  «Der Weltkrieg 1914 bis 1918», Bd. 1. — S. 263—264. Эти действия германские историки относят также к Пограничному сражению  (ням.)
21. 1 2  «Les armées françaises dans la Grande guerre», t. 1, vol. 1. — P. 247.  (фр.)
22. 1 2 3  *Жоффр Ж.* 1914-1915. Подготовка войны и ведение операций. - С. 18.
23. 1 2  *Жоффр Ж.* 1914—1915. Подготовка войны и ведение операций, стр. 42
24. ↑  «Der Weltkrieg 1914 bis 1918», Bd. 1, S. 437—438  (ням.)

| ⛭Першая сусветная вайна |
| --- |
| Ваенныя планы | 
* План Шліфена
* План Аўстра-Венгрыі
* План Расіі
* План XVII

 |
| Папярэднія ўзброеныя канфлікты | 
* **Прычыны Першай сусветнай вайны**
* Першы Мараканскі крызіс
* Агадзірскі крызіс
* Ліпеньскі крызіс
* Каланіяльны падзел Афрыкі
* Антысербскія беспарадкі ў Сараеве
* Сараеўскае забойства
* Руска-японская вайна
* Італа-турэцкая вайна
* Захоп Марока Францыяй

 |
| Удзельнікі Першай сусветнай вайны | 

|  |  |
| --- | --- |
| Антанта | 
* Расійская імперыя Расійская імперыя

* Францыя Францыя
	+ Французская каланіяльная імперыя:
	+ Алжыр
	+ Туніс
	+ В’етнам

* Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі Брытанская імперыя
	+ Вялікабрытанія
	+ Аўстралія
	+ Канада
	+ Індыя
	+ Новая Зеландыя
	+ Ньюфаўндленд
	+ Паўднёвая Радэзія
	+ ПАС

* ✰ Італія Італія
* Бельгія Бельгія
* Румынія Румынія
* Каралеўства Чарнагорыя Каралеўства Чарнагорыя
* Грэцыя Грэцыя
* Каралеўства Сербія Каралеўства Сербія
* Партугалія Партугалія
* Злучаныя Штаты Амерыкі ЗША
* Тайвань Кітай
* Японія Японія
* Арменія Арменія
* Бразілія Бразілія
* Сіям

 |
| Цэнтральныя дзяржавы | 
* Германская імперыя Германія
	+ Камерун
	+ Тогаленд
	+ Усходняя Афрыка
	+ Паўднёва-Заходняя Афрыка

* Аўстра-Венгрыя Аўстра-Венгрыя

* Асманская імперыя Асманская імперыя

* Балгарыя Балгарыя

* ***Саюзнікі блока цэнтральных дзяржаў:***

* Украінская Народная Рэспубліка Украіна
* Усевялікае войска Данское
* Польшча Каралеўства Польшча
* Літва Літоўская Рэспубліка/Каралеўства Літва
* Герцагства Курляндскае і Семігальскае
* Аб’яднанае Балтыйскае герцагства
* Фінляндская рэспубліка/Каралеўства Фінляндыя
* Рэспубліка Горцаў Каўказа
* Дзяржава дэрвішаў
* Джэбель-Шамар
* Азербайджан Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка

 |
| Нейтральныя краіны | 
* Люксембург Люксембург
* Швейцарыя Швейцарыя
* Швецыя Швецыя

 |

 |
| **Тэатры ваенных дзеянняў:** | 

|  |  |
| --- | --- |
| Еўрапейскі | 
* Балканскі
* Румынская кампанія
* Заходні фронт
* Усходняя Еўропа
* ✰ Італьянскі фронт

 |
| Блізкаўсходні | 
* Дарданэльская аперацыя
* Сінайска-Палесцінская кампанія
* Каўказскі
* Месапатамская кампанія
* Персідская кампанія
* Паўднёвая Аравія

 |
| Афрыканскі | 
* Паўднёва-Заходняя Афрыка
* Тагаленд
* Камерун
* Усходняя Афрыка
* Паўночная Афрыка
* Заходняя Афрыка

 |
| Азіяцка-Ціхаакіянскі | 
* Цындаа
* Германскае Самоа

 |
| Вайна на моры | 
* Атлантыка
* Міжземнае мора
* Балтыка
* Чорнае мора
* Дарданэлы
* Усходняя Азія
* Каранель
* Фалкленды
* Ютландыя

 |

 |
| Храналогія: | **1914**:
* Пагранічная бітва
* Першая бітва на Марне
* Сербскі фронт
* Бітва пры Цэры
* Усходне-Пруская аперацыя
* Галіцыйская бітва
* Варшаўска-Івангарадская аперацыя
* Бег да мора
* Бітва пад Таненбергам
* Першая Мазурская бітва
* Лодзінская аперацыя
* Бітва пры Калубары
* Вялікае адступленне на Захадзе
* Сарыкамышская бітва
* Першая бітва пры Іпры

**1915**:
* Карпаты
* Перамышльская аблога
* Другая Мазурская бітва
* Другая бітва пры Іпры
* Першая бітва пры Ізонцы
* Вялікае адступленне на Усходзе
* Другая шампанская бітва
* Косаўская аперацыя
* Аблога Эль-Кута
* Салоніцкі фронт
* Свянцянскі прарыў
* Горліцкі прарыў
* Першая бітва пры Артуа
* Нішская аперацыя

**1916**:
* Брусілаўскі прарыў
* Баранавіцкая аперацыя
* Бітва на Соме
* Бітва пры Азьяга
* Нарачанская аперацыя
* Вердэнская бітва
* Эрзурумская бітва
* Арабскае паўстанне
* Манастырская аперацыя
* Бітва ў Трансільваніі

**1917**:
* Пятая Галіцкая бітва
* Бітва пры Капарэце
* Бітва пры Арасе
* Бітва пры Пашэндэйле
* Бітва за Багдад
* Бітва пры Мэрэшэшці
* Першая бітва за Газу
* Паўднёвапалесцінскае наступленне
* Бітва пры Камбрэ
* Наступленне Нівеля
* Аперацыя «Альбіён»

**1918**:
* Аперацыя «Фаўстшлаг»
* Крымская аперацыя
* Бітва за Баку
* Вясновае наступленне
* Другая бітва на Марне
* Бітва пры Алепе
* Бітва пры Віторыа-Венета
* Мёз-Аргонскае наступленне
* Трэцяе Трансірданскае наступленне
* Бітва пры Мегідзе
* Стодзённае наступленне
* Вялікапольскае паўстанне
* Вайна за незалежнасць Эстоніі
* Вардарскае наступленне
* Пятая бітва пры Іпры
* Бітва пры Імбросе
 |
| Звязаныя канфлікты | 
* Украінская рэвалюцыя
* Савецка-ўкраінская вайна
* Польска-ўкраінская вайна
* Вайна за незалежнасць Літвы
* Польска-літоўская вайна
* Рух за незалежнасць Ірландыі
* Арабскае паўстанне
* Лівійскі рух супраціву
* Першая балканская вайна
* Другая балканская вайна
* Бурскае паўстанне
* Заянская вайна
* Мексіканская рэвалюцыя
* Велікоднае паўстанне
* Антыбрытанскае паўстанне ў Іраку
* Туарэгскае паўстанне
* Расійская рэвалюцыя
* Лютаўская рэвалюцыя
* Кастрычніцкая рэвалюцыя
* Лістападаўская рэвалюцыя
* Грамадзянская вайна ў Расіі
* Замежная ваенная інтэрвенцыя ў Расію
* Грамадзянская вайна ў Фінляндыі
* Грамадзянская вайна ў Ірландыі
* Самалілендская кампанія
* Кампанія Сенусі
* Дарфурская экспедыцыя
* Польска-савецкая вайна
* Савецка-грузінская вайна
* Вайна за незалежнасць Ірландыі
* Грэка-турэцкая вайна
* Вайна за незалежнасць Турцыі
* Армяна-азербайджанская вайна
* Армяна-грузінская вайна
* Франка-сірыйская вайна
* Чэхаславацка-венгерская вайна
* Румынская інтэрвенцыя ў Венгрыю
* Барацьба за незалежнасць Латвіі
* Трэцяя Англа-афганская вайна
* Егіпетская рэвалюцыя
* Армяна-турэцкая вайна

 |
| Спецыяльныя тэмы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ваеннае майстэрства | 
* Авіяцыя
* Артылерыя
* Конніца
* Канвоі
* Крыптаграфія
* Тэхналогіі
* Стратэгічныя бамбардзіроўкі
* Атрутныя рэчывы
* Чыгункі
* Пазіцыйная вайна
* Татальная вайна

 |
| **Злачынствы супраць мірнага насельніцтва** | 
* Талергоф
* Генацыд армян
* Генацыд асірыйцаў
* Генацыд грэкаў

 |

 |
| Пагадненні і дагаворы | 
* Вайсковыя дамовы
* Пагадненне Сайкса — Піко
* Пагадненне Сен-Жан-дэ-Мар’ен
* Пагадненне Венізелас-Цітоні
* Версальскі дагавор
* Нёіскі дагавор
* Лонданскае пагадненне
* Лазанскі мірны дагавор
* Парыжская мірная канферэнцыя
* Трыянонскі дагавор
* Дамаскі пратакол
* Сеўрскі мірны дагавор
* Мудраскае перамір’е
* Камп’енскае перамір’е
* Перамір’е ў Віла-Джусці
* Сен-Жэрменскі мірны дагавор
* Французска-армянскае пагадненне
* Капітуляцыя Германіі
* Брэсцкі мір

 |
| Дадатковая інфармацыя | 
* Роля жанчын
* Мастацтва
* Іспанскі грып
* Каляднае перамір’е
* Статыстыка
* Эканамічная гісторыя

 |
| Наступствы Першай сусветнай вайны | 
* Распад Аўстра-Венгерскай імперыі
* Распад Асманскай імперыі
* Распад Расійскай імперыі
* Мемарыялы
* 14 пунктаў Вільсана
* Вільсанаўская Арменія
* Ліга Нацый
* Страчанае пакаленне

 |

| ⛭Асноўныя падзеі Першай сусветнай вайны (храналогія) |
| --- |
| 1914 | 
* Штурм Льежа
* Усходне-Пруская аперацыя
* Сербская кампанія
* Пагранічная бітва
* Бітва на Марне
* Галіцыйская бітва
* Варшаўска-Івангарадская аперацыя
* Бег да мора
* Лодзінская аперацыя
* Фландрская бітва
* Сарыкамышская бітва
* Бітва пры Каранелі
* Фалклендскі бой

 |
| 1915 | 
* Карпацкая аперацыя
* Дарданэльская аперацыя
* Бітва пры Іпры
* Аўгустоўская аперацыя
* Праснышская аперацыя
* Аблога Перамышля
* Горліцкі прарыў
* Свянцянскі прарыў
* Адкрыццё Салоніцкага фронта
* ✰ Італьянская кампанія

 |
| 1916 | 
* Бітва пры Вердэне
* Нарачанская аперацыя
* Брусілаўскі прарыў
* Бітва на Соме
* Эрзурумская бітва
* Ютландская бітва
* Румынская кампанія
* Месапатамская кампанія
* Арабскае паўстанне

 |
| 1917 | 
* Наступленне Нівеля
* Чэрвеньскае наступленне
* Бітва пад Пашэндэйлем
* Аперацыя «Альбіён»
* Бітва пры Капарэце
* Бітва пры Камбрэ
* Палесцінская кампанія

 |
| 1918 | 
* Брэсцкі мір
* Вясновае наступленне
* 2-я бітва на Марне
* Стодзённае наступленне
* Бітва пры Віторыа-Венета
* Мёз-Аргонскае наступленне
* Капітуляцыя Германіі

 |