recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Падаляк.
**Алена Міхайлаўна Падаляк** (нар. 12 мая 1962, Орша Віцебскай вобласці) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання.

Біяграфія
---------

Скончыла Мінскі інстытут культуры (культасветработнік, кіраўнік самадзейнага харавога калектыву), Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь (спецыяліст у галіне дзяржаўнага кіравання сацыяльнай сферай).

Працавала метадыстам Гарадоцкага раённага Дома культуры, хормайстрам, хормайстрам дзіцячага ансамбля песні і танца «Камарыкі» Палаца культуры вытворчага аб’яднання «Наваполацкнафтааргсінтэз», выкладчыкам прадметаў харавога цыкла Віцебскага культурна-асветнага вучылішча, выкладчыкам кафедры музычнага выхавання Віцебскага педагагічнага інстытута імя С. М. Кірава, хормайстрам, дырэктарам вакальнахарэаграфічнага ансамбля «Талака». Дырэктар дзяржаўнай канцэртнай установы «Віцебская абласная філармонія».

Была намеснік старшыні Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў. Выбіралася дэпутат Баранавіцкага гарадскога Савета дэпутатаў Брэсцкай вобласці, членам Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджана юбілейнымі медалямі «65 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.», «65 год вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў», Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.

Зноскі
------

1. ↑  Подоляк Елена Михайловна Архівавана 20 кастрычніка 2020.
2. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь чацвёртага склікання
**Species plantarum** («Віды раслін») — праца ў двух тамах, напісаная Карлам Лінеем (1707—1778). Апублікавана ўпершыню ў маі 1753. Дата апублікавання Species plantarum, 1 мая 1753 года, прынятая за зыходны пункт батанічнай наменклатуры.

Стандартнае пазначэнне назвы кнігі пры выкарыстанні ў наменклатурных цытатах — **Sp. Pl.**

Агульная інфармацыя
-------------------

Поўная назва працы — *Species plantarum, exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonimis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas* — «Віды раслін, што прадстаўляюць спазнаныя па звычаі расліны, аднесеныя да родаў, са спецыфічнымі (краявіднымі) адрозненнямі, звычайнымі назвамі, абранымі сінонімамі, месцамі нараджэння, размеркаваныя згодна з палавой сістэмай».

Менавіта выхад гэтай кнігі стаў асноватворным для навуковай батанічнай наменклатуры ў яе сучасным разуменні.

Гістарычнае значэнне кнігі складаецца ў наступным:

* У ёй змяшчаецца апісанне ўсіх раслін, вядомых у той час.
* З дапамогай кнігі нават непрафесіянал на падставе колькасці тычынак і песцікаў мог вызначыць месца разгляданай расліны ў так званай палавой сістэмы раслін, прапанаванай Лінеем.
* Для кожнага віду ў кнізе прыведзена імя, якое складаецца з дзвюх частак. Паслядоўна ужытая ў кнізе бінамінальная наменклатура дазволіла аддзяліць абмеркаванне пытанняў наменклатуры (гэта значыць пытанняў таго, як называць таксоны) ад пытанняў таксанаміі (гэта значыць пытанняў пра тое, якім чынам таксоны класіфікаваць).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 7500223-1 · LIBRIS: 279239 · SUDOC: 111951410 · VIAF: 180577785 |
**Валі** (стар.-сканд.: Váli) — у скандынаўскай міфалогіі волат (ётун), быў адным з няўдачлівых сыноў Локі. Ён згадваецца ў «Бачанні Гюльві» малодшай Эды Сноры Стурлусона, частка 50. Пасля смерці Бальдра асы пераследуюць і захопліваюць Локі; у гэтай версіі гэта неназваны бог, а не Валі, сын Одзіна, які звязвае Локі вантробамі яго сына:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| *Nú var Loki tekinn griðalauss ok farit með hann í helli nökkvorn. Þá tóku þeir þrjár hellur ok settu á яйка ok lustu rauf á hellunni hverri. Þá váru teknir synir Loka, Váli ok Nari eða Narfi.* *Brugðu æsir Vála í vargslíki ok reif hann í [sundr] Narfa, bróður sinn. Þá tóku æsir þarma hans ok bundu Loka með yfir þá þrjá [яйка] steina, einn undir herðum, annarr undir lendum, þriði undir knésfótum, ok urðu þau bönd at járni.* — выданне Эйштэйна Б’ёрнсана  | Цяпер Локі ўзялі без перамір’я і прывялі яго ў пэўную пячору. Затым яны ўзялі тры плоскія камяні, паставілі іх на край і прасвідравалі адтуліну ў кожным камені. Потым былі ўзятыя сыны Локі, Валі і Нары або Нарві; эсы ператварылі Валі ў воўчае аблічча, і ён разарваў брата Нарві. І асы узялі яго кішкі і звязалі Локі імі з трымя камяннямі: адзін ліжыць пад плячыма, другі — пад паясніцай, трэці — пад цяглямі; і гэтыя повязі ператварыліся ў жалезныя. |  |

Валі, сын Локі, у іншым невядомы. Варыянт версіі ў кнізе Хаўка страфе 34 «Прадракання Вёльвы» адносіцца да гэтай падзеі; яна пачынаецца: «Þá kná Vála | vígbǫnd snúa», як правіла выпраўленае да назоўнага склону *Váli,* каб забяспечыць дзейнік для дзеяслова; у перакладзе Урсулы Дронке ў яе рэдакцыі паэмы: «Тады Валі | скруціліся забойныя повязі». Мяркуецца, што гэта адносіцца да Валі, сына Одзіна, які быў народжаны, каб адпомсціць за смерць Бальдра, і таму малаверагодна, што ён звязаў Локі; але страфа ў кнізе Хаўка перапыняе «Прадраканне Вёльвы» на гэтым этапе і, як мяркуецца, абапіраецца на варыянт вуснай традыцыі. Цалкам верагодна, што гэта была крыніца Сноры і што ён інтэрпрэтаваў тэкст рукапісу *Vála vígbǫnd* як «повязі забойства Валі», такім чынам вынайшоўшы другога Валі. У даволі загадкавай прозе ў канцы «Сваркі Локі», якая, здаецца, паходзіць з аповеду Сноры, Нарві ператвараецца ў ваўка, а кішкі яго брата Нары выкарыстоўваецца, каб звязаць бацьку.

Зноскі
------

1. ↑  Eysteinn Björnsson, ed. *Snorra-Edda: Formáli & Gylfaginning: Textar fjögurra meginhandrita Архівавана 11 чэрвеня 2008.*, 2005.
2. ↑  John Lindow, *Norse Mythology: A Guide to the Gods, Heroes, Rituals, and Beliefs*, Oxford/New York: Oxford University, 2001, ISBN 9780195153828, p. 309.
3. 1 2  Dronke, pp. 347, 371–72.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Нараджэнне Маці Божай.

**Нараджэнне Маці Божай** — абраз, створаны да 1700 года, са Свята-Раства-Багародзіцкай царквы ў в. Рухча 1 Столінскага раёна. Захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь.

Паходжанне
----------

Абраз выяўлены 32-й экспедыцыяй Дзяржаўнага мастацкага музея БССР у 1977 годзе ва ўніяцкай царкве Нараджэння Маці Божай у в. Рухча Столінскага раёна Брэсцкай вобласці.

Ікона раскрыта рэстаўратарам Спецыяльных навукова-рэстаўрацыйных вытворчых майстэрняў Міністэрства культуры БССР П. Р. Журбеем у 1978 годзе (Мінск).

Этнаграфічнае значэнне
----------------------

На абразе добра відаць ручнікі ў безузорыстыя чырвона-чорныя палосы. Такі дэкор пераважае на большасці вырабаў Піншчыны і суседніх са Столінскім раёнах (Драгічынскі, Бярозаўскі, Івацэвіцкі).

Выстаўкі
--------

* Тэмперны жывапіс Беларусі XV—XVIII стст. Мінск. 1988
* Іканапіс Беларусі XVII—XVIII стст. Яраслаўль. Масква. 1990
* Мастацтва Брэстчыны XVII—XVIII стст. Мінск. 1993
* Іканапіс і разьба Беларусі XV—XVIII стст. Мінск. 2000

Зноскі
------

1. ↑  Балыкина Е. Н. ШЕДЕВРЫ ИКОНОПИСИ БЕЛАРУСИ XII—XVIII ВВ. Архівавана 28 лютага 2021.  (руск.)
2. 1 2  Жывапіс барока Беларусі / Аўт.-склад. Н. Ф. Высоцкая. — Мн.: БелЭН; МФКД.2003. — 304 с.:іл. С. 136—137.
3. ↑  Жывапіс Беларусі XII—XVIII стагоддзяў. — Іл. 66.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Ромер.
**Севярын Мікалай Ромер** (9 мая 1820 — 2 кастрычніка 1885) — апошні маршалак шляхты Гродзенскага павета, паўстанцкі касір Гродзенскага павета.

Біяграфія
---------

Сын Аляксандра. Быў уласнікам маёнтка Губінка ў Гродзенскім павеце. Знаходзіўся на дзяржаўнай службе, меў ордэн Св. Ганны 3-й ступені. Займаўся прадпрымальніцтвам, пабудаваў на Дамініканскай (цяпер Савецкай) вуліцы ў Гродне ўласны гатэль.

Пасля пачатку паўстання заняў пасаду касіра паўстанцкай арганізацыі ў Гродзенскім павеце. У красавіку ці маі (па новаму стылю) 1863 г. у гатэлі Ромера адбыўся сход членаў гродзенскай рэвалюцыйнай арганізацыі па раскладцы падаткаў на памешчыкаў пад кіраўніцтвам С. Солтана. Спачатку сабраліся ў нумары Юндзіла, які тут жыў: Солтан, Камінскі, Багатка, князь Чацвярцінскі, Э. Заблоцкі. Юндзіл здаў сабраныя 3000 руб. срэбрам ваяводскаму касіру Багатцы, Мілевіч схадзіў у сваю кватэру і прынёс 10 нумар газеты «Рух». У сходзе ўдзельнічалі, акрамя вышэй названых: Мілевіч, Каліноўскі, Ромер, Рэдых, Вайсятыч, Дашкевіч, Сільвестровіч. Жонка С. Ромера Тэадора кіравала жаночай арганізацыяй, збірала сродкі і медыкаментаў для паўстанцаў.

С. Ромер быў высланы ў Томскую губерню, яго жонка ў Казанскую, аднак паехала за мужам. Ромеры ў Табольску, адкуль праз шмат гадоў вярнуліся на радзіму. Пахаваны С. Ромер у мястэчку Лішкава на тэрыторыі сучаснай Літвы. Гатэль Ромера, канфіскаваны і праданы ўладамі, хаця і называўся «Маскоўскі», аднак сярод гродзенцаў яго доўга называлі «гатэлем Ромера», або «гатэлем паўстанцаў».

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Вашкевіч А. Адрасы паўстання 1863—1864 у Гародні і на Гарадзеншчыне. Гародня: Гарадзенская бібліятэка, 2013. С.5.
* Швед В. В. Гродзенскія адрасы паўстанцаў 1863—1864 гг. // Горад Святога Губерта. Выпуск VII. Гродна, 2013 г. С.142.

Спасылка
--------

* Seweryn Mikołaj Römer h. Laski (1820—1885)


| ?Севярын Мікалай Ромер — продкі |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  | Матэвуш Ромер[d] |  |
|  |  |  |
|  |  |  |  |
|  | Севярын Мікалай Ромер |  | Аляксандр Ромер[d] |  | Ян Ромер[d] |  | Стэфан Ежы Ромер[d] |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | Алена з Кірдзеяў[d] |  |
|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |

 |
*Bostrychia hagedash*
**Хагедаш** або **Цудоўны ібіс** (*Bostrychia hagedash*) — афрыканская птушка з сямейства ібісавых.

Апісанне
--------

Хагедаш даўжынёй 65-76 см і вагой прыкладна 1250 г. У залежнасці ад падвіда афарбоўка апярэння вар'іруецца паміж шэрым і аліўкавы-карычневым колерам, верхавыя крылы зялёныя з металічным бляскам. У супрацьлегласць многім іншым ібісам ў яго няма пер'яў-чуба. Сагнутая ўніз дзюба пафарбаваная таксама, як і апярэнне.

Распаўсюджанне
--------------

Хагедаш адносна часты ва ўсходняй і паўднёвай Афрыцы на поўдзень ад Сахары. Ён распаўсюджаны таксама ў Заходняй Афрыцы, толькі крыху радзей.

Паводзіны
---------

Як і большасць ібісаў хагедаш таксама абшчынная птушка. У зграі, як правіла, ад 5 да 30 асобін, часам да 200. Птушкі часта выдаюць характэрны гучны покліч.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | Avibase · eBird · EOL · GBIF · iNaturalist · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · WoRMS |
**Ганс Гахман** (ням.: Hans Hachmann; 5 красавіка 1930—5 сакавіка 2004) — нямецкі селекцыянер рададэндранаў.

Біяграфія
---------

Ганс Гахман нарадзіўся 5 красавіка 1930 года ў горадзе Бармштэт. Яго бацька, Джон Гахман ў 1929 годзе заснаваў гадавальнік садовых раслін, які спецыялізаваўся на ружах, вечназяленых і глебапакроўных раслінах. Пасля вайны адным з асноўных напрамкаў стала развядзенне пладовых дрэў. Ганс Гахман далучыўся да фірмы ў 1950—1951 гадах ва ўзросце 21 года. З яго з'яўленнем гадавальнік паступова пачаў спецыялізавацца на створаных ім сартах рададэндранаў. Створаныя Гансам сарты з'явіліся ў продажы ў 1974—1975 гадах. Некалькімі гадамі пазней у садаводчых часопісах пачалі з'яўляцца артыкулы аб селекцыянеры. На працягу пяцідзесяці гадоў Гансам было створана больш за 400 новых сартоў. Ганс Гахман памер 5 сакавіка 2004 года, адпачываючы на востраве Зільт.

Гадавальнік Hachmannplatz у цяперашні час кіруецца яго сынам Хольгерам Гахманам разам з жонкай Эдыт, працягваючы займацца рададэндранамі. Адзін з яго ўласных сартоў у 2009 годзе быў названы ў гонар бацькі 'Hans Hachmann'.

Агульная плошча гадавальніка 27 акраў, з іх 16 акраў выкарыстоўваецца пад вырошчванне раслін адкрытага грунту. Рададэндраны і азаліі складаюць 65 % прадукцыі гадавальніка (звыш 200 тысяч раслін у год). Тыя, што засталіся 150 000 — вечназяленыя растеня і дэкаратыўныя кусты. Уся тэрыторыя аброшваецца з дапамогай аўтаматычнай сістэмы паліву. Метэастанцыя забяспечвае бесперапынны запіс тэмпературы і вільготнасці.

Некаторыя сарты, створаныя Гансам Гахманам
------------------------------------------

* 'Fantastica'
* 'Hachmann's Constanze'
* 'Hachmann's Ornament'
* 'Holstein'
* 'Gradito'
* 'Kokardia'
* 'Kalinka'
* 'Lamentosa'
* 'Nabukko'
* 'Rasputin'
* 'Schneekrone'
* 'Silberglanz'
* 'Silvetta'

Зноскі
------

Літаратура
----------

* *Stück G.* Hans Hachmann - a life for Rhododendron // *Rhododendron und Immergrüne Laubgehölze Jahrbuch*. — 1990. — С. 7-84.
* *Carl S. Hoveland* Rhododendron Adventure in North Germany // *Journal American Rhododendron Society*. — 1985. — Т. 39. — № 1.
* *Jon M. Valigorsky, M.D.* Rhododendrons of North Germany: Hybridizer-Hans Hacahmann // *Journal American Rhododendron Society*. — 1985. — Т. 39. — № 2.
**Абсерва́нты** — назва, якая ўжываецца ў Рымска-Каталіцкай Царкве да тых манахаў, якія вызначылі мэту ў асабліва строгім і дакладным выкананні ўсіх правілаў і абрадаў манаскага жыцця, устаноўленых для іх ордэна. Спачатку гэта назва прымянялася толькі да пэўных асоб з ліку манахаў, якія вызначаліся строгасцю жыцця. Потым абсерванты сталі выдзяляцца ў кляштарах у асобны клас. У гэтым сэнсе назва «*абсерванты*» першы раз была ўжыта на Канстанцкім Саборы. У 1350 г. францысканцы налічвалі ў складзе свайго ордэна 12 кляштараў абсервантаў. Калі ў кляштарах сталі адбывацца паміж абсервантамі і іншымі манахамі сваркі, разлад, якія не маглі спыніць Папы Марцін V і Леў X, абсерванты атрымалі права мець у кляштары асобнага духоўнага кіраўніка — магістра.

Літаратура
----------

* *Завальнюк У. М.* Энцыклапедычны слоўнік рэлігійнай лексікі беларускай мовы / У. М. Завальнюк, М. Р. Прыгодзіч, В. К. Раманцэвіч. — Мінск, Изд-во Гревцова, 2013. — 808 с. ISBN 978-985-6954-73-6.
**Пётр Іва́навіч Катаводаў** (10 мая 1900, м. Грабовец, Аўгустоўскі павет Люблінскай губерні, цяпер у Замойскім павеце Люблінскага ваяводства, Польшча — *невядома*) — беларускі гаспадарчы і дзяржаўны дзеяч.

Біяграфія
---------

Скончыў рабочы факультэт Растоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта (1926).

Працоўную дзейнасць пачаў у 1912 годзе вучнем падмайстра, пасля знаходзіўся ў дзіцячым прыюце Ніжняга Ноўгарада. З 1916 года працуе рабочым завода «Серп і Молат» у г. Маскве. У 1918—1924 гадах у Чырвонай Арміі, пасля на рабоце ў Савеце Народнай Гаспадаркі і ў прамысловай кааперацыі Паўночнага Каўказа.

У 1933—1936 працуе на пасадзе старшыні праўлення Белкалесдрэўхімсаюза, з 1936 года старшыня прэзідыума Белкааппрамсаюза. У 1938 годзе абраны старшынёй праўлення Белкаапсаюза.

У часы Вялікай Айчыннай вайны ў эвакуацыі ў Маскве, з 1942 года ў складзе аператыўнай групы Белкаапсаюза арганізоўваў эвакпункты і сталовыя ў Віцебскай вобласці, працаваў у Беларускім штабе партызанскага руху.

Пасля вайны прызначаны намеснікам старшыні СНК БССР, з красавіка 1946 года начальнік Упраўлення па аднаўленню Мінска, начальнік Упраўлення сельскага і калгаснага будаўніцтва.

З 1951 года — міністр гандлю БССР, з 1957 года — персанальны пенсіянер саюзнага значэння. З кастрычніка 1958 года да 1 чэрвеня 1961 года ўзначальваў трэст № 16 «Нафтабуд», створаны для будаўніцтва Наваполацкага нафтаперапрацоўчага завода.

Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 2—4 скліканняў.

Літаратура
----------

* *А. В. Самуль.* Гісторыя Беларускага рэспубліканскага саюза спажывецкіх таварыстваў (Белкаапсаюза) у асобах. — Мн. 2020. — С. 16. — 44 с.
* *М.Шлеймович.* Глава 2 // НОВОПОЛОЦК. ПЕРВЫЕ ПЯТЬДЕСЯТ ЛЕТ. — 2008. — С. 37.
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Валкадаеў.
**Пётр Іванавіч Валкадаеў** (22 лістапада 1911 в. Кажамякі, Самарская губерня, цяпер Кінель-Чаркаскі раён Самарскай вобласці Расіі — 4 лістапада 1973) — беларускі літаратар.

Біяграфія
---------

Нарадзіўся 22 лістапада 1911 года ў в. Кажамякі Самарскай губерні Расійскай імперыі (цяпер — Кінель-Чаркаскі раён Самарскай вобласці Расіі) у сялянскай сям’і. У 1929 годзе стаў працаваць трактарыстам у калгасе. Скончыў літаратурны факультэт Куйбышаўскага педагагічнага інстытута (1936), два гады працаваў дырэктарам сярэдняй школы ў Кінель-Чаркасах.

У 1939 годзе прызваны ў Савецкую Армію. Служыў у якасці інструктара-літаратара дывізіённай газеты «Новый путь». У 1941 годзе ўдзельнічаў у баях на Заходнім фронце, быў кантужаны, у 1942—1944 гадах — у партызанскім атрадзе № 122 на Магілёўшчыне.

Пасля вайны працаваў у рэдакцыях газетаў «Советская Белоруссия», «Настаўніцкая газета», «Сталинская молодежь», карэспандэнтам «Литературной газеты». Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1949 года.

Памёр 4 лістапада 1973 года.

Творчасць
---------

Пісаў на рускай мове. Першы верш быў надрукаваны ў 1934 годзе ў часопісе «Волжская новь». Аўтар паэмы «Чандра» (1952), зборнікаў вершаў «Родная сторона» (1950), «Зеленая пристань» (1960), «Ливень» (1967), «Далекие сполохи» (1981), кнігі нарысаў «Строители» (1956), «Механізатар Андрэй Худзякоў» (1961), «Поиски квадрата» (1962), «Ветеран» (1963), кніжкі для дзяцей «Егоркины рапорты» (1958) і аповесці «Чей мальчишка?» (1961).

Узнагароды
----------

* Ордэн Чырвонай Зоркі;
* медалі.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Пётр Валкадаеў, Беларускія пісьменнікі: 1917—1990. Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. ISBN 5-340-00709-X
**Карале́ўства Ве́нгрыя** (лац.: Regnum Hungariae, венг.: Magyar Királyság, ням.: Königreich Ungarn — усходнееўрапейская дзяржава, якая існавала з 1001 па 1918 гг. Узнікла на захадзе сучаснай Венгрыі і пашырала свае ўладанні на ўсю тэрыторыю Венгрыі, Трансільваніі, Славакіі, Ваяводзіны, Падкарпацкай Русі, Харватыі (за выняткам Далмаціі) і некаторых іншых земляў.

Аўстра-Венгрыя
--------------

Асноўны артыкул: **Транслейтанія**
Аўстра-Венгрыя з'явілася ў 1867 г. у выніку двухбаковага пагаднення паміж аўстрыйскімі немцамі і венграмі, якое рэфарміравала Аўстрыйскую Імперыю (якая, у сваю чаргу, была створана ў 1804 годзе). Венгерскае каралеўства атрымала шырокую аўтаномію ў складзе імперыі, у тым ліку значныя «паўкаланіяльныя» ўладанні (Трансільванія, Харватыя, Славакія), якія ўтваралі разам так званую венгерскую Транслейтанію, у якой венгры складалі толькі каля 45 % насельніцтва. Венгерская эліта дамаглася права на свою афіцыйную мову — венгерскую, разгарнула даволі агрэсіўную кампанію па мадзьярызацыі — моўнай асіміляцыі меншасцей, якія складалі большасць насельніцтва Транслейтаніі.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Каралеўства Венгрыя

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | NKC: ge311057, ge487183 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Брэтань.
Карта каралеўства Брэтань у 845—867 гг.
**Каралеўства Брэтань** (фр.: Royaume de Bretagne) — феадальная дзяржава, якае існавала ў сярэдзіне IX — пачатку X стагоддзяў на тэрыторыі паўвострава Брэтань. Каралеўства было створана ў выніку дамовы паміж Эрыспоэ (кароль у 851—857) і каралём Заходне-Франкскай дзяржавы Карлам II Лысым у Анжэ ўвосень 851 года. Вяршыня магутнасці каралеўства — кіраванне Саламона (кароль у 857—874), які далучыў да каралеўства заходнюю частку Анжу, Катантэн і Авранш. Пасля смерці Саламона краіна пагрузілася ў грамадзянскую вайну паміж феадаламі, якія забілі яго, што прэтэндавалі на тытул караля, Паскветэнам і Гурванам. Брат Паскветэна, Ален I Вялікі (кароль у 874—907), быў апошнім каралём Брэтані. Пасля яго смерці ў 907 годзе, Брэтань патрапіла пад уладу кіраўнікоў Нармандыі, а ў 930-х гадах, заваяваўшы незалежнасць, стала герцагствам, фактычна застаючыся незалежнай дзяржавай аж да 1532 года, калі адбылося яе канчатковае далучэнне да Францыі.

Гл. таксама
-----------

* Кіраўнікі Брэтані
* Герцагства Брэтань

Спасылкі
--------

* История Бретани. Глава 1: Рождение нации **(нявызн.)**. *Планета Бретань*. — 2009-07-31.
**Каралеўства Ірак** (араб. المملكة العراقية‎‎) — іракская дзяржава ў перыяд дзеяння і пасля заканчэння мандата, выдадзенага Вялікабрытаніі ў 1920 Лігай Нацый. Каралеўства было абвешчана ў 1921 годзе. Праз 11 гадоў дзеянне мандата было спынена, аднак каралеўства праіснавала да 1958 года, калі быў ажыццёўлены ваенны пераварот пад камандаваннем Абдэля Касема.

Гісторыя
--------

Каралеўства Ірак было створана ў жніўні 1921. Першым каралём Ірака стаў Фейсал I, які атрымаў шырокую вядомасць падчас вялікага арабскага паўстання і праяўляў лаяльнасць да брытанцаў. У наступным яму ўдалося значна вызваліцца ад брытанскай апекі, і ў 1932 дамагчыся незалежнасці для Каралеўства Ірак. Адразу пасля гэтага ірацкі ўрад абвясціў Кувейт сваёй падведамнай тэрыторыяй, як гэта было на працягу стагоддзяў да ўварвання імперыялістычных сіл Вялікабрытаніі.

Пасля смерці Фейсала I манархію ўзначаліў яго сын Газі I, які правіў Іракам да 1939. У гэты перыяд у краіне шырыліся апазіцыйныя і нацыяналістычныя рухі. Так, у перыяд з 1936 па 1941 іракская армія паслядоўна ажыццявіла пяць спробаў дзяржаўнага перавароту. Падчас апошняй з іх да ўлады прыйшоў пранацысцкі настроены Рашыд Алі аль-Гайлані, які ўсталяваў рэгентства над непаўналетнім каралём Фейсалам II. Паколькі Рашыд Алі аль-Гайлані заявіў аб скасаванні дамоўленасцяў з Вялікабрытаніяй, брытанская армія высунула 2 мая 1941 ультыматум аб вызваленні тэрыторый ваенных баз. Англа-іракская вайна доўжылася да 30 мая і скончылася паразай іракцаў.

Рэвалюцыя 1958 года
-------------------

Манархія праіснавала да 1958. У выніку рэвалюцыі 14 ліпеня да ўлады прыйшоў Абдэль Керым Касем. Кароль Фейсал II, яго сям'я і сябры ўрада былі расстраляныя. Пасля абвяшчэння рэспублікі Ірак разарваў адносіны па *Багдадскаму пакту* і наладзіў сяброўскія сувязі з Савецкім Саюзам.

Зноскі
------

1. ↑  Duiker, William J; Spielvogel, Jackson J. *World History: From 1500*. 5th edition. Belmont, California, USA: Thomson Wadsworth, 2007. Pp. 839.
2. ↑  Ghareeb; Dougherty. Pp lvii
**Каралеўскія палацы Абамея** — комплекс з 12 палацаў дагамейскіх правіцеляў, займае плошчу ў 40 га ў цэнтры бенінскага горада Абамей, аб'ект са спісу Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Кожны новы кароль Беніна, які кіраваў краінай з 1625 па 1900 гг. будаваў да старога будынку рэзідэнцыі ўласны палац.

Каралеўскія палацы Абамея — велізарны архітэктурны ансамбль, акружаны агульнай сцяной. У канцы 19 ст. яго большая частка была знішчана пажарам.

Унутраныя інтэр’еры ўпрыгожаны насценным жывапісам і бронзавай скульптурай. Звонку будынкі ўпрыгожаны бронзавымі барэльефамі. Акрамя таго, кожны кароль будаваў асобны палац у самім горадзе.

Пасля разбуральнага тарнада ў 1984 г. палацы былі ўнесены ЮНЕСКА ў спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. З таго часу рэалізоўвалася праграма па кансервацыі і рэстаўрацыі гэтага ўнікальнага комплексу, які сведчыць аб культуры, архітэктуры і традыцыйных тэхналогіях старажытнай дзяржавы. Створаны музей, у якім можна ўбачыць прадметы культа вуду і аб’екты мастацтва. 

У 2007 г. комплекс выключаны са спісу аб'ектаў Сусветнай спадчыны, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення.

Зноскі
------

1. ↑  Каралеўскія палацы Абамея **(нявызн.)**.  ЮНЕСКО. Архівавана з першакрыніцы 31 ліпеня 2012. Праверана 21.05.2011.
2. ↑  Решение - 31COM 8C.3 - Абнаўленне спісу аб'ектаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення **(нявызн.)**.  ЮНЕСКО. Архівавана з першакрыніцы 31 ліпеня 2012. Праверана 21.05.2011.

Літаратура
----------

* Тысяча чудес света. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2007. — 336 с.
**Царква Святога Доната** (харв.: Crkva sv. Donata) — царква ў Задары. Адна з самых вялікіх цэркваў сярэдневяковай Далмацыі.

Гісторыя
--------

Планы і разрэз
Царква адносіцца да познеантычных (храм Юпітэра пры палацы Дыяклетыяна ў Спліце, «Залаты актагон» у Антыёхіі) і дараманскім (капэла ў Ахене) палацавых цэнтрычных культавых збудаванняў. Царква пабудавана ў канцы VIII — першай палове IX стст. у т.зв. першым раманскім стылі, звязаным з ламбардскімі майстрамі, у складзе задарскага епіскапальнага комплексу, які існаваў з IV стагоддзя, на месцы старажытнарымскага форума. Царква першапачаткова была прысвечана Св. Тройцы. Паводле падання, храм быў перабудаваны біскупам Донатам Задарскім у пачатку IX стагоддзя і з XV ст. стаў насіць яго імя. Згадваецца ў кнізе «Пра кіраванне імперыяй» візантыйскага імператара Канстанціна Парфірароднага (949).

Задарская ратонда, якая была злучана з кафедральнай базілікай Св. Анастасіі і з біскупскай рэзідэнцыяй галерэяй і прыбудовамі, верагодна, выконвала функцыю біскупскай капэлы.

У 1830 годзе храм быў значна перабудаваны і ператвораны ў склад; з 1893 па 1954 гады у ім размяшчаўся Археалагічны музей Задара.

У царкве сабрана багатая калекцыя прац па метале сярэдневяковых далмацінскіх майстроў. Побач з царквой знаходзяцца разваліны старажытнага форума з фігурамі Юпітэра і Медузы.

Богаслужэнні ў царкве ў наш час не праводзяцца, але з-за добрай акустыкі ў ёй штогод праводзяцца канцэрты сярэдневяковай музыкі.

Архітэктура
-----------

Храм са званіцы
Апсіды з мармуровымі калонамі
Храм знутры
Царква Святога Доната і званіца сабора Святой Анастасіі
Царква Святога Доната ўяўляе сабой даволі вялікае (вышыня 26 м, дыяметр 21 м) збудаванне ў выглядзе ратонды з 3 апсідамі і нартэксам. Асноўная частка складаецца з унутранай 3-яруснай ратонды і 2-павярховага дэамбулаторыя. Дэамбулаторый аддзелены ад асноўнай прасторы ўнутранымі апорамі; шырэйшыя праёмы паверхаў насупраць апсід аформлены парамі мармуровых калон. 3-ці ярус ратонды служыць светлавым барабанам з вузкімі вокнамі; верагодна, першапачаткова ён быў увянчаны купалам, у наш час перакрыты драўляным дахам. Падковападобныя ў плане апсіды падымаюцца на вышыню 2 ярусаў. Нартэкс няправільнай формы злучае храм з біскупскім палацам. Знадворку будынак аформлены тыповымі ламбардскімі лізенамі, на апсідах на іх абапіраюцца дэкаратыўныя аркі. Інтэр’ер практычна пазбаўлены дэкору.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4 5  А. А. ВОРОНОВА. ДАЛМАТИНСКИЕ ПОЛИКОНХИ И СРЕДНЕВЕКОВЫЕ РОТОНДЫ СЛОВЕНИИ: ПРОБЛЕМА ПРОИСХОЖДЕНИЯ АРХИТЕКТУРЫ. Вестник православного Свято-Тихоновского гуманитарного университета. Серия 5: Вопросы истории и теории христианского искусства. Выпуск № 1 (10) / 2013
2. ↑  Сonant. 1959. Р. 60-61
3. ↑  Vežić P. Crkva sv. Trojstva (sv. Donata) u Zadru. Zagreb, 1985. С. 3-19
4. 1 2 3 4  Задар // Православная энциклопедия. — М.: Церковно-научный центр «Православная энциклопедия», 2000-. — 752 с.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Царква Святога Доната
**Царква ў імя святога велікамучаніка Георгія Перамоганосца** — храм у в. Астроўкі Нясвіжскага раёна Мінскай вобласці. Занесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь як аб'ект гісторыка-культурнай спадчыны рэгіянальнага значэння.

Знаходзіцца на поўдзень ад вёскі. Пабудавана каля 1844 з дрэва.

Архітэктура
-----------

Вырашана ў традыцыях народнага дойлідства. На невысокім цагляным падмурку з драўляных брусоў пастаўлены 2 зрубы, аб'яднаныя ў падоўжна-восевую прасторавую кампазіцыю.

«Маці Божая са Святым Францыскам і Бернардам Сіенскім» («Мадонна Сапегаў»). Сярэдзіна 18 ст. МСБК НАН
Да прамавугольнага ў плане галоўнага зруба з усходу далучана пяцігранная апсіда з квадратнымі ў плане бакавымі нізкімі рызніцамі. Галоўны аб'ём накрыты высокім вальмавым дахам, пасярэдзіне якога ўзвышаецца галоўка на двух'ярусным васьмерыковым барабане. Больш нізкае, шматсхільнае пакрыццё апсіды таксама завершана галоўкай на васьмерыку. Спалучэнне пластычных дахаў і галовак над імі надае будынку маляўнічы сілуэт, шматпланавасць аб'ёмнай кампазіцыі. Гарызантальна ашаляваныя фасады рытмічна расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў плоскіх ліштвах і вертыкальнымі сцяжкамі ў прасценках.

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі / А. М. Кулагін, З. Э. Герасімовіч, У. П. Свентахоўскі. — Мн. БелЭн, 2007.

Спасылкі
--------

* Царква Святога Георгія (Астроўкі) на сайце Radzima.org
* Царква Святога Георгія (Астроўкі) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Царква Святога Георгія (Астроўкі) на сайце Праваслаўная архітэктура Беларусі (бел.)
* Царква Святога Георгія (Астроўкі) на сайце «Архіварта»
**Царква Святло Евангелля** — дзеючы пратэстанцкі храм у пасёлку Дружным Пухавіцкага раёна Мінскай вобласці, які прыналежыць да аднайменай рэлігійнай грамады. Пастар — Павел Аляксандравіч Калоша.

Гісторыя
--------

Грамада была заснавана ў канцы сакавіка 1994 года, дзяржаўная рэгістрацыя была атрымана 26 чэрвеня 1995 года. Заснавальнікам грамады быў пастар Леанід Уладзіміравіч Ярмолік, які ў 1993 годзе заснаваў царкву ХВЕ ў Мар’інай Горцы. З 1997 года па студзень 2011 года ў храме служыў пастар Міхаіл Уладзіміравіч Кухарчук. У гэты час, дзякуючы пастару і яго жонцы, царква перажывала бурны колькасны ўзрост, а таксама рэалізоўвала шмат сацыяльных праектаў.

З 1 лютага 2011 года і па цяперашні час служэнне пастара нясе Павел Аляксандравіч Калоша. Павел Калоша з’яўляецца выкладчыкам багаслоўскіх дысцыплін у Тэалагічным інстытуце і Біблейскім каледжы ХВЕ ў горадзе Мінску.

* Пасялковы дом культуры. Да 2005 года ў гэтым будынку грамада правадзіла богаслужэнне.Пасялковы дом культуры. Да 2005 года ў гэтым будынку грамада правадзіла богаслужэнне.
* Шаманоўскага, дом 4. З 2005 года па 2015 год у гэтым будынку грамада правадзіла богаслужэнне.Шаманоўскага, дом 4. З 2005 года па 2015 год у гэтым будынку грамада правадзіла богаслужэнне.

Будынак царква
--------------

У снежні 2011 года было распачата будаўніцтва будынка царквы «Святло Евангелля». Першыя палі былі забіты ў снежні 2011 года, аднак актыўная фаза будавання пачалася з мая 2012 года. Па стане на май 2018 года вядуцца аздабленчыя працы.

Будаўніцтва царквы вялося за кошт самаахвотных ахвяраванняў вернікаў.

### Архітэктура

За ўзор царквы быў узяты храм у вёсцы Сінягова Старадарожскага раёна, які быў мадыфікаваны праектным бюро ТАА «АртТрэйсер». Даўжыня пабудовы — 40,5 м, шырыня (самая шырокая частка) — 12 м, вышыня — 16,5 м.

Галерэя
-------

* Царква Святло Евангелля, будова (7 верасня 2017)Царква Святло Евангелля, будова (7 верасня 2017)
* Царква Святло Евангелля, будова (24 чэрвеня 2018)Царква Святло Евангелля, будова (24 чэрвеня 2018)
* Будынак царквы (27 чэрвеня 2019)Будынак царквы (27 чэрвеня 2019)
* Будынак царквы (27 ліпеня 2020)Будынак царквы (27 ліпеня 2020)
* Гаспадарчы будынакГаспадарчы будынак
*

Зноскі
------

1. ↑  Объединенная Церковь Христиан Веры Евангельской в Республике Беларусь
2. ↑  Религиозная община христиан веры евангельской «Церковь Свет Евангелия» п. Дружный Пуховичского района
3. ↑  Церковь в белорусском Дружном отметила двадцатилетие Архівавана 28 лютага 2018.

Гл. таксама
-----------

* Храмы Пухавіцкага раёна

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   У сацыяльных сетках | Facebook |
| Фота, відэа і аўдыё | YouTube |
**Царква Святога Дзмітрыя Растоўскага** — праваслаўны храм у в. Выдранка, Краснапольскага раёна Магілёўскай вобласці. У цэнтры вёскі.

Гісторыя
--------

Царква ў 2013 годзе
Пабудавана ў пачатку XX стагоддзя з дрэва.

У 2007 годзе занесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь як аб’ект гісторыка-культурнай спадчыны рэгіянальнага значэння.

Архітэктура
-----------

Помнік драўлянага дойлідства з рысамі стылю мадэрн. Храм падоўжна-восевай чатырохчасткавай кампазіцыі: званіца, бабінец, крыжападобны асноўны аб’ём і пяцігранная апсіда з квадратнай бакавой рызніцай. У сілуэце будынку дамінуюць гранёныя шатровыя пакрыцці з цыбулепадобнымі галоўкамі васьміграннага барабана асноўнага аб’ёму і двух’яруснай (васьмярык на чацверыку) званіцы, надбудаванай над прамавугольным прытворам. Стракатасць агульнай кампазіцыі ўзбагачаюць рознавялікія дзвюхгранныя шчыты зрубаў з разнымі падзорамі. Гарызантальна ашаляваныя сцены прарэзаныя прамавугольнымі аконнымі праёмамі ў пластычных ліштвах з разнымі падаконнікамі і прафіляванымі сандрыкамі з замковым каменем (імітацыя элементаў мураванай архітэктуры). Галоўны і два бакавыя ўваходы вылучаныя бочкападобнымі пакрыццямі на фігурных разных слупах, умацаваныя бэлечнымі перавязкамі, дэкарыраваныя авальнымі медальёнамі з абразамі.

### Інтэр’ер

У інтэр’еры дамінуе прастора сяродкрыжжа, перакрытая шатровым скляпеннем на ветразях, пакрытых выявамі евангелістаў, і асветленая верхнімі вокнамі барабану. Бакавыя прытворы, бабінец і апсіда адкрываюцца шырокімі прасветамі. Дзве галерэі хораў арыгінальна ўбудаваныя ў бакавых прыдзелах, асветленыя парамі арачных акон у шчытах. Апсіда вылучана 3-ярусным іканастасам. Сцены пакрыты арнаментальна-арабескавай размалёўкай.

Літаратура
----------

* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с. — ISBN 5-85700-078-5. — С. 136
* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1986. — Магілёўская вобласць. — 408 с. іл. — С. 255
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Царква Святога Дзмітрыя Растоўскага (Выдранка)
* Царква Святога Дзмітрыя Растоўскага (Выдранка) на сайце Праваслаўная архітэктура Беларусі (бел.)
* Царква Святога Дзмітрыя Растоўскага (Выдранка) на сайце Radzima.org
* Царква Святога Дзмітрыя Растоўскага (Выдранка) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Царква Святога Дзмітрыя Растоўскага (Выдранка) на сайце «Архіварта»
**Мінус адзін**, **−1** — цэлы лік, большы за (−2), але меншы за 0. Першы адмоўны цэлы лік.

У матэматыцы
------------

Лік −1 мае шэраг уласцівасцей, падобных да ўласцівасцей ліку 1.

* Множанне на мінус адзін захоўвае модуль множніка, але мяняе знак:

{\displaystyle (-1)\cdot x=-x}
* Паводле азначэння,

{\displaystyle x^{-1}={\frac {1}{x}},}
гэта значыць, узвядзенне ліку ў ступень −1 дае велічыню, адваротную да гэтага ліку. Такое азначэнне вельмі зручнае, бо захоўвае роўнасць

{\displaystyle x^{a}x^{b}=x^{a+b}}
у выпадку, калі {\displaystyle a} або {\displaystyle b} адмоўныя.

* Мінус адзін можна таксама вызначыць як квадрат уяўнай адзінкі *i*.
* Мінус адзін ў цотнай ступені роўны {\displaystyle 1}, а ў няцотнай раўняецца {\displaystyle -1}.
Страсбургская абсерваторыя **Абсерваторыя** (лац.: observatorium) — спецыялізаваная навуковая ўстанова, у тым ліку і збудаванне, якое выкарыстоўваецца для назірання зямных і/або астранамічных з’яў. Паходзіць ад лац.: Observatio — назіранне.

Астраномія, кліматалогія, геалогія, метэаралогія і вулканалогія — прыклады дысцыплін, для якіх будаваліся абсерваторыі. Гістарычна, абсерваторыі былі простыя: напрыклад, Стоўнхендж або тыя, якія ўтрымлівалі толькі секстант (прыбор для вымярэння адлегласцяў паміж зоркамі).

Гл. таксама
-----------

* Астранамічная абсерваторыя
* Спіс кодаў абсерваторый

Літаратура
----------

* Абсерваторыя // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. С. 44.

Спасылкі
--------

* Сусветная база даных планетарыяў (WPD)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Бракгаўза і Эфрона · Кругасвет · Малы Бракгаўза і Эфрона · Новы |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 11978711t · GND: 4183154-8 · LCCN: sh85093748 · Microsoft: 2779919027 · NDL: 00572839 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Лета (значэнні).
Поле ўлетку, Бельгія
**Лета** — адна з чатырох пор года паміж вясною і восенню. Складаецца з трох месяцаў: у паўночным паўшар'і — чэрвеня, ліпеня і жніўня, у паўднёвым — снежня, студзеня і лютага.

Лета — самая гарачая пара года з самымі доўгімі днямі.

У экватарыяльнам і трапічным клімаце вылучаюць сухія і вільготныя сезоны. У некаторых Еўрапейскіх краінах пачынаецца 21 чэрвеня (да прыкладу Партугалія).

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Лета

| ⛭сонца Надвор’е дождж |
| --- |
| Поры года | 
* Зіма
* Вясна
* Лета
* Восень

 |
| Атмасферныя ападкі | 
* Галалёдзіца
* Град
* Дождж
* Імжа
* Крупка
* Лівень
* Раса
* Снег
* Шэрань

 |
| Прагноз і дзённік надвор’я | 
* Воблачнасць
* Вільготнасць паветра (абсалютная і адносная)
* Ціск
* Тэмпература паветра
* Кірунак ветру

 |
| Пагодныя з’явы | 
* Вецер
* Навальніца
* Тарнада
* Ураган
* Шторм

 |

| ⛭Поры года |
| --- |
| Умераны пояс | Вясна · Лета · Восень · Зіма |
| Тропікі | Сезон дажджоў · Сухі сезон |
**Лета-літоўскія плямёны** — плямёны, якія былі прамымі продкамі сучасных латышоў і літоўцаў. Тэрмін з’яўляецца ўмоўным і не быў саманазвай. Паводле даных гістарычнай дыялекталогіі, прабалцкая супольнасць гаворак існавала ўжо ў II-м тыс. да н.э. у канцы таго ж тысячагоддзя, як мяркуецца, яна падзялілася на 3 буйныя дыялектна-племянныя групоўкі: заходнюю, сярэдзінную (усходнюю), дняпроўскую.

У раннім сярэдневякоўі да заходніх балтаў належалі плямёны прусаў, яцвягаў, галіндаў, скальваў, куршаў; з дняпроўскіх балтаў у пісьмовых дакументах зафіксавана толькі племя голядзь, якое жыло ў цяперашнім Падмаскоўі, на р. Пратва. 3 племянных саюзаў сярэдзінных (усходніх) балтаў у «Кведлінбургскіх аналах» пад 1009 г. і ўсходнеславянскіх летапісах XI ст. ўпершыню згадваецца «літва», у раннім сярэдневякоўі вядомы земгалы, жэмайты, латгалы, аўкштайты і селы. Літва і латгалы часткова засялялі таксама ўскраінныя землі Беларусі, і таму ў далейшым мелі дачыненне да этнагенезу беларусаў. Падчас барацьбы ў XIII ст. з Лівонскім (Інфлянцкім) ордэнам адбывалася кансалідацыя латгалаў, селаў, земгалаў у латышскую народнасць, у склад якой увайшлі таксама асіміляваныя куршы (заходнія балты) і лівы (фіна-угры). 3 XIII ст. ішла інтэграцыя племянных саюзаў літвы, аўкштайтаў і жэмайтаў чаму спрыяла ўтварэнне Вялікага Княства Літоўскага, пры асіміляцыі ўскраінных земгалаў, куршаў, бежанцаў з прускіх і яцвяжскіх зямель адбывалася фарміраванне літоўскай народнасці.

Адначасова, пачынаючы з XI ст. і да XIX ст. на тэрыторыі летапіснай Літвы, у раннім сярэдневякоўі прадстаўленай у значнай меры культурай усходнелітоўскай курганоў пранікала ўсходнеславянскае насельніцтва (найперш крывічы), што вяло да славянізацыі[ru] (беларусізацыі) у моўнай сферы і да скарачэння этнічнай тэрыторыі літоўцаў. Часам у літаратуры лета-літоўцамі памылкова называюць усіх старажытных балтаў.

Літаратура
----------

* Гимбутас, М. Цивилизация Великой Богини: мир Древней Европы: перевод / Мария Гимбутас. — М.: Росспэн, 2006. — 570, [2] с. — (Гендерная коллекция — зарубежная классика). — ISBN 5-8243-0600-1.
* Зайкоўскі, Э. М. Лета-літоўскія плямёны / Э. М. Зайкоўскі // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 13—14. — ISBN 978-985-11-0354-2.
* Финно-угры и балты в эпоху средневековья / [Л. А. Голубева, В. А. Могильников, В. В. Седов, Р. Л. Розенфельдт]. — М.: Наука, 1987. — 509, [1] с. [4] л. ил. — (Археология СССР)
Цар Міхаіл Фёдаравіч і баяры
**Баярская дума**, орган кіравання ў Рускай дзяржаве. З'явілася працягам княжай думы у новых гістарычных умовах Маскоўскага княства. Без думы не абыходзіўся ні адзін гасудар, не выключаючы і Івана Грознага. Самастойнай ролі баярская дума не адыгрывае, яна, заўсёды дзейнічае разам з царом, складаючы сумесна з гаспадаром адзіную вярхоўную ўладу. Гэтае адзінства асабліва рэльефна выяўлялася ў справах заканадаўства і ў міжнародных зносінах. Па ўсіх справах выносілася рашэнне ў наступнай форме: «Гасудар прыказаў і баяры прысудзілі» або «Па гасудараву ўказу баяры прысудзілі». Баярская дума праіснавала да канца XVII стагоддзя і пазней была ператвораная ў сенат.
**Любча́нская друка́рня** — друкарня, якая працавала ў горадзе Любча на працягу XVII стагоддзя.

Была заснавана ў 1612 годзе выдаўцом і друкаром Пятром Бластусам Кмітам, які перавёз сваю друкарню з Вільні ў Любчу.

Друкарня абслугоўвала патрэбы пратэстантаў, але зрэдку прымала заказы і католікаў. За 20 гадоў Кмітам было выдадзена 59 назваў кніг на польскай і лацінскай мовах па гісторыі, медыцыне, філасофіі і інш. а таксама некалькі паэтычных твораў.

Сярод выдадзеных кніг вылучаюцца наступныя:

* «Эпітоме» С. Рысінскага (1614),
* «Апафеграмы» С. Буднага (1614),
* «Навагрудскі дыспут» Я. Зыгроўскага (1616),
* «Гісторыя іудзейскай вайны» І. Флавія (1617)
* «Генеалогія, альбо Кароткае апісанне вялікіх князёў літоўскіх» (1626) М. Стрыйкоўскага ў перапрацоўцы С. Доўгірда,
* «Статут Слуцкай школы» (1628).

З 1632 года друкарню узначальваў сын Кміты — Ян Даніэль. Ім была выдадзена кніга арыянскага аўтара І. Шліхтынга «Аб Святой Троіцы супраць Балтазара Мейснера» на лацінскай мове (1639), а таксама панегірыкі і літургічныя творы па заказам віленскіх лютэран (усяго 24 назвы). З сярэдзіны 1640 да сярэдзіны 1650-х гадоў друкарню ўзначальваў Ян Ланге.

У 1646—1655 (або 1656) гадах былі выдадзены «Пастыла» і «Псалтыр» лютэранскага пастара А. Шонфлісіуса.

З Любчанскай друкарняй супрацоўнічаў вядомы гравёр К. Гётке.

Зноскі
------

1. ↑  Беларусь, 1995

Літаратура
----------

* *Завальнюк У. М.* Энцыклапедычны слоўнік рэлігійнай лексікі беларускай мовы / У. М. Завальнюк, М. Р. Прыгодзіч, В. К. Раманцэвіч. — Мінск, Изд-во Гревцова, 2013. — 808 с. — ISBN 978-985-6954-73-6.
* Любчанская друкарня // Беларусь: энцыклапедычны даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. М. В. Драко, А. М. Хількевіч. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 442. — 800 с. — 5 000 экз. — ISBN 985-11-0026-9.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 146986 |
**Кузаўковыя** (*Ostraciidae*) — сямейства рыб з атрада іглабрухападобныя (*Tetraodontiformes*).

Апісанне
--------

Даўжыня цела да 50 см (Lactophrys quadricornis), аднак растуць павольна. Цела пакрыта своеасаблівым «панцырам», які складаецца са зрослых шасцівугольных касцяных пласцін, і ў якім маюцца адтуліны для вачэй, рота, шчэлепаў, плаўнікоў і хваста. Хваставы плаўнік голы. Над вачыма, і за анальным плаўніком часта маюцца падобныя да рагоў атожылкі. Вочы могуць рухацца незалежна адзін ад аднаго. Для іх таксама характэрная своеасаблівая моцная «дзюба», утвораная зрослымі зубамі. Зубы канічныя, магутныя.

Скура голая, пакрыта сліззю, якая змяшчае яд — астрацыятаксін. Пры небяспецы, а таксама стрэсе, выдзяленне яду рыбамі ўзмацняецца, і ён паступае непасрэдна ў ваду. Пры ўтрыманні гэтых рыб у акварыумах, у абмежаваным аб'ёме вады, дадзеная асаблівасць можа прывесці да гібелі як самой рыбы, так суседніх з ёй рыб. Таксама дадзены яд дзейнічае на рыб мацней, чым на беспазваночных.

Афарбоўка можа быць самай разнастайнай, пераважна кідкая, часта з круглявымі плямамі розных памераў. У некаторых выяўлены палавы дымарфізм, а таксама мае месца змена афарбоўкі з узростам рыбы.

Зноскі
------

1. ↑  Напісанне **Кузаўковыя** ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.8. Мн. 1999, С.560
**Ку́зніцкі сельсавет** — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Саколкаўскага раёна Беластоцкай вобласці. Цэнтр — вёска Кузніца.

Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Гродзенскага раёна Беластоцкай вобласці БССР. 25 лістапада 1940 года перададзены ў склад Саколкаўскага раёна. 16 жніўня 1945 года скасаваны, тэрыторыя перададзена ПНР.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
**Лілія Васільеўна Кашанкова** (нар. 19 ліпеня 1960, в. Яскалды Бераставіцкага раёна Гродзенскай вобласці) — беларускі палітык.

Біяграфія
---------

Скончыла Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут (настаўнік геаграфіі), Мінскую вышэйшую партыйную школу. Працоўную дзейнасць пачала настаўнікам Жыжэмскай васьмігадовай школы Воранаўскага раёна Гродзенскай вобласці. Была настаўнікам, старшай піянерважатай сярэдняй школы № 3 горада Ваўкавыска Гродзенскай вобласці, сакратаром, другім і першым сакратаром Ваўкавыскага райкама ЛКСМБ, загадчыкам аддзела прапаганды і агітацыі Ваўкавыскага гаркама КПБ. Працавала інструктарам аддзела навукі і навучальных устаноў Гродзенскага абкама КПБ, сакратаром Гродзенскага райкама КПБ, дырэктарам Путрышкаўскай сярэдняй школы Гродзенскага раёна. Намеснік старшыні Гродзенскай абласной, старшыня Гродзенскай раённай арганізацый грамадскага аб’яднання «Беларускі саюз жанчын». Член рэспубліканскага і абласнога савета грамадскага аб’яднання «Белая Русь». Член бюро ЦК Кампартыі Беларусі.

Выбіраўся дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання.

Узнагароды
----------

Узнагароджана Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, знакам «Выдатнік адукацыі».

Зноскі
------

1. ↑  КАШЕНКОВА ЛИЛИЯ ВАСИЛЬЕВНА Архівавана 1 верасня 2019.
2. ↑  ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання Архівавана 16 верасня 2020.
**Ліля Карастаянава** (30 мая 1917, горад Лом, Балгарыя — 6 лютага 1943, вёска Будзішча, Чачэрскі раён, Гомельская вобласць, БССР) — савецкая журналістка балгарскага паходжання. Атрымала вядомасць як удзельнік партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Біяграфія
---------

Нарадзілася ў 1917 годзе ў Балгарыі ў сям'і прыхільнікаў камуністычнай ідэалогіі. У 1923 годзе бацькі Лілі прымаюць актыўны ўдзел у Вераснёўскім паўстанні, пасля якога сям'я апынулася ў зняволенні. У канцы 1923 года бацька Лілі быў прыгавораны да пакарання смерцю і растраляны ў Ломе.

У 1927 годзе савецкія дыпламаты вывезлі Лілю разам з маці і сястрой Аленай у СССР па праграме спасення дзяцей камуністаў краін Захаду, якія загінулі. Пазней маці зноў накіравалася ў Еўропу, а Ліля з сястрой засталіся ў СССР. Ліля жыла ў Маскве, у сям'і вядомага грамадскага дзеяча Е. М. Яраслаўскага. У 1938 годзе яна пачала працаваць журналістам у газеце Камсамольская праўда. Пазней пабралася шлюбам і нарадзіла сына.

Пасля пачатку вайны у 1941 годзе муж Лілі быў мабілізаваны, а сына разам з дзіцячым садком накіравалі ў эвакуацыю ў Сібір. Сама Ліля працавала ў Волагдзе ў рэдакцыі газеты «Усё для горада Леніна!» (Волагда з'яўлялася асноўным транзітна-размеркавальным пунктам эвакуацыі людзей з блакаднага Ленінграда.

Летам 1942 года Карастаянава вяртаецца ў Маскву на ранейшае месца працы ў «Камсамольскай праўдзе». Неўзабаве яна атрымлівае вестку аб гібелі мужа на фронце, і пасля адпаведнай падрыхтоўкі ў складзе арганізатарскай групы НКУС накіроўваецца за лінію фронту ў партызанскі атрад (пазней злучэнне) А. Ф. Фёдарава. У складзе атрада удзельнічала ў мностве дыверсій на тэрыторыі Бранскай і Гомельскай абласцей, працавала ў рэдакцыі падпольнай газеты «Балшавік».

Забіта 6 студзеня 1943 года падчас бою з нямецкімі войскамі каля вёскі Будзішча. Была пахаваная ў брацкай магіле ў Чачэрску. Была пасмяротна ўзнагароджана ордэнам Айчыннай вайны II ступені, медалём «Партызану Айчыннай вайны» I ступені і балгарскім ордэнам «Народна свабода» I ступені.

Памяць
------

Анатацыйная дошка на вуліцы Карастаянавай у Бярдзічаве
* Імем Л. Карастаянавай названыя вуліцы ў Мінске, Гомеле, Чачэрску (завулак), Бярдзічаве.
* На радзіме Лілі Карастаянавай у балгарскім горадзе Лом у яе гонар усталяваны абеліск.
* Сярэдняя школа №1 горада Чачэрска носіць імя Л. Карастаянавай.
* Лёсу сям’і Карастаянавых быў прысвечаны савецка-балгарскі 4-серыйны мастацкі фільм рэжысёра Н. Машчанка «Карастаянавы» (1983). Эпізод яе ўдзелу ў партызанскім атрадзе А. Фёдарава адлюстраваны таксама ў мастацкім фільме «Падпольны абкам дзейнічае» (1978).

Зноскі
------

1. 1 2 3  Военный корреспондент Лилия Карастоянова(руск.). Праверана 17 верасня 2017.
2. ↑  КАРАСТОЯНОВА Лилия Александровна | Will-remember.ru **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  will-remember.ru. Архівавана з першакрыніцы 28 жніўня 2017. Праверана 8 ліпеня 2017.
**Азааспермі́я** (ад стар.-грэч.: ἀ- — адсутнасць, ζῷον — жывёла і σπέρμα — семя) — адсутнасць у сперме сперматазоідаў пры наяўнасці іх папярэдніх формаў (клетак сперматагенезу, прадуктаў сакрэцыі прастаты і семявых пузыркоў  (руск.) (бел.); адна з прычын бясплоддзя ў мужчын. Азааспермія могуць выклікаць прыроджаныя (генетычныя) парушэнні, таксічныя ўздзеянні радыеактыўных і хімічных рэчываў, хваробы палавых органаў.

Зноскі
------

1. ↑  Disease Ontology — 2016. Праверана 15 мая 2019.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4117183'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5282129'></a>

Літаратура
----------

* Азааспермія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Universalis |
| Нарматыўны кантроль | Microsoft: 2777420699 · NKC: ph249396 |