Чатыры валадары (тэтрархі) — двое Аўгустаў (Дыяклетыян, Максіміян) і двое Цэзараў (Канстанцый I Хлор, Галерый)
**Цэзар** — адзін з тытулаў, якія выкарыстоўваўся ў Рымскай імперыі. Паходзіць з кагномена Юліяў «Caesar», носьбітам якога быў палітычны дзеяч і палкаводзец Рымскай рэспублікі I ст. да н.э. Гай Юлій Цэзар. У I і II ст. н.э. тытул Цэзар і Аўгуст былі тоеснымі.

Усё змянілася ў III—IV стагоддзях. Тады тытул «цэзар» быў непарыўна звязаны з ідэяй сукіравання, калі старэйшы кіраўнік, за якім замацаваўся тытул «Аўгуст» дзяліў ўладу з малодшым суправіцелем (як правіла яго спадчыннікам) — «Цэзарам». Сумеснае кіраванне некалькіх чалавек было не такой ужо і новай з'явай для Рыма — традыцыя калегіяльнага кіравання бярэ пачатак у часы Рымскай рэспублікі. У эпоху прынцыпата можна ўзгадаць кіраванне Веспасіяна і Ціта, Марка Аўрэлія і Луцыя Вера.

Далейшае развіццё сістэма сукіравання атрымала пасля прыходу да ўлады Дыяклетыян а. Тады найбольш выразна былі вызначаны адрозненні паміж двума тытуламі — Аўгуст і Цэзар: на чале дзяржавы павінны былі стаяць два вярхоўныя кіраўнікі (адзін Jovius — старэйшы і другі Herculius — з некалькі меншымі паўнамоцтвамі) абодва надзеленыя ўсёй паўнатой улады — Аўгусты, нашчадкамі і памочнікамі якіх былі два малодшыя суправіцелі — Цэзары, якія па заканчэнні знаходжанні ва ўладзе Аўгустаў пераймалі іх паўнамоцтвы і прызначалі новых Цэзараў і абавязкова іх жонак. Сістэма аказалася не занадта ўстойлівай, і да 324 года вярхоўная ўлада сканцэнтравалася ў руках аднаго чалавека — Канстанціна I Вялікага. Ён аднак не скасаваў інстытут цэзараў. Канстанцін застаўся Аўгустам і даў тытул Цэзара сваім чатыром сынам, адпаведна падзяліўшы імперыю на сферы іх адказнасці.

Апошнія Цэзары былі прызначаны ў канцы 4 стагоддзя узурпатарам Магненцыем, які прызначыў сваіх братоў Цэзарамі і пачаў вайну з Канстанцыем ІІ.

Гл. таксама
-----------

* Дамінат
* Аўгуст

Літаратура
----------

* Reinhard Raffat. Große Kaiser Roms, Buch Vertrieb Blank GmbH. 2005. ISBN 3-937501-12-6. ст. 228—230.  (ням.)

| ⛭Магістратуры, пасады і тытулы ў Старажытным Рыме |
| --- |
| Рэспубліка | 

|  |  |
| --- | --- |
| Ардынарныя | **Cursus honorum:** Народны трыбун → Квестар → Эдыл → Прэтар, прапрэтар → Консул, консул-суфект, праконсул (Спіс консулаў перыяду Рэспублікі) → Цэнзар |
| Экстраардынарныя | Дыктатар і начальнік конніцы (Спіс дыктатараў і начальнікаў конніцы) **·**  Інтэррэкс **·**  Ваенны трыбун з консульскай уладай **·**  Дэцэмвіры **·**  Трыумвір |
| Рэлігійныя | Вялікі пантыфік **·**  Калегія пантыфікаў **·**  Свяшчэнны цар **·**  Аўгур **·**  Аўгустал **·**  Арвальскія браты **·**  Вясталка **·**  Гаруспік **·**  Салій **·**  Фецыял **·**  Фламін |
| Ваенныя | Ваенны трыбун **·**  Прыміпіл **·**  Цэнтурыён |
| Іншыя | Прынцэпс сената **·**  Плебейскі трыбун **·**  Ліктар **·**  Легат |

 |
| РанняяІмперыя | Імператар (Спіс імператараў) **·**  Консул (Спіс консулаў перыяду Імперыі) **·**  Прэтар **·**  Прэфект прэторыя **·**  Прэфект горада **·**  Прэфект Егіпта (Спіс прэфектаў рымскага Егіпта) **·**  Прэфект аноны **·**  Прэфект вігілаў **·**  Легат **·**  Ваенны трыбун **·**  Пракуратар **·**  гл. таксама: Імператарскі савет **·**  Прынцэпс |
| ПозняяІмперыя | 

|  |  |
| --- | --- |
| Вярхоўная ўлада | Домінус **·**  Аўгуст **·**  Цэзар **·**  гл. таксама: Тэтрархія |
| Рэспубліканскія магістратуры | Консул (Спіс консулаў перыяду Імперыі) **·**  Прэтар |
| Цэнтральныя адміністрацыйныя пасады | Прэпазіт свяшчэннай спачывальні **·**  Магістр афіцый **·**  Коміт свяшчэнных шчодрасцей **·**  Коміт прыватных спраў **·**  Коміт даместыкаў **·**  Магістр арміі **·**  Квестар свяшчэннага палаца **·**  Прыміцэрый свяшчэннай спачывальні **·**  Прыміцэрый натарыяў **·**  Начальнік канцылярыі |
| Правінцыйная адміністрацыя | Прэфект горада **·**  Прэфект прэторыя **·**  Вікарый **·**  Рэктар **·**  Карэктар **·**  Кансуляр |
| Тытулы | Vir illustris **·**  Vir spectabilis **·**  Vir clarissimus **·**  Vir perfectissimus **·**  гл. таксама: Кансісторый |

 |
| Гл. таксама: Старажытны Рым, Гісторыя Старажытнага Рыма, Магістратура, Старажытны Рым і Партал:Старажытны Рым |