**Талакнянка звычайная** (*Arctostáphylos úva-úrsi*) — куст сямейства Верасовыя (*Ericaceae*), тыпавы від роду Талакнянка.

Назва
-----

Навуковая родавая назва ўтворана ад стар.-грэч.: άρκτος — «мядзведзь» і стар.-грэч.: σταφυλή — «лаза», відавы эпітэт *uva-ursi* — ад гэтых жа слоў, але лацінскіх (лац.: uva — вінаград і лац.: ursus — мядзведзь).

Назва
-----

Беларускія народныя назвы талакнянкі звычайнай — мядзведжыя вушкі ці мядзведжая ягада, мучальнік, мучаннік, мучанніца, мучыннік, талачаннік, мучан, мучанічнік, талаконнік.

Фінскія назвы расліны — *sianmarja* (у даслоўным перакладзе — «свіная ягада») і *sianpuolukka* («свіныя брусніцы»).

Біялагічнае апісанне
--------------------

|  |
| --- |
|  |
| Батанічная ілюстрацыя з кнігі «*Köhler’s Medizinal-Pflanzen*», 1887 |

Шматгадовы вечназялёны моцна разгалінаваны куст або паўкуст, які сцелецца, вышынёй 5-30 см, з узыходзячымі галінкамі і чырвонабураю карой.

Сцёблы ляжачыя, галінастыя, укараняльныя і ўзыходзячыя. Маладыя галінкі зялёныя, апушаныя, прасцёртыя.

Лісце даўгаватае, 10-25 мм даўжынёй, 4-9 мм шырынёй, даўгавата-зваротнаяйкападобнае, скурыстае, ля аснавання звужанае ў кароткі хвосцік, на верхавіне закругленае, знізу — светла-зялёнае, матавае, да светла-іржавага, зверху — цёмна-зялёнае, бліскучае, з добра адрознай сетачкай уціснутых жылак. Край ліста суцэльны, не апушаны. Лістаразмяшчэнне чарговае, жылкаванне сеткаватае, лісце зімуе. Маладое лісце па краі пакрыта пушком.

Суквецце — кароткая верхавінная гронка, якая складаецца з некалькіх панікаючых правільных бела-ружовых кветак на кароткіх кветаножках. Вяночак 5-6,5 мм даўжынёй, 2,5-4 мм шырынёй, гарлачыкавы з пяцізубцовым адгінам, унутры — з жорсткімі валасінкамі. Калякветнік двайны. Пылавікі цёмна-чырвоныя, з прыдаткамі, выкрываюцца ў версе дзірачкамі. Песцік адзін, слупок адзін, трохі карацей вяночка, завязь верхняя. Тычынак дзесяць, яны карацей вяночка.
Формула кветкі  (руск.) (бел.: {\displaystyle \mathrm {\ast \;Ca\_{(5)}\;Co\_{(5)}\;A\_{5+5}\;G\_{({\underline {5}})}} }. Цвіце ў маі — ліпені.

Плод — ярка-чырвоная ягадападобная ценакарпная касцянка дыяметрам 6-8 мм, з сопкай мякаццю з пяццю костачкамі, шарападобная, мае 6-8 см у дыяметры. Плады спеюць у жніўні — верасні. Талакнянка падобная брусніцам, якія адрозніваюцца ад яе ніжняй завяззю і залозістымі кропкамі з ніжняга боку ліста.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Злева направа: лісце, кветкі, расліна з пладамі, плады |

Распаўсюджанне і экалогія
-------------------------

|  |
| --- |
|  |
| Талакнянка звычайная ў нацыянальным парку Маўнт-Рэйнір  (руск.) (бел. ЗША |

|  |
| --- |
|  |
| Талакнянка звычайная ў Каталоніі |

|  |
| --- |
|  |
| Талакнянка звычайная ў Каталоніі |

Шырока распаўсюджаная ў Паўночнай Амерыцы і на поўначы Еўразіі (у паўночнай палове еўрапейскай часткі Расіі, у Сібіры і на Далёкім Усходзе). Параўнальна рэдкі від у Сярэдняй Расіі  (руск.) (бел. сустракаецца пераважна ў нечарназёмнай  (руск.) (бел. паласе. Сустракаецца таксама на Каўказе. Распаўсюджана на Палессі. Ва Украіне раёны збору сканцэнтраваны ў Валынскай, Ровенскай, Жытомірскай, Кіеўскай, Чарнігаўскай абласцях.

Расце ў рэдкіх сухіх хваёвых і лісцяных лясах, на гарах і высечках, прыморскіх дзюнах і камяністых асыпках. Аддае перавагу адкрытым, добра асветленым сонцам месцам і не пераносіць канкурэнцыі іншых раслін. У межах свайго арэалу сустракаецца рассеяна, курцінамі. Цвіце ў маі-чэрвені. Плады спеюць у верасні.

Расліна мае патрэбу беражлівага выкарыстання, аховы і аднаўлення.

Хімічны склад
-------------

Лісце талакнянкі ўтрымлівае фенолагліказіды — арбуцін  (руск.) (бел. (8-16 %), метыл-арбуцін, эрыкалін  (руск.) (бел.; свабодны гідрахінон, дубільныя рэчывы пірагалавай групы, урсолавую кіслату, флаваноіды  (руск.) (бел. па структуры нагадваюць кверцэцін  (руск.) (бел. фенолкарбонавыя кіслоты  (руск.) (бел. — галавую кіслату  (руск.) (бел. таксама нязначную колькасць эфірнага алею.

Збор, перапрацоўка і захоўванне
-------------------------------

Лісце талакнянкі збіраюць да пачатку або ў пачатку цвіцення, зразаючы галінкі нажамі ці сярпамі. Пры правядзенні паўторных нарыхтовак на адным і тым жа масіве трэба збіраць не больш за 75 % раслін, перыядычнасць нарыхтовак — 4-6 гадоў. Пры зборы трэба адрозніваць талакнянку ад брусніц.

Сушаць галіны на адкрытым паветры ці пад навесамі. Пасля высушвання галіны абмалочваюць, выдаляюць сцёблы, а лісце пакуюць у мяшкі або цюкі вагой па 25, 50, 100 кг. Захоўваюць у сухіх, добра ветраных памяшканнях. Тэрмін захоўвання — пяць гадоў.

Узмоцненая нарыхтоўка лісця талакнянкі ва ўкраінскім Палессі прывяла да значнага збяднення яе запасаў, таму ўжо цяпер неабходна паклапаціцца пра ўзнаўленне зараснікаў. Развядзенне талакнянкі мэтазгодна на палянах, у звадкаваных хваёвых дрэвастоях, на высечках і гарах. Разводзіцца талакнянка як насенным, так і вегетатыўным спосабам, каранёвымі тронкамі. Падсяваннем насення ў маладыя культуры хвоі ў Літве створаны новыя масівы гэтай каштоўнай расліны.

Гаспадарчае значэнне і выкарыстанне
-----------------------------------

Расліна выкарыстоўваецца як дубільная, фарбавальная, лекавая і таніданосная расліна.

### Медыцынскае прымяненне

|  |
| --- |
|  |
| Лісце талакнянкі |

У якасці лекавай сыравіны  (руск.) (бел. выкарыстоўваюць лісце талакнянкі (лац.: Folium Uvae ursi) і парасткі талакнянкі (Cormus Uvae ursi), якія нарыхтоўваюць вясной, да цвіцення, ці восенню, у перыяд поўнага паспявання пладоў. Парасткі абразаюць і сушаць пад падстрэшкамі або ў сушылках з добрай вентыляцыяй, лісце аддзяляюць ад сцеблаў ці цалкам выкарыстоўваюць маладыя парасткі.

Фармакалагічныя ўласцівасці абумоўлены утрыманнем у лісці талакнянкі звычайнай фенолагліказіда арбуціна  (руск.) (бел.. Пры трапленні ў арганізм арбуцін гідралізуецца да гідрахінона і глюкозы, які раздражняе нырачную парэнхіму, тым самым выклікаючы дыўрэтычнае дзеянне. Дзякуючы дубільным рэчывам, якія ўтрымліваюцца ў лісці, аказвае звязальнае  (руск.) (бел. дзеянне на страўнікава-кішачны тракт.

Лісце талакнянкі прымяняецца ў выглядзе адвару  (руск.) (бел. як мачагоны і дэзінфікавальны сродак пры мачакаменнай хваробе, цыстыце, урэтрытах. Уваходзіць у склад лекавых збораў  (руск.) (бел.. Парашок лісця талакнянкі выкарыстоўваецца для вырабу таблетак. Прымяняецца лісце і ў гамеапатыі.

#### У народнай медыцыне

У народнай медыцыне лісце талакнянкі ўжываюць пры хваробах нырак, мачавога пузыра і іншых хваробах, выкліканых парушэннем абмену рэчываў. Рэкамендуецца таксама талакнянка пры нервовых хваробах, маткавых крывацёках, жаночых хваробах, рэўматызме, астме і да таго падобнае.

### У ветэрынарыі

У ветэрынарыі адвар лісця талакнянкі выкарыстоўваюць як мачагонны сродак і пры крывавай мачы ў рагатай жывёлы.

### Гарбарная і лёгкая прамысловасць

Талакнянка высока цэніцца ў гарбарнай прамысловасці, яе лісце і карані ўтрымліваюць да 35 % высакаякасных танідаў, прыдатных для дублення тонкіх шкур і афарбоўкі іх у цёмна-шэры і шэра-жоўты колеры.

Лісце прыдатнае і для афарбоўкі воўны ў цёмныя колеры.

### Садова-паркавая гаспадарка

Талакнянка — дэкаратыўнае расліна, яе дэкаратыўнасць захоўваецца на працягу ўсяго вегетацыйнага перыяду. Рэкамендуецца для гадоўлі ў садах і лесапарках, для дэкарыравання каменных горак.

### Іншае

Маладыя галіны і лісце талакнянкі могуць служыць крыніцай гідрахінону, які выкарыстоўваецца ў фатаграфіі.

Плады служаць кормам для баравой дзічыны  (руск.) (бел..

Сістэматыка
-----------

### Сінонімы

Спіс складзены на аснове базы дадзеных *The Plant List* (гл. картку расліны).

* Arbutus acerba Gilib.
* Arbutus buxifolia Stokes
* Arbutus officinalis Boiss.
* Arbutus procumbens Salisb.
* Arbutus uva-ursi L.basionym
* Arctostaphylos adenotricha (Fernald & J.F.Macbr.) Á.Löve, D.Löve & B.M.Kapoor
* Arctostaphylos angustifolia Payot
* Arctostaphylos officinalis Wimm. & Grab.
* Arctostaphylos procumbens Patze, E.Mey. & Elkan
* Daphnidostaphylis fendleri Klotzsch
* Daphnidostaphylis fendleriana Klotzsch
* Mairania uva-ursi (L.) Desv.
* Uva-ursi buxifolia (Stokes) Gray
* Uva-ursi cratericola (Donn.Sm.) Abrams
* Uva-ursi procumbens Moench
* Uva-ursi uva-ursi (L.) Cockerell
* Uva-ursi uva-ursi (L.) Britton

### Падвіды

* *Arctostaphylos uva-ursi* subsp. *uva-ursi*. Самы распаўсюджаны падвід, расце ў арктычных і субарктычны раёнах Еўразіі і Амерыкі, а таксама ў гарах больш паўднёвых рэгіёнаў.
* *Arctostaphylos uva-ursi* subsp. *adenotricha*. Распаўсюджаны ў гарах Невады (ЗША).
* *Arctostaphylos uva-ursi* subsp. *coactilis*. Распаўсюджаны ў прыбярэжных раёнах Паўночнай і Цэнтральнай Каліфорніі (ЗША).
* *Arctostaphylos uva-ursi* subsp. *cratericola*. Гэты падвід эндэмічны для высакагорных раёнаў Гватэмалы, дзе расце на вышыні 3000-4000 м над узроўнем мора.

У культуры
----------

### У мастацтве

У 1954 годзе выява талакнянкі звычайнай была выкарыстана на паштовай марцы Балгарыі.

Зноскі
------

1. ↑  Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
2. ↑  Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
3. ↑  *Киселевский А. И.* Латино-русско-белорусский ботанический словарь. — Мн.: «Наука и техника», 1967. — С. 18. — 160 с. — 2 350 экз.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17  *Митюков А. Д. Налетько Н. Л. Шамрук С. Г.* Толокнянка обыкновенная // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение. — Мн: Ураджай, 1975. — С. 104-105. — 200 с. — 130 000 экз.
5. ↑  Арктостафилос // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
6. 1 2  Анненков Н.  (руск.) (бел. Ботанический словарь, Спб, 1878
7. ↑  *З. Верас.* Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік. — Вільня, Субач 2: Выданне газеты «Голас беларуса», Друкарня С. Бэкэра, 1924.
8. ↑  Kraskoŭski A. Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921
9. ↑  Рытов М. В.  (руск.) (бел. Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918
10. ↑  Чоловский К. Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.
11. ↑  Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927
12. ↑  Шатэрнік М. В. Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929
13. ↑  Добровольский В. Н. Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914
14. ↑  *Вахрос И. Щербаков А.* Большой финско-русский словарь / Под ред. В. Оллыкайнен и И. Сало. — 6-е изд. стер. — М.: Живой язык, 2006. — 816 с. — 1 550 экз. — ISBN 5-8033-0372-0.
15. ↑  *Сербин А. Г. и др.* Медицинская ботаника. Учебник для студентов вузов. — Харьков, 2003. — С. 149. — 364 с. — ISBN 966-615-125-1.
16. ↑  *Блинова К. Ф. и др.* Ботанико-фармакогностический словарь : Справ. пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева. — м: Высш. шк. 1990. — С. 247. — ISBN 5-06-000085-0. Архівавана 20 красавіка 2014.
17. ↑  Дубильные материалы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
18. ↑  (недаступная спасылка)  (руск.)

Літаратура
----------

* *Скуратовіч А. М.* Талакня́нка // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 397. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
* *Якаўлева І. М.* Талакня́нка // Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 5. Стаўраструм — Яшчур / Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1986. — С. 73. — 583 с. іл. — 10 000 экз.
* *Губанов И. А. Киселёва К. В. Новиков В. С. Тихомиров В. Н.* 1005. *Arctostaphylos uva-ursi* (L.) Spreng. — Толокнянка обыкновенная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах. — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 19. — ISBN 5-87317-163-7.
* *Губанов И. А. и др.* Род Толокнянка — *Arctostaphylos* Adans. // Дикорастущие полезные растения СССР (руск.) / отв. ред. Т. А. Работнов. — М.: Мысль, 1976. — С. 261—263. — 360 с. — (Справочники-определители географа и путешественника). — 70 000 экз.
* *Мазуренко М. Т.* Толокнянка обыкновенная, Медвежья ягода // Вересковые кустарнички Дальнего Востока (структура и морфогенез) / Отв. ред. А. П. Хохряков  (руск.) (бел.. — М.: Наука, 1982. — С. 103—107. — 184 с. — 1 200 экз. — УДК 582.912.42
* *В. И. Чопик  (укр.) (бел. Л. Г. Дудченко  (укр.) (бел. А. М. Краснова;* «Дикорастущие полезные растения Украины  (укр.) (бел.» Справочник; Киев, Навукова думка  (укр.) (бел. 1983.  (руск.)
* *Єлін Ю. Я. Зерова М. Я.  (руск.) (бел. Лушпа В. І. Шабарова С. І.* Дари лісів.. — Київ, 1979. — 440 с.

Спасылкі
--------

* Талакнянка звычайная: інфармацыя пра таксон у праекце «Плантариум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў). (руск.)  (Праверана 30 жніўня 2013)
* USDA Plants Profile
* Medicinal Plants Архівавана 6 лютага 2007.
* Bearberry description and use

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Britannica (онлайн) |
| Таксанамія | EOL · GBIF · iNaturalist · IPNI · IRMNG · ITIS TSN · NCBI · POWO · Plantarium · The Plant List · Tropicos · WFO |
| Нарматыўны кантроль | NKC: ph526557 |