Асноўны артыкул: **Генацыд украінцаў**

Дзяржавы, якія прызналі Галадамор генацыдам, станам на 2023 год:      Прызнаны як генацыд
     Прызнаны як акт знішчэння
     Няма вызначэння
**Галадамор** (укр.: Голодомо́р) — тэрмін, які ўжываецца для азначэння масавага, штучна арганізаванага сталінскім рэжымам на тэрыторыі УССР голаду ў 1932—1933 гадах. Тэрмін *Галадамор* ужываецца таксама ў дачыненні да голаду 1921—1923 ды голаду 1946—1947 гадоў.

Галадамор ва Украіне 1921—1923
------------------------------

**Галадамор ва Украіне 1921—1923** — масавы голад, галоўным чынам у паўднёвых абласцях Украіны, у 1921—1923 гадах, выкліканы вывазам збожжа ў Расію савецкай уладай з Украіны, пад ціскам улады Савецкай Расіі, на тле засухі і неўраджаю на поўдні Украіны, Кубані і Паволжа.

Галадамор ва Украіне 1932—1933
------------------------------

Ахвяры голаду. Харкаўшчына, 1933 год. Фота Аляксандра Вінербергера.
**Галадамор ва Украіне 1932—1933** — масавы, наўмысна зарганізаваны савецкай уладай голад 1932—1933 гадоў, які прывёў да шматмільённых людскіх страт у сельскай мясцовасці на тэрыторыі Украінскай ССР (землі сучаснай Украіны, за выняткам сямі заходніх абласцей, Крыма і Паўднёвай Бесарабіі, якія ў той час не ўваходзілі ў склад УССР) ды Кубані, дзе частку насельніцтва складалі, акрамя іншых, і ўкраінцы. Выкліканы свядомымі і мэтанакіраванымі захадамі вышэйшага кіраўніцтва Украінскай ССР і Савецкага Саюза на чале са Сталінам, разлічанымі на задушэнне ўкраінскага нацыянальна-вызвольнага руху і фізічнага знішчэння часткі ўкраінскага сялянства.  

Спланаваная канфіскацыя ўраджаю збожжавых і ўсіх іншых прадуктаў харчавання ў сялян прадстаўнікамі савецкай улады на працягу Галадамору 1932—33 гадоў непасрэдна прывяла да забойства сялян голадам у мільённых маштабах, пры гэтым савецкая ўлада мела значныя запасы збожжа ў рэзервах і ажыццяўляла яго экспарт за мяжу падчас Галадамору.  

Нягледзячы на тое, што злачынныя дзеянні прадстаўнікоў сталінскай улады, якія прывялі да смерці людзей, кваліфікаваліся згодна з нормамі тагачаснага савецкага крымінальнага заканадаўства як забойства, прычыны гэтага масавага злачынства ніколі ў СССР не расследаваліся і ніхто з прадстаўнікоў улады, якія маюць дачыненне да злачынства, не панёс пакарання пры тым, што нават у вышэйшым кіраўніцтве СССР ведалі пра факты гібелі людзей ад голаду. На працягу дзесяцігоддзяў масавае забойства людзей штучна выкліканым голадам не толькі наўмысна замоўчвалася савецкай уладай, але і наогул — забараняліся нават згадкі пра яго. Для параўнання, голад у Паволжы 1921—1922 гадоў і голад падчас блакады Ленінграда ў гады Другой сусветнай вайны асвятляліся ў савецкіх сродках масавай інфармацыі і гістарычнай літаратуры. Бяздзейнасць савецкай пракуратуры і іншых органаў улады па факце злачынства ярка дэманструе сапраўдны стан рэалізацыі «савецкай законнасці» ў таталітарнай савецкай дзяржаве.

Нягледзячы на ​​спробы савецкіх улад схаваць маштабы катастрофы, яна стала вядомая за мяжой дзякуючы публікацыям журналістаў Гарэта Джонса і Малкалма Магерыджа, фатаграфіям інжынера Аляксандра Вінербергера і г.д. У адказ СССР разгарнуў контрпрапаганду, калі знакамітасці, такія, як Бернард Шоу, Эдуард Эрыа і шэраг іншых, ездзілі ў СССР, а потым рабілі заявы, што не бачылі голаду.

Падчас нямецкай акупацыі артыкулы аб Галадаморы публікаваліся ў акупацыйнай прэсе. Скарыстаўшыся гэтай магчымасцю, аграном Сцяпан Сасновы апублікаваў у 1942 годзе падрабязнае статыстычнае даследаванне аб колькасці ахвяр Галадамору, заснаванае на звестках з савецкіх архіваў.

У пасляваенны перыяд, калі лік публікацый успамінаў аб Галадаморы за мяжой расце, пачынаюцца навуковыя даследаванні пытання.

У даследаваннях Джэймса Мэйса і Роберта Конквеста аўтары даказваюць, што Галадамор адпавядае агульнапрынятаму вызначэнню генацыду. 24 краіны афіцыйна прызналі Галадамор генацыдам українскага народу. Адпаведна з сацыялагічным апытаннем, праведзеным ў 2010 годзе, 60 % грамадзян Украіны лічаць Галадамор генацыдам.  

У 2003 годзе ўкраінскі парламент назваў, а ў 2006 — афіцыйна прызнаў Галадамор генацыдам украінскага народа. У 2010 годзе судовым разглядам завяршылася крымінальная справа па факце здзяйснення злачынства генацыду. Вінаватымі суд прызнаў 7 вышэйшых кіраўнікоў СССР і УССР, і канстатаваў, што паводле даных навукова-дэмаграфічнай экспертызы агульная колькасць чалавечых страт ад Галадамору складае 3.941.000 чалавек. Таксама паводле даных следства было вызначана, што страты ўкраінцаў у частцы ненароджаных складаюць прыблізна 6.122.000 чалавек.

Галадамор ва Украіне 1946—1947
------------------------------

Перапахаванне рэштак 602 жыхароў Бесарабіі і Букавіны, ахвяр Галадамору і рэпрэсій. Лычакаўскі цвінтар, Львоў.
**Галадамор ва Украіне 1946—1947** — трэці галадамор, які зладзіла з украінскім народам савецкая ўлада. Быў выкліканы як пасляваенным неўраджаем, так і спланаванай акцыяй сталінскага Палітбюро з мэтай забраць у сялян рэшткі збожжа і прадаць яго брацкім рэжымам у сацыялістычным лагеры. Так, у 1946 годзе з СССР вывезена 350 тысяч тон збожжа ў Румынію, у 1947—600 тысяч тон збожжа — у Чэхаславакію, за тыя два гады Польская народная рэспубліка атрымала з Савецкага Саюза 900 тысяч тон хлеба. А ў Малдове, Бесарабіі і паўднёвых абласцях Украіны лютаваў голад і толькі за першае паўгоддзе 1947 года афіцыйна зарэгістравана 130 выпадкаў людаедства.

Ушанаванне памяці ахвяр Галадамору
----------------------------------

Ва Украіне з 1998 года Указам Прэзідэнта Украіны вызначаны «Дзень памяці ахвяр Галадамораў», які адзначаюць штогод у чацвёртую суботу лістапада.

Галерэя
-------

* «Засвіти свічку» ля памятнага знака ў сталіцы Украіны — Кіеве.Украіна «Засвіти свічку» ля памятнага знака ў сталіцы Украіны — Кіеве.
* Эмблема жалобных дзён за ахвярамі Галадамору.Украіна Эмблема жалобных дзён за ахвярамі Галадамору.
* Юбілейная манета ў гонар 75-й гадавіны Галадамору.Украіна Юбілейная манета ў гонар 75-й гадавіны Галадамору.
* Манумент у Абухаве Кіеўскай вобласці.Украіна Манумент у Абухаве Кіеўскай вобласці.
* Манумент у сяле Доўгалаўка Вінніцкай вобл.Украіна Манумент у сяле Доўгалаўка Вінніцкай вобл.
* Мемарыяльны крыж у сяле Далатэцкім Вінніцкай вобл.Украіна Мемарыяльны крыж у сяле Далатэцкім Вінніцкай вобл.
* Мемарыял у Вініпегу.Канада Мемарыял у Вініпегу.
* Плакат мастака Леаніда Дзянісенкі з Аўстраліі.Аўстралія Плакат мастака Леаніда Дзянісенкі з Аўстраліі.
* Мемарыял ва Уінсары, Антарыа.Канада Мемарыял ва Уінсары, Антарыа.
* Царква святога Андрэя ў Саут-Баунд-Брук. Збудавана ў 1965 годзе ў памяць Галадамору ва Украіне.Злучаныя Штаты Амерыкі Царква святога Андрэя ў Саут-Баунд-Брук. Збудавана ў 1965 годзе ў памяць Галадамору ва Украіне.
* Жалобная хада ў памяць ахвяр галадамору ў Мюнхене.Германія Жалобная хада ў памяць ахвяр галадамору ў Мюнхене.
* Мемарыял памяці ахвяр Галадамору ва Украіне 1932—1933, Плянты, Старое Място, Кракаў, Польшча.Польшча Мемарыял памяці ахвяр Галадамору ва Украіне 1932—1933, Плянты, Старое Място, Кракаў, Польшча.
* Манумент у Любліне.Польшча Манумент у Любліне.
* Пашана тым, хто пайшоў падчас Галадамору 1932—1933 гадоў.Пашана тым, хто пайшоў падчас Галадамору 1932—1933 гадоў.

Гл. таксама
-----------

* Галадаморы ў Беларусі
* Голад у Паволжы (1921—1922)
* Генацыд
* Таталітарызм
* Гісторыя Украіны
* Закон аб трох каласках
* Прызнанне Галадамору генацыдам

Крыніцы
-------

1. ↑  Музей тоталітарних режимів «Територія Терору». Словник термінів. Архівавана 7 лютага 2012.
2. ↑  *Веселова О. М. Марочко В. І. Мовчан О. М.* Голодомори в Україні, 1921—1923, 1932—1933 1946—1947: Злочини проти народу. — 2-е вид. допов. — К. Нью-Йорк: Вид-во М. П. Коць, 2000. — 174 с.
3. ↑  «Три голодомори в Україні в XX столітті: погляд із сьогодення»: Звернення учасників Міжнародної наукової конференції до органів вищої державної влади України. Київ. 07.11.2002 // Персонал. — 2002. — № 11. — С. 6-7.
4. ↑  Белебеха І. Українці у пеклі голодоморів : [20-х, 30-х, 40-х років]
// Персонал. — 2005. — № 2. — С. 10-13. (Із матеріалів конференції «Голодомори в Україні: геноцид і спротив»)
5. ↑  Постанова апеляційного суду м. Києва у кримінальній справі за фактом вчинення геноциду в Україні в 1932—1933 роках
6. ↑  Володимир ВАСИЛЕНКО, професор, доктор юридичних наук Спроба з негідними засобами. Хто й навіщо прагне переглянути Закон «Про Голодомор 1932—1933 років в Україні»
7. ↑  Уголовный кодекс РСФСР в редакции 1926 г **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 10 ліпеня 2012. Праверана 13 кастрычніка 2012.
8. ↑  «Государство против своего народа» Первая часть справочного издания «Черная книга коммунизма» Глава 8. Великий голод **(нявызн.)**(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 21 мая 2012. Праверана 13 кастрычніка 2012.
9. ↑  Конвенція про геноцид, ухвалена ООН у 1948 р. Архівавана 16 кастрычніка 2018.
10. ↑  60 % українців визнають Голодомор геноцидом, — опитування  (руск.)
11. ↑  Голова СБУ назвав точну кількість жертв Голодомору Архівавана 1 сакавіка 2017.
12. ↑  Стенограма прес-конференції «Рішення Апеляційного суду Києва про визнання винними в Голодоморі, присвоєння звання „Герой України" Степанові Бандері та інші питання історичної спадщини України.» Архівавана 14 сакавіка 2016.
13. ↑  Указ Президента України від 26 листопада 1998 № 1310/98 *Про встановлення Дня пам’яті жертв голодоморів*

Літаратура
----------

* Голодомори в Україні 1921—1923, 1932—1933, 1946—1947. Матеріали до бібліографії документальних публікацій / Упорядники: Л. П. Одинока, Л. Ф. Приходько, Р. В. Романовський. — К.:, 2005. ISBN 966-625-026-8
* Задніпровський О. Голод в історії України: короткий нарис (Х-ХХ ст.). — Донецьк: Український культурологічний центр, 1999. — 88 с.
* Задніпровський О. І. Хроніка голоду 1946—1947 років у Донбасі. — Донецьк: Східний видавничий дім, 2007. — 372 с.
* Лукін, Д. Галадамор: як Сталін паставіў сялян на калені // Наша гісторыя, № 4, 2018, с.22-27. ISBN 2617—2305

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Галадаморы (Украіна)
* Gareth Jones' international exposure of the Holodomor, plus many related background articles **(нявызн.)**. Праверана 5 ліпеня 2006.
* Famine in Ukraine 1932—1933 Central State Archive of Ukraine (photos, links)
* UKRAINIAN FAMINE
* Photos of Holodomor by Sergei Melnikoff
* The General Committee decided this afternoon not to recommend the inclusion of an item on the seventy-fifth anniversary of the Great Famine (Holodomor) of 1932—1933 in Ukraine.
* Case Study: The Great Ukrainian Famine of 1932-33 Nicolas Werth / CNRS — France
* Holomodor — Famine in Soviet Ukraine 1932—1933 Архівавана 9 снежня 2008.
* Famine in the Soviet Union 1929—1934 Архівавана 19 сакавіка 2009.
* Holodomor: The Secret Holocaust in Ukraine Архівавана 27 ліпеня 2011.
* Holodomor Lies by Morgan Williams(недаступная спасылка)
* Lies and Confessions of David Marple Архівавана 12 жніўня 2009.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Britannica (онлайн) · Сучаснай Украіны |
| Нарматыўны кантроль | BNE: XX489779 · BNF: 16238976m · GND: 1151824690 · LCCN: sh2003010182 · SUDOC: 135459192 |