recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Везір** або **візір** — тытул міністраў і вышэйшых саноўнікаў у шматлікіх мусульманскіх дзяржавах, кіраўнік усёй адміністрацыі, як ваеннай, так і грамадзянскай. У Хазарскім каганаце званне везіра (вазір) насіў камандуючы харэзмійскай гвардыяй Ал-ларысія. У Асманскай імперыі вялікі, або вярхоўны, Везір (везір-і азам, садр-азам) узначальваў урад (Порту); публікаваў указы султана (ірадзе), выдаваў ад імя султана ўказы (ферманы), падпісваў мірныя дамовы; з ліквідацыяй султанату ў Турцыі (1922) гэтая пасада скасаваная.

Слова «візір» паходзіць ад арабскага значэння «носчык цяжараў».

| ⛭Тытулы блізкаўсходніх народаў |
| --- |
| Манархі | 
* Малік
* Падзішах
* Султан
* Халіф
* Шах
* Шахіншах
* Эмір
* Ільхан
* Каган

 |
| Правадыры | 
* Атабек
* Мелік
* Сардар
* Хан

 |
| Саноўнікі | 
* Бей
* Бейлербей
* Бек
* Бекляры-бек
* Валі
* Візір
* Інал
* Кадыяскер
* Каймакам
* Капудан-паша
* Мурза
* Наіб
* Нурадзін
* Паша
* Сю-башы
* Хедзіў

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая нарвежская · Вялікая савецкая (1 выд.) · Бракгаўза і Эфрона · Britannica (11-th) · Treccani · Universalis |
| Нарматыўны кантроль | GND: 4228068-0 · LCCN: sh96009265 |
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Сяргеенка.
**Святлана Пятроўна Сярге́енка** (15 красавіка 1949, Мінск) — беларуская габаістка. Заслужаная артыстка Беларускай ССР (1985).

Біяграфія
---------

Скончыла Беларускую кансерваторыю ў 1973 годзе. У 1972—1989 гадах і з 2000 года салістка Дзяржаўнай акадэмічнага сімфанічнага аркестра Беларусі, з 1991 года — ансамбля «Класік-авангард», з 1994 года — малога сімфанічнага аркестра Беларускага тэлебачання і радыё.

Дыпламант міжнароднага конкурсу «Пражская вясна» (1974), лаўрэат Усесаюзнага конкурсу выканаўцаў на драўляных духавых інструментах (1979, Мінск).

Зноскі
------

1. ↑  БелЭн 2002.

Літаратура
----------

* Сярге́енка Святлана Пятроўна // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 353. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | БАП: 138224 |
**Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР** — першы беларускі ордэн, выдаваўся ў 1924—1932 гадах.

Гісторыя
--------

25 ліпеня 1924 года распрацаваны мастаком Генадзем Змудзінскім праект ордэна быў прыняты на пасяджэнні Прэзідыума ЦВК БССР. 12 кастрычніка 1924 года газета «Савецкая Беларусь» апублікавала па­лажэнне аб новай узнагародзе. Ордэн прысуджаўся ўсім грамадзянам БССР, якія праявілі асаблівую самаадданасць, іні­цыятыву і працавітасць у вырашэнні гаспадарчых за­дач у вобласці паляпшэння прамысловасці, транс­парту, арганізацыі сельскай гаспадаркі і іншых галін працы. Узнагарода была адліта ў Маскве, планавалася вырабіць 300 экзэмпляраў ордэна. 

Першыя ордэнскія знакі ўруча­ліся ў асноўным рабочым і сельскім працаўнікам. Ордэнаў за № 1 і № 2 былі ўдастоены меліярацый­ныя таварыствы ў сёлах Васількі Бялыніцкага і Аст­рэні Чавускага раёнаў. За актыўны ўдзел у сацыялістычным будаўніцтве ўзнагароду рэспублікі атрымалі прадстаўні­кі заводаў «Энергія» і «Бальшавік» у Менску, «Чырвоны металіст» у Віцебску, фанернай фабрыкі «Чырвоны Кастрычнік» (1929) у Мазыры, папяровай фабрыкі «Герой працы» ў Добрушы.

Ордэн Працоўнага Чыр­вонага Сцяга БССР уручаны амаль 30 працоўным і воінскіх калектывам і каля 140 чалавекам. Уручэнне ордэна працягвалася да 1933 года.

Апісанне
--------

Яўхім Кроль з ордэнам, 1927 г.
Аснову ор­дэнскага знака склаў традыцыйны для Беларусі геральдычны шчыт у выглядзе картуша чырвонага колеру. Малюнак ордэна меў складаную кампазіцыю: выява самога ордэна на фоне чырвонага сцяга, рэалістыч­ныя вобразы беларускага рабочага і селяніна, нацыянальны арнамент, прылады працы, сплеценыя па­між сабой галінкі лаўра і каласы пшаніцы. Выкананы па цэнтры надпіс на беларускай мове звяртаў ува­гу на заслугі ўзнагароджанага: «Цэнтральны Выканаўчы Камітэт Беларускай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі ў знак выпаўненьня (імярэк) свайго абавязку перад Сацыялістычнай Бацькаўшчынай на фронце Працы дае у нагароду яму знак Ордэну Працоўнага Чырвонага Штандару БССР № … — сым­боль сусьветнай Сацыялістычнай Рэвалюцыі».

Знак ордэна мацаваўся на левым баку грудзей. Яго нашэнне было абавязковым на пасяджэннях з’ез­даў Саветаў, на сесіях ЦВК БССР, на афіцыйных парадах і ўрачыстых пасяджэннях, у дні рэвалюцый­ных свят. Выдаваўся бясплатна, меў адну ступень і за новыя працоўныя дасягненні ўзнагароджанне магло быць ажыццёўле­на паўторна.

Вядомыя ардэнаносцы
-------------------

* Яўхім Кроль, начальнік крымінальнага вышуку Рабоча-сялянскай міліцыі БССР (12 лістапада 1925 года)
* Гаўрыла Гарэцкі, беларускі навуковец, акадэмік АН БССР
* Павел Панкевіч, акадэмік АН БССР, вучоны – педагог
* Іосіф Сіманоўскі, беларускі бібліёграф, перакладчык і педагог
* Вера Харужая, дзеяч рэва­люцыйнага руху ў Заходняй Беларусі

Зноскі
------

1. ↑  У Салігорскім краязнаўчым музеі знаходзіцца ордэн № 173, якім быў узнагараджаны за ахову дзяржаўнай граніцы паміж БССР і Польшчай Т. Я. Рудзеня (1930)
2. ↑  газета «Звязда», № 27748, 2014, С.6, Аляксандр Самовіч, Анатоль Вялікі
|  |
| --- |
| Файл:Кадэін - Codeine.svg |
|  |
| Кадэін  |
| **Хімічнае злучэнне** |
|
|
|
|
|
|
|
|
| **ІЮПАК** | (5α,6α)-7,8-дыдэгідра-4,5-эпаксі-3-метаксі-17-метылмарфінан-6-ол
  |
| **Брута-формула** | C18H21NO3 |
| **CAS** | 76-57-3 |
| **PubChem** | 5284371 |
| **DrugBank** | DB00318 |
| **Класіфікацыя** |
|
| **АТХ** | R05DA04 Камбінацыі: N02AA59, N02AA79, N02AJ08, N02AJ06, N02AJ07 |
|
| **Фармакакінетыка** |
| **Біядаступнасць** | Аральная: ~90% |
|
| **Метабалізм** | Печань: CYP2D6 (у марфін), CYP3A4 (у норкадэін), UGT2B7 (у 3- і 6-глюкураніды кадэіну, норкадэіну, і марфіну) |
| **Перыяд паўвывядзення** | 2.5–3 гадзіны |
|
| **Лекавыя формы** |
|  ? |
| **Спосаб увядзення** |
| аральна, рэктальна, падскурная ін'екцыя, нутрацягліцавая ін'екцыя |
|  |  |  |

1. ↑  Shen H, He MM, Liu H, Wrighton SA, Wang L, Guo B, Li C (August 2007). "Comparative metabolic capabilities and inhibitory profiles of CYP2D6.1, CYP2D6.10, and CYP2D6.17". *Drug Metabolism and Disposition*. **35** (8): 1292–1300. doi:10.1124/dmd.107.015354. PMID 17470523. S2CID 2322678.

**Кадэін** - гэта апіоід і вытворнае марфіну. У асноўным выкарыстоўваецца для абязбольвання, лячэння кашлю і дыярэі. Таксама шырока распаўсюджаны ў якасці рэкрэацыйнага наркотыку. У прыродзе ён змяшчаецца ў соку опіумнага маку *Papaver somniferum*. Як правіла, выкарыстоўваецца для зняцця болю лёгкай і ўмеранай ступені. Найбольш эфектыўны пры спалучэнні з парацэтамолам або несцероіднымі супрацьзапаленчымі сродкамі (НСЗС), такімі як аспірын або ібупрафен. Дадзеныя аб яго выкарыстанні для лячэння кашлю неадназначныя. У Еўропе не рэкамендуецца прызначаць ад кашлю пацыентам ва ўзросце да 12 гадоў. Як правіла, прымаецца унутр. Звычайна эфект пачынаецца праз паўгадзіны, дасягае максімуму праз дзве гадзіны. Усяго эфект доўжыцца каля чатырох-шасці гадзін. Кадэін мае патэнцыял злоўжывання, падобны да іншых апіоідных прэпаратаў, уключаючы рызыку прывыкання і перадазіроўкі.

Агульныя пабочныя эфекты ўключаюць ваніты, завалы, сверб, галавакружэнне і дрымотнасць. Сур'ёзныя пабочныя эфекты могуць ўключаць цяжкасці з дыханнем і залежнасць. Незразумела, наколькі бяспечна яго выкарыстанне падчас цяжарнасці. Варта ўжываць з асцярогай падчас кармлення грудзьмі, бо кадэін можа прывесці да апіятнай таксічнасці ў дзіцяці. З 2016 года не рэкамендуецца для дзяцей. Кадэін дзейнічае праз расшчапленне ў печані да марфіну; наколькі хутка гэта адбываецца, залежыць ад генетыкі чалавека.

Кадэін быў адкрыты ў 1832 годзе П'ерам Жанам Рабіке. У 2013 годзе было выраблена каля 361 000 кг і спажыта каля 249 000 кг кадэіну, што зрабіла яго найбольш часта прымаемым апіятам. Ён уваходзіць у Спіс Асноўных Лекаў Сусветнай Арганізацыі Аховы Здароўя. Кадэін сустракаецца ў прыродзе і складае каля 2% опіуму.

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Codeine **(нявызн.)**.  The American Society of Health-System Pharmacists. Архівавана з першакрыніцы 18 January 2016. Праверана 5 January 2016.
2. 1 2   `{{cite book}}`: Пустое цытаванне (даведка)
3. ↑   `{{cite book}}`: Пустое цытаванне (даведка)
**Рэчыцкая воласць**, *Рэчыцкае староства* — буйны дзяржаўны маёнтак у ВКЛ у XV—XVIII стст. Цэнтр — г. Рэчыца.

Першапачаткова ўваходзіла ў склад Чарнігаўскага княства. У канцы XIV ст. вялікі князь літоўскі Вітаўт падараваў Віленскаму каталіцкаму біскупству маёнтак Стрэшын, а віленскаму намесніку В. Манівіду — маёнтак Горваль, вылучыўшы іх, верагодна, са складу Рэчыцкай воласці. У 1420-я — пачатку 1430-х гг. Рэчыцкая воласць разам з Чарнігавам належала князю Свідрыгайлу Альгердавічу, у пачатку 1440-х гг. была пад кантролем вялікага князя літоўскага Казіміра, які аддаў з яе складу маёнтак Дамыслін князю Б. Глінскаму. У 1418 годзе на пасаду рэчыцкага намесніка прызначаны баярын Квач. У 1499 годзе ўладальнік сумежнай Гомельскай воласці князь С. І. Мажайскі перайшоў на бок Масквы, часова захапіўшы і сёлы Рэчыцкай воласці за Дняпром: Борхаў, Гіраў, Чобатавічы і інш.

На пасадзе рэчыцкіх намеснікаў вядомыя: М. Халецкі (1511), С. Полазавіч (1522—1527), князь А. В. Вішнявецкі (1532—1545), А. Гарнастай (1555). Паводле адміністрацыйнай рэформы 1565—1566 гадоў цэнтр воласці г. Рэчыца стаў павятовым цэнтрам, а сама воласць цалкам ўвайшла ў склад Рэчыцкага павета. З сярэдзіны 16 ст. эвычайна называлася староствам. У 1569 годзе ўключана ў т.зв. «сталовыя» маёнткі, даход з якіх ішоў на забеспячэнне непасрэдна вялікага князя і яго двара.

На пасадзе рэчыцкіх старостаў вядомыя: князь Р. Ф. Сангушка (з 1567), Астафій Валовіч (1576), князь Я. І. Жыжэмскі (да 1597), яго сын П. Жыжэмскі (да 1618), Аляксандр Слушка (з 1626?), яго сыны Яўстах Слушка (да 1639) і Багуслаў Служка, сыны апошняга Юзаф і Дамінік Слушкі (да 1713), паны Клакоцкі і Пакаш, К. Халецкі (да 1737), Альбрэхт Радзівіл. У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай у 1793 годзе далучана да Расійскай імперыі.

Літаратура
----------

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 38—39. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
* *Насевіч В.* Рэ́чыцкая воласць, Рэчыцкае староства // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. — С. 180
**«Рубікон»** — савецкі фільм 1930 года, зняты на кінастудыі «Белдзяржкіно». Першая самастойная праца рэжысёра Уладзіміра Вайнштока. Выйшаў на экраны 3 студзеня 1931 г.

Сюжэт
-----

У Біля Паркера, матроса англійскага гандлёвага флота радасць у яго «сабачым жыцці» — выпіўка ў кампаніі прастытутак падчас стаянак. У адным з партоў страйкуюць грузчыкі. Капітан карабля прымушае грузіць вугаль матросаў. Рабочыя называюць іх штрэйкбрэхерамі. Увечары ў карчме ў адказ на грубасць Біль б’е капітана. Яго выганяюць з карабля і не бяруць на іншыя. Толькі капітан савецкага лесавоза, які шукае ў канторы па найме замену хвораму качагару, гатовы ўзяць «пралетарыя, які знаходзіцца пад лакаўтам». Біль задаволены ўмовамі працы і побыту на лесавозе. Ён знаёміцца з Сіднеем — прадстаўніком заходняй фірмы, якая закупляе ў СССР лес. У ленінградскім порце знаёмы матрос адводзіць Біля ў інтэрнацыянальны клуб маракоў, будні якога — бібліятэка, гімнастычная зала, выступленні фізкультурнікаў, канцэрт артыстаў эстрады і цырка — робяць на яго моцнае ўражанне. У заходніх партах пачынаецца забастоўка качагараў. Біль падтрымлівае іх. Сідней прапануе яму паехаць пакуль з ім у якасці памочніка на Бабруйскі дрэваапрацоўчы камбінат. Біля ў СССР шмат што дзівіць і прымушае задумацца. На камбінаце ён дапамагае моладзі, якая вывучае замежныя мовы, удзельнічае ў самадзейнасьці.

У выніку яго адносіны з Сіднеем псуюцца. Партыя ставіць задачу павялічыць экспарт лесу. Прымаецца сустрэчны план. Узмацняецца барацьба з бракам і прагуламі. Паміж цэхамі пачынаецца сацыялістычнае спаборніцтва. Каб падтрымаць страйкоўцаў качагараў і грузчыкаў Захаду, маладыя перадавікі выходзяць на звышурочныя працы. Да незадавальнення Сіднея Біль далучаецца да іх. Сідней мае заданне сарваць тэрміны пастаўкі лесу, бо яго фірма зацікаўлена ў атрыманні і лесу, і няўстойкі. З дапамогай тых, хто «мае рахункі з бальшавікамі», ён ламае механічныя пілы, выкарыстоўваючы металічную падкову, якую Біль возіць з сабой на шчасце. Біль патрабуе ад Сіднея тлумачэньняў. Паміж імі адбываецца бойка. Біль дапамагае сябрам-працоўным затрымаць шкоднікаў. Сканчаецца фільм тытрам: «З кім ты, Біль, пралетарый мора?» На фоне баявога сцяга Чырвонага Інтэрнацыянала маракоў той адказвае: «У шэрагах майго класа! Нельга стаяць у баку ад барацьбы».
**Ŭ**, **ŭ** (*u* нескладовае, альбо *u* з брэвэ) — 31-я літара беларускага лацінскага алфавіта. Таксама 26-я літара алфавіта мовы эсперанта, 36-я літара джарайскага алфавіта.

Беларуская мова
---------------

У беларускай мове мае назву *у нескладовае* (*u nieskładovaje*), яе адпаведнікам у кірылічным алфавіце ёсць літара у нескладовае (**Ў**, **ў**).

Таксама выкарыстоўваецца ў Інструкцыі па транслітарацыі геаграфічных назваў Рэспублікі Беларусь, ALA-LC.

### Гісторыя

Сучасная літаратурная беларуская мова зараджалася ў першай палову XIX стагоддзя найперш лацінскай графікай. Першым выпадкам ужывання літары ŭ стала кніга польскамоўнага пісьменніка Габрыэля Асоўскага «Таямнічае даміно» (1845), дзе пісьменнік ужывае для яе адпаведнага гуку [w] у беларускамоўных дыялогах герояў. Пазней у беларускіх тэкстах літару ўжываў этнограф Аляксандр Рыпінскі (1853—1854). Пра гэтым доўгі час лічылася, што свой сучасны выгляд літара набыла ў кракаўскім выданні «Dudka Białaruskaja» 1891 года Францішка Багушэвіча.

Эсперанта
---------

Як і ў беларускай мове, **ŭ** у эсперанта вымаўляецца як [w] ці як [u̯], пераважна ў дыфтонгах *aŭ*, *eŭ* і радзей *oŭ*.

Лічыцца, што такая форма графемы была натхнёная беларускай літарай **ў**.

Выкарыстоўваецца для гуку [w] у гукаперайманнях, як у *ŭa!* (па-беларуску: ўа!), і адназначна ў *ŭo* (па-беларуску: ўо!), якое ёсць эсперанта-назвай самой літары **ŭ**.

Крыніцы
-------

1. ↑  National System of Geographic Names Transmission into Roman Alphabet in Belarus, Ninth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names New York , 21—30 August 2007
2. ↑  ALA-LC Romanization Table for Belarusian (англ.)
3. ↑  *Lacinka.Foundation*. Jak mianialisia litary ŭ bielaruskaj lacincy - Lacinka.Foundation  (бел.). *Lacinka.Foundation* (12 сакавіка 2023). Праверана 23 лютага 2024.
4. ↑  *Антон Францішак Брыль* Беларускія фрагменты ў рамане "Таямнічае даміно" Габрыэля Асоўскага // *Роднае Слова №12*. — 2021.
5. ↑  *Булыка А*. У нескладовае // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Т.4. Мінск: БСЭ. — 1987.
6. ↑  *Аляксандр Булыка*. У нескладовае // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Т. 4. С. 377.

Літаратура
----------

* 

| ⛭Беларускі лацінскі алфавіт |
| --- |
| Aa  Bb  Cc  Ćć  Čč  Dd  DZdz  DŽdž  Ee  Ff  Gg  Hh  CHch  Ii  Jj  Kk  Ll  Łł  Mm  Nn  Ńń  Oo  Pp  Rr  Ss  Śś  Šš  Tt  Uu  Ŭŭ  Vv  Yy  Zz  Źź  Žž  |
**Echinostelium minutum** — від слізевікоў сямейства *Echinosteliaceae*.

Апісанне
--------

Спарангіі раскіданыя або групамі, на ножках, белыя, шарападобныя, дыяметрам 40-50 мкм; спарангіяльная сценка ўстойлівая ў аснове ў выглядзе дробнага каўняра.

Сцябло тонкае, гіялінавае, 0,4-0,5 мм вышынёй. Калумела нізкая, тонкая. Капіліцый з некалькіх дугападобных нітак, простых або слаба разгалінаваных і анастамазавальных, са свабоднымі шыпамі або кручкападобнымі галінамі.

Споры бясколерныя, гладкія, 6-8 мкм у дыяметры. Плазмодый бясколерны.

Арэал і экалогія
----------------

Касмапалітычны від, сустракаецца на мёртвай драўніне.

Зноскі
------

1. 1 2 3 4  Echinostelium minutum  (руск.)
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Еўрапейскі квартал.
Еўрапейскі квартал
**Еўрапейскі квартал** (англ.: European Quarter, фр.: Quartier européen, ням.: Europaviertel) — раён у паўночна-усходняй частцы горада Люксембург, дзе размяшчаюцца ўстановы Еўрапейскага саюза. З'яўляецца часткай квартала Кірхберг.

Люксембург з'яўляецца радзімай аднаго з бацькоў-заснавальнікаў ЕС Рабера Шумана, які ў 1950 годзе высунуў план да аб'яднання галін прамысловасці шэрагу заходнееўрапейскіх дзяржаў, што прывяло да ўзнікнення Еўрапейскіх супольнасцяў (папярэднік ЕС). У Люксембургу таксама прайшоў першы збор краін-членаў Еўрапейскага аб'яднання вугля і сталі пад старшынствам Жана Манэ.

У Люксембургу, Бруселі і Страсбургу размясціліся інстытуты ЕС. Для Еўрапейскага квартала ў Люксембургу быў выбраны раён Кірхберг, дзе з 1952 года размясціліся:

* Генеральны сакратарыят Еўрапейскага парламента
* Частка Генеральнай дырэкцыі Еўрапейскай камісіі
* Суд Еўрапейскага саюза
* Еўрапейскі суд аўдытараў
* Еўрапейскі інвестыцыйны банк
* Савет Еўрапейскага саюза

У раёне галоўнага вакзала Люксембурга таксама знаходзіцца Служба публікацый ЕС.

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Еўрапейскі квартал (Люксембург) на Вікісховішчы |

У 2005 годзе ў Еўрапейскім квартале была адкрыта Люксембургская філармонія.
**Уэса́н** (брэт.: Eusa; фр.: Ouessant) — востраў у Кельцкім моры на захад ад Брэтонскага паўвострава. Уваходзіць у склад Брэтані (Францыя). Плошча — 15,58 км². Насельніцтва (2016 г.) — 842 чалавекі.

Геаграфія
---------

Уэсан месціцца ў 15,37 км на захад ад Брэтонскага паўвострава, у 250 км на паўночны захад ад Рэна, адміністрацыйнага цэнтра Брэтані. Ад суседняга архіпелага Мален адлучаны пралівам Фрамвер з хуткай прахалоднай плыняй. 

Абрысы вострава нагадваюць крабавую клюшню. На паўднёвым захадзе дзве часткі клюшні ствараюць бухту Ламполь, на беразе якой знаходзяцца аднайменныя порт і горад, найбуйнейшае паселішча на востраве. Даўжыня з паўднёвага захаду на паўночны ўсход — 7,53 км. Найбольшая шырыня — 3,46 км. Берагі высокія, месцамі скалістыя. Чатыры пляжы агаляюцца толькі ў перыяд адліваў. Суша сфарміравана гранітным гранулітам і слюдзянымі гнейсамі. Вядомыя карысныя выкапні: графіт і гранаты. Найбольшая вышыня — 64 м над узроўнем акіяна. 

Клімат вільготны, вызначаны сталымі цёплымі паўднёвымі вятрамі і блізкасцю прахалоднай плыні. У жніўні сярэдняя тэмпература трымаецца каля +16,8°C, а ў студзені — каля +8,4°C. Штогадовая колькасць ападкаў — 819 мм.

Прырода
-------

Флора Уэсана прыстасавана да сталых вятроў і тонкіх пластоў засоленай глебы. Сустракаюцца толькі асобныя дрэвы, пасаджаныя чалавекам. Большая частка сушы пакрыта лугамі і зараснікамі хмызнякоў. Распаўсюджаныя расліны: жаўтазель, верас, смалёўка, катран, ажына. На берагах гняздуе мноства марскіх птушак. Дзякуючы ізаляванасці на востраве захаваліся рэдкія чорныя пчолы і карлікавая парода авечак з кароткім хвастом. У мінулым таксама існавала ўэсанская парода поні. У водах каля вострава сустракаюцца афаліны і даўгамордыя цюлені.

Спасылкі
--------

* Mairie Ouessant: Accueil Архівавана 24 сакавіка 2005.
* Office de Tourisme de l'île d'Ouessant
* Ouessant: Histoire, Patrimoine, Noblesse
* Carte géologique simplifiée de l’île d’Ouessant
Структура лігніну
**Лігнін** (ад лац.: lignum — дрэва, драўніна) — прыродны палімер нерэгулярнай структуры, складзены з астаткаў замешчаных феноласпіртоў. У драўніне ўтрымліваецца прыблізна 30 % лігніну (у драўніне хвойных парод да 50 %).

Аморфнае рэчыва жоўтага або жоўта-карычневага колеру. Не раствараецца ў вадзе і арганічных растваральніках. Шчыльнасць 1,25—1,45 г/см³. У драўніне лігнін знаходзіцца ў сценках клетак і міжклетачнай прасторы і вызначае механічную трываласць ствалоў і сцёблаў раслін.

Атрыманне
---------

У прамысловасці лігнін з'яўляецца пабочным прадуктам у вытворчасці цэлюлозы (сульфатны лігнін і лігнасульфонавыя кіслоты) і гідролізе раслінных матэрыялаў (гідролізны лігнін).

Выкарыстанне
------------

*Сульфатны лігнін* выкарыстоўваецца ў якасці ўзмацняльніка сінтэтычнага каўчука, пластыфікатара керамікі, сыравіны ў вытворчасці фенолфармальдэгідных смолаў і інш.  

*Гідролізны лігнін* выкарыстоўваецца ў якасці кацельнага паліва ў лесахімічнай прамысловасці, для атрымання лігніннага вуглю, выпрацоўкі нітралігніну (паніжае вязкасць гліністых раствораў), воцатнай і шчаўевай кіслот, у вытворчасці порыстай цэглы і інш.  

**Лігнасульфонавыя кіслоты** выкарыстоўваюцца ў ліцейнай прамысловасці, ў працэсах дублення скур і ў якасці дабавак да шыхты ў вытворчасці цэменту, атрымання ваніліну, піракатэхіну і інш..

Зноскі
------

1. ↑  *Лигнин (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі  (руск.)

Літаратура
----------

* Хімічны слоўнік навучэнца: Дапаможнік для вучняў / Б. Н. Качаргін, В. М. Макарэўскі, Л. Я. Гарнастаева, В. С. Аранская. — Мн.: Народная асвета, 2003. — С. 138. — 287 с. — 1 000 экз. — ISBN 985-12-0621-8.

Спасылкі
--------

* Лигнин // ХиМиК.ру  (руск.)
* *Лигнин (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі  (руск.)
* 

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Лігнін

| ⛭Раслінныя клеткі |
| --- |
| Арганелы | 
* Пластыды
	+ Лейкапласты
	+ Храмапласты
	+ Хларапласты
	+ Элаяпласты
	+ Амілапласты
	+ Пратэінапласты
	+ Статаліты
* Вакуоля

 | Раслінная клетка |
| Клетачная сценка | 

|  |  |
| --- | --- |
| Арганічныя рэчывы | 
* Цэлюлоза
* Геміцэлюлоза
* Пекцін
* Лігнін
* Куцін
* Суберын

 |
| Структуры | 
* Першасная клетачная сценка
* Другасная клетачная сценка
* Поры
* Плазмадэсмы
* Дэсматубула

 |

 |
| Дзяленне расліннай клеткі | 

|  |  |
| --- | --- |
| Адмысловыя стадыі | Прэпрафаза |
| Структуры | 
* Прэпрафазная стужка
* Фрагмасома
* Клетачная пласцінка
* Фрагмапласт
* Фікапласт

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая кітайская · Вялікая нарвежская · Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Вялікая савецкая (1 выд.) · Britannica (онлайн) · Brockhaus · Treccani |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNF: 11980839r · GND: 4167660-9 · LCCN: sh85076945 · LNB: 000180460 · Microsoft: 2781052789, 2910935223 · NDL: 00569453 · NKC: ph628969 |

 |
**Дом-музей Сяргея Параджанава** (арм.: Սերգեյ Փարաջանովի թանգարան) — музей у Ерэване, прысвечаны армянскаму рэжысёру і мастаку Сяргею Параджанаву. Адзін з самых папулярных музеяў горада. Адрас: Ерэван, вуліца Дзарагюх, 15-16.

Гісторыя
--------

Музей быў створаны ў 1988 годзе, пасля першай выставы ў Музеі народнага мастацтва Арменіі. Параджанаў сам абраў месца (этнаграфічны квартал Дзарагюх у Ерэване) для ўласнага дома і музея і праект будаўніцтва.

З-за Спітакскага землетрасення 1988 года і сацыяльна-эканамічных праблем музей быў адкрыты толькі ў чэрвені 1991 года, праз год пасля смерці Параджанава.

Заснавальнік і дырэктар музея Завен Саркісян. Музей з’яўляецца адным з культурных цэнтраў Ерэвана, вядомы сваімі выставамі, публікацыямі і ганаровымі прыёмамі (у тым ліку штогадовымі зборамі гасцей Міжнароднага Ерэванскага кінафестывалю).

Экспазіцыя
----------

Музей размешчаны ў традыцыйным армянскім двухпавярховым доме з унутраным дварком і драўлянай галерэяй.

Калекцыя музея прадстаўляе разнастайную мастацкую і літаратурную спадчыну Параджанава і складаецца з прыкладна 1400 экспанатаў, уключаючы абстаноўку тбіліскага дома Параджанава і асабістыя рэчы, перавезеныя ў Ерэван па яго волі яшчэ пры жыцці; інсталяцыі, калажы, асамбляжы, малюнкі, лялькі і капялюшы. У музеі таксама прадстаўлены неапублікаваныя сцэнарыі, лібрэта і розныя творы мастацтва, якія Параджанаў стварыў, знаходзячыся ў зняволенні. Напрыклад, прадстаўлены «талеры», якія Параджанаў зрабіў з накрывак ад кефірных бутэлек, седзячы ў Лук’янаўскай турме. Сярод іншых экспанатаў музея два адноўленыя мемарыяльныя пакоі, арыгінальныя плакаты, прызы фестываляў, лісты ад Федэрыка Феліні, Лілі Брык, Андрэя Таркоўскага, Міхаіл Вартанава і Юрыя Нікуліна, падарункі ад вядомых наведвальнікаў, Таніна Гуэра і Рамана Балаяна, які з’яўляецца аўтарам фільма «Ноч у музеі Параджанава». Музей выкарыстоўвае мастацкія і экспазіцыйныя прынцыпы самога Параджанава.

Музеем арганізавана каля 50 выставак, у тым ліку ў Канах, Афінах, Токіа, Маскве, Рыме, Тэгеране, Галівудзе і інш.

Зноскі
------

1. ↑  Wiki Loves Monuments monuments database — 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q28563569'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4580425'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Нарматыўны кантроль | GND: 16055998-4 · VIAF: 147307243 |
***Thymus amurensis*** - від раслін сямейства ясноткавыя (*Lamiaceae*), распаўсюджаны на Далёкім Усходзе Расіі (Амур, Хабараўск) і Хэйлунцзяне.

Апісанне
--------

Сцеблы тонкія, скрыўленыя, разгалінаваныя ў аснове, з узыходзячымі вегетатыўнымі парасткамі на верхавіне; урадлівыя галіны ад выпрастаных да ўзыходзячых, 6-20 см, міжвузеллі ± выцягнутыя, ± раскіданыя шчыльна варсінкі. Базальнае лісце невыразна чарашковае, пераважна яйцападобныя, 3-5 × 1.3-1.5 мм, вярхушка субтупаканечная; ліставая пласціна сярэдзіны сцябла 0.5-1.5 см × 1.5-4.5 мм; хвосцік верхняга лісця да 1/3 да даўжыні пласціны; ліставыя пласціны большай часткай даўгавата-эліптычныя, густа апушаныя, са значна больш доўгімі валасінкамі знізу, залозістыя, на палях зубчастыя.

Суквецце галоўчатае. Кветаножка карацейшая за чашачку, густа апушаная. Чашачка вузка званочкавая, 3.8-5 мм, апушаная, вярхушка цёмна-пурпурная; зубчыкі верхняй губы ланцэтныя, доўга раснічастыя. Вяночак ружова-пурпурны, ± бялёсы, калі сухі, ≈ удвая даўжэйшы за чашачку.

Распаўсюджанне
--------------

Распаўсюджаны на Далёкім Усходзе Расіі (Амур, Хабараўск) і Хэйлунцзян.

Засяляе жвіровыя схілы.

1. 1 2 3  Flora of China **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 7 грудня 2021. Праверана 16.10.2018.  (англ.)
2. ↑  The Plant List **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 27 серпня 2021. Праверана 16.10.2018.  (англ.)
3. ↑  Plants of the World Online — Kew Science **(нявызн.)**. Архівавана з першакрыніцы 17 квітня 2022. Праверана 16.10.2018.  (англ.)
У Вікіпедыі ёсць артыкулы пра іншых асоб з прозвішчам Фадзееў.

**Фёдар Рыгоравіч Фадзееў** (нар. 26 чэрвеня 1926, в. Новая Мікалаеўка, Палтаўскі раён, Уральская вобласць) — ганаровы чыгуначнік, Герой Сацыялістычнай Працы (1959).

Біяграфія
---------

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і ўральскіх казакоў. Яшчэ падлеткам вырашыў стаць чыгуначнікам, паехаў вучыцца ў чыгуначнае вучылішча. 12 чэрвеня 1943 года ён стаў памочнікам машыніста паравоза Ташкенцкай чыгункі.

У жніўні 1944 года ў складзе паравозных брыгад прыбыў у вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў Брэст, удзельнічаў у аднаўленні чыгункі, разбуранай вайной, перавозках ваенных грузаў для фронту.

З 1945 года працаваў брыгадзірам лакаматыўнага дэпо станцыі Брэст, машыністам цеплавоза, з 1974 года — машыністам-інструктарам лакаматыўных брыгад. З’яўляўся адным з першых ініцыятараў ваджэння цяжкавагавых цягнікоў на Беларускай чыгунцы.

Быў дэлегатам ХХV з’зда КПБ, ХХІ з’езда КПСС.

У 1962—1965 гадах вучыўся завочна ў Брэсцкім чыгуначным тэхнікуме па спецыяльнасці «Цеплавозная гаспадарка». З 1965 года перавялі ў пасажырскі рух, вадзіў цягнікі на Кіеў, Бранск, Лунінец, Гомель. Працоўны стаж у Брэсцкім дэпо — 52 гады, з якіх 14 гадоў ён быў машыністам манеўранага цеплавоза на станцыі Брэст-Усходні.

У Брэсцкім музеі чыгуначнай тэхнікі сярод экспанатаў знаходзіцца паравоз серыі Эр-17-750-01, выпушчаны ў 1943 годзе на Каломенскім машынабудаўнічым заводзе. На гэтым паравозе старшым машыністам працаваў Ф. Р. Фадзееў.

Узнагароды
----------

Узнагароджаны ордэнамі Леніна, Айчыннай вайны ІІ ступені, Ганаровай граматай ЦК ЛКСМБ. 1 жніўня 1959 года было прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы.

Зноскі
------

Літаратура
----------

* Фадеев Фёдор Григорьевич // Твои герои, Беларусь! Герои Социалистического Труда : биогр. справочник / сост. И. Н. Кулан [и др.]. Минск, 2014. С. 223.
* Фадзееў Фёдар Рыгоравіч // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т. Т. 10. Сошна — Фут / Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1974. — С. 526—527. — 656 с.: іл. карты.
* Фадзееў Фёдар Рыгоравіч // Памяць. Брэст : гіст.-дакум. хроніка : у 2 кн. Мінск, 2001. Кн. 2. С. 619.
**«Ураган»** — савецкі агітпрапфільм 1931 года рэжысёра Уладзіміра Вайнштока.

Сюжэт
-----

У адным з раёнаў Беларусі будуюць вялікі ільнокамбінат. Сезонныя рабочыя, арганізаваныя ў арцелі па прынцыпе «месцажыхарства», знаходзяцца пад «варожым» уплывам сваіх арцельшчыкаў-кулакоў. На будоўлі дрэнная дысцыпліна, сістэматычна не выконваецца план. У бараках бруд, бесперапынная картачная гульня. У сталовай не хапае посуду. Спецвопратка не выдаецца. Заўгас будоўлі, былы кулак, наракае, што «дзяржава бедная і трэба перацярпець», хоць кулак-арцельшчык за «асаблівую ўзнагароду» боты атрымлівае.

Наступ зімы ставіць будоўлю пад пагрозу. Кіраўніцтва вырашае прыпыніць працы да вясны. Арцельшчыкі ўгаворваюць рабочых разысціся па вёсках. Толькі адна брыгада працягвае ўдарна працаваць. Па ініцыятыве рабкара Андрэя Каваля перадавыя рабочыя выклікаюць з Мінска выязную брыгаду рэдакцыі газеты «Звязда». Разам яны займаюцца выкрыццём недахопаў. Асаблівы рэзананс сярод рабочых выклікаюць, у прыватнасці, прыпеўкі аб «справах» заўгаса. У адказ кулакі-арцельшчыкі забіваюць Каваля. Загінуламу прысвячаецца спецыяльны нумар газеты. Тым не менш частка рабочых, паддаўшыся ўгаворам арцельшчыкаў, сыходзіць з будоўлі. На іх шляху развешваюцца агітплакаты і партрэты Каваля. У выніку сезоннікаў атрымоўваецца вярнуць. Прыязджае новы дырэктар будоўлі. Арганізуецца суботнік па яе ўцяпленні. Будаўніцтва працягваецца.

Выйшаў на экраны 25 чэрвеня 1931 г.
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Майстар і Маргарыта (значэнні).

**«Майстар і Маргарыта»** (раней «Воланд») — расійскі фэнтэзійны драматычны фільм рэжысёра Міхаіла Локшына паводле аднайменнага рамана Міхаіла Булгакава. Галоўныя ролі выконваюць Аўгуст Дыль, Яўген Цыганоў, Юлія Снігір, Клас Банг, Юрый Калакольнікаў, Аляксей Розін і Паліна Аўг. Вытворчасцю карціны займаліся кампаніі «Марс Медыя Энтэртэйнмент», «Амедыя» і «Профіт» пры ўдзеле Фонду кіно.

Прэм’ера фільма адбылася 25 студзеня 2024 года.

Сюжэт
-----

Дзеянне фільма развіваецца ў футурыстычнай Маскве 1930-х гадоў. Вядомы пісьменнік на ўзлёце сваёй кар’еры раптам трапляе ў цэнтр літаратурнага скандалу. Спектакль паводле яго п’есы здымаюць з рэпертуару, калегі дэманстратыўна пазбягаюць сустрэчы з ім, за лічаныя дні ён ператвараецца ў ізгоя. Неўзабаве пасля гэтага ён знаёміцца з Маргарытай, якая становіцца яго каханай і музай. Натхнёны яе каханнем і падтрымкай, пісьменнік бярэцца за новы раман, дзе персанажы — гэта людзі з яго асяроддзя, а галоўны герой — загадкавы Воланд, правобразам якога становіцца замежнік, з якім ён нядаўна пазнаёміўся. Пісьменнік сыходзіць з галавой у свет свайго рамана і паступова перастае заўважаць, як выдумка і рэальнасць сплятаюцца ў агульнае.

У ролях
-------

* Аўгуст Дыль — Воланд
* Яўген Цыганаў — Майстар
* Юлія Снігір — Маргарыта
* Клас Банг — Понцій Пілат
* Юрый Калакольнікаў — Кароўеў
* Аляксей Розін — Азазела

Зноскі
------
**Мегхалая** (англ.: Meghalaya) — штат на паўночным усходзе Індыі. Гранічыць са штатам Асам на поўначы і з Бангладэш на поўдні. Займае 22-е месца сярод штатаў па плошчы (22 429 км²) і 23-е па насельніцтву (2,3 млн чалавек, 2001). Адміністрацыйны цэнтр — Шылонг.

У параўнанні з іншымі штатамі паўночнага ўсходу Мегхалая найменш закранута інсургенцкімі рухамі, тым не менш, знаходжанне іншаземцаў на тэрыторыі штата абмяжоўваецца.

Геаграфія
---------

Мегхалая — горная (нізкагор’е) краіна даўжынёй з захаду на ўсход каля 300 км і шырынёй 100 км. Звыш 1/3 часткі тэрыторыі пакрыта субтрапічным лесам.

Гісторыя
--------

Штат утвораны ў 1972 (паўаўтаномны статус з 1970) выдзяленнем з тэрыторыі штата Асам зямель, населеных плямёнамі кхасі, гаро і джайнція. Кожнае з гэтых плямёнаў мела сваю дзяржаву да пачатку XIX стагоддзя, калі яны патрапілі пад брытанскую каланіяльную ўладу і былі далучаны да Асама ў 1835.

Эканоміка
---------

Штат пераважна аграрны, адсталы ў гаспадарчым плане. Большая частка насельніцтва вядзе натуральную гаспадарку. Асноўная харчовая культура — рыс; таварныя культуры — кукуруза, проса, бульба, апельсіны. Вытворчасць шоўку, нарыхтоўка драўніны. Невялікая здабыча вугалю.

ВУП штата — 1,6 млрд долараў ЗША (2004).

Насельніцтва
------------

Асноўнае насельніцтва штата — 49 % — народ кхасі (паўднёвыя мангалоіды, мова адносіцца да мон-кхмерскіх моў, хрысціяне, захоўваецца культ продкаў). Другая па колькасці група — 34 % — гаро (бода) (мова тыбета-бірманскай галіны сіна-тыбецкай сям’і; у рэлігіі важнае месца захоўвае культ свяшчэнных камянёў, якія ахоўваюць уваход у вёску). У плямёнаў застаюцца значныя рэшткі рода-племянной арганізацыі, у тым ліку перажыткі матрыярхальных адносін.

Мегхалая — адзін з трох штатаў (разам з Нагалендам і Мізарамам), дзе хрысціяне складаюць большасць насельніцтва. Хрысціян у Мегхалаі — 70,3 %, індуістаў — 13,3 %, анімістаў — 11,5 %, мусульман — 4,3 % (2001).

Спасылкі
--------

* Урад штата Архівавана 19 снежня 2008.

| ⛭Штаты і тэрыторыі Індыі |
| --- |
| Штаты | 
* Андхра-Прадэш
* Аруначал-Прадэш
* Адыша
* Асам
* Біхар
* Гоа
* Гуджарат
* Джаму і Кашмір
* Джхаркханд
* Заходняя Бенгалія
* Карнатака
* Керала
* Мадх’я-Прадэш
* Маніпур
* Махараштра
* Мегхалая
* Мізарам
* Нагаленд
* Пенджаб
* Раджастхан
* Сікім
* Тамілнад
* Трыпура
* Утар-Прадэш
* Утаракханд
* Хар’яна
* Хімачал-Прадэш
* Чхатысгарх

 | Сцяг Індыі |
| Саюзныя тэрыторыі | 
* Андаманскія і Нікабарскія астравы
* Дадра і Нагархавелі і Даман і Дыу
* Ладакх
* Лакшадвіп
* Нацыянальная сталічная тэрыторыя Дэлі
* Пандышэры
* Чандыгарх

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | DMOZ |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая каталанская · Вялікая нарвежская · Britannica (онлайн) · Treccani |
| Нарматыўны кантроль | BNF: 119732117 · GND: 4281475-3 · LCCN: n80144997 · NKC: ge904868 · VIAF: 133693393 |
**Трызонія** — частка Германіі, пасля Другой сусветнай вайны акупаваная войскамі ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі.

Апісанне
--------

Пасля таго як ЗША і Вялікабрытанія пачалі ствараць дэмакратычныя органы ўлады ў сваёй аб’яднанай зоне акупацыі (так званай *Бізоніі*), Францыя пачала атрымліваць менш вугалю з Рурскага басейна, які знаходзіўся на тэрыторыі Бізоніі, з прычыны таго, што французы не мелі права голасу пры размеркаванні паставак. Разумеючы незадаволенасць Францыі, ЗША і Вялікабрытанія прапанавалі стварыць для кіравання Рурам міжнародны кантрольны орган з удзелам Францыі, але без Савецкага Саюза. Наўзамен Парыж павінен быў пагадзіцца на далучэнне сваёй акупацыйнай зоны да Бізоніі.

Пасля некалькіх раўндаў сакрэтных сустрэч прадстаўнікоў ЗША, Вялікабрытаніі, Францыі і краін Бенілюкса па ўзгадненні пазіцый па германскім пытанні, 1 чэрвеня 1948 года былі падпісаны пагадненні, паводле якіх ствараўся Міжнародны кантрольны орган па Руру. Бакі згаджаліся з удзелам Германіі ў «плане Маршала» і яе ўступленнем у Арганізацыю еўрапейскага эканамічнага супрацоўніцтва. Краіны дамаўляліся спрыяць інтэграцыі французскага сектара акупацыі з Бізоніяй (афіцыйна іх зліццё ў Трызонію адбылося ў ліпені 1948 г.). Для рашэння бягучых пытанняў кіравання заходнімі сектарамі Германіі быў сфарміраваны Саюзны савет ваеннай бяспекі. У знак пратэсту супраць стварэння Трызоніі СССР выйшаў са складу Саюзнага Кантрольнага савета, і той спыніў існаванне. 20 чэрвеня 1948 г. на тэрыторыі Заходняй Германіі саюзнікі пачалі правядзенне грашовай рэформы. Так амерыкана-англійская Бізонія ператварылася ў Трызонію, з якой 7 верасня 1949 г. утварылася Федэратыўная Рэспубліка Германія.

Месяцам пазней, 7 кастрычніка 1949 года, з савецкай зоны ўтварылася іншая дзяржава — ГДР. А Заходні Берлін стаў «асобай зонай ААН, рэгулюемай СССР, Францыяй, ЗША і Вялікабрытаніяй». Так працягвалася да 1990 года, калі ФРГ, ГДР і Заходні Берлін аб’ядналіся ў адзіную Германію.

Гл. таксама
-----------

* Пратэктарат Саар

| Зоны акупацыі Германіі |
| --- |
| Акупацыйныя зоны ў Германіі | 
* Амерыканская зона
* Брытанская зона
	+ у тым ліку Польская зона
* Французская зона
* Савецкая зона

* Бізонія
* Трызонія

 |
**Людміла Аляксандраўна Шагалава** (6 красавіка 1923, Рагачоў, Гомельская губерня — 13 сакавіка 2012, Масква) — савецкая актрыса. Народная артыстка РСФСР (1977). Лаўрэат Сталінскай прэміі першай ступені (1949).

Біяграфія
---------

Нарадзілася 6 красавіка 1923 года ў Рагачове Гомельскай губерні (цяпер — Гомельская вобласць) ў сям’і ваеннага. У 2,5 гады засталася без маці. У 1928 годзе бацька пераведзены з Рагачова ў Маскву. У 1941 годзе эвакуіравана ў Чалябінск, працавала на трактарным заводзе. У 1943 годзе вярнулася ў Маскву, паступіла ва УДIК (майстэрня С. А. Герасімава). У 1948—1994 гадах — актрыса Тэатра-студыі кінаакцёра. Памерла ў Маскве пасля працяглай хваробы, пахавана на Перапечынскіх могілках.

Творчасць
---------

Дэбютавала ў кіно ў 14-гадовым узросце ў фільме Я. А. Пратазанава «Сямікласніца». У 1948 годзе знялася ў ролі Валі Борц у фільме «Маладая гвардыя».

Зноскі
------

1. 1 2  Internet Movie Database — 1990. Праверана 23 ліпеня 2016.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
2. ↑
3. ↑  На 89-м году жизни скончалась народная артистка России Людмила Шагалова Праверана 12 жніўня 2012.

Спасылкі
--------

* Людміла Шагалава на сайце «Internet Movie Database» (англ.)
* Людміла Шагалава. Кадры з фільма «Не можа быць»!(недаступная спасылка)
**Юрунг-Хая** (руск.: Юрюнг-Хая, якуцк.: Үрүҥ Хайа — «Белая Гара») — сяло ў Анабарскім улусе Рэспублікі Саха (Якуція) Расійскай Федэрацыі. Адзіны населены пункт Юрунг-Хаінскага наслега. Размешчанае за Паўночным палярным колам, на правым беразе ракі Анабар, за 180 км на поўнач ад цэнтра ўлуса п. Саскылах. Рачная і марская прыстань. Невялічкі аэрапорт для сувязі з Саскылахам. Зімой дзейнічае зімнік па лёдзе р. Анабар да Саскылаха.

Заснаванае ў 1930 г. Маюцца: Дом культуры, сярэдняя агульнаадукацыйная школа, установы аховы здароўя і гандлю, пошта, звераферма. Колькасць насельніцтва — 900 (1989), 1145 (2001), 1132 (2007). У паселішчы пражывае кампактная група далганаў, адзінкава сустракаюцца беларусы (у асноўным дэкласаваныя элементы).

Зноскі
------

1. ↑

Літаратура
----------

* Юрюнг-Хая // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 93.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Юрунг-Хая
**Гэнрыка Крыстына Кшывонас-Стрыхарска** (польск.: Henryka Krystyna Krzywonos-Strycharska; нар. 27 сакавіка 1953, Ольштын) — дзеяч апазіцыі ў ПНР, дэпутат Сейму Рэспублікі Польшча VIII і IX склікання.

Біяграфічныя звесткі
--------------------

У часы камунізму ў Польшчы працавала ў Гданьску машыністкай трамвая. 15 жніўня 1980 года яна спыніла свой трамвай і загадала пасажырам выйсці, абвясціўшы пра страйк. Гэтую падзею называюць пачаткам страйку гданьскага грамадскага транспарту. Гэнрыка Кшывонас-Стрыхарска ўдзельнічала ў перамовах гданьскіх рабочых з уладамі. У выніку тых перамоваў паўстала «Салідарнасць».

Падчас ваеннага становішча яна дапамагала інтэрнаваным, распаўсюджвала падпольны друк. Пазней і сама стала ахвярай рэпрэсій: страціла працу, ёй загадалі пакінуць Гданьск. Падчас аднаго з вобшукаў яе моцна збілі, у выніку яна страціла цяжарнасць.

Ужо ў незалежнай Польшчы разам з мужам яны ўсынавілі і выхавалі 12 дзяцей. Гэнрыка Кшывонас-Стрыхарска — дэпутат Сейму і сябра парламенцкай групы па кантактах з Беларуссю.

Зноскі
------

1. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 10 мая 2014.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>

Спасылкі
--------

* Дзе шукаць шчасьця ў аўтарытарнай дзяржаве? Архівавана 20 сакавіка 2021.
**Рускія княствы** (1130—1230 гг.) — шэраг дробных дзяржаў, узнікшых пасля распаду Кіеўскай Русі. Існавалі з моманту феадальнай разробленасці да мангольскага нашэсця.

Працэс пачаўся з адасаблення Полацкай (пазней з яе складу выйшлі Менскае, Друцкае, Віцебскае княствы), Галіцкай (разам з Валынскай зямлёй утварыла Галіцка-Валынскае княства), Чарнігаўскай, Мурама-Разанскай зямель. У наступны перыяд вылучыліся Гарадзенскае, Тураўскае, Пераяслаўскае, Смаленскае, Суздальскае, Растоўскае і іншыя княствы. Асаблівае месца сярод усіх заняла Наўгародская зямля, якая ператварылася ў баярскую рэспубліку. Да сярэдзіны XII стагоддзя Кіеўская Русь фактычна падзялілася на 13 (па іншых ацэнках ад 15 да 18) княстваў. 

Будучы ў палітычным дачыненні часам крызісу старажытнарускай дзяржаўнасці, гэтая эпоха характарызуецца ў той жа час эканамічным і культурным уздымам зямель-княжанняў. Галоўнай перашкодай на шляху адасаблення зямель былі перадзелы сталоў і воласцяў.

Заўвагі
-------

1. ↑  *Рыбаков Б. А.* Киевская Русь и русские княжества. М. 1982.
2. ↑  *Кучкин В. А.* Формирование и развитие государственно территории восточных славян в IX—XIII веках // Отечественная история. 2003. № 3.

Літаратура
----------

* Назаренко, А. В. Россия. История. Русские земли и княжества в 1130–1230-х гг. // Большая российская энциклопедия, 2 октября 2023.
**Полацка-Лепельская партызанская зона** — тэрыторыя Ушацкага, часткова Лепельскага, Ветрынскага, Бешанковіцкага і іншых раёнаў Віцебскай вобласці і Пліскага раёна Вілейскай вобласці, якую ў Айчынную вайну кантралявалі партызаны. Створана ўвосень 1942 года. У канцы 1943 года займала 3,2 тысячы км², дзе знаходзілася каля 1220 населеных пунктаў. Пад аховай партызан знаходзіліся больш за 73,5 тысячы савецкіх грамадзян, у тым ліку 7,5 тысяч бежанцаў з іншых раёнаў. Зона была пад кантролем партызан амаль да поўнага вызвалення тэрыторыі Беларусі ад нямецка-фашысцкай акупацыі.

У канцы 1943 — пачатку 1944 гадоў зону трымалі 16 партызанскіх брыгад: імя Чапаева, 2-я Ушацкая імя Панамарэнкі, Лепельская імя Сталіна, Чашніцкая, «За Савецкую Беларусь», імя Кароткіна, Смаленскі партызанскі полк і іншыя. Са снежня 1943 года кіраўніцтва дзеяннямі партызанскіх брыгад у зоне і іх каардынацыю ажыццяўляла аператыўная група ЦК КП(б)Б І БШПР. Аператыўная група мела сталую сувязь з 1-м Прыбалтыйскім фронтам праз прадстаўніка БШПР і ЦК КП(б)Б і І. І. Рыжыкава, з партызанскімі злучэннямі суседніх зон.

У зоне была адноўлена савецкая ўлада, базіраваліся Ушацкі, Лепельскі, Ветрынскі, Докшыцкі, Пліскі, Бешанковіцкі, Сіроцінскі падпольныя райкамы партыі і камсамола. Падтрымлівалася двухбаковая сувязь з Вялікай Зямлёй; каля вёсак Сержаны, Двор Пліна дзейнічалі партызанскія аэрадромы; працавалі 2 шкіпінарна-дзягцярныя заводы, ганчарнае, 80 кавальска-слясарных, 54 гарбарныя, 48 сталярна-бандарных прадпрыемстваў, 3 электрастанцыі, 6 млыноў, 20 маслазаводаў.

Нямецкія акупацыйныя ўлады неаднойчы спрабавалі ліквідаваць зону, зімой 1943—1944 гадоў правялі 5 карных аперацый, найбуйнейшую «Веснавое свята» (ням.: Operation Frühlingsfest) — у красавіку — маі 1944 года.

Гл. таксама
-----------

* Аперацыя «Зорачка»

Літаратура
----------

* *Э. Ф. Языковіч.* Полацка-Лепельская партызанская зона // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1990. — С. 502. — 680 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-012-2.
* *В.В. Барминский*. «Мужали в боях», Сб.«Годы комсомольские». Минск, изд.«Юнацтва», 1976 **(нявызн.)**.  biblioteka.by. Архівавана з першакрыніцы 16 красавіка 2021.

Спасылкі
--------

* Учреждение культуры «Ушачский музей Народной Славы имени Владимира Елисеевича Лобанка» **(нявызн.)**.  ushachi.museum.by. Архівавана з першакрыніцы 11 студзеня 2022.
* "Полоцко-Лепельская партизанская зона. Фотоистория" **(нявызн.)**.  chitalnya.ru. Архівавана з першакрыніцы 5 студзеня 2022.
* "5 мая 1944 года – памятная дата. Героический прорыв белорусских партизан из фашистского окружения под Ушачами" **(нявызн.)**.  chitalnya.ru.
**Георгій Сцяпанавіч Жжонаў** (руск.: Гео́ргий Степа́нович Жжёнов; 9 [22] сакавіка 1915, Петраград — 8 снежня 2005, Масква) — савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно, літаратар, мемуарыст, грамадскі дзеяч. Народны артыст СССР (1980). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі РСФСР ім. братоў Васільевых (1975).

Біяграфія
---------

Першыя 22 гады жыцця Георгія прайшлі на Васільеўскім востраве. У 1930 годзе пасля заканчэння сямі класаў школы паступіў на акрабатычнае аддзяленне Ленінградскага эстрадна-цыркавога (харэаграфічнага) тэхнікума. Пры паступленні ўзяў дакументы ў брата і паступіў як Барыс Жжонаў. Пасля гэты факт прызнаў, але гэта яму даравалі. Праз год Георгій разам з аднакурснікам Жоржам Смірновым адрэпеціраваў каскадны эксцэнтрычны нумар пад назвай «Кітайскі стол», і пачаў выступаць у Ленінградскім цырку «Шапіто» як дуэт «2-ЖОРЖ-2» у жанры каскаднай акрабатыкі.

У цырку яго заўважылі працаўнікі кіно. Запрасілі здымацца на кінастудыю «Ленфільм» і прапанавалі галоўную ролю трактарыста Пашкі Ветрава ў фільме «Памылка героя» (1932). Здымаўся таксама на кінастудыі «Белдзяржкіно» (цяпер «Беларусьфільм»). Пасля гэтага ў 1932 годзе пакінуў цыркавую кар’еру і паступіў на кінааддзяленне ў Ленінградскі тэхнікум сцэнічных мастацтваў (цяпер — Расійскі дзяржаўны інстытут сцэнічных мастацтваў), які скончыў у 1935 годзе. Выкладчыкам быў кінарэжысёр Сяргей Герасімаў. Да заканчэння тэхнікума паспеў зняцца ў некалькіх фільмах: «Наследны прынц Рэспублікі» (1934), «Залатыя агні» (1934) і «Чапаеў» (1934) у сцэне з Б. А. Бабачкіным.

Фільмаграфія
------------

* (1934) «Чапаеў» — Цярошка, ардынарац Фурманава
* (1960) «Чалавек не здаецца» — Маслюкоў
* (1963) «Трэцяя ракета» — Жаўтых

Зноскі
------

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* data.bnf.fr: платформа адкрытых даных — 2011. Праверана 10 кастрычніка 2015.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>
2. ↑  Georgi Zhzhyonov // Find a Grave — 1996. Праверана 9 кастрычніка 2017.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q63056'></a>

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Тэматычныя сайты | Discogs · Internet Movie Database · КиноПоиск |
| Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая расійская (старая версія) · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Кругасвет |
| Генеалогія і некрапалістыка | Find a Grave |
| 

| Нарматыўны кантроль |
| --- |
| BNE: XX1506575 · BNF: 160084450 · CiNii: DA12423974 · GND: 128350075 · ISNI: 0000000083722842 · LCCN: n89133508 · NTA: 294257330 · NUKAT: n2008058287 · SUDOC: 139410775 · VIAF: 35505905 |

 |
У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Спаса-Праабражэнская царква.
**Спаса-Праабражэнская царква** — праваслаўны храм у г.п. Астрына (Шчучынскі раён). Размешчана на вул. Гродзенскай. Помнік архітэктуры рэтраспектыўна-рускага стылю. Пабудавана ў 1855 г. з бутавага каменю і цэглы.

Архітэктура
-----------

Царква, фота пач. XX ст.
Крыжовую форму храма фарміруюць цэнтральны кубападобны аб'ём малітоўнай залы, бакавыя прыдзелы, паўкруглая апсіда, прытвор-званіца. Сяродкрыжжа завершана васьмігранным шатром з заломам і цыбулепадобнай галоўкай. Вертыкальнай дамінантай з'яўляецца трох'ярусная чацверыкавая званіца, якая мае шацёр з макаўкай. Галоўны ўваход у яе першым ярусе вырашаны арачным парталам-прытворам пад двухсхільным пакрыццём. На фоне паліхромнай бутавай муроўкі сцен кантрасна вылучаюцца атынкаваныя і пабеленыя элементы архітэктурнага дэкору — вуглавыя лапаткі, гарадковыя фрызы, плоскасныя ліштвы арачных аконных праёмаў.

Надзвычай развітую для «ўзорнага» храма трактоўку атрымала прастора інтэр'ера. У цэнтральную васьмігранную залу расчыняецца прастора самкнутага пірамідальнага скляпення — апсіда, прыдзелы і трапезная расчыняюцца шырокімі аркамі-прасветкамі. Апсіда аддзелена чатырох'ярусным іканастасам.

Літаратура
----------

* Праваслаўныя храмы Беларусі / А.М. Кулагін, З.Э. Герасімовіч, У.П. Свентахоўскі. - Мн. БелЭн, 2007.
* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, [1984—1988].
* *Лаўрэш Л.* Астрынская, Глыбоцкая і Дэмбраўская цэрквы Лідскага павета, але Гарадзенскага дэканата // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 56-70 // на pawet.net

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Спаса-Праабражэнская царква (Астрына)
* Спаса-Праабражэнская царква (Астрына) на сайце Radzima.org
* Спаса-Праабражэнская царква (Астрына) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
*