**На Беларусі** ў гутарковым ці афіцыйным ужытку існавалі некалькі **моў**.

Невядома, якімі былі мовы да з’яўлення тут індаеўрапейскіх народаў (іх называюць *даіндаеўрапейскі субстрат*). Невядома, якой была беларуская мова да *праіндаеўрапейскага* і *праславянскага* перыядаў сваёй гісторыі. (Ёсць меркаванні на той і на гэты конт).

Вымерлі мовы гунаў, некаторыя індаеўрапейскія (готаў, дняпроўскіх балтаў), якія былі чутныя на схіле Старажытнасці і ў Раннім Сярэднявеччы.

Пасля хрысціянізацыі беларускіх земляў у X стагоддзі мовай абрадаў стала *царкоўнаславянская*, распрацаваная Кірылам і Мяфодзіем на паўднёваславянскай македонскай аснове (уласна, яны стварылі толькі пачатковы варыянт — стараславянскую мову). Для заканадаўчых і летапісных тэкстаў выкарыстоўвалася *агульная мова ўсходніх славянаў (старажытнаруская)*. Абедзве гэтыя мовы былі толькі пісьмовымі. У вуснай гутарцы гучалі мовы розных плямёнаў. Узніклі адасобленыя *славяна-яўрэйскія* мовы (гаворкі).

З XIV па XVIII стагоддзі ў Вялікім Княстве Літоўскім ўжывалася пісьмовая *старабеларуская мова*, на якой адбіліся некаторыя рысы народных гаворак. Гэтай мовай напісаныя тры статуты ВКЛ (1529, 1566, 1588 гадоў), летапісы, дзённікі і інш. З’яўляецца беларускі варыянт царкоўнаславянскай мовы, упершыню выкарыстаны ў выданнях Францыска Скарыны; разам з тым яе роля на беларускіх землях часова зменшваецца.

|  |
| --- |
| *Польска квітнет лаціною,*
*Літва квітнет русчызною.*
*Без той в Польшчэ не прэбудзеш,*
*Без сей в Літве блазнам будзеш…*
Ян Казімір Пашкевіч.
1621. |
|

З XVI стагоддзя, калі адбылося з’яднанне ВКЛ з Польскім Каралеўствам у канфедэратыўную Рэч Паспалітую, набірае моц паланізацыя вышэйшых станаў грамадства праз каталіцкую царкву. *Польская мова* выцясняе старабеларускую з дзяржаўнага ўжытку і друку. У 1697 годзе было загадана пісаць афіцыйныя дакументы ў ВКЛ толькі па-польску. Аднак гэтая пастанова тычылася пераважна канцылярыі ВКЛ і судоў: некаторыя акты мясцовых магістратаў, цэхаў працягвалі выходзіць па-беларуску. Беларуская мова выкарыстоўвалася для навучання толькі уніяцкім ордэнам базыльянаў.

Пісьменнікі з ВКЛ карысталіся *лацінскай*, радзей французскай і іншымі мовамі. Ужываюцца таксама мовы розных народаў ВКЛ: *цыганская* (індаеўрапейская індаарыйскай групы), *балтыйская літоўская* (індаеўрапейская), якая на закаце дзяржавы стане афіцыйнай, *караімская* (цюркская).

Пасля ўваходу беларускіх земляў у 1772—1795 гадах у склад Расійскай імперыі, паланізацыя працягваецца, але паступова саступае месца русіфікацыі і дамінаванню *рускай мовы*. Носьбітамі беларускіх гаворак засталіся сяляне і мясцовая дробная шляхта. У гэты час існуюць польска-беларускае, руска-беларускае двухмоўе; значная частка насельніцтва Беларусі — яўрэі — карысталіся мовай *ідыш*. У рэлігіі і літаратуры побач з ім быў *ашкеназскі іўрыт*, але жывой і гутарковай мовай быў толькі ідыш. Урад навязваў яўрэям нямецкую і рускую мову, уціскаючы ідыш.

У XIX стагоддзі *новая беларуская мова*, заснаваная збольшага на народных гаворках, знаходзіць дарогу ў літаратуру. Найвыбітнейшымі ўзорамі беларускай літаратуры першай паловы стагоддзя з’яўляецца творчасць Вікенція Равінскага і Яна Чачота, другой — Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча і Францішка Багушэвіча.

У 1906 годзе былі заснаваныя кнігавыдавецкая суполка «Загляне сонцэ і ў наша аконца» і газета «Наша Ніва», якія згуртавалі вакол сябе дзеячаў беларускай культуры, стаўшы рухавіком Беларускага Адраджэння. Дзякуючы ім адбываліся папулярызацыя і выпрацоўка літаратурных норм беларускай мовы.

Згодна з Другой Устаўной граматай, прынятай у 1918 годзе выканаўчым камітэтам Першага Усебеларускага з’езда, *«…У рубяжох Беларускай Народнай Рэспублікі ўсе народы маюць права на нацыянальна-пэрсанальную аўтаномію; абвяшчаецца роўнае права ўсіх моваў народаў Беларусі.»*

У Сярэдняй Літве 1920 года дзяржаўнай была польская мова, дапаможнымі — яўрэйская, літоўская і беларуская.

У БССР, створанай у 1920 годзе, афіцыйнымі мовамі былі беларуская, руская, польская, ідыш. Шэраг моў падтрымліваўся ў меншых маштабах (*нямецкая, латышская*, цыганская і іншыя). Пасля вайны афіцыйны статус захавалі толькі дзве першыя, прычым назіралася звужэнне ўжытку беларускай мовы на карысць рускай. 

26 студзеня 1990 года Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», згодна з якім беларускай мове надаваўся статус дзяржаўнай, а руская ўжывалася, як мова міжнацыянальных зносін.

Пасля рэферэндуму 1995 года рускай мове нададзены аднолькавы статус з беларускай.

*Суадносіны моў на Беларусі ў 1999, 2009 і 2019 гадах:*

|  | беларуская | руская | іншыя |
| --- | --- | --- | --- |
| 1999 (родная) | 73,7 % | 21,9 % | 4,4 % |
| 1999 (хатняя) | 36,7 % | 62,8 % | 0,5 % |
| 2009 (родная) | 53,2 % | 41,5 % | 5,3 % |
| 2009 (хатняя) | 23,4 % | 70,2 % | 6,4 % |
| 2019 (родная) | 54,1 % | 42,3 % | 3,6 % |
| 2019 (хатняя) | 26,0 % | 71,4 % | 2,6 % |

Асаблівы тып гаворак беларускай мовы складаюць заходнепалескія гаворкі.

Літаратура
----------

* *Г. Пашков и др.* Республика Беларусь: энциклопедия в 6 т. Т. 1 — Минск: БелЭн, 2005
* *С. Станкевіч* РУСІФІКАЦЫЯ БЕЛАРУСКАЕ МОВЫ Ў БССР І СУПРАЦІЎ РУСІФІКАЦЫЙНАМУ ПРАЦЭСУ
* Тэкст закона аб мовах у рэдакцыі 1990 года
* Бітва за роднае слова. Публікацыя ў газеце «Звязда» у 3 частках, прысвечаная стану беларускай мовы(недаступная спасылка)
* Мовы насельніцтва Беларусі паводле перапісу 2009

| ⛭Беларусь у тэмах |
| --- |
| Гісторыя | 
* Старажытная гісторыя
* Кіеўская Русь (Полацкае княства
* Тураўскае княства)
* ВКЛ
* Рэч Паспалітая
* Расійская імперыя (✯ Паўночна-Заходні край)
* Заходняя вобласць
* БНР
* БССР (ССРБ
* Літбел)
* Рэспубліка Беларусь

 |  |
| Палітыка | 
* Канстытуцыя
* Прэзідэнт
* Урад
* Парламент
* Палітычныя партыі
* Знешняя палітыка
* Унутраная палітыка
* Выбары

 |
| Геаграфія | 
* Прыродныя ўмовы
* Рэльеф
* Геалогія
* Вадаёмы
* Флора
* Фаўна
* Азёры
* Адміністрацыйны падзел
* Раёны
* Сельсаветы
* ≛ Гарады (Сталіца (*Гістарычныя сталіцы*))
* Пасёлкі гарадскога тыпу
* Аграгарадкі

 |
| Грамадстваі сімвалы | 
* Насельніцтва (Беларусы)
* Мовы (Беларуская (*«Наркамаўка»*

* *Тарашкевіца*
* *Трасянка*)
* Руская (*Руская мова ў Беларусі*
* *Русіфікацыя Беларусі*))
* Паланізацыя Беларусі
* Спорт
* Адукацыя
* Навука
* Рэлігія
* Свабода слова
* ≛ Узнагароды (✰ Герой Беларусі)
* Герб
* ✰ Сцяг
* Гімн
* ✰✰ Бела-чырвона-белы сцяг
* ✰ Герб «Пагоня»
* Штандар Прэзідэнта
* Узброеныя сілы
* СМІ
* Тэлебачанне
* IT-сфера
* Правы чалавека
* ✯ Краязнаўства

 |
| Эканоміка | 
* Валюта
* Нацыянальны банк
* Сельская гаспадарка
* Турызм і адпачынак (≛ Сусветная спадчына)
* Транспартная сістэма
* Энергетыка
* Газатранспартная сістэма
* Гандаль
* Жыллёвае будаўніцтва
* Сувязь
* Пошта
* Інтэрнэт

 |
| Культура | 
* ✯ Адзежа
* Архітэктура
* Выяўленчае мастацтва
* Скульптура
* Кіно (Беларусьфільм, Спіс фільмаў)
* Літаратура (✯✰ Дзіцячая літаратура, ✰ Беларускае фэнтэзі)
* Музеі
* Музыка (конкурс песні Еўрабачанне)
* Святы
* Славутасці
* ✰ Танцы
* Традыцыі
* Тэатры
* Бібліятэкі

 |
| Партал «Беларусь» |