Гл. таксама: Венскі арбітраж

**Другі Венскі арбітраж** — палітычнае вырашэнне прадстаўнікоў Трэцяга рэйха і Фашысцкай Італіяі. Адбыўся 30 жніўня 1940 года, ён пераразмеркаваў тэрыторыю Паўночнай Трансільваніі (уключаючы ўсю тэрыторыю Марамурэш і частку Крышаны) ад Румыніі да Венгрыі.

Перадгісторыя
-------------

Карта тэрыторый далучаных да Венгрыі ў 1938—1941 гадах уключаючы Паўночную Трансільванію і Закарпацце.
Каралеўства Румынія у 1940 годзе, з Паўночнай Трансільваніяй пазначанай жоўтым.
Пасля Першай сусветнай вайны, мультыэтнічнае Каралеўства Венгрыя было падзелена Трыянонскім дагаворам для фарміравання некалькіх новых нацыянальных дзяржаў, але Венгрыя сцвярджала, што новыя дзяржаўныя межы не адпавядаюць рэальным этнічным межам. Новая венгерская нацыянальная дзяржава складала каля траціны памеру былой Венгрыі, і мільёны этнічных мадзьяр павінны былі заставацца за межамі Венгрыі. Многія гістарычна важныя раёны Венгрыі былі аднесены да іншых краін, і размеркаванне прыродных рэсурсаў адбылося нераўнамерна. Такім чынам, хоць розныя немадзьярскія нацыянальнасці старога Каралеўства звычайна разглядалі дагавор як справядлівасць для гістарычна маргіналізаваных нацыянальнасцяў, з венгерскага пункту гледжання дагавор быў глыбока несправядлівым, нацыянальным прыніжэннем і сапраўднай трагедыяй.

Дагавор і яго наступствы пераважалі ў венгерскім грамадскім жыцці і палітычнай культуры ў міжваенны перыяд. Акрамя таго, венгерскі ўрад усё часцей і больш рухаўся направа; у рэшце рэшт, пад Рэгентам Міклаш Хорці, Каралеўства Венгрыя ўстанавіла цесныя сувязі з Беніта Мусаліні ў Каралеўстве Італія і Адольфам Гітлерам ў Трэцім Рэйху.

Альянс з Трэцім Рэйхам зрабіў магчымым далучэнне Венгрыяй поўдня Чэхаславацкай Рэспублікі на Першым Венскім арбітражы у 1938 годзе і Падкарпацце у 1939 годзе. Але ні таго, ні наступнага ваеннага заваявання Карпацкай Украіны ў 1939 аказалася недастаткова, каб задаволіць палітычныя амбіцыі Венгрыі. Гэтыя дасягненні ўключалі толькі частку тэрыторый, страчаных па Трыянонскім дагаворы, ва ўсякім выпадку страта, якую венгры больш за ўсё адмаўлялі, — гэта тое, што Трансільванія была перададзена ў Румынію.

У канцы чэрвеня 1940 года ўрад Румыніі паддаўся на Савецкі ультыматум і нарэшце дазволіў Масква заняць Бесарабію і Паўночную Букавіну, якія былі ўключаны ў Румынію пасля Першай сусветнай вайны і вобласць Герца. Хоць тэрытарыяльны ўрон быў непажаданым з яе пункту гледжання, урад Румыніі схіляўся да гэтага хутчэй, чым на ваенны канфлікт, які мог бы паўстаць, калі б Румынія процідзейнічала савецкаму наступу, улічваючы тое, што Фінляндыя толькі што адмовілася ад тэрыторый пасля вайны з Саветамі. Аднак венгерскі ўрад інтэрпрэтаваў той факт, што Румынія адмовілася ад некаторых абласцей, як, нарэшце, прызнанне таго, што яна больш не настойвае на захаванні на той тэрыторыі нацыянальнай тэрыторыі пад ціскам. Такім чынам, савецкая акупацыя Бесарабіі і Паўночнай Букавіны натхніла Будапешт на эскалацыю сваіх намаганняў для вырашэння «пытання аб Трансільваніі». Венгрыя спадзявалася атрымаць як мага большую частку Трансільваніі, але румыны не пойдуць на гэта і пагодзяцца разглядаць толькі невялікую частку гэтага рэгіёну. Урэшце, венгерска-румынскія перамовы цалкам разваліліся. Пасля гэтага румынскі ўрад папрасіў Італію і Германію выступіць пасярэднікамі.

Тым часам, урад Румыніі прыняў патрабаванне Італіі аб тэрытарыяльнай канцэсій Балгарыі, іншай суседняй Саюзнай Германіі краіны. Ад 7 верасня па Краёўскім пагадненнем, Паўднёвая Дабруджа была перададзена Румыніяй Балгарскаму царству.

Арбітраж
--------

1 ліпеня 1940 года Румынія адмовілася ад англа-французскай гарантыі ад 13 красавіка 1939 года, якая цяпер стала нерэлевантнай з прычыны калапсу Францыі. На наступны дзень Караль II звярнуўся з лістом да Гітлера, у якім прапаноўваў Германіі адправіць ваенную місію ў Румынію і аднавіць яе альянс 1883 года. Германія выкарыстала новы адчай Румыніі, каб прымусіць ўрэгуляваць тэрытарыяльныя спрэчкі, якія ўзніклі з-за Парыжскай мірнай канферэнцыі 1919 года на карысць старых саюзнікаў Германіі: Венгрыі і Балгарыі. Падчас абмену лістамі паміж Каралем і Гітлерам (5—15 ліпеня) Румынскі кароль настойваў на тым, каб ніякага тэрытарыяльнага абмену не адбывалася без абмену насельніцтва, тады як нямецкі лідар абапіраўся на нямецкім жаданні пазнейшых добрых адносін Румыніі з Венгрыяй і Балгарыяй. Румынскі міністр замежных спраў у той час, Міхаіл Манойлеску, і нямецкі міністэрскі павераны ў Бухарэсце Вільгельм Фабрыцыўс. Згодна з нямецкім пажаданням, Румынія пачала перамовы з Венгрыяй у Турну-Северыне 16 жніўня. Першапачатковае патрабаванне Венгрыі было 69,000 км² тэрыторыі з насельніцтвам 3,803,000 жыхароў, амаль дзве траціны з якіх былі румынамі. Перамовы спыніліся 24 жніўня. Тады нямецкі і італьянскі ўрады прапанавалі арбітраж, прапанова, што ў пратаколах каралеўскага савета Румыніі ад 29 жніўня характарызавалася як «камунікацыі з ультыматыўным характарам нямецкіх і італьянскіх урадаў». Румыны пагадзіліся і міністры замежных спраў Іаахім фон Рыбентроп ад Германіі і Галеаца Чыяна ад Італіі сустрэліся 30 жніўня 1940 года ў палацы Бельведэр ў Вене. Дзве дзяржавы скарацілі Патрабаванні Венгрыі да 43,492 км² з насельніцтвам 2,667,007 чалавек. Румынскі каралеўскі савет сабраўся ноччуы 30—31 жніўня, каб прыняць арбітраж. На сустрэчы, Юліу Маніу запатрабаваў, каб Караль II адрокся ад прастола, і румынская армія супрацьстаяла любым венгерскім намаганням авалодаць Паўночнай Трансільваніяй. Яго патрабаванні былі прагматычна адхіленыя.

Статыстыка насельніцтва ў Паўночнай Трансільваніі і змены, якія адбыліся пасля арбітражу, падрабязна прадстаўлены ў наступным раздзеле. Астатняя частка Трансільваніі, вядомая як Паўднёвая Трансільванія, з 2,274,600 румынамі і 363,200 венграмі заставалася румынскай.

Статыстыка
----------

Тэрыторыя, пра якую ішла гаворка, ахоплівала тэрыторыю 43,104 км².

Энічная карта Паўночнай Трансільваніі.
Этнічны склад Венгрыі пасля 1941.
Перапіс насельніцтва 1930 года ў Румыніі зафіксаваў для гэтага рэгіёну насельніцтва ў колькасці 2 393 300 чалавек. У 1941 годзе венгерскія ўлады правялі новы перапіс, у якім было зафіксавана насельніцтва 2 781 100 чалавек. Абодва перапісу пыталіся асобна пра мову і нацыянальнасць. Вынікі двух перапісаў абагульнены ў наступнай табліцы.

| Нацыянальнасць/мова | 1930 Румынскі перапіс | 1941 Венгерскі перапіс | 1940 Румынскаяацэнка |
| --- | --- | --- | --- |
| Нацыянальнасць | Мова | Нацыянальнасць | Мова |
| Венгры | 912,500 | 1,007,200 | 1,380,500 | 1,344,000 | 968,371 |
| Румыны | 1,176,900 | 1,165,800 | 1,029,000 | 1,068,700 | 1,304,898 |
| Немцы | 68,300 | 59,700 | 44,600 | 47,300 | Н / Д |
| Яўрэі/Ідыш | 138,800 | 99,600 | 47,400 | 48,500 | 200,000 |
| Іншыя | 96,800 | 61,000 | 76,600 | 69,600 | Н / Д |

Як піша Árpád E. Varga, «перапіс, праведзены ў 1930 годзе, адпавядаў міжнародным статыстычным патрабаванням у любым стаўленні. Для ўстанаўлення нацыянальнасці кампілятары распрацавалі комплексную крытэрыяльную сістэму, унікальную на той час, якая ахоплівала грамадзянства, нацыянальнасць, родную мова (гэта значыць мова, на якой размаўляюць у сям’і) і рэлігію».

Акрамя натуральнага прыросту насельніцтва, адрозненні паміж гэтымі перапіскамі звязаны з некаторымі іншымі складанымі прычынамі, такімі як міграцыя і асіміляцыя яўрэяў або двухмоўных асоб. Па дадзеных венгерскіх рэгістрацый, да студзеня 1941 года ў Венгрыю з Паўднёвай Трансільваніі прыбыло 100 тысяч венгерскіх бежанцаў. Большасць з іх шукалі прытулку на поўначы, і амаль гэтак жа шмат людзей прыбылі з Венгрыі з рэанэксаванай тэрыторыі, якія пераехалі на Трыянонскую тэрыторыю Венгрыі з Паўднёвай Трансільваніі. У выніку гэтых міграцый паўночна-трансільванскія венгры павялічыліся колькасна амаль на 100 тысяч. Для таго, каб кампенсаваць гэта, вялікая колькасць румынаў былі абавязаныя пакінуць Паўночную Трансільванію. Каля 100 тысяч выехалі да лютага 1941 года, згодна з няпоўнай рэгістрацыі паўночна-трансільванскіх бежанцаў, праведзенай румынскім урадам. Акрамя таго, падзенне агульнай колькасці насельніцтва сведчыць аб тым, што яшчэ 40—50 тысяч румын перамясціліся з поўначы да Паўднёвай Трансільваніі (уключаючы бежанцаў, якія па розных прычынах былі апушчаны з афіцыйнай рэгістрацыі). Ураджай асіміляцыі ў Венгрыі складаецца з страт з боку іншых груп носьбітаў мовы, такіх як яўрэйскі народ. Змяненне мовы было найбольш характэрным сярод двухмоўных румын і венграў. І ў жудзецы Марамурэш (венг.: Máramaros) і Сату-Марэ (венг.: Szatmár), у дзясятках населеных пунктаў многія з тых, хто назваў сябе румынам, цяпер называлі сябе венграмі, хоць яны і ўвогуле не размаўлялі на венгерскай мове (як і ў 1910 годзе).

Пасля арбітража
---------------

Румынія мела 14 дзён, каб эвакуяваць адпаведныя тэрыторыі і перадаць іх Венгрыі. Венгерскія войскі перайшлі праз Трыянонскія межы 5 верасня. Рэгент Венгрыі, Міклаш Хорці таксама прынялі ўдзел ва ўездзе. Яны дасягнулі дарыянскай мяжы, завяршыўшы працэс паўторнай анексіі 13 верасня.

Натоўп кідае кветкі, вітаючы венгерскія войскі ў Кездзівашаргей.
Этнічныя венгры даюць нацысцкі салют падчас прывітання венгерскіх войскаў.
Наогул, этнічнае венгерскае насельніцтва вітала войскі і лічыла аддзяленне ад Румыніі вызваленнем. Вялікая румынская этнічная супольнасць, якая апынулася пад венгерскай акупацыяй, не мелі падстаў для святкавання, паколькі для іх другі Венскі Арбітраж уяўляў сабой вяртанне да часоў старажытнага венгерскага праўлення. Пасля ўступлення на пэўную тэрыторыю венгерская армія здзяйсняла масавыя забойствы румынскага насельніцтва. Сярод масавых забойстваў:

* 9 верасня ў вёсцы Трэзня (венг.: Ördögkút), некаторыя венгерскія войскі зрабілі 4 км крук ад напрамку наступлення венгерскіх войскаў Залэу–Клуж і пачалі адвольна страляць па мясцовым жыхарам любога ўзросту, забіваючы шмат з іх і часткова руйнуючы іх Праваслаўныя цэрквы. Афіцыйныя венгерскія крыніцы таго часу запісалі што былі забітыя 87 румын і 6 яўрэяў, уключаючы мясцовага праваслаўнага святара і мясцовага румынскага настаўніка з яго жонкай, а румынскія крыніцы даюць колькасць у 263 забітых мясцовых жыхароў. Некаторыя венгерскія гісторыкі сцвярджаюць, што забойствы выйшлі ў адказ пасля таго, як венгерскія войскі былі абстраляныя жыхарамі, якіх, як сцвярджаецца, падбухторваў мясцовы румынскі праваслаўны святар, але гэтыя сцвярджэнні не пацверджаны справаздачамі некалькіх сведак. Матывацыю чатырох кіламетровага адхілення ад маршруту венгерскіх войскаў ад астатняй венгерскай арміі да гэтага часу застаецца спрэчным момантам, але большасць доказаў паказвае на мясцовага шляхціца Ферэнца Бея, які страціў большую частку сваіх маёнткаў на карысць сялян у 1920-х гадах, паколькі большасць гвалту было накіравана на сялян, якія жылі ў яго былым маёнтку.
* 159 мясцовых сялян былі забітыя 13–14 верасня 1940 года венгерскімі войскамі ў вёсцы Іп (венг.: Szilágyipp). Зноў жа, некаторыя венгерскія гісторыкі лічаць, што гэта было следствам помсты за забойства 4 венгерскіх салдат гранатай.

Дакладная колькасць ахвяр з’яўляецца спрэчкай паміж некаторымі гісторыкамі, але існаванне такіх падзей не можа быць аспрэчана.

Адступленьне Румынскай арміі таксама адбывалася не без інцыдэнтаў, у асноўным гэта складалася з пашкоджання інфраструктуры і знішчэння публічных дакументаў.

Ануляванне
----------

Другі Венскі арбітраж быў ануляваны Саюзнай камісіяй праз Пагадненне аб перамір’і з Румыніяй (12 верасня 1944) артыкул 19 прадугледжваў наступнае:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | Урады саюзнікаў лічаць, што рашэнне Венскага арбітражу па Трансільваніі з'яўляецца несапраўдным і згодныя з тым, што Трансільванія (большая яе частка) павінна быць вернута Румыніі пры ўмове пацверджання мірнага ўрэгулявання, а савецкія ўлады згодныя з тым, што савецкія войскі будуць удзельнічаць пры гэтым у сумесных ваенных дзеяннях з Румыніяй супраць Германіі і Венгрыі. | » |

Гэта адбылося пасля Пераварот караля Міхая I пасля чаго Румынія змяніла бок і далучылася да краін альянсу. Такім чынам, румынская армія ваявала з нацысцкай Германіяй і яе саюзнікамі ў Румыніі, вярнуўшы Паўночную Трансільванію і далей, у акупаваных Германіяй Венгрыі і Чэхаславакіі (напрыклад, Будапешцкі наступ і Аблога Будапешта і Пражскі наступ).

Парыжскія Пагадненні У 1947 годзе пацвердзілі межы паміж Румыніяй і Венгрыяй як яны былі першапачаткова вызначаны ў Трыянонскім дагаворы 27 гадамі раней.

Зноскі
------

1. ↑  Árpád E. Varga, Transylvania’s History Архівавана 9 червня 2017. at *Kulturális Innovációs Alapítvány*.
2. ↑  Giurescu 2000, pp. 35–37.
3. 1 2 3  Giurescu 2000, pp. 37–39.
4. ↑  Keith Hitchins, Rumania: 1866—1947, Oxford University Press, 1994, p. 486

Літаратура
----------

* Árpád E. Varga. *Erdély magyar népessége 1870—1995 között.* Magyar Kisebbség 3-4, 1998, pp. 331—407.
* Gh.I. Bodea, V.T. Suciu, I. Pușcaș. *Administrația militară horthystă în nord-vestul României*, Ed. Dacia, 1988.
* Maria Bucur. *Treznea. Trauma, nationalism and the memory of World War II in Romania*, Rethinking History, Volume 6, Number 1, April 1, 2002, pp. 35-55. DOI:10.1080/13642520110112100
* Giurescu, Dinu C. (2000). Romania in the Second World War (1939—1945). Boulder, CO: East European Monographs.
* P. Țurlea. *Ip și Trăznea: Atrocități maghiare și acțiune diplomatică*, Ed. Enciclopedică, București 1996.
* Alessandro Vagnini. *German-Italian Commissions in Transylvania 1940—1943. A crucial key Study for Italian Diplomacy*, Studia Universitatis Petru Maior, Historia Volume 9, 2009, pp. 165—187.

Спасылкі
--------

* Text of the Second Vienna Award Архівавана 23 жовтня 2017.
* Árpád E. Varga, Essays on Transylvania’s Demographic History Архівавана 9 червня 2017.. (Mainly in Hungarian, but also in English and Romanian.)
* Проблема Трансильвании в отношениях СССР с союзниками по антигитлеровской коалиции (июнь 1941 г. — май 1945 г.) Архівавана 22 серпня 2016. (an article on the Allies and the question of Transylvania) (руск.)