|  |
| --- |
|  |
| **Культура Азербайджана** |
| **Літаратура** |
| **Архітэктура** |
| **Музыка** |
| **Тэатр** |
| **Танец** |
| **Балет** |
| **Адзенне** |
| **Дыван** |
| **Мініяцюра** |
| **Выяўленчае  мастацтва** |
| **Міфалогія** |
| **Адукацыя** |
| **Кіно** |
| **Права** |
| **Кулінарыя** |

**Архітэктура Азербайджана** — комплекс будаўнічых забудаванняў на тэрыторыі сучаснага Азербайджана, якія прадстаўляюць архітэктурна-гістарычную значнасць. Архітэктура Азербайджана ўключае архітэктуру народаў, якія пражывалі і пражываюць на тэрыторыі краіны. Па разнавіднасці выкарыстоўваемых будаўнічых матэрыялаў архітэктурныя збудаванні Азербайджана можна разбіць на дзве групы: групу будынкаў, збудаваных з каменя — у Баку, Шэмасе і іх наваколлях, і другую групу — у Нахічэвані, Гянджы, Бардзе і іншых раёнах, дзе ў асноўным выкарыстана цэгла.

Гісторыя
--------

Маўзалей Маміне хатун у Нахічэвані, XII стагоддзе.
Мегалітычныя і цыклапічныя будынкі ў перадгор’ях Малога Каўказа і на тэрыторыі Нахічэвана, рэшткі дагістарычнага жылля (правобраз народнага жылля — карадам) характарызуюць будаўніцтва эпохі энеаліта і ранняй бронзы на тэрыторыі Азербайджана.

Архітэктурная спадчына Каўказскай Албаніі прадстаўлена будынкамі, якія захаваліся ў паўночных абласцях сучаснага Азербайджана, сярод якіх вылучаецца Царква ў сяле Кіш (VI альбо XII стагоддзе) у Шэкінскім раёне, рэшткі збудаванняў крэпасці Чырах-Кала (VI стагоддзе) ля горада Габеля, базілікальны храм ў сяле Кум Кахскага раёна, круглы храм у вёсцы Лекіт (V—VI стагоддзя; бруковы камень, вапняк, абпаленая цэгла) і руіны храмавага комплексу ў Мінгечауры (VII стагоддзе, цэгла-сырэц). Да самых ранніх, якія захавалася ў Азербайджане, збудаванняў адносяцца храмы ў сёлах Кум і Лекіт і падмуркі Дзявочай вежы ў Баку
. Архітэктуру раннефеадальнага перыяду на тэрыторыі Азербайджана характарызуюць велізарныя абарончыя збудаванні: бешбермакскія, гільгільчайскія (Чыраг-гала) і закатальскія
. Найстарэйшымі ісламскімі будынкамі можна назваць мячэці VIII стагоддзя ў Ахсу і Джума-мячэць у Шэмасе.

Пасля арабскай заваёвы ў VII стагоддзі і распаўсюджвання ісламу пачала развівацца мусульманская культура — будаваліся мячэці, мінарэты, медрэсэ, маўзалеі.

У IX—X стагоддзях з паслабленнем Арабскага халіфата на тэрыторыі Азербайджана паўстала мноства невялікіх дзяржаў, у гарадах якіх (Барда, Шэмаха, Байлакан, Гянджа, Нахічэвань) складваліся лакальныя архітэктурна-мастацкія школы, сярод іх — нахічэванская, якая характарызуецца пышнасцю керамічнага ўбрання будынкаў, шырвана-апшэронская, адрозная кантрастам роўнядзі каменных сцен і пластычнай распрацоўкі архітэктурных элементаў.

Выдатныя помнікі мастацтва Азербайджана XII—XIII стагоддзяў — маўзалеі Мамінэ-хатун, Юсуфа ібн Кусеіра і маўзалей у Джузе (у Нахічэвані), Дзявочая вежа ў Баку, замкі XIII стагоддзя у Мардакяне і Нардаране а таксама Ханега на рацэ Пірсагат.

У XIV—XVI стагоддзях з ростам гарадоў развіваецца цаглянае і каменнае дойлідства, адзін з узораў якога палац Шырваншахаў ў Баку. Традыцыі мясцовых школ знайшлі працяг у вежавых маўзалеях XIV стагоддзя ў Бардзе і ў сяле Карабагляр, у 12-гранным шатровым маўзалеі ў сяле Хачын-Дорбатлы (1314, дойлід Шахензі), у крэпасной архітэктуры замка XIV стагоддзя ў сяле Рамана. Цікавая двух’ярусная купальная пахавальня Дзіры-Баба ў горадзе Мараза (1402, дойлід — сын устада Гаджы).

У XVII—XVIII стагоддзях, у перыяд ірана-турэцкіх войнаў і міжусобіц, манументальнае будаўніцтва значна скарацілася; дабудоўваўся культурны комплекс Імамзадэ ў Гянджэ, у XVIII стагоддзі быў пабудаваны ўпрыгожаны роспісамі палац ханаў у Шэкі. У народным дойлідстве таксама захаваліся архітэктурна-будаўнічыя традыцыі.

Баку, Дзявочая вежа (выгляд знутры).
Дзявочая вежа ў Баку, 1930-я.
### Дзявочая вежа

Дзявочая вежа (Азербайджан: Гыз галасы) з’яўляецца помнікам XII стагоддзя ў Старым горадзе Баку, Азербайджан. Палац Шырваншахаў, пабудаваны ў XV стагоддзі, у 2000 годзе разам з абнесенай крэпаснымі сценамі гістарычнай часткай горада і Дзявочай вежай, быў уключаны ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. У Дзявочай вежы знаходзіцца музей, у якім распавядаецца гісторыя развіцця горада Баку. У ім таксама ёсць сувенірная крама. Вежа пакрыта воблакам таямніц і легенд, якія заснаваныя на гісторыі Азербайджана і нацыянальнай культуры Азербайджана. Пласт эпасаў і легенд вежы з’яўляецца часткай культуры і нацыянальнай спадчыны Азербайджана. Сапраўды, некаторыя эпасы сталі прадметам сцэнарыя для балетаў і тэатральных п’ес. «Дзявочая Вежа» — азербайджанскі балет сусветнага класа, створаны Афрасіабам Бадалбейлі ў 1940 годзе, рэмікс якога быў выкананы ў 1999 годзе.

* Царква ў вёсцы Кіш.Царква ў вёсцы Кіш.
* Царква ў вёсцы Кум V—VI стагоддзя ў Кахскім раёне Азербайджана.Царква ў вёсцы Кум V—VI стагоддзя ў Кахскім раёне Азербайджана.
* Руіны крапасных сцен старажытнай Кабалы.Руіны крапасных сцен старажытнай Кабалы.
* Круглая царква ў Шэкінскім раёне Азербайджана.Круглая царква ў Шэкінскім раёне Азербайджана.
* Царква ў вёсцы Лекіт.Царква ў вёсцы Лекіт.

Гл. таксама
-----------

* Палымяныя вежы

Зноскі
------

1. ↑  Аж да пачатку XX стагоддзя гістарычны тапонім «Азербайджан» ахопліваў тэрыторыі толькі на поўдзень ад ракі Аракс (Іранскі Азербайджан) (В. В. Бартольд. Сочинения. Том 2/1, с.703; The Paths of History — Igor M. Diakonoff, Contributor Geoffery Alan Hosking, Published in the year 1999, Cambridge University Press, pg 100; Minorsky, V. «Ādharbaydjān (Azarbāydjān).» Encyclopaedia of Islam. Edited by: P.Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2007), між тым як тэрыторыя сучаснай Азербайджанскай Рэспублікі была вядомая як Аран і/або Шырван.
2. ↑  *С. А. Дадашев, М. А. Усейнов.*Очерки по истории архитектуры народов СССР. Архитектура Азербайджана. — М: Изд. Академии Архитектуры СССР, 1948.
3. ↑  Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
4. ↑  *J. Bjornar Storfjell, Ph.D.* The Church in Kish. Carbon Dating Reveals its True Age. Azerbaijan International, Spring 2003
5. 1 2  *Jonathan M. Bloom, Sheila Blair.* The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture. — Oxford University Press, 2009. — Т. 2. — С. 237. — 513 с. — ISBN 9780195309911.
6. ↑  *А. В. Саламзаде.* Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Архитектура / Под редакцией Б.А.Гарданова, А.Н.Гулиева, С.Т.Еремяна, Л.И.Лаврова, Г.А.Нерсесова, Г.С.Читая. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 175.
7. 1 2 3 4  «Популярная художественная энциклопедия.» Под ред. Полевого В. М.; М.: Издательство "Советская энциклопедия", 1986.

Літаратура
----------

* «История архитектуры Азербайджана», Гос. изд. литературы по строительству, архитектуре и строительным материалам, Москва, 1963.
* «Архитектура Азербайджана. Эпоха Низами», Государственное архитектурное издательство Академии архитектуры СССР, Москва, 1947.

Спасылкі
--------

* *К. М. Мамед-заде*. Строительное искусство Азербайджана
* Культура Азербайджана(недаступная спасылка)
* Архитектурное искусство
* 
* Интервью вице-президента Международного Союза Архитекторов Лизы Сиола. APA, 18 Сентября 2009 Архівавана 24 верасня 2009.

| ⛭Краіны Азіі: Архітэктура |
| --- |
| - ААЭ

- Азербайджан

- Аман

- Арменія

- Афганістан

- Бангладэш

- Бахрэйн

- Бруней

- Бутан

- В’етнам

- Грузія

- Егіпет¹

- Емен

- Ізраіль

- Індыя

- Інданезія

- Іарданія

- Ірак

- Іран

- Казахстан²

- Камбоджа

- Катар

- Кіпр

- Кыргызстан

- Кітай

- КНДР

- Кувейт

- Лаос

- Ліван

- Малайзія

- Мальдывы

- Манголія

- М’янма

- Непал

- Пакістан

- Рэспубліка Карэя

- Расія²

- Саудаўская Аравія

- Сінгапур

- Сірыя

- Таджыкістан

- Тайланд

- Туркменістан

- Турцыя²

- Узбекістан

- Усходні Тымор

- Філіпіны

- Шры-Ланка

- Японія
 |
| Непрызнаныя дзяржавы |
| - Абхазія

- Кітайская рэспубліка (Тайвань)

- Нагорны Карабах

- Палесцінская аўтаномія

- Паўднёвая Асеція

- Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра
 |
| ¹  У асноўным у Афрыцы ² Часткова ў Еўропе |

| ⛭Азербайджан паводле тэм |
| --- |
| 
* Герб
* Сцяг
* Гімн
* Палітыка
* Канстытуцыя
* Парламент
* Адміністрацыйны падзел
* Геаграфія
* Гарады
* Сталіца
* Насельніцтва
* Мовы
* Гісторыя
* Эканоміка
* Валюта
* Культура
* Рэлігія
* Кінематограф
* Тэлебачанне
* Літаратура
* Музыка
* Святы
* Спорт
* Адукацыя
* Навука
* Транспарт
* Турызм
* Пошта (гісторыя і маркі)
* Інтэрнэт
* Узброеныя сілы
* Сусветная спадчына
* Знешняя палітыка

**Партал «Азербайджан»**
 |