У паняцця ёсць і іншыя значэнні, гл. Баварыя.

**Каралеўства Бава́рыя** (ням.: Königreich Bayern, бав.: Kinereich Bayern) — дзяржава на паўднёвым усходзе Германіі, якая існавала з 1806 па 1918 год. Герцаг Максіміліян I Іосіф з Дому Вітэльсбахаў стаў першым каралём Баварыі ў 1806 годзе. Манархіяй, да распаду каралеўства ў 1918 годзе, кіраваў дом Вітэльсбахаў. Большасць межаў сучаснай Баварыі была ўсталявана пасля 1814 Парыжскім дагаворам, паводле якога Баварыя саступіла Аўстрыі Ціроль і Форарльберг, але атрымала Ашафенбург і частку тэрыторыі Гесэн-Дармштата. У 1871 годзе Баварыя ўвайшла ў склад аб’яднанай Германскай імперыі, у складзе якой каралеўства Баварыя было другім па памеры аўтаномным дзяржаўным утварэннем пасля Прусіі. Сучасны пераемнік Баварскага каралеўства — аднайменная федэральная зямля ФРГ.

### Канстытуцыя

26 мая 1818 года была абвешчана другая канстытуцыя Баварыі. Канстытуцыя заснавала двухпалатны парламент (Ландтаг). Верхняя палата (Kammer der Reichsräte, што азначае «Палата дарадцаў») складалася з арыстакратыі і дваран, у тым ліку каралеўскіх прынцаў, уладальнікаў  пасады кароны, арцыбіскупы, члены Медыятызаваных дамоў у Баварыі і спадчынныя і пажыццёвыя намінанты кароны. У ніжнюю палату (Kammer der Abgeordneten, што азначае «палата прадстаўнікоў»), уваходзяць прадстаўнікі землеўладальнікаў, трох універсітэтаў, духавенства (каталіцкага і пратэстанцкага), гарадоў і сялян. Без згоды абедзвюх палат не мог быць прыняты закон і спагнаны падатак. Правы пратэстантаў былі абаронены ў канстытуцыі артыкуламі, якія падтрымлівалі роўнасць усіх рэлігій, нягледзячы на супраціўленне з боку прыхільнікаў Рымска-каталіцкай царквы. Першапачатковая канстытуцыя ледзь не апынулася катастрафічнай для манархіі, з такімі супярэчнасцямі, як армія павінна прысягнуць на вернасць новай канстытуцыі. Манархія звярнулася па параду да Прусіі і Аўстрыі; абодва адмовіліся прыняць меры ад імя Баварыі, але беспарадкі зменшыліся, і дзяржава стабілізавалася з уступленнем Людвіга I на трон пасля смерці Максіміліяна ў 1825 годзе.

У Каралеўстве Баварыя Пфальц займаў асаблівае прававое і адміністрацыйнае становішча, паколькі баварскі ўрад захаваў значныя дасягненні французскага перыяду. Нямецкі гісторык Хайнер Хаан апісвае асаблівы статус Пфальца ў Баварыі як адносіны «Hauptstaat» (галоўнай зямлі, г. зн. Баварыі) і *Nebenstaat* (побач з дзяржавай, г.зн. Пфальц).

### Людвіг I, Максіміліян II і рэвалюцыі

У 1825 годзе Людвіг I узышоў на трон Баварыі. Пры Людвігу мастацтва ў Баварыі квітнела, і Людвіг асабіста загадаў і фінансава дапамог стварыць шмат неакласічных будынкаў і архітэктуры па ўсёй Баварыі. Людвіг таксама павялічыў тэмпы індустрыялізацыі Баварыі падчас свайго кіравання. У замежных справах падчас праўлення Людвіга Баварыя падтрымлівала грэкаў падчас Вайны за незалежнасць Грэцыі, а яго другі сын, Ота быў абраны Каралём Грэцыі ў 1832 г. Што тычыцца палітыкі , першапачатковыя рэформы, якія прапагандаваў Людвіг, былі як ліберальнымі, так і арыентаванымі на рэформы. Аднак пасля рэвалюцыі 1830 г. Людвіг перайшоў да кансерватыўнай рэакцыі. Хамбахерскі фэст у 1832 г. паказаў незадаволенасць насельніцтва высокімі падаткамі і цэнзурай. Баварыя далучылася да Zollverein у 1834 г. У 1835 г. першая нямецкая чыгунка была пабудавана ў Баварыі паміж гарадамі Фюрт і Нюрнберг.

Карона Баварыі, Мюнхенская рэзідэнцыя
У 1837 годзе духоўны рух ультрамантанцы, які падтрымліваецца каталікамі, прыйшоў да ўлады ў баварскім парламенце і пачаў кампанію па рэформе канстытуцыі, якая пазбавіла грамадзянскіх правоў, раней нададзеных пратэстантам. а таксама ўвядзенне цэнзуры і забарона на свабоднае абмеркаванне ўнутранай палітыкі. Гэты рэжым быў нядоўгім з-за патрабаванняў ультрамантанцаў натуралізацыі ірландскай каханкі Людвіга I, Лолы Монтэз, вядомай куртызанкі і танцоркі, што выклікала незадавальненне Людвіга, і ультрамантанцы былі выцесненыя.

Кароль Людвіг I з Баварыі
Падчас рэвалюцый 1848 года Людвіг адрокся ад прастола 20 сакавіка 1848 года на карысць свайго старэйшага сына Максіміліяна II. Рэвалюцыі таксама прынеслі папраўкі ў канстытуцыю, у тым ліку змены ў ніжняй палаце ландтага з роўным выбарчым правам для кожнага мужчыны, які плаціў прамы падатак. Максіміліян II адказаў на патрабаванні народа аб стварэнні адзінай нямецкай дзяржавы, прыняўшы ўдзел у Франкфурцкім парламенце, які меў намер стварыць такую дзяржаву. Аднак, калі Максіміліян II адхіліў Франкфурцкую канстытуцыю ў 1849 годзе, адбылося паўстанне ў Баварскім Пфальцы пад кіраўніцтвам Іосіфа Марціна Рэйхарда, якое было падаўлена пры падтрымцы прускіх войскаў. Аднак Максіміліян II стаяў побач з саюзнікам Баварыі, Аўстрыйскай імперыяй, у апазіцыі да ворага Аўстрыі, Прусіі. Гэтая пазіцыя была рэзентавана

Дзяржаўны лад
-------------

Глава дзяржавы — кароль. Заканадаўчы орган — Саслоўны сход (*Standeversammlung*), складалася з Палаты дзяржаўных саветнікаў (*Kammer der Reichsrate*) і Палаты дэпутатаў (*Kammer der Abgeordneten*). 

многімі грамадзянамі Баварыі, якія жадалі аб'яднанай Германіі. У рэшце рэшт Прусія адмовілася ад кароны, прапанаванай Франкфурцкім парламентам, паколькі прапанаваная канстытуцыя нямецкай дзяржавы была ўспрынятая як занадта ліберальная і не ў інтарэсах Прусіі.

Выгляд Walhalla мемарыяла Людвіга I
Пасля правалу Франкфурцкага парламента Прусія і Аўстрыя працягвалі спрачацца аб тым, якая манархія мае неад'емнае права кіраваць Германіяй. Спрэчка паміж Аўстрыяй і курфюрствам Гесэн-Касель была выкарыстана Аўстрыяй і яе саюзнікамі (у тым ліку Баварыяй) для садзейнічання ізаляцыі Прусіі ў палітычных справах Германіі. Гэтая дыпламатычная абраза ледзь не прывяла да вайны, калі Аўстрыя, Баварыя і іншыя саюзнікі перакінулі войскі праз Баварыю ў бок Гесэн-Каселя ў 1850 г. Аднак Прусія адступіла перад Аўстрыяй і прыняла яе палітычнае кіраўніцтва Германіяй. Гэтая падзея была вядомая як Пункцыя Ольмюца, але таксама вядомая як «Прыніжэнне Ольмюца» Прусіяй. Гэта падзея замацавала саюз Баварскага каралеўства з Аўстрыяй супраць Прусіі. Калі праект аб'яднання нямецкіх сярэдніх дзяржаў пад кіраўніцтвам Баварыі супраць Прусіі і Аўстрыі (так званы «Трыяс») праваліўся, прэзідэнт-міністр фон дэр Пфардтэн падаў у адстаўку 1859. Спробы Прусіі рэарганізаваць свабодны Нямецкі саюз сустрэлі супраціў Баварыі і Аўстрыі, і Баварыя прыняла ўдзел у сваіх уласных дыскусіях з Аўстрыяй і іншымі саюзнікамі ў 1863 г. у Франкфурце, без удзелу Прусіі.

### Аўстра-пруская вайна

Міністр-прэзідэнт Людвіг фон дэр Пфардтэн, які пакінуў пасаду пасля паражэння Баварыі ў вайне ў 1866 г.
У 1864 годзе Максіміліян II рана памёр, і яго васемнаццацігадовы сын Людвіг II стаў каралём Баварыі, калі напружанасць паміж Аўстрыяй і Прусіяй няўхільна нарастала. Прускі міністр-прэзідэнт Ота фон Бісмарк, усведамляючы непасрэдную верагоднасць вайны, спрабаваў захаваць нейтралітэт Баварыі. Людвіг II адмовіўся ад прапаноў Бісмарка і працягнуў саюз Баварыі з Аўстрыяй. У 1866 годзе пачалася аўстра-пруская вайна. Баварыя і большасць паўднёвагерманскіх дзяржаў аб'ядналіся з Аўстрыяй, але ўнеслі значна меншы ўклад у вайну супраць Прусіі.

Прусія хутка разграміла Гановерскае каралеўства, затым выйграла Бітву пры Кёніггрэце (3 ліпеня 1866 г.) супраць Аўстрыі, якая неўзабаве пасля гэтага падала ў суд на мір. Дзяржавы Германскага саюза не дамовіліся аб адзінай стратэгіі ў вайне. Такім чынам, іх асобныя арміі пацярпелі паражэнне ад Прусіі.

Баварская армія пацярпела паражэнне ў Ніжняй Франконіі у Бітве пры Кісінгене (10 ліпеня 1866 г.). Прынц Карл Тэадор Баварскі прыняў камандаванне, але баварцы былі разгромлены ў Росбруне (26 ліпеня 1866 г.).

Аўстрыя пацярпела паражэнне, і Германскі саюз быў распушчаны, што паклала канец уплыву Аўстрыі на меншыя нямецкія дзяржавы. Баварыя прайграла Прусіі Герсфельд, Бад-Орб і Каўльсдорф; першыя два ўвайшлі ў склад новай Правінцыі Гесэн-Насаў, а другі стаў часткай Правінцыі Саксонія. З гэтага часу Баварыя няўхільна пераходзіла ў сферу ўплыву Прусіі.

### Людвіг II і Германская імперыя

Пасля паразы Аўстрыі ў аўстра-прускай вайне паўночнанямецкія дзяржавы хутка аб'ядналіся ў Паўночна-Германскі саюз, на чале дзяржавы быў прускі кароль. Ранейшыя стрымліванні Баварыі ў дачыненні да Прусіі змяніліся, як і многіх паўднёвагерманскіх дзяржаў, пасля таго, як французскі імператар Напалеон III пачаў казаць пра патрэбу Францыі ў «кампенсацыі» за страту ў 1814 г. і ўключыла Баварскі Пфальц як частку сваіх тэрытарыяльных патрабаванняў. У 1870 г. Людвіг II уступіў у саюз з Прусіяй супраць Францыі, якая лічылася немцамі найвялікшым ворагам аб'яднанай Германіі. У той жа час Баварыя ўзмацніла свае палітычныя, прававыя і гандлёвыя сувязі з Паўночнагерманскім саюзам. У 1870 г. пачалася вайна паміж Францыяй і Прусіяй у Франка-пруская вайна. Баварская армія была накіравана пад камандаваннем прускага наследнага прынца Фрыдрыха супраць французскай арміі.

Karol Ludwig II
Пасля паразы і прыніжэння Францыі супраць аб'яднаных нямецкіх войскаў Людвіг II прапанаваў абвясціць прускага караля Вільгельма I нямецкім імператарам («кайзерам») новай Германскай імперыі (Deutsches Reich), які адбыўся ў 1871 годзе ў Гер. 

акупаваны людзьмі Версальскі палац, Францыя. Былі абвешчаныя тэрыторыі Германскай імперыі, якія ўключалі дзяржавы Паўночнагерманскага саюза і ўсе паўднёвагерманскія дзяржавы, за галоўным выключэннем Аўстрыі. Імпэрыя таксама анэксавала былую францускую тэрыторыю Эльзас-Латарынгія, шмат у чым з-за жаданьня Людвіга адсунуць францускую мяжу далей ад Пфальца.

Фатаграфія фотахром замка Нойшванштайн 1890-х гадоў. Гэты замак быў спраектаваны і пабудаваны падчас праўлення Людвіга II і застаецца галоўнай турыстычнай славутасцю ў Баварыі.Фатаграфія фотахром замка Нойшванштайн 1890-х гадоў. Гэты замак быў спраектаваны і пабудаваны падчас праўлення Людвіга II і застаецца галоўнай турыстычнай славутасцю ў Баварыі.
Уступленне Баварыі ў склад Германскай імперыі змянілася з радасці з нагоды паразы Францыі на жах неўзабаве пасля гэтага з-за напрамку, які абрала Германія пры новым Канцлер Германіі і прэм'ер-міністр Прусіі [[Ота фон Бісмарк] ]. Баварская дэлегацыя пад кіраўніцтвам графа Ота фон Брэй-Штэйнбурга забяспечыла прывілеяваны статус Каралеўства Баварыя ў складзе Германскай імперыі («Reservatrechte»). Каралеўства Баварыя нават змагло захаваць уласны дыпламатычны орган і ўласную армію, якая падпадала пад прускае камандаванне толькі падчас вайны.

Пасля ўваходжання Баварыі ў склад імперыі Людвіг II стаў усё больш адрывацца ад палітычных спраў Баварыі і траціў велізарныя сумы грошай на асабістыя праекты, такія як будаўніцтва шэрагу казачных замкаў і палацаў, самым вядомым з якіх з'яўляецца Вагнера- стыль Замак Нойшванштайн. Для фінансавання гэтых праектаў Людвіг выкарыстаў сваё асабістае багацце, а не дзяржаўныя сродкі, і будаўнічыя праекты прывялі яго да глыбокіх даўгоў. Гэтыя даўгі выклікалі вялікую занепакоенасць палітычнай эліты Баварыі, якая спрабавала пераканаць Людвіга спыніць будаўніцтва; ён адмовіўся, і адносіны паміж міністрамі ўрада і каронай пагоршыліся.

Нарэшце, у 1886 г. крызіс дайшоў да вяршыні. Медыцынская камісія, прызначаная кабінетам міністраў, прызнала Людвіга вар'ятам і, такім чынам, няздольным кіраваць. Яго дзядзька, прынц Луітпольд, быў прызначаны рэгентам. Праз дзень пасля зняцця з пасады Людвіга кароль загадкава памёр пасля таго, як папрасіў галоўнага псіхіятра камісіі пайсці з ім на шпацыр уздоўж возера Штарнберг (тады яно называлася возерам Вюрм). Людвіга і псіхіятра знайшлі мёртвымі, якія плаваюць у возеры. Афіцыйнае ўскрыццё назвала прычынай смерці самагубства праз утапленне, але некаторыя крыніцы сцвярджаюць, што ў лёгкіх Людвіга не было вады. Нягледзячы на тое, што гэтыя сцвярджэнні можна растлумачыць сухім утапленнем, яны таксама прывялі да тэорыі змовы палітычнага забойства.

### Рэгенцтва і інстытуцыянальная рэформа

Карона перайшла да брата Людвіга Ота. Тым не менш, Ота меў доўгую гісторыю псіхічнага захворвання і тры гады таму быў змешчаны пад медыцынскі нагляд. Абавязкі кіраўніка дзяржавы фактычна ляжалі ў руках прынца Луітпольда, які працягваў выконваць абавязкі рэгента пры Ота.

Статуя прынца-рэгента Луітпольда ў JustizpalastСтатуя прынца-рэгента Луітпольда ў Justizpalast
Падчас рэгенцтва прынца-рэгента Луітпольда, з 1886 па 1912 год, адносіны паміж Баварыяй і Прусіяй заставаліся халоднымі, і баварцы памяталі антыкаталіцкую праграму «Kulturkampf» Бісмарка, а таксама стратэгічнае дамінаванне Прусіі над імперыі. Баварыя пратэставала супраць дамінавання Прусіі над Германіяй і ў 1900 г. пагардзіла нямецкага імператара прускага паходжання Вільгельма II, забараніўшы лунаць любы іншы сцяг, акрамя баварскага, на грамадскіх будынках у дзень нараджэння імператара, але гэта было хутка пазней быў зменены, што дазволіла вывешваць германскі імперскі сцяг побач са сцягам Баварыі.

Каталіцкая кансерватыўная Патрыятычная партыя, заснаваная ў 1868 годзе, стала вядучай партыяй у баварскім ландтагу (парламенце). У 1887 годзе яе назва была зменена на Баварскі цэнтр. У 1893 годзе сацыял-дэмакраты былі абраныя ў парламент. З 1903 г. універсітэцкая адукацыя была таксама магчымая для студэнтак. Выбарчыя рэформы в

змяніў выбары ў парламент з непрамыя на прамыя выбары ў 1906 г. З палітыкам Цэнтра Георгам фон Хертлінгам прынц-рэгент прызначыў урад на чале з прадстаўніком большасць у ландтагу ўпершыню ў 1912 г.

Гады Луітпольда ў якасці рэгента былі адзначаны велізарнай мастацкай і культурнай дзейнасцю ў Баварыі, дзе яны вядомыя як *Prinzregentenjahre* («Гады прынца-рэгента»). У 1912 годзе Луітпольд памёр, і яго сын, прынц-рэгент Людвіг, заняў пасаду рэгента. Да таго часу ўжо даўно стала відавочным, што Ота ніколі не зможа валадарыць, і раслі настроі на карысць Людвіга, каб стаць каралём самастойна. 6 лістапада, праз дзень пасля таго, як ландтаг прыняў закон, які дазваляў яму зрабіць гэта, Людвіг спыніў рэгенцтва, зрынуў Ота і абвясціў сябе каралём Баварыі як Людвіг III.

«Prinzregentenzeit» («час прынца-рэгента»), як часта называюць рэгенцтва Луітпольда, быў эпохай паступовага адыходу інтарэсаў Баварыі ад інтарэсаў Германскай імперыі. У сувязі з няшчасным канцом папярэдняга праўлення караля Людвіга II гэты разрыў у Баварскай манархіі выглядаў яшчэ больш моцным. Нарэшце, канстытуцыйная папраўка 1913 г. прынесла вырашальны перапынак у бесперапыннасці каралеўскага праўлення, на думку гісторыкаў, асабліва таму, што гэта змяненне было зацверджана ландтагам як Палатай прадстаўнікоў і, такім чынам, ускосна азначала першы крок да поўнага парламенцкага кіравання.. Сёння сувязь гэтых дзвюх падзей разглядаецца як галоўная прычына невідовішчнага канца Баварскага каралеўства без апазіцыі ў ходзе лістападаўскай рэвалюцыі 1918 г. Аднак ход яго 26-гадовага рэгенцтва Луітпольд ведаў, каб пераадолець, дзякуючы сціпласці, здольнасці і папулярнасці, першапачатковая неспакойнасць яго падданых. Гэтыя гады прынца-рэгента пераўтварыліся, нарэшце, — перш за ўсё ў рэтраспектыве — у залаты век Баварыі, нават калі аплакваць «казачнага караля» Людвіга ІІ, што ў фальклорна-настальгічнай манеры адбываецца дагэтуль.

### Ваенная аўтаномія

Асноўны артыкул: **Баварская армія**З усталяваннем Германскай імперыі серыя канвенцый перавяла асноўную частку розных дзяржаўных узброеных сіл непасрэдна пад кіраванне прускага ваеннага міністэрства. Аднак Баварыя захавала пэўную аўтаномію ў мірны час, з яе ўласнымі двума (пазней трыма) армейскімі карпусамі, якія заставаліся па-за прускім баявым парадкам. Баварскія пяхотныя і кавалерыйскія палкі захавалі свае гістарычныя светла-блакітныя і зялёныя мундзіры, адрозныя ад прускага ўзору, які быў прыняты ў большай частцы арміі. Асобныя баварскія салдаты прысягалі на вернасць каралю Людвігу, хоць у ваенны час гэта абяцанне паслушэнства было распаўсюджана на кайзера Вільгельма як вярхоўнага галоўнакамандуючага. У ліпені 1914 г. баварская армія налічвала 92 400 чалавек, або 11 працэнтаў ад агульнай Імперскай нямецкай арміі.

### Першая сусветная вайна і канец каралеўства

У 1914 годзе адбылося сутыкненне альянсаў з-за ўварвання ў Сербію Аўстра-Венгрыі пасля забойства аўстрыйскага эрцгерцага Франца Фердынанда  баснійска-сербскі баявік. Германія перайшла на бок свайго былога канкурэнта, які стаў саюзнікам, Аўстра-Венгрыі, і аб'явіла вайну Францыі і Расіі. Пасля нямецкага ўварвання ў нейтральную Бельгію Вялікабрытанія аб'явіла вайну Германіі. Першапачаткова ў Баварыі і па ўсёй Германіі многія навабранцы з энтузіязмам сцякаліся ў армію. У пачатку вайны кароль Людвіг III накіраваў афіцыйную дэпешу ў Берлін, каб выказаць салідарнасць Баварыі. Пазней Людвіг нават патрабаваў анексіі Баварыі (Эльзас[*крыніца?*] і горад Антверпен у Бельгіі, каб атрымаць выхад да мора). Яго схаванай мэтай было захаванне балансу сіл паміж Прусіяй і Баварыяй у Германскай імперыі пасля перамогі. З часам, з тупіковай і крывавай вайной на заходнім фронце, баварцы, як і многія немцы, стаміліся ад канфлікту.

Кароль Людвіг III у Львове (Лемберг), 1915 г. падчас Першай сусветнай вайны
У 1917 годзе прэм'ер-міністр Баварыі Георг фон Хертлінг стаў канцлерам Германіі і прэм'ер-міністрам Прусіі; Ота Рытэр фон Дандль стаў новым прэм'ер-міністрам Баварыі. Абвінавачаны ў сляпой лаяльнасці да Прусіі, Людвіг III станавіўся ўсё больш непапулярным падчас вайны. У 1918 г. каралеўства паспрабавала дамовіцца з саюзнікамі аб сепаратным міры, але пацярпела няўдачу. Да 1918 года грамадзянскія хваляванні распаўсюджваліся па Бавары

ia і Германіі, непадпарадкаванне Баварыі прускай гегемоніі і баварскі сепаратызм з'яўляюцца асноўнымі матыватарамі.

7 лістапада 1918 года Людвіг разам з сям'ёй уцёк з Мюнхенскай рэзідэнцыі з-за выбуху Германскай рэвалюцыі. Ён быў першым з манархаў у Германскай імперыі, які быў зрынуты; усяго праз некалькі дзён кайзер адрокся ад нямецкага трона. Людвіг пасяліўся ў Аўстрыі для таго, што было прызначана для часовага знаходжання. 12 лістапада ён выдаў Аніфскую дэкларацыю, заявіўшы, што ў гэтых абставінах ён «не ў стане ўзначаліць урад». Такім чынам, ён вызваліў сваіх салдат і чыноўнікаў ад прысягі яму. Нягледзячы на тое, што ён ніколі афіцыйна не адрокся ад прастола, урад Курта Эйснера пад кіраўніцтвам сацыялістаў прыняў дэкларацыю Людвіга як такую і абвясціў Дом Вітэльсбахаў зрынутым. На гэтым 700-гадовае праўленне дынастыі Вітэльсбахаў скончылася, і былое Каралеўства Баварыя стала Народнай дзяржавай Баварыя.

Баяліся або спадзяваліся, што пахаванне Людвіга III у 1921 годзе можа выклікаць рэстаўрацыю манархіі. Нягледзячы на адмену манархіі, былы кароль быў пахаваны перад былой каралеўскай сям'ёй, урадам Баварыі, вайскоўцамі і каля 100 000 гледачоў у стылі каралеўскіх пахаванняў. Рупрэхт, наследны прынц Баварыі не хацеў выкарыстаць смерць свайго бацькі для спробы аднавіць манархію сілай, аддаючы перавагу зрабіць гэта законнымі метадамі. Кардынал Міхаэль фон Фальхабер, арцыбіскуп Мюнхена, у сваёй пахавальнай прамове выразна выказаўся за манархію, у той час як Рупрэхт толькі заявіў, што ён уступіў у сваё першародства.<ref>.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel\_44449 Beisetzung Ludwigs III. München, 5. лістапада 1921  (ням.) Historisches Lexikon Bayerns – Funeral Ludwig III... праверана: 1 ліпеня 2011</ спасылка>

Геаграфія, адміністрацыйныя вобласці і насельніцтва
---------------------------------------------------

Каралеўства Баварыя ў 1808 г. уключаючы Ціроль
Курфюрства (1778) і Каралеўства Баварыя (1815)
Калі Напалеон стварыў Рэйнскую канфедэрацыю і Баварыя стала каралеўствам у 1806 годзе, яе зямельная плошча павялічылася ўдвая.Шаблон:Clarify Тыроль ( 1806—1814) і Зальцбург (1810—1816) былі часова аб'яднаны з Баварыяй, але потым вернуты (Тыроль) або перададзены (Зальцбург) пад уладу Габсбургаў/Аўстрыі. Узамен Рэйнскі Пфальц і Франконія былі далучаны да Баварыі ў 1815 годзе.

Пасля заснавання каралеўства дзяржава была цалкам рэарганізавана і ў 1808 годзе падзелена на 15 адміністрацыйных дзяржаўныя акругі (*Regierungsbezirke* (адзіночны лік *Regierungsbezirk*)) у Баварыі называецца *Kreise* (адзіночны лік *Kreis*). Яны былі створаны ў стылі французскіх дэпартаментаў, даволі аднолькавыя па памеры і насельніцтву і названы ў гонар сваіх галоўных рэк: Альтмюль-, Айзак-, Этш-, Ілер-, Ін-, Ізар-, Лех-, Майн-, Нааб -, Oberdonau-, Pegnitz-, Regen-, Rezat-, Salzach- і Unterdonaukreis У сувязі са шматлікімі тэрытарыяльнымі зменамі ў 1810 і 1815 гадах неабходна было скарэктаваць дзяленне, і колькасць краёў скарацілася да 8: Ізар-, Унтэрдонаў-, Абердонаў-, Рэген-, Рэзат-, Унтэрмайн-, Обермэйн- і Рэйнкрайс.

У 1838 годзе па ініцыятыве караля Людвіга I краі былі перайменаваны ў гонар былых гістарычных плямёнаў і тэрыторый адпаведнай вобласці ў: «Верхняя Баварыя», «Ніжняя Баварыя» , *Швабія і Нойбург*, *Верхні Пфальц і Рэгенсбург*, *Сярэдняя Франконія*, *Ніжняя Франконія і Ашафенбург*, *Верхняя Франконія* і *Пфальц*. Назвы гарадоў Нойбург, Рэгенсбург і Ашафенбург пазней былі адменены. Адпаведна, кароль змяніў свае каралеўскія тытулы на «Людвіг, кароль Баварыі, герцаг Франконіі, герцаг у Швабіі і Пфальцграфа Рэйнскага», і гэтыя тытулы захаваліся за ім пераемнікі. Пфальц, які набыла Баварыя, у асноўным уяўляў сабой заходнюю частку былога Курфюрскага Пфальца. План Людвіга набыць таксама былую ўсходнюю частку не змог рэалізаваць. Курфюрства, былое валадарства баварскай дынастыі Вітэльсбахаў, было падзелена ў 1815 годзе, усходні бераг Рэйна з былымі сталіцамі Мангейм і Гейдэльберг былі перададзены Вялікаму герцагству Бадэн. Заходні бераг быў прадастаўлены Баварыі ў якасці кампенсацыі за страту Ціроля і Зальцбурга.

Пасля аўстра-прускай вайны (1866), у якой Баварыя выступіла на баку пераможанай Аўстрыі, ёй прыйшлося саступіць Прусіі некалькі акруг Ніжняй Франконіі. Герцагства Саксен-Кобург і Гота ніколі не было часткай каралеўства Баварыя з моманту яго анексіі

у Баварыю толькі ў 1920 г. Остхайм быў далучаны да Баварыі ў 1945 г. У першай палове 20 ст. стагоддзя першапачатковая тэрміналогія Kreis і Bezirk саступіла месца Regierungsbezirk і Landkreis.

### Статыстыка

Файл:Rheinbund 1806, палітычная карта.pngКаралеўства Баварыя ў складзе Рэйнскай канфедэрацыі у 1806 г. уключаючы Тыроль
Каралеўства Баварыя ў складзе Рэйнскай канфедэрацыі у 1812 г. уключаючы Зальцбург
Каралеўства Баварыя ў складзе Германскай канфедэрацыі ў 1816 г. уключаючы Рэйнскі Пфальц
Крыніца:

* **Плошча** = 75 865 км2 (1900)
* **Насельніцтва** = 3 707 966 (1818) / 4 370 977 (1840) / 6 176 057 (1900) / 6 524 372 (1910)
* **Урадавыя акругі** (Крайз) (1808–1817):
	+ Altmühlkreis (1808–1810 / распушчаны)
	+ Айзак (1808–1810 / перададзены Італіі)
	+ Etschkreis (1808–1810 / перайшоў да Італіі)
	+ Illerkreis (1808–1817 / распушчаны)
	+ Innkreis (1808–1814 / перайшоў да Аўстрыі)
	+ Isarkreis (1808–1838)
	+ Lechkreis (1808–1810 / распушчаны)
	+ Майнкрайс (1808–1838)
	+ Naabkreis (1808–1810 / распушчаны)
	+ Oberdonaukreis (1808–1838)
	+ Пегніцкі край (1808–1810 / распушчаны)
	+ Regenkreis (1808–1838)
	+ Rezatkreis (1808–1838)
	+ Salzachkreis (1810–1816 / перайшоў да Аўстрыі)
	+ Unterdonaukreis (1808–1838)
* **Урадавыя акругі** (Крайз) (1816/17–1838)
	+ Isarkreis (пераўтворана ў Верхнюю Баварыю)
	+ Obermainkreis (пераўтвораны ў Верхнюю Франконію)
	+ Oberdonaukreis (трансфармавана ў Швабія)
	+ Regenkreis (пераўтвораны ў Верхні Пфальц)
	+ Rezatkreis (трансфармавана ў Сярэднюю Франконію)
	+ Unterdonaukreis (пераўтворана ў Ніжняя Баварыя)
	+ Untermainkreis (пераўтвораны ў Ніжнюю Франконію)
	+ Rheinkreis (трансфармаваны ў Пфальц)
* **Урадавыя акругі** (Kreise) (1838–1918):
	+ Верхняя Баварыя (Oberbayern) (Сталіца: Мюнхен)
	+ Верхняя Франконія (Oberfranken) (Сталіца: Байройт)
	+ Швабія (Schwaben) (Сталіца: Аўгсбург)
	+ Верхні Пфальц (Oberpfalz) (Сталіца: Рэгенсбург)
	+ Сярэдняя Франконія (Mittelfranken) (Сталіца: Ансбах)
	+ Ніжняя Баварыя (Niederbayern) (Сталіца: Ландсхут)
	+ Ніжняя Франконія (Unterfranken) (Сталіца: Вюрцбург)
	+ Пфальц (Pfalz) (Сталіца: Шпаер)

Глядзіце таксама
----------------

* Кароль Баварыі
* Кульфюрства Баварыя
* Герцагства Баварскае
* Спіс міністраў-прэзідэнтаў Баварыі
* Баварыя
* Гісторыя Баварыі
* Bayernpartei
* Наступствы Другой сусветнай вайны ў Баварыі
* Баварская Савецкая Рэспубліка
* Баварская армія
* Баварскі нацыяналізм

Спіс літаратуры
---------------

1. ↑  Allerhöchste Verordnung, die Territorial-Eintheilung des Königreichs Baiern betreffend // *Königlich-Baierisches Regierungsblatt* — 1808. — Т. 1808, вып. XXXIII.<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q25388912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q51706060'></a>
2. ↑  Forschung – Universität Regensburg **(нявызн.)**.  Uni- regensburg.de. de/Universitaet/Forschungsbericht/Bericht\_7/phil3/prof10.html Архівавана з першакрыніцы 21 лютага 2008 г.. Праверана 9 верасня 2012.
3. ↑  Каралеўская драма Людвіга II **(нявызн.)**. *www.museum.bayern*. Праверана 26 лістапада 2023.
4. ↑  16 Дзіўныя факты пра караля Людвіга II, найбольш Экстрэмальны фанат усіх часоў (англ.). *Ranker*. Праверана 26 лістапада 2023.
5. ↑  *portiabridget*. Будзьце асцярожнымі, чаго жадаеце…асабліва калі хочаце, каб вы былі кароль. (англ.). *portable фрагменты думак* (11 снежня 2010).
6. ↑  Неабходна задаць ***title=*** і ***url=*** для шаблона {{cite web}}. 
 **(нявызн.)**. bavarikon |url= |access-date=2023-11-26 |website=www.bavarikon.de |language=de}}
7. ↑  Seaton, Albert (15 чэрвеня 1973). *Войска Германскай імперыі 1870-1888*. Bloomsbury USA. pp. 24 & 26. ISBN 0-85045-150-7.
8. ↑  Thomas, Nigel (20 жніўня 2003). *Нямецкая армія ў свеце Першая вайна*. Bloomsbury USA. p. 3. ISBN 1-84176-565-1.
9. ↑  Handbuch der bayerischen Ämter, Gemeinden und Gerichte 1799–1980 (Даведнік баварскіх раёнаў, муніцыпалітэтаў і судоў 1799–1980), аўтары Рычард Баўэр, Райнхард Гейдэнройтэр, Герхард Хейл, Эма Магес, Макс Піндль, Аўгуст Шэрль, Бернхард Цітэль і пад рэдакцыяй Вільгельма Фолькерта, старшага прафесара Рэгенсбургскага ўніверсітэта, Мюнхен, 1983, ISBN 3-406-09669-7

Вонкавыя спасылкі
-----------------

* Шаблон:Commons category-inline
* Каталіцкая энцыклапедыя: Каралеўства Баварыя
* Даведнік па Баварыі: Каралеўства Баварыя

Шаблон:Штаты Рэйнскай канфедэрацыі Шаблон:Дзяржавы Германскага саюза Шаблон:Дзяржавы Германскай імперыі Шаблон:Былыя манархіі Шаблон:Аўтарытэтны кантроль

Зноскі
------

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Каралеўства Баварыя

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Catholic (1907—13) · Catholic (1997—…) |

| ⛭Дзяржавы Рэйнскага саюза (1806—1813) |
| --- |
| Дзяржавы, чый статусбыў павышаны | 

|  |  |
| --- | --- |
| Каралеўствы | 
* Баварыя
* Вюртэмберг
* Саксонія

 |
| Вялікія герцагствы | 
* Бадэн
* Гесэн

 |
| Герцагствы | 
* Насау

 |

 | Map of the Confederation of the Rhine |
| Створаныя дзяржавы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Каралеўствы | 
* Вестфалія

 |
| Вялікія герцагствы | 
* Берг
* Вюрцбург
* Франкфурт1

 |
| Княствы | 
* Ашафенбург2
* Леен
* Рэгенсбург2

 |

 |
| Колішніядзяржавы | 

|  |  |
| --- | --- |
| Эрнесцінскія герцагствы | 
* Саксен-Кобург
* Гота-Альтэнбург
* Гільдбурггаўзен
* Майнінген
* Веймар3
* Айзенах3
* Веймар-Айзенах4

 |
| Іншыя герцагствы | 
* Ангальт (Бернбург
* Дэсау
* Кетэн)
* Арэнберг
* Мекленбург-Шверын
* Мекленбург-Стрэліц
* Ольдэнбург

 |
| Княствы | 
* Гогенцолерн
	+ Гехінген
	+ Зігмарынген
* Ізенбург
* Ліхтэнштэйн
* Ліпэ-Дэтмальд
* Рэйс
	+ Эберсдорф
	+ Грайц
	+ Лобенштайн
	+ Гера
* Зальм5
* Шаўмбург-Ліпэ
* Шварцбург
	+ Рудальштат
	+ Зондэрсгаўзен
* Вальдэк

 |

 |
| 
* 1 з 1810 г.
* 2 да 1810 г.
* 3 да 1809 г.
* 4 з 1809 г.
* 5 да 1811 г.

 |

| ⛭Германскі саюз |
| --- |
| Імперыя і каралеўствы | 
* Аўстрыя
* Прусія
* Баварыя
* Саксонія
* Вюртэмберг
* Гановер

 | Германскі саюзГерманскі саюз |
| Вялікія герцагствы | 
* Бадэн
* Гесэн-Дармштат
* Гесен-Касель
* Люксембург
* Мекленбург-Шверын
* Мекленбург-Стрэліц
* Ольдэнбург
* Саксен-Веймар-Айзенах

 |
| Герцагствы | 
* Анхальт-Бернбург
* Анхальт-Дэсау
* Анхальт-Кётэн
* Браўншвейг
* Гольштэйн
* Лімбург
* Насау
* Саксен-Альтэнбург
* Саксен-Кобург-Гота
* Саксен-Лаўэнбург
* Саксен-Мейнінген

 |
| Княствы | 
* Гесен-Гомбург
* Гогенцолерн-Зігмарынген
* Гогенцолерн-Хехінген
* Ліхтэнштэйн
* Ліпэ-Дэтмольд
* Ройс-Гера
* Ройс-Грэйц
* Шаўмбург-Ліпэ
* Шварцбург-Зондэрсхаўзен
* Шварцбург-Рудальштат
* Вальдэк

 |
| Вольныя гарады | 
* Брэмен
* Гамбург
* Любек
* Франкфурт

 |