**Новы замак у Гродне** — адзін з буйнейшых помнікаў палацава-сядзібнай архітэктуры сярэдзіны XVIII ст. Размешчаны ў цэнтры Гродна, на правым беразе Нёмана. Пабудаваны як рэзідэнцыя караля і месца правядзення соймаў. З’яўляецца па сваёй архітэктуры прататыпам цэлай тыпалагічнай групы палацаў і сядзіб у Беларусі 2-й паловы XVII ст.

Гісторыя
--------

Новы замак на мал. Н. Орды, XIX ст.
Новы замак у Гродне
Будаўніцтва пачалося ў 1737 годзе па праекце дрэздэнскага архітэктара Матэвуша Даніэля Пёпельмана. Скончана будаўніцтва ў 1751 годзе Іаганам Фрэдэрыкам Кнобелем. Узводзілі палац мясцовыя муляры. Пазней у рэканструкцыях палаца бралі ўдзел І. Х. Яўх, Рыбенька, А. Рашкевіч. У 1780-я гады рэканструкцыю праводзіў Дж. Сака.

У 1793 годзе ў Сенатарскай зале каралеўскага палаца прайшоў так званы «Маўклівы сойм» — апошні, надзвычайны сойм Рэчы Паспалітай. Яго вынікам стаў другі падзел Рэчы Паспалітай.

Разбураны нацыстамі ў час Другой сусветнай вайны, перабудаваны ў 1952 годзе па праекце архітэктара У. Вараксіна ў стылі савецкага неакласіцызму. У ім размяшчаўся абласны камітэт КПСС.

Зараз у замку размяшчаецца Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей. У 1994 годзе чырвоную зорку са шпіля замка паспрабавалі зняць, каб у будучыні замяніць на флюгер з выявай Святога Губерта і аленя, сімвала Гродна. Гэтаму перашкодзілі абласныя чыноўнікі. У 2009 годзе двор замка ўпрыгожвалі некалькі 50-гадовых акацый, а каля ўваходу блакітныя елкі. Але ў 2010 годзе па ініцыятыве дырэктара гісторыка-археалагічнага музея Юрыя Кетурка праведзена высечка 9 акацый і блакітных елак. Кетурка матываваў сваё рашэнне тым, што «У горадзе павінна быць архітэктура, а не дрэвы» і такім чынам гродзенцаў пазбавілі яшчэ аднаго месца адпачынку.

Да 2019 года ў правае крыло Новага замка займала Гродзенская абласная бібліятэка імя Яўхіма Карскага. У пачатку 2020 года яна адкрылася на вуліцы Карбышава, у былым будынку Нацыянальнага банка. У памяшканнях Новага замка праводзяцца часовыя выставы.

Архітэктура
-----------

Стары і Новы замкі ўзімку
Будаўнічае вырашэнне палацавага ансамбля было звязана з прынцыпамі палацава-замкавага феадальнага будаўніцтва тагачаснай эпохі. У структуры гарадской забудовы палац займаў адасобленае становішча. Аднак выключна ўдалы рэльеф мясцовасці надаў яму значэнне адной з апорных кампазіцыйных кропак сілуэтнай лініі правабярэжнай часткі горада. Умовы берагавога рэльефу вызначылі кампактнасць палацавага ансамбля, згрупаванага на невялікім плато. У ансамбль уключаны і службовыя мураваныя пабудовы, якія ствараюць за левым крылом палаца гаспадарчае карэ. Палацавы ансамбль быў створаны паводле барочнай планіровачнай схемы, з самастойнымі службовым і парадным дварамі.

Картуш з гербам Рэчы Паспалітай — частка дэкору арыгінальнага будынка
Буйнамаштабны двухпавярховы аб’ём палаца мае П-падобную ў плане кампазіцыю. Тыповы для палацавых ансамбляў сярэдзіны XVII ст. парадны двор стваралі бакавыя флігелі і ажурная агароджа з цэнтральнай брамай. Да цэнтральнага корпуса прымыкала палацавая капліца, вылучаная ў самастойны аб’ём. Да нашага часу капліца не захавалася. Палац меў мансардавы дах з фігурнымі слыхавымі вокнамі. Цёмна-карычневая чарапіца ў спалучэнні з зялёнай афарбоўкай будынка стварала маляўнічую, каларытную кампазіцыю. Рытм праёмаў фасада ўскладняўся міжпаверхавым пасам квадратных філёнгаў. Павышаная пластыка і дэкаратыўная насычанасць характэрныя толькі для цэнтральнага і бакавых уваходаў. Тут вылучаюцца раскрапоўка спаранымі пілястрамі, тонка прарысаваная арнаментальная ляпніна з гірляндамі, фамільнымі гербамі. Цэнтральны рызаліт галоўнага фасада раскрапаваны спаранымі пілястрамі з капітэлямі, што дэкарыраваны ляпнымі арнаментальнымі гірляндамі ў стылі ракако. Шырокае выкарыстанне асіметрыі, адсутнасць ордэрных элементаў характарызуюць будынак як цікавы помнік архітэктуры.

### Планіроўка

Для ўнутранай планіроўкі палаца характэрнае падоўжна-восевае прасторавае вырашэнне цэнтральнай параднай групы памяшканняў, асноўныя з якіх паслядоўна размешчаны на падоўжнай восі плана: вялікі вестыбюль, зала і палацавая капліца. Такім чынам, ужо з вестыбюля раскрываецца планіровачны абрыс залы, а потым працяглая перспектыва капліцы. У бакі ад авальнай залы разыходзяцца анфілады іншых памяшканняў.

Планіроўка вылучаецца і першай у гісторыі архітэктуры Беларусі авальнай залай, якая з боку дваровага фасада выступае акруглым аб’ёмам — характэрнай формай архітэктуры ракако.

### Інтэр’ер

Стрымана-строгае вырашэнне экстэр'еру палаца супрацьпастаўлена пышнаму і насычанаму дэкаратыўнай аздобай інтэр’еру. Асабліва вылучаліся Сенатарская і Круглая залы, упрыгожаныя разьбою ў стылі ракако. У 80-я гады XVII ст. інтэр’еры былі распісаны дэкаратарам Манькоўскім. Акруглыя і зрэзаныя вуглы памяшканняў прыстасоўваліся пад каміны і дэкаратыўную скульптуру.

### Капліца


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Капліца Новага замка |

Прамавугольную ў плане капліцу аб’ядноўваў з палацам невялікі пераход. Да тарца капліцы прымыкала двух’ярусная вежа-званіца з гранёным шпілем. Выкарыстанне ў дэкоры капліцы дэкаратыўных ваз, ракавін, апор у форме пальмы, драпіроўкі, гратэскнага арнаменту, скульптурных кампазіцый таксама характэрна для архітэктуры ракако.

### Брама

Сфінксы з амурамі на пілонах уяздной брамы
Да нашага часу добра захавалася толькі палацавая брама ў выглядзе праезду, фланкіраванага
манументальнымі пілонамі са скульптурнымі групамі сфінксаў і амураў.

Гл. таксама
-----------

* Стары замак
* Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей
* Гарадзенскі сойм, 1793

Літаратура
----------

* Ф. Д. Гуревич. «Древности Белорусского Понеманья». Ленинград, Изд-во Академии наук СССР, 1962.
* Walter Hentschel: Die sächsische Baukunst des 18. Jahrhunderts in Polen, Berlin (Ost) 1967, Bd. 1, S. 189 f. S. 285—297, Abb. 58; Bd. 2, Abb. 217-220b, 369—399.
* Walter May: Das sächsische Bauwesen unter August II. und August III. von Polen, in: Polen und Sachsen — zwischen Nähe und Distanz, Dresden 1997 (Dresdner Hefte; 50), S. 17-26.

Спасылкі
--------

* Лагатып Вікісховішча На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Новы замак (Гродна)
* Новы замак (Гродна) на сайце Глобус Беларусі (руск.)
* Новы замак (Гродна) на сайце Radzima.org
* Новы замак (Гродна) на сайце «Архіварта»

| ⛭Славутасці Гродна |
| --- |
| Раёны і кварталы | 
* Гарадніца
* Занёманскае прадмесце
* Каложа
* Новы свет
* Стары горад

 |
| Вуліцы, плошчы і бульвары | 
* ✰ Вялікая Траецкая
* ✰ Замкавая
* Кірава
* ✰ Маркса
* ✰ Савецкая вуліца
* Савецкая плошча
* Элізы Ажэшка

 |
| Палацы і жылыя дамы, сядзібы | 
* ✯ Стары замак
	+ Замак Вітаўта
	+ Гарадзенская вежа
* Новы замак
* Палац Храптовічаў
* Палац Сапегаў (Баторыеўка)
* Дом майстра
* Панямонь
* Станіславова
* Дом купца Мураўёва
* Палац віцэ-адміністратара
* Палац Максімовіча
* Дом масонаў
* Дом урача Тальгейма
* Дом урача
* Дом віцэ-адміністратара
* Даходны дом

 |
| Грамадскія будынкі і збудаванні | 
* Крывая афіцына
* Лямус на Гарадніцы
* Лямус брыгіцкага кляштара
* Воданапорныя вежы
* Вежа пажарнага дэпо
* Тэатр Тызенгаўза
* Будынак пазямельнага банка
* Будынак рэальнага вучылішча

 |
| Музеі | 
* Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей
* Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі
* Аптэка езуітаў
* Дом-музей Элізы Ажэшкі
* Музей Максіма Багдановіча

 |
| Манастыры, саборы і храмы | 
* ✰ Каложская царква
* Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў
* Касцёл Адшукання Святога Крыжа
* Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя
* ✯ Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак
* Лютэранская кірха
* Гродзенская Раства-Багародзіцкая царква і манастыр
* Пакроўскі кафедральны сабор
* Свята-Уладзімірская царква

 |

| ⛭Замкі Беларусі |
| --- |
| Дзяржаўныя | 

|  |  |
| --- | --- |
| Захаваныя | 
* ✯ Стары замак у Гродне
* Новы замак у Гродне
* Камянецкая вежа
* Лідскі

 |
| Рэшткі | 
* Крэўскі
* Навагрудскі

 |
| Разбураныя | 
* Аршанскі
* Глыбоцкі
* Гомельскі
* Дрысенскі
* Копыскі
* Ляхавіцкі
* Мышскі
* Мядзельскі
* Рагачоўскі
* Радунскі
* Стрэшынскі
* Чачэрскі

 |

 |  |
| Прыватныя | 

|  |  |
| --- | --- |
| Захаваныя | 
* Быхаўскі
* Любчанскі
* ✯✰ Мірскі
* ✯ Нясвіжскі

 |
| Рэшткі | 
* Гальшанскі
* Геранёнскі
* Смальянскі

 |
| Разбураныя | 
* Глускі
* Горвальскі
* Горскі
* Друцкі
* Жаберскі
* Жлобінскі
* Іказненскі
* Сенненскі

 |

 |




1. ↑  Святы Губерт замест камуністычнага сімвала: як паспрабавалі замяніць чырвоную зорку на Новым замку і чым гэта скончылася  (бел.). *Hrodna.life - навіны Гродна* (29 лютага 2024). Праверана 29 лютага 2024.
2. ↑  *Кулевіч, Руслан*. Падарунак да 190-годдзя: абласная бібліятэка адкрылася ў новым будынку  (бел.). *Hrodna.life - навіны Гродна* (14 студзеня 2020). Праверана 29 лютага 2024.
3. ↑  Сальвадора Далі пакажуць у Новым замку  (бел.). *Hrodna.life - навіны Гродна* (27 лютага 2019). Праверана 29 лютага 2024.