Ідыяграма X-храмасомы чалавека
**X-храмасома** — палавая храмасома. Ва ўсіх сысуноў і іншых арганізмаў з гетэрагаметным мужчынскім полам, у самак дзве X-храмасомы (XX), а ў самцоў — адна X-храмасома і адна Y-храмасома (XY). Існуюць і арганізмы (напрыклад, качканосы), у якіх некалькі негамалагічных X-храмасом.

X-храмасома чалавека
--------------------

X-храмасома чалавека змяшчае каля 150 мільёнаў пар асноў, што складае прыкладна 5 % ДНК у клетках жанчын, 2,5 % у клетках мужчын. Нясе больш за 1400 генаў, з іх бялок-кадавальных — каля 800 (пар. з Y-храмасомай, якая нясе ўсяго 78 генаў). У жанчын дзве X-храмасомы; у мужчын адна X-храмасома і адна Y-храмасома. Адна X-храмасома ўспадкоўваецца ад маці, а другая (толькі ў жанчын) ад бабулі па бацькаўскай лініі.

Хоць у жанчын дзве X-храмасомы, у саматычных клетках адна з іх інактывавана і ўтварае цельца Бара.

Гісторыя
--------

X-храмасома здаўна славіцца сваімі асаблівымі ўласцівасцямі сярод генетыкаў, якія назвалі яе літарай X не за форму, як можна было б палічыць (аўтасомы таксама падобныя на літару X), а таму, што першыя даследчыкі былі збіты з толку тым, наколькі X-храмасома адрозніваецца ад іншых храмасомных пар. Y-храмасома была названа наступнай літарай алфавіта таму, што была адкрыта пасля X-храмасомы. Той факт, што Y-храмасома падчас мітозу мае два вельмі кароткія плячы, якія выглядаюць пад мікраскопам Y-падобна, з'яўляецца выпадковым супадзеннем.

X-храмасома была ўпершыню вылучана ў 1890 годзе Германам Хенкінгам (англ.: Hermann Henking) у Лейпцыгу. Хенкінг займаўся даследаваннямі яечкаў клапоў і заўважыў, што адна храмасома не ўдзельнічае ў меёзе. Хенкінг не быў упэўнены, ці былі гэта храмасомы ці аб'екты іншага класа і, такім чынам, назваў яго X-элементам, пазней было ўсталявана, што гэта былі сапраўды храмасомы, якія атрымалі назву X-храмасома.

У 1901 годзе Клэрэнс Эрвін Мак-Кланг (англ.: Clarence Erwin McClung) упершыню выказаў здагадку, што X-храмасома ўдзельнічае ў вызначэнні полу на падстве параўнання свайго даследавання саранчы з працамі Хенкінга і іншых. Мак-Кланг заўважыў, што толькі палова сперматазоідаў атрымлівае X-храмасому. Ён палічыў яе дадатковай храмасомай, якая вызначае мужчынскі пол. Пазней было ўсталявана, што Мак-Кланг памыліўся, а храмасомай, якая вызначае мужчынскай пол, хутчэй з'яўляецца Y-храмасома.

### Храмасомныя хваробы па X-храмасоме

* Сіндром Клайнфельтэра — полісамія па X-храмасоме ў мужчыны
* Трысамія па X-храмасоме
* Сіндром Шарашэўскага — Цёрнера — адсутнасць ці пашкоджанне адной з X-храмасом у жанчыны

### X-звязаныя захворванні

* X-звязаная эндатэліяльная дыстрафія рагавіцы
* Мегалакарнеа
* Хвароба Менкеса
* X-звязаны іхтыёз
* Гемафілія
* Дальтанізм

Гены
----

### Плячо p

* BMX — нерэцэптарная тыразінкіназа сямейства *Tec*;
* NOX2 — NADPH-аксідаза;
* STS — стэроідная сульфатаза;
* TIMP1 — тканкавы інгібітар металапратэіназ;
* WASp — бялок сіндрому Віската-Олдрыча.

### Плячо q

* AGTR2 — ангіятэнзінавы рэцэптар 2;
* ATP7A;
* DCX — даблкарцін;
* HEPH — гефесцін;
* LAMP2 — мембранны бялок, асацыяваны з лізасомамі.

Гл. таксама
-----------

* Закон Яно
* Храмасомныя хваробы
* Успадкоўванне, звязанае з полам
* Інактывацыя X-храмасомы
* Y-храмасома

Зноскі
------

1. ↑  Ross MT, Grafham DV, Coffey AJ, *et al.* (March 2005). "The DNA sequence of the human X chromosome". *Nature* **434** (7031): 325–37. doi:10.1038/nature03440. PMID 15772651. PMC: 2665286. .
2. ↑  Chromosome X: chromosome summary (англ.).  The Ensembl project. Архівавана з першакрыніцы 29 мая 2013. Праверана 28 мая 2013.
3. ↑  *Richard Harris.*. Scientists Decipher Y Chromosome **(нявызн.)** (2003). Архівавана з першакрыніцы 13 сакавіка 2012. Праверана 16 жніўня 2009.
4. ↑  *Angier, Natalie*. For Motherly X Chromosome, Gender Is Only the Beginning **(нявызн.)**.  New York Times (1 мая 2007). Праверана 1 мая 2007.
5. ↑  David Bainbridge, *The X in Sex: How the X Chromosome Controls Our Lives*, pages 65-66, Harvard University Press, 2003 ISBN 0674016211.
6. 1 2  James Schwartz, *In Pursuit of the Gene: From Darwin to DNA*, pages 155—158, Harvard University Press, 2009 ISBN 0674034910
7. ↑  David Bainbridge, *The X in Sex: How the X Chromosome Controls Our Lives*, pages 3-5, Harvard University Press, 2003 ISBN 0674016211.

Спасылкі
--------

* Chromosome X на сайце National Center for Biotechnology Information  (англ.)

| ⛭Храмасомы чалавека |
| --- |
| Аўтасомы | 1 ·  2 ·  3 ·  4 ·  5 ·  6 ·  7 ·  8 ·  9 ·  10 ·  11 ·  12 ·  13 ·  14 ·  15 ·  16 ·  17 ·  18 ·  19 ·  20 ·  21 ·  22 |
| Ганасомы | X ·  Y ·  Псеўдааўтасомная вобласць |