**Каліберная сістэма**, гістарычны **калібр**: гістарычная класіфікацыя гармат згодна з масай у фунтах круглага снарада (каменнага ці чыгуннага), які змяшчаецца ў канал ствала. Ужывалася ў 16–19 стагоддзях.

*Гл. таксама*: калібр, калібр і даўжыня ствала.

Сістэма вынайдзена ў канцы 15 – пачатку 16 ст. і яе вынаходніцтва прыпісваецца ці свяшчэнніку Георгу Хартману з Нюрнберга, ці збройніку Рыгору Лёфлеру. Класіфікацыя аснаваная на масе каменнага ядра (асноўнага тыпу артылерыйскага снарада ў Еўропе 14–15 ст.) і доўгі час захоўвалася ў такім выглядзе, хоць ужо ў 1520-х гадах асноўным матэрыялам для гарматных снарадаў у Еўропе стаў чыгун, спачатку каваны, потым літы. Сістэма не замяніла г.зв. гарматных сямействаў (ням.: Geschlechtern), а дапоўніла іх; з яе ўвядзеннем сталі выдзяляць, напрыклад, гармату – 40-фунтавую пушку (гл. таксама картау́на) ці 12-фунтавую серпентыну. Прытым ядро, якое фактычна выстрэльвалася з гарматы, было меншым за ядро тэарэтычнага калібру.

Сістэма з'яўляла адзін з ранейшых прыкладаў стандартызацыі ў вытворчасці і ваеннай справе Еўропы. Але, што тыпова для да-індустрыяльнага грамадства, адначасова са стандартамі існавала мноства выняткаў з іх.

Іспанская сістэма
-----------------

Стандартызацыя калібраў ў Іспаніі ўпершыню праведзена каралём Карлам I (Карлам V) ў пачатку 16 ст.; уведзеныя 23 калібры (ад 2 да 48 фунтаў) для 6 тыпаў гармат (вялікія пушкі, куляўрыны, а таксама іх «паловы» і «трэці»). Стандартныя («належныя») калібры, тыпы і групы тыпаў («класы») гармат абмяркоўваліся ў працы 1592 г. Луіса Калады, каралеўскага інжынера, гісторыка і матэматыка – куляўрыны складалі 1-ы клас, пушкі – 2-і клас, камнямёты і марціры – 3-і клас. Іспанская сістэма калібраў рэфармаваная ў 1609 годзе начальнікам артылерыі Іспанскага каралеўства Дыега Уфана; колькасць калібраў скарочаная да 4-х (48-, 24-, 12-, 6-фунтавыя) з 2-ма дадатковымі варыянтамі (10 і 5 фунтаў) для 4 тыпаў гармат (поўная пушка, паў-пушка, чвэрць і актава пушкі).

Калібры тыпаў гармат у Іспаніі, як правіла, былі бо́льшымі за калібры сучасных ім аднайменных тыпаў у іншых краінах; прытым іспанскія чыгунныя гарматы былі не самымі цяжкімі на адзінку масы снарада (300 фунтаў на 1 фунт ядра ў канцы 16 ст.) – гэты паказчык быў большым у англійскіх, ірландскіх, шведскіх жалезных гармат.

Французская сістэма
-------------------

У сярэдзіне 16 ст. кароль Францыі Генрых II увёў стандартны рад калібраў (33-фунтавая пушка, 15-фунтавая вялікая куляўрына, 7,5-фунтавая няправільная куляўрына (бастард), 2-фунтавая малая куляўрына, 1-фунтавы фалькон, 0,5-фунтавы фальканет), які, у цэлым, ужываўся да сярэдзіны 17 ст.. Сістэма рэфармаваная каралём Людовікам XIV ў выглядзе лінейкі 48-, 32-, 24-, 16-, 12-, 8-, 4-фунтавых калібраў.

У некаторыя гістарычныя перыяды французскія гарматы маглі мець вінаградзіны, адмысловая форма якіх азначала той ці іншы калібр.

Англійская сістэма
------------------

З канца 16 ст. (часы каралевы Елізаветы) англійская сістэма ўключала 42-, 32-, 24-, 18-, 12-, 9- і 6-фунтавыя калібры; сістэма была пацверджаная урадам Кромвеля і ўжывалася ў 17–18 ст.

У 1756 Джон Мілер, начальнік Вулвічскага арсенала, распрацаваў сістэму стандартных калібраў, даўжынь ствала і парахавых зарадаў для палявых, карабельных, абложных і гарнізонных гармат, г.зв. «новае (артылерыйскае) ўзбраенне» (new ordnance).

Зноскі
------

1. 1 2  Бёхайм, С.440–441.
2. ↑  Іспанскі кароль Карл I вядомы таксама як імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі Карл V.
3. 1 2  Manucy, P.34,35.
4. 1 2  Manucy, P.41.
5. ↑  Manucy, P.46.
6. ↑  Manucy, P.41–46.

Літаратура
----------

* Boeheim, W.. Handbuch der Waffenkunde (1890).