**Wayback Machine** (з англ. — «Машына часу») — бясплатны анлайн-архіў некамерцыйнай бібліятэкі «Архіў Інтэрнэту». З дапамогай пошукавых робатаў «Wayback Machine» архівуе і робіць агульнадаступнай большую частку «адкрытага» інтэрнэту.

Сервіс быў запушчаны ў 1996 годзе, аднак стаў даступны для грамадскасці толькі ў 2001 годзе.

За першыя 20 гадоў існавання Wayback Machine каталагізаваў і захаваў калекцыю з больш як 286 млрд вэб-старонак. Архіўныя здымкі адлюстроўваюцца ў фармаце HTML, JavaScript і CSS. Дзякуючы захаваным у Wayback Machine дакументам карыстальнікі могуць адсочваць змены, якія адбываюцца на сайтах, і параўноўваць розныя версіі правак. Станам на студзень 2023 года Wayback Machine дае доступ да больш як 767 мільярдаў захаваных вэб-старонак.

Стварэнне
---------

Серверы «Архіва Інтэрнэту», 2008 год
Брустэр Кейл у 2009 годзе
У 1989 годзе англійскі навуковец Цім Бернерс-Лі стварыў сусветнае павуцінне — сістэму, якая дазваляе перадаваць даныя праз падключаныя да інтэрнэту камп’ютары. Аднак з распаўсюджваннем сусветнага павуціння былі выяўлены дзве асноўныя праблемы. Першая складалася ў недахопе месца для захоўвання ўсіх даных, праз што многія дакументы і вэб-старонкі выдаляліся. Іншая праблема складалася ў тым, што пасля рэдагавання вэб-старонкі (напрыклад, з юрыдычных прычын) карыстальнікі не маглі паглядзець яе першапачатковую версію. Вырашыць гэтыя недахопы імкнулася амерыканская лічбавая бібліятэка «Архіў Інтэрнэту» — некамерцыйная арганізацыя, створаная праграмістамі Брустэрам Кейлам і Брусам Галіятам[en] у 1996 годзе. Пры супрацоўніцтве з Alexa Internet (даччынай кампаніяй Amazon, якая займаецца вэб-індэксаваннем). «Архіў» ініцыяваў стварэнне і захоўванне копій існых сайтаў для развіцця «ўніверсальнага доступу да ведаў». Арганізацыя давала бясплатны публічны доступ да алічбаваных матэрыялаў, такіх як вэб-старонкі, кнігі, аўдыёзапісы, уключаючы жывыя канцэрты, відэа, выявы і праграмнае забеспячэнне. На 2021 год штаб-кватэра «Архіва Інтэрнэту» знаходзіцца ў Сан-Францыска, у будынку былой хрысціянскай царквы, размешчанай у раёне Рычманд. Журналіст мясцовай радыёстанцыі Kawl[en] у 2019 годзе параўноўваў офіс «Архіва» з рымскім храмам. Арганізацыя ставіць сабе за мэту выратаваць інтэрнэт ад знікнення.

«Wayback Machine» стаў самым вядомым праектам «Архіва». Анлайн-сэрвіс быў названы ў гонар машыны часу з мультсерыяла 1960-х гадоў «Шоу Рокі і Булвінкля». Ён дае доступ да лічбавай калекцыі з больш як 550 млрд вэб-старонак. Праект Wayback Machine быў задуманы як рашэнне праблемы памылкі 404, якая азначае, што сервер не можа знайсці даныя па запытаным адрасе. Гэта звязана з так званым выміраннем спасылак — нарастаючай недаступнасцю некалі апублікаваных даных. Так, у 1997 годзе сярэдняя працягласць жыцця вэб-старонкі складала 44 дня. У 2003 годзе гэты паказчык склаў 100 дзён.

Праведзены ў 2008 годзе аналіз спасылак на 2700 лічбавых рэсурсах, большасць з якіх не мае друкаваных аналагаў, паказаў, што каля 8 працэнтаў спасылак пераставалі працаваць праз год. Да 2011 года, то бок праз тры гады, 30 працэнтаў спасылак у калекцыі былі непрацуючымі. Дзякуючы інтэграцыі з Alexa, карыстальнік, які сутыкнуўся з паведамленнем пра памылку, мог атрымаць доступ да заархіваванай версіі старонкі праз укаранёную ў браўзер панэль інструментаў. Калі копія недаступнай старонкі прысутнічала ў базе даных Wayback Machine, то загаралася спецыяльная кнопка. Пры гэтым карыстальнікі маглі даць браўзеру дазвол на прагляд і рэгістрацыю актыўнасці — у такім разе ўсе сайты, што карыстальнік наведаў, архіваваліся на партале.

Wayback Machine быў запушчаны ў маі 1996 года, аднак стаў даступным для грамадскасці толькі ў 2001 г. — да гэтага ўся запісаная на лічбавых магнітных стужках інфармацыя была адкрыта толькі для абмежаванай колькасці навукоўцаў і даследчыкаў. Да моманту «адкрыцця» архіў утрымліваў звыш 10 млрд заархіваваных старонак. Да снежня 2014 года кіраўніцтва Wayback Machine паведаміла, што захавала 435 млрд вэб-старонак па ўсім свеце. З тэхнічнага пункта гледжання праграмнае забеспячэнне Wayback Machine не з’яўляецца архівам, а хутчэй агульнадаступным інтэрфейсам да абмежаванага падмноства ўсіх сховішчаў. Так, Wayback Machine нельга лічыць пошукавай сістэмай калекцыі арганізацыі, бо яна не ажыццяўляе пошук па базе даных іншай буйной віртуальнай бібліятэкі — Open Library, якая дазваляе карыстальнікам бясплатна атрымліваць доступ да лічбавых копій кніг, якія загружаюцца і архівуюцца ў рамках праекта.

Характарыстыка
--------------

З запускам «Wayback Machine» «Архіў Інтэрнэту» стаў адным з самых папулярных і вядомых анлайн-парталаў і галоўным сэрвісам вэб-архівавання.

У 1999 годзе «Архіў» пачаў пашыраць калекцыю за межы архіўнага вэб-кантэнту, каб забяспечыць доступ як да алічбаваных, так і першапачаткова лічбавых рэсурсаў, у тым ліку кніг, аўдыя, фільмаў, відарысаў, дакументаў, праграмнага забеспячэння і відэагульняў. Некаторыя сканіраванні выконваюцца пошукавымі робатамі самога архіва, а іншыя — партнёрскімі арганізацыямі. Асобныя базы даных могуць набывацца за кошт ахвяраванняў карыстальнікаў і мэтавых набыццяў. Самі стваральнікі арганізацыі параўноўвалі сваю калекцыю з Александрыйскай бібліятэкай.

На 2021 год Wayback Machine змяшчаў звыш 424 млрд вэб-старонак — больш, чым дакументаў у Бібліятэцы Кангрэса.

Зноскі
------

1. ↑  Overview (англ.). *alexa.com*. Архівавана з першакрыніцы 18 мая 2020. Праверана 8 снежня 2021.
2. 1 2  Arora 2015.
3. ↑  Lerner 2017, pp. 1741–1755.
4. 1 2 3 4  *Michael Bryant*. What is the Wayback Machine and Why is it Useful? (англ.).  Groovy Post (22 красавіка 2021). Архівавана з першакрыніцы 18 мая 2021. Праверана 29 мая 2021.
5. ↑  Wayback Machine (англ.).  Wayback Machine. Праверана 7 чэрвеня 2021.
6. ↑  Dominic Cummings: how the internet knows when you’ve updated your blog (англ.).  The Conversation (28 мая 2020). Архівавана з першакрыніцы 25 ліпеня 2021. Праверана 3 чэрвеня 2021.
7. 1 2 3 4  Odgen 2017.
8. ↑  In An Old Church, The Internet Archive Stores Our Digital History (англ.).  Kalw. San Francisco local public radio (11 верасня 2019). Архівавана з першакрыніцы 6 мая 2021. Праверана 3 чэрвеня 2021.
9. 1 2  Price 2011.
10. ↑  *Jack Schofield*. The Time Machine (англ.).  The Guardian (19 лістапада 2007). Архівавана з першакрыніцы 19 красавіка 2021. Праверана 1 чэрвеня 2021.
11. ↑  *Jenni McKinnon*. Using the Wayback Machine to Archive (and Backup) WordPress (англ.).  WPMudev (25 мая 2017). Архівавана з першакрыніцы 13 красавіка 2021. Праверана 29 мая 2021.
12. ↑  *Adrienne LaFrance*. Raiders of the Lost Web (англ.).  The Atlantic (14 кастрычніка 2015). Архівавана з першакрыніцы 7 мая 2017. Праверана 7 чэрвеня 2021.
13. ↑  Rogers 2017, pp. 160–172.
14. ↑  Hartelius 2020, p. 378.
15. 1 2  Bowyer 2021, pp. 43–57.
16. ↑  *Aja Romano*. A lawsuit is threatening the Internet Archive — but it’s not as dire as you may have heard (англ.).  Vox (23 студзеня 2020). Архівавана з першакрыніцы 18 жніўня 2021. Праверана 29 мая 2021.
17. 1 2 3  *Kalev Leetaru*. The Internet Archive Turns 20: A Behind The Scenes Look At Archiving The Web (англ.).  Forbes (18 студзеня 2016). Архівавана з першакрыніцы 15 жніўня 2021. Праверана 5 чэрвеня 2021.
18. ↑  O'Connor 2008, p. 64.

Літаратура
----------

* *Acker, A. & Chaiet, M.* The weaponization of web archives: Data craft and COVID-19 publics.(англ.) // *Harvard Kennedy School (HKS) Misinformation Review*. — 2020. — DOI:10.37016/mr-2020-41
* *Anat Ben-David, Adam Amram* The Internet Archive and the socio-technical construction of historical facts(англ.) // *Internet Histories*. — 2018. — DOI:10.1080/24701475.2018.1455412
* *Arora S. Li Y. Youtie J. Shapira P.* Using the wayback machine to mine websites in the social sciences: A methodological resource(англ.). — 2015. — В. 8. — Т. 67. — С. 1904—1915. — DOI:10.1002/asi.23503
* *Bowyer S.* The Wayback Machine: notes on a re-enchantment(англ.) // *Archival Science*. — 2021. — Т. 21. — С. 43—57.
* *Deborah R. Eltgroth* Best Evidence and the Wayback Machine: Toward a Workable Authentication Standard for Archived Internet Evidence(англ.) // *Fordham L. Rev.*. — 2009. — В. 181. — Т. 78.
* *Greg R. Notess* The Wayback Machine: The Web's Archive(англ.) // *Online*. — 2002. — В. 2. — Т. 26.
* *Hartelius J.* The anxious flaneur: Digital archiving and the Wayback Machine(англ.) // *Quarterly Journal of Speech*. — 2020. — В. 4. — Т. 106. — С. 377—398.
* *James L. Quarles III and Richard A. Crudo* [Way]Back to the Future: Using the Wayback Machine in Patent Litigation(англ.) // *Landslide*. — 2014. — В. 3. — Т. 6.
* *Lerner A. Kohno T. Roesner F.* Rewriting History: Changing the Archived Web from the Present(англ.) // *Association for Computing Machinery*. — 2017. — DOI:10.1145/3133956.3134042
* *Maemura E. Worby N. Milligan I. Becker C.* If These Crawls Could Talk: Studying and Documenting Web Archives Provenance(англ.) // *Journal of the association for information science and technology*. — 2018. — В. 10. — Т. 69. — С. 1223—1233.
* *Milligan I.* Lost in the Infinite Archive: The Promise and Pitfalls of Web Archives(англ.) // *International Journal of Humanities and Arts Computing*. — 2016.
* *Murphy J. Hashim N. O’Connor P.* Take Me Back: Validating the Wayback Machine(англ.) // *Journal of Computer-Mediated Communication*. — 2008. — В. 13. — С. 60—75.
* *Odgen J. Halford S. Carr L.* Observing Web Archives(англ.) // *WebSci*. — 2017. — С. 299—308.
* *Pearce D. Charlton B.* Plagiarism of online material may be proven using the Internet Archive Wayback Machine (archive.org)(англ.) // *Medical Hypothesis*. — 2009. — С. 875.
* *Price* Internet Archiving — The Wayback machine(англ.) // *MLA Commons*. — 2011.
* *Phyllis Holman Weisbard* Oldies but Goodies: Archiving WebBased Information(англ.) // *Feminist Collections*. — 2011. — В. 2. — Т. 32.
* *Rogers R.* Doing Web history with the Internet Archive: screencast documentaries(англ.) // *Internet Histories*. — 2017. — В. 1—2. — Т. 1. — С. 160—172. — DOI:10.1080/24701475.2017.1307542