Слова «Тэнгры», напісанае архонскім пісьмом
**Тэ́нгры** (стар.-цюрк.  *\*teŋri / \*taŋrɨ*; каз.: Тәңір; кум. *Тэнгири*, стар.-манг. ᠲᠨᠭᠷᠢ *Tngri*; каз. Тәңірі; манг.: Тэнгэр, калм. Tenger; булг. *Тангра*; чув. Турă; якуцк.: Таҥара; узб.: Tangri; кірг.: Теңир; башк.:  і татар.: Тәңре; карач.-балк. Тейри; спр. кіт.: 腾格里, путунхуа *Ténggélǐ*, венг.: Tengri, турэцк.:  і азерб.: Tanrı; туркм.: Tañry; уйг.: Тәңри) — вярхоўнае бажаство неба політэістычнага пантэона народаў Еўразіі цюрка-мангольскага паходжання.
Іншае яго імя — «Кок Тэнгры / Көк Тәңірі» (Нябесны Бог).

Упершыню зафіксавана ў кітайскіх летапісах пры апісанні хунаў як 撑犁:

|  |
| --- |
| 

«匈奴谓天为撑犁» : Хуну называюць Цянь (天 назва неба ці Нябёсаў па-кітайску) Тэнгры.
 |

У дзяржавах цюркамоўных народаў Сярэднявечча, у тым ліку ва ўласна старажытных цюрак (цюркютаў), ханы абгрунтоўвалі сваю ўладу воляй Тэнгры. Гэтыя кіраўнікі ўспрымаліся як уладальнікі дара Тэнгры, які даў ім асаблівую ласку — кут, насілі тронныя імёны, што падкрэслівае іх выбранасць, такія, як Тэнгрыкут, Кутлуг ці Куталмыш.

Апісваючы сваё падарожжа на Волгу ў 921—922 гг. Ібн Фадлан пісаў пра качавых цюркаў:

|  |
| --- |
| 

А калі каго-небудзь з іх спасцігае несправядлівасць ці здарыцца з ім штосьці непрыемнае, ён падніме сваю галаву да неба і кажа: «Бір тэнгры», а гэта па-цюркску «[клянуся] богам адзіным», бо «бір» па-цюркску «адзін», а «тэнгры» на мове цюркаў — «бог»
 |

Продкі цюркскіх народаў былі анімістамі, прытрымліваючыся шаманскіх вераванняў, яны шанавалі нябесных багоў і сілы прыроды. Паводле меркавання Махмуда ал-Кашгары, Тэнгры быў вядомы як стваральнік раслін і грамабой. Цюркамоўныя народы выкарыстоўвалі прыметнік «Тэнгры», што азначае «нябесны, боскі», для абазначэння ўсяго грандыёзнага ці асабліва значнага, як, напрыклад, пік Хан-Тэнгры ці Кантэгір (хакаскае *Хан-Тигір*) у Заходніх Саянах.

Асноўнымі боскімі сутнасцямі ў мангольскім тэнгрыянстве з'яўляліся Нябесны Айцец (манг.: Тэнгэр Эцэг) і Маці-Зямля (манг.: Газар Ээж). Вера ў сусветнага бога, які даруе перамогі, служыла ў Мангольскай імперыі ідэалагічным сродкам узмацнення кантролю хана. Так, наказы мангольскіх валадароў падмацоўваліся спасылкай на «Сілу Вечнага Неба».

Імя бога паводле меркавання ўдзельнікаў праекта «Этымалагічная база Старосціна» паходзіць ад агульнаалтайскай лексемы з першапачатковым значэннем «клятва, бажаство».

Паходжанне звязана таксама з шумерскім Dingir («Неба»), з кітайскім тэрмінам Цянь, у значэнні «Неба».

Гл. таксама
-----------

* Тэнгрыянства
* Стамі
* Хан-Тэнгры
* Гуны

Зноскі
------

1. ↑  Eski Türk dini (gök tanrı inancı) ve … — Google Books
2. ↑  Тэнгри // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб. 1890—1907.
3. ↑  Eurasica.ru — Евразийский исторический сервер — Статьи — А. К. Бисенбаев. Мифы древних тюрков — КАК ТЕНГРИ СОЗДАЛ ТЮРКОВ И ПОДАРИЛ ИМ МИР Архівавана 8 жніўня 2011.
4. ↑  *Угдыжеков С. А.* Социальная структура раннесредневековых кыргызов. — Абакан, 2003
5. ↑  АХМЕД ИБН ФАДЛАН. КНИГА О ЕГО ПУТЕШЕСТВИИ НА ВОЛГУ В 921—922 гг.
6. ↑  Ліст Гуюка да Папы Рымскага
7. ↑  Этымалагічная база Старосціна
8. ↑  Мифы народов мира: энциклопедия. — Т. 2. — м, 1988.
9. ↑  *Муратов Б. А.* К вопросу об истории возникновения тюркского рунического письма // Урал-Алтай: через века в будущее. Материалы Всероссийской научной конференции (1-5 июня 2005 г.). — Уфа: Гилем, 2005. — C. 96-102

Літаратура
----------

* Неклюдов С. Ю. Тенгри // Мифы народов мира : Энциклопедия. — М.: Российская энциклопедия, 1994. — Т. 2. — С. 500—501. — ISBN 5-85270-072-9.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️   Слоўнікі і энцыклапедыі | Бракгаўза і Эфрона · Britannica (онлайн) |
| Нарматыўны кантроль | GND: 124801692 · VIAF: 25546436 |