**Kognate** is woorde wat 'n gemene oorsprong het.

Voorbeelde van kognate is die woorde *night* (Engels), *Nacht* (Duits), *nicht* (Skots), *noc* (Tsjeggies), *nox* (Latyn), *nakti-* (Sanskrit), *noche* (Spaans) en *naktis* (Litaus) wat almal *nag* beteken en van Proto-Indo-Europese (PIE)*\*nekwt-*, "nag" afstam. Nog 'n Indo-Europese voorbeeld is *ster* (Afrikaans), *star* (Engels), *str* (Sanskrit), *star* (Sinhala), *aster* (Grieks), *stella* (Latyn, Italiaans), *stairno* (Goties), *Stern* (Duits), *starn* (Skots), *stjärna* (Sweeds), *setare* (Persies), *steren* (Kornies), *estel* (Katalaans), *estrella* (Spaans) en *estêre* (Koerdies), van PIE *\*ster-*, "ster".

Hebreeus *shalom* en Arabies *salaam* is ook kognate wat afgelei is van 'n gemene Semitiese wortel. 

Kognate kan binne dieselfde taal bestaan. Byvoorbeeld die Engelse *ward* en *guard* (<PIE *\*wer-*, "om waar te neem, uit te kyk vir") is kognate soos ook *shirt* en *skirt* (<PIE *\*sker-*, "om te sny"). In sommige gevalle het een van die kognaat pare 'n uiteindelike bron in 'n ander taal verwant aan Engels, terwyl die ander een inheems is; in ander gevalle kom beide uit ander tale, baie keer dieselfde een maar op verskillende tye.

Kognate is baiekeer moeiliker om te herken as in die voorbeelde hierbo en deskundiges verskil soms in hulle beoordeling van getuienis. Die Engelse woord *melk* is duidelik 'n kognaat van die Afrikaanse *melk*, Duitse *Milch* en van die Russiese *moloko* (<PIE *\*melg-*, "om te melk"). Aan die ander kant, die Franse *lait* en Spaanse *leche* (wat beide "melk") beteken is nie so ooglopend kognate van die Griekse *galaktos* (genitiewe vorm van *gala*, melk) (<*\*g(a)lag-*, *galakt-*). 

Kognate kan verskillende betekenis hê: *dish* (Engels) en *Tisch* ("tafel", Duits), of *starve* (Engels) en *sterben* ("sterf", Duits), of *head* (Engels) en *chef* ("leier, hoof", Frans), dien as voorbeelde van hoe kognate terme se betekenis kan divergeer  soos die tale apart ontwikkel.

Bo en behalwe aparte betekenisse kan kognate ook deur linguistieke veranderingsprosesse verander om nie meer foneties na mekaar te lyk nie: *cow* en *beef* is beide afgelei van die selfde Indo-Europese wortel. *cow* het deur die Germaanse taalfamilie ontwikkel terwyl *beef* in Engels aangekom het deur die Italo-Romaanse familie.

Kognate kan dus voorkom deur leen by ander tale. Op dié manier kom die ooreenkoms tussen die Engelse *to pay* en Franse *payer* van die Engelse leen van *to pay* van Normaans wat soos Frans, die woord van Gallo-Romaans afgelei het.

Vals kognate
------------

Vals kognate is woorde wat algemeen as verwant beskou word ('n gemene oorsprong het) terwyl linguistieke ondersoek toon dat die woorde onverwant is. Dus sou mens byvoorbeeld op grond van oppervlakkige ooreenkomste kon dink dat die Latynse werkwoord *habere* en die Duitse *haben*, wat beide 'om te hê' beteken, kognate is. 'n Begrip van hoe die woorde in die twee tale ontwikkel het uit Proto-Indo-Europese (PIE) wortels toon egter dat hulle nie kognaat kan wees nie. Die Duitse *haben* (soos die Engelse *have*) kom om die waarheid te sê van PIE \*kap, 'om te gryp', en die werklike kognaat daarvan in Latyn is *capere*, 'om te gryp, aan te gryp, vang'. Die Latyns *habere* kom aan die ander kant van PIE \*ghabh, 'om te gee, om te ontvang', en is dus kognaat met die Engelse *give* en Duitse *geben*.

Die ooreenkoms van woorde in verskillende tale is *nie* genoeg om aan te dui dat die woorde verwant is aan mekaar nie, op baie dieselfde manier wat ooreenkomste in hoe mens lyk nie bepaal of twee mense geneties verwant is nie. Oor die loop van honderde en duisende jare kan woorde hulle klank heeltemal verander. Dus is die Engelse *five* en Sanskrit *pança* byvoorbeeld kognate, terwyl die Engelse *over* en Hebreeese *a'var* nie is nie, en netso is die Engelse *dog* en Mbabaram *dog* nie.

Onderskei dit van die valse vriende, wat baiekeer *wel* kognate is.

Kyk ook
-------

* Geskiedkundige-vergelykende linguistiek
* Paroniem