Leerders van Afrikaans as 'n addisionele taal kan in staat gestel word om te reageer op estetiese, emosionele, kulturele en sosiale waardes. Onderwysers kan Afrikaanse **volksoorlewering** (Engels: "folklore") gebruik om te fokus op die ontwikkeling van die leerders se vermoë om om te gaan met kulturele en estetiese sensitiwiteit in verskillende sosiale kontekste. Afrikaanse voorbeelde van volksoorlewering sluit in stories met humor, toordery, die oordrag van sosiale en kulturele waardes en tradisies, ekologiese betekenis, idiomatiese uitdrukkings, prysgedigte, monsterkarakters en stereotipes.

Deur middel van 'n bekende agtergrond en/of konteks van 'n teks, kan leerders van Afrikaans as 'n addisionele taal bewus raak van die estetiese verskeidenheid van die teikentaal; hulle kan vertroud raak met die diepte en inhoud van betekenis wat in die teks geïmpliseer word.

As 'n teks verstaan word, raak die leser persoonlik betrokke en kan dit die leser lei om kreatief om te gaan met die teks – met sowel die meganiese aspekte van die taalstelsel as die analitiese aspekte – waar sy/hy kan deelneem aan die storie. Die leerder kan dus vind hoe die gebeure ontvou, sy/hy kan deel in die karakters se emosionele ervarings en hul persoonlike ervaring kommunikeer. Hierin lê die relevansie van 'n goeie lees van die teks (ten spyte van die oorsprong wat in 'n ander taal is) – omdat die leser leef in die teks en in die proses word die taal deursigtig.

Volksoorlewering is deel van 'n kernletterkunde en in hierdie artikel word die volgende Afrikaans voorbeelde van volksoorlewering bespreek: stories met humor, toordery, die oordrag van sosiale en kulturele waardes en tradisies, ekologiese betekenis, idiomatiese uitdrukkings, prysliedere, monsterkarakters en stereotipes.

Volksoorlewering fasiliteer die aanleer van die taal en kultuur van Afrikaans
-----------------------------------------------------------------------------

Die mate waartoe leerders leermateriaal verstaan en daarmee identifiseer kan versterk word deur die gebruik van kulturele kontekste wat goed aan hulle bekend is. Alle mense is aktiewe deelnemers aan 'n dinamiese kulturele proses. As volksoorlewering deel is van die letterkunde-onderrigprogram is, kan die aanleer van Afrikaans as 'n addisionele taal 'n belangrike rol  speel in die leerder se alledaagse lewe; in plaas daarvan dat dit net 'n intellektuele oefening is wat uitgevoer word in die isolasie van 'n taalklas.

Volksoorlewering, soos Potter dit beskryf, kan gesien word as 'n lewendige fossiel wat weier om te sterf. Dit is 'n neerslag van die wetenskaplike en kulturele rykdom van die eeue en millennia van menslike ervaring. Volksoorlewering het ontwikkel as die tradisionele, meestal  mondelinge oordrag en verduideliking van die oorsprong en vroeë geskiedenis van die mens."

Die Amerikaanse antropoloog Bascom definieer volksoorlewering as 'n deel van die kultuur, nie die geheel nie. Dit sluit mites, legendes, verhale, spreuke, raaisels, die tekste van ballades en ander liedjies, en ander vorme van mindere belang in; ook ander volksbesit soos kuns, dans, musiek, kostuums, die medisyne, en selfs geloof.

Miruka gee 'n spesifieke bespreking van wat 'n narratief is: 'n verhaal van mense, gebeure, plekke, ensovoorts – feitelik en/of fiktief. Die verhale is hoofsaaklik mondeling oorgedra van persoon tot persoon en van geslag tot geslag. Die term "verhaal" en "volksverhaal" word gebruik om dieselfde konsep aan te dui.

Die betekenis van die bogenoemde vir die onderrigprogram van Afrikaans as 'n addisionele taal is dat die kulturele ervarings van die leerder ingesluit, verryk en aangepas word deur volksoorlewering as 'n instrument in 'n literêre konteks.

Volksoorlewering as deel van 'n kernletterkunde
-----------------------------------------------

Een manier om harmonie in Suid-Afrika se multikulturele nasie te herstel is om leerders te help om interkulturele sensitiwiteit te ontwikkel. Die onderrig van 'n kernletterkunde kan bydra tot hierdie doel. Volksoorlewering is 'n voorbeeld van so 'n kernletterkunde. Dit bestaan uit die oordraagbare verwoording van die gebeure en waardes wat inherent deel van die menslike ras as 'n spesie is – waardes wat spesifiek en tog universeel is: integriteit, lojaliteit, eer, vryheid, ensovoorts.

Die multikulturele karakter van die Suid-Afrikaanse samelewing impliseer dat elke gemeenskap sy eie beelde van universele waardes en idees skep. Met die bestudering van 'n letterkundeteks lei die opvoeder in die addisionele taal die leerders om die relevante waardes wat inherent aan die teks is te ontdek en te bestudeer. volksoorlewering as 'n literêre instrument kan daartoe bydra dat niemand se integriteit of self-agting bedreig word nie. Elke leerder bring met hom/haar sy/haar eie weergawe van hierdie waardes na die klaskamer.

Harmon definieer volksoorlewering as volg: "folklore is something which the individual has in common with his fellows … It makes possible – perhaps it might be defined as that which constitutes – his rapport with his particular segment of mankind."

Die term "volksoorlewering" het' n wye verskeidenheid van betekenisse en sommige navorsers interpreteer die konsep losweg en ander meer intensief, soveel so dat daar 'n hele woordeboek vir hierdie een term. Die artikel fokus op Afrikaanse volksoorlewering wat humor, toordery, die oordrag van kultuur, ekologiese vertellings, idiomatiese uitdrukkings, prysgedigte en stereotipes behels.

Ervaring met Zoeloe-onderwysstudente het getoon dat die Afrika-volksverhale (deur Minnie Postma, Eugène Marais en volksverhale uit Oos-Afrika), sowel as die strokiesprente van T.O. Honiball die belangstelling van die studente stimuleer en hulle aandag gevange gehou het. Hulle het nie gesukkel om die agtergrond te verstaan terwyl die verkryging van nuwe woordeskat plaasgevind het. Hulle was onmiddellik in staat om te identifiseer met die karakters en kon deelneem aan die uitgebreide leeswerk. Terwyl hulle hierdie stories en strokiesprente gelees het, het hulle reseptiewe woordeskat verhoog en dit het uiteindelik hulle vordering gefasiliteer om 'n meer aktiewe en produktiewe vorm van taal aan te leer (praat en skryf).

Afrikaanse voorbeelde van volksoorlewering
------------------------------------------

Die volgende belangrike elemente van volksoorlewering kan geïdentifiseer en ontleed word in die letterkunde-onderrigklaskamer waar Afrikaans as addisionele taal aangeleer het.

### Humor: die komiese gebruik van taal, gebeure, en bedrieëry

Die praktiese implementering van die navorsing wat gedoen is deur Bosch op verskillende aspekte van humor kan bydra tot die genot van die lees van humoristiese volksverhale – sodoende dra dit by tot 'n gevoel van pret in die aanleer van 'n addisionele taal. Ervaring het getoon dat die humor deur Zoelesprekende onderwysstudente verstaan en uitgedruk word deur die navolging van komiese situasies, toon van die stem, gesigsuitdrukkings en lyftaal. Addisionele taalleerders sukkel om humor wat die implisiete subtiliteit van die woord speletjies behels, te waardeer.

Morain verwys na "kinesics" wat deel moet wees van enige leerprogram dit sluit persepsie. Morain is van die mening dat kinestiek kan bydra tot die begrip van die sosiale en interkulturele verhoudings, omdat diegene wat 'n addisionele taal aanleer ernstig gestrem is as hulle van plan is om in interaksie te tree met die lewende lede van die kultuur in plaas van met papier en die gedrukte media. Kiinestiek in die vorm van komiese lyftaal is 'n kreatiewe manier van kommunikasie oor die grense heen en voeg 'n ander dimensie aan die waardering en uitdrukking van die humor in die addisionele taal.

Een van die funksies van die volksoorlewering is om die gehoor te vermaak. Humoristiese gebeure veroorsaak deur bedrieërs kan bydra tot vermaak en geestelike stimulasie. Voorbeelde hiervan is die optrede van die "Jakkals en Wolf" karakters van Afrikaanse volksverhale wat Honiball uitgebeeld in strokiesprente en spotprente. Sy stories volg 'n ou tradisie van die Middel-Nederlandse letterkunde – van die satiriese *Van den Vos Reynaerde* – en Honiball het die Walt Disney van Afrikaans geword met sy spotprente en strokies. Hy gebruik satire om mense liggies te bespot en om menslike swakheid in die Afrikaanssprekende samelewing van die dag te ontmasker; hy spot met die eksentrieke gewoontes en gebruike van 'n gemeenskap.

Dit word nie deur al die volksoorlewering-spesialiste aanvaar dat spotprente en strokiesprente soos hierdie deel uitmaak van volksoorlewering nie, omdat hulle nie uitdruklik mondelinge tradisies insluit nie. Maar, aangesien hierdie strokiesprente van Honiball gebaseer is op die "Jakkals en Wolf" intertekstuele tradisie van orale volksverhale in Afrikaans wat vir geslagte oorgelewer is, is Honiball se *Adoons-hulle* (1977) en *Wolf en Jakkals van Uilekraal* (1978) deel van die massakulturele volksoorlewering waar die stadslewe en verstedeliking uitgebeeld word deur die massamedia van die dag. Dorson haal Bausinger (1961): "we no longer believe that industrialization necessarily implies the end of a specific folk culture, but rather we attempt to trace the modifications and mutations undergone by folk culture in the industrialized and urbanized world."

Hierdie strokiesprente deur Honiball verskaf interessante onderrigmoontlikhede in die addisioneletaalklaskamer, veral as gevolg van die elemente van humor in die dierebedrieërs, komiese situasies, liggaamstaal en taalgebruik (bv. die byname van sommige van die karakters). Volgens Jansen, moet strokiesprente en TV-reekse die belang van folkloristse erken en hulle aanmoedig om verder die voorkoms en betekenis van die esoteriese-eksoteriese faktor in die volksoorlewering te integreer.

### Toordery

'n Afrikaanse storie wat geklassifiseer kan word as 'n magiese verhaal- omdat dit die rol van toordery en die herhaling van die nommer drie behels – is "Die Wolfkoningin" deur I. D. du Plessis. Hierdie storie word 'n Kaapse verhaal genoem omdat dit die kultuur van die mense van Maleise oorsprong beklemtoon en gekonsentreer is in die Wes-Kaap (Du Plessis kan beskou word as een van Suid-Afrika se voorste kenners op die Kaapse Maleise-stories). Steenberg meen daar is 'n verband tussen hierdie storie en sprokies. Dit is 'n verhaal van die toordery wat sommige aspekte van die innerlike wêreld van die mens weerspieël. Volgens Miruka se klassifikasie van die volksverhaalinhoud, kan dit 'n denkbeeldige (fiktiewe) verhaal genoem word.

Hierdie denkbeeldige verhaal het 'n tipies Oosterse omgewing met 'n landelike atmosfeer. Daar is jagters, 'n hut, ryk grondeienaars ("wazirs") en pragtige dames ("poeteri"). Daar is 'n definitiewe beweging van 'n aardse ruimte (die huis van 'n houtkapper) na 'n magiese ruimte ('n dansparty en 'n wolf se lêplek), en uiteindelik 'n terugkeer na 'n aardse werklikheid (die huis van die wazir). Die nommer drie kom telkemale voor in verskillende ruimtes en met betrekking tot die verskillende voorwerpe; dit simboliseer die karakter se soeke na vryheid, identiteit en die gemeenskap. Die hoofkarakter se inkantasie om die vrylating van die magiese krag (waar sy verander van 'n wolf in 'n pragtige dame) bewerkstellig sentreer ook rondom hierdie getal.Die simboliek van hierdie voorwerpe strek "the capacity of both expression and comprehension, and becomes the medium through which some of the most universal, elemental – and intangible – concepts of man are conveyed".

### Die oordrag van sosiale en kulturele waardes en tradisies

Sommige van die beste voorbeelde van Afrikaanse volksoorlewering is stories aangeteken en geskryf deur Minnie Postma, wat grootgeword het en hierdie verhale heoor soos dit oorvertel is deur die Sotho-mense van daardie omgewing.

'n interessante voorbeeld van 'n Afrikaanse volksverhaal wat geleë is in 'n Afrika-konteks en wat die oordrag van kulturele waardes, tradisies en sienings behels, is Postma se storie "In die begin". Hierdie storie verduidelik hoe dinge was tussen vrou en man in die begin. Miller gee 'n soortgelyke bespreking van dieselfde verskynsel in 'n bespreking van 'n Sotho-Tswana-mite genoem "The First Marriage and the First Bachelor".

Hattingh bespreek Postma se mondelinge oordrag in detail en dui daarop dat Postma die verskillende eienskappe van die Suid-Sotho-verhale verstaan en in haar verhale integreer. Volgens Hattingh meen Jacottet (1908) dat hierdie storie sy oorsprong in die San-kultuur het, want die mense in die storie gebruik boë en pyle, wapens wat nooit gebruik is deur die Basotho nie. In beide Postma en Jacottet se voorstellings van hierdie mite, word die vrou se identiteit beskryf in terme van manlike kriteria. Postma voeg egter 'n nuwe dimensie by: haar vertelling toon 'n vrou as 'n intelligente, kreatiewe en innoverende wese, selfs as sy is die dienaar van die man is. Die dialoog in die storie is tipies van die mondelinge vertelling in dramatiese ontwikkeling. Die verhouding tussen die manlike en vroulike is besonder harmonieus, anders as in die meeste ander Suid-Sotho-verhale.

### Ekologiese stories

Die volksverhale van Eugène Marais is tipiese voorbeelde van Afrikaanse ekologiese verhale met betrekking tot die verhouding tussen dinge en mense. Marais volg die tradisie van die San-stories, meer spesifiek dié wat bekend is as dwaalstories, waarby liedjies en gedigte ingesluit is.

In "Die Vaal Koestertjie" vind ons die bekende temas van bedreigde onskuld en skoonheid, en die swakker karakter se oorwinning oor die fisiese krag en bespotting. Volgens Kannemeyer, volg hierdie storie – met sy gebruik van die Afrikaner, paradoks, inversie en kumulatiewe en progressiewe parallelisme – tot 'n groot mate die tradisionele lyn van feêverhaalliteratuur. 'n jong Koisan-meisie, Nampti, het 'n baie spesiale verhouding met 'n klein voëltjie wat sy haar klein grys suster noem omdat hulle beide koestertjies is.

Hierdie karakter pas baie goed by Miruka se algemene beskrywing van die voëls in ekologiese stories – sy lyk onfeilbaar en verskyn in tye van krisis, sy dien as 'n boodskapper wat dringende en belangrike boodskappe oordra – meer spesifiek inligting oor die magise formule wat kan verander en die protagonis versterk. Sy (die voël) is onoorwinlik, is in die lug en buite bereik van die antagoniste – in hierdie geval die ander jong vroue. Sy gee raad vir die protagonis en is haar voog.

Soos ander volksverhale, kan hierdie storie gebruik word in die taalklaskamer moraliteit, keuses en waardes soos geduld en verdraagsaamheid, selfs fatalistiese welwillendheid te verken en bespreek.

### Idiomatiese uitdrukkings

Taal speel 'n belangrike rol in enige kultuur. Hyde meen dat mense nie noodwendig gevangenes van hul taal is nie, maar dat die manier waarop iemand 'n kultuur en die wêreld sien tog weerspieël word in sy taal. Trivedi beklemtoon die belangrikheid van die oordrag van waardes sowel as die erkenning van die emosionele probleme wat die leerders mag ervaar (soos kultuur skok en gevoelens van hulpeloosheid), taalangs en vrees van mislukking as hulle nie in staat is om die kulturele boodskap in die teks te verstaan of te interpeteer nie. Hulle kritiese waardering sal word versterk deur te luister na Afrikaanse volksoorlewering.

Miruka noem 'n belangrike funksie van volksoorlewering, naamlik dié van geestelike stimulasie. Ontwikkelingsaspekte soos opleiding van geheue, sensoriese bewustheid, analise en sintese, sowel as die affektiewe ontwikkeling kan deel wees van die lees van volksoorlewering. Die ontwikkeling van al die geestelike en ander vermoëns kan verbeter word deur 'n Afrikaanse volksverhaal vol idiomatiese uitdrukkings, naamlik "Klein-Riet-alleen-in-die-roerkuil" deur Eugène Marais, wat deel vorm van *Dwaalstories* (1927).

Hierdie storie deur Marais volg die basiese patroon van die Wes-Europese sprokies en mites daarin dat die San-held (Klein Riet) die opdrag kry om 'n belangrike taak uit te voer binne 'n spesifieke tydraamwerk. Nolte dui aan dat die hele storie ontwikkel rondom 'n verskeidenheid Afrikaanse idiomatiese uitdrukkings. Hierdie uitdrukkings kan beskou word as 'n weerspieëling van die waardes van die bronkultuur in die klaskamer vir Afrikaans as 'n addisionele taal.

Idiomatiese uitdrukkings is baie goed ontvang en waardeer deur addisionele taal-leerders van Afrika-kulture (soos die ervaring met die Zulu-sprekende onderwysstudente toon – miskien omdat hulle so baie hiervan in hul moedertaal het. As gevolg van verstedeliking is baie idiomatiese uitdrukkings besig om verlore te raak in Afrika-tale. Hierdie leerders het 'n ryk instink vir idiome en het dikwels selfs nuwe uitdrukkings in die addisioneletaalkonteks geskep (bv. 'Matriek is nie matras nie').

'n Volksverhaal vol van idiomatiese uitdrukkings Afrikaanse kan leerders op hulle gemak (emosioneel) laat voel, hulle sintuie stimuleer (deur hulle bewus te maak van metafore in hul eie omgewing en deur te probeer om hierdie waarnemings en ervarings in hul eie manier in Afrikaans te verwoord soos genoemde voorbeeld). Dit kan ook 'n geleentheid skep om sommige van hierdie temas wat aangespreek word in 'n volksoorleweringsteks te bespreek.

### Prysliedere

'n verhaal soos "Lied van die reën" deur Eugène Marais is 'n ideale voorbeeld van 'n Afrikaanse pryslied. Kamwangamalu kom self uit 'n Afrika-kultuur en is van mening dat byna elke element in 'n taalprogram in staat om 'n kulturele boodskap oor te dra*:* *"*Culture is the socially learned, shared assemblage of practices, perceptions, attitudes, world views, value systems and beliefs that determine the texture of our lives as members of a given community."

Volgens Mihálik is hierdie volksverhaal deur Marais – hoewel dit beskou kan word as 'n inheemse sprokie – 'n voorbeeld van 'n Afrikaanse pryslied wat vergelyk kan word met die Sotho-en Zulu prysliedere toegewy aan die natuur. Mihálik verwys na Finnegan se siening dat daar 'n ooreenkoms is tussen die Afrikaanse en Europese volksoorlewering en dat beide kom uit 'n oerbron. Marais het hierdie stories van 'n sekere "ou Hendrik" (waarskynlik Tswana of Sotho) tydens sy besoeke aan die Waterberge gehoor.

### Monsterkarakters

'n Volksverhaal wat beelde oproep van die Europese sprokie *Skoonheid en die ondier* aan die een kant en pas by Miruka se beskrywing van 'n verhaal waarin Afrikaanse monsterkarakters voorkom, is *Brolloks en Bittergal* deur C. J. Langenhoven. Dit is die eerste keer gepubliseer in 1925, en het Afrikaanssprekende luisteraars van een generasie na die volgende sedertdien vasgenael gehou.

Die hoofkarakter, Brolloks, is'n groteske en monsteragtige wese, onbetroubaar en vol bose planne. Hy is soos Miruka se beskrywing van die Luo-mensvreters wat nie mens of dier is nie, maar die eienskappe van albei vertoon; en die Maasai reus: "a man-eater as well as an eater of its own kind … [possessing the] quality of grandiosity and hedonism". Brolloks lewe soos wat 'n mens sou, maar is 'n mensvreter. Miruka beklemtoon dat mensvreters maskers van die mensdom is; hulle is geen verskil van dié in die samelewing: "they are no different from those in society who specialise in ugly deeds but who can appear very mild and sociable to gain access to the victims". Brolloks stem ooreen met Miruka se interpretasie van die monster wat staan "for evil and death. He symbolises the ominous flail of vice looming over humanity and threatening to reduce it to nothingness. He is a replica of those of us who are dehumanised, alienated, immoral and egotistically ready to achieve their goals … regardless of the repercussions on the larger society".

Temas wat in hierdie Afrikaanse volksoorleweringsteks tevore kom is ingewikkelde alledaagse morele kwessies, soos gierigheid, afknouery en hedonisme.

### Stereotipes

Robinson meen kennis van die verskille tussen kulture kan skei eerder as om te verenig, want dit kan lei tot stereotipering. Volgens haar is dit eintlik die studie van die ooreenkomste wat sal lei tot interkulturele begrip. Bredella & Haack kyk ook na stereotipes en voer aan dat "a foreign culture challenges our basic assumptions and demands that we reconstruct the original context of a culture in order to understand its symbols in terms of the people who have created them".

Lippmann meen: "not to try and give up stereotypes but to learn to use them in a reflective and self-critical way … the insight into the selective nature of stereotypes can make us self-critical and can encourage us to compare other perspectives and the motives behind them."

Hattingh gee verslag van 'n studie waar sy die storie "Tséane en die perd" (geskryf deur Minnie Postma) gebruik in navorsing met haar Afrikaans Tweede Taal-studente. Hierdie volksverhaal vertel die verhaal van 'n swart vrou wat nie pas in met die tradisionele stereotipe nie. Tséane word uitgebeeld as 'n rebel – ten spyte van haar streng, tradisionele opvoeding smag sy na vryheid en om 'n rol te speel anders as die een wat haar patriargale samelewing van haar vereis. Hierdie storie was Hattingh se studente se eerste ontmoeting met Afrikaanse mondelinge letterkunde as deel van die belangrike kulturele erfenis van Afrika – hulle het waardering vir die storie gehad omdat hulle kon identifiseer met die inhoud.

Notas
-----

Hierdie artikel is gebaseer op navorsing gedoen deur Kruger



1. ↑  Kruger, E. 2002. Folklore as a multi-cultural component in the literature curriculum for Afrikaans as additional language. *Southern African Journal for Folklore Studies,* 12(2):93-113.