’n Waterkruik deur die Varrese-skilder (c. 340 v.C.) wat Eleusiniese tonele uitbeeld.
’n **Misteriegodsdiens** of **heilige misterie** was ’n godsdiensskool van die Grieks-Romeinse wêreld waar aanhangers ingewy is en as *mystai* bekend was. Die belangrikste eienskap van dié godsdienste was die geheimhouding van besonderhede oor die inwyding en rituele, wat nie aan buitestander uitgelap is nie. Die bekendste misteriegodsdiens van die Grieks-Romeinse oudheid was die Eleusiniese misterieë, wat voor die Griekse Donker Middeleeue al bestaan het. 

Misterieskole het in die laat oudheid floreer; keiser Julianus van die middel 4de eeu was ’n ingewyde van drie verskillende misterieskole, onder meer die Mithraïste. Vanweë die geheime aard van die skole en die feit dat aanhangers van misteriegodsdienste van die 4de eeu af deur die Christelike Romeinse Ryk vervolg is, is besonderhede van dié godsdienspraktyke afgelei van beskrywings, beelde en transkulturele studies. "Weens hierdie element van geheimhouding is ons swak ingelig oor die geloofsoortuigings en praktyke van die verskeie misteriegelowe. Ons weet hulle het in die algemeen ooreengestem.":50f

Eienskappe
----------

Misteriegodsdienste was een van drie soorte Hellenistiese godsdienste; die ander twee was die staatsgodsdiens, wat eie aan ’n nasie of staat was, en filosofiese godsdienste, soos Neoplatonisme. 

Misterieë het die staatsgodsdiens aangevul eerder as daarmee meegeding. ’n Individu kon maklik aan die rituele van die staatsgodsdiens deelgeneem, ’n ingewyde in ’n een of meer van die misterieë gewees en ook ’n sekere filosofiese skool aangehang het.:99 In teenstelling met die openbare rituele van die staatsgodsdiens, waaraan elke lid van die gemeenskap moes deelneem, was inwyding in ’n misterie opsioneel binne die Grieks-Romeinse veelgodery. Baie aspekte van die openbare godsdiens soos offerandes, rituele maaltye en reiniging is in die misterieë herhaal, maar met die bykomende vereiste dat hulle in die geheim plaasvind en net aan ingewydes bekend is.:86 Dit is belangrik in die konteks van die vroeë vervolging van Christene. Die Romeinse Ryk het nie die Christelike praktyke verwerplik en selfs ondermynend gevind op grond van leerstellings en praktyke nie, maar omdat die vroeë Christene geglo het hul geloof sluit deelname aan die staatsgodsdiens uit.

Die misteriegodsdienste het ’n nis gebied vir die bewaring van antieke godsdiensrituele, en daar is rede om te glo dat hulle baie konserwatief was. Die Eleusiniese misterieë het langer as ’n millennium, meer waarskynlik byna twee millenniums, bestaan. In dié tyd het die rituele van die openbare godsdiens aansienlik verander, van die godsdienste van die Bronstydperk tot dié van die vroeë Ystertydperk tot die heldekultuur van die Hellenistiese beskawing en die staatsgodsdiens van die Romeinse tydperk, terwyl die rituele van die misterieë skynbaar onveranderd gebly het.:51

Die misterieskole van die Grieks-Romeinse tydperk sluit in die Eleusiniese, Dionisiese en Orphiese misterieë. Sommige van die baie gode wat die Romeine in naam van ander kulture oorgeneem het, is ook in misterieë aanbid, soos die Egiptiese Isis, Persiese Mithras, Thraciese Sabazius en Frigiese Kibele.:21

Latere invloed
--------------

Die antieke misterieskole het Duitse en Franse klassieke geleerdes van die 19de en vroeë 20ste eeu gefassineer. Dié geskrifte het ’n enorme invloed gehad op die Europese kultuur van die laat 19de eeu. Die psigiater en psigoanalis Carl Jung het metafore hieruit geleen om sy teorieë en die charismatiese beweging wat daarop gebaseer was, te hersien.