recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Die **Clanwilliam-sandvis** (*Labeo seeberi*) is 'n varswatervis wat voorkom in die Olifantsrivier-stelsel. In Engels staan die vis bekend as die *Clanwilliam sandfish*.

Voorkoms
--------

Die vis het 'n lang, slanke lyf en is bedek met klein skubbe. Daar is een paar baarde om die mond. Die vis is olyf-grys met 'n goudkleurige skynsel en wit aan die onderkant. Die vis word tot 355 mm lank en die Suid-Afrikaanse hengelrekord is 0.269 kg.

Habitat
-------

Die vis leef in die hoofstroom en groter sytakke; hulle verkies diep poele en diep gedeeltes van die rivier. Hulle voed op alge, detritus en klein ongewerweldes wat van rotse af gevreet word. Die vis word maklik waargeneem in die Olifantsrivier. Gedurende die lente en somer migreer hulle stroomop in skole om te broei.

Bewaringstatus
--------------

Die spesie is krities bedreigd en die bevolking het afgeneem weens damme wat die migrasietog tydens broeityd erg belemmer, watervloei wat verminder het en die impak van uitheemse spesies wat by Clanwilliam losgelaat is.

Sien ook
--------

* Alfabetiese lys van visse
* Lys van Suider-Afrikaanse visse volgens wetenskaplike name
* Lys van varswater visfamilies
* Lys van visfamilies

Bron
----

* *A Complete Guide to the FRESHWATER FISHES of Southern Africa.* Paul Skelton. 2001. ISBN 978-1-86872-643-1
Die **Clanwilliam-saagvin** (*Barbus serra*) is 'n varswatervis wat voorkom in die Olifantsrivier. In Engels staan dit bekend as die *Clanwilliam sawfin*.

Voorkoms
--------

Die onvolwasse visse is silwerkleurig met onreëlmatige swart kolle op. Die volwasse visse is diep olyfgroen en ligroomkleurig aan die onderkant. Daar is twee pare baarde om die bek, die snoet is lank en gepunt en die bek is klein. By broeiende visse (beide geslagte) is daar klein tuberkels op die kop. Die dorsale vin is benerig en getand. Die vis word tot 500 mm lank en die Suid-Afrikaanse hengelrekord is 3.04 kg.

Verspreiding
------------

Die vis is endemies aan die Olifantsrivier.

Habitat
-------

Hulle verkies diep poele en die hoofstrome om in te leef. Die jonger vissies verkies om in kleiner sytakke te leef. Hulle broei in die somer; hulle kom in groot groepe saam in diep poele onder watervalle en stroomversnellings. Die vis vreet insekte en ander ongewerweldes asook alge en detritus vanaf die bodem.

Bewaringstatus
--------------

Die vis is bedreigd en die populasie het afgeneem sedert baars losgelaat is in die Olifantsrivier. Die bou van groot damme en toenemende beskadiging van hul habitat het ook 'n negatiewe impak op die populasie.

Sien ook
--------

* Alfabetiese lys van visse
* Lys van Suider-Afrikaanse visse volgens wetenskaplike name
* Lys van varswater visfamilies
* Lys van visfamilies

Bron
----

* *A Complete Guide to the FRESHWATER FISHES of Southern Africa.* Paul Skelton. 2001. ISBN 978-1-86872-643-1
’n Bladsy uit die *Isha Upanishad*-manuskrip, wat een van die hoofgeskrifte is.
Die **Upanishads** of **Oepanisjade** (Sanskrit: उपनिषद्) is laat Vediese geskrifte in Sanskrit van godsdiensleringe wat die fondament van Hindoeïsme vorm. Hulle is die mees onlangse deel van die oudste geskrifte van Hindoeïsme, die Vedas, en handel oor meditasie, filosofie en ontologiese kennis; ander dele van die Vedas handel oor mantras, voorspellings, rituele, seremonies en offerandes.

Beskrywing
----------

Die Upanishads is van die heel belangrikste geskrifte in die geskiedenis van Indiese godsdiens en kultuur en het ’n belangrike rol gespeel in die ontwikkeling van spirituele idees in antieke Indië. Dit verteenwoordig ’n oorgang van Vediese ritualisme na nuwe idees en instellings. Die inhoud is wyd bekend en hulle sentrale idees vorm die spirituele kern van Hindoeïsme.

Daar word algemeen na die Upanishads verwys as Vedanta. Vedanta word vertolk as die "laaste hoofstukke, dele van die Veda" en alternatiewelik as "die hoogste doel van die Veda". Die begrippe brahman (hoogste realiteit) en atman (siel, self) is sentrale idees in al die Upanishads, en hulle tematiese fokus is "weet dat jy die atman is". Saam met die *Bhagavad Gita* en *Brahmasutra* verskaf die hoof-Upanishads (saam bekend as die *Prasthanatrayi*) ’n basis vir die verskeie latere skole van Vedanta, waaronder twee invloedryke monistiese skole van Hindoeïsme.

Sowat 108 Upanishads is bekend, waarvan die eerste 12 of so die oudstes en belangrikstes is; dit word die hoof- of *mukhya* Upanishads genoem.

Die 19de-eeuse Duitse filosoof Arthur Schopenhauer.
Voordat hulle neergeskryf is, is die Upanishads geslagte lank mondelings oorgedra. Hulle kom uit die jare voor Christus, maar geleerdes stem nie saam oor die presiese datum nie en ook nie oor watter voor- en watter na-Boeddhisties is nie. Die *Brhadaranyaka* word veral as antiek beskou. Van die res is 95 Upanishads deel van die Muktika-kanon, wat saamgestel is van sowat die laaste eeue van die 1ste millennium v.C. tot omstreeks die 15de eeu n.C. Nuwe Upanishads is dwarsdeur die vroeë moderne en moderne era saamgestel, maar hulle handel dikwels oor onderwerpe wat nie met die Vedas verband hou nie.

Ontvangs in die Weste
---------------------

Nadat die Upanishads in die vroeë 19de eeu vertaal is, het dit ook in die Weste begin aandag trek. Die Duitse filosoof Arthur Schopenhauer was diep beïndruk deur die Upanishads en het dit genoem "die lonendste en verheffendste leesstof wat... in die wêreld moontlik is".

Indoloë uit die moderne era het al die ooreenkomste bespreek tussen die basiese begrippe in die Upanishads en dié van belangrike Westerse filosowe.

Skakels
-------

* Wikimedia Commons logo Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Upanishad.
* Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik uit die Engelse Wikipedia vertaal.

|  |  |
| --- | --- |
| Normdata Edit this at Wikidata | 
* BNE: XX3572577
* BNF: cb12008286g (data)
* GND: 4062067-0
* LCCN: n80020526
* NDL: 00574036
* NKC: ph116540
* SELIBR: 352676
* SUDOC: 027413047
* TDVİA: upanisadlar
* VIAF: 175788152
* WorldCat Identities (via VIAF): 175788152

 |
In Karl Christian Köhler se litografie *Der Rhein* (omstreeks 1870) word die oorsteking van die Ryn as kunsmotief ook 'n allegorie van die Rynromantiek
Die kasteel Katz en die Loreley-rots
In die 19de eeu is die bouvalle van middeleeuse Rynkastele soms heropgebou. Die eerste herboude kasteel was Rheinstein naby Trechtingshausen
Die 19de eeuse kasteel Stolzenfels is deur die Rynromantiek geïnspireer
Die **Rynromantiek** was 'n kuns- en kultuurstroming binne die Romantiek waarin die rivierlandskap en die sages en mites, wat rondom die geskiedenis van die Duitse Rynvallei ontstaan het, die middelpunt van belangstelling geword en groot invloed op die Duitse Romantiek uitgeoefen het. Vanaf die laat 18de tot die laat 19de eeu het die Rynromantiek in alle kunsgenres uitdrukking gevind en van riviervaarte op die Ryn 'n gewilde toeriste-aantreklikheid gemaak – en die prototipe van georganiseerde toerisme. Dit was die kombinasie van 'n ongerepte rivier, die lig van die Rynvallei, die steil rotswande langs sy oewers, die middeleeuse karakter van die nedersettings langs die rivier en die bouvalle van kastele waardeur kunstenaars en besoekers gefassineer is.

Antieke en middeleeuse rivierervarings
--------------------------------------

Die middelloop van die Ryn tussen Rüdesheim en Bingen in die suide en Remagen in die noorde word vanweë sy landskapformasies as die mooiste deel van die Ryn beskou. Van oudsher was die Ryn 'n belangrike waterweg wat die noordelike en suidelike gebiede van Sentraal-Europa met mekaar verbind het. So het reeds vanaf die Romeinse tydperk groot skare soldate, koopmanne, reisigers en pelgrims die Ryn bevaar. Maar vir hulle was dit meestal 'n gevaarlike riviertog deur 'n soms baie noue vallei waar hulle die rotse moes vermy.

In die laat middeleeue was die Ryn een van die vernaamste handelsroetes noord van die Alpe, en net langs die kort riviergedeelte tussen Bingen en Koblenz was daar in die 14de eeu meer as tien doeanegrense. Kastele is opgerig om die betaling van doeanegelde te verseker, en min reisigers of koopmans het hul tog as plesiervaart ervaar. Nogtans was daar enkele stemme soos dié van Pero Tafur, 'n Spaanse adellike wat die Ryn in 1438 bevaar en sy reiservaring beskryf het:


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *Die oewers van die Ryn is van die mooiste wat 'n mens in die wêreld kan aanskou; van die een einde tot die ander is daar só 'n groot aantal beduidende stede, só baie besienswaardighede, só 'n groot reeks kastele dat dit ongelooflik is; hulle is dig bymekaar geleë en 'n indrukwekkende gesig met hul hoë loopgange, hul windwysers en vergulde appels.* |  |
Die ***Ur-Hamlet*** (letterlik "Oer-Hamlet") is die naam gegee aan 'n toneelstuk wat nou verlore is, maar wat blyk te bestaan het voor 1589, 'n dekade voor William Shakespeare sy eie *Hamlet* in ongeveer 1599 geskryf het.

In 1589 het Thomas Nashe die bestaan van so 'n toneelstuk gesuggereer in sy inleiding van Robert Greene se *Menaphon*:

Engelse Seneca ['n Romeinse skrywer] het by kerslig vele goeie sinne gelees, soos "Bloed is 'n bedelaar" ensovoorts; en as jy hom mooi vra op 'n ysige oggend sal hy jou hele Hamlets verskaf, ek sou sê handevol tragiese relase.[1]
Daar is ook 'n rekord van 'n opvoering van *Hamlet* in 1594 in Philip Henslowe se dagboek en in 1596 het Thomas Lodge geskryf van "die spook wat so miserabel by die teater gehuil het, soos 'n oestervrou, Hamlet, wraak!".[2]

Nashe verwys ook indirek na Thomas Kyd in die selfde leesstuk wat, saam met betwiste ooreenkomste tussen Shakespeare se *Hamlet* en Kyd se *The Spanish Tragedy*, gelei het tot die spekulasie dat Kyd die outeur van die *Ur-Hamlet* was.[3] Aangesien daar egter geen kopie van die toneelstuk vandag beskikbaar is nie, is dit onmoontlik om stylistiese en taalkundige vergelykings te maak, wat beteken dat daar geen direkte bewyse vir hierdie spekulasies is nie.

Hoeveel van dié *Ur-Hamlet*, ongeag wie die outeur was, kom voor in die toneelstuk deur Shakespeare? Dit is moontlik dat Shakespeare die toneelstuk geignoreer het en eerder vertrou het op vroeër weergawes van die "Amleth"-legende (ook bekend as die "Hamblet"-legende) om sy weergawe van *Hamlet* te skryf. Verwysings na die *Ur-Hamlet* stel egter voor dat dit bekend was, ten minste vir Londense skrywers soos Nashe en Lodge. Dit kan aanvaar word dat hulle tydgenote, soos Shakespeare, die werk dus ook geken het. Dit is dus waarskynlik dat hy die eietydse toneelstuk wel gebruik het, moontlik in groot detail en dat hy wat hy daarnaas benodig het van die beskikbare ouer weergawes van die ou legende geneem het. Hy het op dié manier te werk gegaan in van sy ander toneelstukke ook - die bekendste geval is miskien *Henry IV, deel 1* waar hy 'n ou teks deur Raphael Holinshed gebruik het, sowel as 'n ander toneelstuk wat toe nog bestaan het.

'n Paar ortodokse Shakespeare-akademici, insluitende Harold Bloom, het Peter Alexander se voorstel aanvaar dat dit Shakespeare self was wat die *Ur-Hamlet* geskryf het en dat die latere toneelstuk 'n verwerking deur die outeur was van een van sy vroeër werke.[4] Jenkings, 'n hooggeagte redigeerder van die toneelstuk[5] verwerp hierdie bewerings as ongegrond.[6][7]

Notas
-----

1. ↑  Nashe aangehaal in Jenkins, bl.83
2. ↑  Jenkins, p.83
3. ↑  Jenkins, bl.83-4
4. ↑  Bloom, pp. xiii, 383
5. ↑  "Alle studente van *Hamlet* is baie aan Harold Jenkins verskuldig vir die resultate van sy geduldige en presiese navorsing." — Edwards, bl.ix
6. ↑  Jenkins, bl. 84, nota 4
7. ↑  Siende dat Bloom sy opinie baseer op die 1964 *Alexander's Introduction to Shakespeare*, is daar geen rede om te dink dat die akademici na 1982 (die jaar van Jenkins se boek) die terme van die argument verander het nie.
Die **Ryk van Brasilië** was 'n uitgestorwe staat wat 'n monargie was wat deur twee keisers regeer is. Die regering was 'n verteenwoordigende parlementêre grondwetlike monargie onder die bewind van keisers Pedro I en sy seun Pedro II. Brasilië, 'n kolonie van die Koninkryk van Portugal, het in 1808 die setel van die Portugese koloniale Ryk geword, toe die Portugese Prins-regent, later koning Dom John VI, gevlug het van Napoleon se inval in Portugal en homself en sy regering in die Brasiliaanse stad gevestig het. van Rio de Janeiro.

Die enigste ander monargie wat ná onafhanklikheid in die Amerikas verklaar is, was die Eerste Mexikaanse Ryk. Anders as die meeste van die naburige Spaanse Amerikaanse republieke, het Brasilië politieke stabiliteit, lewendige ekonomiese groei, grondwetlik gewaarborgde vryheid van spraak en respek vir burgerregte van sy onderdane gehad, alhoewel met wetlike beperkings op vroue en slawe, laasgenoemde beskou as eiendom en nie burgers nie.

Geskiedenis
-----------

Permanente nedersetting het in 1532 gevolg, en vir die volgende 300 jaar het die Portugese stadig weswaarts uitgebrei totdat hulle byna al die grense van moderne Brasilië bereik het. In 1808 het die leër van die Franse keiser Napoleon I Portugal binnegeval en die Portugese koninklike familie - die Huis van Braganza, 'n tak van die duisend jaar oue Capetian dinastie - in ballingskap gedwing. Hulle het hulself weer in die Brasiliaanse stad Rio de Janeiro gevestig, wat die nie-amptelike setel van die Portugese Ryk geword het.

Ander probleme het ontstaan toe die Ryk se parlement, die Algemene Vergadering, in 1826 geopen het. Pedro Ek, saam met 'n aansienlike persentasie van die wetgewer, het gepleit vir 'n onafhanklike regbank, 'n volksverkiese wetgewer en 'n regering wat gelei sou word deur die keiser wat breë uitvoerende magte en prerogatiewe gehad het.

Photograph showing the Imperial Palace in Rio de Janeiro with carriages and mounted honor guard in the square fronting the palace. Die Stadspaleis, setel van die Brasiliaanse keiserlike regering, in 1840
Na die haastige vertrek van Pedro Ek, Brasilië is gelaat met 'n vyfjarige seun as staatshoof. Met geen presedent om te volg nie, het die Ryk gekonfronteer met die vooruitsig van 'n tydperk van meer as twaalf jaar sonder 'n sterk uitvoerende gesag, soos onder die grondwet, Pedro II sou nie sy meerderheid bereik nie en gesag as keiser begin uitoefen tot 2 Desember 1843.
**Die Bywoners** was ’n Afrikaanse toneelgeselskap wat in Johannesburg gestig is deur die akteurspaar Schalk Jacobsz en Elma Potgieter.

Die geselskap het in 1981 die eerste vertaling van Athol Fugard se *Hello and Goodbye* onder regie van Jan Engelen in die Markteater opgevoer met die titel *Hallo en Koebaai*. Ander stukke sluit in *Die Eensame Vlug*, Potgieter se eenvrouvertoning *Darling Blossom*, *Die Wildsboudjie* deur Fritz Steyn, Corlia Fourie se *Hoer of Heilige*, *Moervrug* (’n verwerking van Engemi Ferreira se novelle *Die Jaar toe my Ma begin Sing het*), *Laetitia Kom Terug* (’n klugtige eenvrouvertoning wat Elma geskryf het) en Fugard se *Boesman en Lena*. Jacobsz het baie van die stukke se regie gedoen of self daarin gespeel.

Op 27 September 2000 het Die Bywoners weer ná ’n ruk die teaterdeure in ’n gehuurde saal in Braamfontein geopen met die produksie *Sol y Sombra* (Son en Skaduwee), ’n aand van Uys Krige-poësie.

Jacobsz en Potgieter is albei later deur die ATKV Centurion vereer vir hul bydrae oor meer as drie dekades tot Afrikaanse toneel.
Die **Asrivier** is 'n sytak van die Liebenbergsvleirivier in die oos-Vrystaat, Suid-Afrika. Sedert 1968 word dit deur die Sol Plaatjedam opgedam by die samevloeiing met die Liebenbergsvlei, net oos van Bethlehem. Dit ontspring wes van Clarens, sowat 35 km suidoos van Bethlehem, aan die noordhang van Drie Susters (2 331 m) in die Rooiberge. Die sterkvloeiende rivier was voor die oopstel van die Lesotho-Hoogland-waterprojek se leweringstonnel in 1998, net 'n klein spruitjie.

Watervoorsiening
----------------

Die Asrivieruitval van die Lesotho-Hoogland-waterprojek, 9 km noord van Clarens, is in 1998 geopen.
Die Asrivier is een van die afsetpunte van die Lesotho-Hoogland-waterprojek, 18 kubieke meter water per sekonde word vrygestel (2004), en die vloei van die rivier is gevolglik nie meer seisoenaal wisselend nie. Die aanbou van die Stortemelkdam, stroomaf van die uitval, was een van die maatreëls wat die destydse Departement van Waterwese getref het om watervloei te bestendig en erosie te beperk. Tot en met 2004 is vier keerwalle opgerig.

Kragopwekking
-------------

Die installering van twee privaat-ontwikkelde wateraangedrewe kragopwekkers, die Sol Plaatje en Merino, is in onderskeidelik 2009 en 2012 van stapel gestuur, en voorsien in totaal 7 MW aan die kragnetwerk. Die geoutomatiseerde Stortemelk-hidrokragopwekkingsprojek by die Botterkloofdam lewer 'n verdere 4,4 MW teen 'n lae bedryfskoste aan die netwerk sedert dit in Julie 2016 in werking gestel is.

Ekologiese impak
----------------

Die oopstelling van die noordelike leweringstonnel in 1998 het fisiese en chemiese veranderinge aan die rivier meegebring, weens die toename in watervolume, daling in watertemperatuur, erosie van die riviervoering, en grootskaalse slikneerslae in die Saulspoortdam. Bevolkings van sleutel-indikatorspesies soos die kleinbek- en grootbek-geelvis het gedaal, en sewe van die rivier se nege vissoorte het uit die nabye van die uitval verdwyn. Vestiging van ongewerweldes was eers etlike kilometer stroomaf waarneembaar, en die keerwalle was oneffektief tydens vrystelling van hoë volumes water. Ten spyte van die hoeveelheid beskikbare rivierhabitat bly die bevolking van akwatiese organismes beperk weens vertroebelde water, lae watertemperatuur en die potensiaal vir erosie.

Etimologie
----------

Alhoewel dit dikwels in Engels vertaal word as die "Ash River", het die rivier sy naam te danke aan 'n insident waar 'n wa-as in die omgewing van die rivier sou gebreek het. Gevolglik sou "Axle River" 'n meer gepaste vertaling wees.
Die **Natalse vaalveldmuis** (*Mastomys natalensis*) is 'n knaagdier uit die geslag *Mastomys* wat in alle dele van Afrika suid van die Sahara voorkom, behalwe in die droë suidweste (waar die *vaalveldmuis* ook voorkom). Die Natalse vaalveldmuis kom oral algemeen voor, en moontlik is hy die mees wydverspreide soogdier op die Afrikavasteland. Binne hierdie verspreidingsgebied kan ses genetiese groepe onderskei word: een in Wes-Afrika, een in Sentraal-Afrika, een in Suid-Afrika en drie in Oos-Afrika. Hierdie spesie bly meestal in savannes met 'n jaarlikse reënval van meer as 600 mm, maar is in alle habitats tuis, behalwe in bosse. Die dier kom ook in geboue voor en kan in 'n plaag ontaard. Hierdie diere is ook die draer van die pes, en kan die siekte aan mense oordra. Hulle is ook die belangrikste draer van die lassavirus, wat lassakoors veroorsaak.. 

Die rug is grysbruin, met ligter flanke, die onderkant is donkergrys. Die pote is wit. Die stert, wat aan die bokant ietwat donkerder is as aan die onderkant, is met fyn haartjies bedek. Die wyfies het tot 12 pare tepels, vandaar die naam **veeltepelmuis**. Die totale lengte is 22 tot 27,5 cm, die stertlengte is 10 tot 14 cm en die massa is 47 tot 81 gram. 

Die Natalse vaalveldmuis is 'n omnivoor, wat meestal sade, vrugte, gras en insekte vreet. Soms vreet die dier ook vleis. Hierdie spesie kan bitter vinnig voortplant. Die voortplanting geskied heeljaar deur, hoewel in die wintermaande 'n bietjie minder. Die draagtyd is 23 dae en die wyfies kan tot 22 kleintjies kry, maar meestal kry sy 6 tot 12. Die wyfies kan na elf weke hul eerste werpsel kry. Die diere is snags aktief en in die vrye natuur slaap hulle in neste wat hulle bou in rotssplete, onder boomwortels of omgevalle bome of in grotte. 

Hulle word ook al hoe meer in gevangenskap as troeteldiere aangehou.

Bronne
------

* Apps, P. (ed.) 1997. *Smithers' Mammals of Southern Africa: A Field Guide*. Shrewsbury, England: Swan Hill Press, xvi+364 pp. ISBN 978-1-85310-910-2
* Musser, G.G. & Carleton, M.D. 2005. Superfamily Muroidea. Pp. 894-1531 in Wilson, D.E. & Reeder, D.M. (eds.). *Mammal Species of the World: a taxonomic and geographic reference*. 3rd ed. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 2 vols. 2142 pp. ISBN 978-0-8018-8221-0

|  |  |
| --- | --- |
| Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik vanuit die Nederlandse Wikipedia vertaal. | 

Klik vir info oor hierdie sjabloon.
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Taksondatabasisse | 
* Wd: Q1761383
* ADW: Mastomys\_natalensis
* EoL: 1179169
* GBIF: 2438911
* iNaturalist: 45326
* ITIS: 585321
* IUCN: 12868
* MSW: 13001472
* NCBI: 10112

 |
**Heinrich Wilhelm Matthäus Olbers** (1758–1840) was 'n Duitse sterrekundige, geneesheer en fisikus. Hy het twee asteroïdes en ses komete ontdek en het 'n metode ontwikkel om die baan van 'n komeet met slegs drie waarnemings te bepaal. Olbers se Paradoks, wat deur hom geformuleer is, redeneer dat die heelal nie oneindig groot kan wees nie.

Beknopte biografie
------------------

Saamgestelde foto van Vesta, wat deur hom ontdek is
Olbers se Paradoks in aksie
Olbers is op 11 Oktober 1758 in Bremen gebore. Hy studeer tussen 1777 en 1780 medisyne aan die universiteit van Göttingen. Na 'n jaar se hospitaalopleiding in Wene vestig hy homself as 'n arts in Bremen. Sy passie lê egter by die sterrekunde en hy bou vir homself 'n privaat sterrewag. Nadat hy in 1820 om gesondheidsredes sy praktyk moes opgee, kon hy homself volledig op die sterrekunde toespits.

In 1797 word Olbers bekend, nadat 'n metode wat hy ontwikkel het om die baan van 'n komeet met net drie waarnemings vas te stel, gepubliseer word. Die metode is sonder sy medewete gepubliseer, maar het tydens die hele 19de eeu in gebruik gebly.

Op 1 Januarie 1802, presies een jaar na die ontdekking daarvan deur Giuseppe Piazzi, neem hy die planetoïde Ceres waar. Later daai jaar ontdek hy die tweede planetoïde, Pallas. Nadat Juno ontdek is, stel hy vas dat al drie in dieselfde gebied in die hemel bymekaarkom, wat hom help met die ontdekking van Vesta in 1807. Hiernaas het Olbers ook ses komete ontdek.

In 1820 beskryf hy die Paradoks van Olbers, 'n logiese redenering wat aantoon dat die heelal nie oneindig groot is nie. Volgens die paradoks weerspreek die donkerte van die naghemel die aanname dat die heelal oneindig en staties is.

Hy is op 2 Maart 1840 op 81-jarige ouderdom in Bremen oorlede. Hy was twee keer getroud en is deur een seun oorleef.
Christoph Spätner. *Heinrich Schütz*, c. 1660. (Museum für Musikinstrumente der Universität Leipzig).
**Heinrich Schütz** ([O.S.D. 8 Oktober 1585] 18 Oktober 1585 – 6 November 1672) was 'n Duitse komponis en orrelis, wat oor die algemeen beskou word as die mees belangrikste Duitse komponis in die tydperk voor Johann Sebastian Bach, sowel as een van die mees belangrikste komponiste van die 17de eeu.

Hy word daarmee gekrediteer dat hy die 'Italiaanse styl' na Duitsland gebring het en die evolusie daarvan voortgesit het van die Renaissance na die Vroeë Barok. 

Die meeste musiek waarvan die wêreld vandag van kennis dra was geskryf vir die Lutherse Kerk, primêr vir die Elektorale Kapel in Dresden. Hy het wat vandag tradisioneel beskou word as die eerste Duitse opera, naamlik *Dafne*, wat in 1627 opgevoer is by Torgau, geskryf. Die stuk is egter ongelukkig verlore, saam met al sy seremoniële- en teaterstukke. 

Hy word op 28 Julie as musikant saam met Johann Sebastian Bach en Georg Friedrich Händel herdenk in die Kalender van Heiliges van sommige Noord-Amerikaanse Lutherse Kerke.

Notas
-----


|  |  |
| --- | --- |
| Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik vanuit die Engelse Wikipedia vertaal. | 

 |
'n Nederlandse bioskoopjoernaal uit 1963 oor die skoonheid van ryp.
Ryp in die skadu
**Ryp** is 'n wit neerslag wat soms op gras, struike en voorwerpe soos dakke, hekke en motors aangetref word. Dit ontstaan by temperature onder nul grade celsius as gevolg van die oorgang van waterdamp in ys.

Yskristalle op 'n grafsteen in Wedde, Groningen
Ryp ontstaan by voorkeur tydens 'n rustige, helder nag op voorwerpe wat gou warmte verloor deur uitstraling na die ruimte. Sodra die temperatuur van die voorwerp onder vriespunt daal, gaan die waterdamp direk oor in yskristalletjies, bv. op die raam van buite geparkeerde motors na 'n koue winter nag. Hierdie proses staan bekend as (ver)ryping of desublimering.

Ryp kan ook ontstaan deurdat die waterdamp by afkoeling eers as dou neerslaan en daarna vries.

Ryp het 'n kristalagtige struktuur, meestal in die vorm van naalde, skubbe, waaiers of vere, afhanklik van die vogtigheid van die lug, die temperatuur, die warmtekapasiteit en warmtegeleiding van die voorwerp waarop dit neerslaan asook die temperatuur en beweging van die lug.

Ryp kan ook ontstaan deur kapillêre werking, veral in die geval van plante of grond. In dié geval onttrek 'n yskristal water uit klein kanaaltjes, waardeur die ys kristal van binneuit aangroei.

Ruigryp
-------

By mis sweef fyn waterdruppeltjies in die lug. Daal die temperatuur onder nul grade celsius, dan raak die waterdruppeltjies so koud dat hulle vries sodra hulle aan iets in aanraking kom. In hierdie geval praat weerkundiges van ruigryp. Hierdie vorm van neerslag kom minder dikwels as gewone ryp voor aangesien ook mis teenwoordig moet wees.

Ruigryp by turbulente lugstroming
Ruigryp by laminêre lugstroming

|  |  |
| --- | --- |
| Normdata Edit this at Wikidata | 
* BNF: cb125044309 (data)
* LCCN: sh85052084
* NDL: 00570993

 |
**Urarteïes** is die taal wat in die 1ste millennium v.C. deur die bewoners van die Koninkryk Urartu, 'n antieke staat in die gebied van die Vanmeer in die huidige Oos-Turkye en Armenië gepraat is. Urartu en Urarteïes is afgelei van die Assiriese benaming van die gebied en sy taal, terwyl die Urarteërs na hulself as *Biai-nili* verwys het.

'n Urarteïese wigskrif-inskrif word in die Erebuni-museum in Jerewan, Armenië vertoon
In ouer vaktekste word na die taal ook verwys as Chaldies, afgelei van die god Ḫaldi, of as Vanies volgens die vroegste argeologiese vindplek naby die moderne stad Van. Hier was ook die hoofstad van Urartu geleë. Die oudste oorgelewerde tekste dateer uit die regeringstyd van Sarduri I in die laat 9de eeu v.C. Saam met die ondergang van die ryk sowat tweehonderd jaar later het ook alle skriftelike oorlewerings uit dié tyd verdwyn. So is die verdere ontwikkeling van Urarteïes onbekend. Dit is moontlik later deur 'n vroeë vorm van Armeens vervang.

Op basis van beskikbare bronne neem navorsers aan dat Urarteïes as spreek- en skryftaal tydelik en geografies beperk gebly het tot die Ryk van Urartu. Urarteïes is vermoedelik deur die meerderheid van die destydse bevolking rondom die Vanmeer en in gebiede langs die Bo-Zabvallei gebesig. Die ontsyfering van Nieu-Assiriese wigskriftekste het Urarteïese bronne toeganklik gemaak vir navorsing. Urarteïes is egter eers vanaf die 1930's stelselmatig deur wetenskaplikes bestudeer.

Urarteïes vorm saam met die nou verwante Hurrities die sogenaamde Hurro-Urarteïese taalfamilie. Hurrities is tot in die 12de eeu v.C. in Oos-Anatolië, Noord-Sirië en Noord-Mesopotamië gepraat en het daarna uitgesterf soos Urarteïes. Albei tale is blykbaar nie enigsins verwant aan 'n groter taalgroep nie, alhoewel sommige taalnavorsers aanneem dat hulle moontlik verwant aan die Noordoos-Kaukasiese tale van Nachies-Dagestanse tale is.

|  |  |
| --- | --- |
| Normdata Edit this at Wikidata | 
* LCCN: sh85141298
* NDL: 00575393

 |
**Gehoor** is die proses van die waarneming van klank, in die soogdierspesies met behulp van die oor. Dit is een van die vyf sintuie, soos neergelê deur Aristotel.

Grensfrekwensies van menslike gehoor
------------------------------------

Die menslike gehoorsvermoë strek vanaf 'n frekwensie van 20 Hertz tot 20 kiloHertz, maar varieer natuurlik van persoon tot persoon, en word beïnvloed deur fisiese gesondheid, geskiedenis van lengte van blootstelling aan geraasbesoedeling, en menige ander faktore. Klanke bokant die grense van normale menslike gehoor word ultrasonies genoem, terwyl klanke laer as die grense van menslike gehoor infrasonies genoem word.

Ander organismes is wel in staat om verby hierdie grense te hoor. Die vlermuisspesies gebruik ultrasoniese klank om eetbare voorwerpe mee op te spoor, en honde hoor ook ultrasoniese klanke. Dit blyk dat slange infrasoniese klanke deur middel van hul buike waarneem, en ook is daar toenemende getuienis dat walvisse en olifante infrasoniese klank gebruik om te kommunikeer.

Arthur Reber, 'n sielkundige deskundig op die gebied van die sielkunde van taal, sê van gehoor (in 'n vrye vertaling van die oorspronklike aanhaling): 'Om gehoor behoorlik te verduidelik, is bewys as 'n uitsonderlike moeilike taak. Dié persoon wat 'n teorie kan daarstel wat slegs maar die waarneming van toonhoogte en luidheid  bevredigend kan verklaar, is byna verseker van die verkryging van 'n Nobelprys.' (A. S. & E. S. Reber, *The Penguin Dictionary of Psychology* (3de uitgawe, 2001))

Rigtingbepaling van klank
-------------------------

Die mens kan die rigting van 'n klank met baie akkuraatheid hoor.

Daar is twee meganismes bekend wat hierby betrokke is:

* Die verloop van tyd: Die menslike senuweestelsel kan 'n tydsonderskeiding maak van die tyd wat dit klank neem om een oor verby te steek en die ander te tref.
* Die hoeveelheid klankgolwe: Hoe hoër die klankfrekwensie, hoe groter volume klankgolwe bereik die oor die naaste aan die bron van klank.

Interessant genoeg werk nie een van hierdie twee meganismes in water nie.

Die pad van klank na die brein
------------------------------

Senupunte (aksone) van die gehoorsenuwee (die vestibulokogleêre senuwee) sinapteer in die brein in die kogleêre kern aan dieselfde kant. Vandaar sprei die senuwee-ente na die boonste olyfkerne, en dié gaan verder voort deur die laterale lemniskus na die onderste kollikuli, waar hulle weer eens sinapteer met senuwees wat na die mediale genikulaatkerne van die talamus loop, vanwaar dit met die primêre ouditoriese korteks in verbinding is. (Laasgenoemde area is geleë net onderkant die laterale fissuur tussen die frontale en temporale lobbe.)

Sien ook
--------

* Doofheid
* Gehoorapparaat

Bronne
------

* Vertaal en saamgeweef vanaf die artikel *Hearing sense* en die artikel *Horen* op die Engelse en Nederlandse Wikipedia's onderskeidelik.

|  |  |
| --- | --- |
| Normdata Edit this at Wikidata | 
* BNE: XX531339
* BNF: cb12647533b (data)
* GND: 4125741-8
* LCCN: sh85009496
* NDL: 00573604

 |
**Ryne de Beer** (1932 - 2008) was 'n Suid-Afrikaanse musikant wat bekend was as die fluitende predikantsvrou. Sy kon bykans enige lied soos 'n nagtegaal fluit en verskeie opnames is daarvan gemaak.

Ryne de la Bat is op 9 Januarie 1932 op Worcester gebore waar haar vader hoof van die Skool vir Dowes was. Dié skool en enkele NG gemeentes vir dowes is in later jare na hom genoem. 

Ten spyte van die gesegde, "meisies wat fluit, word by die agterdeur uitgesmyt", het sy al van jongs af begin fluit. Na matrikulasie is sy na Stellenbosch waar sy haar Hoër Onderwysdiploma behaal het. Sy moes verskeie aanmerkings teen haar verduur, en kon onthou hoe sy op 'n slag na 'n vertoning bedank is: "Die vrou het gesê sy wens sy kon soos ek fluit, dat sy al hard probeer het. Sy het selfs al haar tande uitgehaal om die hoë note by te kom."

Haar man, ds. Gys de Beer, was 'n predikant in die NG Kerk en nadat die egpaar op Riversdal afgetree het, het hulle op Oudtshoorn gaan woon waar hul dogter, Dorette, en haar man, ds. Schalk Kotze, 'n medeleraar van die moedergemeente, woon. Sy is op 22 Junie 2008 oorlede en haar man in 2013. Hulle het ook 'n dogter, Annagret, en 'n seun, Prof. Wilhelm de Beer van die Universiteit van Pretoria, gehad.

Diskografie
-----------

* Die Fluitende Predikantsvrou LP, DECIBEL
* Die Fluitende Predikantsvrou LP, BRIGADIERS MUSIEK (begelei deur Bets van den Berg)
* Fluit-Fluit-Deuntjies LP, BRIGADIERS MUSIEK (o.l.v. Bets van den Berg; uitgereik ten bate van die Instituut Vir Dowes)
* Die Fluitende Predikantsvrou CD, 1997 EMI Music
Namibië beskik oor ongeveer 5 persent van die wêreld se uraanreserwes. Die land se reserwes is voldoende om tot 10 persent van totale wêreldproduksie te verskaf. Namibië is die tuiste van die wêreld se tweede en sesde grootste uraanmyne en die land was in 2020 die derde grootste produsent van die mineraal, naas Kasakstan en Australië.

Geskiedenis
-----------

Die eerste uraan is in 1928 in die Namib-woestyn ontdek 65 kilometer van Swakopmund af in die rigting van Usakos. Hierdie neerslag, wat ŉ lae ertsgraad gehad het, het nie wye belangstelling gelok nie. Eers teen die einde van die 1950’s is daar weer na die Rössing-neerslag gekyk en veral toe Rio Tinto verskeie verdere neerslae in die omgewing gevind het. Tien jaar later het die Rössingmyn in 1976 met produksie begin as die eerste uraanmyn in Namibië.

Twee verdere wesenlike neerslae uraan is gevind: Trekkopje, 80 kilometer noordoos van Swakopmund, en Langer Heinrich, 80 kilometer na die binneland van Walvisbaai en 50 kilometer suidoos van Rössing af.

Gebruike van uraan
------------------

Uraan word verryk ten einde:

* kommersiële kernkragsentrales aan te dryf; en

* isotope te vervaardig wat gebruik word vir mediese, industriële en wapendoeleindes

Ontginning
----------

Uraanerts kan in oopgroef- of ondergrondse myne ontgin word waarna dit op die perseel fyn gemaal word om die uraan van die erts te skei. Verder kan uraanerts in direk in die ertsneerslag opgelos word waarna dit na die oppervlak gepomp word in ŉ proses wat in situ-loging genoem word. Uraan word as uraanoksiedkonsentraat (U3O8) in die mark verkoop.

Myne
----

Daar is tans nege neerslae uraanerts in Namibië. Die grootste is die Husab-neerslag gevolg deur die Trekkopje-neerslag.

Die Husabmyn is die wêreld se tweede grootste uraanmyn en het in 2020 altesaam 3 302 ton uraan, oftewel 7 persent van wêreldproduksie gelewer. Die Rössingmyn is die wêreld se sesde grootste uraanmyn met produksie van 2 111 ton in 2020, oftewel 4 persent van wêreldproduksie. Die uiteindelike aandeelhouers van Husabmyn is die Chinese regering en die China General Nuclear Power-groep. Die Namibiese regering besit 10 persent van die myn.Rössingmyn word deur die China National Uranium Corporation besit.

Ekonomiese bydrae van uraan
---------------------------

Uraan ter waarde van net meer as $800 miljoen is in 2020 uit Namibië uitgevoer. Dit is die derde grootste uitvoerproduk naas koper en diamante. In 2020 het uraanmynbou 2,5 persent tot die land se bruto binnelandse produk bygedra teenoor 0,9 persent in 2016.
Die **Anglo-Portugese Ooreenkoms van 1373** is op 16 Junie 1373 tussen die koninkryke van Engeland en Portugal aangegaan en onderteken deur hul monarge, koning Edward III van Engeland, en die Portugese koningspaar, Ferdinand I en Eleonora van Portugal. Die handtekeninge is bevestig deur 'n klerk, John de Banketre, met die woorde *"with my usual flourish"*. Met hierdie verdrag is die twee seevarende nasies deur "ewigdurende vriendskap, unies en alliansies" met mekaar verbind.

Die ooreenkoms is die oudste bestaande verdrag tussen twee nasies wat in die loop van die geskiedenis steeds weer bekragtig is - so op 9 Mei 1386 deur die konings Richard II van Engeland en Johannes I van Portugal in Windsor; in 1643, 1654, 1660, 1661, 1703, 1815 en - volgens 'n geheime verklaring - in 1899. Dit is vervolgens erken en bevestig in die 20ste eeuse arbitrasie-ooreenkomste wat in 1904 en 1914 tussen die Verenigde Koninkryk en Portugal aangegaan is.

Die ooreenkoms het tydelik buite werking getree gedurende die Iberiese Unie tussen 1580 en 1640 toe die Portugese en Spaanse monargieë in 'n dinastiese unie verbind is. Die alliansie het onmiddellik herleef toe Portugal se politieke onafhanklikheid herstel is. Dit het 'n nuwe hoogtepunt bereik in die tyd van die Napoleontiese Oorloë toe Portugal deur Spaanse en Franse magte beset is. Die Verenigde Koninkryk het militêre bystand aan Portugal verleen en een van sy mees bekwame militariste, luitenant-generaal Sir Arthur Wellesley, die latere hertog van Wellington, na die Iberiese oorlogstoneel ontbied.

Die Anglo-Portugese verdrag is nog eens bevestig gedurende die Tweede Wêreldoorlog. Volgens 'n afspraak met die Britse regering het Portugal aanvanklik onsydig gebly in die konflik om oorlogshandelinge nie na die Iberiese Skiereiland uit te brei nie. In 1943 het die prentjie verander, en die ooreenkoms is ten volle bekragtig deur die Nasionale Regering van die Verenigde Koninkryk onder leiding van Winston Churchill en Portugal. Nadat drie maande lank onderhandelinge tussen die twee lande gevoer is, het Portugal ingestem om 'n betekenisvolle bydrae in die Britse oorlogspogings te lewer. Om die bedreiging, wat Duitse duikbote vir geallieerde skeepskonvooie op Atlantiese roetes ingehou het, uit te skakel, het die Portugese regering lug- en seehawegeriewe op die Asore-eilandgroep vir Britse eenhede beskikbaar gestel.
Die struktuur van cookiet, 'n chloriet wat litium bevat (in groen) in die oktaëdriese brusietlae.
**Chloriete** is 'n groep minerale wat geklassifiseer word as tri-oktaëdriese fillosilikate met 'n laagstruktuur wat lyk op mika s'n. Die algemene samestelling van die groep is (Mg,Fe,Al)6(Al,Si)4(OH)8 waarin isomorfiese vervanging gebruikelik in. Die (Mg,Fe,Al)-ione is in 'n oktaëdriese omringing, die (Al,Si)-ione in 'n tetraëdriese ene. Die verhoudings Fe/(Mg+Fe) en Al3+/Si4+ bepaal die tipe chloriet.

Die struktuur bestaan uit 'n 2:1:1 laagstruktuur waarin mika- en brusietlae afwissel. Die mikalaag het 'n negatiewe lading wat geneutraliseer word deur 'n positiewe lading in die brusietlaag. Die laagvolgorde is gewoonlik

{\displaystyle {\mbox{...- brusiet - T - O' - T - brusiet -...}}}
waar die T-O'-T die tetraëdriese-oktaëdriese-tetraëdriese mika-lae voorstel

Die meeste (80%) chloriete het die 11b-politipe struktuur met 'n monokliene sel met parameters van ongeveer: a=5.33, b= 9.23, c.sinβ=14,2 Å en β=97 °. Die b-parameter varieer met die aantal Fe2+-ione in die oktaëdriese laag en die c-parameter met die Al3+/Si4+-verhouding in die tetraëdriese laag.

Ander elemente
--------------

'n Monster kämmereriet uit Turkye
Daar is ook minerale wat tot die chloriete gereken word en wat ander elemente bevat. Kämmereriet byvoorbeeld bevat chroom (Cr3+) en vertoon 'n wynrooie kleur. Cookiet bevat litium (Li+). Sy struktuur is triklien

X-straalverstrooiing
--------------------

X-straalpoeierdiffraksie word gebruik om chloriete te ondersoek en identifiseer. Chloriete vertoon 'n karakteristieke refleksie by 14 Å en sy hoërorde-refleksies. Die diffraksiepatroon verander nie indien die mineraal met etileenglikol of gliserol behandel word nie en bly ook dieselfde by verhitting tot ong. 700 °C.
Die ontginning van **uraan** in Suid-Afrika geskied hoofsaaklik as ŉ newe-proses van goud- en kopermynbou. As sodanig is die land nie ŉ groot produsent van die mineraal nie. In 2019 het Suid-Afrika 346 ton uraan geproduseer.

Daar is tans twee produsente van uraan in Suid-Afrika. Sibanye-Stillwater herverwerk uitskot mynerts by sy Cooke-goudmyn, 35 kilometer wes van Johannesburg. Dieselfde word buite Stilfontein by die Buffelsfontein-goudmyn gedoen.

Geskiedenis
-----------

In 1951 is daar besluit om uraan van uitskot mynerts op Suid-Afrika se talle goudmyne te ontgin. Gevolglik is die Kernbrandstofkorporasie van Suid-Afrika (Nufcor) gestig. Nufcor het in 1998 deel van Anglo Gold geword. Uraanproduksie het ŉ hoogtepunt van rondom 600 ton in 1960 bereik, maar produksie het geleidelik weer begin daal.

Gebruike van uraan
------------------

Uraan word verryk ten einde:

* kommersiële kernkragsentrales aan te dryf; en

* isotope te vervaardig wat gebruik word vir mediese, industriële en wapendoeleindes

Ontginning
----------

Uraanerts kan in oopgroef- of ondergrondse myne ontgin word waarna dit op die perseel fyn gemaal word om die uraan van die erts te skei. Verder kan uraanerts in direk in die ertsneerslag opgelos word waarna dit na die oppervlak gepomp word in ŉ proses wat in situ-loging genoem word. Uraan word as uraanoksiedkonsentraat (U3O8) in die mark verkoop.

In Suid-Afrika word die uraanerts met aangepaste vragmotors van Nufcor per pad vervoer na laasgenoemde se aanleg naby Westonaria.
Die meeste elektriese ryskokers bestaan uit 'n buitehouer met 'n termostaat en metaal-kookplaat as verwarmingselement, 'n metaalhouer wat daaropgesit word en 'n bykomende plastiek- of metaalhouer waarin groente, vis of vleis gestoom kan word. Sodra die water in die ryspot verdamp het, word die kookproses outomaties beëindig en die rys warmgehou totdat dit bedien word.
'n **Ryskoker** is 'n elektriese kombuistoestel vir huishoudelike gebruik waarin rys op 'n gerieflike manier gaargemaak en perfek gekry kan word sonder dat dit oorkook of klewerig word. Gespoelde rys en die benodigde hoeveelheid koue water word in 'n metaalhouer gegooi en die ryskoker ingeskakel. Die rys het klaar gekook sodra die hele kookwater geabsorbeer is of verdamp het.

Die eerste outomatiese ryskokers is in die vroeë 1950's deur die Japannese *Toshiba Corporation* ontwikkel en vanaf 1955 bemark. Vandag word outomatiese ryskokers in baie huishoudings in Oos-, Suid- en Suidoos-Asië aangetref en raak ook in westerse lande toenemend gewild.
Algemene plan van Angkor Wat met die sentrale struktuur in die middel

Gedetailleerde plan van die sentrale struktuur
**Angkor Wat** (Khmer: អង្គរវត្ត *Ângkôr Vôtt*, *ângkôr* beteken "stad" en *vôtt* „Tempelkompleks") is 'n tempelkompleks in Kambodja en die grootste godsdienstige monument in die wêreld. Dit is oorspronklik as 'n Hindoe-tempel vir die Khmer-ryk gebou wat tot die einde van die 12de eeu geleidelik in 'n Boeddhistiese omgeskep is. Dit is deur die Khmer-koning Suryavarman II in die vroeë 12de eeu in Yaśodharapura (Khmer: យសោធរបុរៈ, hedendaagse Angkor), die hoofstad van die Khmer-ryk, as sy staatstempel en uiteindelike mausoleum gebou. In teenstelling met die Shaiva-tradisie van die vorige konings is Angkor Wat aan Wisjnoe toegewy. As die bes bewaarde tempel van die terrein is dit die enigste wat sedert sy stigting 'n beduidende godsdienstige sentrum gebly het. Die tempel is op die top van die hoë klassieke styl van Khmer-argitektuur. Dit het 'n simbool van Kambodja geword, wat op dié land se vlag verskyn en is Kambodja se hoofattraksie vir toeriste.

Angkor Wat kombineer twee basiese planne van die Khmer se tempel-argitektuur: die tempel-berg en die latere galery-tempel. Dit is ontwerp om Berg Meru te verteenwoordig, die tuis van die Devas in die Hindoe-mitologie: binne 'n sloot en 'n buitemuur van 3,6 km is drie reghoekige galerye, elkeen styg bo die volgende op. In die middel van die tempel staan 'n quincunx van torings. Anders as die meeste Angkor-tempels is Angkor Wat na die weste georiënteerde; die geleerdes is oneens oor hierdie betekenis. Die tempel word bewonder vir die grootsheid en harmonie van die argitektuur, sy uitgebreide bas-reliëfs en vir die talle devatas wat die mure versier.

Die moderne naam, Angkor Wat, beteken "tempel-stad" of "stad van tempels" in Khmer; *Angkor* wat "stad" of "hoofstad" beteken, is 'n inheemse vorm van die woord *nokor* (នគរ) wat van die Sanskrit-woord *nagara* (नगर) afgelei is. *Wat* is die Khmer-woord vir "tempel-grond" (Sanskrit: वाट *vāṭa* "omheining").

Angkor Wat is sowat 240 km noordwes van die Kambodjaanse hoofstad Phnom Penh naby Siem Reap en 20 km noord van die Tonlé Sapmeer geleë. Angkor is in 1992 deur Unesco as wêrelderfenisgebied gelys.

Galery
------

* Angkor Wat soos op die vlag van Kambodja afgebeeldAngkor Wat soos op die vlag van Kambodja afgebeeld
* Lugfoto van Angkor WatLugfoto van Angkor Wat
* Lugfoto van Angkor WatLugfoto van Angkor Wat
**Helmut Jahn** (\* 4 Januarie 1940 in Zirndorf naby Neurenberg - 8 Mei, 2021) was 'n Duitse argitek wat sedert in 1966 in Chicago woon. Jahn het bekendheid verwerf met opspraakwekkende projekte soos die *Sony Center* in Berlyn, die *Messeturm* in Frankfurt am Main, *One Liberty Place* in Philadelphia en die Suvarnabhumi- internasionale lughawe in Bangkok, Thailand.

In die 1980's het Jahn projekte in twee Suid-Afrikaanse metropole, Johannesburg en Durban, uitgevoer.

Lewe
----

Helmut Jahn: *Sony Center*, Berlyn
Helmut Jahn het sy akademiese opleiding as argitek aan die Technische Hochschule in München gevolg en hom daarna in die Verenigde State gevestig waar hy een jaar lank verdere opleiding aan die Illinois Institute of Technology in Chicago ontvang het - met die befaamde Bauhaus-argitek Ludwig Mies van der Rohe as sy hoofdosent.

In 1967 het Jahn tot die ateljee van C.F. Murphy Associates toegetree waar hy ses jaar later 'n vennoot en direkteur van die ontwerpafdeling geword het. In 1981 is die ateljee hernoem tot *Murphy/Jahn*. Die onderneming het gedurende die 1960's sommige van Chicago se mees gesofistikeerde geboue ontwerp en verwesenlik waarby gebruik gemaak is van Mies van der Rohe se geometriese vormtaal. In 1983 is die erelidmaatskap van die Vereniging van Duitse Argitekte (*Bund deutscher Architekten, BDA*) aan hom toegeken.

Naas sy werksaamhede in die VSA spits Jahn hom veral op projekte in Duitsland toe. Nadat van sy ontwerpe vir projekte in die Arabiese Golfstate nie verwesenlik kon word nie, het Jahn hom vanaf omstreeks 2005 tot die Sjinese mark gewend wat deur 'n bougolf geraak is. So het Murphy/Jahn tans 'n kantoor in Berlyn, Chicago en Sjanghai.

Vir sy latere ontwerpe het Jahn begin wegbeweeg van suiwer modernistiese boukuns en hom tot kreatiewe rasionalisme gewend - 'n argitektoniese stroming wat 'n meer buigbare benadering tot ontwerp behels het. Volgens *The Illustrated Encyclopedia of Architects and Architecture* het Jahn met sy ontwerpe 'n simboliese argitektoniese kode geskep wat sowel by professionele argitekte asook die breë publiek aanklank vind en deur albei maklik ontsyfer kan word. Kenmerkend is Jahn se buigbare en verreikende vormtaal waarmee hy die "kontekstuele verhouding van 'n gebou" beskryf.

Jahn was met 'n Amerikaanse vrou getroud. Uit die huwelik is een seun gebore, wat dubbelburgerskap het.
| Periode/sisteem | Epog/serie | Tydsnede/etage | M. jaar gelede |
| --- | --- | --- | --- |
| Paleogeen | Paleoseen | Danium | **jonger** |
| Kryt | Laat | Maastricht | 66,0–72,1 |
| Campanium | 72,1–83,6 |
| Santonium | 83,6–86,3 |
| Coniakium | 86,3–89,8 |
| Turonium | 89,8–93,9 |
| Senomanium | 93,9–100,5 |
| Vroeg | Albium | 100,5–~113,0 |
| Aptium | ~113,0–~125,0 |
| Barremium | ~125,0–~129,4 |
| Hauterivium | ~129,4–~132,9 |
| Valanginium | ~132,9–~139,8 |
| Berriasium | ~139,8–~145,0 |
| Jura | Laat | Titonium | **ouer** |
| Die verdeling van die Kryt (IKS). |

Die **Campanium** is ’n chronostratigrafiese etage sowel as ’n geologiese tydsnede van onderskeidelik die sisteem en periode Kryt (serie/epog Laat Kryt). Dit verwys dus na ’n tydperk sowel as die gesteentes wat in dié tydperk gevorm het. 

Die tydperk was van sowat 83,6 tot 72,1 miljoen jaar gelede. Dit is voorafgegaan deur die Santonium en gevolg deur die Maastricht.

Naam en definisie
-----------------

Die Campanium is in 1857 deur Henri Coquand genoem na Champagne (Latyn: Campanum) in die Franse département Charente-Maritime. 

Die basis van die etage word gedefinieer deur die uitwissing van die seelelie *Marsupites testudinarius*, en die bokant deur ’n kompleks van 12 biostratigrafiese kriteria, waaronder die vroegste voorkoms van die ammoniet *Pachydiscus neubergicus* en die belemniet *Belemnella lanceolata*. 

In die Campanium het die dinosourusse vinnig versprei. Die getal genera het toegeneem in wat die "Campaniese ontploffing" genoem word. Net in Noord-Amerika het dit gestyg van 4 tot 48. Dit is nie duidelik of dit ’n ware toename was en of minder fossieloorblyfsels in die Onder-Campanium bewaar gebly het nie. Dit kan wees dat die toename was vanweë die relatief warm klimaat tydens die tydsnede. Daar is wel in die Maastricht 30% minder genera gevind, en aan die einde van laasgenoemde tydsnede het die dinosourusse skielik heeltemal uitgesterf.

Sien ook
--------

* Zalambdalestes

Bronne
------

* (en)  Gradstein, F.M.; Ogg, J.G.; Schmitz, M.D. & Ogg, G.M.; **2012**: *A Geologic Time Scale 2012*, Elsevier, ISBN 0444594256.
* (en)  Weishampel, D.B.; Barrett, P.M.; Coria, R.A.; Le Loeuff, J.; Xu, X.; Zhao, X.; Sahni, A.; Gomani, E.M.P. & Noto, C.R.; **2004**: *Dinosaur distribution*, in: Weishampel, D.B.; Dodson, P. & Osmólska, H. (red.): *The Dinosauria*, University of California Press, Berkeley, p. 517–606.