recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
*Hierdie artikel handel oor die dorpie in Suid-Afrika. Vir die Duitse stad, sien gerus Wuppertal.*

**Wupperthal** (ook **Wuppertal**) is 'n historiese dorpie met sowat 4 000 inwoners in die Cederberg munisipaliteit, distrik Weskus. Dit is geleë in 'n dal van die Sederberg in die Wes-Kaap, omtrent 250 kilometer noordoos van Kaapstad en 72 km suidoos van Clanwilliam.

Geskiedenis
-----------

Wupperthal omstreeks 1852 geskets deur die Rynse sendeling Hans Christian Knudsen, van Noorweë.
Die dorp is in 1829 deur die Rheinischen Missionsgesellschaft deur Johann Gottfried Leipoldt gestig en genoem na die vallei of dal ("Thal") van die Wupper in Barmen, Duitsland. Hy skryf in sy dagboek oor die naamgewing: *„Wir haben den Namen Riedmond in Wupperthal verwandelt zum Andenken an unser liebes deutsches Wuppertal."* (Sowat eenhonderd jaar later verenig die Duitse dorpe Barmen en Elberfeld, sedert 1929 dra hulle die naam Wuppertal.) Die twee sendelinge het die nedersetting met sewe khoikhoi gesinne gevestig en op hulle geestelike opheffing gefokus en boerdery aangemoedig. Die bevolking het gestyg kort nadat slawerny in 1838 afgeskaf is en baie bevryde slawe van nabygeleë plase daar aangekom het.

Die voormalige sendingstasie is tot vandag toe die streeksentrum met 'n poskantoor, skool, kliniek, kerk en kerkkantoor (*Pfarrei*), winkels en 'n skoen- en handskoenfabriek, waar tradisionele *velskoene* vervaardig word. Tabak word gedroog en gerol om roltabak te maak. Landbouprodukte uit die omgewing sluit in rooibostee, gedroogde vrugte, en gedroogte boontjies.

Omgewing
--------

Wupperthal is in 'n pragtige landskap geleë wat ten beste beleef kan word deur 'n staproete wat in 2000 aangelê is. Die twee dae lange tog sluit in 'n besoek aan Boesmantekeningterrein, 'n groot waterval en indrukwekkende rotsformasies.

Wupperthal word met 'n pad oor die Pakhuispas met Clanwilliam en die N7 nasionale pad verbind.

Sien ook
--------

* Lys van dorpe in Suid-Afrika
**Anglo-American Platinum Bpk.** (**Amplats**) is die wêreld se grootste produsent van platinum.

Die firma lewer die volgende metal in die platinumgroep: palladium, rodium, iridium, rutenium en osmium. Ook die volgende minerale word verskaf: goud, koper, nikkel, kobaltsulfaat, natriumsulfaat en chroom.

Die meeste van die firma se myne lê noordwes en noordoos van Johannesburg, waar die hoofkantoor gesetel is. Ook is die maatskappy betrokke by mynbou in Brasilië, Kanada, die Volksrepubliek China, Rusland en die Unki-platinummyn in Zimbabwe. Wêreldwyd het die groep 'n personeelkorps van 45 000.

Die aktiwiteite van die firma het in 1946 begin en dit is sedert 1995 'n selfstandige maatskappy toe dit uit Johannesburg Consolidated Mines ontbondel is. Dit is nou 'n lid van Anglo American-korporasie. Amplats is op 10 na die grootste firma wat op die JSE genoteer is.

Bronne
------

* www.angloamericanplatinum.com
* www.southafrica.angloamerican.com

|  |  |
| --- | --- |
| Normdata Edit this at Wikidata | 
* VIAF: 173123903
* WorldCat Identities: viaf-173123903

 |
| Periode/sisteem | Epog/serie | Tydsnede/etage | M. jaar gelede |
| --- | --- | --- | --- |
| Trias | Vroeg | Indusium | **jonger** |
| Perm | Lopingium | Changhsingium | 252,2–254,1 |
| Wuchiapingium | 254,1–259,8 |
| Guadalupium | Capitanium | 259,8–265,1 |
| Wordium | 265,1–268,8 |
| Roadium | 268,8–272,3 |
| Sisuralium | Kungurium | 272,3–283,5 |
| Artinskium | 283,5–290,1 |
| Sakmarium | 290,1–295,0 |
| Asselium | 295,0–298,9 |
| Karboon | Pennsylvanium | Gzhelium | **ouer** |
| Die verdeling van die Perm (IKS). |

Die **Wuchiapingium** is ’n chronostratigrafiese etage sowel as ’n geologiese tydsnede in onderskeidelik die sisteem en periode Perm (epog/serie Lopingium). Dit verwys dus na ’n tydperk sowel as die gesteentes wat in dié tydperk gevorm het.

Die tydperk was van sowat 259,8 tot 254,1 miljoen jaar gelede. Dit is voorafgegaan deur die Capitanium en gevolg deur die laaste etage/tydsnede van die Perm, die Changhsingium.

Naam en definisie
-----------------

Die tipeligging van die Wuchiapingium kom voor in die Suid-Chinese provinsie Guǎngxī. Die basis van die etage word gedefinieer deur die eerste voorkoms van die Conodonta *Clarkina postbitteri postbitteri* en die bokant deur die eerste voorkoms van die Conodonta *Clarkina wangi*.

In die stratigrafie van Europa val die einde van ’n lang periode waarin kontinentale afsettings voorkom, in die Wuchiapingium. Daarbenewens het in Midde-Europa (destyds deel van die superkontinent Pangea) ’n indringing van die see vanuit die noorde plaasgevind.

Bronne
------

* (en)  Gradstein, F.M.; Ogg, J.G.; Schmitz, M.D. & Ogg, G.M.; **2012**: *A Geologic Time Scale 2012*, Elsevier, ISBN 0-444-59425-6.
* (en)  Jin, Y.; Shen, S.; Henderson, C.M.; Wang, X.; Wang, W.; Wang, Y.; Cao, C. & Shang, Q.; **2006**: *The Global Stratotype Section and Point (GSSP) for the boundary between the Capitanian and Wuchiapingian Stage (Permian).*, Episodes **29(4)**, p. 253-262.
**Maria Magdalena Bekker** is 'n Suid-Afrikaanse skrywer. Sy in 1938 gebore. Haar dogter Mari van den Berg word later ook 'n bekende skryfster.

Skryfwerk
---------

Sy skryf ontspanningsverhale. "***Wag op die stilte***" (1967) ondersoek die onvervulde drange in die mens se lewe, wat selfs aanleiding daartoe gee dat 'n ryk meisie haar aan diefstal skuldig maak. "***Deur donker nagte***" (1970) se hoofkarakter is Thomas Brusset. Hy is ongelukkig getroud met die bitsige Sara en ontmoet dan vir Tina. So beland hy in die maalstroom van 'n ongelukkige huwelik en 'n buite-egtelike verhouding, wat kort voor lank dreig om sy lewe uitmekaar te skeur. Cobus du Plessis is in "***Seun van gister***" (1990) onder die indruk dat sy pa en sussie in 'n seiljagongeluk dood is. Hy word by sy tant Wilna op die plaas Eersterust groot. Net voordat hy as veearts gaan praktiseer, kom hy op die plaas op dokumente af wat bewys dat sy pa nog lewe. Hy vertrek dan na Matimahala, 'n wildsplaas in die Laeveld, wat sy pa Robert saam met 'n vennoot besit. Sy pa stel hom aan as toergids en hy leer sy pa se vennoot en sy pa se tweede vrou ken. In 1993 wen sy die Ela Spence-medalje vir beste oorspronklike liefdesverhaal wat by die uitgewer J.P. van der Walt verskyn het met "***Donkermaan, nuwemaan***" (1993). "***Kreupelbaai se kinders***" (1994) handel oor die mense van hierdie klein kusdorpie. Die vissersbedryf wat die dorpie gevoed het is nou geskiedenis en die mense kry swaar. Beyers Niemand beland op die dorpie en gaan in die Herberg, die plaaslike hotel, tuis. Sy koms maak weer ou wonde oop vir die bejaarde en verbitterde Dorothea Hansen. Boonop is haar kleindogter Milla veels te ingenome met hierdie nuwe aankomeling op die dorp.

Publikasies
-----------

**1961**

* Moord in Buxtonstraat
* Onheil oor Sonlig

**1962**

* Driehoek van die dood

**1964**

* Die nag is lank

**1966**

* Noem my Mara
* Waarom vlug jy?

**1967**

* Agter die newels
* Die gebarste spieël
* Langs die kortpad
* Sluier oor haar verlede
* Wag op die stilte

**1968**

* Die laaste strale

**1969**

* Agter die skerms
* Tot ons weer ontmoet

**1970**

* Deur donker nagte

**1971**

* Op brose skouers

**1972**

* Agter die skerms
* Die toe deur

**1973**

* Vroue in die skemer
* Wie was Jacques de la Rey?

**1974**

* Gee my jou hand

**1976**

* Waar jy liefde vind

**1981**

* 'n Bietjie herfsgeluk

**1983**

* Skadu oor ons paradys (saam met Henriëtte Fouché en Karen Linde)

**1990**

* Seun van gister

**1991**

* Sterrepad na die hart

**1992**

* Nagte wat fluister

**1993**

* Donkermaan, nuwemaan

**1994**

* Kreupelbaai se kinders

**1995**

* Die nag is lank
* Wie is my naaste?
Die Wrigley Building met een van die deurgange
Die **Wrigley Building** is 'n wolkekrabber in Chicago se North Michigan Avenue, net teenoor die Tribune Tower, wat as hoofkwartier van die kougomvervaardiger Wm. Wrigley Jr. Company gebou is.

Toe die bouterrein vir die Wrigley-gebou in 1920 voorberei is, is daar nog geen groot kantoorgeboue noord van die Chicagorivier opgerig nie. Die Michigan-Avenue-brug, wat die rivier net suid van die Wrigley Building oorspan, was nog in aanbou. Die kougom-magnaat William Wrigley jr. het die perseel vir sy nuwe hoofkwartier self gekies. Die wolkekrabber is deur Graham, Anderson, Probst & White Argitekte ontwerp as 'n moderne weergawe van die Katedraal van Sevilla (Spanje) se Giralda-toring, wat met stylelemente van die Franse Renaissance gekombineer is.

Die Suidtoring is in April 1921, die Noordtoring in Mei 1924 voltooi. Deurgange tussen die torings is in die grond- en die derde verdieping gebou. 'n Derde deurgang is in 1931 in die 14de verdieping aangelê om die kantore van 'n bank met mekaar te verbind.

Die twee torings het verskillende hoogtes - die Suidtoring het 30 en die Noordtoring 21 verdiepings. Die Suidtoring is daarnaas van 'n klok voorsien, waarvan die vier wyserplate, wat elk 'n deursnee van byna 6 m het, in al vier rigtings wys. Danksy die terracotta-verkleding pronk die fasades met 'n elegante spierwit voorkoms. Die hele gebou word af en toe per hand afgewas om die terracotta se glans te bewaar. Snags word die wolkekrabber met 'n vloedlig verlig.

Die Wrigley Building was die eerste gebou in Chicago met lugreëling. Besoekers, wat die gebou deur die middelste ingang betree, bereik 'n afgeslote park, wat 'n pragtige uitsig oor die Chicagorivier bied. Teen die voet van die Suidtoring lê 'n traphuis, wat benede na die rivier lei. Toeriste kan van hier plesierbootritte op die Chicagorivier en die Michiganmeer onderneem.
**Angelina Jolie** (gebore Voight; 4 Junie 1975 in Los Angeles, Kalifornië) is 'n Amerikaanse aktrise, filmvervaardiger en humanis. Sy het 'n Oscar, twee Screen Actors Guild-toekennings en drie Golden Globe-toekennings ontvang, en is bekend as Hollywood se hoogsbetaalde aktrise.

Jolie het haar rolprentdebuut as kind saam met haar pa, Jon Voight, gemaak in *Lookin' to Get Out* (1982). Haar filmloopbaan het 'n dekade later in alle erns begin met die kleinbegrotingproduksie *Cyborg 2* (1993), gevolg deur haar eerste hoofrol in 'n groot rolprent, *Hackers* (1995). Sy het in die kritiesbekroonde biografiese televisiefilms *George Wallace* (1997) en *Gia* (1998) opgetree, en het 'n Oscar vir die Beste Byspeler vir haar toneelspel in die drama *Girl, Interrupted* (1999) ontvang.

Jolie se hoofrol as die videospelheldin Lara Croft in *Lara Croft: Tomb Raider* (2001) het haar as 'n leidende Hollywoodaktrise gevestig. Sy sit haar suksesvolle aksiesterloopbaan voort met *Mr. & Mrs. Smith* (2005), *Wanted* (2008), en *Salt* (2010), en ontvang lof vir haar optredes in die dramas *A Mighty Heart* (2007) en *Changeling* (2008 ), wat haar 'n nominasie vir 'n Oscar as beste aktrise besorg.

Sedert 2010 het sy haar loopbaan uitgebrei met die regie en vervaardiging van die oorlogdramas *In the Land of Blood and Honey* (2011) en *Unbroken* (2014), asook die romantiese drama *By the Sea* (2015). Haar grootste sakesukses sover is die fantasieprent *Maleficent* (2014).

Haar tatoeëermerke
------------------

Jolie in New York met haar tatoes
Angelina se tatoes het baie aandag in die media ontvang en joernaliste vra haar dikwels daaroor uit. Terwyl sy nie gekant is teen naaktonele in films nie, sê sy dat die baie tatoes op haar liggaam rolprentvervaardigers dwing om meer kreatief te wees tydens die beplanning van naak- en liefdestonele. Kosmetiese rome word gebruik om haar tatoes in sommige van haar produksies te bedek. Jolie het tans, sover bekend, dertien tatoes. Een van hierdie, op haar rug, lees: *Know your rights*, en op haar voorarm het sy 'n Tennessee Williams aanhaling: *'n gebed vir die met 'n wilde hart, in hokke gehou*, toe sy saam met haar ma was. Verder het sy tatoes met die Arabiese term العزيمة ("wilskrag"), die Latynse spreekwoord *quod me nutrit me destruit* ("wat my voed, vernietig my"), en 'n Jantragebed geskryf in die antieke Khmer en Pali - vir haar oudste seun Maddox. Op haar linkerboarm pryk vier stelle GPS-koördinate, wat die plekke aandui waar haar kinders gebore is.

Oor die jare het sy verskeie ander tatoes met laser laat verwyder of verskuil, insluitend "Billy Bob", die naam van haar gewese man Billy Bob Thornton, 'n Chinese simbool vir die dood (死) en 'n venster onderaan haar rug. Sy verduidelik dat sy ontslae geraak het van die venster, want sy het "jarelank al haar tyd bestee om deur vensters te kyk, en te wens sy was buite, maar nou leef sy heeltyd buite".
Die **Republiek van Karatsjai-Tsjerkessië** (Russies: Карача́ево-Черке́сская респу́блика, *Karatsjaewo-Tsjerkesskaja Respoeblika*; Karatsjai-Balkaries: Къарачай-Черкес Республика; Kabardies: Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ) is ’n republiek (’n deelgebied) van Rusland.

Geografie
---------

Die bergagtige landskap van die dorp Archiz.
Die republiek is 14 100 km² groot en grens aan Krasnodar-krai, Kabardino-Balkarië, Stawropol-krai en Georgië. Daar is sowat 130 mere. Van die belangrikste riviere is die Aksaoet, Bolsjaja Laba, Koeban en Koema. Sowat 80% van die landskap is bergagtig. Die hoogste punt is Berg Elbroes, wat 5 642 m hoog is.

Van Karatsjai-Tsjerkessië se belangrikste natuurlike hulpbronne sluit in goud, steenkool en klei.

Geskiedenis
-----------

Die Karatsjai-Tsjerkessiese Outonome Oblast is op 12 Januarie 1922 gestig. In 1926 is dit opgedeel in die Karatsjai- Outonome Oblast en die Tsjerkessiese Nasionale Distrik. Laasgenoemde se status is in 1928 verhoog tot dié van outonome oblast. In 1943 is die Karatsjai- Outonome Oblast afgeskaf en sy mense na Kazachstan en Oezbekistan verban nadat hulle beskuldig is van samewerking met die Nazi's. Die grootste deel van die streek is verdeel tussen Stawropol-krai en Georgië.

Die oorblywende deel, wat deur Tsjerkessiërs bewoon is, was bekend as die Tsjerkessiese Outonome Oblast tot op 9 Januarie 1957, toe dit weer die Karatsjai-Tsjerkessiese Outonome Oblast met sy vorige grense geword het ná die rehabilitasie van die Karatsjai. Op 3 Julie 1991 is die outonome oblast verhef tot die Outonome Sosialistiese Sowjet-republiek van Karatsjai-Tsjerkessië. Met die verbrokkeling van die Sowjetunie in Desember 1992 is die woorde "Outonome Sosialistiese Sowjet-" uit die naam gelaat.

Demografie
----------

Volgens die 2002-sensus is die grootste bevolkingsgroep die Karatsjais (38,5%), gevolg deur die Russe (33,6%) en die Tsjerkessiërs (11,3%).

Wetenskap
---------

Die republiek is bekend as die tuiste van, toe dit gebou is, die grootste teleskoop ter wêreld, ’n baie groot radioteleskoop (600 meter in deursnee), en die Spesiale Astrofisiese Sterrewag van die Russiese Akademie vir Wetenskap. Albei is geleë aan die oewers van die Zelentsjoek-rivier, tussen die dorpe Zelentsjoekskaja en Archiz.
'n KdF-brosjure.
Die organisasie **Kraft durch Freude** (KdF) is op 27 November 1933 as 'n ondergeskikte afdeling van die Nasionaal-Sosialistiese *Deutsche Arbeitsfront* gestig en het tydens die Derde Ryk van Duitsland die vryetydsbesteding van die beroepsbevolking met danspartye, konserte, toneel- en operaopvoerings georganiseer. Daarnaas is spesiale vakansiereise aangebied vir werkers wat goeie prestasies behaal het. 

Die Nasionaal-Sosialistiese Party van Duitsland (NSDAP) het die KdF-organisasie gebruik om sy invloed uit te brei en toestemming vir die NSDAP-bewind te kry. 

Die bekendste instellings en projekte was die KdF-motor, wat uiteindelik weens die aanval op Pole en die begin van die Tweede Wêreldoorlog nie meer aan kopers afgelewer kon word nie, die passasierskip *Wilhelm Gustloff*, wat vir plesiervaarte gebruik is, en die vakansieoord Prora op die eiland Rügen, wat egter nie voltooi is nie.

Die eerste plesiervaart van die KdF na die Portugese eiland Madeira het op 10 Maart 1935 plaasgevind.
Vanaf 1936 is sogenaamde *Betriebssportgruppen* in die lewe geroep wat die sportbedrywighede van Duitse werkers onder die invloed van die NS-ideologie gebring het.
Ligging in die Geselskapseilande.
**Manuae** is ’n atol in die Benedewindse Eilande van die Geselskapseilande in Frans-Polinesië, ’n Franse oorsese gebied in die Stille Oseaan. Dit is die mees westelik geleë van die Benedewindse Eilande, en is 350 km wes van Bora Bora en 550 km wes van Papeete.

Beskrywing
----------

Manuae bestaan uit ’n ring eilande sowat 10 km in deursnee wat deur onbevaarbare openinge geskei word. Hulle steek net ’n paar meter bo die seevlak uit. Die verskillende koraalrifeilandjies van altesaam 3,5 km2 is met hoofsaaklik kokospalms, tropiese struike en sand bedek.

Die atol is administratief deel van die munisipaliteit Maupiti in die Benedewindse Eilande.

Die eilandjies se strandmeer bevat verskeie seldsame spesies en is sedert 1992 ’n natuurreservaat. Daar is baie seeskilpaaie, onder meer ’n bedreigde spesie, wat begin November elke jaar na die strande stroom. Daar is ook tussen 3 miljoen en 4 miljoen oesters.

Geskiedenis
-----------

Manuae se eerste Europese besoeker was die Britse seevaarder Samuel Wallis, in 1767. Daar was in dié tyd ’n klein dorpie, waarvan die oorblyfsels steeds in die noordelike deel van die hoofeiland gesien kan word.

In 1855 het die skip *Julia Ann* by die atol gestrand. Die bemanning en passasiers, lede van die Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae wat van Australië na Amerika onderweg was, het twee maande op die atol gewoon en ’n boot gebou waarmee hulle na Raiatea geseil het. Daar is geen bewyse dat ander mense vroeër daar gewoon het nie.

Van 1952 af is die eilande dikwels deur handelaars in gedroogde klapper besoek. In die 1960's het ongereelde besoekers groot getalle seeskilpaaie gevang totdat dit 1971 deur die wet beperk is. Die atol word vandag gereeld besoek deur vissers van Raiatea. Daar is geen gereelde skeeps- of lugverbinding tussen Manuae en ander eilande in Frans-Polinesië nie. Dit word besit deur die Compagnie Française de Tahiti, wat in die 1920's altesaam 57 000 kokospalms aangeplant het. Die nou verlate plantasies het eens tot 70 ton gedroogde klapper per jaar gelewer.

Ander name
----------

Van die ander name waaronder Manuae bekend is, is **Fenua 'Ura** en **Putai** (Tahitiaans), **Isla de Pájaros** ("Voëleiland", Spaans) en **Scilly** (Engels).
|  |
| --- |
| Deel van ’n reeks oor die |
| Wêreldgeskiedenisen voorgeskiedenis |
| ↑ Voor *Homo*   (Plioseen-epog) |
| Voorgeskiedenis(drietydperkstelsel) |
| Steentydperk
Paleolitikum* *Homo*
* *Homo erectus*
* Argaïese mense
* Moderne gedragspatrone

MesolitikumJagter-versamelaars
Neolitikum* Mesopotamië
* Antieke Egipte
* Indusvalleibeskawing

*Kopersteentydperk*
Bronstydperk
* Nabye Ooste
* Europa
* Suid-Asië
* China

*Verval van die Bronstydperk* 
Ystertydperk
* Nabye Ooste
* Europa
* Suid-Asië
* Oos-Asië
* Wes-Afrika
 |
| Aangetekende geskiedenis |
| Antieke geskiedenis
* Vroegste rekords
* Protogeskiedenis

Postklassieke geskiedenis
Moderne geskiedenis
* Vroeë
* Laat
* Eietydse
 |
| ↓ Toekoms   (Holoseen-epog) |
| s • b • w |

’n Kraalhalssnoer uit die Bronstydperk (Muséum de Toulouse).
Die **Bronstydperk** is 'n tydperk in die geskiedenis wat daardeur gekenmerk word dat die mens met koper- en bronswerktuie begin werk het, eerder as met klipwerktuie. Beskawings het begin vorm, mense het in stede begin saamwoon en skrif het as kommunikasiemiddel begin ontwikkel. Dit is die tweede van die drie tydperke waarin die vroeë geskiedenis van die mens ingedeel is; dit val tussen die Steen- en Ystertydperk.

’n Antieke beskawing word as deel van die Bronstydperk beskou as hulle óf self brons vervaardig het deur koper te smelt en met tin, arseen of ander metale te meng óf as hulle met bronsvervaardigende beskawings handel gedryf het om bronsvoorwerpe te kry. Brons is harder en duursamer as ander metale wat in dié tyd beskikbaar was, en dit het beskawings van die Bronstydperk ’n tegnologiese voorsprong gegee.

Hoewel aardyster algemeen voorkom, het die hoë smeltpunt daarvan, 1 538 °C, dit buite die bereik geplaas van algemene gebruik tot die einde van die tweede millennium v.C. Vanweë tin se lae smeltpunt van 231,9 °C en koper se relatief gemiddelde smeltpunt van 1 085 °C kon die mense van die Neolitikum daarmee werk – die droogoonde van omstreeks 6000 v.C. kon tot temperature van meer as 900 °C verhit word.

Hoewel die Ystertydperk gewoonlik op die Bronstydperk gevolg het, het die Ystertydperk in sommige gebiede, soos Afrika suid van die Sahara, so vroeg as 2500 v.C. begin.

Kulture van die Bronstydperk het skrif op verskillende maniere ontwikkel. Volgens argeologiese bewyse het kulture in Mesopotamië (wigskrif) en Egipte (hiërogliewe) die vroegste praktiese skryfstelsels ontwikkel.

Groot beskawings van die Bronstydperk
-------------------------------------

* Sumeries 3400 v.C.
* Egipties 3050 - 322 v.C.
* Minoïes 2500 - 1400 v.C.
* Indus 2600 - 2000 v.C.
* Hetities 1750 - 1200 v.C.
* Babilonies 1782 - 1595 v.C.
* Shang-Chinees 1600 - 1027 v.C.
* Miceens 1500 - 1300 v.C.
* Zhou-Chinees 1027 - 256 v.C.
* Fenisies 1000 - 574 v.C.
* Olmek 1000 - 600 v.C.
* Chavin 1000 - 200 v.C.
* Etruskies 900 - 100 v.C.
* Assiries 883 - 612 v.C.

Skakels
-------

* Wikiwoordeboek het 'n inskrywing vir bronstyd.

|  |  |
| --- | --- |
| Normdata Edit this at Wikidata | 
* GND: 4008357-3
* HDS: 008013
* LCCN: sh85017095
* NDL: 00570287
* NKC: ph137452

 |
*Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien Mantsjoe.*

Die **Mantsjoes** (Mantsjoe: ; Möllendorff: *manju*; Abkai: *manju*; Vereenvoudigde Chinees: 满族; Tradisionele Chinees: 滿族; pinyin: *Mǎnzú*; Wade–Giles: *Man³-tsu²*) behoort tot een van die 56 amptelik erkende etniese groepe ("nasionaliteite") in die Volksrepubliek China. Hul tuiste is die Mantsjoerye in Noordoos-China, wat na dié etniese groep genoem is. Tydens die Qing-dinastie (1644–1912), ook bekend as Mantsjoe-dinastie, China se laaste heersende keiserlike dinastie, het die Mantsjoes oor China, Mongolië en aangrensende gebiede geheers.

'n Jong Mantsjoe in tradisionele klere
Die Mantsjoes is die grootste groep van die Toengoesiese volke, maar hul taal, Mantsjoe, is byna uitgestorwe. Mantsjoes praat as moedertaal oorwegend Mandaryns met plaaslike dialekte. Mantsjoes is naas Han-Chinese, Zhuang en Hui-Chinese die vierde grootste etniese groep in die Volksrepubliek China. Hulle is ook die grootste erkende etniese minderheid sonder 'n eie outonome gewes.

Volgens die sensus van 2011 leef in die Volksrepubliek China 10 410 585 Mantsjoes, veral in Noordoos-China, die Mantsjoerye. Groot bevolkings van Mantsjoes leef in die provinsies Liaoning (5 385 287 of 12,88%), Hebei (2 118 711 of 3,18%), Heilongjiang (1 037 080 of 2,86%), Jilin (993 112 of 3,71%), Binne-Mongolië (452 765 of 1,83%) en Beijing (336 000 of 2%). Daarbenewens leef sowat 12 000 Mantsjoes in die Republiek China op Taiwan.
Vlag van Mantsjoekwo
**Mantsjoekwo**, amptelik die staat Mantsjoerye voor 1934 en die Ryk van (Groot) Mantsjoerye na 1934, was 'n vasalstaat van die Ryk van Japan in Mantsjoerye vanaf 1932 tot 1945. Dit is as 'n republiek in 1932 gestig na die Japannese inval van Mantsjoerye, en in 1934 het dit 'n grondwetlike monargie geword onder die *de facto* beheer van Japan. Dit het beperkte internasionale erkenning gehad.

Die gebied was die tuisland van die Mantsjoes, insluitend die keisers van die Qing-dinastie. In 1931 het Japan op die streek beslag gelê na die Mukden-voorval. 'n Pro-Japannese regering is een jaar later aangestel met Puyi, die laaste Qing-keiser, as die nominale regent en latere keiser. Mantsjoekwo se regering is in 1945 ontbind ná die oorgawe van Imperiale Japan aan die einde van die Tweede Wêreldoorlog. Die gebiede wat Mantsjoekwo geëis het, is die eerste keer in die Sowjet-inval in Mantsjoerye in Augustus 1945 in beslag geneem, en toe formeel oorgedra na Chinese administrasie in die volgende jaar.

Mantsjoes het 'n minderheid in Mantsjoekwo gevorm, wie se grootste etniese groep Han-Chinese was. Die bevolking van Koreane het gedurende die Mantsjoekwo-tydperk toegeneem, en daar was ook Japannese, Mongole, Wit Russe en ander minderhede. Die Mongoolse streke van westelike Mantsjoekwo is onder 'n effens ander stelsel regeer ter erkenning van die Mongoolse tradisies daar. Die suidpunt van die Liaodong-skiereiland (hedendaagse Dalian) is steeds direk deur Japan regeer as die Kwantung-huurgebied tot aan die einde van die Tweede Wêreldoorlog.
Die **Karee** (*Searsia lancea*) is 'n digte koelteboom met 'n neerhangende kroon en olyfgroen blare. Die boom is wydverspreid in Suider-Afrika. Dit groei in oop boswêreld, langs riviere, strome en dikwels op termiethope. Die boom se FSA-nommer is 386. Dit is ook inheems in Botswana, Lesotho, Mianmar, Namibië, Zambië en Zimbabwe.

Beskrywing
----------

Dit is 'n immergroen, rypgeharde en droogtebestande boom, wat 'n hoogte van tot 8 meter kan bereik met 'n kroonwydte van 5 meter. Dit het 'n grasieuse, hangende vorm en donker, swartbruin, gegroefde bas wat goed kontrasteer met sy lang, dunnerige, haarlose, donker-groen en drieledige blare met gladde rande. Van Julie tot September dra dit klein geel blomme, wat op die vroulike bome gevolg word deur trosse klein, geel-groen platterige vrugte, wat baie gewild is by voëls.

Verbouing
---------

Die boom is 'n goeie koelteboom vir tuine, parke en sypaadjies en is een van die mees algemene bome op die hoëveld en in die bosveld in Suid-Afrika, maar nie in die laeveld nie. Dit is beste aangepas vir areas ryk in kalk in die Karoo en Namibië. Dit benodig baie son en matige water. In vroeëre tye is die vrugte gestamp, water bygevoeg en toegelaat om te gis, vir die bereiding van 'n klaarblyklik verfrissende bier.

Benamings
---------

Die naam *Rhus* is afgelei van die Griekse woord vir "rooi", 'n verwysing na die treffende herfskleure van sommige spesies, terwyl *lancea* verwys na die lansetvormige blare. Karee is afgelei van Karoo. Dit staan ook bekend *Karree* in Engels, *inHlokoshiyne* in Zoeloe, *umHlakotshane* in Xhosa en *Mokalaabata* in Noord-Sotho.

Galery
------

* BasBas
* HoutHout

Sien ook
--------

* Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome

Bronne
------

* Die Suid-Afrikaanse Gids – feite en wenke. Isabel Uys. 2009 ISBN 978-1-86919-324-9
* Algemene gids tot BOME. Keith, Paul & Meg Coates Palgrave. 2000. ISBN 1-86872-527-8
* Plants of the World Online
* REDLIST Sanbi

|  |  |
| --- | --- |
| Taksondatabasisse | 
* Wd: Q15525290
* EoL: 582276
* GBIF: 5421370
* GRIN: 414367
* iNaturalist: 79020
* IPNI: 71177-1
* ITIS: 28814
* IUCN: 146204708
* NCBI: 298678
* Plant List: kew-2479819
* PLANTS: SELA10
* Tropicos: 1300269

 |
**Abraham Fischer** (Kaapstad, 9 April 1850 – 16 November 1913) was die eerste en enigste eerste minister van die Oranjerivierkolonie.

Die Boeredelegasie in Europa, 1900 (v.l.n.r.): A.D.W. Wolmarans, Willem Johannes Leyds, Abraham Fischer, Hendrik Pieter Nicolaas Muller en Cornelius Hermanus Wessels.
Die eerste kabinet van die Unie van Suid-Afrika in 1910 onder leierskap van eerste minister Louis Botha.  

Agter: J.B.M. Hertzog, Henry Burton, F.R. Moor, C. O'Grady Gubbins, Jan Smuts, H.C. Hull, F.S. Malan, David Graaff  

Voor: J.W. Sauer, Louis Botha, Abraham Fischer
Hy ontvang sy opleiding aan die Suid-Afrikaanse Kollege (die latere Universiteit van Kaapstad) en word toegelaat tot die Kaapse Balie. In 1873 is hy getroud met Ana Robertson, die dogter van Skotse immigrante na die Vrystaat. Nadat hy na die Vrystaat verhuis, word hy in 1878 tot die Volksraad verkies en word lid van die uitvoerende raad in 1896. Sy diplomatieke vernuf het die aandag op konferensies getrek. As lid van die amptelike Boeredeputasie wat steun by buitelandse moondhede moes probeer kry vir die beëindiging van die oorlog, vertrek hy saam met Cornelius Hermanus Wessels en A.D.W. Wolmarans na die buiteland op 10 Maart 1900, drie dae voor die Britse magte Bloemfontein beset. Die afvaardiging besoek talle lande in Europa en selfs Rusland en Amerika, maar sonder welslae.

Ná die vredesluiting help hy om die Orangia Unie (voorloper in die Vrystaat van die Regerende Party en later die Suid-Afrikaanse Party) te stig en hy word die party se eerste president. In 1907, met die verkryging van verantwoordelike regering, word hy die eerste (en enigste) eerste minister van die Oranjerivierkolonie. Hy het deelgeneem aan die Nasionale Konvensie en word in 1911 lid van die Geheime Raad.

In 1910 word hy tydens die eerste algemene verkiesing in die Unie van Suid-Afrika onbestrede verkies as lid van die Regerende Party in die Vrystaatse kiesafdeling Bethlehem. Hy is lid van die eerste Unie-kabinet as minister van lande, maar dien net drie jaar tot aan sy dood.

Hy was die oupa van die anti-apartheidsaktivis Bram Fischer.
Die **Siret** (Oekraïens: Сірет of Серет; Roemeens: *Siret*, [siˈret], Hongaars: *Szeret*, Russies: Сирет) is 'n groot suid-vloeiende rivier in Oos-Europa. Die rivier, met 'n lengte van 647 km, vorm die vyfde grootste sytak van die Donau na die Tisza, Sava, Proet en Drava.

Die Siret naby Bucecea, Roemenië
Die Siret ontstaan deur die saamvloei van Barsuky en Zwarasj in die Boekowina, Tsjerniftsi-oblast, Oekraïne, in die Karpate, net noord van die grens tot Roemenië. Aansluitend maak die rivier 'n skerp boog in 'n noordelike rigting, voordat hy in 'n suidoostelike rigting begin vloei en Roemenië bereik. Hier vloei die Siret vir 559 km regstreeks deur die historiese gebied Moldawië, parallel tot die Proet verder oos met die Karpate in die weste. Aansluitend vloei die rivier meer in 'n oostelike rigting en vorm die noordoostelike grens van die historiese gebied Walachye. Na 'n verdere 416 km mond die Siret naby Galați in die Donau uit, net wes van die Proet se monding in die Donau.

Geskiedenis
-----------

In antieke tye is die Siret in Latyn *Hierasus* en in Antieke Grieks Ιερασός genoem.
Kruietee word van onder meer die hibiskus gemaak.
Mandjies vol droë hibiskus vir die maak van *karkade*, of hibiskustee, wat wêreldwyd ’n gewilde tee is.
Dié mengsel bevat rooibos, klapper, gemmer, kaneel, appel, kardamom, swartpeper en amandels.
**Kruietee** is ’n drankie wat gemaak word deur kruie, speserye of ander plantmateriaal in warm water te laat trek en bevat gewoonlik nie kafeïen nie. Dit word onderskei van ware tee (swart-, groen-, wit-, geel-, woeloengtee ens.) wat berei word van die teeplant, *Camellia sinensis*, sowel as van kafeïenvrye tee, waarvan die kafeïen verwyder is.

Soos gewone tee kan kruietee warm of koud voorgesit word. Kruietee word van die begin van die geskiedenis af genuttig, soos in Antieke Egipte en China.

Gesondheidsrisiko
-----------------

Omdat kruietee van enige plant gemaak kan word, ook plante wat as giftig beskou word, moet seker gemaak word van die bestanddele voordat dit gedrink word. Die meeste kruietees wat in winkels verkoop word, is veilig, maar medisinale tees kan kruie bevat wat onveilig is. Die spesifieke plante kan ook verskillende uitwerkings op verskillende mense hê.

Van die tees waaroor kommer bestaan, is van:

* Smeerwortel, wat alkaloïede bevat wat lewerskade kan veroorsaak met langdurige gebruik;
* Lobelia, wat gifstowwe soortgelyk aan nikotien bevat.

Gewildheid
----------

In Egipte is kruietees soos hibiskustee (*karkade*) baie gewild. Hulle word in teewinkels (*ahwas*) voorgesit. In China is hulle gewild vir hul medisinale waarde. In Sri Lanka het kruietee ’n lang geskiedenis in die plaaslike tradisie van inheemse medisyne en word dit gebruik vir ’n verskeidenheid kwale. "Paspanguwa" is ’n bekende kuur vir verkoue en koors.

Kruietee kan gemaak word van vars of droë blomme, blare, saad of wortels – gewoonlik deur kookwater oor die plantdele te gooi en dit ’n paar minute te laat trek. Die tee word dan deur ’n sif gegooi, versoet indien verkies en voorgesit.

Van die soorte kruietee wat algemeen beskikbaar is, is van rooibos (’n gewilde Suid-Afrikaanse tee), anys, dagga, kattekruid, kaneel, sitrus, dille, vlierbessies, vinkel, ginseng, hibiskus, heuningbos, krismisrose (die meeste spesies van dié plant is effens giftig), suurlemoene, lemmetjiebloeisels, ment, roosbottels, roosmaryn, tiemie ens.
**Mantua** (Italiaans: *Mantova*; Latyn: *Mantua*; in die Mantovaanse dialek: *Màntua*) is 'n stad in die Noord-Italiaanse administratiewe streek Lombardye wat as setel van die gelyknamige provinsie dien, met 'n bevolking van 49 403 (soos op 31 Desember 2018).

Die magtige *Castello di San Giorgio* vorm die oudste deel van Mantua se hertoglike kompleks met 450 vertrekke, opgerig tussen 1395 en 1406
Die pragtigste en mees befaamde van die vertrekke is die ryklik versierde *Camera degli Sposi*, die slaapkamer van vors Ludovico en sy eggenote. Die foto wys 'n aansig van die wes- en noordmure
Die portretskildery *Die Hof van Mantua* wys Ludovico III Gonzaga, markies van Mantua, wat vanaf 1444 tot sy afsterwe in 1478 geregeer het, met sy eggenote Barbara von Brandenburg
Mantua word vanweë sy ligging en boukuns onder Italië se aantreklikste stede gereken. Gedurende die bewind van die Guelfiese dinastie Gonzaga, een van die magtigste en invloedrykste families in die geskiedenis van Italië, is Mantua tot een van die belangrikste kulturele, wetenskaplike en godsdienstige sentra in Noord-Italië uitgebou. Die reusagtige kasteel en vesting in die noorde van die stad met sy magtige torings het as amptelike residensie van die Gonzaga gedien tot hul uitsterwing in die vroeë *Settecento* (18de eeu), maar ook as vertoonlokaal vir hul omvangryke versameling van kunsskatte.

Die vier kunsmatige mere waardeur die stad omring word - Lago Superiore, Lago di Mezzo, Lago Inferiore en Lago Paiolo (die laasgenoemde het in die 18de eeu uitgedroog) -
maak deel uit van die militêre versterkings wat in die 12de eeu ontstaan het. Die mere word deur die Mincio-rivier gevoed wat sy oorsprong in die Gardameer het en voor sy monding in die Po die uitgestrekte waterlandskap van Mantua vorm wat die historiese kernstad (*Centro storico*) aan drie kante omsluit en dit soos 'n eiland laat lyk. Om die mere met mekaar te verbind, is 'n kanaal, die sogenaamde *Rio*, in die middestad gebou.

Unesco het aan Mantua en Sabbioneta as meesterlike voorbeelde van stadvernuwing in die Renaissance-tydperk in 2008 die status van wêrelderfenis toegeken. Mantua verteenwoordig 'n evolusionêre model van hoofse stadsontwikkeling op die basis van hidrouliese ingenieurswerk, stadsbeplanning en boukuns, terwyl Sabbioneta nie op bestaande Middeleeuse strukture baseer nie, maar nuut opgerig is deur die verligte vors Vespasiano I Gonzaga (1531–1591), 'n bewonderaar van die Romeinse argitek Vitruvius, as die model van 'n ideale stad volgens die beginsels van humanisme en die voorbeeld van die klassieke oudheid.

|  |  |
| --- | --- |
| Normdata Edit this at Wikidata | 
* BNF: cb119324122 (data)
* GND: 4114978-6
* LCCN: n79027121
* MusicBrainz: fc7edf34-7ea6-4320-a91c-77d826544f84
* NARA: 10044644
* NKC: ge129955
* VIAF: 304911478
* WorldCat Identities (via VIAF): 304911478

 |
Foto van Paul Kruger (Krugerdag is na hom vernoem)
Met die beleg van Makapansgat herwin 'n jong Paul Kruger sy gevalle aanvoerder se lyk uit die holkrans, waar hy ook met die vasgekeerdes probeer onderhandel het.
**Krugerdag** was 'n openbare vakansiedag wat vanaf 1882 tot 1899 en weer vanaf 1952 tot 1993 jaarliks op 10 Oktober in Suid-Afrika waargeneem is. Die dag is vernoem na Paul Kruger, 'n Boere weerstandsleier teen Britse bewind en later president van die Zuid-Afrikaansche Republiek, wat sy verjaarsdag op 10 Oktober gevier het. Op die dag is gepoog om die waardes en beginsels in die Afrikanervolkslewe te onderstreep.

Oorsprong en afskaffing
-----------------------

Krugerdag is die eerste keer in 1882, terwyl Paul Kruger nog gelewe het gevier. Kruger was destyds die adjunkpresident, maar omdat hy soveel respek van sy volksgenote geniet het, is sy verjaardag met 'n feesdag gedenk. Dit is die daaropvolgende jaar amptelik as 'n openbare vakansiedag ingestel. Die gebruik het ten einde gekom nadat Brittanje die destydse Zuid-Afrikaansche Republiek verslaan het.

In 1910, met Uniewording, is die dag steeds nie as openbare vakansiedag erken nie. 'n Paar jaar na die Nasionale Party in Suid-Afrika aan die bewind gekom het, is die dag in 1952 as **Heldedag** ingestel. Van tyd tot tyd is dit amptelik deur opeenvolgende regerings as hetsy *Heldedag* of *Krugerdag* geproklameer, en op kalenders as sodanig aangedui.

Die dag is deur die ANC-regering wat in 1994 aan bewind gekom het opgehef.

Sien ook
--------

* Lys van openbare vakansiedae in Suid-Afrika
* Paul Kruger, na wie die dag vernoem is
Sint Pieterskerk, Riga
Die **Sint Pieterskerk** (Duits *Petrikirche*, Lets *Svētā Pētera Evaņģēliski luteriskā baznīca* - "Evangelies-Lutherse Sint Pieterskerk") was tydens die Middeleeue die hoofkerk van Riga, die hoofstad van Letland. Die eerste verwysing na die kerkgebou - die belangrikste in Riga naas die domkerk - dateer uit die jaar 1209. Die kerk word as een van die meesterwerke van Noord-Duitse baksteenboukuns in die Oosseegebied beskou.

Die toring van die Sint Pieterskerk
Die huidige Renaissance-gebou het in drie boufases ontstaan - die sentrale gedeelte gedurende die 13de eeu, die koor met kapelkrans, wat deur Johann Rumeschottel ná 1408 volgens die voorbeeld van Rostock se Maria-kerk, en die toring, waarvan die ontwerp aan Hamburg se Sint-Michaelis-kerk ontleen is, vanaf die 15de eeu.

Die oudste gedeeltes van die gebou, wat tot vandag toe bewaar gebly het, is tussen 1408 en 1409 deur die plaaslike gilde van koopmans in die Gotiese styl opgerig. Die invloedryke Hanseatiese koopmans het openlik meegeding met die Domkerk van Riga, wat as setel van die aartsbiskop gedien het, en het besluit om 'n meer indrukwekkende kerkgebou te bou. Die Sint Pieterskerk is in die loop van eeue verskeie kere - onder meer ná 'n aantal brande in die 15de eeu - omgebou, en sy eerste houttoring het in 1491 ontstaan. 

Met 'n hoogte van 136 meter was hierdie toring een van die hoogste geboue in die destydse Europa. 'n Altaarbeeld in die kerk se Mariakapel, wat deur Albrecht Dürer geskep is, is in 1524 tydens 'n Protestantse beeldestorm vernietig.

Die houttoring is altesaam vier keer verniel, vir die eerste keer in 1666 en vir die laaste keer op 29 Junie 1941, toe Riga met artillerievuur bestook is. Die kerk het destyds afgebrand en die toring ineengestort. Die heropbou het in 1973 begin, en die kerk is van 'n hysbak voorsien wat besoekers na die tweede galery van die toring teen 'n hoogte van 72 meter neem. Die toring se dakstoel is van yster vervaardig om brande te voorkom, terwyl sy spits van 'n goue haan, die sogenaamde *Petergailis* as simbool vir Riga se vasbeslotenheid om die stad te herbou, voorsien is.

Tydens elke heropbou is 'n glas vanuit die toringspits na benede gegooi, en die aantal skerwe, waarin die glas gebreek het, het die eeue versinnebeeld oor wat die toring sou staan. Gedurende die tweede heropbou het die glas in 'n hoop strooi beland en net in twee dele gebreek. Tydens die laaste heropbou in 1973 het die glas 'n talle stukkies gebreek, en die bewoners van Riga is nou oortuig dat die Sint Pieterskerk tot in alle ewigheid sal staan.
*Hierdie artikel gaan oor die tuinplant* Codiaeum variegatum*. Vir ’n artikel oor die genus* Croton*, sien Croton.*

Die **kroton** (*Codiaeum variegatum*) is ’n spesie plante in die genus *Codiaeum*, wat lid is van die familie Euphorbiaceae. Dit is inheems aan Suid-Indië, Sri Lanka, Indonesië, Maleisië en die eilande van die westelike Stille Oseaan, en groei daar in oop woude.

Die naam "kroton" kan ook verwys na die plantgenus *Croton*, wat meer as 700 spesies kruie, struike en bome bevat.

Eienskappe
----------

’n Kroton met geel blare.
Die tuinkroton is ’n immergroen struik wat tot 3 meter hoog word en het groot, dik, leeragtige blare van 5 tot 30 cm lank en 0,5 tot 8 cm breed. Manlike en vroulike blomme kom aan verskillende bloeiwyses voor. Eersgenoemde is wit met vyf klein kroonblare en 20 tot 30 meeldrade; die vroulike blomme is gelerig en het geen kroonblare nie.

Die stam bevat ’n melkerig sap wat uit gesnyde stingels vloei.

Die plante kan net buite groei waar die temperatuuur in die winter nie tot onder 10° tot 13 °C daal nie. In kouer streke kan hulle as ’n huisplant of in kweekhuise gekweek word. Hulle word soms geklassifiseer as *Codiaeum variegatum* var. *pictum*.

Daar is verskeie honderd kultivars wat vir hul blare gekweek word. Dié kom in ’n verskeidenheid kleure en vorms voor. Soms volg die kleure die are van die blare, en soms vorm dit spatsels kleur.

Probleme
--------

Soos met baie plante van Euphorbiaceae is die sap giftig en kan dit ekseem veroorsaak. Dit is ook giftig as dit geëet word, hoewel klein hoeveelhede in kruiemedisynes gebruik is om maagsere te behandel.

As die blare van die plant afval, kan dit te droog of koud wees of die temperatuurskommelings te groot. Dowwe blare kan die gevolg wees van te min lig. Die plant moet egter nie in direkte sonlig nat word nie, want die blare kan verbruin. Te veel hitte kan die blare laat opkrul. Rooimyte, dopluise en wolluise kan ook voorkom.
’n Kameralens met ’n groot en klein lensopening. Die intreepupil is die beeld van die fisieke opening, soos gesien deur die voorkant van die lens.
Die oënskynlike ligging van die menslike pupil (swart sirkel) is die oog se intreepupil. Die pupil self is op ’n effens ander plek geleë as wat dit lyk vanweë die vergroting wat deur die kornea veroorsaak word.
In ’n optiese stelsel is die **intreepupil** die optiese beeld van die fisieke lensopening, soos gesien deur die voorkant van die lensstelsel. Die ooreenstemmende beeld van die lensopening soos gesien deur die agterkant van die lens, word die **uittreepupil** genoem. Optiese elemente voor die lensopening sal ’n vergrote of verkleinde beeld skep en die werklike grootte en posisie van die lensopening sal dus verskil van dit wat gesien word. Die intreepupil is net ’n virtuele beeld: dit lê agter die eerste optiese oppervlak van die stelsel.

Fotografie
----------

In fotografie word die grootte van die intreepupil (eerder as die grootte van die fisieke opening) gebruik om die oop- en toemaak van die diafragma-opening te kalibreer. Die f-nommer (relatiewe lensopening), *N*, word gedefinieer as *N = f/EN*, waar *f* die fokusafstand en *E*N die deursnee van die intreepupil is.

As die fokusafstand van ’n lens verhoog word (dus ingezoem word), sal die f-nommer gewoonlik toeneem en die ligging van die intreepupil verder terug op die optiese as skuif.

Menslike oog
------------

Die intreepupil van die menslike oog (wat nie presies dieselfde as die pupil is nie) is gewoonlik sowat 4 mm in deursnee. Dit kan wissel van 2 mm (f/8.3) op ’n goed verligte plek tot 8 mm (f/2.1) in die donker.
**Henry Moore** (30 Julie 1898 – 31 Augustus 1986) was 'n Engelse beeldhouer wat bekend is vir sy brons- en klipbeelde van die mens wat in sy elementêre en gereduseerde vorm weergegee word. Drie hooftemas kan in sy werk onderskei word, naamlik moeder en kind, liggende figuur en familie.

*Drie Staande Figure*, Battersea ParkHenry Moore is op 30 Julie 1898 in Castleford (Yorkshire) gebore. Hy wou as kind reeds 'n beeldhouer word. Ná 2 jaar se opleiding aan die Leeds School of Art is hy in 1921 na die Royal College of Art in Londen. Die kunswerke in museums wat hy besoek het, het 'n groter invloed op sy werk gehad as die akademiese onderrig wat hy ontvang het, en in sy vroeë werke is elemente van die Egiptiese, Babiloniese, Argaïese, Etruskiese en Oud-Mexikaanse kuns, sowel as elemente van die primitiewe kuns van Afrika en die Suidsee-eilande te bespeur. Moore se beelde word bepaal deur sy suiwer gevoel vir massa en volume, vlak en Iyn, holtes en kurwes en 'n eenheid van begrip. Van die begin af kon daar 3 hooftemas in sy werk onderskei word, naamlik moeder en kind, liggende figuur en familie, meestal oergestaltes met 'n magiese krag wat tot die toeskouer spreek.

Aanvanklik is Moore beïnvloed deur tydgenote soos Jacob Epstein (1880–1959) en Jean Arp (1887–1966), maar ná 1930 het sy werk selfstandiger geword. Geërodeerde vorme van skulpe en kieselstene wat deur die see glad geskuur is, het toe die inspirasie vir sy geabstraheerde menslike gedaantes gevorm. In 1928 het hy sy eerste opdrag, *Noordewind,* vir 'n Londense stasie ontvang. Sy *Liggende vrou* (1929), wat in die Leeds City Arts Galleries staan, is 'n oorspronklike vertolking van 'n rustende figuur op 'n Etruskiese sarkofaag.

Sy indrukwekkendste groepstandbeeld is die *Drie Staande Figure* in die Battersea Park in Londen (1947/48). Moore het in die veertigerjare vir die eerste keer in brons begin werk. Voorheen het hy direk in klip of hout gewerk, soms met die hulp van 'n kleimodel. Een van sy eerste bronswerke is *Die Familie* (1945 tot 1949). wat in die Museum of Modern Art in New York opgeneem is. Sedert 1950 het hy feitlik net in brons gewerk.

In 1980 het Moore sy rug beseer en daarna kon hy nie meer groot opdragte uitvoer nie. Sy beelde was van veel kleiner formaat en hy het hom veral op die tekenkuns toegelê. Moore het hom reeds gedurende die Tweede Wêreldoorlog as vaardige tekenkunstenaar bewys met sy sketse van mense in Londense bomskuilings. Hy het ook gebruik gemaak van houtskool, waterverf, potlood, pastel, balpuntpen en gouache. Afgesien van figuurstudies het hy ook studies van landskappe, renosterskedels en binnenshuise tonele gedoen.

Henry Moore is op 31 Augustus 1986 in sy huis in Much Hadham, Hertfordshire oorlede waar sy liggaam in die Perry Green-kerkhof begrawe is. Hy was 88 jaar oud.

Bronnelys
---------

* Wêreldspektrum, Vol. 19, 156-157, ISBN 0 908409 60  5
Sir **Henry Morton Stanley**, gebore as *John Rowlands*, (gebore 28 Januarie 1841 in Denbigh, Clwyd, Wallis - oorlede op 10 Mei 1904 in Londen) was 'n Amerikaanse verkenner en joernalis en Britse politikus.

In 1859 gaan hy as skeepsjonge na New Orleans waar hy aangeneem is deur 'n koopman met die van Stanley. In 1867 sluit hy hom aan by die *New York Herald* en reis as spesiale verslaggewer na Abessinië en Spanje. In 1869 gee die koerant hom die opdrag om die sendeling en reisiger David Livingstone in Afrika op te spoor.

Hy verlaat Zanzibar in 1871 op pad na Tanganjika en spoor Livingstone uiteindelik op in Ujiji. In 1874 lei hy 'n geslaagde ekspedisie wat die Tanganjika-meer verken het en spoor hy die Kongorivier se loop na tot by die see. Op sy derde ekspedisie, in 1879, stig hy die Kongo-Vrystaat en onderneem sy vierde ekspedisie van 1887 tot 1889.

Hy word 'n Britse onderdaan in 1892 en was parlementslid vir die Liberale Unioniste van 1895 tot 1900. Hy is in 1899 tot ridder geslaan.

|  |  |
| --- | --- |
| Normdata Edit this at Wikidata | 
* BIBSYS: 90941691
* BNC: 000162881
* BNE: XX894411
* BNF: cb11925428z (data)
* CANTIC: a10194708
* CiNii: DA02802557
* GND: 118616781
* ISNI: 0000 0001 2125 1501
* LCCN: n80044787
* MusicBrainz: b2b2e0f6-60fc-4332-b03b-79320682b290
* NDL: 00457458
* NKC: jn20010420020
* NLA: 35520091
* NLG: 122183
* NLK: KAC199636696
* NLP: A18478402
* NSK: 000057689
* NTA: 069497044
* RERO: 02-A000155255
* SELIBR: 208189
* SNAC: w64q81wd
* SUDOC: 027147312
* TePapa: 40006
* Trove: 982658
* VIAF: 27071894
* WorldCat Identities: lccn-n80044787

 |
**Binokulêre visie** beteken in biologie dat ’n dier albei oë op dieselfde voorwerp kan rig. By baie diere sit die oë aan die kant van die kop sodat hulle ’n groter gesigsveld het sonder om die kop te beweeg. By ander diere, dié met binokulêre visie, sit albei oë aan die voorkant van die kop sodat albei op dieselfde voorwerp gerig kan word. Die voordeel is dat die afstand van ’n voorwerp beter geskat kan word. ’n Nadeel is dat die gesigsveld na voor verplaas word sodat die kop gedraai moet word om gevare van die kant af te sien. 

’n Algemene reël is dat roofdiere binokulêr kan sien sodat hulle die presiese afstand na hul prooi kan skat, terwyl prooidiere ’n groter gesigsveld moet hê sodat hulle roofdiere van alle kant af kan sien aankom; by laasgenoemde is die skatting van afstand nie so belangrik nie. Sommige diere het ’n klein oorvleueling in hul gesigsveld, sodat die verskil tussen binokulêr en monokulêr vervang.

Die mens is ’n tipiese voorbeeld van ’n dier met binokulêre visie.

Verkleurmannetjies het die vermoë om hul oë onafhanklik te kan draai, en dit bring mee dat hulle binokulêre én monokulêre visie het.

Diere met binokulêre visie
--------------------------

* Die mens
* ’n Kat
* ’n Hond
* ’n Uil
* ’n Beer

Diere met mononokulêre visie
----------------------------

* ’n Konyn
* ’n Bees
* ’n Vlieg
* ’n Muis
* ’n Bok

Sien ook
--------

* Stereoskopie
* Stereopse

Notas
-----

* Hierdie artikel is vertaal uit die Nederlandse Wikipedia