|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |
|  |  |

Biologie is die vakgebied van die bestudering van die verskillende vorme van lewende organismes.

|  |
| --- |
|  |
| Deel van 'n reeks oor **Wetenskap** |
| 
Formele wetenskappe

Wiskunde
Wiskundige logika 
Wiskundige statistiek 
Rekenaarwetenskap

 |
| 
Fisiese wetenskappe

**Fisika**
Toegepaste fisika · Atoomfisika
Rekenaarfisika
Vastetoestandsfisika
Eksperimentele fisika · Meganika
Kernfisika
Deeltjiefisika · Plasmafisika
Kwantummeganika
Vastetoestandmeganika · Teoretiese fisika
Termodinamika · Entropie
Algemene relatiwiteit · M-teorie
Spesiale relatiwiteit
Portaal  Fisika
**Chemie**
Suur-basischemie · Alchemie
Analitiese chemie · Astrochemie
Biochemie · Kristallografie
Omgewingschemie · Voedselchemie
Geochemie · Groen chemie
Anorganiese chemie · Materiaalkunde
Molekulêre fisika · Kernchemie
Organiese chemie · Fotochemie
Fisiese chemie · Stralingschemie
Elektrochemie · Organometaalchemie
Vastestofchemie · Stereochemie
Polimeerchemie · Grondchemie
Oppervlaktechemie · Teoretiese chemie
Portaal  Chemie

**Sterrekunde**
Astrofisika · Kosmologie
Sterrestelsels · Astrogeologie
Planetologie · Stellêre astrologie
Portaal  Sterrekunde
**Aardwetenskap**
Aardrykskunde
Atmosfeerwetenskappe · Ekologie
Omgewingsleer · Aardmeetkunde
Geologie · Geomorfologie
Geofisika · Glasiologie · Hidrologie
Limnologie · Mineralogie · Oseanografie
Paleoklimatologie · Palinologie
Fisiese geografie · Grondkunde
Ruimtewetenskap
Portaal  Geologie

 |
| 
Natuurwetenskappe

**Biologie**
Anatomie · Astrobiologie · Biochemie
Biogeografie · Biologiese ingenieurswese · Biofisika
Gedragsneurowetenskap · Biotegnologie
Plantkunde · Selbiologie · Bewaringsbiologie · Kriobiologie
Ontwikkelingsbiologie
Ekologie · Etnobiologie
Evolusionêre biologie · Genetika
Gerontologie · Immunologie · Limnologie
Mariene biologie · Mikrobiologie
Molekulêre biologie · Neurowetenskap
Paleontologie · Parasitologie · Fisiologie
Radiobiologie · Grondbiologie
Sistematiek · Teoretiese biologie
Toksikologie · Soölogie
Portaal  Biologie

 |
| 
Sosiale en Geesteswetenskappe

Antropologie · Argeologie
Kriminalistiek · Demografie
EkonomieFilosofie · Geografie
Geskiedenis · Taalwetenskappe
Politieke wetenskap · Sielkunde
Sosiologie

 |
| 
Toegepaste wetenskappe

**Ingenieurswese**
Landbou · Lug & ̩Ruimte · BiomediesChemies · Siviel ·
RekenaarElektries · Brandbestryding · Geneties Bedryfs- · Meganies · Militêr
Myn · Kern · Operasionele navorsing Robotika · Sagteware
**Gesonheidswetenskappe**
Biologiese ingenieurswese · Tandheelkunde
Epidemiologie · Gesondheidsorg · Geneeskunde
Verpleging · Farmasie · Maatskaplike werk
Veeartsenykunde

 |
| 
Verwante onderwerpe

**Interdissiplinariteit**
Toegepaste fisika · Kunsmatige intelligensie
Bio-etiek · Bio-inligting · Biogeografie
Biomediese ingenieurswese · Biostatistiek
Kognitiewe wetenskap · Rekenaarlinguistiek
Kultuurstudies · Kubernetika
Omgewingstudies · Etniese studies
Evolusiesielkunde · Bosbou
Gesondheid · Biblioteekkunde · Logika
Wiskundige biologie · Wiskundige fisika
Wetenskaplike modellering · Neurale ingenieurswese
Neurowetenskap · Politieke ekonomie
Wetenskap-en-tegnologiestudies
 · Semiotiek · Sosiobiologie
Stelselteorie · Transdissiplinariteit
Stadsbeplanning
**Wetenskaplike metode**
**Geskiedenis van wetenskap**
**Wetenskapsfilosofie**
**Wetenskapsbeleid**
**Randwetenskap**
**Pseudowetenskap**

 |
| s • b • w |

**Biologie** is die wetenskap van lewe. Dit is gemoeid met die eienskappe en gedrag van organismes, hoe spesies en individue ontstaan asook die wisselwerkings tussen hulle onderling en tussen hulle en die omgewing.

Oorsig van biologie
-------------------

Biologie beslaan 'n wye spektrum van akademiese vakgebiede wat dikwels as onafhanklike dissiplines beskou word; as sambreelterm is dit die vakgebied van die bestudering van lewe op verskillende skale:

* Op atoom- en molekulêre skaal, deur molekulêre biologie, biochemie en in 'n mate genetika
* Op sellulêre skaal, deur selbiologie
* Op multisellulêre skaal, deur fisiologie, anatomie en histologie
* Op die ontwikkelingsvlak of ontogenie van 'n individuele organisme, deur ontwikkelingsbiologie.
* Op die vlak van oorerflikheid tussen ouer en nasate, deur genetika.
* Op die vlak van groepsgedrag, deur etologie
* Op die vlak van individuele wisselwerkings tussen die organismes, deur sosiobiologie
* Op die vlak van 'n hele bevolking, deur bevolkingsgenetika
* Op ’n multispesieskaal van herkoms, deur sistematika
* Op die vlak van interafhanklike bevolkings en hulle habitat, deur ekologie en evolusionêre biologie
* Spekulatief op die vlak van lewe buite die Aarde, deur xenobiologie.

### Velde van studie in biologie

> 
> Aërobiologie – Anatomie – Arachnologie – Astrobiologie – Biochemie – Bionika – Biogeografie – Bioinformatika – Biomeganika – Biofisika – Biotegnologie – Biomatematika – Plantkunde – Selbiologie – Verspreidingskunde – Kladistiek – Skaaldierkunde – Oerdierkundige – Siklusse – Sitologie – Ontwikkelingsbiologie – Siektes (genetiese en aansteeklike siektes) – Ekologie (teoretiese ekologie, simbiose, outokologie, sinekologie) – Etologie – Entomologie – Evolusionêre biologie (Evolusie) – Evolusionêre ontwikkelingsbiologie – Varswaterbiologie – Genetika (bevolkingsgenetika, kwantitatiewe genetika, genomika, proteomika) – Herpetologie – Histologie – Antropologie – Igtiologie – Immunologie – Aansteeklike siektes – Patologie – Epidemologie – Limnologie – Malakologie – Soogdierkunde – Mariene biologie – Mikrobiologie (bakteriologie) – Molekulêre biologie – Morfologie – Mikologie/ligenologie – Mirmekologie – Neurowetenskap (neuroanatomie, neurofisiologie, senustelselwetenskap, biologiese fisiologie, psigiatrie, psigofarmakologie, gedragswetenskap, neuroetologie, psigofisika, berekenbare neurowetenskap, kognitiewe neurowetenskap, kognitiewe wetenskap) – Onkologie (die studie van kanker) – Ontogenie – Oorsprong van lewe – Voëlkunde – Paleontologie (paleobotanie, paleosoölogie) – parasitologie – Fikologie (algologie) – Herkomskunde (filogenetika, filogeografie) – Fisiologie – Fitopatologie – Voortplantingsbiologie – Strukturele biologie – Stelselbiologie – Taksonomie – Toksikologie (die studie van gifstowwe en besoedeling) – Virologie – Xenobiologie – Soölogie
> 
> 
>

Evolusie en biologie
--------------------

Een van die sentrale, organisatoriese begrippe in biologie is dat alle lewe van 'n gemene oorsprong het vanweë evolusie. Charles Darwin het evolusie as 'n lewensvatbare teorie daargestel deur die dryfveer daaragter, natuurlike teelkeuse, duidelik uit te spel. (Alfred Russell Wallace word algemeen erken as mede-uitvinder van die begrip). Genetiese verskuiwing is aanvaar as 'n bykomende meganisme tot die sogenaamde moderne sintese. Die evolusionêre geskiedenis van 'n spesie — waaruit die eienskappe van die verskillende spesies waarvan dit afstam, vasgestel kan word, tesame met die genetiese verwantskappe daarvan ten opsigte van al die ander spesies word herkomskunde genoem. Verskillende benaderings tot die insameling van inligting oor die herkoms van spesies word in biologie gevolg. Dit sluit die vergelyking van DNA-reekse in wat in molekulêre biologie of genomika uitgevoer word en vergelykings van fossielrekords en ander inligting oor antieke organismes wat deur paleontologie ondersoek word. Bioloë rangskik en ontleed evolusionêre verwantskappe deur verskeie metodes, wat herkomskunde, numeriese taksonomie en kladistiek insluit. Die hoofgebeurtenisse in die loop van evolusie, soos bioloë dit tans verstaan, word opgesom op hierdie evolusionêre tydlyn.

Klassifikasie van lewe (en soortgelyke organismes)
--------------------------------------------------

Die klassifikasie van lewende dinge word sistematika of taksonomie genoem en behoort die evolusionêre stambome van die verskillende organismes te weerspieël. Taksonomie groepeer organismes in groepe wat taksons genoem word, terwyl sistematika hul verwantskappe probeer vasstel. Die dominante stelsel word Linnese taksonomie genoem, wat ordes en binomiale name insluit. Die name van organismes word beheer deur internasionale ooreenkomste soos die Internasionale Kode van Benamings vir alge, fungi en plante en die Internasionale Kode van Dierkundige Benamings. 'n Vierde konsepvoorstel vir 'n biokode is in 1997 gepubliseer in 'n poging om die name van die drie terreine te standaardiseer, maar dit is nog nie amptelik aanvaar nie. Die Internasionale Kode van Virusklassifikasie en -benamings val tans buite die biokodes.

Lewende wesens is tradisioneel in vyf koninkryke verdeel:

Monere – Protiste – Skimmels – Plante – Diere
Die verdeling word egter deesdae as verouderd beskou. Meer moderne alternatiewe begin met die drieledige domeinstelsel:

Archaea – Bakterieë – Eukariote (insluitende protiste, fungi, plante en diere)
Hierdie domeine weerspieël die teenwoordigheid al dan nie van selkerne asook verskille in die selwande. Elke domein word verder verdeel totdat elke spesie apart geklassifiseer is. Die volgorde is: domein, koninkryk, filum, klas, orde, familie, genus, spesie.

Daar is ook 'n reeks intrasellulêre parasiete wat toenemend minder lewend is ten opsigte van hulle metaboliese aktiwiteit:

Virusse – Viroïede – Prione
* Animalia: beeste, Bos taurusAnimalia: beeste, *Bos taurus*
* Plante: Koring, TriticumPlante: Koring, *Triticum*
* Fungi: Morchella esculentaFungi: *Morchella esculenta*
* Stramenopila/Chromista: Fucus serratusStramenopila/Chromista: *Fucus serratus*
* Bakterieë: Gemmatimonas aurantiacaBakterieë: *Gemmatimonas aurantiaca*
* Archaea: halobakterieëArchaea: halobakterieë

Geskiedenis van die woord 'biologie'
------------------------------------

Die term "biologie" is afgelei van die Griekse βίος (*bios*, "lewe") en λόγος (*logos*, "studie van"). Die term is vermoedelik onafhanklik van mekaar deur Gottfried Reinhold Treviranus (*Biologie oder Philosophie der lebenden Natur*, 1802) en Jean-Baptiste Lamarck (*Hydrogéologie*, 1802) bekendgestel. Dit kan ook wees dat Karl Friedrich Burdach die woord in 1800 uitgedink het vir die titel van boekdeel 3 van Michael Christoph Hanov se *Philosophiae naturalis sive physicae dogmaticae: Geologia, biologia, phytologia generalis et dendrologia*, wat in 1766 gepubliseer is.