*Cicer arietinum noir* – MHNT
'n Kekerertjie plant
Die **kekerertjie** (*Cicer arietinum*) is 'n eenjarige peulgewas van die familie Fabaceae, subfamilie Faboideae. Die verskillende tipes daarvan staan bekend as **gram**, **Bengaalse gram**, **garbanzo** of **garbanzo boon** en **Egiptiese ertjie**. Kekerertjiesade is hoog in proteïene. Dit is een van die vroegste verboude peulgewasse. 7500-jaar-oue oorblyfsels daarvan is al gevind in die Midde-Ooste.

Kekerertjies is 'n hoofbestanddeel in hummus en chana masala. Dit kan gemaal word ten einde falafel te maak. Dit word ook gebruik in slaaie, soppe, bredies, kerriegeregte en ander produkte soos channa. Die Kekerertjie is een van die hoofbestanddele van die Indiese, Mediterreense, en Midde-Oosterse kookkuns. In 2018 was Indië verantwoordelik vir 66% van die wêreldproduksie.

Geskiedenis
-----------

Oorblyfsels van gedomestikeerde kekerertjies is gevind by liggings in Turkye en die Levant wat uit 8500–7500 v.C. dateer, naamlik by Çayönü, Hacilar, en Tell es-Sultan (Jerigo). Die gewas is omstreeks 7000 v.C. ook verbou in die Vrugbare Halfmaan. Kekerertjies het hierna omstreeks 6000 v.C. versprei na die Mediterreense gebied en omstreeks 3000 v.C. na Indië.

Oorblyfsels van Kekerertjies wat uit 3500 v.C. dateer is gevind by Thessalonika, Kastanas, Lerna en Dimini in Griekeland. In die suide van Frankryk het Mesolitiese lae wat in 'n grot by L'Abeurador, Hérault gevind is wilde kekerertjies voortgebring wat dateer uit 6790±90 v.C.

Kekerertjies word genoem in Karel die Grote se **Capitulare de villis** (omstreeks 800 AD) as **cicer italicum**. Albertus Magnus maak melding van rooi, wit en swart variëteite. Nicholas Culpeper het opgemerk dat kekerertjies minder "winderigheid" veroorsaak as ertjies en meer voedsaam is. Die antieke mens het ook kekerertjies geassosieer met Venus omdat dit na bewering mediese voordele ingehou het soos om o.a. spermtellings en melkproduksie te verhoog. Dit is ook gebruik om nierstene te behandel.

In 1793 het 'n Duitse skrywer opgemerk dat geroosterde en gemaalde kekerertjies as 'n plaasvervanger vir koffie gebruik kan word.  Tydens die Eerste Wêreldoorlog is kekerertjies vir die doel verbou in sommige dele van Duitsland. Dit word somtyds in die plek van koffie gebrou.

Lemmetjiegroen kekerertjies

Gebruike
--------

### In die kookkuns

Chana Dal, gesplete Bengaalse gram
Hummus met olyfolie
 Dhokla, gestoomde kekerertjie meel-peuselhappie
Kekerertjies word gewoonlik vlugtig vir 10 minute gekook en dan vir 'n langer tydperk op die stoof of ander toestel gelos sodat dit kan prut. Gedroogde kekerertjies benodig 'n lang kooktyd (1-2 uur), maar sal maklik uitmekaar val indien dit vir 'n langer tydperk gekook word. Indien dit 12–24 uur voor gebruik geweek word kan die kooktyd met ongeveer 30 minute verkort word. Kekerertjies kan ook in 'n stoompot "*sous vide*" gekook word teen 90 °C (194 °F).

Volwasse kekerertjies kan in slaaie koud geëet word of in bredies gekook word. Dit kan tot meel gemaal word, in balletjies gevorm word, en gebraai word as *falafel*. Dit kan ook gebak word om *farinata* of *cecina* te maak, of gebraai word om *panelle* te maak. Kekerertjiemeel staan bekend as *gram meel* of *besan* in Suid-Asië en word gereeld gebruik in die Suid-Asiatiese kookkuns.

In Portugal is kekerertjies een van die hoofbestanddele van *rancho*, wat geëet word saam met pasta en vleis of saam met rys. Dit word gebruik in ander warm geregte saam met *bacalhau*, asook in sop en vleisbredies. Dit word ook in slaaie gemeng met tuna en groente, olyfolie, asyn, soetrissie en sout. In Spanje word dit koud gebruik in *tapas* en slaaie, sowel as in *cocido madrileño*.

*Ḥummuṣ* is die Arabiese woord vir kekerertjies, wat dikwels gekook en tot 'n pasta gemaal word en gemeng word met *ṭaḥīna* (sesamsaadpasta) ten einde *ḥummuṣ bi ṭaḥīna* te maak. Kekerertjies word gerooster, gekrui en as 'n peuselhappie geëet, soos bv. *leblebi*.  Teen 2010 het 5% van Amerikaners hummus op 'n gereelde basis geëet.

Kekerertjies en Bengaalse gram word gebruik om kerries te maak en is een van die gewildste vegetariese voedselsoorte in die Indiese subkontinent en in gemeenskappe in diaspora wat in ander lande wortelgeskiet het. Dit word bedien met verskillende brode of gestoomde rys. Gewilde geregte in die Indiese kookkuns wat met kekerertjiemeel gemaak word is *mirchi bajji* en *mirapakaya bajji.* In Indië sowel as in die Levant word onryp kekerertjies dikwels uit die saadpeul gepluk en as 'n rou peuselhappie geëet. Die blare word in slaaie geëet. In Indië word nageregte soos besan halwa en lekkers soos mysore pak, besan barfi en laddu gemaak.

Kekerertjiemeel word gebruik om 'n Birmaanse tofu te maak. Dit was aanvanklik bekend onder die Shan-mense van Birma. In die Suid-Asiatiese kookkuns word kekerertjiemeel (besan) gebruik om groente te bedek voordat dit gebraai word om pakoras te maak. Die meel word ook alleen gebraai, soos die geval is met *panelle* ("bietjie brood") en 'n kekerertjie "fritter" uit Sisilië. Kekerertjiemeel word gebruik om die Mediterreense platbrood genaamd *socca* te maak. In Provence, Suid-Frankryk word dit *panisse* genoem. Dit word gemaak van gekookte kekerertjiemeel en toegelaat om te stol. Daarna word dit in repe gesny en in olyfolie gebraai en dikwels tydens vastyd geëet. In Toskane word kekerertjiemeel (*farina di ceci*) gebruik om 'n oondgebakte pannekoek te maak: die meel word met water, olie en sout gemeng. Kekerertjiemeel, bekend as *kadlehittu* in Kannada, word gebruik vir die maak van die soetgereg *Mysorepak*.

In die Filippyne word kekerertjies wat in stroop gepreserveer word as lekkerny geëet en in nageregte soos *halo-halo* gebruik. Jode uit Ashkenazi-lande bedien tradisioneel heel kekerertjies tydens 'n *Shalom Zachar*- viering vir babaseuntjies.

*Guasanas* of *garbanza* is 'n Mexikaanse kekerertjie-straathappie. Alhoewel die boontjies nog groen is, word dit in water en sout gekook, en in 'n stoompot gehou om die vogtigheid te behou waarna dit bedien word.

'n Vloeistof wat van kekerertjies afkomstig is (*aquafaba*) kan gebruik word om eierwit te vervang in die maak van meringue of roomys, met die residuele pulp wat as meel gebruik kan word.

* Doubles, 'n straatkos in Trinidad en Tobago*Doubles*, 'n straatkos in Trinidad en Tobago
* Geregte uit die Manchego kookuns; kekerertjie en 'n Silene vulgaris bredie (potaje de garbanzos y collejas)Geregte uit die Manchego kookuns; kekerertjie en 'n *Silene vulgaris* bredie *(potaje de garbanzos y collejas)*
* Farinata di ceci, 'n tradisionele Italiaanse kekerertjie peuselhappieFarinata di ceci, 'n tradisionele Italiaanse kekerertjie peuselhappie
* Chakhchoukha is deel van die Algeriese kookkuns; hier word vars gekookte marqa uitgebeeld, voordat dit gemeng word met rougagChakhchoukha is deel van die Algeriese kookkuns; hier word vars gekookte *marqa* uitgebeeld, voordat dit gemeng word met *rougag*
* Chana masala, Indië*Chana masala*, Indië
* Halva kekerertjies, Bangladesj*Halva* kekerertjies, Bangladesj
* Gebraaide kekerertjiesGebraaide kekerertjies