Uwarunkowania turystycznego kierunku rozwoju górskich obszarów wiejskich

Obszary górskie Polski stanowią specyficzne terytorium pod względem
fizyczno-geograficznym, gospodarczym i społecznym. Posiadają one szczególne
uwarunkowania przyrodnicze, ekonomiczne i kulturowe, z których wynikają zarówno
ograniczenia, jak i szanse rozwoju tych obszarów. Z uwarunkowaniami
przyrodniczymi wiążą się zwiększone koszty gospodarowania, głównie w rolnictwie,
a także takich dziedzinach, jak budownictwo, czy komunikacja. Wiążą się
z nimi także cechy stanowiące walory turystyczne, umożliwiające właśnie poprzez
rozwój turystyki rekompensowanie przynajmniej części ograniczonych możliwości
pozyskiwania dochodów przez ludność miejscową.
Obszary górskie definiuje się jako obszary, gdzie produkcja rolna jest
utrudniona ze względu na niekorzystne warunki klimatyczne i ukształtowanie
terenu. Podstawowym kryterium wyodrębniania obszarów górskich stosowanym
w Polsce jest wzniesienie nad poziom morza. Do obszarów górskich zaliczono
więc gminy i obręby geodezyjne, w których ponad połowa powierzchni użytków
rolnych znajduje się na wysokości powyżej 500 m n.p.m.
Przestrzennie badaniami objęto górskie obszary wiejskie Polski, przy czym
za najmniejszą jednostkę badawczą przyjęto obszar gminy. Obiektem badań są
wszystkie gminy stanowiące w Polsce górskie obszary wiejskie o niekorzystnych
warunkach gospodarowania (określane jako ONW górskie). Badaniami objęto
łącznie 50 gmin (w czterech województwach: dolnośląskim, małopolskim,
podkarpackim oraz śląskim), z których 43 to gminy wiejskie, natomiast
7 to gminy miejsko-wiejskie. Z uwagi na fakt, że przedmiot badań stanowią wyłącznie
obszary wiejskie, analizą objęto gminy wiejskie w całości oraz części
wiejskie gmin miejsko-wiejskich. Gminy te wybrano na podstawie rozporządzenia
Rady Ministrów z dnia 14 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków
i trybu udzielania pomocy finansowej na wspieranie działalności rolniczej na obszarach
o niekorzystnych warunkach gospodarowania objętej planem rozwoju obszarów
wiejskich. Załącznik 2 rozporządzenia wskazuje enumeratywnie gminy
stanowiące w Polsce obszary o niekorzystnych warunkach gospodarowania, w tym
obszary górskie.
Aby dana gmina mogła wykorzystać turystykę jako siłę napędową lokalnego
rozwoju społeczno-gospodarczego, muszą po pierwsze istnieć sprzyjające warunki
uprawiania różnych form turystyki (muszą być podstawy dla powstania
i zwiększania intensywności ruchu turystycznego), a po drugie – muszą być podstawy
powstawania różnych form działalności gospodarczej w zakresie turystyki
oraz związanej z obsługą ruchu turystycznego i zwiększonych potrzeb mieszkańców.
Uwarunkowania (czynniki), decydujące o predyspozycjach gmin górskich do
podjęcia i realizacji turystycznego kierunku rozwoju (rozwoju przez turystykę),
mogą mieć charakter zewnętrzny oraz wewnętrzny. W pracy szczegółowej analizie poddano wyłącznie uwarunkowania wewnętrzne. Przyjęto, że zbiorczą kategorią
grupującą wszystkie te czynniki są uwarunkowania turystycznego kierunku
rozwoju obszaru (U). Uwarunkowania te poddano analizie, uwzględniając ich różnorodny
charakter, co znalazło wyraz w postaci wyodrębnienia uwarunkowań
cząstkowych, tj. uwarunkowań infrastrukturalnych, gospodarczych, środowiska
(przyrodniczego i antropogenicznego) oraz społecznych, charakteryzowanych
przez poszczególne cechy diagnostyczne.
W pracy wykorzystano różne metody badawcze. W odniesieniu do celu poznawczego
pracy instrumentem była w szczególności analiza opisowo-jakościowa,
która pozwoliła na zidentyfikowanie problemów oraz uwarunkowań rozwoju górskich
obszarów wiejskich Polski. Cel metodyczny pracy zrealizowano, wykorzystując
dorobek nauk ekonomicznych, bazując przy tym na wybranych metodach
statystycznej analizy wielowymiarowej, a w szczególności na metodach taksonomicznych.
Cel aplikacyjny osiągnięto, wykorzystując wyniki przeprowadzonych
badań ilościowych oraz opracowując różne scenariusze rozwoju górskich obszarów
wiejskich Polski ze wskazaniem możliwości uwzględnienia właściwego ich
wariantu.
Źródłowe materiały dotyczące badanych cech zostały uzyskane drogą
ankietową z urzędów gmin objętych analizą. Ponadto wykorzystano dane Głównego
Urzędu Statystycznego, w tym dane Narodowego Spisu Powszechnego Ludności
i Mieszkań oraz Powszechnego Spisu Rolnego 2002. Dane, zarówno z badań
ankietowych, jak i statystyczne GUS, zgromadzono dla celów porównawczych
z dwóch lat – 2005 i 2007.
Korzystając z procedur taksonometrycznych, określono syntetyczny
wskaźnik poziomu uwarunkowań turystycznego kierunku rozwoju. Na podstawie
jego wartości obliczonych dla każdej z badanych gmin i dla każdego z uwarunkowań
cząstkowych stwierdzono znaczące zróżnicowanie poziomu uwarunkowań
rozwoju analizowanych gmin, zarówno pod względem poziomu ogółem, jak
i z uwzględnieniem uwarunkowań cząstkowych (infrastrukturalnych, gospodarczych,
środowiska i społecznych) analizowanej struktury. Szczególnie dużym
zróżnicowaniem badane gminy charakteryzowały się pod względem uwarunkowań
infrastrukturalnych (UI), w odniesieniu do których zakres zmienności okazał się
największy. Najmniejszą zmiennością w 2007 r. charakteryzował się poziom uwarunkowań
społecznych (US). Przeważająca liczba badanych gmin charakteryzowała
się w 2007 r. niskim oraz bardzo niskim poziomem uwarunkowań gospodarczych
(UG) oraz społecznych (US), a tylko w nielicznych gminach poziomy te
były wysokie.
Analizując uporządkowanie gmin według wartości zmiennej syntetycznej
opisującej poziom uwarunkowań ogółem, można zauważyć, że do grupy gmin
o najkorzystniejszym poziomie uwarunkowań należą gminy, które już mają „tradycje”
turystyczne, tj. realizują strategie rozwoju, w których turystyka odgrywa
istotną rolę jako czynnik rozwoju lokalnego. Na podstawie uporządkowania gmin
pod względem wartości miary syntetycznej wyznaczonej w zakresie warstw analizowanej
struktury uwarunkowań, tj. uwarunkowań: UI, UG, UŚ oraz US, można
zauważyć znaczną zmienność uporządkowania badanych gmin. Stwierdzono wyraźną
zależność w uporządkowaniu badanych gmin pod względem poziomu uwarunkowań
infrastrukturalnych (UI) i gospodarczych (UG). Natomiast pomiędzy
uporządkowaniami pod względem poziomu uwarunkowań infrastrukturalnych (UI)
i środowiska (UŚ) oraz gospodarczych (UG) i środowiska (UŚ) stwierdzono średnią
zależność korelacyjną. Korelacja okazała się nieistotna w odniesieniu do
następujących par uwarunkowań: infrastrukturalnych (UI) i społecznych (US), gospodarczych (UG) i społecznych (US), jak również środowiska (UŚ) i społecznych
(US).
Poszczególne uwarunkowania turystycznego kierunku rozwoju posłużyły
jako odrębne kryteria klasyfikacji gmin górskich pod względem poziomu tych
uwarunkowań. W wyniku klasyfikacji gmin pod względem poziomu uwarunkowań
(U) turystycznego kierunku rozwoju górskich obszarów wiejskich Polski wyodrębniono
cztery grupy gmin. Przyjęta metoda klasyfikacji (metoda trzech średnich)
pozwala na uzyskanie jako wynikowej stałej liczby grup (cztery grupy)
charakteryzujących się jednoznaczną ich interpretacją, tzn. kolejne grupy obejmują
gminy o coraz niższym poziomie uwarunkowań, przy czym dwie pierwsze grupy
odznaczają się poziomem powyżej średniej wyznaczonej dla wszystkich gmin
(poziom „bardzo korzystny” oraz „korzystny”), a dwie następne – poziomem poniżej
średniej (poziom „niekorzystny” oraz „wyjątkowo niekorzystny”).
Najmniej liczną okazała się pierwsza grupa gmin. W jej skład weszły cztery
gminy górskie o „bardzo korzystnym” poziomie uwarunkowań turystycznego kierunku
rozwoju, ustalonym na podstawie wszystkich cech diagnostycznych łącznie.
Wszystkie gminy z pierwszej grupy typologicznej znajdują się w granicach administracyjnych
województwa małopolskiego, przy czym trzy z nich tworzą zwarty
przestrzennie układ, a czwarta znajduje się w otoczeniu obszarów o „korzystnym”
poziomie uwarunkowań (gminy z grupy drugiej). Typologiczna grupa druga obejmuje
14 gmin górskich o „korzystnym” poziomie uwarunkowań (a więc o poziomie
uwarunkowań powyżej wartości średniej ustalonej dla wszystkich badanych
gmin łącznie). Gminy tej grupy występują we wszystkich czterech województwach,
tworząc w przeważającej mierze większe obszary charakteryzujące się
zbliżonym poziomem uwarunkowań. Gminy trzeciej grupy typologicznej, a więc
charakteryzowane przez „niekorzystny” poziom uwarunkowań, zlokalizowane są
również we wszystkich badanych województwach. W każdym z województw
(z wyjątkiem śląskiego) są to gminy sąsiadujące z sobą i tworzące w ten sposób
większe obszary charakteryzowane przez zbliżony pod względem wartości poziom
uwarunkowań. Spośród 12 gmin z czwartej grupy żadna nie należała do gmin województwa
podkarpackiego. Ich lokalizacja (zwłaszcza w województwie małopolskim)
sugeruje wniosek, że górskie obszary wiejskie charakteryzowane przez „wyjątkowo
niekorzystny” poziom uwarunkowań rozwoju zlokalizowane są na
obrzeżach obszarów górskich.
Analiza zmian czasowych poddanej badaniom struktury uwarunkowań turystycznego
kierunku rozwoju górskich obszarów wiejskich Polski pozwoliła na
odnotowanie w roku 2007 w porównaniu z rokiem 2005 ogólnej poprawy poziomu
uwarunkowań (U), przy czym uwarunkowania cząstkowe złożyły się na ten stan
rzeczy w zróżnicowanym stopniu, tj. jedne z nich wpłynęły na ten poziom stymulująco,
inne wpłynęły na niego hamująco. Maksymalny przyrost wartości poziomu
uwarunkowań (U) odnotowano w gminie Jordanów, natomiast maksymalny spadek
odnotowano w gminie Szaflary. Rozkład przestrzenny zmiany poziomu uwarunkowań
wskazuje, że w większości gmin odnotowano przyrost wartości miary
syntetycznej, a w mniejszej ich liczbie – obniżenie poziomu uwarunkowań.
W pracy przeprowadzono także klasyfikację gmin górskich Polski pod
względem struktury uwarunkowań wewnętrznych turystycznego kierunku rozwoju,
co pozwoliło na wyodrębnienie ośmiu typów górskich obszarów wiejskich.
Typ I górskich obszarów wiejskich obejmuje 33 gminy charakteryzowane
przez wartość średnią poziomu uwarunkowań (U) poniżej wartości średniej wyznaczonej
dla wszystkich gmin górskich. Istniejący poziom uwarunkowań świadczy
o słabszej pozycji konkurencyjnej gmin objętych typem pierwszym. Gminy te cechują się znacznym zróżnicowaniem poziomu uwarunkowań turystycznego kierunku
rozwoju, tzn. występują gminy o wyraźnie niekorzystnym ich poziomie, jak
również gminy o wyraźnej przewadze konkurencyjnej względem większości gmin
górskich. Większość gmin pierwszego typu cechuje się niskimi wartościami miary
syntetycznej poziomu uwarunkowań (U). Żadne z uwarunkowań cząstkowych (UI,
UG, UŚ, US) nie osiągnęło poziomu równego średniej dla wszystkich gmin górskich.
Poziom uwarunkowań infrastrukturalnych (UI), gospodarczych (UG) oraz
środowiska (UŚ) można określić jako przeciętny, natomiast poziom uwarunkowań
społecznych (US) – jako niski. Obszary górskie typu pierwszego występują we
wszystkich czterech badanych województwach. Tworzą one kilka względnie zwartych
przestrzennie skupisk, z których największe znajduje się na pograniczu województw
śląskiego i małopolskiego.
Typ II górskich obszarów wiejskich tworzony jest przez siedem gmin górskich.
Wartość średnia poziomu uwarunkowań (U) turystycznego kierunku rozwoju
wyniosła nieco powyżej średniej dla wszystkich badanych gmin. Gminy typu
drugiego są bardziej zróżnicowane pod względem ogólnego poziomu uwarunkowań
niż miało to miejsce w wyróżnionym typie pierwszym, ale też żadna
z nich nie osiągnęła tak niskiego, jak w typie pierwszym poziomu uwarunkowań.
W gminach typu drugiego uwarunkowania społeczne (US) osiągnęły bardzo wysoki
poziom. Jako przeciętny można uznać poziom uwarunkowań infrastrukturalnych
(UI) oraz środowiska (UŚ), natomiast uwarunkowania gospodarcze (UG),
średnio rzecz biorąc osiągnęły niski poziom. Gminy drugiej grupy typologicznej
występują w województwie małopolskim i tworzą zwarty przestrzennie obszar
z wyjątkiem gminy Muszyna.
Typ III górskich obszarów wiejskich obejmuje zaledwie trzy gminy, dla
których wartość średnia poziomu uwarunkowań (U) plasuje tę grupę gmin na korzystnej
pozycji konkurencyjnej względem większości gmin górskich. Trzecią
grupę typologiczną charakteryzuje względnie niewielka zmienność, przy czym
nawet gmina o najmniej korzystnych uwarunkowaniach w tej grupie osiągnęła poziom
wyraźnie przewyższający średni poziom dla badanych gmin ogółem. Strukturę
uwarunkowań turystycznego kierunku rozwoju gmin stanowiących typ trzeci
górskich obszarów wiejskich cechuje przeciętny poziom uwarunkowań infrastrukturalnych
(UI), wysoki poziom uwarunkowań gospodarczych (UG), bardzo wysoki
poziom uwarunkowań środowiska (UŚ) oraz niski poziom uwarunkowań społecznych
(US). Gminy trzeciej grupy typologicznej występują po jednej
w województwach: śląskim, małopolskim oraz podkarpackim.
Typ IV górskich obszarów wiejskich tworzony jest również przez trzy gminy
– jedna z województwa dolnośląskiego i dwie z małopolskiego. Ten typ obszarów
górskich cechuje niski poziom uwarunkowań (U) turystycznego kierunku
rozwoju, przy czym jest on wyraźnie niższy niż to miało miejsce w pierwszej grupie
typologicznej. W gminach górskich tego typu poziom uwarunkowań infrastrukturalnych
(UI) można określić jako przeciętny, poziom uwarunkowań gospodarczych
(UG) i środowiska (UŚ) – jako niski, natomiast poziom uwarunkowań
społecznych (US) – jako wysoki.
Typ V górskich obszarów wiejskich opisany jest przez poziom uwarunkowań
turystycznego kierunku rozwoju tylko nieznacznie przewyższający średni poziom
ustalony dla wszystkich gmin górskich. W tym względzie typ piąty obszarów
można porównać do typu drugiego, jednakże charakteryzuje się on wyraźnie korzystniejszym
poziomem uwarunkowań gospodarczych oraz infrastrukturalnych.
Ten typ reprezentuje tylko jedna gmina górska, tj. gmina Poronin (województwo
małopolskie). Uwarunkowania infrastrukturalne (UI) oraz środowiska (UŚ) osiągnęły w niej poziom przeciętny, uwarunkowania gospodarcze (UG) – poziom
wysoki, natomiast uwarunkowania społeczne (US) – bardzo wysoki.
Typ VI górskich obszarów wiejskich, do którego zaklasyfikowano też jedną
tylko gminę – Krynicę-Zdrój (województwo małopolskie), charakteryzuje się bardzo
wysokim poziomem uwarunkowań (U) turystycznego kierunku rozwoju, przy
czym poszczególne jego składowe cechuje również bardzo wysoki poziom z wyjątkiem
uwarunkowań środowiska (UŚ), których poziom można określić jako
przeciętny.
Typ VII górskich obszarów wiejskich cechuje gminę Uście Gorlickie (województwo
małopolskie). Typ ten opisany został przez bardzo wysokie wartości
miary poziomu uwarunkowań (U) turystycznego kierunku rozwoju. Poziom poszczególnych
uwarunkowań stanowiących warstwy analizowanej struktury można
ocenić jako bardzo wysoki – w odniesieniu do uwarunkowań infrastrukturalnych
(UI) i gospodarczych (UG), jako wysoki – w odniesieniu do uwarunkowań środowiska
(UŚ) oraz przeciętny – w stosunku do uwarunkowań społecznych (US).
Typ VIII górskich obszarów wiejskich charakteryzuje się bardzo niskim
poziomem uwarunkowań (U) turystycznego kierunku rozwoju, przy czym
w odniesieniu do uwarunkowań infrastrukturalnych (UI), gospodarczych (UG)
i środowiska (UŚ) również okazał się on bardzo niski, a w wypadku uwarunkowań
społecznych (US) – wysoki. Jedynie gmina Czarny Bór (województwo dolnośląskie)
została zaklasyfikowana do ósmego typu górskich obszarów wiejskich.
Na podstawie przeprowadzonych badań i uzyskanych wyników klasyfikacji
pod względem poziomu oraz struktury uwarunkowań turystycznego kierunku rozwoju
opracowano scenariusze turystycznego kierunku rozwoju górskich obszarów
wiejskich Polski.
Scenariusz pierwszy kierowany jest do gmin górskich charakteryzujących
się bardzo wysokim poziomem uwarunkowań turystycznego kierunku rozwoju, co
stanowi bez wątpienia o dużych możliwościach rozwoju turystyki na ich obszarze.
Poprzez systematyczną dbałość o istniejące uwarunkowania celem zwiększenia ich
atrakcyjności (turystycznej i inwestycyjnej) oraz zachowania ich dla przyszłych
pokoleń gminy te predestynują do wzrostu pozycji konkurencyjnej względem
gmin o podobnym poziomie uwarunkowań turystycznego kierunku rozwoju. Gminy
górskie, wybierając i rozwijając turystykę jako wiodącą działalność gospodarczą,
stają się beneficjentami pozytywnych efektów (efektów mnożnikowych) wielofunkcyjnego
rozwoju obszaru.
Scenariusz drugi przeznaczony jest dla gmin górskich zamierzających wykorzystywać
powstające efekty mnożnikowe turystyki w stymulowaniu rozwoju
społeczno-gospodarczego. Obszary predestynowane do realizacji drugiego scenariusza
rozwoju charakteryzują się ponadprzeciętnym (ale nie najwyższym) poziomem
uwarunkowań turystycznego kierunku rozwoju. Obszary te stanowią więc
atrakcyjną przestrzeń dla podmiotów rynku turystycznego zainteresowanych turystyką
(po stronie popytowej oraz podażowej). W celu poprawy swojej pozycji
konkurencyjnej gminy górskie, dla których realizacja tego scenariusza jest właściwa,
wymagają rozwiązania pewnych istotnych kwestii wynikających
z przynależności danej gminy do jednego z wyodrębnionych typów górskich obszarów
wiejskich, a więc związanych ze strukturą uwarunkowań.
Scenariusz trzeci uwzględnia możliwość podjęcia i realizacji turystycznego
kierunku rozwoju górskich obszarów wiejskich, przy czym taka alternatywa nie
może stanowić głównego czynnika rozwoju społeczno-gospodarczego, a wyłącznie
dodatkowy (uzupełniający) przyczyniający się do zwiększenia stopnia wielofunkcyjności
danego obszaru. Trzeci scenariusz rozwoju przewidziany został dla 303
gmin górskich charakteryzujących się znaczącymi ograniczeniami w zakresie podjęcia
i realizacji turystycznego kierunku rozwoju. Gminy te mogą realizować go
w ograniczonym zakresie, przyjmując jako niezbędne rozwiązanie licznych istotnych
kwestii (również wynikających z faktu zaklasyfikowania ich do danego typu
górskich obszarów wiejskich) w celu wykorzystania dodatnich (pozytywnych)
efektów zewnętrznych generowanych przez turystykę w zakresie rozwoju społeczno-
gospodarczego. Szansą dla tych gmin może być wykreowanie regionalnego
(lokalnego) produktu turystycznego, gwarantującego wzrost atrakcyjności turystycznej
i inwestycyjnej, przejawiający się możliwością konkurowania o turystów
i inwestorów z innymi gminami górskimi, nawet tymi o wyższym poziomie uwarunkowań
tego rozwoju.
Scenariusz czwarty zakłada „ostrożne” podejście do kwestii stymulowania
rozwoju lokalnego dzięki korzyściom (gospodarczym, społecznym oraz przyrodniczym)
generowanym przez turystykę. Scenariusz ten został przewidziany dla takich
górskich obszarów wiejskich, które charakteryzowane są przez bardzo niski
poziom uwarunkowań turystycznego kierunku rozwoju. Gminy górskie, dla których
przewidziany został czwarty scenariusz rozwoju, cechują się istotnymi ograniczeniami
realizacji turystycznego kierunku rozwoju, co wskazuje na niewielkie
szanse skutecznej jego realizacji. Niemniej jednak bardziej szczegółowa analiza
zapóźnień w sferze uwarunkowań rozwoju (uwarunkowań cząstkowych) umożliwia
zróżnicowanie gospodarki lokalnej przez podejmowanie przez podmioty działalności
turystycznej.
Każdy z czterech opracowanych scenariuszy turystycznego kierunku rozwoju
górskich obszarów wiejskich Polski uwzględnia w swoich założeniach poziom
uwarunkowań tego rozwoju właściwy dla kolejnych przebadanych gmin górskich.
O sposobie realizacji przez daną gminę górską określonego scenariusza nie
może jednak przesądzać sam tylko specyficzny dla niej poziom uwarunkowań.
Należy także uwzględnić strukturę tych uwarunkowań, którą tworzą uwarunkowania
cząstkowe w postaci uwarunkowań infrastrukturalnych, gospodarczych, środowiska
oraz społecznych.
Scenariusze te stanowią narzędzie podejmowania decyzji na szczeblu lokalnym,
czyli tam, gdzie ważą się decyzje o podjęciu i realizacji turystycznego
kierunku rozwoju obszaru, bądź też tam, gdzie taki kierunek rozwoju obszaru jest
już realizowany, a władze gminy jedynie potwierdzając trafność swoich dotychczasowych
decyzji, podejmują działania zmierzające do jego kontynuowania podjętą
ścieżką rozwoju.

Czasopismo: Infrastruktura i Ekologia Terenów Wiejskich
Dziedziny: nauki społeczne
Dyscypliny: geografia społeczno-ekonomiczna i gospodarka przestrzenna