rafalposwiata/plsc huggingface dataset:
Przewrót listopadowy 1917 r. w Rosji a hasło bolszewików prawa narodów do samostanowienia

Punktem wyjścia rozważań sensu stricto są tezy marcowe Lenina z 1916 r. Zawarte w nich twierdzenie o prawie narodów do samostanowienia skonfrontowane zostało z praktyką wdrażania tego prawa po październiku 1917 r., gdy w wyniku zwycięskiego przewrotu bolszewicy objęli władzę w państwie. Analizie poddane zostały pisma i wypowiedzi Lenina, a także Trockiego i Stalina, prześledzone skutki ich wdrażania (bądź nie) w sowieckiej rzeczywistości pierwszych lat po przewrocie, jak też w całym okresie funkcjonowania państwa „nowego typu”.The starting point of these reflections sensu stricto are Lenin’s March Theses of 1916. One of their statements, on the right of nations to self-determination, has been compared with the practical implementation of the right following the successful October Revolution of 1917, when the Bolsheviks took power in Russia. An analysis has been conducted of Lenin’s writings and statements, but also of Trotsky and Stalin, and the consequences of their implementations (or not) have been followed both in the Soviet reality of first years after the coup, and throughout the whole period of existence of this “new type” of state.

Czasopismo: Dzieje Najnowsze
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, nauki o polityce i administracji, nauki socjologiczne
Skazani na Francję – polskie działania dyplomatyczne w państwach ententy w 1917 roku

W artykule zostaną omówione polskie zabiegi dyplomatyczne w państwach ententy, a szczególnie we Francji, na rzecz włączenia sprawy niepodległości Polski do celów wojennych sprzymierzonych. Polskie działania zostaną skonfrontowane z polityką wschodnią Francji w 1917 r., a szczególnie z traceniem przez nią rosyjskiego alianta i znaczeniem tego faktu dla spraw polskich. Zapoczątkowało to drogę do zawartego w 1921 r. polsko-francuskiego sojuszu polityczno-wojskowego.The article presents Polish diplomatic efforts in the Entente states, in particular France, to include Polish independence to the war aims of the Allies. Polish actions are confronted with the eastern policy of France in 1917, especially in the face of France losing its Russian ally and all significances of the fact for the Polish cause. This paved way for the Polish-French political and military alliance signed in 1921.

Czasopismo: Dzieje Najnowsze
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, nauki o polityce i administracji, nauki socjologiczne
Kwestia polsko-czechosłowackiej współpracy wojskowej w Rosji (listopad 1917 – styczeń 1918). Koncepcje Tomáša G. Masaryka

Autor analizuje kwestie związane ze stanowiskiem przywódcy czechosłowackiego ruchu niepodległościowego Tomáša G. Masaryka wobec możliwości współpracy wojskowej między polskimi a czeskosłowackimi wojskami na Ukrainie pod koniec 1917 i na początku 1918 r.The author analyses problems related to the attitude taken by the leader of Czechoslovak independence movement Tomaš G. Masaryk towards possible military cooperation between the Polish and Czechoslovak troops in Ukraine at the end of 1917 and in the early 1918.

Czasopismo: Dzieje Najnowsze
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, nauki o polityce i administracji, nauki socjologiczne
Rola aparatu represji w kontrolowaniu granicy państwowej na przykładzie ziemi kłodzkiej w latach 1949–1956

Głównym celem artykułu było przeanalizowanie działań aparatu represji na płaszczyźnie ochrony granicy, inwigilacji i walki z osobami, które nosiły się z zamiarem lub próbowały ją nielegalnie przekroczyć. Autor próbował odpowiedzieć na pytanie, czy jej zabezpieczenie było dla powiatowych urzędów sprawą priorytetową oraz jak wywiązywały się z tego zadania.The main purpose of the article is an analysis of actions undertaken by the apparatus of repression vis-à-vis the protection of borders, surveillance, and struggle against people who wanted or tried to illegally cross the border. The author sought to answer the question whether it was the matter of top priority for district authorities to secure the border, and how did they fulfil this goal.

Czasopismo: Dzieje Najnowsze
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, nauki o polityce i administracji, nauki socjologiczne
Gdyby Legiony nie powstały…

Przedmiotem rozważań jest wpływ walk Legionów Polskich na wydarzenia, które podczas I wojny światowej wyniosły sprawę Polski na arenę międzynarodową i stworzyły warunki sprzyjające formowaniu Błękitnej Armii, a także próba sformułowania odpowiedzi na pytanie, jak mogłyby potoczyć się wypadki, gdyby Legiony nie powstały. Dokonano próby oceny, jakie skutki mógłby przynieść brak Błękitnej Armii w Polsce latem 1919 r., oraz analizy wpływu J. Piłsudskiego na przełomowe momenty wojny Polski z Rosją bolszewicką. The article focuses on the impact made by combats fought by the Polish Legions on the events that during the First World War put the Polish question into the international arena and prepared favourable conditions for the formation of the Blue Army, and also on the attempt to answer the question what could have happened had there been no Polish Legions. An attempt was made to assess the potential consequences that would result if there had been no Blue Army in Poland in the summer of 1919, and to analyse Józef Piłsudski’s influence on decisive moments of the war between Poland and Bolshevik Russia.

Czasopismo: Dzieje Najnowsze
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, nauki o polityce i administracji, nauki socjologiczne
Józefa Piłsudskiego „droga do niepodległości” w świadomości historycznej młodzieży. (Na przykładzie zadań z historii w arkuszach egzaminów zewnętrznych)

Artykuł ukazuje obraz Józefa Piłsudskiego w zadaniach z historii, które przygotowywane zostały na potrzeby ogólnopolskich egzaminów zewnętrznych przez Centralną Komisję Egzaminacyjną. Przeanalizowano zadania z arkuszy gimnazjalnych oraz maturalnych. Analiza wykazała satysfakcjonującą obecność Józefa Piłsudskiego w poleceniach odnoszących się do wydarzeń z I wojny światowej, gdy jego droga do wolnej Polski była już na ostatniej prostej. The article present the image of Józef Piłsudski in history exercises prepared for the national Polish internal exams by the Central Examination Commission. An analysis of exercises from junior and high school worksheets revealed that Józef Piłsudski’s presence in exercises on events of the First World War, when he was in the home stretch of his way to the independent Poland, is satisfactory.

Czasopismo: Dzieje Najnowsze
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, nauki o polityce i administracji, nauki socjologiczne
Wołyński klucz do niepodległości. Bitwa pod Kostiuchnówką 4–6 lipca 1916 roku i pamięć o niej

Bitwa pod Kostiuchnówką stoczona w dniach 4–6 VII 1916 r. na Wołyniu przez trzy Brygady Legionów Polskich z przeważającymi siłami rosyjskimi, uczestniczącymi w ofensywie Brusiłowa, przyczyniła się do umiędzynarodowienia sprawy polskiej w latach I wojny światowej, a w konsekwencji – odzyskania przez Polskę niepodległości. Przebieg bitwy i jej polityczne konsekwencje w postaci Aktu 5 listopada, zapowiadającego utworzenie Królestwa Polskiego, zostały zaprezentowane w oparciu o pamiętniki, wspomnienia, dzienniki i inne dokumenty z epoki oraz dotychczasowe ustalenia literatury przedmiotu. The Battle of Kostiuchnówka (Kostyukhnivka, in modern Ukraine) fought on 4–6 July 1916 in Volhynia by three Brigades of the Polish Legions with the prevailing Rus sian forces taking part in the Brusilov Offensive contributed to the internalisation of the Polish cause during the First World War, and in consequence – to the regaining of independ ence by Poland. The course of the battle and its political outcomes in the form of the Act of 5th November, announcing the formation of Polish Kingdom, were presented on the basis of memoirs, journals, diaries and other documents of the period as well as the literature on the subject.

Czasopismo: Dzieje Najnowsze
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, nauki o polityce i administracji, nauki socjologiczne
„Było błędem nie uwzględniać psychologii serca młodzieńczego wojownika…” Arcybiskupa Józefa Teofila Teodorowicza krytyka NKN i Legionów

W tekście przedstawione zostały poglądy polityczne jednego z czołowych działaczy politycznych początku XX w. – ostatniego arcybiskupa ormiańskokatolickiego – Józefa Teofila Teodorowicza. Przeanalizowano jego stosunek do rozwijającego się na ziemiach polskich ruchu irredentystycznego, a następnie jego wybór opcji politycznej w momencie wybuchu Wielkiej Wojny i stosunek do Naczelnego Komitetu Narodowego. Przedstawione zostały poglądy abp. Teodorowicza wobec najważniejszych wydarzeń rozgrywających się na ziemiach polskich do końca 1917 r. The text presents political opinions of one of the leading politicians of the early twentieth century – the last Armenian Catholic archbishop – Józef Teofil Teodorowicz. His attitude towards the irredentist movement developing in the Polish lands is analysed, and then his choice of a political option at the outbreak of the Great War together with his attitude towards the Supreme National Council (SNC). Archbishop Teodorowicz’s views on the most important events occurring in the Polish lands up to the end of 1917 are presented.

Czasopismo: Dzieje Najnowsze
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, nauki o polityce i administracji, nauki socjologiczne
Pasje sportowe legionistów w okresie pierwszej wojny światowej i w dwudziestoleciu międzywojennym

Artykuł traktuje o sportowych zainteresowaniach legionistów w latach I wojny światowej oraz o ich późniejszej działalności w różnych związkach i klubach sportowych. Niektórzy brali udział w zawodach rangi mistrzowskiej, z olimpiadami włącznie. Czołowi politycy II Rzeczypospolitej byli ponadto mecenasami imprez sportowych, zwłaszcza tych prestiżowych. Szczególnie dużym zainteresowaniem cieszyły się zawody hippiczne, piłka nożna i turnieje szachowe. The article deals with interests of legionaries in sports participation during World war I and their later activities in various sports associations and clubs. Some of them participated in sporting competitions on the championship level, including Olympic Games. Leading politicians of the Second Polish Republic acted as patrons of sporting events, especially those of high prestige. Especially popular were equestrian competitions, soccer, and chess tournaments.

Czasopismo: Dzieje Najnowsze
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, nauki o polityce i administracji, nauki socjologiczne
Przejęcie administracji celnej w województwie poznańskim w latach 1920–1921

Art. 256 traktatu wersalskiego sankcjonował prawo państw sukcesyjnych do przejęcia całego majątku państwowego Rzeszy i państw niemieckich, znajdującego się na obszarach odstąpionych przez nie nowo powstałym państwom. Techniczną stronę wykonania tego postanowienia na terytorium byłej dzielnicy pruskiej regulowała w głównej mierze podpisana w Berlinie 25 XI 1919 r. polsko-niemiecka Umowa o oddaniu zarządu cywilnego. Akcja przejmowania państwowej własności celnej, zainicjowana w województwie poznańskim już w styczniu 1920 r. dobiegła końca w końcu stycznia 1921 r. Under article 256 of the Treaty of Versailles, the states to which German territory was ceded, acquired all property and possessions situated therein belonging to the German Empire or to the German States. The technical part of this resolution for the former Prussian partition was regulated mainly by the Polish-German Agreement ceding the civilian administration signed in Berlin on 25 November 1919. The taking over of the state customs properties, initiated in Poznań province in January 1920, was concluded by the end of January of the following year.

Czasopismo: Dzieje Najnowsze
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, nauki o polityce i administracji, nauki socjologiczne
Międzynarodowe uwarunkowania Litwy Środkowej (9 X 1920 – 6 IV 1922)

Zajęcie Wileńszczyzny przez gen. Żeligowskiego, ukształtowanie się struktur Litwy Środkowej, wybory do Sejmu Wileńskiego i uchwała o połączeniu ziemi wileńskiej z Rzeczpospolitą stworzyły nową jakość w bilateralnych stosunkach Polski i Litwy. Włączenie Wilna do Rzeczypospolitej stanowiło sukces Warszawy. Państwo litewskie konsekwentnie unikało nawiązania stosunków dyplomatycznych z Polską, zaś geopolityczne położenie II RP wymagało, aby Litwa stała po stronie polskich sojuszników i wspierała wysiłki Polski w budowaniu frontu przeciwko wspólnemu zagrożeniu w regionie. The seizure of Vilnius Region by Gen. Lucjan Żeligowski, development of the structures of Central Lithuania, elections to the Vilnius Parliament and a resolution of Vilnius Region to join the Polish Republic created a new quality in the bilateral Polish-Lithuanian relations. The seizure of Vilnius Region was a success of Warsaw. The Lithuanian state consequently avoided the establishment of diplomatic relations with Poland, while the geopolitical position of the Second Polish Republic made it necessary for Poland to have Lithuania as an ally supporting Polish efforts to form a common front against threats in the region.

Czasopismo: Dzieje Najnowsze
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, nauki o polityce i administracji, nauki socjologiczne
Rosyjska konspiracja monarchistyczna w obozie internowania w Tucholi oraz w Toruniu w latach 1920–1922

Artykuł omawia losy rosyjskich żołnierzy o przekonaniach monarchistycznych, internowanych w obozie w Tucholi oraz mieszkających w Toruniu. Bazując na policyjnych źródłach z Archiwum Państwowego w Bydgoszczy, przedstawia agitację monarchistyczną prowadzoną wśród internowanych oraz poza obozem. Obok opisu głównego przejawu aktywności grupy (kolportowanie prasy monarchistycznej pochodzącej głównie z Berlina) zasygnalizowana została międzynarodowa współpraca rosyjskiej emigracji monarchistycznej. The article discusses the fate of Russian soldiers with monarchistic views who were interned in the camp at Tuchola and those who lived in Toruń. On the basis of material kept in the State Archives in Bydgoszcz it presents monarchist agitation among internees in the camp and outside it. Aside from the description of a main activity of the group (distribution of the monarchist press, mainly from Berlin), there is also an outline of international cooperation of Russian monarchist emigration.

Czasopismo: Dzieje Najnowsze
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, nauki o polityce i administracji, nauki socjologiczne
Współpraca polskiego wywiadu wojskowego z Secret Intelligence Service w drugiej połowie lat trzydziestych XX w.

Oddział II SGWP przywiązywał dużą wagę do współpracy informacyjnej z Brytyjczykami, jednak dopiero w drugiej połowie lat trzydziestych kontakty na płaszczyźnie wywiadowczej stały się bardziej efektywne. Dotyczyły one zarówno rozpoznania potencjału militarnego ZSRS, jak i Niemiec hitlerowskich. Prawdziwy przełom we współpracy nastąpił w kwietniu 1939 r., po udzieleniu sobie przez Zjednoczone Królestwo i Polskę gwarancji bezpieczeństwa na wypadek agresji III Rzeszy. The Second Department of the Polish General Staff attached great importance to the cooperation with the British, but it was not until the second half of the 1930s that con tacts became more effective. They covered the military potential both of the USSR and Nazi Germany. A true breakthrough in the cooperation took place in April 1939, after the United Kingdom and Poland formalised their mutual military assistance in the event of aggression of the Third Reich.

Czasopismo: Dzieje Najnowsze
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, nauki o polityce i administracji, nauki socjologiczne
Na służbie w marynarce wojennej Imperium Rosyjskiego. Kontradmirał Kazimierz Kietliński (1875–1918)

Kazimierz Kietliński był jedną z pierwszoplanowych postaci wśród oficerów narodowości polskiej służących w Rosyjskiej Cesarskiej Marynarce Wojennej. Walczył w wojnie rosyjsko-japońskiej (1904–1905) oraz w I wojnie światowej (1914–1918), wykazując się zarówno męstwem, jak i wysokim poziomem wyszkolenia w dziedzinie artylerii morskiej oraz morskiej sztuki operacyjnej. Apogeum jego kariery przypada na okres I wojny światowej, gdy powierzono mu funkcję zastępcy szefa sztabu Floty Czarnomorskiej ds. operacyjnych (1915–1916) odpowiedzialnego za planowanie wszystkich operacji bojowych na akwenie czarnomorskim. Podczas służby pod banderą św. Andrzeja współpracował wielokrotnie z innymi Polakami, którzy w okresie zaborów, podobnie jak on, zostawali słuchaczami rosyjskich wojskowych szkół morskich i zaciągali się dobrowolnie do służby w carskiej flocie, m.in. z Edwardem Szczęsnowiczem (1852–1910), Henrykiem Cywińskim (1855–1938) oraz Kazimierzem Porębskim (1872–1933). Kietlińskiemu niedane było doczekać odzyskania niepodległości przez Polskę i zaciągnąć się do służby pod biało-czerwoną banderą, gdyż 10 II 1918 r. został zamordowany przez zanarchizowanych marynarzy w Murmańsku. Serving in the Imperial Russian Navy. Commodore Admiral Kazimierz Kietliński (1875–1918)Kazimierz Kietliński was one of the leading personages among the officers of Polish origins serving in the Imperial Russian Navy. He fought in the Russo-Japanese War of 1904–1905, and in the First World War (1914–1918), distinguishing himself both by courage, and by the high expertise in naval artillery and operations. During the First World War he reached the peak of his career with the appointment to the post of Deputy Chief of the Black Sea Fleet General Staff for Operations (1915–1916), responsible for planning all combat operations in the Black Sea. While serving under St. Andrew’s flag, he cooperated many times with other Poles, who – like himself – during the partitions went to Russian Naval Academies and decided to enlist in the Russian imperial navy, among others with Edward Szczęsnowicz (1852–1910), Henryk Cywiński (1855–1938), and Kazimierz Porębski (1872–1933). Kietliński did not live to see the regaining of independence by Poland and to serve under the Polish flag, for on 10 February 1918 he was killed by anarchised marines in Murmansk.

Czasopismo: Dzieje Najnowsze
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, nauki o polityce i administracji, nauki socjologiczne
W obliczu kataklizmu. Zabezpieczenie zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie przed pierwszą i drugą wojną światową

Zabezpieczenie zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie na wypadek konfliktu zbrojnego nie było do tej pory przedmiotem naukowego opracowania. W niniejszym artykule autorka koncentruje się na ochronie zabytków podczas I i II wojny światowej. Krakowskie Muzeum Narodowe jest niezwykle ciekawym przykładem, gdyż w obydwu przypadkach odpowiedzialność spoczywała na tej samej osobie – długoletnim dyrektorze instytucji – Feliksie Koperze. Za pierwszym razem jego decyzje były efektem pomysłowości, a później umiejętności wyciągania wniosków z własnych doświadczeń. W obydwu sytuacjach wynikały z niezwykłej determinacji i odpowiedzialności za powierzoną mu bezcenną kolekcję oraz zbyt ogólnych i w żadnym razie niewystarczających wytycznych władz zwierzchnich w tym zakresie. Facing Disaster. Protection of the art collection of the National Museum in Krakow before the First and the Second World WarProtection of the art collection of the National Museum in Krakow in case of armed conflict has not yet been the subject of scientific study. In this article, the author focuses on the protection of monuments during the First and the Second World War.The National Museum in Krakow is an extremely interesting example, because in both cases responsibility rests with the same person – the longtime director of the institution, Feliks Kopera. At first, his decisions were the result of ingenuity and, later the ability to draw conclusions from personal experience. In both cases, it was the result of extraordinary determination and responsibility for priceless collections entrusted to him and the guidance provided to him be higher authorities that was insufficient and too general.

Czasopismo: Dzieje Najnowsze
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, nauki o polityce i administracji, nauki socjologiczne
Współpraca Reichswehry i Armii Czerwonej przed 1933 rokiem – fakty a mity polskiej historiografii

Współpraca Niemiec przed dojściem Adolfa Hitlera do władzy ze Związkiem Socjalistycznych Republik Sowieckich, a zwłaszcza jej aspekt wojskowy, wciąż wzbudza szczególne zainteresowanie polskich historyków. Niestety, w swoich pracach bazują oni niemal wyłącznie na zachowanych dokumentach polskiego Oddziału II Sztabu Generalnego (Głównego) oraz publikacjach w języku polskim i angielskim, nie wykorzystując dostępnych niemieckich i rosyjskich materiałów archiwalnych ani nawet wydanych zbiorów źródeł. Prowadzi to do powtarzania i utrwalania pewnych mitów dotyczących współdziałania Reichswehry i Armii Czerwonej.Niniejszy artykuł ma na celu wyjaśnienie różnych pokutujących wciąż błędów, w oparciu o materiały zgromadzone podczas kwerend w archiwach niemieckich, uzupełnione informacjami z publikacji niemieckoi anglojęzycznych oraz trzech pozycji zawierających dokumenty z archiwów rosyjskich. Cooperation between the Reichswehr and Red Army before 1933 – facts and myths in Polish historiographyA cooperation of Germany with the Soviet Union in the period before Adolph Hitler came to power, and especially its military aspect, still enjoys keen interest of Polish historians. Unfortunately, they base their study almost solely on the preserved documents of the Second Department of Polish General Staff and publications in Polish and English, without using accessible German and Russian archival materials or even published source material. This resulted in some myths on cooperation between the Reichswehr and Red Army being restated and preserved.The purpose of the present study is to rectify various persisting errors of the Polish literature on the subject on the basis of materials collected in German archives, complemented by the information from Germanand Russian-language publications and three publications of documents from Russian archives.

Czasopismo: Dzieje Najnowsze
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, nauki o polityce i administracji, nauki socjologiczne