rafalposwiata/plsc huggingface dataset:
Jak stawić czoła nowoczesności? Dyskusja wokół wzorca niemieckiej szlachcianki na łamach „Deutsches Adelsblatt” na przełomie XIX i XX wieku

Artykuł prezentuje poglądy publikowane na łamach niemieckiego tygodnika „Deutsches Adelsblatt” na przełomie XIX i XX w. na temat wpływu przemian społeczno-gospodarczych i postępu cywilizacyjnego na życie szlachcianek. Towarzyszy temu uzupełnienie katalogu zadań i powinności kobiecych o nowe elementy, takie jak lepsza edukacja i możliwość pracy zarobkowej. Budowany w ten sposób wzorzec niemieckiej, nowoczesnej szlachcianki wzmocniony został kontekstem stanowo-nacjonalistycznym, który – w opinii publicystów – czynił kobiety odpowiedzialnymi za przyszłość szlachty i państwa.

Czasopismo: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, ekonomia i finanse, nauki socjologiczne
Profesorowie Uniwersytetu Poznańskiego 1919–1939. Portret demograficzno-społeczny

Pierwszym i zarazem jednym z najistotniejszych okresów w dziejach poznańskiej Alma Mater był okres międzywojenny, czas tworzenia, organizowania, kształtowania i budowania jej fundamentów, które pomimo niełatwej historii przetrwały do dnia dzisiejszego. Wśród nich wymienić możemy: bazę materialną, ale także zasoby ludzkie – zarówno studentów, jak i wykładowców czy pracowników administracji. W niniejszym artykule staram się możliwie najpełniej zrekonstruować portret demograficzno-społeczny profesorów Uniwersytetu Poznańskiego w latach 1919–1939, analizuję wiek w momencie obejmowania katedr, pochodzenie terytorialne i społeczne, kapitał kulturowy oraz drogi ich edukacji.

Czasopismo: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, ekonomia i finanse, nauki socjologiczne
Problem zanieczyszczeń wód w Polsce w latach 1945–1961: wstęp do badań

Artykuł zawiera jedną z pierwszych prób historycznej analizy opartej na badaniach źródłowych zanieczyszczenia wód w Polsce w latach 1945–1961, tj. od końca II wojny światowej do uchwalenia ustawy o ochronie wód przed zanieczyszczeniami. Autor próbuje odpowiedzieć na pytania o najważniejsze elementy składowe oraz uczestników dyskursu na temat czystości wód w Polsce oraz kreśli obraz zanieczyszczeń wód i problemów z tym związanych, jaki wyłania się z analizowanych dokumentów. Podstawę źródłową opracowania, oprócz specjalistycznej prasy naukowej i popularnonaukowej, stanowią wcześniej niewykorzystywane przez historyków materiały przechowywane w Archiwum Akt Nowych, w takich zespołach, jak: Państwowa Komisja Planowania Gospodarczego, Ministerstwo Żeglugi i Gospodarki Wodnej, Kancelaria Sejmu PRL, Ministerstwo Gospodarki Komunalnej, oraz korespondencja wpływająca do Biura Listów Polskiego Radia, aktualnie dostępna w Archiwum Dokumentacji i Zbiorów Programowych TVP S.A. Opracowanie stara się również ustalić, kiedy pojawia się świadomość ekologiczna społeczeństwa polskiego oraz jakie postawy i zachowania można uznać za symptomy jej narodzin.

Czasopismo: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, ekonomia i finanse, nauki socjologiczne
Liczebność dworów późnośredniowiecznych i wczesnonowożytnych władców polskich

Problem liczebności osób na dworach polskich władców zajmuje historyków od dawna. Kwestią do rozstrzygnięcia jest zarówno sama definicja dworu, osób, które do niego zaliczymy a także metoda, dzięki której chcemy przeprowadzić tego typu wyliczenia. Problemem, z którym muszą się zmagać badacze to także ilość zachowanych źródeł. Prezentowany tekst stara się ukazać zmagania badaczy na tym polu, ich wyniki oraz zastosowane metody, które te rezultaty przyniosły.

Czasopismo: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, ekonomia i finanse, nauki socjologiczne
Obowiązki urzędników dworskich księcia szczecińskiego Jana Fryderyka

W czasach, kiedy rządy w Księstwie Szczecińskim objął Jan Fryderyk (1569–1600), doszło do przebudowy jego głównej rezydencji w Szczecinie. Po zakończeniu modernizacji książę postanowił zreformować ordynację dworską na wzór niemieckich zarządzeń dworskich obowiązujących przede wszystkim na dworze elektora brandenburskiego, saskiego i meklemburskiego. Dlatego celem artykułu będzie uporządkowanie dotychczasowej wiedzy na temat dworskich urzędników na Pomorzu, pokazanie ewolucji tychże urzędów oraz porównanie wprowadzonych ordynków do obowiązujących na dworach niemieckich w oparciu o zachowane materiały archiwalne.

Czasopismo: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, ekonomia i finanse, nauki socjologiczne
Sarmatyzm i Prusy w XVIII i początku XIX wieku

Historia polsko-pruska oceniana była dotąd z perspektywy obronnej, wyniesionej z czasów rozbiorów. Prowadziło to do typowej we wrogich relacjach przesadnej diabolizacji przeciwnika. Diabolizacja umiarkowana była już bardziej uzasadniona. Pruskie działania modernizacyjne były lekceważone albo przemilczane. W końcu jednak pojawiła się historiografia modernizacyjna, do której należała nawet konserwatywna szkoła krakowska, ale i endeckie, a wiec modernizacyjne pisarstwo historyczne Władysława Konopczyńskiego i Adama Skałkowskiego, ukazujące Sarmatyzm jako feudalny anachronizm i modernizację absolutystyczną, a więc odgórną w Prusach (von oben). Ten nurt utrzymuje się w historiografii do dzisiaj, jednak funkcjonuje też częsta multikulturowa perspektywa odrębności, inności, a nie niższości Sarmatyzmu.Autor uważa za konieczne weryfikację tego stanu rzeczy i charakterystykę działań reformatorskich, dzięki którym w 1918 r. dystans między poziomem rozwoju cywilizacyjnego ziem zaboru pruskiego i rosyjskiego od 1793 r. bardzo wzrósł. Następnie wskazuje na kilka elementów takiej analizy.

Czasopismo: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, ekonomia i finanse, nauki socjologiczne
Zmierzyć zacofanie. Zestawienie najważniejszych szacunków materialnych standardów życia w Polsce przedprzemysłowej

Celem artykułu jest przedstawienie obecnego stanu wiedzy na temat materialnych standardów życia w Polsce przedrozbiorowej na tle innych państw europejskich, w szczególności w porównaniu z Anglią i Holandią. Tekst ten opisuje istniejące szacunki płac realnych i produktu krajowego brutto per capita dla dawnej Polski oraz wyjaśnia, w miarę możliwości, różnice pomiędzy tymi szacunkami.

Czasopismo: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, ekonomia i finanse, nauki socjologiczne
Między młynarstwem a elektryfikacją. Społeczno-gospodarcze uwarunkowania wykorzystania potencjału energetycznego rzeki Bóbr od średniowiecza do 1945 roku

Artykuł przedstawia tradycje energetycznego wykorzystania rzeki Bóbr na przestrzeni XIII–XX w. Szczególną uwagę zwrócono na rolę młynów wodnych w procesie przemian cywilizacyjnych, poczynając od mechanizacji pracy w średniowiecznych warsztatach, przez rozwój przemysłu w okresie gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej, kończąc na elektryfikacji przemysłu, rolnictwa i miast dzięki elektrowniom uruchamianym na bazie istniejących młynów wodnych. Do prześledzenia tej ewolucji posłużyły źródła archiwalne, lokalne kroniki i literatura przedmiotu. Dostarczyły one informacji dotyczących uwarunkowań społecznych i czynników gospodarczych, które warunkowały ewolucję poszczególnych młynów we współczesne elektrownie bobrzańskie.

Czasopismo: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, ekonomia i finanse, nauki socjologiczne
Struktura rynku kredytowego starej Warszawy w latach 1427–1453

Artykuł przedstawia wyniki analiz funkcjonowania rynku kredytowego Starej Warszawy w drugiej ćwierci XV stulecia. W badaniach wykorzystano materiał zawarty w najstarszej z zachowanych księdze ławy miejskiej z lat 1427–1453. Zgromadzone dane zostały zaprezentowane za pomocą licznych wykresów i tabel. Obserwacji poddano takie elementy charakteryzujące rynek kredytowy, jak: dynamika zapisów, ich wartość, czas trwania umów, sezonowość wpisów, działanie systemu ratalnego oraz sposoby zabezpieczenia kontraktów.

Czasopismo: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, ekonomia i finanse, nauki socjologiczne
Standardy i jakość życia w historiografii światowej. Przegląd badań i problemów

Autorzy opisują historię badań nad standardami życia w przeszłości oraz wskazują na różnicę między nimi a studiami nad jakością życia. Artykuł zawiera też przegląd metod badań nad standardami, skupiając się na najważniejszych z nich, dotyczących takich zagadnień, jak konsumpcja, płace realne i obliczenia PKB per capita, biologiczny standard życia, wskaźniki demograficzne (oczekiwana długości życia, umieralność noworodków i niemowląt), nierówności ekonomiczne, alfabetyzacja i umiejętność liczenia.

Czasopismo: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, ekonomia i finanse, nauki socjologiczne
Personal hygiene and public health care in the Polish countryside after 1945 – propaganda against reality

W nowym powojennym modelu systemu państwowej służby zdrowia aż do lat 70. XX w. jedyną grupą społeczną pozostającą na jego marginesach byli rolnicy indywidualni. Pozostawienie ludności wiejskiej poza systemem bezpłatnej opieki medycznej i tym samym zmuszenie dorosłych jej reprezentantów do ponoszenia wysokich kosztów leczenia powszechnych wówczas schorzeń zdrowotnych (np. gruźlicy) stanowić miało w latach 50. jedną z form stalinowskiej polityki opresyjnej. W rzeczywistości jednak sytuacja taka wymuszona była przede wszystkim niewydolnością ekonomiczną, kadrową i organizacyjną odbudowywanego państwa.Instalowane lub docierające na wieś lat 50. instytucje opieki medycznej bezpłatną pomoc oferowały tylko małym i dorastającym dzieciom oraz kobietom w ciąży. Wygenerowana powojenną przebudową struktury społecznej i własnościowej dynamicznie narastająca mobilność społeczna polskiej wsi stawała się coraz istotniejszym czynnikiem wspierającym modernizacyjne działania władz centralnych. Celem tekstu jest zarysowanie skali wiejskich problemów zdrowotnych w okresie tużpowojennym. Traktując okres ten jako swego rodzaju punkt wyjścia, w tekście podejmę również próbę scharakteryzowania kierunków i tempa przemian dokonujących się w życiu codziennym polskiej wsi w obszarze zdrowia do początku lat 70. ubiegłego stulecia. In a new post-war model of the state healthcare system the only group that stayed on its margin until the 1970s were individual farmers. Leaving the peasants outside the system of free medical care and thus forcing adult members of this class to pay high costs of treatment of common at that time medical maladies (such as, for example, tuberculosis) was in the 1950s one of the forms of oppressive Stalinist policy. In fact, however, such a situation was forced mainly by economic, personnel, and organisational malfunction of the reconstructed state.Institutions of medical care that reached the countryside or were established there in the 1950s, provided free medical coverage only for children and pregnant women. A rapidly growing social mobility of the Polish countryside generated by the post-war revamping of social and ownership structure was becoming an increasingly important factor supporting modernisation actions of the central authorities. The purpose of the present study is to outline the scale of medical and health problems in the Polish countryside immediately after the war. Treating this period as a peculiar starting point, I also make an attempt to characterise directions and pace of changes occurring in the everyday health life of the Polish country to the 1970s.

Czasopismo: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, ekonomia i finanse, nauki socjologiczne
Geography Matters. Environmental Factors that Affected the “Take-Off” of Lodz

Niniejszy artykuł, na przykładzie analizy gospodarki miasta Łodzi, stanowi kolejny przyczynek w coraz obfitszej literaturze na temat czynników pobudzających wzrost gospodarczy. Autorzy pokazują, w jaki sposób czynniki geograficzne mogą stymulować bądź hamować rozwój gospodarczy w różnych okresach. W artykule omawiają przyczyny gospodarczej stagnacji miasta przez pierwsze cztery stulecia jego istnienia i następujący po tym jego szybki rozwój. W toku badań ustalili przede wszystkim, że w przypadku Łodzi długofalowy rozwój nie byłby możliwy bez kilku czynników środowiskowych, które pozwoliły podjąć dobre decyzje i zapewniły miastu stabilność instytucjonalną. Geography Matters. Environmental Factors that Affected the “Take-Off” of Lodz The paper contributes to a growing body of literature on factors triggering economic growth by providing an analysis of the case of city of Lodz. We demonstrate how geographical factors can play their roles as incentives or hindrances of economic development in different periods of time. The paper discusses the reasons for the city’s economic stagnation for the four first centuries of its existence and the subsequent rapid growth. The main finding is that in the case of Lodz, the long-term development would not be possible without a few environmental factors which supported to make good decisions and to impose institutional stabilization of the city.

Czasopismo: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, ekonomia i finanse, nauki socjologiczne
Problemy finansowe ewangelickiej Jednoty Litewskiej w pierwszej połowie XVII w. w świetle akt synodów prowincjonalnych

Celem artykułu jest przedstawienie systemu zarządzania finansami oraz wykazanie faktycznego położenia ekonomicznego Kościoła ewangelicko-reformowanego w Wielkim Księstwie Litewskim w pierwszej połowie XVII w. w związku z funkcjonującymi w dotychczasowej literaturze przedmiotu opiniami o zadowalającej sytuacji finansowej Jednoty w tym okresie. Autorzy zamierzają wskazać czynniki, które wpływały na sytuację ekonomiczną tego Kościoła w okresie zintensyfikowania akcji kontrreformacyjnej ze strony Kościoła katolickiego i omówić przejawy jego niewątpliwego kryzysu ekonomicznego. Wśród nich szczególną uwagę zwrócono na niesolidność urzędników finansowych Jednoty, kłopoty z zarządzaniem pożyczkami oraz problemy z odzyskiwaniem i realizacją darowizn na rzecz Kościoła. Podstawę źródłową artykułu stanowią protokoły synodów prowincjonalnych Jednoty Litewskiej z lat 1611–1655, w znacznej części poświęcone sprawom ekonomicznym. Financial problems of the Lithuanian Evangelic Unity in the first half of the seventeenth century in the light of records of provincial synodsThe purpose of the article is to present a financial management system of the Evangelical Reformed Church and the Church situation in the Grand Duchy of Lithuania in the first half of the seventeenth century, in order to verify the opinions about the satisfactory financial situation of the Unity (Polish: Jednota) in that period that could be found in the literature on the subject. The authors indicate all factors influencing the economic position of the Unity in the period of intensified counter-Reformation actions of the Roman Catholic Church, and discuss symptoms of its undoubted economic crisis. Among these special attention is paid to unreliability of the Unity’s financial officers, troubles with the management of loans and problems with getting back and receiving donations made to the Unity. The article is based on records of provincial synods of the Lithuanian Unity in the period of 1611–1655, in their large part devoted to financial matters.

Czasopismo: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, ekonomia i finanse, nauki socjologiczne
Zbytek zarejestrowany. O florenckich spisach kosztownych ubiorów i ozdób z lat 1343–1345

Artykuł omawia edycję rejestrów dóbr luksusowych sporządzonych we Florencji w latach 1343–1345. Szczególną uwagę przywiązano do scharakteryzowania, na potrzeby polskiego czytelnika, unikatowości tego źródła i jego znaczenia dla badań społecznych (m.in. prozopograficznych) oraz dla szeroko pojętych studiów nad kulturą materialną w miastach późnośredniowiecznych. W drugiej kolejności omówiono wykorzystanie tego źródła w dotychczasowych badaniach nad ustawodawstwem antyzbytkowym w mieście włoskim oraz przeanalizowano artykuły towarzyszące edycji, które stanowią najnowsze opracowania tej problematyki dla Florencji i bez wątpienia wejdą do kanonu włoskich opracowań dotyczących historii kultury materialnej późnośredniowiecznego miasta. Luxury registered. On Florentine registers of expensive clothes and accessories of 1343–1345The article discusses registers of luxury gods issued in Florence in 1343–1345. Special care is given to characterise – for the Polish readers – the uniqueness of this source and its importance for social research (i.a. prosopography) and for broadly understood studies on material culture in late medieval towns and cities. Next, the use of this source for research into sumptuary laws in an Italian city is presented, together with an analysis of the articles published with the edition, which are the most recent studies in this area for Florence and will surely enter the canon of standard Italian works in the study of history of material culture of the late medieval Italian city.

Czasopismo: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, ekonomia i finanse, nauki socjologiczne
Drobna szlachta w Królestwie Polskim w drugiej połowie XVI wieku i jej znaczenie społeczno-gospodarcze

W artykule omówiono zagadnienie znaczenia drobnej szlachty w strukturach społecznych i ekonomicznych stanu szlacheckiego wczesnonowożytnego Królestwa Polskiego. Przeprowadzono analizę danych statystycznych dotyczących liczby zarejestrowanych majątków szlacheckich, opodatkowanego areału ziemi w uprawie własnej i kmiecej oraz potencjalnego areału folwarcznego, uzyskanych z rejestrów podatkowych pięciu województw: krakowskiego, poznańskiego, kaliskiego, łęczyckiego i płockiego. Petty nobility in the Polish Kingdom in the second half of the sixteenth century and its socio-economic importanceThe article deals with the importance of petty nobility within the social and economic structures of the noble estate in the early modern Polish Kingdom. It presents an analysis of statistical data on the number of registered noble estates, taxable land area in own cultivation and that of peasants, and a possible manor area, obtained from tax registers of five provinces (voivodeships): of Cracow, Poznań, Kalisz, Łęczyca, and Płock.

Czasopismo: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, ekonomia i finanse, nauki socjologiczne
Podatki i opłaty pobierane od piwowarów krakowskich w XVI i pierwszej połowie XVII wieku. Reforma czopowego z czasów panowania Stefana Batorego i jej wpływ na piwowarstwo krakowskie

W artykule omówiono problematykę danin finansowych ponoszonych przez piwowarów krakowskich na rzecz skarbu królewskiego i miasta w XVI i pierwszej połowie XVII w. W szczególności wskazano na rolę czopowego, który to podatek – w odróżnieniu od danin na rzecz miasta – nie był świadczeniem stałym i charakteryzował się zmienną wysokością. Wskazano na reformę podatku czopowego przeprowadzoną w 1578 r. przez Stefana Batorego i jej negatywne konsekwencje dla skarbowości miejskiej i samych piwowarów. Zwrócono uwagę, że podwyższenie zobowiązań finansowych nie wywołało kryzysu piwowarstwa krakowskiego, ale spełniło rolę katalizatora, przyspieszając upadek wielu zakładów, powiązany z ogólnym spadkiem produkcji. Kryzys piwowarstwa krakowskiego wyprzedził bowiem analogiczne zjawiska, obserwowane w piwowarstwie europejskim, a także gospodarczy kryzys w Rzeczypospolitej. Taxes and fees levied on Cracow brewers in the sixteenth and first half of the seventeenth century. The czopowe tax reform under King Stefan Batory and its impact on Cracow brewingThe article focuses on the question of financial levies paid by brewers in Cracow to the royal and municipal treasuries in the sixteenth and first half of the seventeenth century. Special attention is paid to the role played by the tax called czopowe, which – unlike obligations paid to the city – had no permanent character and differed in value. A reform of czopowe tax introduced in 1578 by King Stefan Batory is analysed together with its adverse impact both on the municipal treasury and brewers. Attention is paid to the fact that although a tax raise as such did not cause a crisis of brewing in Cracow, it played the part of catalyst and accelerated the crash of many breweries, related to a general decrease in production. The crisis of Cracow beermaking foreshadowed analogous phenomena observed in European brewing, and an economic crisis of the whole Commonwealth.

Czasopismo: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, ekonomia i finanse, nauki socjologiczne
Czasopisma jako źródła do badań nad społeczeństwem. Osobliwy przypadek „Małego Przeglądu”

„Mały Przegląd” (1926–1939) to stworzone przez Janusza Korczaka pismo, na którego treść składały się przede wszystkim listy i reportaże dzieci i młodzieży. Jest to jedyny w swoim rodzaju zbiór źródeł ukazujących życie najmłodszych obywateli (w głównej mierze żydowskich) w II Rzeczypospolitej. Pozostało ono dotychczas niewykorzystane, m.in. dlatego, że stwarza duże problemy metodologiczne. Większość autorów była anonimowa, nie jest znany również cały skład redakcji (także dziecięcej) ani zasady selekcji i przygotowywania tekstów do druku. Periodicals as the source of research on society. The peculiar case of Mały PrzeglądThe periodical Mały Przegląd (1926–1939) was a paper established by Janusz Korczak, and its content was made mainly of letters and reports written by children and young people. This is the only such collection of sources presenting the life of the youngest citizens (mainly of Jewish origin) in the Second Polish Republic. The source has not been used so far, as it poses considerable methodological problems. A large majority of the authors was anonymous, we do not know all members of the editorial board (also of the children’s one) or the rules of selection and edition of texts in their preparation for print.

Czasopismo: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, ekonomia i finanse, nauki socjologiczne