Ocena ekonomicznych instrumentów ochrony środowiska stosowanych w gospodarce ściekowej na terenie polski na przykładzie projektu współfinansowanego z funduszu spójności

Dokonano próby oceny wysokości opłat i kar w gospodarce ściekowej na terenie Polski. Porównano potencjalne opłaty i kary za odprowadzanie ścieków do środowiska ze szkodami powodowanymi w środowisku przez zanieczyszczenia zawarte w tych ściekach. Do wyceny skutków oddziaływania zanieczyszczeń zawartych w ściekach na środowisko przyrodnicze posłużono się wybraną metodą szacowania strat. Obliczenia wykonano dla wdrażanego w Gminie Zawiercie projektu pt. "Budowa kanalizacji sanitarnej dociążającej oczyszczalnię ścieków w Zawierciu". Poprzedzono je przedstawieniem problemu ograniczoności zasobów środowiska przyrodniczego oraz ogólną charakterystyką ekonomicznych instrumentów stosowanych w polityce ekologicznej Polski. Analizując instrumenty ochrony środowiska w ujęciu teorii ekonomii i w polityce gospodarczej państwa przedstawiono problem ograniczoności i wyboru występujący w gospodarowaniu zasobami środowiska przyrodniczego. Wynika z niego konieczność optymalnego gospodarowania tymi zasobami, czyli dążenie do ekonomicznej optymalizacji kosztów ochrony środowiska. Niedoskonałość rynku ochrony środowiska powoduje jednak nieoptymalną alokację zasobów i walorów środowiska przyrodniczego. Zapobiec temu można przez wliczanie kosztów ochrony środowiska do kosztów produkcji dóbr i usług. Optymalizacji tej alokacji służy stosowanie następujących zasad: "zanieczyszczający płaci", "zanieczyszczający płacą", "użytkownik płaci", "ofiara płaci", a także zasada przezorności oraz zasada pomocniczości. Są one wykorzystywane w kształtowaniu polityki ochrony środowiska i polityki gospodarczej państwa. Ustalono, że jednym z podstawowych instrumentów ekonomicznych stosowanych w gospodarce ściekowej na terenie Polski są administracyjne opłaty za wprowadzanie ścieków do wód i do ziemi oraz kary pieniężne za przekraczanie norm emisji. Zgodnie z zasadami: "zanieczyszczający płaci" oraz "zanieczyszczający płacą" opłaty i kary są nakładane systemowo na podmioty korzystające ze środowiska, w przybliżeniu proporcjonalnie do skali jego wykorzystania. Aby system ten był ekonomicznie optymalny, opłaty i kary powinny odzwierciedlać wartość szkód, przed którymi mają chronić. Nie mogą one być za duże, gdyż ochrona środowiska za wszelką cenę wiąże się z obniżeniem poziomu dobrobytu materialnego ludzi. Zbyt małe natomiast, nie przyniosą oczekiwanego efektu, gdyż dla podmiotów korzystających ze środowiska bardziej opłacalne będzie jego dalsze zanieczyszczanie niż ponoszenie kosztów inwestycji proekologicznych. W części obliczeniowej dokonano oceny ekonomicznej zasadności podejmowanych działań ochronnych w gospodarce ściekowej, tj. oceny, czy koszty ochrony środowiska nie przewyższają wartości szkód, przed którymi mają chronić. Ocenę przeprowadzono na podstawie porównania wysokości stawek opłat za korzystanie ze środowiska i kar za zanieczyszczanie środowiska z oszacowaną wartością strat w środowisku naturalnym. Przeanalizowano dwa warianty: - wariant I - straty środowiskowe powodowane tylko przez ścieki oczyszczone odprowadzane do wód powierzchniowych z istniejącej oczyszczalni ścieków w Zawierciu, - wariant II - całkowite straty środowiskowe na analizowanym terenie powodowane zarówno przez ścieki oczyszczone z oczyszczalni, jak również przez ścieki nieoczyszczone z terenów nieskanalizowanych, wprowadzane bezpośrednio do wód i do ziemi. Przyjęto założenie, że wartość strat w środowisku dla wariantu I powinna być odzwierciedlona w opłatach środowiskowych ponoszonych za korzystanie z wód, natomiast dla wariantu II do opłat środowiskowych (w tym podwyższonych), doliczono kary za przekroczenie dopuszczalnych stężeń zanieczyszczeń. W przypadku wariantu I oszacowana wartość strat środowiskowych wielokrotnie przekroczyła opłaty, które ponosi eksploatator oczyszczalni ścieków z tytułu odprowadzania ścieków oczyszczonych do wód powierzchniowych. Na podstawie szczegółowej analizy metody zastosowanej do oszacowania strat środowiskowych stwierdzono, że w analizowanym przypadku wysoki poziom strat środowiskowych wynika najprawdopodobniej z charakterystyki hydrologicznej odbiornika ścieków rzeki Warty. Przepływy w rzece są niewielkie w stosunku do ilości odprowadzanych do niej ścieków oczyszczonych, czego konsekwencją są wysokie nakłady na oczyszczanie ścieków do poziomu przywracającego wodom zdolność do samooczyszczania. W wynikającej z przepisów prawa metodyce naliczania opłat za wprowadzanie do wód substancji ze ściekami nie uwzględniono natomiast cech hydrologicznych odbiornika. W przypadku wariantu II wystąpiła sytuacja odwrotna: oszacowana wartość strat środowiskowych była znacznie mniejsza niż naliczone potencjalne opłaty i kary za odprowadzanie ścieków. Uznano jednak, że duże opłaty podwyższone i kary mają pełnić funkcję odstraszającą - ich wysokość powinna bowiem mobilizować zanieczyszczającego do natychmiastowego podjęcia działań usuwających przyczynę przekroczenia dopuszczalnych norm emisji zanieczyszczeń. Ustalono, że również w przypadku kar w systemie ich naliczania nie uwzględnia się rzeczywistych strat w środowisku, związanych z lokalnymi uwarunkowaniami występującymi w miejscu wprowadzania zanieczyszczeń. W podsumowaniu stwierdzono, że system opłat i kar, nie może być nadmiernie skomplikowany. Uwzględnianie lokalnych uwarunkowań w tym systemie utrudniłoby jego funkcjonowanie i egzekwowanie, a w skali całego kraju nie przyniosłoby najprawdopodobniej dodatkowych korzyści.

Czasopismo: Prace Naukowe GIG. Górnictwo i Środowisko / Główny Instytut Górnictwa
Dziedziny: nauki inżynieryjno-techniczne
Dyscypliny: inżynieria środowiska, górnictwo i energetyka