Czyś nie czytała złych książek… może gonisz przeważnie za blichtrem…, czyli jaka powinna być kobieta. Rozważania na podstawie rachunku sumienia z 1891 roku

Przedstawione w tym artykule profile kobiety zostały ukazane z perspektywy społecznej i religijnej (a nawet – katolickiej). Na ich charakter miał wpływ niewątpliwie punkt widzenia autorki – działaczki i publicystki katolickiej zaangażowanej w wychowywanie młodych dziewcząt, mającej ambicje wpływać na stan świadomości społeczeństwa (w tym wypadku jego żeńskiej części).
Profil ontyczny kobiety jednoznacznie ujawnia, że jest ona duchowo-cielesną istotą ludzką stworzoną przez Boga i od Niego zależną. Pomiędzy duchem a ciałem nie ma jedności. Duchowość kobiety, wartościowana pozytywnie, obejmuje przede wszystkim wiarę w Boga i posłuszeństwo Jego przykazaniom, których interpretacji dokonuje Kościół Katolicki. Oczekiwane działania kobiety w tym zakresie to podejmowanie prób zmierzających do poznania Boga poprzez właściwe (znowu oznacza to akceptowane przez Kościół) lektury i posłuszeństwo kierownikowi duchowemu. Inaczej jest z cielesnością, która waloryzowana jest zdecydowania negatywnie; wydaje się ona źródłem słabości i skłonności do
upadku. To właśnie walka ze słabością ciała i umysłu jest głównym zdaniem kobiety człowieka.
Profile związane z rolami, jakie pełni kobieta, realizując Boże zalecenie „bądźcie płodni i czyńcie sobie ziemię poddaną”, ujawniają działania i cechy, które uznawano za pożądane w czasach, w jakich powstał analizowany rachunek sumienia. Kobieta osoba wierząca powinna przede wszystkim szukać wiedzy o Bogu i spełniać jego wolę, którą objaśnia Kościół katolicki. Cechy pomagające w tych zadaniach to odpowiedzialność i gotowość do poświęceń, umiejętność panowania nad własnymi emocjami. Kobieta żona musi w pierwszym rzędzie dbać o dobre samopoczucie męża i trwałość związku. Przydatne w tym są uległość, ofiarność, opiekuńczość, odpowiedzialność i mądrość. Kobieta pani domu
to ktoś, kto organizuje pracę innych i dozoruje jej przebieg, ale także osoba będąca opiekunem wszystkich domowników. Niezbędne są takie cechy, jak: zdolności organizacyjne (przydadzą się także do zaplanowania pobytu męża w domu), odpowiedzialność, empatia, mądrość. Kobieta matka to osoba, której zadaniem jest wychowanie dzieci, głównie przez właściwe zaplanowanie i dozorowanie ich poczynań. Musi cechować się mądrością, odpowiedzialnością, surowością i konsekwencją w postępowaniu. Kobieta pracująca dla innych to osoba, którą wyróżniać powinny, pracowitość, uczciwość, rzetelność i uległość, zadania zaś zależą od charakteru wykonywanej pracy. Podobnie wygląda profil dziewczynki, a więc osoby, która staje się kobietą. Musi ona być pracowita, uczciwa i sumienna, by dobrze wykonywać powierzone sobie zadania (szkolne lub związane z rodziną), uległa i silna, by mogła panować nad swoim charakterem.
Postulowany wizerunek kobiety zawarty w rachunku sumienia z 1891 roku to wizerunek osoby wierzącej, silnej, mądrej, pracującej w określonych obszarach społecznych, pracowitej, odpowiedzialnej za siebie i innych, skromnej, uległej, ofiarnej, empatycznej i opiekuńczej.
Wizerunek ten zgodny jest z obrazem kobiety utrwalonym w Biblii i Encyklopedii katolickiej. Bardzo wyraźny jest też wpływ typowych dziewiętnastowiecznych przekonań dotyczących roli i miejsca kobiety w społeczeństwie oraz ówczesnego nauczania Kościoła Katolickiego. Wizerunek ten jest natomiast nieco odmienny od obrazu kobiety utrwalonego w codziennym języku polskim. Roma Łobodzińska w artykule Jaka jest kobieta w języku polskim?, analizując metafory, porównania, frazeologizmy i przysłowia polskie, wykazuje, że językowy obraz kobiety jest w polszczyźnie zróżnicowany. „Składają się nań dwa stereotypy: jeden nacechowany pozytywnie zawiera takie cechy jak uroda, młodość, opiekuńczość, dobroć, gospodarność, słabość, delikatność, kruchość. (…) Drugi, negatywny opiera się na następujących cechach: dojrzałość, starość, brzydota, chytrość, upór, głupota, kłótliwość, gadulstwo i plotkarstwo”. Należy zauważyć, że w analizowanym rachunku sumienia niemal nie znajdujemy odniesień do wyglądu kobiety, niewiele też mówi się o jej wieku. Wynika to niewątpliwie z przekonania o wyższości ducha nad ciałem i wiary w to, że ciało, a zwłaszcza jego płciowa natura, są źródłem zła i przyczyną upadku. Głupota, kłótliwość, gadulstwo, i plotkarstwo wskazane są w rachunku sumienia jako cechy, z którymi kobieta, dążąc do doskonałości, powinna walczyć. Jako cechy oczekiwane należy więc traktować cechy przeciwne: mądrość, uległość, umiarkowanie, dyskrecja, które w rachunku sumienia można odnaleźć.

Czasopismo: Język - Szkoła - Religia
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo, pedagogika