rafalposwiata/plsc huggingface dataset:
Kulinaria we frazeologii śląskiej

Pożywienie jako jeden z najważniejszych składników egzystencji człowieka, oprócz swej podstawowej
funkcji zaspokajania głodu, jest również istotnym elementem kultury oraz struktury
semantycznej języka – o czym świadczą liczne językoznawcze opracowania tego wycinka polskiej
leksyki.
Celem artykułu jest zaprezentowanie i omówienie wybranych śląskich związków frazeologicznych,
w których komponentem jest wyraz należący do kategorii kulinariów, rozumianych
jako gotowe potrawy, będące wytworem sztuki kulinarnej lub jako wszystko to, co związane jest
z przyrządzaniem i gotowaniem potraw. Omawiane frazeologizmy mogą zatem zawierać komponent
będący nazwą konkretnej potrawy, jej składników, napojów czy naczyń kuchennych lub
czynności związanych z przygotowywaniem potraw. Artykuł ma na celu pokazanie obrazu pewnego
wycinka rzeczywistości utrwalonego we frazeologii gwarowej oraz wskazanie funkcji jakie
pełnią związki wyrazowe zawierające w swym składzie nazwy kulinariów.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
O statusie i zasięgu gwary w osiemnastowiecznej Polsce (na przykładzie nazw orczyka w wielkopolskich inwentarzach dóbr szlacheckich)

Artykuł podejmuje temat statusu społecznego gwary w XVIII-wiecznym społeczeństwie polskim.
Składa się z dwóch części. Pierwsza zawiera uwagi teoretyczne: ustalenia badaczy oraz opinie
świadków epoki. Okazuje się, że dawniej zasięg społeczny gwary był szerszy i nie ograniczał się
tylko do chłopów. Druga część to analiza nazw orczyka na jednego, dwa i trzy konie. Wykorzystano
materiał wielkopolskich inwentarzy dóbr szlacheckich z 2. połowy XVIII wieku, pokazując
obecność w nich leksyki dyferencyjnej i regionalnej.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
O zapożyczeniach polskich w słownictwie gwar okolic Moskwy

Autor analizuje 35 wyrazów zapożyczonych z języka polskiego do gwar okolic Moskwy. Większość z nich została przejęta z języka polskiego przez rosyjski język literacki w XVII–XVIII wieku, a następnie dostała się do gwar. Część zapożyczeń weszła do gwar moskiewskich z języka polskiego przez sąsiednie gwary zachodnie i południowe. W porównaniu z zapożyczeniami w innych gwarach rosyjskich wpływ języka polskiego na gwary moskiewskie był niewielki.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Regionalne i ponadregionalne cechy podhalańskich pieśni zbójnickich

Przedmiotem artykułu jest ukazanie wymiaru regionalnego i ponadregionalnego tekstów folkloru poetyckiego. Podstawą rozważań są pieśni zbójnickie z Podhala, zapisane w kilku zbiorach etnograficznych, przede wszystkim w Dziełach wszystkich Oskara Kolberga. Do znamion regionalnych (podhalańskich) omawianych pieśni należą: tematyka zbójnicka, cechy fonetyczno-gramatyczne i leksykalne gwary podhalańskiej, a także użyte w funkcji poetyckiej zapożyczenia słowackie. Wymiar ponadregionalny nadaje zaś owym pieśniom operowanie typowymi środkami poezji ludowej, takimi jak zdrobnienia, archaizmy leksykalne i gramatyczne, transakcentacje, asemantyczne słownictwo meliczne, zgodność granic wersów z granicami zdań i grup składniowych, system sylabiczny, rymy żeńskie, dublety morfologiczne, powtórzenia. W tekstach pieśni zbójnickich ujawnia się też typowa dla folkloru różnych regionów wariantywność tekstów.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Cechy fonetyczne o podłożu gwarowym w wypowiedziach uczniów szkoły podstawowej (kl. I–VI)

Dzieci kształtują swój język pod wpływem najbliższych. Od nich słyszą pierwsze słowa, zdania i do nich też kierują swoje pierwsze konstrukcje językowe. Z bagażem doświadczeń i sprawności językowych wyniesionych z domu dzieci rozpoczynają edukację szkolną. Dlatego szkoła staje się między innymi miejscem, gdzie obserwować można współfunkcjonowanie różnych odmian polszczyzny. Celem artykułu jest omówienie charakterystycznych dla ustnych wypowiedzi uczniów szkół podstawowych cech językowych mających podłoże gwarowe, określenie ich pochodzenia i repartycji ze względu na etap edukacyjny oraz zwrócenie uwagi na aspekt dydaktyczny, tj. na konsekwencje cech o podłożu gwarowym dla dydaktyki.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Reminiscencje szlacheckiej wspólnoty kulturowej w „Psałterzu Dawidowym” Mikołaja Reja

Psałterz Dawidów Mikołaja Reja to prozatorska parafraza Księgi Psalmów, której głównym celem
było uprzystępnienie biblijnego tekstu XVI-wiecznemu odbiorcy. Dążność do konkretyzacji
przyczyniła się do nieustannych ingerencji tłumacza w warstwę semantyczno-stylistyczną tekstu,
zmianę obrazowania i „wymianę” realiów, co zaowocowało przedostaniem się do polskiego przekładu
licznych reminiscencji szlacheckiej wspólnoty kulturowej. Są one obecne zarówno w planie
treści: odwoływanie się do wspólnego dla szlacheckiego środowiska systemu wartości (rustykalność,
służba ojczyźnie, przekonanie o uprzywilejowanej pozycji stanu szlacheckiego), jak i w planie
języka: włączanie do tekstu elementów XVI-wiecznej etykiety językowej, typowej dla socjolektu
szlacheckiego, oraz leksyki i frazeologii, znanej z codziennej mowy szlacheckiej wspólnoty.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Kategoria żywotności w różnych odmianach stylistycznych języka słoweńskiego – prolegomena

Kategoria żywotności we współczesnym języku słoweńskim, podobnie jak na obszarze całej słowiańszczyzny, jest morfologiczną kategorią rzeczowników głównie rodzaju męskiego, przejawiającą się w bierniku liczby pojedynczej końcówką równą dopełniaczowi, najczęściej -a (por. vidim človeka). Istnieje jednak liczna grupa rzeczowników nieżywotnych, które przyjmują w bierniku końcówkę dopełniacza, jak na przykład nazwy samochodów (ima forda), kart (potegnil je asa) czy chorób (ima raka). W artykule przedstawiono charakterystykę kategorii żywotności zarówno w języku literackim, jak i wybranych nieliterackich wariantach słoweńszczyzny. Celem opracowania było określenie grup znaczeniowych rzeczowników nieżywotnych, które przyjmują paradygmat żywotny. W potocznym języku słoweńskim jest ich więcej niż w języku standardowym. Należą do nich liczne rzeczowniki nieżywotne rodzaju męskiego, a także rodzaju nijakiego (np. imajo dekleta) oraz rzeczowniki w mowie dzieci (np. daj ključa).

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Kulinarny trend slow food fast a nazwy własne stacjonarnych i mobilnych barów szybkiej obsługi (tzw. food trucków)

Food trucki są niezwykle popularnymi wśród młodych ludzi miejscami, gdzie nie tylko się je, ale
także kształtuje i podtrzymuje z jednej strony poczucie indywidualizmu, z drugiej – przynależności
do określonej grupy. Moda na food trucki łączy się bowiem z kulturowym trendem slow.
W polskim, przede wszystkim internetowym dyskursie kulinarnym wyrażenie food truck
ma szereg bliskoznacznych określeń: jadłowóz, jadłodajnia, bar/knajpka na (czterech) kółkach,
samochód/ciężarówka z jedzeniem, uliczne żywienie, mobilna gastronomia, gastronomiczny punkt
obsługi, ruchomy punkt gastronomiczny. Niezwykle interesująco kształtują się nazwy własne barów,
będące pierwszym i zarazem najważniejszym komunikatem wysyłanym przez nadawcę (właściciela
baru) do potencjalnych klientów poszukujących nie tylko niedrogiego i zdrowego jedzenia,
ale także kierujących się szczególnymi potrzebami intelektualno-estetycznymi. Nazwy modnych
mobilnych i stacjonarnych barów nie pełnią jedynie funkcji identyfikującej, ale także autoprezentacyjną,
informacyjną, perswazyjną, ludyczną, kreatywną, wskazują na pewne wartości i styl życia.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Przecinek a sąsiedztwo okoliczników

Celem artykułu jest przedstawienie aktualnych ujęć interpunkcji okoliczników w języku polskim.
Analizie poddano wskazówki pochodzące ze słowników ortograficznych i poradników językowych
wydanych po roku 2000 (m.in. autorstwa profesorów Edwarda Polańskiego, Jerzego Podrackiego
czy Zygmunta Saloniego). Różny stopień szczegółowości prezentowanych zasad, niekiedy ich nieprecyzyjność,
pokazują, że problem przestankowania okoliczników powinien być poddany dyskusji
i standaryzacji. Przedstawiony w pracy przegląd daje odpowiedź na dwa pytania: (1) „Które reguły
zyskują powszechną aprobatę?”, (2) „Które zasady domagają się uszczegółowienia?”.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Kształtowanie się normy składniowej w pisanej odmianie etnolektu śląskiego

Artykuł poświęcony został kształtowaniu się normy składniowej w pisanej odmianie etnolektu śląskiego. Bazę materiałową stanowią teksty tzw. nowej literatury śląskiej, tworzonej od kilku lat przez grono twórców związanych z ideami emancypacji językowej Ślązaków. Norma składniowa odmiany pisanej odwołuje się do składni gwarowej. Ta z kolei jest bardzo słabo opracowana. Autor proponuje badania porównawcze ze składnią języka polskiego, które umożliwią wydobycie podobieństw i kontrastów. W części analitycznej artykułu omówiono zjawiska związane z budową grup czasownikowych (orzeczenia złożone bezokolicznikowe i imienne), konstrukcje przyimkowe, tzw. dopełniacz analityczny oraz konstrukcje nieakomodowane z partykułami ale, aby, ani.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Nazwy potraw w polskich gwarach na Litwie, Białorusi i Syberii wobec przemian cywilizacyjnych

W artykule omawia się słownictwo kulinarne polskich gwar Litwy, Białorusi i Syberii oraz zmiany,
które zachodzą w tym słownictwie na skutek przemian cywilizacyjnych. Analizowane jest
m.in. przejście tego słownictwa do warstwy słownictwa biernego, nieaktualizowanego (słownictwo
związane z pieczeniem chleba, lituanizmy raug’en’a // ravg’en’a i gryžyna, wyraz pensak
‘pęcak, pęczak’ i in. w gwarach Litwy i Białorusi). Wyodrębnia się charakterystyczne dla polskich
gwar Syberii i Białorusi wyrazy, będące składnikami tematu „Przygotowanie jedzenia”, w tym
germanizmy w gwarach syberyjskich oraz lituanizmy występujące w polszczyźnie północnokresowej
i mające odpowiedniki w gwarach białoruskich.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Młodopolskie osobliwości leksykalne w publicystyce Władysława Orkana na przykładzie cyklu „Listy ze wsi”

Przedmiotem artykułu jest leksyka publicystyki Władysława Orkana, wyekscerpowana z cyklu Listy ze wsi, zawierającego wykładnię społecznych przekonań zagórzańsko-podhalańskiego pisarza. Analizie leksykologicznej poddano duży zbiór indywidualizmów leksykalnych, a zatem słów nienależących do polszczyzny ogólnej i gwarowej. Interpretacja słowotwórcza i semantyczna pozwoliła skonstatować, że bogato zaświadczone niestandardowe jednostki leksykalne zostały użyte na skutek splotu różnych czynników: indywidualizmu artystycznego, kreatywności językowej twórcy, dążenia do odświeżania środków ekspresji, zróżnicowania genologicznego tekstów, a przede wszystkim wierności wobec poetyki młodopolskiej formacji literackiej.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Nazwy gatunków drzew i krzewów oraz ich derywaty w pieśniach ludowych z Warmii i Mazur

Artykuł stanowi analizę nazw gatunków drzew i krzewów występujących w pieśniach ludowych
z Warmii i Mazur, pochodzących z przełomu XIX i XX wieku. Słownictwo wybrane z dziesięciu
antologii warmińsko-mazurskich przedstawia bogaty materiał gwarowy: w badanych zbiorach
pojawia się dwadzieścia sześć nazw gatunków drzew i krzewów. Są to: brzoza, buk, cedr, cis,
cyprys, dąb, głóg, grusza, jabłoń, jałowiec, jarzębina, jawor, jemioła, jesion, jodła, kalina, klon,
leszczyna, lipa, olcha, osika, sosna, świerk, topola, wierzba i wiśnia. Badaną leksykę roślinną,
oprócz rzeczowników podstawowych, tworzą derywaty słowotwórcze, którymi są nazwy deminutywne
i kolektywne oraz derywowane od rzeczowników leksemy przymiotnikowe określające
przynależność gatunkową części rośliny oraz tworzywo, z jakiego dany przedmiot został wykonany.
Niemal każda nazwa, oprócz wykazującej zazwyczaj przewagę formy ogólnopolskiej,
przyjmuje również formy oboczne, reprezentujące gwarowe zjawiska fonetyczne, które stanowią
główny przedmiot niniejszej analizy. Ponadto pieśni ludowe notują liczne określenia gwarowe
gatunków drzew i krzewów, takie jak choina, jegla, kadyk i osowa, co potwierdza bogactwo i różnorodność
w nazewnictwie roślin wśród mieszkańców Warmii i Mazur.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Od słuchowiska przez film po książkę – leksykalne wykładniki stylizacji językowej w „Samych swoich”

Przedmiotem artykułu jest leksyka wyekscerpowana z trzech tekstów związanych z jedną
z najpopularniejszych komedii PRL-u – filmem Sami swoi. Pod uwagę wzięto dialogi filmowe,
tekst zrealizowanego w 1965 roku słuchowiska I było święto oraz powieści Sami swoi wydanej
w 1993 roku. Z tekstów, których autorem jest Andrzej Mularczyk, wyekscerpowano 5 klas leksemów
pełniących funkcje wykładników stylizacyjnych, a zatem leksykę kresową, ogólnogwarową,
kolokwialną i wulgarną, ogólnopolską nazywającą realia wiejskie oraz ogólnopolską odnoszącą
się do realiów kresowych. Analiza wykazała, że najwięcej wykładników stylizacji językowej
wykorzystano w tekście najpóźniejszym, czyli książce; najmniej – w słuchowisku. Najliczniejszą
klasą we wszystkich omawianych tekstach jest klasa leksyki ogólnopolskiej nazywającej realia
wiejskie, spośród klas leksyki dyferencyjnej zaś – leksyka potoczna i kolokwialna. Okazuje się
natomiast, że w tych stylizowanych na polszczyznę przesiedleńców z Kresów dialogach najmniej
jest leksyki typowo kresowej; częstsza, choć nadal rzadka, jest natomiast leksyka ogólnogwarowa.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Językowa kreacja ojca w „Nagim sadzie” Wiesława Myśliwskiego

Celem artykułu jest przedstawienie językowej kreacji ojca w powieści z tzw. nurtu chłopskiego – Nagi sad, autorstwa Wiesława Myśliwskiego. Analizie poddano sposoby: prezentacji ojca w utworze, przedstawienia jego wyglądu, mentalności, charakterystycznych zachowań, a także opisu interakcji z innymi bohaterami (ze szczególnym uwzględnieniem relacji ojciec–syn). Omówiono również role stylizacji na język potoczny i stylizacji gwarowej w językowej kreacji ojca. Na drodze analizy środków językowych i stylistycznych ukazano podstawowe zasady rządzące kreacją postaci ojca w omawianym utworze, np. dominującą rolę obrazowania kontrastowego.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Śląska leksyka i frazeologia dotycząca picia alkoholu (na tle porównawczym)

Artykuł prezentuje i omawia śląską leksykę i frazeologię dotyczącą picia alkoholu.
Analizie formalno-semantycznej poddano dwa pola tematyczne, obejmujące jednostki
o ogólnym znaczeniu ‘pić alkohol’ oraz nazwania człowieka pijanego, które porównano
z polszczyzną ogólną, a zwłaszcza jej odmianą potoczną.
Celem artykułu było pokazanie podobieństw i różnic polszczyzny regionalnej (śląskiej)
i ogólnej w obu zakresach tematycznych.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Dialekt kreteński języka nowogreckiego – próba opisu na bazie materiału hydronimicznego. Część 3: zjawiska fonetyczne i morfologiczne ograniczone terytorialnie

Artykuł zawiera treściwe omówienie trzynastu regionalnych innowacji dialektu kreteńskiego (dziewięciu
fonetycznych i czterech morfologicznych), które można zaobserwować w hydronimii wyspy.
Dwa przedyskutowane zjawiska fonetyczne i cztery morfologiczne dość zgodnie dzielą Kretę na
dwa podobnej wielkości obszary: areał zachodni (obejmujący dwie jednostki terytorialne, dawne
nomosy: Chaniá i Réthimno) i areał wschodni (obejmujący dwa wcześniejsze nomosy: Iráklio
i Lasíthi), co pozwala wyróżnić główne subdialekty – zachodniokreteński i wschodniokreteński.
Niektóre innowacje fonetyczne są bardziej rozproszone i najczęściej ograniczone do relatywnie
mniejszych jednostek terytorialnych (np. do gwary Kísamos, Sfakiá lub Wiános). Wszystkie omówione
innowacje morfologiczne pojawiły się wyłącznie w subdialekcie zachodniokreteńskim, który
jednocześnie nie wprowadził ani jednej innowacji fonetycznej obejmującej cały obszar zachodniej
Krety. Można zatem powiedzieć, że gwary zachodnie dialektu kreteńskiego są pod względem zjawisk
morfologicznych zdecydowanie bardziej innowacyjne niż gwary wschodnie. Z drugiej jednak
strony subdialekt wschodniokreteński przeprowadził kilka partykularnych innowacji fonetycznych,
które obejmują cały obszar wschodniej Krety.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Kompetencje słowotwórcze dzieci w normie intelektualnej na przykładzie kategorii nazw narzędzi

Słowotwórstwo odgrywa istotną rolę w rozwoju językowym i poznawczym dziecka, ponieważ umiejętność interpretacji formacji słowotwórczych, a także aktywne wykorzystanie znajomości reguł tworzenia derywatów to najważniejsze przejawy kompetencji językowej na poziomie leksykalnym. Celem artykułu jest interpretacja lingwistyczna wybranych nazw narzędzi uzyskanych od dzieci w wieku 7–9 lat. Uwaga została w nim zwrócona przede wszystkim na sposób istnienia konstrukcji słowotwórczych w świadomości językowej dzieci w omawianym wieku oraz na to, czy nowo powstałe wyrazy utworzone są zgodnie z istniejącymi w języku polskim wzorcami słowotwórczymi, czy też od tych wzorców odbiegają.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Język słoweński i język prekmurski – przykłady języków na styku kultur

Literacki język słoweński jest oficjalnym językiem obowiązującym w Słowenii oraz na terenach zamieszkanych przez mniejszość słoweńską. Od początku kształtowania się normy języka słoweńskiego cechują go mniejsze lub większe wpływy z języka niemieckiego. Język prekmurski rozwijał się równolegle z językiem słoweńskim od połowy XVIII wieku na terenie Prekmurja. Jest to najbardziej na wschód wysunięty obszar Republiki Słowenii, oddzielony od reszty terytorium słoweńskiego rzeką Murą i graniczący z trzema spośród czterech sąsiadów: Austrią, Chorwacją i Węgrami. Historia Prekmurców, w odróżnieniu od historii pozostałych Słoweńców, ponad tysiąc lat była związana z Węgrami. O literackim języku prekmurskim mówi się do 1919 roku, kiedy Prekmurje zostało włączone do ziem słoweńskich. Tradycja używania literackiego języka prekmurskiego pozostała żywa na terenie Porabja – obszaru zamieszkiwanego przez Słoweńców, ale znajdującego się obecnie na terenie Węgier. Celem artykułu jest krótkie przedstawienie historii języka prekmurskiego, powstałego na bazie dialektów prekmurskich, i ukazanie jego koegzystencji z literackim językiem słoweńskim, zwanym również w przeszłości centralnosłoweńskim. Aby ogląd ten był możliwy, przedstawiono szersze tło historyczne i odwołano się do procesu kształtowania się języka literackiego na ziemiach słoweńskich.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
(Nie)obecność partykuły pytajnej da li w języku chorwackim

Rozpad języka serbsko-chorwackiego, a w rezultacie powstanie współczesnego języka chorwackiego, oznaczało nasilenie purystycznej polityki językowej w Chorwacji, mającej za zadanie usunięcie licznych elementów językowych uznanych arbitralnie za serbskie. Głównym celem artykułu jest zbadanie obecności jednej z takich form – partykuły pytajnej da li – w chorwackich opracowaniach normatywnych po 1990 roku, popularnych poradnikach językowych, opracowaniach naukowych oraz korpusach narodowych języka chorwackiego. Dzięki temu będzie można odpowiedzieć na pytanie, czy wysuwane przez większość chorwackich normatywistów tezy dotyczące tej konstrukcji mają racjonalne uzasadnienie.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Angloamerykańskie interiekcje w języku polskim i rosyjskim

Artykuł poświęcony jest zagadnieniu zapożyczania angloamerykańskich interiekcji yes i wow przez
język polski i rosyjski. Na podstawie analizy definicji słownikowych, obserwacji autentycznych
sytuacji z użyciem tych interiekcji oraz przeprowadzonych ankiet zaproponowana została eksplikacja
ich znaczenia i opis scenariusza poprzedzającego ich użycie w ściśle określonych sytuacjach.
Wysunięto wniosek o niebagatelnej roli, którą te wykrzykniki odgrywają w procesach przewartościowania
rzeczywistości. Ich dołączenie do relatywnie zamkniętej grupy słowiańskich interiekcji
prymarnych posiada ogromne znaczenie, stanowi bowiem naturalną podstawę do kształtowania
prawidłowych odruchów: konsumpcyjnego i indywidualistycznego.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Rola autorytetu nauczyciela domowego w kształtowaniu kompetencji komunikacyjnej arystokraty w I połowie XIX wieku na przykładzie „Dziennika nauczyciela domowego” z lat 1814–1823 Juliana Antonowicza

Przedmiotem artykułu jest próba wskazania roli nauczycieli domowych w kształtowaniu kompetencji
komunikacyjnej arystokracji w okresie rozbiorowym. Podstawą materiałową rozważań jest
rękopiśmienny dziennik autorstwa bazylianina Juliana Antonowicza (1750–1824), który był nauczycielem
domowym hrabiego Jana Bogdana Tarnowskiego (1805–1850). Podkreśla się znaczenie
autorytetu nauczyciela w systemie edukacji domowej i przedstawia jego źródła na przykładzie osoby
J. Antonowicza i jego dorobku pisarskiego. Autorytet ten uznaje się za kluczowy w kształtowaniu
kompetencji komunikacyjnej młodego arystokraty. W artykule przedstawione zostały tekstowe
sposoby umacniania autorytetu nauczyciela obecne w Dzienniku nauczyciela domowego. Zaprezentowano
także bezpośrednie dowody kształtowania kompetencji komunikacyjnej hrabiego przez
nauczyciela. Obserwacje dotyczące sposobu używania języka przez nauczyciela domowego i jego
dbałość o sprawne posługiwanie się językiem przez młodego arystokratę są ilustracją zagadnienia
o charakterze lingwistyczno-obyczajowym, jakim jest rola autorytetu w funkcjonowaniu wspólnoty
i jego wpływ na kształtowanie i upowszechniane wzorów zachowań językowych.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Wolność i niepodległość w systemie wartości mieszkańców wsi

Autorka przedstawia językowo-kulturowy obraz relacji aksjologicznych konceptualizowany na
przykładzie dwóch pojęć: wolności i niepodległości, ściśle ze sobą zespolonych semantycznie
i interpretacyjnie, z wyraźnie wyakcentowanym aspektem etycznym, politycznym i ideologicznym.
Bazę materiałową stanowią wypowiedzi kilkudziesięciu osób – najstarszych mieszkańców wsi
regionu lubelskiego. Jest to zatem obraz ludowego widzenia świata, z wyraźnie zaakcentowanym
patriotyzmem i odpowiedzialnością za ojczyznę. Wolność i niepodległość, ujmowane jako sacrum,
wpisują się w pojęcie służby, ofiary, obowiązku i historycznej powinności. Budowany od pokoleń
obraz aksjologiczny obu pojęć opiera się na bagażu przeżyć osobistych jednostki i historycznych
doświadczeń narodu.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo