Regulacja rzeki a zagrożenie powodziowe, na przykładzie Nidy

W pracy zanalizowano wyniki badań nad skutkami geomorfologicznymi
i hydrologicznymi prac regulacyjnych i melioracyjnych, podjętych
w dolinie Nidy około 45 lat temu. Stwierdzono pozytywne i negatywne
skutki tych zabiegów, te ostatnie odnoszą się m.in. do wzrostu
zagrożenia powodziowego na około połowie badanego obszaru. Głównym
celem pracy jest wskazanie sposobu zmniejszenia ryzyka powodzi, możliwego
do zastosowania w dolinie tej rzeki objętej ochroną jako park
krajobrazowy i należącej do sieci korytarzy ekologicznych o randze krajowej.
Rzeka Nida, od połączenia Czarnej Nidy z Białą Nidą, miała
przed regulacją na całej długości meandrowy bieg i minimalny spadek,
dlatego cechowała się długotrwałym stagnowaniem wody na równinie
zalewowej podczas powodzi. Celem prac regulacyjnych i melioracyjnych
miało być zmniejszenie ryzyka powodzi, przyspieszenie odpływu wód
powodziowych i częściowe osuszenie dna doliny, użytkowanej wyłącznie
jako łąki i pastwiska (rys. 1). Wzdłuż anastomozujących odcinków rzeki,
cechujących się cyklicznie zachodzącą awulsją koryta – np. koło Umianowic,
występowały rozległe obszary wodno-błotne (rys. 2). W wyniku
prac regulacyjnych, które objęły górną połowę rzeki i systematycznie
posuwały się z jej biegiem, zachodziło wypłycanie koryta poniżej odcinków
rzeki z korytem pogłębianym. Proces ten został udokumentowany
przez zmiany minimalnych rocznych stanów wody i przepływu pełnokorytowego
w rzece w trzech posterunkach wodowskazowych (rys. 3).
W górnym odcinku rzeki reprezentowanym przez posterunek w Brzegach
o najwcześniej rozpoczętym skracaniu koryta, od około 1960 r. zaznacza
się tendencja do jego pogłębiania. Poniżej zachodziło wypłycanie
koryta Nidy, jednak w wyniku regulacji postępującej w dół rzeki rozpoczął
się proces przeciwny – pogłębianie koryta. W efekcie odcinek Nidy
z wypłycanym korytem przemieszczał się z jej biegiem. W latach 90. XX w. regulacja Nidy została wstrzymana. Do tego czasu pogłębianie koryta
rzeki zbliżyło się do Pińczowa. Wzdłuż dalszego biegu rzeki, od okolic
Pińczowa, koryto zostało znacznie wypłycone. Wskazuje na to analiza
morfometrii koryta, a także porównanie aktualnej głębokości koryta
rzeki ze starorzeczami i odciętymi jej odnogami (rys. 4). Górny, pogłębiony
odcinek koryta Nidy cechuje się niewielkim zagrożeniem powodziowym,
na co wskazuje krótki czas występowania ponadpełnokorytowych
stanów wody (posterunek w Brzegach). W okolicach Pińczowa,
gdzie w ostatnich 45 latach zachodziło na przemian wypłycanie i pogłębianie
koryta Nidy, czas występowania takich stanów wody w rzece ulegał
dużym zmianom. Jednak od ponad 10 lat obserwuje się systematyczny
wzrost zagrożenia powodziowego w dolinie Nidy w okolicach
Pińczowa (rys. 5). Poniżej tego miasta sytuacja jest pod tym względem,
biorąc pod uwagę całą dolinę, najgroźniejsza i będzie się pogarszać, gdyż
odcinek rzeki z najbardziej wypłyconym korytem będzie się systematycznie
przemieszczać z jej biegiem. Z kolei na wyjątkowo długotrwały
czas występowania ponadpełnokorytowych stanów wody w dolnym biegu
rzeki w okolicach Wiślicy, w dużym stopniu wpływa efekt cofki wód z
koryta Wisły. Za skuteczny sposób zmniejszenia ryzyka powodzi lub
choćby prowadzący do zahamowania tego zjawiska w dolinie Nidy od
okolic Pińczowa do ujścia rzeki, który może być zaakceptowany przez
władze Zespołu Świętokrzyskich i Nadnidziańskich Parków Krajobrazowych,
należy uznać rewitalizację największego kompleksu wodnobłotnego
w dolinie tej rzeki w okolicach Umianowic. Jeżeli ten obszar
będzie ponownie spełniać rolę efektywnego akumulatora wód powodziowych
i osadów rzecznych, to proces wypłycania koryta Nidy w jej
dalszym biegu zostanie zahamowany, a w przyszłości może być zastąpiony
przez powolne wcinanie się rzeki w podłoże, co zaowocuje skróceniem
czasu zatapiania równiny zalewowej.

Czasopismo: Infrastruktura i Ekologia Terenów Wiejskich
Dziedziny: nauki społeczne
Dyscypliny: geografia społeczno-ekonomiczna i gospodarka przestrzenna