rafalposwiata/plsc huggingface dataset:
Status poznania intelektualnego w koncepcji H. Bergsona na podstawie "Ewolucji twórczej"

W artykule badam naturę poznania intelektualnego opisaną przez Henri Bergsona
w Ewolucji twórczej (1907). W pracy tej teoria wiedzy naukowej i potocznej
zyskuje w istocie swój ostateczny kształt; zostaje umieszczona w ewolucji
życia. W tym kontekście analizuję charakter relacji wytyczanych przez ludzki
rozum oraz rodzaj zależności występującej między poznaniem intelektualnym
i rozwojem gatunkowym człowieka. Według Bergsona można stosować
z powodzeniem metody rozumu w naukach ścisłych czy przyrodniczych, lecz
nie w tych gałęziach wiedzy, w których oddziałuje trwanie. Dlatego błędem
jest rozszerzanie praw fizyki i matematyki na zjawiska zachodzące w materii
organicznej i w umyśle. Z punktu widzenia epistemologicznego życie i świadomość
konstytuują inny, specyficzny dla siebie poziom. Wyznaczenie dziedziny
badań właściwej intelektowi i ograniczenie pola jego aktywności pozwala
zarazem na przekroczenie relatywizmu poznawczego I. Kanta.

Czasopismo: Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
O pojęciu Boga. Po lekturze Feuerbacha

Stanowisko Feuerbacha nazywam antropomorfizmem co do pojęcia Boga, krócej
– antropomorfizmem teologicznym. Uznaję je za teorię, i akceptuję. Teza
główna tej teorii głosi (w sformułowaniu semantycznym): w każdej deskrypcji
„Bóg” (takiej, że jej skrótem jest nazwa „Bóg”) występują wyłącznie wyrażenia
dotyczące człowieka. W języku mentalistycznym natomiast (endemicznym
Feuerbachowi): nie ma w pojęciu Boga niczego, co wykraczałoby treściowo
poza pojęcia dotyczące człowieka. Antropomorfizm Feuerbacha ma wersję
słabą oraz wersję mocną. Słaba – pojęcie Boga ma faktycznie feuerbachowską
charakterystykę. Mocna – feuerbachowska charakterystyka pojęcia Boga jest
konieczna na sposób konieczności przyrodniczej. Wersje te można zespolić,
korzystając z dictum znalezionego dla opisu analogicznej sytuacji – ignoramus
et ignorabimus. Antropomorfizm Feuerbacha konfrontuję z najmocniejszym
argumentem, jaki potrafię sobie wyobrazić – z argumentem wymierzonym
w naturalizm, rezerwuar przesłanek Feuerbacha. Argument ten dozbrajam
obiecującą ontologią pojęć, zaczerpniętą od Bernarda Bolzano. Pokazuję na
koniec, że maszyneria ta nie pracuje, a (niefeuerbachowskie) absolutne pojęcie
Boga jest (uwaga: zależność o kontrintuicyjnym przebiegu!) niekonstruowalne,
bo nieskonstruowane. W tym położeniu, mając antropomorfizm teologiczny
za hipotezę przyrodniczą, czekam cierpliwie (zgodnie skądinąd z postulatem
Stratona) na jej obalenie.

Czasopismo: Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
Gilles’a Deleuze’a dwie teorie bezludnej wyspy

Bezludne wyspy pojawiają się w dwóch tekstach Gilles’a Deleuze’a. Pierwszy
z nich to krótki esej z lat 50. pt. Causes et raisons des îles désertes, drugi
to appendyx do Logiki sensu – Michel Tournier i świat bez bliźniego z roku
1969. Rekonstrukcji drugiego z tych tekstów dokonał Jakub Tercz w artykule
Bliźni w filozofii Deleuze’a („Przegląd Filozoficzny” 2015, nr 1). Doceniam tę
pracę, chociaż nie podzielam jej wniosków. Za problemy z właściwą interpretacją
pojęcia bliźniego (i jego „zniknięcia”) w dużej mierze odpowiada sam
Deleuze. Jego lektura powieści M. Tourniera Piętaszek czyli otchłanie Pacyfiku,
bazująca na kategoriach transcendentalnych, intersubiektywnych struktur,
zapoznaje obecne tam materialistyczne potencjały. Pod tym względem bardziej
obiecujący – choć zarazem ezopowy i ezoteryczny – wydaje się wcześniejszy
ze wspomnianych tekstów Deleuze’a. Rozpoznaje on, że w historii Robinsona
obecne są także stawki polityczne, a jego mit daje się czytać, a nawet należy
to robić, w sposób krytyczny (w marksowskim, a nie w kantowskim sensie).
Dlatego w ostatniej części artykułu oddaję głos Tournierowi i jego Piętaszkowi,
aby razem z nimi pomyśleć bardziej immanentystyczną i obfitszą w linie
ujścia teorię robinsonady.

Czasopismo: Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
W obronie panpsychizmu. Uwagi polemiczne do tekstu Roberta Poczobuta „Panpsychizm a teoria emergencji: Leibniz vs Popper”

Artykuł jest komentarzem do artykułu prof. Roberta Poczobuta Panpsychizm
a teoria emergencji: Leibniz vs Popper („Przegląd Filozoficzny” 2017, nr 4).
Celem mojej pracy jest zasugerowanie, że wbrew temu, co twierdzi autor tekstu,
panpsychizm jest poglądem, na rzecz którego można racjonalnie argumentować
i za którym przemawiają istotne względy. W pierwszej części staram się
wskazać, że wykorzystany przez Poczobuta argument z aprioryczności panpsychizmu
nie jest w stanie oddalić współczesnych odmian tego stanowiska, które
nawiązują do radykalnego empiryzmu. W drugiej części argumentuję, że emergentyzm
napotyka istotne trudności z wyjaśnieniem świadomości. Twierdzę
również, że – w przeciwieństwie do samej relacji emergencji – emergentyzm
to pogląd metafizyczny, który nie jest ani weryfikowany, ani falsyfikowany
przez nauki szczegółowe.

Czasopismo: Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
Rozum i racjonalność w filozofii politycznej Ayn Rand

Ayn Rand (1905–1982) była przedstawicielką amerykańskiego liberalizmu
radykalnego czy też libertarianizmu. W swoich dziełach filozoficznych, politologicznych,
ale także w powieściach, esejach i felietonach publicystycznych
wyłożyła podstawy swojej filozofii politycznej. Tę filozofię polityczną określiła
mianem „obiektywizmu”. System obiektywistyczny Rand opiera się na szeregu
fundamentów aksjologicznych. Jednym z nich jest rozum, któremu odpowiada
cnota racjonalności. Celem niniejszego tekstu jest ukazanie, w jaki sposób
Rand interpretowała rozum oraz racjonalność, a także w jaki sposób oba te
elementy determinowały podstawy jej filozofii politycznej.

Czasopismo: Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
Interpretacja humanistyczna a metafilozofia

Artykuł przedstawia zastosowanie koncepcji tzw. niestandardowej metafilozofii
do badania zawartości „przestrzeni antropologii filozoficznych”. Pokazuje, jak
wychodząc od stosunkowo prostej koncepcji, jaką jest interpretacja humanistyczna,
można wygenerować dość obszerną klasę antropologii filozoficznych.

Czasopismo: Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
Henryk Elzenberg a istota stoicyzmu

Henryk Elzenberg wiązał w młodości ze stoicyzmem wielkie nadzieje, sądząc,
że dzięki pojmowaniu filozofii jako sztuki wyrzeczenia zdobędzie wewnętrzną
równowagę i uwolni się od bolesnych przeżyć. Jednak stoicyzm widziany
jako doktryna ascetyczna przysparzał udręk estetycznej stronie osobowości
Elzenberga, która kazała mu cenić sztukę oraz wszechstronny rozwój życia.
Elzenberg zbuntował się przeciw ascetycznej stronie swojej osobowości i odtąd
miał uraz do stoicyzmu. Pomimo to Elzenberg reprezentował w dużej mierze
stoicki typ umysłowości. Dostrzegali to jego przyjaciele, m.in. Zbigniew
Herbert, który stworzył legendę Elzenberga jako stoika, dedykując mu wiersz
Do Marka Aurelego.

Czasopismo: Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
Struktura twórczości Henryka Elzenberga

Badając myśl Henryka Elzenberga, należałoby odróżniać pisma wydane za
jego życia przez niego samego (nazywam je corpus) oraz rozszerzenie tego
zespołu o wszelkiego rodzaju inedita i pisma rozproszone (proponuję nazwę
opus). Corpus zostało świadomie opracowane przez Henryka Elzenberga jako
jego autoprezentacja. Z pewnością zaliczyć tu można trzy książki: Kłopot
z istnieniem (1963), Wartość i człowiek (1966) oraz Próby kontaktu (1966).
Myślę, że dodatkowo trzeba tu włączyć także trzy naukowe monografie Elzenberga
z czasów jego młodości: Le sentiment religieux chez Leconte de Lisle
(1909), Podstawy metafizyki Leibniza (1917), Marek Aureliusz (1922). Pozostała
zawartość dorobku Elzenberga stanowi jego pełne opus („dzieło”). Jest
ona nieuporządkowana i szkicowa, ale cenna jako materiał do rekonstrukcji
pełnego światopoglądu Elzenberga (jego „systemu”).

Czasopismo: Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
O pojęciu wartości ujemnej u Henryka Elzenberga

W artykule analizuję Elzenberga koncepcję wartości ujemnej w świetle jego
aksjologii. Ukazuję konsekwencje teorii Elzenberga, przedstawiam jej zalety
i wady. Te ostatnie staram się zminimalizować, dokonując – w duchu
Elzenberga – uzupełnień oryginalnej koncepcji. W ostatniej części artykułu
pokazuję, jak można stworzyć jednolitą teorię wartości ujemnej – i wartości
w ogóle – która obejmowałaby zarówno wartości perfekcyjne, jak też wartości
utylitarne, a także uwzględniała stopniowalność cech.

Czasopismo: Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
Relacje między następującymi po sobie teoriami a sposoby odpowiedzi realizmu naukowego na zarzut pesymistycznej indukcji

Artykuł nawiązuje do dyskusji wokół uzgodnienia realizmu naukowego z argumentem pesymistycznej indukcji (PI) i jest próbą jej rozwinięcia. Przedstawia propozycję dodatkowej argumentacji na rzecz realizmu naukowego, odwołującą się do pominiętej w realizmie strukturalnym i semirealizmie relacji korespondencji między następującymi po sobie teoriami. Pokazuje, że choć sposób argumentowania przyjęty w dotychczasowej dyskusji, opierający się na strategii divide et impera, trafnie odnosi się do przypadków zmiany teorii podobnych, do zastąpienia teorii optycznej Fresnela teorią elektromagnetyczną światła, to nie jest odpowiedni dla przypadków zmiany teorii, w których poprzedniczka i następczyni pozostają w relacji korespondencji. Rozwiązanie Worralla pomija istotne przesłanki, jakie z tej relacji wynikają dla rozumienia ciągłości teoretycznej. Uwzględnienie specyficznej różnicy zakresu zjawisk w następujących po sobie teoriach, które łączy relacja korespondencji, pozwoliło wskazać inny rodzaj ciągłości między teoriami i sformułować dodatkowe uzasadnienie dla realistycznego stanowiska wobec tego typu zmiany teorii. Wykazano, że w przypadku relacji korespondencji aproksymacyjna prawdziwość teorii i jej ciągłość mają inny charakter niż przyjmowany w strategii divide et impera, gdyż opierają się na innej relacji między następującymi po sobie teoriami. Odwołanie się do ograniczonego zakresu poprzedniczki i jej „lokalnego” względem następczyni charakteru pozwoliło uniknąć niektórych zarzutów, wysuwanych przeciwko argumentom na rzecz realizmu naukowego, odwołujących się do relacji korespondencji. W świetle przeprowadzonych rozważań teza, że zmiana dojrzałych teorii, odnoszących sukces, przeczy ich aproksymacyjnej prawdziwości, nie znajduje właściwego odniesienia do przypadków zmiany teorii, w wyniku której poprzedniczkę i następczynię łączy relacja korespondencji. Przedstawiona argumentacja uchyla zarzut PI w stosunku do tego rodzaju zmiany teorii i nie narzuca niektórych ograniczeń realizmu naukowego wynikających z realizmu strukturalnego.
---------------
Zgłoszono: 24/03/2021. Zrecenzowano: 18/06/2021. Zaakceptowano do publikacji: 05/07/2021.

Czasopismo: Studia Philosophiae Christianae
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
Operatywno-heurystyczne kształcenie dla zdrowia w koncepcji filozoficznej Juliana Aleksandrowicza

W tekście podjęto zagadnienie wartości operatywno-heurystycznego prozdrowotnego kształtowania postaw inspirowanego filozoficzną koncepcją Juliana Aleksandrowicza. Tło rozważań stanowią obecne we współczesnej kulturze tendencje rozwoju ultratechnologii. Z uwagi na odcięcie się medycyny od korzenia filozofii zachodzi konieczność przewartościowania dziedzictwa neopozytywistycznego oraz redefinicji pojęć: „zdrowie” i „choroba”. Problem decyzyjny „życie albo śmierć”, definiowany w kategoriach dysjunkcji, narzuca nowy sposób interpretacji pojęć moralnych. Idea autokreacji w procesie przywracania dobrze stworzonej natury jest w tej koncepcji równoważona przez subiektywne poczucie zdrowia, odnoszone do szerokiego kontekstu fizycznego i psycho-duchowego, społecznego, środowiskowego. Myśl ta znalazła odzwierciedlenie w przyjętej przez Juliana Aleksandrowicza koncepcji holistycznie ujmowanego zdrowia jako wartości moralnej.
---------------
Zgłoszono: 21/04/2021. Zrecenzowano: 14/06/2021. Zaakceptowano do publikacji: 06/09/2021.

Czasopismo: Studia Philosophiae Christianae
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
W poszukiwaniu tożsamości współczesnej filozofii przyrody

W artykule podjęto kwestię dotyczącą tożsamości filozofii przyrody w kontekście trzech współcześnie wymienianych charakterystycznych cech tej dyscypliny, a mianowicie jej różnorodności metodologicznej, interdyscyplinarności oraz swoistej dynamiki rozwojowej. Analizowane są zagrożenia dla tożsamości filozofii przyrody, wynikające z takiego zestawu cech, w szczególności z różnorodności metodologicznej filozofii przyrody. Jednocześnie podjęto próbę obrony wymienionych cech jako powodujących nie tylko zagrożenia, ale również (paradoksalnie) wzmacniających tożsamość filozofii przyrody. Całość analiz odnosi się do metafilozoficznej charakterystyki dziedziny filozofii.
---------------
Zgłoszono: 13/08/2021. Zrecenzowano: 06/09/2021. Zaakceptowano do publikacji: 14/10/2021.

Czasopismo: Studia Philosophiae Christianae
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
Projekt „teologii” ewolucyjnej Edwarda D. Cope’a

Edward Dinker Cope (1840-1897) był jednym z najbardziej wpływowych przyrodników XIX wieku, który doprowadził do rozwoju amerykańskiej paleontologii oraz popularyzacji teorii ewolucji Lamarcka. Teorię tę rozwinął pod postacią autorskiej koncepcji psycholamarkizmu. Jednym z pomijanych wątków jego biografii są jego poglądy filozoficzne. Zdaniem Cope’a teologia naturalna powinna zostać zreformowana przez wprowadzenie do niej nowych założeń filozoficznych, zgodnych z formującą się nauką ewolucjonizmu. Cope proponował stworzenie nowej „teologii”, która miała się opierać na jego koncepcji ewolucji kierowanej świadomością, jak również doborem naturalnym. W artykule przeanalizowano filozoficzne propozycje Cope’a oraz ukazano, w jaki sposób zreinterpretował mechanizm selekcji, wpisując go w swoją teleologiczną wizję procesu ewolucyjnego. Zdaniem Cope’a człowiek, posiadając wolną wolę, jest w stanie kierować swoją ewolucją, lecz nie ma gwarancji tego, że będzie w stanie przetrwać. Teza ta miała charakter teologiczny w dziełach Cope’a, który w nieprzystosowaniu widział odpowiednik grzechu, a ten z kolei eliminowany był przez dobór naturalny. W ten sposób akceptacja Boga stawała się jedyną drogą gwarantującą przetrwanie. Jednak ta konkluzja doprowadziła Cope’a do racjonalizacji rasizmu, gdyż widział on w wyzysku innych ras skutki ich ewolucyjnej degeneracji. Poglądy Cope’a odzwierciedlają współczesne problemy, jakie można zauważyć w naukach społecznych, jeśli odwołują się do mechanizmu doboru naturalnego.
---------------
Zgłoszono: 29/08/2021. Zrecenzowano: 11/10/2021. Zaakceptowano do publikacji: 25/10/2021.

Czasopismo: Studia Philosophiae Christianae
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
Ciało ludzkie a organizm zwierzęcia: ujęcie Hansa-Eduarda Hengstenberga

W artykule zaprezentowano jeden z istotnych aspektów wizji cielesności zarysowanej oryginalnie w wielu odsłonach przez Hansa-Eduarda Hengstenberga, a mianowicie jej relacji do organizmu zwierzęcego. Wbrew aktualnie dominującej naturalistycznej tendencji niemiecki myśliciel ukazuje ciało człowieka jako jakościowo odmienne w stosunku do organizmu zwierzęcego, a nie tylko różniące się od niego pod względem ilościowym. Scharakteryzowano najpierw zasadę rzeczowości, która współdeterminuje ludzkie ciało i jego organy, sprawiając, że jest ono ze swej istoty zasadniczo inne niż zwierzęce. Człowiek ma ciało, a zwierzę jest tylko organizmem. Ciało to za sprawą uzdolnienia człowieka do aktów o charakterze rzeczowym (wyspecjalizowania w nich), zapodmiotowanych w duchu ludzkim, spełnia dwojakie funkcje: typowo biologiczne (właściwe dla świata zwierzęcego), a także o charakterze nieorganicznym. Cielesność ludzką należy więc rozpatrywać w sensie fizycznym oraz jako wyraz ducha. Swoje analizy na ten temat Hengstenberg rozwijał z pozycji fenomenologiczno-metafizycznych.
---------------
Zgłoszono: 14/07/2021. Zrecenzowano: 22/09/2021. Zaakceptowano do publikacji: 12/11/2021.

Czasopismo: Studia Philosophiae Christianae
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
Michał Jakub Wagner, „Interpretacje rozwoju biologii ewolucyjnej na przełomie XIX i XX wieku”, Liber Libri, Warszawa 2020, ss. 332 (rec.)

Autor omawianej publikacji podjął się zadania przeanalizowania zaproponowanych dotąd interpretacji „zaćmienia darwinizmu”, chcąc ustalić, w jakim stopniu odpowiadają one rzeczywistości. Po dokonaniu ustaleń w tym zakresie doszedł do wniosku, że żadna z nich nie wyjaśnia w sposób adekwatny załamania się, jakie dotknęło teorię Darwina we wspomnianym okresie. Dlatego postanowił zaproponować własną interpretację „zaćmienia darwinizmu”, w której odwołuje się przede wszystkim do filozoficznych uwarunkowań darwinowskiej teorii ewolucji.
---------------
Zgłoszono: 04/08/2021. Zrecenzowano: 19/08/2021. Zaakceptowano do publikacji: 06/09/2021.

Czasopismo: Studia Philosophiae Christianae
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
Sprawozdanie z konferencji naukowej „W poszukiwaniu przyrodniczego, filozoficznego i teologicznego obrazu Wszechświata”, Instytut Filozofii UKSW w Warszawie, 15.05.2021 r.

15 maja 2021 roku odbyła się konferencja naukowa W poszukiwaniu przyrodniczego, filozoficznego i teologicznego obrazu Wszechświata, zorganizowana przez Instytut Filozofii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Okazją do zorganizowania konferencji była przypadająca 17 maja 2021 roku pierwsza rocznica śmierci ks. dr. hab. Grzegorza Bugajaka (1966-2020), wieloletniego pracownika Instytutu Filozofii UKSW i jego dyrektora w latach 2016-2020 oraz sekretarza redakcji czasopisma filozoficznego Studia Philosophiae Christianae w latach 1997-2020, redagowanego w Instytucie Filozofii UKSW. W konferencji, oprócz zaproszonych prelegentów, wzięli udział pracownicy Instytutu Filozofii UKSW oraz przedstawiciele innych ośrodków naukowych, a także przyjaciele i znajomi ks. Grzegorza Bugajaka.
---------------
Zgłoszono: 07/08/2021. Zrecenzowano: 29/08/2021. Zaakceptowano do publikacji: 11/09/2021.

Czasopismo: Studia Philosophiae Christianae
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
Dobro, wartość, piękno

Zdaniem Henryka Elzenberga: dobro = wartość = piękno. Obiektywnie te trzy
pojęcia są identyczne, a przekonanie, że jest inaczej, ma źródło w subiektywności
ich ujmowania/postrzegania. Ten pogląd Elzenberg przedstawił w artykule
O różnicy pomiędzy „pięknem” a „dobrem” (1933). Według autora, Elzenberg
ma jedynie po części rację. Byłoby tak: piękne są rzeczy, a dobre są stany
rzeczy/sytuacje, w szczególności istnienie rzeczy pięknych. Piękna jest Sonata
księżycowa Beethovena, dobrem jest to (stan rzeczy), że ten utwór istnieje.

Czasopismo: Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
Henryka Elzenberga apologia aspołeczności. Przesłanki i kontekst

Henryk Elzenberg należy do najoryginalniejszych dwudziestowiecznych polskich
myślicieli. Mniej znany za granicą niż Kołakowski czy Ingarden, miał
za życia wiernych admiratorów i krąg starannie dobranych uczniów; jednym
z nich był młody Zbigniew Herbert. Filozofia Elzenberga, asystematyczna,
bardzo osobista i prezentowana w tekstach mających nieraz walory literackie
(jego główne dzieło jest rodzajem filozoficznego dziennika prowadzonego
przez ponad pół wieku), może być interpretowana na wiele sposobów. Autor
artykułu usiłuje uchwycić jej ideę przewodnią i usytuować ją zarówno w kontekście
specyficznie polskim, jak i w kontekście kultury współczesnej w ogóle.
Utrzymuje, iż Elzenberg był przeświadczony o nieuchronności konfliktu między
uduchowioną jednostką a społeczeństwem, jako że tylko jednostka może
być nosicielem wartości wyższych. Oznacza to, że historia, będąca domeną
walczących ze sobą wspólnot, na zawsze pozostać musi sferą absurdu i immoralizmu;
najlepszym wyjściem dla wyrafinowanej jednostki jest więc życie
aspołeczne, nastawione na moralne i intelektualne doskonalenie się. Stanowisko
takie jest czymś wyjątkowym w kontekście kultury polskiej, zawsze
ceniącej życie aktywne i podporządkowującej jednostkę celom wspólnoty. Co
więcej, jest ono cennym ewenementem w kontekście współczesnego Zachodu,
pozostającego we władzy kolektywistycznych w istocie ideologii, takich jak
neoliberalizm (!) czy wszelkiego rodzaju dyskursy tożsamości.

Czasopismo: Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
Henryka Elzenberga życie „pod prąd”

Artykuł jest spojrzeniem na życie jednego z najwybitniejszych aksjologów
polskich XX wieku. Henryk Elzenberg już od dzieciństwa był obywatelem
Europy. Edukację szkolną pobierał w Szwajcarii, studia odbył na wydziale
humanistycznym Uniwersytetu Paryskiego. W roku 1909 doktoryzował się na
Sorbonie na podstawie pracy Le sentiment religieux chez Leconte de Lisle.
Zawsze czuł się Polakiem o czym najdobitniej świadczy to, iż w roku 1914 na
ochotnika wstąpił do Legionów Piłsudskiego i spędził na froncie 3,5 miesiąca,
a w 1920 r. ponownie na ochotnika wstąpił do wojska i ruszył na wojnę z bolszewikami.
W 1921 r. habilitował się w Krakowie na podstawie pracy Marek
Aureliusz. Z historii i psychologii etyki w zakresie etyki i historii filozofii. 
Następnie pracował w Warszawie i w Wilnie. Po II wojnie światowej przybył
do Lublina, by następnie osiąść w Toruniu. W latach 50. jako „niepoprawny
idealista” został odsunięty od pracy ze studentami. Praca dydaktyczna nie
była jego pasją, a tą była przede wszystkim działalność naukowa. W zasadzie
wychował jednego ucznia, którym był poeta Zbigniew Herbert. Trudno przecenić
wpływ Elzenberga-nonkonformisty nie tylko na twórczość, ale i postawę
życiową Herberta. „Nie umrzeć jako pies na łańcuchu” to dewiza życiowa,
którą niewątpliwie Mistrz zaszczepił swemu Uczniowi. Dla rzesz polskich
intelektualistów pozostaje autorem prowadzonego przez całe życie dziennika
intelektualnego Kłopot z istnieniem. Aforyzmy w porządku czasu.

Czasopismo: Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia
Henryk Elzenberg w sprawie granic etyki niezależnej

W artykule omówiono i poddano analizie dwa źródłowe teksty Henryka Elzenberga
dotyczące zagadnienia zależności i niezależności etyki od obrazu świata
oraz sporu o zależność etyki od religii. Temat dyskutowany był w Polsce od
połowy lat pięćdziesiątych. W tekstach Elzenberga poddany został precyzyjnej
analizie semantycznej i realnej. Jej wynik pokazuje, że treść ocen i norm
pochodnych, ich realność i uzasadnienie są zależne od obrazu świata, w którym
oceny i normy funkcjonują. Zależność od obrazu świata ulega natomiast ograniczeniu
w sferze ocen i norm podstawowych. Podobnie jest z zależnością etyki
od religii. Religijny obraz świata wielorako wpływa na zakres podmiotowy
i przedmiotowy etyki, jej strukturę, na świadomość mocy obowiązującej i siłę
motywacyjną, ale nie ma wpływu na logiczne uzasadnienie etyki. Etyka poza
religijnym obrazem świata jest możliwa. Elzenberg wypowiada się z pozycji
intuicjonisty w teorii poznania moralnego i jest perfekcjonistą w podążaniu za
tym, co poznane moralnie i etycznie ugruntowane. Odrzuca jednak nieścisłe
twierdzenie o niezależności etyki od obrazu świata i religii w ogóle.

Czasopismo: Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: filozofia