Ujski dylemat - Kalwaria. Powstanie, destrukcja i rekompozycja sacrum

II połowa XIX wieku to okres kształtowania nowoczesnych państw europejskich, czas radykalnych
przemian gospodarczych, związanych z rewolucją przemysłową i powstawaniem dużych miast.
Wzrastała wówczas świadomość narodowa i nasilały się problemy społeczne a Kulturkampf
wywołał otwartą konfrontację rządzących z Kościołem rzymskim. Rezultatem był protest
duchowieństwa i wiernych oraz aktywizacja życia religijnego, która zaowocowała między innymi
budową licznych obiektów sakralnych – kaplic, kościołów i ośrodków pielgrzymkowych.
Obok założeń w Piekarach Śląskich czy Głotowie, należy do nich okazała kalwaria
w Ujściu nad Notecią, wzniesiona siłami miejscowej społeczności katolickiej w latach 1893 - 1908.
Zlokalizowano ją na eksponowanej krajobrazowo krawędzi Wysoczyzny Chodzieskiej,
na przykościelnym wzgórzu, w bliskim sąsiedztwie miasta, huty szkła i zespołu portowego.
Inicjatorem budowy był proboszcz Franciszek Renkwitz, który nie tylko umiał łagodzić konflikty
między miejscowymi Polakami i Niemcami, ale także skłonił parafian do współpracy - wielkiego
zrywu organizacyjnego i ekonmicznego, niezbędnego do zrealizowania tak ambitnego obiektu.
Zachowane dokumenty dowodzą,że ksiądz Renkavitz wraz ze swoim bratem, właścicielem firmy
budowlanej, kierował robotami ziemnymi, rysował koncepcje architektoniczne i własnoręcznie
zdobił kaplice mozaikami i bryłami barwnego szkła. W rezultacie zbiorowego wysiłku powstał
malowniczy park sakralny z egzotycznymi nasadzeniami, cmentarzem zasłużonych, serpentynową
aleją, zameczkiem widokowym oraz zespołem stacji kalwaryjnych o baśniowych formach i niespotykanych,
przesyconych światłem fakturach architektonicznych. Stan ten dokumentują pełne podziwu
opisy i liczne fotografie.
W pierwszej połowie XX wieku, także w czasach II Rzeczpospolitej, Ujście podobnie jak dziś, było
celem pielgrzymek i znanym ośrodkiem kultu Krwi Najświętszej Jezusa Chrystusa. Niestety w okresie
II wojny światowej miasto znalazło się w obrębie nazistowskiej Rzeszy, gdzie kościół katolicki był
drastycznie prześladowany. Na rozkaz namiestnika Reichsgau Wartheland całkowicie zniszczono
kaplice przy użyciu materiałów wybuchowych, a następnie teren zniwelowano. Wydawało się, że
Kalwaria Ujska na zawsze przestała istnieć. Obecnie trwa rekompozycja obiektu, dostosowana do
współczesnego gustu i możliwości ekonomicznych. Uporządkowano ścieżki, wysiłkiem parafii i miasta
powstała na nowo część stacji, nigdy jednak nie nadano im pierwotnej skali ani wyglądu.
Współczesne realizacje są kosztowne i chybione pod względem formy, jednak nie wzięto pod
uwagę możliwości odtworzenia budowli w dawnej postaci, gdyż nie mieszczą się w przyjętych
obecnie kategoriach estetycznych. Jak zatem należy kształtować tutejszy krajobraz sakralny?
Czy można zaakcentować dawny, niepowtarzalny charakter Kalwarii Ujskiej, stylistycznie nawiązujący
do skalnych kompozycji braci Baumów, sławnego Parku Güell Antonia Gaudiego lub wiedeńskiego
ogrodu Otto Wagnera?

Czasopismo: Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Technicznej w Katowicach
Dziedziny: nauki inżynieryjno-techniczne
Dyscypliny: automatyka, elektronika i elektrotechnika