rafalposwiata/plsc huggingface dataset:
Pogranicze językowe i kulturowe polsko-wschodniosłowiańskie w obliczu tendencji globalizacyjnych (na materiale gwar Lubelszczyzny)

Przedmiotem rozważań jest pogranicze językowe i kulturowe polsko-wschodniosłowiańskie rozpatrywane w aspekcie przeszłości i współczesności, z wyraźnie zarysowaną tożsamością regionalną, tendencjami globalizacyjnymi i aspektem świadomościowo-mentalnościowym mieszkańców wsi. Tak rozumiane pogranicze wpisuje się w globalizację i tożsamość lokalną z pojęciem małej ojczyzny oraz kultywowaniem tradycji regionu, sytuujących się w dwóch przeciwstawnych, a jednak wzajemnie spójnych przestrzeniach. Tworzą one nie tylko wąski obszar stykania się różnych odmian językowych i zjawisk kulturowych, ale i szeroki pas wzajemnych uwarunkowań współczesnych i historycznych, mających swoje odbicie w zachowaniach językowych najstarszych mieszkańców wsi, włączonych w nurt tendencji globalizacyjnych. Materiałem badawczym są wypowiedzi mieszkańców wsi regionu lubelskiego.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Typologia wypowiedzeń w ujęciu polskim i słoweńskim

Artykuł poświęcony jest porównaniu typologii wypowiedzeń w języku polskim i słoweńskim.
Przedstawiono w nim polską typologię wypowiedzeń ze względu na wybrane kryteria podziału: (1)
obecność i formę orzeczenia, (2) liczbę ośrodków predykacji, (3) postawę nadawcy wobec treści
wypowiedzenia, oraz wyjaśniono wybrane terminy z tej dziedziny i porównano polską typologię
i polskie terminy składniowe z ujęciem słoweńskim. Porównanie wykazało różnice nie tylko między
językami, ale również wewnątrz obu języków, co wynika z użycia różnych kryteriów podziału
lub z cech charakterystycznych dla poszczególnych systemów językowych i pomoże w lepszym,
a przede wszystkim prawidłowym rozumieniu wybranych problemów składniowych obu języków
oraz będzie pomocne w polsko-słoweńskich studiach porównawczych z zakresu składni.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Kilka uwag o wymienności dopełniacza i biernika w języku polskim i słoweńskim

Tematem pracy są wybrane zagadnienia dotyczące wymienności form dopełniacza i biernika
w języku polskim i słoweńskim. Inspiracją do napisania niniejszego tekstu stały się obserwacje
zachowań językowych współczesnych Polaków i Słoweńców. Rozważania na temat wymienności
form dopełniacza i biernika w języku polskim i słoweńskim ograniczono do wybranych zjawisk
morfologicznych (w paradygmacie singularis) oraz składniowych w obu tych językach słowiańskich.
Dotyczą one przede wszystkim synkretyzmu końcówek dopełniacza i biernika w rodzaju
męskożywotnym oraz pojawiających się coraz częściej odstępstw od klasycznego użycia dopełniacza
w zdaniach zaprzeczonych. Analizę aktualnych tendencji nienormatywnego użycia tych
dwóch przypadków w obu językach poprzedza krótka charakterystyka dopełniacza i biernika
w języku polskim i słoweńskim.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Czasowniki onomatopeiczne w gwarach Śląska na tle słowiańskim. I. Leksemy opisujące głosy i zachowania ptaków

Artykuł stanowi opracowanie z zakresu czasowników onomatopeicznych w gwarach Śląska,
a konkretnie dotyczy leksemów opisujących głosy i zachowania ptaków. Zagadnienie zostało zaprezentowane
na tle słowiańskim i w kontekście polszczyzny ogólnej, z uwzględnieniem polszczyzny
historycznej (zwłaszcza doby staro- i średniopolskiej). Przytoczone przykłady opowiadają się za
tezą o więzi między budową głoskową wyrazu a jego znaczeniem. Zwraca się uwagę na istotną
w wypadku onomatopei opozycję u–i (samogłoskom tylnym: u, o, a odpowiada wyobrażenie dużych
przedmiotów, a samogłoskom przednim: i, y, e – wyobrażenie małych obiektów). Ważny wydaje się
sam fakt odnotowania interesującego zbioru „ptasich” onomatopei, gdyż w polskiej literaturze omawianej
tematyce poświęca się stosunkowo niewiele miejsca (przeważają publikacje obcojęzyczne).

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
„Polskie gwary na wyginięciu?”, czyli obraz polszczyzny ludowej i regionalnej w wypowiedziach użytkowników forum.mlingua.pl.

Artykuł traktuje o polszczyźnie ludowej i regionalnej w świetle wypowiedzi użytkowników forum.
mlingua.pl. Przedstawia terminologię z zakresu dialektologii, charakterystykę użytkowników forum
oraz pozytywną i negatywną postawę wobec gwary, przejawiającą się jej wartościowaniem. Autorka
przywołuje opinie internautów i zestawia je z definicjami badaczy dialektologii, przedstawia
różnice między polszczyzną ludową i regionalną oraz szacunek do gwar niektórych społeczności
lokalnych, np. Ślązaków, Kaszubów. Użytkownicy forum.mligua.pl interesują się zagadnieniem
polszczyzny regionalnej, znają językoznawcze terminy, zwracają uwagę na wartość kulturową
polszczyzny mieszkańców wsi.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
O niektórych właściwościach nowych derywatów czasownikowych

Analizie poddano nowe derywaty czasownikowe, tworzone od podstaw polskich i obcych, które
funkcjonują głównie w odmianie potocznej i środowiskowej.
O ich tworzeniu decydują aktualne potrzeby nazewnicze nadawcy, cel i funkcje w tekście.
Są one wynikiem kreatywności językowej nadawcy, potrzeby ekonomiczności, kondensacji treści
i kompresji formy wypowiedzi.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Na co komu -owa (-ová/-ova/-eva), czyli o nazwiskach (i nie tylko) żeńskich w wybranych językach słowiańskich

W językach słowiańskich nazwy żeńskie najczęściej są tworzone od nazw męskich. Podobnie rzecz
ma się z nazwiskami kobiet. W językach czeskim i słowackim tworzy je przede wszystkim sufiks
-ová, który jest (najczęściej) przyłączany automatycznie do nazwisk męskich. W słoweńskim ów
przyrostek jest przyłączany zwyczajowo (nie formalnie), a jego użycie jest uwarunkowane konkretnymi
czynnikami. W języku polskim stosowanie przyrostka -owa w odniesieniu do nazwisk
ma także charakter fakultatywny.
W ostatnim czasie we wszystkich wspomnianych językach widać zmiany w tym zakresie,
które stara się przedstawić niniejszy artykuł.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Historyczne nazwiska kobiet na obszarze wieloetnicznym (na przykładzie dziewiętnastowiecznej antroponimii piotrkowian)

W artykule omówiono historyczne nazewnictwo kobiet z uwzględnieniem wieloetnicznego charakteru dziewiętnastowiecznego regionu piotrkowskiego. Formy marytonimiczne i patronimiczne wykazują duże zróżnicowanie morfologiczne. Nazwiska odojcowskie tworzone były sufiksami: -owna // -ówna, -anka oraz -owka // -ówka, a od nazwisk mężów formantami: -owa, -awa, -ka, -ycha, -ina // -yna, -in. Przeważają nazwiska tworzone systemowo, choć nie brakuje form wyjątkowych i typowych dla okolic Piotrkowa (m.in. sufiks -ówka w nazwach kobiet w pasie od Wielunia, przez Bełchatów, Łask, Piotrków Trybunalski, Opoczno, po Kielce czy kreacja nazwisk żeńskich za pomocą formantów  anka oraz -ina // -yna tylko od rodzimych podstaw derywacyjnych). Występowanie form wariantywnych, tj. urabianych polskimi wykładnikami morfologicznymi i/lub wschodniosłowiańskim sufiksem -icha // -ycha czy niemieckim -in jest odzwierciedleniem obcych wpływów w nazewnictwie piotrkowian.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Imiona chrzestne w księdze chrztów unickiej parafii Hodyszewo z lat 1759–1801

W niniejszym artykule poddano analizie językowej imiona chrzestne wyekscerpowane z księgi chrztów unickiej parafii Hodyszewo z lat 1759–1801. Zgromadzona baza materiałowa została podzielona na cztery grupy, zawierające imiona, które posłużyły do nominacji: chłopów unickich, chłopów katolickich, szlachty oraz pozostałej ludności (mieszczan, duchownych i osób bez określonej przynależności społecznej). Celem badań było ustalenie stopnia popularności poszczególnych imion oraz odnotowanie ich postaci formalnych, zarówno w całościowym materiale, jak i w poszczególnych grupach etnicznych i konfesyjno-wyznaniowych. W opracowaniu zwrócono również uwagę na występowanie w badanym materiale źródłowym zjawiska polionimii.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Wartość gwary w utrwalaniu pamięci kulturowej społeczności wiejskiej (na przykładzie Opowieści sołtysa Stefana Szota)

Materiał badawczy stanowi zbiór trzynastu gawęd zatytułowany Opowieści sołtysa, autorstwa Stefana Szota – długoletniego i nadal piastującego swoją funkcję sołtysa Iwkowej. Gwara odgrywa tam rolę niezwykle ważnego budulca wiejskiej społeczności i przekaziciela treści kulturowych. Identyfikacja z określonym miejscem (Iwkowa) następuje w dużej mierze za pomocą lokalnej odmiany dialektu. Autor uautentycznia wypowiedzi bohaterów, zapisując je gwarą Pogórza z wyrazistymi właściwościami lokalnymi, widocznymi szczególnie na płaszczyźnie fonetycznej (np. wymowa jednonosówkowa, realizacja grupy -ro jako -re, mazurzenie) oraz leksykalnej. Leksemy gwarowe pojawiają się także w narracji i podkreślają silnie związki gwary z wytworami tradycyjnej kultury materialnej i niematerialnej (nieposiadającymi nazw w polszczyźnie ogólnej). Gwara w Opowieściach sołtysa nierzadko stanowi miernik przynależności do iwkowskiej wspólnoty językowo-kulturowej, gdyż pełne zrozumienie treści ukrytych w przywołanych w tekście przezwiskach, mikrotoponimach i nazwach przysiółków (w fonetycznej postaci gwarowej) wymaga dobrej orientacji w lokalnych realiach.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Co wiemy o polszczyźnie na „białoruskim Polesiu” na podstawie „Puszczy” Józefa Weyssenhoffa?

Trzecią i ostatnią powieść należącą do tzw. cyklu litewskiego – Puszczę (1913) – poświęcił Weyssenhoff mozyrskim poleskich posiadłościach swoich przyjaciół i krewnych. Utwór, będący niezwykle plastycznym literackim obrazem Polesia, dał pisarzowi okazję do sportretowania wieloetnicznej, ale też zróżnicowanej środowiskowo poleskiej społeczności, na którą składają się: osadzona tu od wieków polska szlachta kresowa, wywodzący się ze środowiska drobnej szlachty dworzanie oraz prosta ludność zamieszkująca poleskie knieje – miejscowi rybacy, topornicy, smolarze. Przedmiotem podjętych w tym artykule rozważań jest stan wiedzy na temat specyficznej odmiany polszczyzny używanej na Polesiu w pierwszym dziesięcioleciu XX wieku i jej zróżnicowania społecznego, zaświadczony w Puszczy przez bogato prowadzoną przez pisarza stylizację językową.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Dialekt kreteński języka nowogreckiego – próba opisu na bazie materiału hydronimicznego, część 2: morfologia i leksyka

Artykuł jest uzupełnieniem wcześniejszej publikacji [Kaczyńska, 2014a, s. 93–120], pokazującej
charakterystyczne cechy dialektu kreteńskiego języka nowogreckiego poprzez pryzmat nowożytnej
hydronimii wyspy Krety. W niniejszej pracy omówiono wybrane ogólnokreteńskie zjawiska
morfologiczne (słowotwórcze i fleksyjne). Część tych zjawisk ma archaiczny charakter, sięgający
zapewne epoki antycznej. Ślady starożytnego dialektu doryckiego obserwuje się także w leksyce
apelatywnej, stanowiącej podstawę kreteńskich jednostek hydronimicznych. W słownictwie
dialektu kreteńskiego zauważa się silny wpływ języka włoskiego, co tłumaczy się długoletnim
panowaniem Republiki Weneckiej na Krecie (1204–1669). Leksyka kreteńska obfituje w turcyzmy,
wchłonięte przez dialekt miejscowy w okresie osmańskiej okupacji wyspy (1669–1898).
Odnotowuje się arabskie pochodzenie ograniczonej liczby dialektyzmów. Zapożyczenia z języków
południowosłowiańskich, albańskiego lub rumuńskiego stanowią bardzo znikomą grupę.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Polska i Polacy w zwierciadle gwarowym

Artykuł przedstawia rozumienie wyrazów Polska, Polak, Polka, (język) polski w dialektach. Cytaty
gwarowe z XIX i XX wieku pokazują, że nie wszyscy mieszkańcy naszego kraju nazywali
sami siebie Polakami. Również nie wszystkie regiony były określane jako części Polski. Jeśli
chodzi o język, to wiele wypowiedzi wskazuje na przeciwstawianie własnej gwary językowi
polskiemu, rozumianemu jako literacki. Zebrano też gwarowe świadectwa prześladowania ludzi
posługujących się polszczyzną, zwłaszcza na terenach podległych władzy niemieckiej w okresie
międzywojennym. W artykule pokazano również synonimy etnonimu Polak, np. Polach, Polon,
Polus, Polaczek, Polaczysko i warianty nazwy Polska, np. Polsko, Polszcza. Najwięcej zaświadczeń
rodziny słowotwórczej wyrazów Polska, Polak, polski pochodzi z terenów pogranicznych,
których przynależność do państwa polskiego była (jest) zmienna.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Uwagi o słowotwórstwie przymiotnika w polszczyźnie południowokresowej (na przykładzie obwodu lwowskiego

W artykule skupiono się na ukazaniu zjawisk związanych ze słowotwórstwem przymiotników w polszczyźnie południowokresowej. Podstawę materiałową analizy stanowią wyrazy rodzime i obcego pochodzenia, typowe dla polszczyzny kresowej. Omówiono sufiksy najbardziej produktywne i typowe w mowie badanych mieszkańców. Patrząc na system słowotwórczy, zwraca się uwagę na ekspresywność. Ta sama podstawa przymiotnikowa może wchodzić w kontakt z wieloma formantami, które intensyfikują cechę przymiotnika. Ekspresywność ma w gwarze o wiele większy zakres niż w języku ogólnopolskim. Analizowana próba ujawniła także różnice międzypokoleniowe. Zestawiając przymiotniki utworzone od różnych w stosunku do języka literackiego pierwiastków oraz formacje identyczne pod względem podstaw, lecz z innymi przyrostkami, można ustalić, że produktywne są formanty przymiotnikowe -owaty, -awy, -uszczy itp., które swoim zasięgiem obejmują również gwary polskie na wschodnim pograniczu naszego kraju.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Zmiana – ewolucja – rewolucja. O języku, normie i metodach na przykładzie rekcji dopełniaczowej czasownika polskiego

Digitalizacja zasobów językowych umożliwia przeprowadzanie badań nad językiem na niespotykaną
dotąd skalę. Komputerowe bazy językowe i nowoczesne oprogramowanie w postaci
analizatorów tekstu różnego typu (semantycznych, morfosyntaktycznych i innych) wykorzystują
w swoich badaniach zarówno językoznawcy deskryptywiści, jak i przedstawiciele lingwistyki
preskryptywnej. Artykuł oferuje analizę aktualnej sytuacji badawczej uzusu językowego i normy
językowej, uwzględniając nie tylko literaturę normatywną, lecz także obszerne studia deskryptywne,
w celu wskazania konieczności syntezy obustronnej recepcji i wzajemnego uwzględniania wyników
badań wymienionych gałęzi językoznawstwa w procesie aktualizacji standardu językowego, jak
też konieczność sprecyzowania użycia kryterium kwantytatywnego w działaniach związanych
z prognostyką rozwoju normy. Artykuł ogranicza się do schematycznego i egzemplarycznego
przedstawienia obszaru rekcji dopełniaczowej czasownika polskiego.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Wizja Boga w Faraonie Bolesława Prusa – analiza lingwistyczna określeń jednowyrazowych

W artykule starano się omówić Prusowską wizję religii, zwłaszcza Boga, zawartą w powieści
o starożytnym Egipcie. Tekst składa się z dwóch zasadniczych części: 1) „Geneza Faraona”, 2) „Religie
w Faraonie. Jednowyrazowe określenia Boga/bóstw”. Autorka przybliża czytelnikowi przede
wszystkim zawartość semantyczno-stylistyczną leksemu Bóg/bóg, uwarunkowaną rzeczywistością
historyczną i powieściową, a także sposobem prezentacji, uzależnionym od rodzaju narracji (narrator
XIX-wieczny i starożytny). Analizie poddano również inne, jednowyrazowe określenia Boga/bogów,
zwłaszcza imiona poszczególnych postaci boskich. Tekst zamyka konkluzja o monoteistycznym
obrazie Boga w Faraonie, przy czym ów monoteizm obejmuje dwie niezupełnie tożsame istoty –
jedną z nich jest Bóg ogólnoludzki, najbliższy Prusowi, drugą zaś Bóg żydowski, traktujący swój
lud w sposób wyjątkowy, jako naród wybrany. Politeistyczną wizję bogów ukazanych w Faraonie
tłumaczą głównie względy wychowawczo-polityczno-ekologiczne.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
O przejawach świadomości językowej Warmiaków i Mazurów w pierwszej połowie XX wieku

W artykule została przeprowadzona analiza wypowiedzi mieszkańców Warmii i Mazur zanotowanych w czasie badań dialektologicznych prowadzonych w latach pięćdziesiątych XX wieku. Obserwacji poddane zostały zapisane opinie i sądy, będące przejawami świadomości językowej ludności. Bardzo liczne wypowiedzi tego typu dotyczyły słownictwa, umiejętności rozróżniania i używania wyrazów gwarowych, ogólnopolskich i niemieckich. Autochtoni wykazywali się także dobrą orientacją w zagadnieniach fonetycznych – zwracali uwagę na mazurzenie (określali je mianem szczypania) i wymowę samogłosek nosowych. W związku z sytuacją polityczną w pierwszej połowie XX wieku wykazywali zainteresowanie pochodzeniem rodzimej gwary i jej stosunkiem do innych języków (polskiego, niemieckiego) i funkcjonowaniem w społeczeństwie. Wypowiedzi Warmiaków i Mazurów ukazują także pozytywne emocje łączące się z językiem przekazywanym dzieciom zwłaszcza przez kobiety (matki, babcie, prababcie).

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Kilka uwag na temat zjawiska wielokategorialności rzeczownikowych derywatów gwarowych o charakterze czynnościowym

Przedmiotem omówienia uczyniono zagadnienie wielofunkcyjności kategorialnej rzeczownikowych
derywatów gwarowych o charakterze czynnościowym. Poddany interpretacji materiał słowotwórczy
pozyskano z liczącego około 30 tysięcy haseł zasobu leksykalnego zgromadzonego
w Słownictwie ludowym byłych województw kieleckiego i łódzkiego [Dejna, 1974–1985]. Wyselekcjonowane
derywaty skategoryzowano po uwzględnieniu metod właściwych słowotwórstwu
typologicznemu, funkcjonalno-segmentalnemu (gniazdowemu) oraz in/chronii. Wyłoniony obraz
odsłonił zarówno kierunki przejmowania przez jednostki derywowane nowych znaczeń, jak
i wykazał regularność, modelowość mechanizmów wprowadzających derywaty w inne obszary
semantyki kategorialnej.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Zmiany w językowej formie nagłówków prasowych

Celem artykułu jest pokazanie zmian w formie nagłówków w czasie ostatniego półwiecza. Materiał
badawczy pochodzi z „Gazety Wyborczej” wydawanej w latach 1996–1997, a następnie w latach
2015–2016. Punktem odniesienia (porównania) są wyniki badań nad prasą lat sześćdziesiątych.
Autorka koncentruje się szczególnie na wartości informacyjnej nagłówków i ich postaci składniowej.
Analizuje nagłówki ze względu na rodzaj przekazywanej informacji w trzech przedziałach
czasowych. Pod uwagę bierze: precyzowanie treści utworu (streszczanie najważniejszej wiadomości
lub tezy utworu, określanie tematu utworu), uwydatnianie głównej okoliczności, wskazywanie
odbiorcy. Badania wykazały, że w nagłówkach ostatnich dwudziestu lat powstały nowe schematy
składniowe, np. schemat nagłówka w postaci replik dialogowych, a istniejące schematy zostały
rozbudowane. Dotyczy to zwłaszcza grupy informacyjnej „wskazanie odbiorcy”. Stosowane
w nagłówkach kategorie gramatyczne służą zaktywizowaniu odbiorcy, co zwiększa interakcyjność
przekazu. Cytaty wprowadzają różnorodność głosów i perspektyw, co kreuje nowe sytuacje
komunikacyjne. Zmiany w językowej formie nagłówków mają charakter jakościowy i ilościowy.
Są przejawem zmian w sferze publicznej i dyskursie medialnym.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Niemieckie słownictwo marynistyczne w publikacji Maritimes Wörterbuch Jürgena Gebauera i Egona Krenza. Wybrane zagadnienia

Celem niniejszego artykułu jest analiza językowa słownictwa marynistycznego ze słownika Maritimes Wörterbuch zusammengestellt von Jürgen Gebauer und Egon Krenz (1989). W opracowaniu omówiono zagadnienia morfologiczne oraz problem składni. Materiał badawczy został zanalizowany także pod kątem onomastyki, poruszono również kwestie zapożyczeń oraz żargonu żeglarskiego. W słowniku, podobnie jak w całym języku niemieckim, występuje bogactwo złożeń. Uwagę przyciąga bogaty repertuar przydawek rzeczownikowych. W źródle, o którym mowa, odnotować można eponimy, kryptonimy, nazwy wydarzeń historycznych oraz ergonimy (nazwy instytucji). Żargon marynarski nieznacznie nacechowany jest ekspresywnością

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
Recenzja i felieton na tle przemian prasy polskiej. Kilka uwag z ewolucji gatunku

Celem artykułu jest pokazanie zależności między gatunkiem prasowym, a miejscem jego publikacji.
Recenzja i felieton to jedne z najstarszych gatunków, których początki sięgają połowy XVIII wieku.
Jednym z istotniejszych, jak się okazało, czynników stymulującym przemiany wypowiedzi
prasowych była postępująca demokratyzacja prasy, czyli chęć dotarcia do jak najszerszego grona
czytelników. Wraz z przeobrażeniami prasy, modernizowały się gatunki. Na przykładzie recenzji
i felietonu możemy obserwować pewną prawidłowość: z jednej strony utrwalały się te wyznaczniki,
które decydowały o tożsamości gatunku, a z drugiej powstawały nowe odmiany, które uelastyczniały
granice gatunku.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo
„Fałszywi przyjaciele tłumacza”: rzecz o kilku zapożyczeniach z francuszczyzny

Dzięki ustaleniom XIX-wiecznego językoznawstwa historyczno-porównawczego, pokrewieństwo
języków romańskich i słowiańskich nie ulega dziś wątpliwości, choć z pewnością można
uznać, że języki francuski i polski pozostają jednak kuzynami dość dalekimi. Długo można by
się rozwodzić nad różnicami gramatycznymi, które je dzielą, od fonologicznych, przez morfologiczne,
aż po składniowe. Wobec skomplikowanej gramatyki, słownictwo francuskie wydaje
się jednak Polakowi z pewnością bardziej przystępne, co wynika ze specyficznych (choć dalece
nieidentycznych) powiązań obu języków z łaciną, a także jest pochodną historycznych kontaktów
Francji i Polski. Szczególnie one dawały przez wieki okazję do pojawiania się licznych zapożyczeń
z francuszczyzny w języku polskim. Wobec faktu stałej ewolucji języków, los zapożyczenia
nie jest nigdy z góry określony: z punktu widzenia semantycznego może ono pozostać wiernym
ekwiwalentem wyrazu, od którego pochodzi, albo też zmienić znaczenie, czasem nawet w sposób
radykalny. W niniejszym artykule poświęconym zjawisku faux amis, czyli zapożyczeń, których sens
silnie uległ zmianie, badamy drogę i sposób asymilacji kilku wyrazów tego typu w polszczyźnie,
wykazując, że w tak delikatnej materii jak pożyczki językowe konieczne jest niejako indywidualne
studiowanie każdego przypadku.

Czasopismo: Rozprawy Komisji Językowej ŁTN
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo