Monolog ironicznego marzyciela. Don Fernando Pessoa i jego Livro do Desassossego

Niniejsze opracowanie stanowi oryginalny artykuł poświęcony Księdze
niepokoju, której autorem jest portugalski pisarz modernistyczny Fernando Pessoa.
Celem artykułu jest studium twórczości „samotnika z Lizbony”, który swoje dzieła
podpisuje pseudonimem. Badacze twierdzą, iż Pessoa posługiwał się 70 heteronimami,
czyli swoistymi (literackimi) sobowtórami, które nie do końca dają się
utożsamić z samym pisarzem. Księga niepokoju to właśnie takie dzieło – Pessoa
ogłasza swoją powieść jako „autobiografię Bernarda Soaresa”. Artykuł ukazuje, że
nie sposób rozdzielić prawdziwego „ja” twórcy od swoistej, ironicznej gry, którą
prowadzi z czytelnikiem. Pisanie powieści wydaje się być dla Pessoi antidotum na
samotność i ból egzystencjalny (jak u Kafki, Heideggera, Camusa, Becketta), choć
praktykowanie jego prywatnej filozofii życia nie jest łatwym zadaniem. Powieść
Pessoi jest bowiem planowo chaotyczna i niespójna – jak samo życie, o którym
pisarz – w Księdze niepokoju jako Bernardo Soares – mówi gorzko: W nic nie
wierzę, na nic nie mam nadziei, nic nie budzi mojej litości. Niniejsze opracowanie
w centrum uwagi stawia problem samotności, marzeń i tęsknoty za sensem. Autor
przy opracowaniu niniejszego artykułu wykorzystał metodologię semiotyczną i
komparatystyczną, stosowaną przez badaczy Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
Bohaterem Księgi niepokoju jest mieszkaniec Lizbony, który tworzy własny
teatr marzeń. Jego życiowa filozofia pełna jest agnostycznych wątpliwości.
„Życie nie jest konieczne – konieczne jest pisanie”. Liczy się tylko to, co zostanie
zapisane. Ale również w literaturze nie można otrzymać łaski uspokojenia, również
ona nie nasyci pragnienia poznania prawdy. I w niej wszystko dokonuje się na
krawędzi niepewności, w stanie nieustannego zawieszenia, bez możliwości ostatecznej
weryfikacji. Z jednej strony Pessoa jest geniuszem, porównywalnym wielkością
(i skomplikowaniem) z najwybitniejszymi – w opinii Antonia Tabucchiego
– twórcami (Nietzsche, Pound i Celine, Bataille i Kafka), z drugiej zaś to zwyczajny,
zmęczony i znudzony przechodzień, który uwielbia spacery po ulicach Lizbony.
Rozważania Pessoi prowadzą na krawędź absurdu – i to jest najlepsze miejsce, aby
w zbroi masochistycznego Don Kichota rzucić rękawicę nicości. Jedynym ukojeniem
bólu jest Lizbona, stąd Księga niepokoju staje się pochwałą miasta, literackim
pomnikiem Lizbony.
Wyniki badań nad Księgą niepokoju stanowią dobry punkt wyjścia do poszukiwań
bardziej ogólnych, których celem byłoby zdiagnozowanie stanu duchowości
człowieka ery postmodernistycznej. Pessoa modernista stanowi – ze swoją
oryginalną teorią zagubienia, duchowej dezorientacji, chaosu wewnętrznego, niezdefiniowania – doskonały model, którego analiza może pomóc w diagnozowaniu
współczesnych problemów duchowych.
Dotychczasowe działania badaczy koncentrowały się głównie na rekonstruowaniu
i wprowadzeniu w obieg czytelniczy pisarstwa Pessoi. Jej ekscentryczna
oryginalność fascynuje, ale i utrudnia (wręcz uniemożliwia) wszelki opis naukowy.
Wydaje się, iż całkowicie świadomie Pessoa zaciera ślady i gubi trop, aby
udaremnić jakikolwiek spójny opis własnego dzieła. Tym bardziej przyciąga uwagę
i kusi – jego nowatorskie filozoficzne i religijne, estetyczne i psychologiczne,
rozważania zasługują na dalsze badania. Zrozumieć dzieło Pessoi – to zrozumieć
postmodernistyczny chaos wokół nas i w nas samych.

Czasopismo: Religious and Sacred Poetry: An International Quarterly of Religion, Culture and Education
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo