100-lecie Antarktycznej Wyprawy "Belgiki" (1897-1899)

W 1997 r. upłynęło 100 lat od rozpoczęcia (wypłynięcie z Antwerpii 16 sierpnia 1897 r.), a w 1999 r. od zakończenia (powrót do Antwerpii 18 listopada 1899 r.) belgijskiej wyprawy antarktycznej na statku. Belgika", w której wybitny udział naukowy wzięli dwaj młodzi wówczas Polacy Henryk Bronisław Arctowski i Antoni Bolesław Dobrowolski. W historii wypraw i badań antarktycznych była to pierwsza wyprawa zimująca i realizująca bardzo obszerny zakres badań geofizycznych i biologicznych. Zebrano olbrzymie zasoby materiałów naukowych, które zostały opublikowane w specjalnych raportach i w licznych artykułach naukowych. Uczestnicy Wyprawy opublikowali także swoje osobiste dzienniki, w których przedstawili jej przebieg, opisując szereg dramatycznych sytuacji i zdarzeń (A. de Gerlache 1901, tłum. polskie Z. Nałkowskiej 1903; A. B. Dobrowolski 1962). Stanowią one źródło cennych informacji o Wyprawie, ale także zawierają pewną dawkę subiektywizmu. Z czasem powstała obszerna literatura naukowa i popularnonaukowa omawiająca przebieg, zakres badań i wyniki tej Wyprawy. Niniejszy artykuł napisano na podstawie wybranych publikacji cytowanych w tekście i wykazanych na końcu artykułu. Dodamy, że w relacji o przebiegu Wyprawy korzystaliśmy głównie z książki S. Hartmana Belgika (1957) i z Dziennika wyprawy na Antarktydę (1897-1899) A. B. Dobrowolskie go (1962), natomiast w relacji o badaniach naukowych z artykułów A. Kosiby (1960), S. Pietkiewicza (1960) i W. Zinkiewicza (1960). Stulecie Wyprawy obchodzono w latach 1997-1999. Okolicznościowe uroczystości odbywały się w Rumunii, USA i Argentynie, a specjalnie uroczyście obchodzono w Belgii i w Polsce. W Belgii odbyły się pod patronatem Króla Alberta II, a głównym punktem uroczystości było międzynarodowe sympozjum w Brukseli w dniach 14-16 maja 1998 r., na którym wygłoszono ponad 30 referatów. Jednym z referentów był profesor Jacek Machowski, który przedstawił udział Henryka Arctowskiego w Wyprawie. Uroczystości miały znakomitą oprawę. Przygotowano specjalne wystawy, wydrukowano na tę okazję różne materiały popularnonaukowe, telewizja wyświetlała stosowne filmy, a poczta wydała okolicznościowe znaczki. W uroczystościach w Belgii uczestniczyła delegacja z Polski, która do Antwerpii udała się na ORP .Arctowski". W Polsce centralna uroczystość, zorganizowana przez Polską Akademię Nauk i Komitet Badań Polarnych PAN, odbyła się w 1998 r. w Warszawie na Zamku Królewskim. 100-lecie Wyprawy "Belgiki" uczcił także Klub Polarny Polskiego Towarzystwa Geograficznego, który wspólnie z Komitetem Badań Polarnych i Instytutem Geofizyki PAN zorganizował w Warszawie w dniach 16-17 września 1998 r. specjalną, uroczystą sesję w ramach XXV Międzynarodowego Sympozjum Polarnego. Rocznicy tej został poświęcony nr 1-2/1998 "Polish Polar Research" i nr 6/1998 "Biuletynu Polarnego". Prócz tego w niektórych środowiskach akademickich zorganizowano zebrania naukowe i odczyty. W Toruniu 15 maja 1998 r. w ramach VIII Seminarium Meteorologii i Klimatologii Polarnej wygłoszono dwa krótkie referaty poświęcone historii "Belgiki" i osiągnięciom naukowym uczestników Wyprawy. Na ich kanwie powstał niniejszy artykuł.

Czasopismo: Problemy Klimatologii Polarnej
Dziedziny: nauki ścisłe i przyrodnicze
Dyscypliny: nauki o ziemi i środowisku