rafalposwiata/plsc huggingface dataset:
Literackie obrazy epidemii o proweniencji szkolnej z XVII i XVIII wieku (wybrane zagadnienia)

Przedmiotem artykułu są literackie obrazy epidemii, zawarte w utworach związanych ze środowiskiem szkolnym. Wśród analizowanych tekstów znalazły się dzieła okolicznościowe, poświęcone zmarłym z powodu zarazy uczniom (kazanie dominikanina, Michała Wojniłowicza; wierszowany poemat profesora Akademii Krakowskiej – Pawła Zapartowica). Wpisywały się one w konwencję panegiryczną, ale równocześnie ujawniały ówczesną świadomość medyczną (objawy zakażenia, zabiegi higieniczne i lekarskie przy chorym) oraz osobiste zaangażowanie preceptorów. Drugą grupa analizowanych tekstów są dramaty wystawiane na scenach kolegiów pijarskich i jezuickich. Związane są one z kultem świętych „od moru”. Podejmują także temat zarazy jako rodzaju kary za grzechy, która dotyka negatywnych bohaterów. W niektórych sztukach występują zaś uosobienia klęsk żywiołowych i epidemii. Artykuł ujawnił, że literackich obrazów zarazy, które związane były ze środowiskiem szkolnym, było stosunkowo niewiele. O przyczynach epidemii, sposobach ich zapobieganiu znacznie częściej pisano w poradnikach i kalendarzach, dostępnych dla szerokiego grona odbiorców. Społeczność uczniów i nauczycieli podejmowała raczej aktywność na polu religijnym działając w stowarzyszeniach i kongregacjach, a także uczestnicząc w przebłagalnych nabożeństwach i procesjach.

Czasopismo: Tematy i Konteksty
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo
Wywoływanie chorób przez czarownice – poglądy uczestnika procesów czarownic (przypadek Czarownicy powołanej)

Artykuł poświęcony jest poglądom autora Czarownicy powołanej - uczestnika procesów czarownic, prawdopodobnie duchownego - na temat wywoływania chorób przez podsądne („powołane”). Autor nie kwestionował istnienia czarownic, czarostwa i czarnoksięstwa, nie miał również wątpliwości, że choroby i klęski żywiołowe można sprowadzać poprzez działania magiczne, uważał nawet, że szkodzenie ludziom jest „czartowskim obowiązkiem” czarownicy. Obawiał się jednak pochopnego skazywania i karania guślarzy, którzy z uprawianiem czarnej magii nie mają nic wspólnego. Prowadzone przez niego rozważania i  użyta argumentacja wskazują, że pomimo przekonania autora o istnieniu wiedźm i ich umiejętności wywoływania chorób Czarownica powołana jest utworem nadzwyczaj postępowym, o czym świadczą dylematy prawnika, a nie obawy duchownego.    
 

Czasopismo: Tematy i Konteksty
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo
Chłodno i rzeczowo. Kazimierz Sarnecki o chorobach na dworze Jana III Sobieskiego

Przedmiotem artykułu jest sposób mówienia o chorobach w pismach Kazimierza Sarneckiego, który był rezydentem podkanclerzego litewskiego Karola Stanisława Radziwiłła na dworze Jana III Sobieskiego.
Podstawowym zadaniem Sarneckiego było pozyskiwanie informacji o tym, co działo się na dworze Sobieskiego – przede wszystkim o stanie zdrowia króla, a w dalszej kolejności innych sprawach, nawet niewielkiej wagi. Sarnecki regularnie prowadził diariusz, który co jakiś czas wysyłał Radziwiłłowi wraz z osobno napisanym listem.
W diariuszu najwięcej miejsca poświęcał królowi – świadczy o tym liczba wzmianek na jego temat oraz ich umiejscowienie w tekście (każdy wpis Sarnecki rozpoczyna od zapisania, co robił król i jaki był jego stan zdrowia, czy przyjmował leki oraz jakim zabiegom medycznym był poddawany, a dopiero później relacjonuje pozostałe zdarzenia). Poza tym notował to, co dotyczyło zdrowia królowej Marii Kazimiery, siostry króla a matki Karola Stanisława Katarzyny z Sobieskich Radziwiłłowej, dzieci królewskiej pary (Jakuba, Teresy Kunegundy, Aleksandra oraz Konstantego), członków dworu oraz odwiedzających go gości. Obok typowych dla siedemnastowiecznej Rzeczypospolitej schorzeń odnotowywał również nierzadko bardzo luźno związane z medycyną sprawy o anegdotycznym, a nawet magicznym charakterze. Gdy sam ciężko zachorował, nie apelował do współczucia swego patrona, a zapewniał, że mimo choroby wszystkie obowiązki wypełni rzetelnie za pomocą osób trzecich, by interesy Radziwiłła nie doznały szkody.
Listy Sarneckiego wyglądają inaczej – donosi w nich przede wszystkim o własnych działaniach podejmowanych na rzecz patrona, czasem prostuje lub uzupełnia zapisane w diariuszu informacje. Zdrowie i choroby schodzą tu na plan dalszy i zajmują zdecydowanie mniej miejsca niż w diariuszu.
Zarówno w diariuszu, jak i w listach, zapiski Sarneckiego zawsze prowadzone są w sposób chłodny i rzeczowy, niemal zupełnie pozbawiony komentarza. W relacjach o chorobach uderza zupełny brak śladów współczucia; nawet te fragmenty, które dotyczą go osobiście, są wolne od emocji. Problemy zdrowotne są faktem, o którym informuje, ale niczym więcej.

Czasopismo: Tematy i Konteksty
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo
Literatura staropolska wobec problemu zła. Uwagi wstępne

Głównym zadaniem  artykułu jest przyjrzenie się zjawisku szerszemu niż epidemia, tj. problemowi zła, które w literaturze staropolskiej badać można na różne sposoby. Jednym z nich jest podjęcie analizy w kontekście obecnej i bardzo wyraźnej w naszej literaturze dawnej tradycji platońskiej, augustyńskiej i manichejskiej, w których za zło we wszechświecie odpowiedzialna jest materia (ciało) bądź zły duch zdolny swoją mocą przeciwstawić się Bogu i zburzyć właściwy (czyli dobry, pożądany przez człowieka) porządek  rzeczy. Innym powszechnym w staropolszczyźnie nurtem był neostoicyzm i (w mniejszym stopniu) neoepikureizm, gdzie zło, uznawano za pozór możliwy do unicestwienia przez wspieranego siłą Niebios człowieka mądrego. Zło można również badać, kierując się podziałem na zło natury (cierpienie, niedola, zaraza, śmierć) czy zło moralne korelatywne wobec moralnego dobra. Bardzo interesującą perspektywę wyjaśniania zła, przedstawia teodycea zmierzająca do wyjaśnienia, skąd się bierze zło, zwłaszcza w postaci niezawinionego cierpienia, w rzeczywistości stworzonej przez dobrego Boga.  Ten problem w artykule został pokazany na przykładzie poezji Jana Kochanowskiego  i młodszego od niego o prawie sto lat Stanisława Herakliusza Lubomirskiego. Obydwaj autorzy przyjmują, że Bóg może usunąć zło ze wszechświata, ale nie chce. Przyczyny tego „nie chce” wyłożone zostały w szczegółowej interpretacji.

Czasopismo: Tematy i Konteksty
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo
Spojrzeć w twarz Meduzie: Jerzy Grotowski wobec romantyzmu i mitu Fausta cz. 1. „Farsa-misterium”: Faust według J.W. Goethego, Teatr Polski, Poznań, 1960

Przedmiotem artykułu jest pierwsza z dwóch reinterpretacji mitu Fausta przez Jerzego Grotowskiego – inscenizacja Fausta według tekstu J.W. Goethego w Teatrze Polskim w Poznaniu w 1960, będąca próbą dialektycznej polemiki z romantyczną i metafizyczną wizją Goethego. Spektakl ukazuje wczesną estetykę reżysera, opisaną jako „farsa-misterium”, w której dominuje fascynacja rytuałem jako laicką formą doświadczenia religijnego. Mit Fausta jest w nim próbą konfrontacji reżysera z archetypem, którego celem jest uwolnienie energii duchowej widzów poza mitem i religią i odnowienie świadomości wspólnoty przez wzbudzenie grozy. Celem rozważań jest wykazanie, że historia Fausta ma dla Grotowskiego istotne znaczenie jako wcielenie mitu, poprzez które realizują się dążenia Grotowskiego do przełamania traumy śmierci i przekroczenia ograniczeń kondycji ludzkiej, typowe dla wrażliwości romantycznej.

Czasopismo: Tematy i Konteksty
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo
Sprawy Czesława Miłosza w zapiskach osobistych Marii Dąbrowskiej i Anny Kowalskiej

Jednym z wątków dzienników i publikowanej jak na razie w wyimkach korespondencji Marii Dąbrowskiej i Anny Kowalskiej jest tzw. „sprawa Miłosza”. Osoba poety stała się powodem konfliktu między pisarkami o podłożu czysto osobistym, rzutującym także na ich oceny twórczości i decyzji życiowych poety. Odnosiły się one także do decyzji Czesława Miłosza z 1951 roku, gdy wystąpił o azyl we Francji, co w środowiskach literackim i politycznym tak w kraju jak i na emigracji zostało odebrane przez wielu jako akt zdrady. Artykuł pokazuje niektóre mniej znane okoliczności skomplikowanych życiowych „spraw Miłosza” z tamtych lat, widziane z perspektywy obu pisarek oraz ich najbliższego środowiska.

Czasopismo: Tematy i Konteksty
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo
Anatomia epidemii. Intelektualna walka Grzegorza Piramowicza z zarazą ospy prawdziwej w kontekście wypowiedzi Woltera i Tissota

Tematem artykułu jest próba rozpowszechnienia szczepień przeciwko ospie prawdziwej podejmowana przez prokrólewski krąg XVIII-wiecznych intelektualistów. Na działania opisywane w niniejszym tekście składają się dwa aspekty. Po pierwsze: edukowanie społeczeństwa poprzez publikowanie wyników pracy lekarzy z Europy zachodniej, opartych na obserwacjach medycyny Dalekiego i Bliskiego Wschodu. Po drugie: propagowanie postaw prozdrowotnych wśród odbiorców czasopism epoki stanisławowskiej – zachęcanie do szczepień. Artykuł w dużej mierze skupia się na analizie opublikowanych w „Zabawach Przyjemnych i Pożytecznych” utworów Grzegorza Piramowicza, których inspiracją był list Woltera O szczepieniu ospy.

Czasopismo: Tematy i Konteksty
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo
Panegiryk z epidemią w tle. Ignacego Szydłowskiego "Oda na pamiątkę urodzin doktora Jennera, wynalazcy wakcyny, obchodzoną przez Cesarskie Towarzystwo Medyczne w Wilnie d. 6 maja 1820"

Artykuł skoncentrowany jest na omówieniu Ody na pamiątkę urodzin doktora Jennera, wynalazcy wakcyny…, ułożonej w 1820 roku przez zapomnianego wileńskiego poetę, Ignacego Szydłowskiego. Utwór ten, wygłoszony w obecności Cesarskiego Towarzystwa Medycznego i przynajmniej czterokrotnie przedrukowany, poświęcony został upamiętnieniu postaci angielskiego lekarza, pomysłodawcy szczepionki przeciwko ospie. Wpisuje się tym samym w nieco marginalizowany – w porównaniu z liryką wyrażającą aspiracje niepodległościowe – nurt postanisławowskiej poezji okolicznościowo-publicznej związanej z osobistościami spoza sceny politycznej, działającymi w obszarze szeroko pojętej nauki. W toku historycznoliterackiej analizy zostaje on zaprezentowany jako suma wpływów polskiej i europejskiej tradycji enkomiastycznej oraz zawodowych interesów wileńskiego środowiska lekarskiego. Obserwacja ta prowadzi do podporządkowania przedstawionego w utworze poetyckiego obrazu epidemii dwóm wiodącym konwencjom – panegirycznej oraz dydaktyczno-propagandowej.
 

Czasopismo: Tematy i Konteksty
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo
Biedermeierowskie świadectwo zarazy – "Granit" Adalberta Stiftera

Artykuł jest wprowadzeniem do polskiego przekładu noweli pt. Granit austriackiego prozaika Adalberta Stiftera (1805-1868). Wyjaśnia polityczno-kulturowy kontekst powstania utworu, jego poetykę oraz przesłanie filozoficzno-etyczne. Nowela pochodzi ze zbioru Kolorowe kamienie (1853) i wraz z nim stała się kanonicznym – estetycznym i światopoglądowym – manifestem austriackiego biedermeieru, jako ilustracja tzw. „łagodnego prawa” (das sanfte Gesetz); polega ono na życiu pełnym harmonii oraz nieefektownym, codziennym praktykowaniu humanizmu w przestrzeni prywatnej, rodzinnej i społecznej. W tekście Stiftera odnosi się ono także do nadzwyczajnej sytuacji egzystencjalnej katastrofy. Oparta na ludowym przekazie relacja o epidemii dżumy, która w XVIII w. nawiedziła spokojne okolice Czeskiego Lasu, staje się pretekstem do ukazania różnych wyzwań, jakim muszą sprostać dorośli i dziecięcy bohaterowie utworu w obliczu choroby. Opowieść bazując na odwołaniach biblijnych, filozoficzno-naukowych i baśniowych, niesie dwa wyraziste przesłania: ocalenie jest paradoksalne i nielogiczne; ocalenie dane jest tylko tym, którzy potrafili zachować się godnie i ofiarnie. Motyw epidemii jako wydarzenia autentycznego, ale także jako uniwersalnej figury katastrofy, próby czy mrocznej inicjacji w bezlitosne prawa historii i przyrody, zostaje kunsztownie rozpisany na kilka płaszczyzn narracyjnych oraz kilka poziomów konstrukcyjnych, fabularnych i symbolicznych tekstu (w każdym z nich pojawia się lejtmotyw tytułowego „granitu”, minerału związanego z katastrofą wulkanu). Granit Adalberta Stiftera pozostaje po dziś dzień tekstem intrygująco wieloznacznym – to ilustracja biedermeierowskiej idylli, świadectwo indywidualnego światopoglądu pisarza, rodzaj boccacciowskiego dokumentu z czasów zarazy, parabola o zachowaniu człowieczeństwa w momencie próby oraz przykład mistrzowsko skomponowanej noweli jednocześnie.

Czasopismo: Tematy i Konteksty
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo
Tyfus, ospa, cholera i inne choroby jako doświadczenia polskich zesłańców na Syberii w XIX wieku

Tematem artykułu są choroby polskich zesłańców politycznych na Syberii, metody leczenia oraz związane z tym okoliczności (rola lekarzy, szpitale, pomoc innych Polaków i miejscowej ludności). Z zachowanych pamiętników, dzienników i listów dowiadujemy się, że zesłańcy chorowali zarówno w czasie morderczego marszu na Syberię (tysiące kilometrów pieszo, zima, niedożywienie, fatalne warunki higieniczne w noclegowych barakach), jak i w wyznaczonych im miejscowościach przymusowego pobytu. Padali ofiarą epidemii (tyfus, cholera, ospa, szkorbut) oraz innych chorób, czasami nieznanych europejskiej medycynie. Poznajemy rosyjskie szpitale, w których makabryczne warunki przyspieszały zgon pacjentów (brud, smród, zepsute jedzenie, brak opieki i leków, uśmiercanie chorych w celu ich okradania). Najgorsze były lazarety wojskowe (konające ofiary straszliwej chłosty, najwyższa śmiertelność). Polscy lekarze zesłańcy, znacznie lepiej wykształceni i przygotowani do zawodu od lekarzy rosyjskich, często jako jedyni w różnych zakątkach Syberii umieli wyleczyć wiele chorób, a nawet zwalczyć epidemie. Prowadzili rozległe praktyki lekarskie: rodaków leczyli przeważnie za darmo, pomagali też wielu Rosjanom oraz ludom etnicznym (np. Benedykt Dybowski, Wacław Lasocki). Konwencjonalne metody leczenia, wymieniane przez zesłańców od początku do schyłku XIX w., to upuszczanie krwi, wywoływanie biegunki, wymiotów i silnych potów oraz plastry drażniące skórę, a także leki na bazie ziół i spirytusu. Poznajemy też metody niestandardowe. Tam, gdzie zabrakło lekarzy, odkrywamy tajniki medycyny ludowej. Podziwiamy nastroje i postawy Polaków w obliczu ciężkich chorób – niezwykłą solidarność między zesłańcami, ofiarność, poświęcenie (nieustanne czuwanie przy chorych). 

Czasopismo: Tematy i Konteksty
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo
Trąd w porządku teologicznym Zwiastowania Paula Claudela

Artykuł analizuje zagadnienie trądu jako znaku przyjęcia woli Bożej, która wypływa z porządku wiary i jest daleka od racjonalności. Zarażenie się chorobą przez główną bohaterkę symbolizuje bezgraniczne zaufanie Opatrzności i uznanie jej życiowego powołania. Chociaż dolegliwość jest źródłem wykluczenia i strachu ze strony wspólnoty, dla dziewczyny jest wyrazem miłości i zaszczytem uczestniczenia w planie Stwórcy. Trąd, wywołujący wielkie epidemie średniowiecza, jest ważny nie tylko dla dramaturgii, ale także dla ideologicznego znaczenia dzieła, czemu sprzyjają odniesienia do pism filozoficznych Paula Claudela.

Czasopismo: Tematy i Konteksty
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo
„Asystował wybuchowi cholery”1 . Autor i recenzenci o książce Lucjana Wolanowskiego Klejnot Korony. Reporter w Hongkongu w czasach zarazy

Lucjan Wolanowski (1920-2006) był wybitnym reporterem, pisarzem i podróżnikiem. Dzisiaj jest twórcą zapomnianym. W 1963 roku ukazała się niewielka książka jego autorstwa pt. Klejnot Korony. Reporter w Hongkongu w godzinie zarazy. Pisana na żywo podczas epidemii cholery w Hongkongu, gdzie przebywał, przyniosła mu sukces czytelniczy i przekłady na języki obce. Książka jest rzeczową relacją o chorobach i cierpieniach ludzi żyjących w Hongkongu. Autor znakomicie połączył tutaj pasję poznawczą, doświadczenia podróżnika i umiejętność obserwacji z zaletami gawędziarza operującego świetnym językiem, ceniącego walory szczegółu. Jego książka zapoczątkowała nowoczesny nurt opisów chorób tropikalnych w literaturze polskiej.

Czasopismo: Tematy i Konteksty
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo
O czym śni Filipowicz? – próba analizy opowiadania Kornela Filipowicza Gdy przychodzą we śnie w perspektywie szeroko rozumianej filozofii egzystencjalnej

Celem artykułu jest interpretacja opowiadania Gdy przychodzą we śnie autorstwa Kornela Filipowicza przy użyciu kategorii wprowadzonej do literaturoznawstwa przez Michała Januszkiewicza - tzw. egzystencjalistycznego punktu widzenia. Jest to zabieg mający na celu odkrycie sensu tekstu wyjątkowego, bo nie mieszczącego się w typowej tematyce twórczości Filipowicza, piewcy polskiej prowincji, barda codzienności. Utwór powstał w roku 1979, opublikowany zaś został w zbiorze Koncert f-moll i inne opowiadania, wydanym w roku 1982. Opowiadanie to wywierając na dzisiejszym czytelniku ogromne wrażenie z powodu wyjątkowej aktualności tematu, jakim jest zjawisko masowej imigracji z krajów afrykańskich do Europy, wywołuje chęć przypisania autorowi zdolności profetycznych. Jest to źródło wielu nieporozumień, co w konsekwencji prowadzi do stwierdzenia przez badaczy tej prozy braku łatwych możliwości dotarcia do istotnych jej znaczeń. Stąd ciekawą propozycją staje się jej ogląd z perspektywy szeroko rozumianej filozofii egzystencjalnej, w szczególności myśli Heideggera, Sartre'a, Jaspersa, Camusa, myślicieli, których nie sposób pominąć przy omawianiu literatury współczesnej. Z takiej perspektywy to wyjątkowe opowiadanie nabiera nowych treści. Prowadzi, jeśli nie do pełnego zrozumienie jego sensu, to przynajmniej do odkrycia zakrytych dotąd znaczeń.

Czasopismo: Tematy i Konteksty
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo
Kafkowski tryptyk interpretacyjny: Opowiadanie "Przemiana"

Opowiadanie Franza Kafki Przemiana, które odczytywane było od czasu powstania w najprzeróżniejszy sposób, zostaje tutaj ujęte nowatorsko. Autorka szczegółowo omawiając treść pokazuje ukryte aluzje do postaci Hioba ze Starego Testamentu oraz jego typologiczną prefigurację jako Jezusa Chrystusa z Nowego Testamentu. Podążając krokami egzegezy biblijnej autorce udaje się udowodnić mesjanistyczny przekaz zawarty w tym dziele, który łączy żydowską myśl z chrześcijańską zakamuflowaną pod świecką powłoką powszechności.

Czasopismo: Tematy i Konteksty
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo
Próba mitologii romantycznej i politycznej. Kilka uwag na temat "Gryfa" Olgi Daukszty

Prezentowany artykuł poświęcony jest poematowi epickiemu Olgi Daukszty pt. Gryf. Napisany na przełomie lat 30. i 40. XX w., poemat konstruuje specyficzną polską i chrześcijańską tożsamość na ziemiach dawnych Inflant Polskich i współczesnej Łotwy. Daukszta, która uważała się za Polkę, ale także Niemkę, Tatarkę czy Żmudzinkę, zamieszkiwała region, w którym przez wieki spotykały się, współistniały oraz walczyły różne narodowości. W czasie, gdy polskość na Łotwie była tłumiona, wskazywała na polskie elementy i aspekty w historii Łotwy. Aby uzasadnić konkretne prawa narodowe i polityczne, skonstruowała w swoim poemacie mitologię romantyczną, w ramach której na nowo zinterpretowała pewne symbole i alegorie (jak gryf, lew, ale także św. Jerzy, itp.) oraz umieściła je w kontekście kultury europejskiej i chrześcijańskiej w ogóle. Poemat nigdy nie został opublikowany, niemniej jednak stał się ciekawą próbą stworzenia lokalnej i w pewien sposób różnorodnej tożsamości, w raczej typowym romantycznym stylu.

Czasopismo: Tematy i Konteksty
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo
Trzy oblicza listu

Artykuł jest próbą krytycznej analizy materiałów zawartych w ósmym tomie wydawnictwa Epistolografia w dawnej Rzeczypospolitej. Jest to seria wydawana pod redakcją pracowników Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie: Piotra Borka i Marcelego Olmy, a począwszy od ósmego tomu także Marcina Piątka. Monografia proponuje spojrzenie na epistolografię z trzech perspektyw badawczych: literaturoznawczej, językoznawczej oraz historycznej.

Czasopismo: Tematy i Konteksty
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo
Poetyka jako chwyt

Artykuł stanowi nawiązanie do inicjowanej przez Dorotę Korwin-Piotrowską w książce Poetyka. Przewodnik po świecie tekstów (2011) dyskusji wokół statusu poetyki łączącej aktualnie takie dziedziny nauki, jak antropologia kultury, filozofia, badania genderowe, historia idei, socjologia, językoznawstwo, retoryka, psychologia, nauki kognitywne, semiotyka. W artykule podkreślam problem „zatargu”, ale i „transwersalności” między: - przedmiotowym a podmiotowym ujmowaniem tekstu kultury; - pojęciem dzieła a pojęciem tekstu (implikującym zawieszenie kategorii estetyki); - językiem literackim i potocznym; wyobraźnią i empirią; - wiedzą i doświadczeniem; - wiedzą o kulturze i wiedzą w kulturze; - nauką i literaturą. Podejmując formalistyczne pojęcie „chwytu” wskazuję na współczesne projekty łączenia zróżnicowanych aparatów pojęciowych i procedur jako konceptualnych figur analitycznych i interpretacyjnych.

Czasopismo: Tematy i Konteksty
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo
Poetyka jako dyskurs

Artykuł rozważa trzy różne typy i zastosowania poetyki: 1) jako praktykę normatywną, polegającą na ocenie i skalowaniu utworów, formułowaniu reguł literackich i postulowaniu rozwiązań estetycznych i kierunków twórczości, 2) jako nomotetycznie rozumianą naukę i wiedzę o literaturze, która zmierza do wykrycia zarówno strukturalnych, jak historycznych praw i prawidłowości rządzących literaturą oraz 3) jako specyficzny dyskurs o literaturze, który w obliczu wielości, różnorodności i historycznej zmienności zjawisk literackich jest świadomy własnej relatywności, elastyczności i ograniczoności. Poetyka normatywna osadza się w krytyce literackiej i roztrząsa zazwyczaj aktualne (współczesne) problemy literatury. Poetyka nomotetyczna kieruje się ku temu, co trwałe, regularne i niejako „wieczne” w literaturze. Z kolei poetyka jako dyskurs stara się podążać za przemianami literatury. Od poetyki teoretycznej i historycznej różni się jednakże tym, że nie tylko uwzględnia zmienność i różnorodność literatury, lecz także koryguje i dostosowuje własny aparat do jej właściwości. Zachowując dystans i pewną dozę nieufności do samej siebie, poetyka tego typu stara się nie stawiać się ponad badaną rzeczywistością literacką i nie ulegać mistyfikacji, iż to teoria (poetyka) rządzi literaturą oraz określa jej kształty i sensy. Wynika stąd konieczność ciągłej rewizji aparatu badawczego, pojęć, terminologii oraz zakresu i przedmiotu poetyki. Uczestniczy ona w ten sposób w ruchu przemian, którym podlega sama literatura. Sytuując wspomniane poetyki w perspektywie dziejowej, artykuł omawia także ich kondycję współczesną. Wskazuje na ich związki z mitologią, filozofią, poszczególnymi dziedzinami nauki, metodologią, innymi sztukami itd. Zwraca uwagę na teoriopoznawczą i metodologiczną krytykę poetyki, która charakteryzowała ostatnie dekady i wstrząsnęła jej posadami. Posiała ona wątpliwości w naukowy autorytet dominującej dotąd poetyki formalistyczno-strukturalnej. Usankcjonowała z jednej strony bolesną świadomość tego, że rozpadł się stary, dwudziestowieczny paradygmat w dziedzinie poetyki, z drugiej strony uzmysłowiła, że powstałą pustkę muszą wypełnić poszukiwania i rozwiązania adekwatne do warunków i potrzeb XXI wieku.  Ta wiara w odrodzenie się i siłę tradycji poetologicznej rodzi nadzieję na ukonstytuowanie się poetyki, dla której punktem odniesienia i wyróżnikiem nie będzie tradycyjna teraźniejszość, przeszłość lub statyczna wieczność, lecz dynamiczna przyszłość, owa, jak orzekł poeta, „korektorka wieczna”.

Czasopismo: Tematy i Konteksty
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: literaturoznawstwo