Odkrycia archeologiczne w Pilicy

W lipcu 2019 roku w korycie rzeki Pilicy, niedaleko jej ujścia do Wisły, przypadkowo odkryto spiralną bransoletę brązową i ułamek starożytnego naczynia glinianego. Zabytki wydobyto z dna rzeki, przy południowym brzegu niewielkiej piaszczystej wysepki, położonej pomiędzy wsiami Pilica, gm. Warka, pow. grójecki i Boguszków, gm. Magnuszew, pow. kozienicki (Ryc. 1, 2). W wyniku profesjonalnych badań archeologicznych, przeprowadzonych z udziałem ekipy nurków-archeologów, w bezpośrednim sąsiedztwie pierwszego znaleziska pozyskano jeszcze dziesięć fragmentów starożytnych naczyń glinianych (Ryc. 3).
	Zbiór ułamków ceramiki składa się z dwóch den, dwóch fragmentów przydennych partii naczyń, sześciu fragmentów brzuśców i jednego fragmentu talerza krążkowego, względnie masywnego dna (Ryc. 4, 5). Większość skorup nosi ślady długotrwałego przebywania w środowisku mokrym. Jeden ułamek uznano za nowożytny, pozostałe należy łączyć z kulturą łużycką z przedziału czasowego obejmującego młodsze fazy epoki brązu i wczesną epokę żelaza. Wyróżnia się dolna część silnie gładzonego naczynia o pogrubionym dnie (Ryc. 4:b, 5:b, 6:b). Może być to fragment tzw. pucharka/ kubka ulwóweckiego, formy ceramicznej znanej przede wszystkim ze stanowisk ulokowanych na wschód od środkowej Wiały, w dorzeczach Wieprza i Bugu. Najbliższe znaleziska naczyń zaliczanych do typu ulwóweckiego znane są z osady i cmentarzyska kultury łużyckiej w Maciejowicach, pow. garwoliński i z cmentarzyska w Radomiu-Wośnikach. Pucharki/ kubki ulwóweckie powszechnie datowane są na IV okres epoki brązu, jednak niektóre okazy (np. z Radomia), ze względu na pewną swoistość formy i ornamentu, mogą być datowane na V okres epoki brązu i później.
	Pozostałe fragmenty w większości pochodzą z naczyń średnio- lub grubościennych,  chropowaconych, wykonanych z masy ceramicznej z obfitą domieszką mineralną o dużych ziarnach często barwy białej i różowej (Ryc. 4:i). Noszą cechy warsztatu ceramicznego kultury łużyckiej z końca epoki brązu i wczesnej epoki żelaza.
	Obecnie niemożliwe jest jednoznaczne wskazanie miejsca (lub miejsc), z których materiały ceramiczne zostały wypłukane i przeniesione przez wodę. Z położonych wzdłuż rzeki stanowisk kultury łużyckiej należy przede wszystkim brać pod uwagę osadę w  Michałowie-Parcelach, gm. Warka (Ryc. 7), leżącą na piaszczysto-żwirowym wyniesieniu okresowo podmywanym przez rzekę. Badane w latach 70. XX wieku stanowisko nie zostało dotąd opracowane i opublikowane.
	Dziesięciozwojowa bransoleta wykonana została z płasko-wypukłej taśmy brązowej z końcami w kształcie okrągłych drutów (Ryc. 8, 9). Zdobiona jest powtarzającymi się na przemian motywami szerokich pasów złożonych z poprzecznych wąskich żłobków oraz skośnych krzyży, z których część ma na skrzyżowaniu ramion wybity symbol kółka z zaznaczonym środkiem (Ryc. 10). Forma i ornamentyka bransolety bliskie są stylistyce ozdób „typu stanomińskiego”, uznawanych za produkty lokowanego na Kujawach ośrodka metalurgicznego kultury łużyckiej, datowanego na okres halsztacki D. Najbardziej typowym „stanomińskim” elementem zdobniczym bransolety z Pilicy jest motyw leżącego krzyża, spotykany w różnych wersjach na wyrobach zaliczanych do kategorii „ozdób kujawskich”, a zwłaszcza na bransoletach w całym ich zasięgu (Ryc. 12:a–e.j–m). Liczba zwojów, parametry taśmy i rodzaj zakończeń różnią jednak ten egzemplarz zarówno od „niskich” jak też od „wysokich” bransolet w klasyfikacji J. Kostrzewskiego (1954), ostatnio zmodyfikowanej przez M. Maciejewskiego (2019). Swoiste cechy upodobniają bransoletę z Pilicy do trzech, również nietypowych ozdób odkrytych w Zabieżkach, pow. otwocki i w okolicach Słupi (Nowej?), pow. kielecki (Ryc. 12:m), które wystąpiły w towarzystwie nagolenników i naszyjników „kujawskich”, oraz nagolenników typu stanomińskiego wersji mazowieckiej wg klasyfikacji M. Mogielnickiej-Urban (2008). Wykonane zostały z bardziej masywnych pasów metalu niż pozostałe „wysokie” bransolety zdobione krzyżami. Ich końcowe zwoje,w postaci gładkich, okrągłych drutów, nie mają analogii w pozostałych, podobnie ornamentowanych okazach. Taki kształt zakończeń jest natomiast charakterystyczny dla wysokich, kilkunastozwojowych, specyficznie zdobionych bransolet zwiniętych z niezbyt szerokiej taśmy o daszkowatym przekroju, odkrywanych(także w zespołach z wyrobami „kujawskimi”) na wschodnim Mazowszu i Podlasiu  (Ryc. 12:p).
	Te cztery bransolety powstały zapewne w pracowniach ulokowanych w strefie mieszania się kanonów sztuki rzemieślniczej i zdobniczej reprezentowanej przez wyroby uważane za „klasyczne” kujawskie, z wzorami cenionymi na miejscowym rynku zbytu. Skład chemiczny stopu, z którego wykonano bransoletę z Pilicy jest charakterystyczny dla większości wyrobów z okresu halsztackiego (Aneks1). Brak śladów wytwórczości brązowniczej na omawianym terenie uniemożliwia próby lokalizacji warsztatów.
	Z rejonu dolnej Pilicy znanych jest jeszcze kilka znalezisk „brązów kujawskich”, znajdowanych pojedynczo i w wieloskładnikowych skarbach (Ryc. 7). Ich charakterystyka i kontekst, w jakim wystąpiły, świadczą o szerokich powiazaniach tego obszaru z różnymi strefami kulturowymi, zwłaszcza południowej i południowo-wschodniej Europy.

Czasopismo: Wiadomości Archeologiczne
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: archeologia