rafalposwiata/plsc huggingface dataset:
Akta Deputacji Indagacyjnej z 1794 roku w zasobie Archiwum Głównego Akt Dawnych

Artykuł zawiera informacje o przechowywanych w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie aktach Deputacji Indagacyjnej. Została ona powołana 28 IV 1794 r. podczas powstania kościuszkowskiego przez Radę Zastępczą Tymczasową. Działała do końca insurekcji (1 XI 1794). Jej organizacja i kompetencje kilkakrotnie się zmieniały. Najważniejszym zadaniem Deputacji Indagacyjnej było przeprowadzanie wstępne przesłuchiwań osób aresztowanych, a następnie odsyłanie akt przesłuchań, wraz z dołączoną do nich opinią, do władz zwierzchnich powstania. W AGAD materiały pozostałe po Deputacji Indagacyjnej przechowywane są w dwu zbiorach archiwalnych: Tzw. Metryce Litewskiej (dział VII, sygn. 175–197) i w Archiwum Królestwa Polskiego (sygn. 250–251, 254–256). Szczegóły spis tych materiałów dołączono do tekstu.

Czasopismo: Miscellanea Historico-Archivistica
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Władysława Studnickiego ocena działań politycznych Romana Dmowskiego na podstawie książki „Polityka polska i odbudowanie państwa”

Poglądy Władysława Studnickiego na temat szans odzyskania niepodległości dzięki wojnie między państwami zaborczymi były analogiczne do poglądów Romana Dmowskiego. Chociaż podstawowe założenia Dmowskiego i Studnickiego były podobne, to jednak wnioski z nich płynące były przeciwne. O ile Dmowski zamierzał w zbliżającej się wojnie postawić na Rosję, to Studnicki na państwa centralne (Austro-Węgry i Niemcy). Z perspektywy dnia dzisiejszego spór Dmowski-Studnicki jest mało znaczącym epizodem w historii polskiej myśli politycznej. Wydaje się, że słowa Konrada Studnickiego-Gizberta z 2002 r., zamieszczone we wstępie do tomu drugiego Pism Wybranych Władysława Studnickiego zyskują właśnie dzisiaj na aktualności: „Z perspektywy XXI wieku wydaje się, że koncepcja Dmowskiego była mniej realistyczna: w interesie Niemiec mogło być stworzenie niepodległego państwa polskiego jako zabezpieczenia przeciw Rosji, natomiast dla Rosji oddanie środkowej Polski („Królestwa Polskiego”) było oddaleniem się od Zachodu. Istnieje pod tym względem analogia między sytuacją Polski i obecną sytuacją Ukrainy: Polska może pogodzić się z utratą Lwowa, ale dla Rosji zerwanie związku z Ukrainą jest poważnym ciosem; zatem nie Polska, ale Rosja stanowi zagrożenie niepodległości Ukrainy”.

Czasopismo: Miscellanea Historico-Archivistica
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Akt 5 listopada w kontekście wojny na wyczerpanie

Akt 5 listopada był rezultatem wyczerpania rezerw mobilizacyjnych państw centralnych w efekcie długotrwałej wojny. Pomyślna koniunktura została w optymalny sposób wykorzystana przez polskich przywódców, choć okazała się krótkotrwała. Już po roku znacznie ważniejszym partnerem dla państw centralnych stała się Ukraina z jej zasobami żywności.

Czasopismo: Miscellanea Historico-Archivistica
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Podróże edukacyjne zamożnej szlachty z województwa inflanckiego w XVIII wieku. Przykład Borchów i Hylzenów

Artykuł ma na celu przybliżenie zagranicznych podróży edukacyjnych młodzieży z dwóch polsko-inflanckich rodów senatorskich, Borchów i Hylzenów. Rozproszona i zdekompletowana podstawa źródłowa do badań nad tym zagadnieniem nie daje podstaw do wyciągania zbyt daleko idących wniosków. Notowane już jednak u schyłku XVII w. podróże na uniwersytet w Królewcu (Johann von der Borch i Jerzy Konstanty Hylzen), wielomiesięczne, czy nawet kilkuletnie wyprawy edukacyjne typu Grand Tour (Józef Henryk Borch, Józef Jerzy Hylzen i być może jego ojciec, Jan August), czy wreszcie 7-letnia eskapada naukowa Michała Jana Borcha, wykraczająca poza ramy tradycyjnej tury kawalerskiej dowodzą, iż kwestia edukacji była wśród polsko-inflanckich elit zagadnieniem priorytetowym, traktowanym z powagą i dużym zrozumieniem. Pod względem stopnia wykształcenia młodzi przedstawiciele czołowych rodów województwa inflanckiego nie ustępowali w XVIII w. zamożnej młodzieży z innych regionów państwa polsko-litewskiego, co więc, czasami nabyta przez młodych Borchów i Hylzenów wiedza czy ogłada towarzyska stać mogły nawet na wyższym poziomie.

Czasopismo: Miscellanea Historico-Archivistica
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Szpitale warszawskie w świetle akt Komisji Województwa Mazowieckiego z lat 1815–1867

Szpitale warszawskie w większości zostały założone w XIV i XV w. Początkowo pełniły rolę przytułków dla starców, kalek i sierot. Dopiero w XIX w. nastąpiła zmiana ich funkcji. Stały się zakładami leczniczymi, przyjmującymi chorych, choć kilka z nich nadal pełniło rolę przytułku. W pierwszych latach Królestwa Polskiego (po 1815 r.) były podporządkowane Komisji Województwa Mazowieckiego, następnie Radzie Ogólnej Dozorczej, a od lat 30. XIX w. – Radzie Głównej Opiekuńczej. Podstawę egzystencji szpitali stanowiły dochody z nadań fundatorów lub darowizn, a także jałmużna, subwencje miejskie, zapisy testamentowe osób prywatnych, kwesty oraz środki finansowe pozyskiwane z wynajmowania mieszkań w kamienicach należących do szpitali. Początkowo lekarze  pracowali bezpłatnie. Niektórzy z nich byli profesorami Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Poziom opieki lekarskiej nie był zadawalający. Nie oddzielano chorych na choroby zakaźne od pozostałych, chorzy leżeli po dwóch w jednym łóżku, brakowało łazienek, wentylacji. Opłata dzienna za pobyt w szpitalu wynosiła 15 kopiejek. Przyjmowano chorych nie tylko z Warszawy, ale też z okolic, a nawet odległych miast (Kraków, Gniezno, Lwów). Czas pobytu w szpitalu był długi. Najkrócej trwał dwa tygodnie, częściej trzy kwartały. Bardzo długo trzymano chorych ze złamaniami. Umieralność w szpitalach wynosiła około 25% przyjmowanych chorych w ciągu roku. Z każdym rokiem następowały powolne, ale znaczące zmiany w systemie pielęgnacji chorych, organizacji szpitali, zasad higieny, a także wyglądu zewnętrznego budynków szpitalnych. Przy szpitalach zaczęto otwierać ambulatoria. Służyły one ubogim, którzy otrzymywali w nich bezpłatną poradę i lekarstwa. Stan budynków szpitalnych i ich wyposażenie ulegało też poprawie. Gdy niektóre z nich nie nadawały się do użytkowania, wówczas budowano nowe lub adaptowano inne pomieszczenia. Po ogłoszeniu nowej ustawy o organizacji i zarządzaniu szpitalami w 1842 r. miały one służyć wyłącznie chorym. W każdym z nich wyznaczono niezbędny personel lekarski – lekarza naczelnego, lekarzy i felczerów. W latach 1815–1867 w Warszawie funkcjonowało 14 szpitali: św. Marcina, św. Ducha, św. Łazarza, Najświętszej Marii Panny, św. Krzyża, Bonifratrów, gminy Ewangelickiej, Dom Podrzutków Baudouina (później Dzieciątka Jezus), Starozakonnych (żydowski), Główny Wojskowy, św. Kazimierza, św. Rocha, Instytut Położniczy, Instytut Oftalmiczny. Większość z nich przetrwała do 1944 r., część została zniszczona, inne zaś zostały wchłonięte przez nowe placówki szpitalne utworzone po 1945 r. Do chwili obecnej przetrwał jedynie Szpital Dzieciątka Jezus.

Czasopismo: Miscellanea Historico-Archivistica
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Protokoły przesłuchań biskupa chełmsko--lubelskiego Wojciecha Skarszewskiego przez Deputację Indagacyjną i Sąd Kryminalny Wojskowy podczas powstania kościuszkowskiego

Proces biskupa (późniejszego prymasa Królestwa Polskiego) Wojciecha Skarszewskiego przed Sądem Kryminalnym Wojskowym był jedną z najgłośniejszych spraw sądowych podczas powstania kościuszkowskiego. Sprawa ta do dziś wzbudza zainteresowanie. W celu jej przybliżenia opublikowano dwa protokoły z przesłuchań biskupa, przeprowadzone przez Deputację Indagacyjną (w dniach 1–4 IX 1794) i przez Sąd Kryminalny Wojskowy (10 IX 1794). Rękopisy tych przesłuchań są przechowywane w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie w zbiorze Archiwum Królestwa Polskiego (sygn. 251). Materiały te są fragmentem zachowanych szczątkowo archiwaliów z Sądu Kryminalnego Wojskowego.

Czasopismo: Miscellanea Historico-Archivistica
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Archiwum Miasta Chełma w okresie staropolskim. Katalog dokumentów z lat 1392–1794

Na zasób staropolskiego archiwum miasta Chełma składały się przywileje otrzymane od władców polskich, dekrety sądów królewskich, dokumenty wystawiane przez urzędników powiatowych (np. starostów) oraz księgi sądów miejskich. Opieka rady miejskiej nad księgami nie była zadowalająca. W 2. połowie XVII w. pojawiła się praktyka wynoszenia ich z archiwum i przechowywania w domach rajców. Skutkowało to utratą ksiąg, będącą wynikiem pożarów miasta. W latach 40. XVIII w. podjęto pierwsze uchwały nakazujące złożenie zarchiwizowanych ksiąg w archiwum miejskim, jednak dopiero postanowienia rady miejskiej z przełomu lat 80. i 90. XVIII w. doprowadziły do poprawy bezpieczeństwa akt. Przywileje wydawane przez królów polskich dla Chełma oraz inne dokumenty podlegały szczególnej ochronie. Do początku lat 90. XVIII w. nie zanotowano żadnych strat w zasobie dyplomatycznym archiwum miejskiego. Dopiero w 1791 r. w domu landwójta (viceadvocatus, podwójci) Józefa Boguchwalskiego spłonęło co najmniej 29 dokumentów miejskich. Reszta prawdopodobnie została zniszczona przez wojska rosyjskie po bitwie pod Chełmem, rozegranej 8 VI 1794 r. W artykule zamieszczono katalog dokumentów wystawionych dla miasta w latach 1392–1789, z których część zachowała się do dziś w odpisach i regestrach.

Czasopismo: Miscellanea Historico-Archivistica
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Działalność Józefa Polikarpa Brudzińskiego w latach 1915–1916

Józef P. Brudziński (1874–1917), doktor medycyny, w latach 1910–1916 organizator i lekarz naczelny szpitala dziecięcego w Warszawie, odegrał istotną rolę w polityce polskiej w czasie I wojny światowej. Już po wybuchu wojny zaangażował się w prace nad kształtem polskiego uniwersytetu w Warszawie, a po zajęciu Warszawy przez Niemców odegrał istotną rolę w pracach Sekcji Szkół Wyższych Komitetu Obywatelskiego, kierując jej Komisją Uniwersytecką. Mianowany przez Niemców rektorem odtwarzanego w Warszawie Uniwersytetu odegrał ogromną rolę w jego organizacji i pierwszych latach działalności. Popularność Brudzińskiego w Warszawie oraz jednoznaczne opowiedzenie się przezeń za współpracą z Niemcami w działaniach na rzecz odbudowy państwa polskiego spowodowały, że w lipcu 1916 r. został mianowany przewodniczącym Rady miejskiej Warszawy. Mimo wahań zdecydował się także na przewodniczenie polskiej delegacji do Berlina i Wiednia, postulującej powołanie autonomicznego państwa polskiego i przedstawiającej rządom państw okupacyjnych polskie postulaty. Brał udział w ogłoszeniu deklaracji obu mocarstw – tzw. Aktu 5 Listopada. Jego kariera polityczna uległa stopniowemu załamaniu w 1917 r., w związku z brakiem ustępstw strony niemieckiej wobec polskich aspiracji. Pogarszający się stan zdrowia zadecydował o wycofaniu się Brudzińskiego z działalności politycznej. Brudziński zmarł 18 XII 1917 r. Polska straciła wówczas świetnie zapowiadającego się działacza społecznego i politycznego o wielkim talencie organizacyjnym i autorytecie osobistym.

Czasopismo: Miscellanea Historico-Archivistica
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Zbiór Józefa Władysława Kobylańskiego w Archiwum Głównym Akt Dawnych

Artykuł jest fragmentem nieopublikowanej pracy magisterskiej pt. Przedsiębiorczość kapitalistyczna rodziny Przezdzieckich około 1850-1939 roku. Zawiera ogólne informacje o zawartości Zbioru Józefa Władysława Kobylańskiego, przechowywanego w Archiwum Głównym Akt Dawnych. Na wstępie przybliża postać samego twórcy zbioru oraz analizuje, w jaki sposób dokumenty znalazły się w jego posiadaniu. W dalszej części zawiera opis pierwszych 129 rozpoznanych jednostek archiwalnych. Dotyczą one głównie rodzin Przezdzieckich, Szlezygierów vel Schlesigerów, Czechowskich, Bobińskich i Moczulskich. Ponadto w opracowanym fragmencie zbioru znajdują się materiały związane z miejscowością Bad Reinerz (od 1945 r. Duszniki Zdrój), pochodzące z XIX i XX w. Z innych ciekawych archiwaliów warto wymienić list króla polskiego Zygmunta Augusta do Jana Modliszewskiego, żupnika bydgoskiego z 1555 r., potwierdzenie przez króla Władysława IV Wazę wieczystego prawa do ziemi dane Janowi Puchalskiemu oraz dwa dokumenty Jana III Sobieskiego. Pierwszy z nich dotyczy nadania prawa do odbywania jarmarku w mieście Klwowie, a drugi nominacji Aleksandra Okulicza Kozaryna na urząd skarbnika – obydwa wystawiono w 1686 roku.
Najliczniejszą grupę akt w omawianym zbiorze stanowią jednak archiwalia dotyczące działalności gospodarczej rodziny Przezdzieckich w Warszawie, w końcu XIX i na początku XX wieku. Zawierają m.in. wyciągi z ksiąg rachunkowych Hotelu Europejskiego, papiery osobiste (m.in. metryka chrztu Konstantego Przezdzieckiego), korespondencję, blankiety wizytowe i wypisy z ksiąg grodzkich i ziemskich odnoszących się do historii tego rodu.

Czasopismo: Miscellanea Historico-Archivistica
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
List Księcia Wellingtona do Wilhelma Pawła Radziwiłła z 30 stycznia 1841 roku

Kryzys dyplomatyczny w Europie w latach 1840–1841 jest w literaturze polskiej mało znany. Sytuacja była tak napięta, że wystąpiła groźba wojny pomiędzy Francją a Niemcami. Król pruski postanowił oddać naczelne dowództwo nad swoją armią w ręce księcia Wellingtona, legendarnego pogromcy Napoleona. Załatwienie tej sprawy powierzył Wilhelmowi Radziwiłłowi. W Archiwum Warszawskim Radziwiłłów (przechowywanym w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie) zachował się list księcia Wellingtona do Wilhelma Radziwiłła. Wellington pisał, że zgadza się w razie wojny oddać swe usługi królowi pruskiemu. List ten jest efektem wcześniejszej korespondencji Radziwiłła z Wellingtonem. Stanowi jedną z prób wywarcia dyplomatycznego wpływu na Francję. Ponieważ pozostaje nieznany w polskiej historiografii, został podany w całości, wraz ze współczesnym tłumaczeniem na język polski.

Czasopismo: Miscellanea Historico-Archivistica
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Wydatki króla Jana III Sobieskiego na renowację trumny hetmana Stanisława Żółkiewskiego poniesione w latach 1690–1692

W latach 1690–1692 dokonano renowacji cynowej trumny hetmana i kanclerza wielkiego koronnego Stanisława Żółkiewskiego (1547–1620). Renowację tę zlecił i opłacił jego wnuk, król Jan III Sobieski (1629–1696). Renowacja miała miejsce we Lwowie, przy okazji budowy kościoła i klasztoru dla karmelitek bosych, również fundacji królewskiej. Trumna hetmana została przewieziona z kościoła parafialnego w Żółkwi do pobliskiego Lwowa. Tam poddano ją renowacji. Prace te wykonali rzemieślnicy lwowscy złotnik Żyd Dawid i konwisarz Aleksander. Koszt tych prac wyniósł 1299 złotych i 7 groszy. Naprawiona trumna 16 I 1692 r. wróciła do Żółkwi. Publikowane w powyższej edycji rachunki obrazują na trudności na jakie natrafili wykonawcy polecenia króla. W artykule opisano też późniejsze dzieje cynowej trumny Żółkiewskiego.

Czasopismo: Miscellanea Historico-Archivistica
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Wątpliwe odrodzenie Polski. Akt 5 listopada w propagandzie wizualnej stron walczących

Ogłoszenie Aktu 5 listopada 1916 r stanowiło kolejny przejaw totalizacji Wielkiej Wojny, w której strony walczące intensywnie szukały wszelkich sposobów wyjścia z impasu jaki zapanował na frontach. Co nie jest zaskakujące, obie strony konfliktu przyjęły odrębną, zgodną z ich interesami i prowadzoną polityką interpretację dokumentu, co znalazło wyraz także w ikonografii. Propagandziści państw centralnych przedstawili decyzję Wilhelma II i Franciszka Józefa I jako akt o charakterze dziejowym, ogłoszony w imię bezinteresownej przyjaźni dla Polski. Z kolei ententa upatrywała w nim bezprawną i cyniczną próbę oszukania Polaków i przymusowego wprzęgnięcia ich w militarny wysiłek Niemiec i Austro-Węgier.

Czasopismo: Miscellanea Historico-Archivistica
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Księga inwentarzowa cechu kuśnierzy warszawskich z lat 1666–1932

W 2016 r. zasób Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie wzbogacił się o księgę inwentarzową cechu kuśnierzy Starej Warszawy z lat 1666–1932. Zakupiono ją od działającego do dziś warszawskiego Cechu kuśnierzy, kożuszkarzy, rękawiczników i garbarzy. Jej wartość podnosi fakt, że AGAD poza nielicznymi dokumentami królewskimi i dokumentami rady miasta wystawianymi na rzecz cechu kuśnierzy lub w jego sprawach, nie posiada innej dokumentacji tego cechu. Zakupiona księga to rękopis oprawny w brązową, obecnie nieco przetartą skórę, z wyciśniętym tytułem: „Inwentarz praw cechowych y inszych rzeczy za starszych pana Mat[yasa] Surm[ikiewicza] pana Paw[ła] Szik[orskiego] gminnych pana Marti[na] Chudzin[skiego] Ann[o] 1667”. Zawiera ona spis dokumentów i akt przechowywanych przez cech kuśnierzy od XVII do lat 30. XX w. W 1917 r. w archiwum cechu kuśnierzy znajdowało się, poza kilkunastoma przywilejami królewskimi, 14 ksiąg oraz liczne dokumenty luźne. W czasie II wojny światowej archiwum to ukryto w Instytucie Doskonalenia Rzemiosła przy ul. Chmielnej 50 w Warszawie. Dom ten został zbombardowany podczas powstania warszawskiego i spłonął. Można przypuszczać, że księga cechowa ocalała przez przypadek, najprawdopodobniej była wówczas w rękach jednego z członków cechu.

Czasopismo: Miscellanea Historico-Archivistica
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
O nierównej przyjaźni — relacje burgrabiego krakowskiego Stanisława Goczałkowskiego z Izabelą Branicką w latach 1771–1786

Artykuł jest kontynuacją tekstu poświęconego działalności Stanisława Goczałkowskiego, oficjalisty hetmana wielkiego koronnego Jana Klemensa Branickiego (Miscellanea Historico-Archivistica, t. 23). Tym razem przedstawiono działalność Goczałkowskiego przez pryzmat jego relacji zachodzących w latach 1771–1786 z dworem Izabeli Branickiej, wdowy po Janie Klemensie. Goczałkowski przez kilka lat pozostawał na jej usługach, wykonując podobne funkcje, jak za życia Branickiego. Pozostawał z Branicką w stosunkach klientalnych, o charakterze formalnym, gdyż do 1773 r. administrował i dzierżawił jej dobra w województwie krakowskim. Zapewne dzięki tym relacjom z dworem Branickich udało się Goczałkowskiemu podnieść pozycję majątkową i status społeczny. Stał się posesjonatem w województwie krakowskim osiągając urząd burgrabiego krakowskiego w 1780 r. Później wszedł z Branicą w spór prawnomajątkowy, a w 1773 r. zerwał formalną zależność od niej. Mimo to do końca życia starał się o jej protekcję. Częste ubieganie się Goczałkowskiego o urzędy i funkcje publiczne, głównie w województwie krakowskim, starał się protekcją Branickiej i jej otoczenia, szczególnie wojewody mazowieckiego Andrzeja Mokronowskiego, a także jej osobistego sekretarza Wojciecha Makomaskiego. Kariera Goczałkowskiego, zakończona na niezbyt prestiżowym urzędzie burgrabiego krakowskiego, pokazuje jednak, że z Branicką łączyła go „niechciana” przyjaźń, a patronat Branickiej miał raczej charakter życzeniowy i to tylko ze strony Goczałkowskiego. Podstawą źródłową publikacji są listy z Archiwum Roskiego, serii korespondencja, przechowywanego w AGAD w Warszawie.

Czasopismo: Miscellanea Historico-Archivistica
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Nietrafiony projekt? Skutki prawno-polityczne Aktu 5 listopada 1916 roku

W artykule przedstawiono okoliczności powstania w połowie 1916 r. koncepcji utworzenia państwa polskiego przez Niemcy i Austro-Węgry na ziemiach polskich zdobytych w 1915 r. na Rosji. Nowo utworzone Królestwo Polski miało podlegać zwierzchnictwu państw centralnych. Jego powstanie zadeklarowali w manifeście z 5 XI 1916 r. cesarz niemiecki Wilhelm i cesarz austro-węgierski Franciszek Józef. Koncepcja utworzenia państwa polskiego była wyrazem politycznych i militarnych interesów państw centralnych. Jej realizacja zależna była od koniunktury wojennej, której zmienność wpływała na niekonsekwentne postępowanie państw centralnych zawiedzionych ostrożną reakcją społeczeństwa polskiego na akt 5 listopada. W ramach powstałego Królestwa Polski utworzono szereg instytucji i organów państwowych. Wskutek przegranej przez państwa centralne wojny korzyści z ich polityki w sprawie nowo powstałego państwa polskiego odniosła jedynie strona polska.

Czasopismo: Miscellanea Historico-Archivistica
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Młodzież szkolna i akademicka Legionów w reakcji na Akt 5 listopada i kryzys przysięgowy

Praca ukazuje zagadnienie społecznego odbioru Aktu 5 listopada i kryzysu przysięgowego. Szczególną uwagę poświęcono na reakcje na te dwa ważne wydarzenia młodych żołnierzy Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego. Wychodząc od uwarunkowań historycznych zaangażowania młodzieży w konfliktach zbrojnych, prezentowane są w oparciu o materiał źródłowy cechy młodych legionistów jako grupy. Ponieważ ich zachowania nie są oderwane od reakcji wiarusów legionowych i innych grup społecznych, w pracy zostaje zastosowane ujęcie porównawcze. Oparciem dla formułowanych osądów, są liczne fragmenty wspomnień młodych żołnierzy, które odsłaniają również niektóre elementu życia codziennego w Legionach.

Czasopismo: Miscellanea Historico-Archivistica
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Naturwissenschaftliche Gesellschaft (1888–1906), fikcyjna organizacja polskich studentów w Dorpacie

Powstała w 1828 r. korporacja studencka Konwent Polonia przez cały czas funkcjonowania na Uniwersytecie w Dorpacie (do 1918 r.) zrzeszała ponad połowę wszystkich studentów polskich tej uczelni. Przez większą część tego okresu (do 1907 r.) korporacja ta działała nielegalnie (chociaż półjawnie, co było możliwe dzięki szerokiemu zakresowi autonomii, jakim cieszył się ten uniwersytet), co przyczyniło się do tego, że bogate archiwum uniwersytetu w Dorpacie nie posiada dokumentów dotyczących tej korporacji (bo organizacja nielegalna – nie zostawia dokumentów). W obliczu nadciągających ograniczeń autonomii uniwersyteckiej i towarzyszącej im rusyfikacji, Konwent Polonia w 1888 r. „ukrył” się za szyldem oficjalnie zarejestrowanej, fikcyjnej organizacji „Towarzystwo Miłośników Przyrody”. Szczęśliwie zachował się komplet cosemestralnych sprawozdań tej organizacji (Historyczne Archiwum Estonii w Tartu – Eesti Ajaloo Arhiiv, zesp. 402, inw. 7, vol. 241, k. 1–71). Mimo fikcyjnego charakteru tego towarzystwa i oczywistej fikcyjności jego sprawozdań, krytyczna ich lektura dostarcza szeregu istotnych informacji o Konwencie Polonia.

Czasopismo: Miscellanea Historico-Archivistica
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Archiwum Konwentu Polonia — dokumentacja dorpacka

Konwent Polonia - najstarsza, istniejąca do dziś korporacja akademicka, powstał w 1828 r. w Dorpacie. Jego dzieje, aż do odzyskania przez Polskę niepodległości, były burzliwe – pełne konfliktów z niemieckimi studentami oraz rosyjskimi władzami, ale także niepozbawione czasu na zabawę i samokształcenie. Niestety, materiały, które w sposób bezpośredni dokumentowałyby jego działalność w latach 1828-1882, zostały zniszczone. Niniejsze opracowanie prezentuje zachowaną dokumentację z okresu 1883-1918, a więc z czasów, kiedy Konwent Polonia działał w Dorpacie – w sytuacji braku Państwa Polskiego, a także skrócone dzieje archiwum tejże korporacji. Zbiory te przechowywane są obecnie w dwóch instytucjach: Archiwum Archidiecezjalnym Warszawskim oraz Bibliotece Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich w Wilnie. Stanowią jedyny tak dobrze zachowany obraz działalności polskiej korporacji akademickiej z okresu zaborów.

Czasopismo: Miscellanea Historico-Archivistica
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo