rafalposwiata/plsc huggingface dataset:
Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny w lex orandi Kościoła w świetle oficjum wotywnego po Soborze Trydenckim

Liturgia jako theologia prima odgrywała ważną rolę w kształtowaniu się świadomości prawd wiary, które stanowiły fundament modlitwy – lex orandi. Ta wzajemna relacja lex credendi–lex orandi znajdowała się u podstaw sformułowania dogmatu o Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Maryi Panny w bulli papieża Piusa IX Ineffabilis Deus z 8 grudnia 1854. Wprawdzie to święto było obchodzone raz w roku, ale częstszą możliwość celebrowania tej tajemnicy – nawet cotygodniową – dawało oficjum wotywne, które zostało wprowadzone do Officium Divinum w 1727 r., a po ogłoszeniu dogmatu w 1854 r. ostatecznie zatwierdzono nowe teksty w 1863 r. Oficja wotywne zostały zniesione w 1912 r. Teksty liturgiczne pozwalają we właściwym świetle ukazać tajemnicę Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w lex orandi Kościoła po Soborze Trydenckim. Podkreślają one ścisły związek pomiędzy Niepokalanym Poczęciem a dziewiczym macierzyństwem Maryi. Od wieków bowiem Maryja została przygotowana przez samego Boga jako czyste mieszkanie dla Jego Syna. Otrzymując ten przywilej od Boga Maryja nie utraciła swojego dziewictwa. Dlatego ważną rolą było ukazanie piękna Maryi na tle misterium grzechu pierworodnego i obietnicy z Protoewangelii z Księgi Rodzaju. Myśl tę w oficjum uwypuklały teksty z Księgi Mądrości, Pieśni nad Pieśniami oraz z tekstów Ojców Kościoła. Wychwalając Maryję Pannę słowami oficjum wotywnego proszono o Jej wstawiennictwo w codziennym życiu, ale również o pomoc w dążeniu do zbawienia. Lektura i medytacja tekstów liturgicznych kształtuje więc właściwe postrzeganie kultu Maryi w tradycji Kościoła Zachodniego.

Czasopismo: Roczniki Teologiczne
Dziedziny: nauki teologiczne
Dyscypliny: nauki teologiczne
Taksā d-h.usāyā. Sakramentalny obrzęd pokuty i pojednania w Asyryjskim Kościele Wschodu

Celem niniejszego artykułu jest zaznajomienie czytelnika z teologią sakramentu pokuty i pojednania w Asyryjskim Kościele Wschodu oraz z wykształconą w łonie tej wspólnoty liturgią jego celebracji zwaną „obrzędem pojednania” (taksā d-h.usāyā). Zaprezentowane badania przeprowadzone zostały w oparciu o syryjską tradycję patrystyczną oraz o najważniejsze źródło liturgiczne, jakim w tym wypadku jest obrzęd, którego redakcję przypisuje się katolikosowi Ishā'Yahbowi III (†659). Analiza obejmuje kolejno teologiczny obraz „odzienia chwały”, który tworzy łączność między sakramentem pokuty a chrztem, sens chrześcijańskiego nawrócenia oraz prezentację obrzędu wraz ze zwróceniem uwagi na jego osobliwości. Studium każe spojrzeć na syro-orientalną celebrację sakramentu jako na obrzęd kompleksowy i teologicznie spójny z intuicją innych wspólnot świata chrześcijańskiego. Wspomniane w studium osobliwości obrzędu wskazują na jego oryginalność i w żaden sposób nie deprecjonują jego teologicznej, liturgicznej czy merytorycznej wartości.

Czasopismo: Roczniki Teologiczne
Dziedziny: nauki teologiczne
Dyscypliny: nauki teologiczne
Mowa misyjna Jezusa (Mt 10,1-11,1). Realizacja kerygmatu w liturgii

Homilia, jako akt liturgiczny, ma na celu ukierunkowanie wiernych do doświadczenia pełnej mocy zbawczej słowa Bożego. W tym właściwie ujawnia się mistagogiczna funkcja homilii, która nie może zostać pominięta. Niniejszy artykuł podejmuje zagadnienie liturgicznej aktualizacji kerygmatu Mowy misyjnej. W pierwszej kolejności ukazuje liturgię jako miejsce doświadczenia mocy zbawczej słowa Bożego obecnego w misteriach Chrystusa. Następnie prezentuje Komunię św. jako moment dostąpienia zbawczej łaski misterium, aby ostatecznie zinterpretować i powiązać kerygmat Mowy misyjnej ze znakami liturgicznymi, które mają pomóc uczestnikom celebracji odkryć obecność misterium Chrystusa w Mowie misyjnej. Wskazane zagadnienia mogą stanowić merytoryczną podstawę dalszego rozwoju teologii liturgii oraz praktycznego zastosowania szeroko pojętych znaków liturgicznych w kontekście przepowiadania homilijnego.

Czasopismo: Roczniki Teologiczne
Dziedziny: nauki teologiczne
Dyscypliny: nauki teologiczne
Popularność poszczególnych kierunków studiów wśród mężczyzn i kobiet w krajach Unii Europejskiej

Dwudziesty pierwszy wiek to w krajach Unii Europejskiej czas ogromnej ekspansji edukacji, a zwłaszcza ekspansji masowego szkolnictwa wyższego. W każdym z krajów członkowskich występuje bardzo duża różnorodność kierunków kształcenia na wszystkich trzech poziomach szkolnictwa wyższego. Różnorodność ta jest zjawiskiem pozytywnym, gdyż sprzyja budowaniu gospodarki kreatywnej. Bogactwo dyscyplin pozwala bowiem na kreowanie innowacji wykorzystujących wiedzę pochodzącą z wielu – wydawałoby się – dość odległych dziedzin. Istnieje szereg czynników wpływających na to, że dana osoba wybiera właśnie taki kierunek studiów, a nie inny. W niniejszym artykule sprawdzono, czy jednym z takich istotnych czynników jest płeć. W każdym z krajów Unii Europejskiej przeanalizowano dziesięć kierunków studiów i wszystkie trzy stopnie kształcenia na poziomie wyższym. W badaniu wykorzystano dane z bazy Eurostat obejmujące lata 2013-2015.

Czasopismo: Progress in Economic Sciences
Dziedziny: nauki społeczne
Dyscypliny: ekonomia i finanse
Obywatelskość jako kompetencja cywilizacyjna

Obywatelskość jest współcześnie tematem wielu programów politycznych, rzadko jednak postrzega się ją jako atrybut cywilizowanego stylu życia. Cywilizowana obywatelskość to z jednej strony stan okiełznania popędów, ogłady, z drugiej – forma życia społecznego otwarta na dialog i różnorodność. Jest ona częścią europejskiego dziedzictwa kulturowego. Ujawnia się także w zupełnie lokalnych kontekstach, w których krzewiciele obywatelskości próbują organizować lokalne życie społeczne.

Czasopismo: Dyskurs & Dialog
Dziedziny: nauki społeczne
Dyscypliny: nauki socjologiczne
Piękna (nie)obecna, czyli Meluzyna w polskim folklorze bajkowym

Celem artykułu jest próba odpowiedzi na pytanie o sposób funkcjonowania w polskim folklorze bajkowym i, szerzej, w rodzimej kulturze ludowej średniowiecznej powieści rycerskiej Historia o Meluzynie. Można mówić jedynie o pośredniej znajomości tej fabuły, o czym świadczy jej przeróbka literacka pt. Meluzyna, czyli panna z śląskiego wiatru (1947), autorstwa Stanisława Wasylewskiego. Pisarz powołuje się na ustalenia polskich badaczy folkloru, a także wskazuje na przekazywane drogą ustną opowiadania o tajemniczej dziewczynie, które były źródłem jego inspiracji twórczej. Utwór Wasylewskiego odzwierciedla jedynie pierwszą część francuskiego romansu, co prawdopodobnie wskazuje na rzeczywistą znajomość owej historii przez nosicieli tradycji ludowej. Istotne jest ponadto, że bohaterka utworu Wasylewskiego zostaje powiązana jedynie z żywiołem wiatru. Dlatego są podstawy, by sądzić, że w ten sposób pisarz odwołuje się do śląskich wierzeń, według których porywy gwałtownego wiatru były eksplikacją jęków nieszczęśliwej Meluzyny. Jak można przypuszczać, obszerna część Historii o Meluzynie, opowiadająca o przygodach synów niezwykłej matki, pozostała poza polem twórczej obserwacji pisarza ze względu na zbytnią złożoność fabularno-kompozycyjną.

Czasopismo: Roczniki Humanistyczne
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: nauki o kulturze i religii
W niewoli u Kościeja Nieśmiertelnego albo „samotność silnych kobiet”: studium treści rosyjskiej bajki „Maria Moriewna”

Przedmiotem analiz artykułu jest wzajemna zależność kobiety i mężczyzny w cyklu przemiany: od samotności do związku małżeńskiego. Za punkt odniesienia posłużyła postać Kościeja Nieśmiertelnego, podstawowego zaś materiału źródłowego dostarczyły teksty kultury, w których Kościej się pojawia. Centrum rozważań stanowi „silna kobieta”, utożsamiana z archetypem wojowniczki. Za reprezentatywną postać przyjęto Marię Moriewnę z bajki o tym samym tytule.
Postawiono następujące hipotezy badawcze:1. Kobieca tęsknota za mężczyzną stanowi swoistego rodzaju „zew”, prowokujący pojawienie się antagonisty – Kościeja.2. „Silna kobieta” ma niektóre z cech Kościeja: gotowość do walki i bezpośredniej konfrontacji, umiejętność polegania na sobie, brak litości dla pokonanych.3. Właściwym partnerem „silnej kobiety” jest mężczyzna „dobry i głupi”.
Analizy odsłoniły binarne pary zachowań kobiety i mężczyzny, konieczne do tego, by cykl rozwoju obydwojga się dopełnił: czekanie Marii Moriewny i brak pośpiechu ze strony Iwana, prośba o radę kierowana przez Iwana do Baby Jagi i poznawanie sekretu Kościeja przez Marię, budowanie siły u Iwana i rezygnacja z siły u Marii.
Wysnute wnioski odsłoniły dalsze perspektywy badawcze, takie jak:– Analiza fenomenu samotności „silnej kobiety”, zniewolonej przez cechy reprezentowane archetypową postacią Kościeja, w ujęciu filozoficznym i namysł nad wertykalnym kierunkiem ludzkich dążeń.– Porównanie treści bajek jako utworów literackich z treściami filmów fabularnych, z naciskiem na formę przekazu i typ relacji między nadawcą a odbiorcą.

Czasopismo: Roczniki Humanistyczne
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: nauki o kulturze i religii
Функционирование традиционных сказочных образов в прозе Виктора Астафьева и Валентина Распутина

Tradycyjne obrazy bajkowe w prozie Wiktora Astafiewa i Aalentyna RasputinaGłównym celem artykułu jest ukazanie specyfiki funkcjonowania tradycyjnych obrazów bajkowych w prozie Wiktora Astafiewa i Walentyna Rasputina. Tradycjonalizm pisarzy, przedstawienie w ich utworach życia wewnętrznego bohaterów, otoczenia i środowiska społecznego człowieka rosyjskiego postrzegane jest w artykule poprzez odniesienia do ustnej twórczości ludowej. Autorzy umiejętnie i niejako organicznie wykorzystują obrazy mitooetyckie i folklorystyczne. Walentyn Rasputin częściej niż inni pisarze odwołuje się do motywów bajkowych i poetyki bajki. Wiktor Astafiew z kolei buduje system postaci, opierając się na tradycji ludowej, szczególnie wykorzystuje chwyt trzykrotnego powtórzenia i narrację mitologiczną.

Czasopismo: Roczniki Humanistyczne
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: nauki o kulturze i religii
Dróżka Aleksandra Sołżenicyna w kontekście literatury naiwnej i folkloru łagrowego

Tekst stanowi próbę przedstawienia wczesnych utworów poetyckich Aleksandra Sołżenicyna na tle twórczości folklorystycznej i parafolklorystycznej. Poemat Dróżka, który jest głównym obiektem eksploracji, zawiera materiał tematyczny wykorzystany później w najsłynniejszych dziełach prozatorskich Sołżenicyna. Autorka artykułu omawia powody, dla których folklor łagrowy i literatura naiwna powinny być uwzględnione w badaniach nad wczesną twórczością pisarza. Omówione cechy, takie jak specyficzny zestaw motywów, oryginalne podejście do świata, oralność, autentyczność, wielowariantowość czy przekazywanie kolektywnego doświadczenia, pozwalają za techniczną niedoskonałością wierszy dostrzec ważny etap w formowaniu oryginalnego stylu twórcy.

Czasopismo: Roczniki Humanistyczne
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: nauki o kulturze i religii
Elementy folkloru słowiańskiego w powieści Andrieja Rubanowa Финист ясный сокол

Artykuł dotyczy najnowszej powieści współczesnego pisarza rosyjskiego Andrieja Rubanowa, zatytułowanej Финист ясный сокол. Utwór został zakwalifikowany przez autora i krytyków do gatunku słowiańskiego fantasy. Gatunek ten zdobywa wśród pisarzy i czytelników coraz większą popularność na fali zjawiska renesansu bajki w literaturze rosyjskiej na przełomie XX i XXI wieku. Fabuła powieści Andrieja Rubanowa opiera się na motywach rosyjskiej baśni ludowej. Konstruując świat przedstawiony, autor sięgnął przede wszystkim do tekstów folkloru rosyjskiego, ale w celu uprawdopodobnienia wydarzeń wykorzystał również wiedzę etnograficzną i historyczną dotyczącą życia Prasłowian. Celem artykułu jest zbadanie i omówienie elementów folkloru ogólnosłowiańskiego w utworze Andrieja Rubanowa. Autorka artykułu skoncentrowała się na obszarze wierzeń słowiańskich: mitologii, demonologii, pogańskich obrzędów i rytuałów. Zostały także przedstawione takie elementy folkloru słowiańskiego, jak kultura ludowego śmiechu i narracja skazowa. Wskazano jeden z podstawowych problemów utworu, czyli rozpad kultury oralnej i zanikanie pierwotnego myślenia magicznego na rzecz kultury piśmiennej i chrześcijańskiego światopoglądu.

Czasopismo: Roczniki Humanistyczne
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: nauki o kulturze i religii
Ostatni papieros i tytoniowa wróżba, czyli kilka uwag o folklorze palaczy

Celem artykułu jest przedstawienie wyników badań nad stosunkiem do palenia tytoniu odzwierciedlonym w folklorze współczesnych palaczy. Materiał badawczy stanowiły dane zebrane metodą wywiadu w latach 2017-2019 w Bydgoszczy i okolicznych miastach.
Zakres tematyczny wyników prezentowanych w niniejszym artykule zawężono do znajomości przez osoby palące (aktualnie lub w przeszłości) małych form słownych (powiedzenia, zakazy, dowcipy) odnoszących do choroby nowotworowej, przesądów, przepowiedni oraz papierosów elektronicznych. Wyodrębniono strategie obronne palaczy wobec zagrożeń chorobą nowotworową, m.in. humor, przekora, idealizacja.

Czasopismo: Roczniki Humanistyczne
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: nauki o kulturze i religii
Poznanie, rozumienie i wyjaśnienie naukowe jako wyznaczniki użyteczności badań społecznych

Nauka - spełniając swoje trzy podstawowe funkcje: deskryptywną, eksplanacyjną i prognostyczną - ma na celu dostarczanie takiej wiedzy naukowej, która może być zweryfikowana. Wiedza taka pomaga zrozumieć i wyjaśnić badane zjawiska empiryczne oraz cechy lub zachowania rzeczy, procesów i idei, którymi zajmuje się określona dziedzina. Owo poznanie, zrozumienie i wyjaśnienie jest możliwe tylko wtedy, gdy jest prowadzone zgodnie z przyjętymi w nauce procedurami metodologicznymi. Warunek ten może być spełniony jedynie przez badaczy/naukowców, którzy dysponują rzetelną wiedzą i umiejętnościami jej obiektywnego wykorzystania w praktyce. W niniejszym artykule podjęto próbę przybliżenia i scharakteryzowania istoty niektórych modeli naukowego rozumienia i wyjaśniania, wskazując na ich użyteczność oraz ograniczenia wykorzystania w naukach społecznych.

Czasopismo: Edukacja Humanistyczna
Dziedziny: nauki społeczne
Dyscypliny: nauki socjologiczne, pedagogika
Największe błędy wychowawcze kochających rodziców w ujęciu Ellen Key – część 1

Artykuł przedstawia wybrane poglądy Ellen Key, propagatorki Nowego Wychowania na temat błędów w wychowaniu popełnianych przez rodziców. Przedstawione w artykule kategorie błędów zachęcają do refleksji dotyczącej kompetencji wychowawczych XIX-wiecznych rodziców oraz skłaniają do krytycznego spojrzenia na współczesną praktykę wychowawczą nowego pokolenia rodziców i wychowawców.

Czasopismo: Edukacja Humanistyczna
Dziedziny: nauki społeczne
Dyscypliny: nauki socjologiczne, pedagogika
Największe błędy wychowawcze kochających rodziców w ujęciu Ellen Key – część 2

Artykuł przedstawia poglądy Ellen Key, propagatorki Nowego Wychowania na temat błędów w wychowaniu popełnianych przez rodziców. Przedstawione w artykule kategorie błędów zachęcają do refleksji dotyczącej kompetencji wychowawczych XIX.-wiecznych rodziców oraz skłaniają do krytycznego spojrzenia na współczesną praktykę wychowawczą nowego pokolenia rodziców i wychowawców.

Czasopismo: Edukacja Humanistyczna
Dziedziny: nauki społeczne
Dyscypliny: nauki socjologiczne, pedagogika
Organizacje zrzeszające mniejszość ukraińską w Polsce jako grupa interesu

Niniejszy artykuł stanowi część studiów nad polską polityką etniczną. Jego głównym celem jest odpowiedź na pytanie, czy organizacje mniejszości ukraińskiej w Polsce można traktować jako grupę interesu. Składa się on z trzech części. Pierwsza poświęcona jest kategorii interesu w ogóle. W drugiej przedstawiona zostaję złożoność grup interesu, natomiast w trzeciej organizacje mniejszości ukraińskie w Polsce jako przykład wspomnianych grup.

Czasopismo: Edukacja Humanistyczna
Dziedziny: nauki społeczne
Dyscypliny: nauki socjologiczne, pedagogika
Ewaluacja roli ojca w procesie wychowania syna i jej wpływ na ich wzajemne relacje

Koniec XX i początek XXI wieku zapisał się w historii rodzicielstwa jako moment przełomowy w postrzeganiu przez psychologów roli ojca w wychowaniu syna. Celem niniejszego artykułu jest poruszenie kwestii diady ojciec- syn, przedstawienie ewaluacji diady ojciec- syn na przestrzeni wieków, ukazanie roli, jaką odgrywa komunikacja ojca z synem w procesie wychowania dziecka.

Czasopismo: Edukacja Humanistyczna
Dziedziny: nauki społeczne
Dyscypliny: nauki socjologiczne, pedagogika
Kryteria dostępności i formy aktywności fizycznej oferowane przez szkołę mistrzostwa sportowego dla uczniów I etapu edukacji

W artykule zostały zaprezentowane kryteria dostępności oraz formy aktywności fizycznej, jakie z punktu widzenia rodziców są istotne i satysfakcjonujące na tyle, aby zdecydowali się oni zapisać swoje dziecko do szkoły mistrzostwa sportowego.

Czasopismo: Edukacja Humanistyczna
Dziedziny: nauki społeczne
Dyscypliny: nauki socjologiczne, pedagogika
Obraz współczesnego nauczyciela w prasie internetowej w kontekście   trzech wydarzeń z lat 2019 – 2020

Zawód nauczyciela jest zawodem o szczególnej symbolice i niebagatelnym dorobku znaczeniowym, historycznym i kulturowym. W licznych publikacjach w prasie internetowej z jednej strony można dostrzec duże wątpliwości wypowiadane przez autorów dotyczące deprecjonowania nauczyciela wśród innych zawodów. Natomiast z drugiej strony zawód nauczyciela kojarzy się z wysokim poziomem prestiżu i zaufania. Zaobserwowane sprzeczności postrzegania roli nauczyciela stały się przesłankami do próby rozpoznania i opisania obrazu współczesnego nauczyciela na podstawie treści artykułów prasy internetowej w latach 2019-2020. Czasu niezwykle istotnych zmian w pracy nauczyciela i szeroko rozumianej oświaty (strajk nauczycieli, zmiany systemowe, pandemia – zdalne nauczanie). W niniejszym opracowaniu podjęto próbę odpowiedzi na pytanie: jaki jest obraz współczesnego nauczyciela w prasie internetowej w kontekście trzech wydarzeń 2019- 2020? W artykule wyodrębnione są dwie części: teoretyczna oraz empiryczna. W części teoretycznej zawarte są niezbędne wyjaśnienia terminologiczne dotyczące kluczowych pojęć. W części empirycznej analizowana jest prasa internetowa w kontekście wyłaniającego się obrazu nauczyciela, których tłem są wymienione wydarzenia.

Czasopismo: Edukacja Humanistyczna
Dziedziny: nauki społeczne
Dyscypliny: nauki socjologiczne, pedagogika
Outdoor education jako metoda edukacji i resocjalizacji

Proces edukacji i resocjalizacji, zwłaszcza osób niepełnoletnich, jest szczególnie ważny, ponieważ w skutecznie pozwala pomagać młodym ludziom zagrożonym niedostosowaniem 
społecznym lub niedostosowanym społecznie. Ponieważ problematyka resocjalizacji ma doniosłe znaczenie na wielu płaszczyznach celem artykułu jest przedstawienie outdoor education jako nowatorskiej metody, która może być wykorzystania w pracy z młodzieżą niedostosowaną społecznie lub zagrożoną niedostosowaniem społecznym.

Czasopismo: Edukacja Humanistyczna
Dziedziny: nauki społeczne
Dyscypliny: nauki socjologiczne, pedagogika
Wpływ COVID-19 na kształtowanie się społeczeństwa informacyjnego Polsce

Od połowy ubiegłego stulecia Europa, w różnych gałęziach życia, coraz konsekwentniej dążyła do rozwoju społeczeństwa informacyjnego. Wytyczane plany miały przyspieszyć ów rozwój. Wraz z nastaniem pandemii COVID-19 w roku 2020 na całym świecie nastąpiło nieoczekiwane przyspieszenie, nie tylko w krajach unijnych, ale również w odniesieniu ogólnoświatowym do innych państw, czego efektem jest niesamowity rozwój IT. W związku z pojawiającymi się obostrzeniami, zarówno w życiu zawodowym, jak i osobistym obywatele zmuszeni zostali do korzystania z e-usług. Uczniowie, którzy do tej pory chętnie wracali do domów, by móc surfować po wirtualnym świecie, teraz zostali zamknięci w domach, zdani na przekaz elektroniczny. Czy wszystkim udało się dostosować do nowych warunków? Czy zdalna edukacja przygotuje uczniów do czekających ich zadań? Takich pytań nasuwa się coraz więcej z racji przedłużającej się pandemii. Stąd ten artykuł, który być może przybliży odbiorcy rzeczywistość uczniów i nauczycieli radzących sobie z nowymi wyzwaniami.

Czasopismo: Edukacja Humanistyczna
Dziedziny: nauki społeczne
Dyscypliny: nauki socjologiczne, pedagogika
Socjologia marynistyczna w warunkach zmiany (nadzieje i kontrowersje)

Tradycyjny schemat myślenia socjologicznego odchodzi od aktywnego podejścia, że ludzie, ich upodobania są stałe i zewnętrzne podczas gdy świat się zmienia. Kształtowany jest nowy człowiek na lądzie i na morzu przez nowe zagrożenia i kryzysy. Współczesne zachowania ludzi morza są racjonalne, dowodzą o zmianie modelu życia w nowej fazie świata. Sposób tworzenia systemu nowych wartości ma charakter różnorodności (konwergencji i dywergencji) tworzenia nowych wartości, ale i protestu oraz odmienności. Stanowią klucz do rozwiązywania tych następstw przez socjologię marynistyczną i nadzieję jej skutecznego funkcjonowania i wsparcia potrzeb z tej dziedziny, modernizację jej reguł i własnej tożsamości.

Czasopismo: Edukacja Humanistyczna
Dziedziny: nauki społeczne
Dyscypliny: nauki socjologiczne, pedagogika
Proza polskiego renesansu wobec antropologii humanistycznej, czyli negocjo¬wanie pozycji w świecie układanym na nowo

Artykuł jest próbą spojrzenia na polski humanizm renesansowy jako umiarkowany i samodzielny projekt modernizacyjny, w jego negocjacyjnych odniesieniach do tradycji antropologicznej, odmian mitu wieku złotego, zagadnień języka, a także dokonującej się wówczas rekonfiguracji mapy świata – z uwzględnieniem tego, co z oferty europejskiej nie zostało zasadniczo podjęte (np. melancholia generosa), jak również tego, na co został położony szczególny nacisk. W tej ostatniej sprawie mowa przede wszystkim o emancypacyjnym dążeniu do wyraźnego zaznaczenia tożsamości i specyfiki regionu Europy Wschodniej.

Czasopismo: Roczniki Humanistyczne
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: nauki o kulturze i religii
Norwid, kolebka Ariów a Europa jako wielokulturowe „principium”

W czasie swej emigracji w Paryżu Cyprian K. Norwid bardzo się interesował współczesną mu mitologią porównawczą, a także językoznawstwem historycznym, które również stosował jako metodę komparatystyczną. Artykuł próbuje ustalić źrodła jego własnych spekulacji mitologicznych i lingwistycznych. Okazuje się, że znane mu były zarówno ówczesne autorytety w tym zakresie (np. Ernest Renan, Max Müller, którzy posługiwali się metodologią pozytywistyczną), jak i zbiorowe opracowania encyklopedyczne wydane przez katolickiego duchownego, ojca J.P. Migne, które próbowały uzgodnić odkrycia nauki pozytywistycznej z tradycją chrześcijańską. Norwid zaczerpnął swą wiedzę z obu źródeł, choć perspektywa katolickich dykcjonarzy była mu bliższa (nie akceptował jednak bezkrytycznie wszystkich ich ustaleń). „Archaiczne” (z punktu widzenia nauki pozytywistycznej) korzenie jego spekulacji mitologicznych i językoznawczych broniły go jednak przed pokusą ulegania (pseudo)naukowemu dyskursowi rasowemu. Jego chrześcijański uniwersalizm spotyka się tu z agnostycznym uniwersalizmem Renana. W obu przypadkach istotnym elementem owego uniwersalizmu było podkreślanie ponadnarodowej wartości tradycji związanych ze Starym Testamentem i judaizmem.

Czasopismo: Roczniki Humanistyczne
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: nauki o kulturze i religii
„Inny świat”, „kraina zeków” i… „martwy dom”

W prezentowanym szkicu próbuję wskazać wspólne płaszczyzny w dwóch największych dziełach łagrowych poprzedzających Archipelag GUŁag Sołżenicyna: Podróż do krainy zeków Juliusa Margolina i Inny świat Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Taki właśnie status w zachodnich badaniach historycznoliterackich zyskały te dwie książki. W Polsce dzieło Margolina nie doczekało na razie ważnych i godnych go badań.
Obu twórców i ich dzieła łączy wiele wspólnego. Margolin i Herling przebywali w tym samym kompleksie obozów (Kargopolłag); nie doczekawszy zwolnienia z łagru, obaj podjęli głodówkę protestacyjną i opisali ją w swych dziełach. Obaj traktowali swoje dzieła jako jeden z instrumentów walki z nieludzkim systemem. Obaj wreszcie przeczytali w łagrze Zapiski z martwego domu Dostojewskiego i lektura ta w istotny sposób kształtowała ich rozumienie łagrowego losu i jego konsekwencji.

Czasopismo: Roczniki Humanistyczne
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: nauki o kulturze i religii