rafalposwiata/plsc huggingface dataset:
Perspektywa postkolonialna w badaniach nad diasporą żydowską. Żyd-Chińczyk we wspomnieniach Anki Votickiej

The postcolonial perspective on Jewish diaspora studies. Jew-Chinese in Anka’s Voticky memoriesThis article is an attempt to link reflection on Jewish refugee’s memory with postcolonial perspective. The primary source of my considerations is Anka Voticky’s written memories. Voticky had survived the Second World War in Shanghai and Hongkew ghetto. As a starting point, postcolonial theory has been used in close relation to Holocaust studies and diaspora studies. I also show traces of co-existence of Jews and Chinese allowed to break non-writing tradition about colonized people (amah, rickshaw, coolie) during Second World War. Perspektywa postkolonialna w badaniach nad diasporą żydowską. Żyd-Chińczyk we wspomnieniach Anki VotickiejArtykuł ten stanowi próbę refleksji nad pamięcią żydowskiej uchodźczyni, odczytaną z perspektywy postkolonialnej. Głównym źródłem rozważań i analizy są wspomnienia Anki Votickiej, czeskiej Żydówki, która II wojnę światową przeżyła w Szanghaju i getcie Hongkew. Jako punktu wyjścia używam teorii postkolonialnej do pokazania bliskiej relacji tej teorii ze studiami nad Holokaustem i tzw. diaspora studies. Ponadto, pokazuję ślady koegzystencji Żydów i Chińczyków przełamując praktykę niepisania o skolonizowanych – amah, rikszarzu i kulisie.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Homofobia w polskiej kulturze wizualnej jako „nieodkryta” reakcja na przemiany norm seksualnych w Polsce po 1989 roku

Homophobia in Polish visual culture  as an “undiscovered” response to the transformation  of sexual norms in Poland after 1989This article discusses the basic characteristics of various artistic practices aimed at stigmatizing nonheterosexuality that occurred in Poland after 1989 in response to a transformation of sexual norms and the rising emancipation of LGBT people. The form and content of selected practices is discussed in detail. Furthermore, the article argues that these practices can be classified as a form of so-called New National Art and signals the maladjustment of the language used by Polish art critique, which foreignizes and pathologizes this kind of art. The author also touches on the phenomenon of deliberate “not discovering” of these practices by national art institutions. Finally, he shows why the absence of artistic practices focused on exclusion and stigmatization of LGBT people seems to be beneficial for both major Polish art institutions and the “excluded” artists.  Homofobia w polskiej kulturze wizualnej jako „nieodkryta” reakcja na przemiany norm seksualnych w Polsce po 1989 rokuArtykuł omawia podstawowe cechy praktyk artystycznych piętnujących nieheteroseksualność, które wystąpiły w Polsce po 1989 roku na skutek przemian norm seksualnych i zapoczątkowania procesu emancypacji osób LGBT. Charakteryzuje formy, jakie ta twórczość przyjmuje oraz treści, jakie wyraża. Wskazuje również na zasadność zaklasyfikowania tego rodzaju twórczości jako odmiany tzw. Nowej Sztuki Narodowej. Sygnalizuje problemy związane z używanym przez polską krytykę sztuki języka, który egzotyzuje i patologizuje tego rodzaju twórczość. Odnosi się również do zjawiska zamierzonego „nieodkrywania” tych praktyk artystycznych przez krajowe instytucje sztuki. Wreszcie, wskazuje dlaczego ta celowa nieobecność praktyki artystycznej nakierowanej na wykluczanie i piętnowanie osób LGBT wydaje się korzystna zarówno dla najważniejszych polskich instytucji sztuki, jak i dla „wykluczonych” twórców.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Ponašymu – mieszany kod językowy czeskiego Śląska Cieszyńskiego

Ponašymu – the mixed language code of Těšín SilesiaThis article describes the development of the linguistic situation in the border region of Těšín Silesia throughout its history, with particular emphasis on the so-called ponašymu – a mixed language code used in the Czech part of the region. It is based on a random combination of forms of the traditional Těšín dialect with the standard Czech language and, to a lesser extent, elements borrowed from the Polish and Slovak languages and from neighbouring Moravian dialects. An important element of the study is the analysis of selected material collected by the author during fieldwork in August 2018. Ponašymu – mieszany kod językowy czeskiego Śląska CieszyńskiegoArtykuł opisuje rozwój sytuacji językowej w pogranicznym regionie Śląska Cieszyńskiego na przestrzeni dziejów, ze szczególnym uwzględnieniem tzw. ponašymu – mieszanego kodu językowego używanego w czeskiej części regionu. Oparty jest on na dowolnym łączeniu form tradycyjnego śląskiego dialektu cieszyńskiego ze standardowym językiem czeskim i w mniejszym stopniu elementami zapożyczonymi z języka polskiego, słowackiego i sąsiednich gwar morawskich. Ważnym elementem pracy jest analiza wybranych materiałów zebranych przeze mnie w trakcie badań terenowych w sierpniu 2018 r.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Tradycja a praktyki dominacji w obrębie płci na przykładzie huculskiego kolędowania

Tradition and the practices of gender domination on the example of hutsul carollingThe Christmas custom of carolling occupies a very special place in the life of Hutsulshchyna inhabitants. Referred to as a religious rite, for a long time Hutsul carolling has been an object of numerous studies that shape ideas about it. In spite of the functioning of many forms of carolling in these areas, both researchers and the inhabitants of the Ukrainian Carpathians recognize as the most important the male form of carolling, which marginalized the role of women. However, on closer inspection it turns out that women also have an exceptional impact on the course of tradition, often taking the initiative in carolling. The article focuses on the, hitherto disregarded in the literature gender, relations within the Hutsul carolling. It also analyses the connection between discourse and social practices manifested in male and female forms of carolling. A look at the official and non-official character of tradition as well as relations between genders and any crises connected with them highlights the domination and symbolic power within the gender domain. Tradycja a praktyki dominacji w obrębie płci na przykładzie huculskiego kolędowaniaBożonarodzeniowy zwyczaj kolędowania zajmuje szczególne miejsce w życiu mieszkańców Huculszczyzny. Określane jako rytuał religijny huculskie kolędowanie od dawna stanowi obiekt wielu prac naukowych, które kształtują wyobrażenia na jego temat. Na tych terenach funkcjonuje wiele form kolędowania. Za najistotniejsze, zarówno badacze, jak i mieszkańcy Karpat ukraińskich, uznają kolędowanie mężczyzn, w którym marginalizowana jest rola kobiet. Przy bliższym przyjrzeniu okazuje się jednak, że również i one mają szczególny wpływ na przebieg tradycji, niejednokrotnie przejmując kolędniczą inicjatywę. Artykuł skupia się na nieuwzględnianych dotąd w literaturze przedmiotu relacjach płci w obrębie huculskiego kolędowania. Analizuje również związek dyskursu i praktyk społecznych przejawiających się w kolędzie kobiecej i męskiej. Przyjrzenie się kwestiom oficjalności i nieoficjalności oraz relacjom między płcią a wszelkiego rodzaju kryzysami pozwala zwrócić uwagę na uwidaczniającą się dominację oraz przemoc symboliczną w obrębie płci.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Rozwój i stan krajobrazu językowego – przypadek języka wilamowskiego

The development and current state of the linguistic landscape – the case of the Wymysorys languageWymysorys is a micro-language with Germanic roots spoken by the residents of Wilamowice, a small Silesian town located between Oświęcim and Bielsko-Biała, where it was brought by settlers from Western Europe in the thirteenth century. It has been the subject of scholarly interest among specialists in a number of fields, not only linguistics and ethnology, since the early twentieth century. Following a ban issued by local authorities in 1945, the use of Wymysorys was prohibited and public manifestations of local culture were severely punished. This policy resulted in a drastic decline of the number of its users. The recent interest of researchers is focused not only on the documentation of Wymysorys or its sociolinguistic situation in the past and today, but also on the effects of its revitalization in the last decade. Despite the lack of institutional support, the users’ community has been engaged in grass-roots initiatives leading to the emergence of Wymysorys in the cultural landscape. Recent activity of its users indicates that the language has already spread beyond the circles of local activists and, after years of persecution, functions again in society, evolving and taking new forms. Rozwój i stan krajobrazu językowego – przypadek języka wilamowskiegoJęzyk wilamowski, którym posługują się mieszkańcy Wilamowic (wym. Wymysoü), od początku XX wieku interesuje naukowców wielu dziedzin – nie tylko lingwistów i etnologów. Został on przywieziony przez osadników z Europy Zachodniej w XIII wieku na teren obecnych Wilamowic – małego miasteczka na Śląsku leżącego między Oświęcimiem a Bielskiem-Białą. Na skutek zakazu wydanego przez władze lokalne w 1945 roku używanie wilamowskiego było zabronione, a wszelkie publiczne przejawy odmiennej kultury ostro karane, w związku z czym liczba użytkowników wilamowskiego zaczęła drastycznie maleć. Zainteresowanie badaczy ostatnimi czasy wzbudza nie tylko kwestia dokumentacji tego mikrojęzyka o germańskich korzeniach czy stan etnolingwistyczny. Obserwacji podlegają również obecne efekty zaaplikowanych w ostatniej dekadzie procesów rewitalizacji językowej i zmiany lokalnej, a także państwowej polityki językowej. Mimo braku instytucjonalnego wsparcia, społeczeństwo użytkowników oddolnie podejmuje inicjatywy, których efektem jest między innymi pojawianie się wilamowskiego w krajobrazie kulturowym. Ostatnie działania użytkowników języka świadczą o tym, że opuścił już kręgi lokalnych aktywistów i ponownie, po latach zakazu, funkcjonuje samodzielnie w społeczeństwie, ewoluując i przybierając nowe formy.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Pierwiastki męskie i kobiece w filmie "Aleksandra" w reżyserii Aleksandra Sokurowa

The masculine and feminine elements in Aleksandr Sokurov’s film AlexandraThe aim of this article is to present the fundamentals of the Great Mother archetype in Aleksandr Sokurov’s film Alexandra using the anthropological-morphological method of analysis. The effect of meeting between the protagonists, Alexandra and Denis, and their interweaving, is a new person – a perfect being where the masculine and feminine is brought to a perfect harmony. Pierwiastki męskie i kobiece w filmie Aleksandra w reżyserii Aleksandra SokurowaArtykuł jest poświęcony przedstawieniu rudymentów archetypu Wielkiej Matki w filmie Aleksandra w reżyserii Aleksandra Sokurowa za pomocą metody analizy antropologiczno-morfologicznej dzieła filmowego. Efektem spotkania bohaterów i ich „czynności tkackich” jest nowa osoba – istota idealna, w której równowaga pierwiastków męskich i kobiecych osiągnęła stan pełnej harmonii.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
„Nie popadajmy w przesadę z tą równością” – płeć mózgu, heteronorma i mistyka naukowości

„Let’s not be too eager about equality” – brain sex, heteronormativity, and the scientific mystiqueThe article analyses the role of brain sex in Polish public discourse of the last years. The authors of a popular book Brain Sex claim that differences between women and men stem from differences in the brain structure, and because of that they are universal and unchangeable; feminism is based on misrepresentation of science. This thesis was overtaken by right-wing journalists, as it gave scientific justification to conservative gender politics and contemplementarity – the gender ontology of the Catholic church. However, in the rightwing journalism a significant aspect of brain sex theory is silenced, namely, the claim that homo- and transsexuality result from disorders in brain development; they are unchangeable and should be accepted. Despite its conservative roots, brain sex was popularized in liberal media as well. The aura of science that accompanied this popular theory allowed to naturalize its anti-feminism and heteronormativity. This phenomenon is discussed on the basis of media activity of two Polish scientists who are popular both in right-wing and liberal media: Anna Grabowska and Jerzy Vetulani. Both present brain sex theory as objective, universally accepted truth, which is attacked in the name of the leftist ideology by ignorant activists who deny science. „Nie popadajmy w przesadę z tą równością” – płeć mózgu, heteronorma i mistyka naukowościArtykuł analizuje rolę płci mózgu w polskim dyskursie publicznym ostatnich lat. Autorzy niezwykle popularnej w Polsce książki Płeć mózgu twierdzą, że różnice między kobietami i mężczyznami wynikają z różnic w budowie mózgów, a przez to są uniwersalne i niezmienne, feminizm zaś jest oparty na fałszowaniu nauki. Teza ta została podchwycona przez prawicowych publicystów, ponieważ nadawała naukową legitymację konserwatywnej polityce płci oraz komplementaryzmowi – ontologii płci przyjętej przez Kościół katolicki. W prawicowym piśmiennictwie przemilcza się jednak istotny aspekt płci mózgu, mianowicie twierdzenie, że homo- i transseksualność wynikają z wad w rozwoju mózgu, są niezmienne i powinny być akceptowane. Mimo swoich konserwatywnych korzeni płeć mózgu była popularyzowana także w mediach liberalnych. Nimb naukowości, którym otaczany był popularny pogląd, pozwalał naturalizować związane z nim antyfeminizm i heteronormatywność. Zjawisko to omówione jest na podstawie działalności popularyzatorskiej dwojga naukowców, cieszących się popularnością zarówno w prawicowych, jak i liberalnych mediach: Anny Grabowskiej i Jerzego Vetulaniego. Oboje przedstawiali płeć mózgu jako obiektywną, powszechnie uznawaną naukową prawdę, z którą w imię lewicowej ideologii próbują walczyć nieakceptujący ustaleń nauki aktywiści.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Facebook jako źródło wykluczenia społecznego ery Web 2.0

Facebook as a new source of social exclusion in Web 2.0 eraSocial life in the 21st century is no longer composed simply of direct communication but also of technology-mediated one. Moreover, these two patterns of communication are both equally important. In such cyberreal world the Internet not only is the equalizing force which reduces traditionally understood social divisions but also offers additional opportunities and creates a new kind of social exclusion – the social network exclusion. The main aim of this article is an analysis of the mechanisms created by Facebook that exclude and limit the access to its content, as compared with the traditional forms of social life and exclusion. Facebook jako źródło wykluczenia społecznego ery Web 2.0W XXI wieku życie społeczne opiera się już nie tylko na komunikacji bezpośredniej, ale jest również zapośredniczone cyfrowo, przy czym obie te sfery są sobie równoważne. W tak rozumianym cyberrealnym świecie internet nie jest wyłącznie siłą zacierającą tradycyjne podziały społeczne, lecz oferuje techniczne możliwości i sprzyja tworzeniu nowego typu wykluczenia – społecznościowego. Głównym celem niniejszego artykułu jest analiza portalu Facebook pod kątem mechanizmów wykluczających i ograniczających dostęp do zgromadzonych w serwisie treści w kontekście tradycyjnych form życia i wykluczenia społecznego.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Rola mediów i innych agend socjalizacji jako źródła wiedzy młodzieży o seksualności

The media and other agents of socialization as youths’ sources of knowledge about sexualityThe discourse on sexual education expresses great diversity of norms, beliefs, and attitudes towards sex and is dominated by the voices of adults who belong to the political and symbolic elites (i.e., politicians, teachers, clergy). Thus, the opinions of young people, which often reflect authentic personal and generational needs, are too often ignored. What is more, research shows that parents often seem to avoid discussions regarding sexuality with their children, ceding the responsibility to educate young people on the school. However, evaluations of how "introduction to family life" curriculum is implemented suggest that it is often conducted on an unsatisfactory level. Consequently, young people are forced to acquire and verify information about sexuality on their own. Based on individual in‑depth interviews this analysis refers to chosen sources from which young people obtain knowledge about sexuality. The article focuses on one of such sources: the media (including the Internet). It aims also to discuss young people's ambivalence towards self-acquired knowledge about sexuality. Rola mediów i innych agend socjalizacji jako źródła wiedzy młodzieży o seksualnościDyskusja dotycząca edukacji seksualnej wyraża olbrzymią różnorodność norm, wierzeń oraz postaw wobec seksu i zdominowana jest przez głosy osób dorosłych należących do elit politycznych i symbolicznych (np. polityków, nauczycieli, duchownych). Opinie młodych ludzi, które nierzadko są odzwierciedleniem ich osobistych i pokoleniowych potrzeb, są natomiast nader często ignorowane. Co więcej, badania pokazują, że rodzice raczej unikają rozmów ze swoimi dziećmi na temat szeroko pojętej seksualności, cedując pośrednio obowiązek edukowania młodych ludzi w tym zakresie na szkołę. Ewaluacje realizacji „wychowania do życia w rodzinie” sugerują jednak, że jej poziom jest niesatysfakcjonujący. Wobec powyższego młodzi ludzie nie tylko zmuszeni są sami zdobywać informacje na ten temat, ale także je selekcjonować i weryfikować. Oparta na indywidualnych wywiadach pogłębionych analiza wskazuje wybrane źródła, z jakich młodzi ludzie czerpią wiedzę dotyczącą seksualności. Artykuł skupia się na jednym z tych źródeł: na mediach (w tym na internecie) i omawia ambiwalencję odczuwaną przez młodych ludzi w stosunku do samodzielnie uzyskiwanej wiedzy dotyczącej seksualności.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Digital exclusion – definicje, przyczyny, przeciwdziałanie

Digital exclusion: definitions, causes, countermeasuresThe purpose of this article is to present some forms of digital exclusion. The article discusses what digital exclusion is and identifies the main causes and social consequences of the phenomenon. By determining the ways of counteracting digital exclusion, the author refers to Operational Programme Digital Poland for 2014–2020. In addition, the author presents the results of her analysis of preventing digital exclusion in rural areas. Digital exclusion – definicje, przyczyny, przeciwdziałanieCelem niniejszego artykułu jest przedstawienie zjawiska wykluczenia cyfrowego. W artykule omówiono, czym jest wykluczenie cyfrowe, wskazano główne przyczyny oraz społeczne konsekwencje zjawiska. Określając sposoby przeciwdziałania wykluczeniu cyfrowemu, autorka odwołuje się do Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa. Ponadto autorka przedstawia wyniki wykonanej przez siebie analizy dotyczącej przeciwdziałania wykluczeniu cyfrowemu na obszarach wiejskich.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Paradoksy w Dźiwy Goswamina koncepcji duszy, drogi do doskonałości oraz wyzwolenia

Paradoxes in Jīva Gosvāmi’s concept of the soul, path to perfection and liberationThis article is devoted to the role and significance of paradoxes in the philosophical thought and mysticism of the sixteenth-century Bengali Vaishnava theologian Jīva Gosvāmi. He situates his system within the Vedanta school, where the main category distinguishing its branches and deciding on their specific character is the relation between the Absolute, the phenomenal world and the human being. In Gosvāmi’s school, this relation involves identity and distinctness (bhedābheda) of those categories at the same time, referred to by the word acintya (“inaccessible to reason”), which further stresses this ontological paradox. Although doctrinally the most important, it is not the only paradox in Gosvami’s thought. Adopting this core metaphysical thesis engendered many other aporias, including those concerning the nature of the soul, the concept of bhakti (loving devotion to a deity) and the idea of liberation (mukti), which Goswami then attempts to solve in his most important philosophical treatise – Ṣaṭsandarbha. Paradoksy w Dźiwy Goswamina koncepcji duszy, drogi do doskonałości oraz wyzwoleniaPrzedmiotem artykułu jest rola i znaczenie paradoksów w myśli filozoficznej i mistyce teologa wisznuizmu bengalskiego – Dźiwy Goswamina (XVI w.). Sytuuje on swój system w obrębie szkoły wedanty, w której główną kategorią odróżniającą jej nurty i decydującą o ich specyfice jest relacja pomiędzy absolutem a światem zjawiskowym i człowiekiem. U Goswamina będzie to relacja jednoczesnej tożsamości i odrębności (bhedābheda) powyższych kategorii, dookreślona słowem acintya – „niedostępna rozumowi” – co dodatkowo uwydatnia ten ontologiczny paradoks. Chociaż doktrynalnie najistotniejszy, nie jest to jednak jedyny paradoks w myśli Goswamina. Poprzez przyjęcie tej nadrzędnej tezy metafizycznej powstało bowiem wiele innych aporii, między innymi dotyczących natury duszy, problemu wcielenia, a także koncepcji bhakti (nabożnego oddania dla bóstwa) oraz wyzwolenia (mukti), które następnie Goswamin stara się rozwiązać w swoim najważniejszym traktacie filozoficznym – Szatsandarbhsze.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne