rafalposwiata/plsc huggingface dataset:
„An der schönen blauen Donau…” Obraz rzezi nowosadzkiej we współczesnej literaturze serbskiej

An der schönen blauen Donau… Depictions of the Novi Sad massacre in contemporary Serbian literatureThe tragic events in Novi Sad in January 1942 constitute an important subject in the prose of Aleksandar Tišma (Knjiga o Blamu [The Book of Blam]), Erih Koš (Novosadski pokolj [Novi Sad Massacre]), and Danilo Kiš (Psalm 44 and Peščanik [Hourglass]). Jewish-Serbian writers were not left disinterested by the fact of the Shoah of fellow Jews or by the violent deaths of their Slavic neighbours. The above-mentioned, formally very diverse works belong to the corpus of Serbian novels about the Holocaust, which are a testament to the crime and which render individual deaths meaningful. Novels about the Novi Sad massacre reveal the psychological motivation of the instigators and direct perpetrators of the crime, shed light upon the logistics and the mechanics of death, and constitute a record of the victims’ reactions in the situation of a direct threat to their lives, and also the world of mental nightmares tormenting the survivors. Finally, and most importantly, they are an artistic tribute to all the identified and anonymous victims of the Hungarian repressive and exterminatory operation.The above-outlined issues were examined using the notions and research tools of psychopathology, individual psychology, humanistic psychiatry, thanatology, suicidology, victimology, and cultural anthropology. An der schönen blauen Donau… Obraz rzezi nowosadzkiej we współczesnej literaturze serbskiejTragiczne wydarzenia nowosadzkie ze stycznia 1942 roku stanowią ważny temat utworów prozatorskich Aleksandra Tišmy (Księga Blama), Ericha Koša (Rzeź nowosadzka) oraz Danila Kiša (Psalm 44, Klepsydra). Pisarze serbscy narodowości żydowskiej nie pozostali obojętni wobec faktu zagłady swych współplemieńców oraz śmierci ich słowiańskich sąsiadów. Wspomniane utwory współtworzą korpus serbskich powieści o tematyce holocaustowej, które zaświadczają o zbrodni i nadają sens jednostkowej śmierci. Powieści o masakrze nowosadzkiej ujawniają motywację psychologiczną zleceniodawców i bezpośrednich wykonawców zbrodni, ukazują logistykę oraz sposoby zadawania śmierci, stanowią zapis reakcji skazańców w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia oraz świat koszmarów psychicznych osób ocalałych. Ponadto, co niezwykle istotne, są artystycznym hołdem złożonym zidentyfikowanym oraz anonimowym ofiarom węgierskiej akcji represyjno-likwidacyjnej.Do zbadania zasygnalizowanych powyżej zagadnień wykorzystano w niniejszym artykule pojęcia i narzędzia badawcze z zakresu psychopatologii, psychologii indywidualnej, psychiatrii humanistycznej, tanatologii, suicydologii, wiktymologii oraz antropologii kulturowej.

Czasopismo: Slavia Meridionalis
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, językoznawstwo, literaturoznawstwo
Składniowy model synchronicznego opisu słowotwórstwa – podstawy i zastosowanie

A syntactical model of synchronic word formation description – basics and appliedThis article attempts to briefly present the basic postulates, their implications and the resulting opportunities for an approach to word formation, which is defined here as syntactic. It has been already tested in a confrontative description of Polish and Bulgarian word formation (Cf. V. Maldjieva, Słowotwórstwo. Gramatyka konfrontatywna bułgarsko polska, Vol. IX, Warszawa, 2009).The basic postulate is assumed to be the presence of a structural isomorphism between the language units sentence and lexeme, i.e. the same combinatorial rules license both the combinations of lexemes within the sentence and the combinations of morphemes within the lexeme. Another postulate, that is basic for the research, is the relative autonomy of the semantic and syntactic structures of the language units. In regard to word formation it means that, in this case semantic and formal derivatives should be distinguished in analogy to the sentence syntax, that distinguishes the concept structure (sentence) and formal structure (sentential expression).Składniowy model synchronicznego opisu słowotwórstwa – podstawy i zastosowanieArtykuł stanowi próbę zwięzłego przedstawienia podstawowych założeń i ich implikacji oraz wynikających z nich możliwości zastosowania podejścia do słowotwórstwa, które określa się w tym miejscu jako składniowe. Cząstkowe propozycje, interpretacje szczegółowych zjawisk językowych oraz sugestii, których uporządkowanie i rozwinięcie legły u podstaw tego podejścia, zawarte są w różnych pracach prof. Stanisława Karolaka [por. Karolak 2001a, b, c; 2002]. Próbę konsekwentnego zastosowania składniowego modelu do interpretacji zjawisk z zakresu słowotwórstwa w języku polskim i bułgarskim podjęto zaś w opracowaniu konfrontacji słowotwórczej tych języków [Maldjieva 2009], do którego będę się w głównej mierze odwoływać w niniejszej pracy.

Czasopismo: Slavia Meridionalis
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, językoznawstwo, literaturoznawstwo
Oświecenie w Chorwacji – zmiana paradygmatu? Od zubażającego monomitu do wyzwalającej polimityczności

The Enlightenment in Croatia – the change of paradigm?: From impoverished monomyth to liberated polymyth The paper is an attempt at a synthetic presentation of the discourse that took place in twentieth-century literary studies on the idea of the Enlightenment in Croatia. The author recognizes the model of conservative and Catholic Enlightenment centered on the North of the country, which is constructed in these studies, as a variant that impoverishes the reality of the 18th century, and propounds (referring to the Otto Marquard’s idea about the necessity that all communities are rooted in many histories) to extend the reflection on the Enlightenment in Croatia also to its south Dalmatian and Dubrovnik variant. She proposes to study the Enlightenment in non-Western countries to a lesser extent through the prism of socio-political and economic determinants, and more by tracking mental history and cultural flows. Such a mental path allows redefining the Enlightenment in Croatia focusing on its cosmopolitanism and liberalization. Oświecenie w Chorwacji – zmiana paradygmatu? Od zubażającego monomitu do wyzwalającej polimityczności Artykuł jest próbą syntetycznej prezentacji dyskursu, jaki się toczył w dwudziestowiecznych opracowaniach historycznoliterackich nad ideą oświecenia w Chorwacji. Autorka uznaje skonstruowany na ich łamach model konserwatywnego i katolickiego oświecenia, którego centrum stanowiła Północ kraju, za wariant zubażający osiemnastowieczną rzeczywistość i postuluje (powołując się na marquardowską myśl o konieczności trwania społeczeństw w wielu historiach) rozszerzenie refleksji na temat oświecenia w Chorwacji o jego południowy, dalmatyńsko-dubrownicki wariant. Przedkłada również propozycję badania oświecenia w krajach niezachodnich w mniejszym stopniu przez pryzmat uwarunkowań społeczno-politycznych oraz gospodarczych, w większym zaś poprzez śledzenie historii mentalnej oraz przepływów kulturowych, co jej zdaniem pozwala na redefinicję oświecenia w Chorwacji w kierunku jego kosmopolityzacji i liberalizacji.

Czasopismo: Slavia Meridionalis
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, językoznawstwo, literaturoznawstwo
O tłumaczeniach greckich σκήνωμα, σκηνή i innych odzwierciedlonych w cerkiewnosłowiańskich redakcjach Księgi Psalmów

On translations of the Greek σκήνωμα, σκηνή etc. Reflected in CS redactions of the Book of Psalms The paper discusses the Slavonic equivalents of the Greek words skēnōma, skēnē and also katoikētērion, katoikia and paroikia in selected (O)CS versions of the Psalter. A comparative semantic (contextual) and quantitative analysis of the use of the considered vocabulary is carried out. Resemblances and differences in the choice of words among the confronted texts are pointed out. Explanation of the observed differences is given. The analysis is illustrated with appropriate exemplification. O tłumaczeniach greckich σκήνωμα, σκηνή i innych odzwierciedlonych w cerkiewnosłowiańskich redakcjach Księgi PsalmówW artykule rozważa się słowiańskie odpowiedniki greckich leksemów skēnōma, skēnē, a także katoikētērion, katoikia i paroikia w wybranych (staro-)cerkiewnosłowiańskich wersjach Psałterza. Dokonuje się porównawczej analizy semantycznej (kontekstualnej) i ilościowej użyć rozważanego słownictwa. Wskazuje się na podobieństwa i różnice w jego doborze w porównywanych tekstach. Podaje się objaśnienia zaobserwowanych różnic. Analizę ilustruje się odpowiednim materiałem egzemplifikacyjnym.

Czasopismo: Slavia Meridionalis
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, językoznawstwo, literaturoznawstwo
Chorwackich etnologów i ludowców marzenie o dotarciu do źródła

Croatian ethnologists’ and agriarians’ dream of sourceIn the first half of the 20th century, the connection between ethnology and politics in Croatia was exceptionally strong. Ethnology has become a tool to build national cohesion, and the main discourse is sought in the authentic aspects of Croatian culture, which could distinguish it in particular from Serbian or, in general, from Yugoslav culture. The central category of discourse, both ethnologic as well as the political, is the concept of source. A key theorist and activist who developed the concept of authentic Croatian cultural sources, and entered it in the political agenda, was Antun Radić. Together with his brother Stjepan, he founded the peasant party, which after 1918 became the Croats’ main political force. The Radić brothers pointed out that only folklore preserves cultural purity, and thus peasants should be the source of the resurgence in Croatian identity. During the short lifetime of the Croatian Banovina (1939–1941), this policy and its accompanying ideas became the official ideology, marked by the extraordinary influence of ethnology. This paper points out the dangerous aspects of the idea of source, related to the concept of closed, exclusive culture exposed to arbitrary purification. Chorwackich etnologów i ludowców marzenie o dotarciu do źródłaW pierwszej połowie XX wieku związki etnologii i polityki były w Chorwacji wyjątkowo silne. Etnologia stała się narzędziem budowania spójności narodowej i główną dziedziną wiedzy, w której poszukiwano autentycznych treści kultury chorwackiej, różnicujących ją zwłaszcza od kultury serbskiej czy ogólnie, południowosłowiańskiej. Centralną kategorią dyskursu zarówno etnologicznego, jak i politycznego, staje się pojęcie źródła. Najważniejszym teoretykiem i działaczem, który opracował koncepcję źródeł autentycznej kultury chorwackiej i wpisał ją w program polityczny, był Antun Radić. Razem z bratem Stjepanem założył on partię chłopską, która po 1918 r. stała się główną siłą polityczną Chorwatów. Radiciowie podkreślali, że jedynie folklor zachował czystość kulturową i właśnie dlatego wieś powinna być źródłem odrodzenia chorwackiej tożsamości. W krótkim okresie istnienia Banowiny Chorwackiej (1939–1941) program ten i towarzyszące mu wyobrażenia stają się ideologią oficjalną, nacechowaną niezwykłym znaczeniem przydawanym etnologii. W artykule wskazuje się w konkluzji na niebezpieczne aspekty idei źródła, które wiążą się z wyobrażeniem kultury zamkniętej, ekskluzywnej, odrzucającej dialog i arbitralnie poddanej puryfikacji.

Czasopismo: Slavia Meridionalis
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, językoznawstwo, literaturoznawstwo
Gorycz zatrzymanego czasu. "Mirra, kadzidło i złoto"

The bitterness of suspended time. "Gold, Frankincense and Myrrh" This article discusses the Croatian film "Gold, Frankincense and Myrrh", directed by Ante Babaja (1971). The film is a response to the unrealised vision of a communist utopia. It is set on a Dalmatian island during the era of real socialism. According to communist propaganda, real socialism is the fulfilled utopia, meaning the end of history. In Babaja’s interpretation, the end of history does not involve the victory of communism, but rather its defeat and the return of Catholic tradition as the only unquestionable value making sluggish, socialist everyday life possible to accept, since it gives sense and order to an axiologically degraded and alienated world.In this insular world, it is the traditional past and not the communist future which becomes an eternal present. Remaining outside of time among the relics of tradition is the only option in a situation where communist progress fails to produce the desired results. Tradition does not promise a new wonderful world and does not fix the current world, but it ensures balance between its contradictions. This situation leads to bitterness, since accepting it requires the acceptance of its dark side. The ironic attitude towards the Catholic tradition which is predominant in the first half of the film, turns into bitter affirmation of tradition in the second. Gorycz zatrzymanego czasu. "Mirra, kadzidło i złoto"Artykuł poświęcony jest chorwackiemu filmowi "Mirra, kadzidło i złoto", wyreżyserowanemu przez Ante Babaję w 1971 roku. Film stanowi odpowiedź na niespełnioną wizję utopii komunistycznej. Jego akcja rozgrywa się na dalmatyńskiej wyspie w okresie realnego socjalizmu. Wedle komunistycznej propagandy realny socjalizm to urzeczywistniona utopia, co oznacza, że historia się skończyła. W interpretacji Babai koniec historii nie wiąże się ze zwycięstwem komunizmu, lecz z jego klęską i powrotem tradycji katolickiej, która okazuje się jedyną niekwestionowaną wartością, ponieważ gnuśną, socjalistyczną codzienność czyni możliwą do zaakceptowania. Zapewnia poczucie istnienia jakiegoś porządku i sensu w świecie aksjologicznie zdegradowanym i wyobcowanym.W wyspiarskim świecie to nie przyszłość, ale przeszłość staje się wieczną teraźniejszością. Trwanie poza czasem pośród reliktów tradycji jest jedynym wyjściem w sytuacji, w której komunistyczny postęp nie przynosi pożądanych rezultatów. Tradycja nie obiecuje nowego wspaniałego świata ani nie naprawia świata zastanego, ale zapewnia równowagę między rozdzierającymi go sprzecznościami. Ten stan rzeczy wywołuje gorycz, ponieważ jego akceptacja oznacza też konieczność akceptacji jego mrocznej strony. Przeważająca w pierwszej połowie filmu ironiczna postawa wobec tradycji katolickiej w jego drugiej połowie przechodzi w gorzką afirmację tej tradycji.

Czasopismo: Slavia Meridionalis
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, językoznawstwo, literaturoznawstwo
Bułgarscy międzywojenni interpretatorzy Freuda

Bulgarian Interwar Interpreters of FreudThis article aims at analysing views of the so-called “orthodox” Bulgarian psychoanalysts. The discussed subject-matter is used to infer a set of intellectual trends that influenced the formation of the interwar period anthropological and philosophical discourse that centred around the categories of the body, sexuality, gender and femininity. The analysis of the selected research material is intended to provide context for and a source of understanding of certain complex interwar projects of religious and philosophical character. Bułgarscy międzywojenni interpretatorzy FreudaCelem tego artykułu jest analiza myśli tzw. ortodoksyjnych bułgarskich psychoanalityków. Podejmowana tematyka służy ukonstytuowaniu pewnego zestawu prądów intelektualnych, które wpłynęły na kształtowanie się międzywojennego dyskursu o charakterze antropologiczno-filozoficznym, а w którego centrum stanęły kategorie ciała, seksualności, płci i kobiecości. Analiza wybranego materiału badawczego ma posłużyć za kontekst i źródło zrozumienia niektórych złożonych międzywojennych projektów o charakterze religijno-filozoficznym.

Czasopismo: Slavia Meridionalis
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, językoznawstwo, literaturoznawstwo
Niekonwencjonalne historie instytucji slawistycznych

Unconventional (hi)stories of Slavic institutionsThe text is a short account of the international interdisciplinary conference „Unconventional (hi)stories of Slavic institutions” which was organized by Institute of Slavic Studies of the Polish Academy of Sciences, Slavic Foundation and Polish Ethnological Society (Branch in Warsaw) and held in Warsaw on 23-25 October 2014. Niekonwencjonalne historie instytucji slawistycznychTekst stanowi krótkie sprawozdanie z międzynarodowej konferencji naukowej nt. „Niekonwencjonalne historie instytucji slawistycznych”, która zorganizowana została w Warszawie w dniach 23-25 października 2014 roku przez Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Fundację Slawistyczną i Polskie Towarzystwo Etnograficzne (Oddział w Warszawie).

Czasopismo: Slavia Meridionalis
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, językoznawstwo, literaturoznawstwo
Bibliografia adnotowana naukowych prac bułgarystycznych wydanych w Polsce w latach 1947–2012

An annotated bibliography of academic works in the field of Bulgarian studies published in Poland between 1947 and 2012The bibliography of Bulgarian studies includes publications by Polish and foreign authors published in Poland in the period 1947–2012. The main language of the works cited in the bibliography is Polish, a small portion (approx. 5%) is written in Bulgarian. The following bibliography is of a subject selective nature. It takes into account monographs – excluding continuous publications the inclusion of which would involve the planning of work over several years at least. The scope of the bibliography is limited to scientific publications which include studies on Bulgarian literature, Bulgarian cultural studies and research on Bulgarian history and society. Bibliografia adnotowana naukowych prac bułgarystycznych wydanych w Polsce w latach 1947–2012Bibliografia bułgarystyczna obejmuje publikacje autorów polskich i zagranicznych, wydane na terenie Polski w latach 1947–2012. Podstawowym językiem przywołanych w bibliografii prac jest polski, niewielka część (ok. 5%) została napisana w języku bułgarskim. Poniższa bibliografia ma charakter przedmiotowy selektywny. Uwzględnia wydawnictwa zwarte – z pominięciem wydawnictw ciągłych, których umieszczenie wiązałoby się z pracą zaplanowaną na co najmniej kilka lat. Zakres bibliografii ograniczono do publikacji naukowych, które obejmują literaturoznawstwo bułgarskie, kulturoznawstwo bułgarskie, badania nad historią i społeczeństwem bułgarskim.

Czasopismo: Slavia Meridionalis
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, językoznawstwo, literaturoznawstwo
Idea nowego początku w słowackich wizjach dziejów z połowy XIX wieku

The idea of new beginning in the Slovak vision of history from the mid-19th centuryThe point of this paper is to show that the idea of new beginning was clearly present in mid-19th century Slovak literature. This idea became the means of conveying revisions of Slovak history. It was also a sign of a deep cultural change, resulting from factors including secularisation and the influence of nationalist ideology. The direction of change can be observed in selected works by Janko Kráľ, Viliam Pauliny-Tóth, and Jonáš Záborský. These writers challenge the optimistic view of the world by seeing in it a fundamental mistake that needs to be corrected. They propose correcting the myth of origin (Christian, national), but on the basis of a hermetic paradigm (magic and/or gnosis). Thus they create a false dimension of transcendence that becomes the foundation of the “new era”. Idea nowego początku w słowackich wizjach dziejów z połowy XIX wiekuArtykuł poświęcony jest kwestii obecności w literaturze słowackiej idei nowego początku, wyraźnie pojawiającej się w historiozoficznych projektach z połowy XIX wieku. Choć w kulturze słowackiej idea ta pojawia się w obszarze oddziaływania idei odrodzeniowej, w istocie niesie ze sobą alternatywne treści. Będąc znakiem głębokich zmian kulturowych związanych m.in. z sekularyzacją i nasilaniem się tendencji nacjonalistycznych, idea nowego początku w kontekście słowackim staje się nośnikiem znaczeń rewizyjnych, a zarazem kamieniem węgielnym modernistas. Różne jej warianty odnaleźć możemy w wybranych utworach Janka Kráľa, Viliama Pauliny-Tótha, Jonáša Záborskiego. Wskazani pisarze, zakwestionowawszy optymistyczną wizję świata, zaproponwali nowe warianty mitu początku (chrześcijańskiego, narodowego) oparte na paradygmacie hermetycznym (magicznym i/lub gnostycznym). Wykreowany przez nich nowy początek okazuje się jednakże ofiarować fałszywy wymiar transcendencji. Sam w sobie wykazuje cechy eklektycznej ideowej hybrydy, znamionuje podmiotowość jeszcze słabo ukonstytuowaną, lecz wyraźnie aspirującą do zmiany swego statusu ontologicznego.

Czasopismo: Slavia Meridionalis
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, językoznawstwo, literaturoznawstwo
Morskie i zamorskie podróże idei antropologii

The maritime and overseas journeys of the idea of anthropologyThis article discusses the very concept of anthropology, which was born at the end of 19th century, termed the “history of ideas”, and still exists in contemporary literary theory, especially as part of what is referred to as “spatial turn”. As with the similar concept proposed earlier by Ernst Curtius, it is focused on topics treated as the autonomous component of an anonymous, unpersonal, and in fact unhistorical discourse. On the contrary, the article tends to prove that travelling theories were always strongly connected with travelling theorists. In contrast, the author attempts to consider the interrelations between the two conceptions of anthropology: the philosophical and the linguistic, taking into account the material left in texts connected with the journey from Göteborg to New York by Roman Jakobson and Ernst Cassirer. The reconstruction of their possible discussions on board proves that the boundary between their projects, usually drawn in the history of culture, is weaker than could be supposed. Morskie i zamorskie podróże idei antropologiiArtykuł podejmuje dyskusję z koncepcją antropologii kulturowej wyłonioną po tzw. zwrocie spacjalnym i skupioną na wędrówkach pojęć. Ze względu na depersonalizację rozważanego materiału wciąż mieści się ona w modelu XIX-wiecznej jeszcze proweniencji, bliska historii idei i topice. Dyskusja została przeprowadzona na materiale nielicznych świadectw wiążących się z podróżą morską z Europy do USA, a w istocie ucieczką przed kolejną falą nazizmu, podczas której doszło do przypadkowego spotkania Romana Jakobsona i Ernsta Cassirera. Rekonstrukcja ich możliwych dialogów podczas piętnastu dni rejsu, wsparta na metodologicznej propozycji historii domyślnej wyprowadzonej z praktyki filologicznej Tadeusza Zielińskiego, pozwala odkryć silne związki między ich projektami, a tym samym między koncepcjami antropologii filozoficznej i antropologii lingwistycznej. Wyłaniające się ze świadectw tekstowych konwergencje podważają rozgraniczanie obu tych modernistycznych projektów, zwykle dokonywane w historii dyscypliny. Pozwalają także na reinterpretację rozpowszechnionych ujęć postawy profesjonalizmu uznawanej za typową dla uczonego nowoczesnego i utożsamianej z politycznym i społecznym niezaangażowaniem.

Czasopismo: Slavia Meridionalis
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, językoznawstwo, literaturoznawstwo