rafalposwiata/plsc huggingface dataset:
"Vzhledově neodolatelný", ale "povahově nesnesitelný", czyli o niektórych czeskich przymiotnikach i przysłówkach

Visually irresistible, but essentially unbearable, or on some of Czech adjectives and adverbsThe present contribution from the field of comparative Slavonic word for mation deals with a specific feature of the Czech language, namely its frequent (in comparison to other Slavonic tongues) use of adjectives of passive possibility (impossibility), which in Czech usually assume the suffix -telný (or ne-telný), and of so-called viewpoint adverbs, like cenově, vzhledově, and povahově. The article’s main focus is the situation of Czech from a diachronic perspective. Emphasis is also placed upon the differences between particular Slavonic languages as well as in academic traditions of linguistics in particular Slavonic nations. These theoretical remarks are illustrated with examples of different languages conveying the same message with means that are either synthetic (one word, e.g. adjective or adverb) or analytic (multi-word phrase). Vzhledově neodolatelný, ale povahově nesnesitelný, czyli o niektórych czeskich przymiotnikach i przysłówkachCelem artykułu jest zwrócenie uwagi na specyficzną sytuację języka czeskiego, polegającą na wysokiej częstotliwości (w porównaniu z językiem polskim lub innymi językami słowiańskimi) tworzenia i używania przymiotników (nie)możliwościowych z formantem -telný (ew. ne–telný) oraz tzw. przysłówka względu typu cenově, vzhledově, povahově itd. Odwołując się do odpowiedniej literatury fachowej, autorka przedstawia omawiany temat w ujęciu diachronicznym, zwracając równocześnie uwagę na różnice w konkretnych językach słowiańskich oraz w interpretacjach prezentowanego zjawiska w tradycji lingwistycznej poszczególnych narodów słowiańskich. Uwagi natury teoretycznej ilustrowane są przykładami wyrażania tej samej treści – w zależności od danego języka – w sposób syntetyczny (w postaci przymiotnika/przysłówka) albo analityczny (w postaci konstrukcji wielowyrazowej).

Czasopismo: Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo, literaturoznawstwo
O losie niektórych leksemów gwarowych w sytuacji zaniku gwar

On the fate of some dialectal lexemes in the situation of dialect disappearanceThis article concerns the durability of dialectal vocabulary in the situation in which local dialects are disappearing. It turns out that although the use of local dialects is decreasing, local dialect lexis has not disappeared completely. This is because some dialectal words are being incorporated into colloquial language. The intensity of this phenomenon varies – from occasional occurrences to strong rooting in the lexicon of colloquial Polish. The basis for these considerations is the word bambuch (belly) and a few other units from its word family (bambuszek, rozbambuszyć, wybambuszyć). The way they function in the colloquial language has been traced in the utterances of Internet users published on different forums. As the mate rial analysis reveals, local dialect words often become components of colloquial utterances, as a result of which they maintain their vivacity and it is possible for them to be included in general Polish vocabulary. O losie niektórych leksemów gwarowych w sytuacji zaniku gwarW tym artykule podjęto temat trwałości słownictwa dialektalnego w sytuacji zaniku gwar. Okazuje się, że wycofywanie się gwar z użycia nie oznacza zupełnego zaniku leksyki gwarowej. Część tego słownictwa przedostaje się bowiem do języka potocznego. Nasilenie zjawiska jest różne – od sporadycznych użyć po dobre osadzenie w zasobie polszczyzny potocznej. Podstawę niniejszych rozważań stanowi wyraz bambuch ‘brzuch’ i kilka innych jednostek z jego rodziny słowotwórczej (bambuszek, rozbambuszyć, wybambuszyć). Ich funkcjonowanie w języku potocznym zostało prześledzone w wypowiedziach użytkowników Internetu zamieszczonych na rozmaitych forach. Jak pokazała analiza materiału, wyrazy gwarowe często stają się komponentami wypowiedzi potocznych, dzięki czemu podtrzymują swoją żywotność i mają szansę na stałe wejść do zasobu polszczyzny ogólnej.

Czasopismo: Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo, literaturoznawstwo
Wpływy składniowe gwar kaszubskich na lokalną mówioną polszczyznę

Syntactic influences of Kashubian dialects on local Polish speechThis article is the result of field research conducted in the Kashubian language area. The analysis of the Polish texts acquired during the research showed that on the syntactic plane there is an interference of the Kashubian dialects in the Polish language. As a result of the Kashubian dialects’ impact on spoken Polish, the following phenomena were revealed in the informants’ statements: changes in verb government, the use of prepositions characteristic of Kashubian, and the influence of Kashubian-specificuse of conjunction indicators. However, it is uncertain whether the use of genetivus partitivus, the frequent repetition of the subject, and the frequent use of the attributive expressed by an indicating pronoun, can be considered as interferences of Kashubian dialects in the Polish language because these features are also characteristic of everyday Polish. Wpływy składniowe gwar kaszubskich na lokalną mówioną polszczyznęNiniejszy artykuł jest wynikiem badań terenowych przeprowadzonych na kaszubskim obszarze językowym. Analiza uzyskanych w wyniku badań tekstów polskojęzycznych wykazała interferencje gwar kaszubskich w polszczyźnie na płaszczyźnie składniowej. W wyniku wpływu gwar kaszubskich na mówiony język polski w wypowiedziach informatorów odnotowano zmiany w zakresie rekcji czasownika, wpływy w zakresie właściwego kaszubszczyźnie użycia przyimków oraz wpływy w zakresie użycia wskaźników zespolenia. Niepewne jest natomiast, czy za interferencje gwar kaszubskich w polszczyźnie można uznać użycie dopełniacza cząstkowego, częste powtarzanie podmiotu i częste użycie przydawki wyrażonej zaimkiem wskazującym, właściwości te charakterystyczne są bowiem również dla potocznej polszczyzny.

Czasopismo: Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo, literaturoznawstwo
Polskojęzyczne choronimy w „Zebraniu Krolestw, Prowincyi, Miast stołecznych, Rzek y Gor” (1746) Józefa Uszaka Kulikowskiego

Polish choronymes in Collection of Kingdoms, Provinces, Capitals, Rivers and Mountains by Józef Uszak Kulikowski (1746)This paper presents the alphabetic Latin-Polish-French dictionary of geographical names entitled Zebranie Krolestw, Prowincyi, Miast stołecznych, Rzek y Gor (Collection of Kingdoms, Provinces, Capitals, Rivers and Mountains), written by Józef Uszak Kulikowski (1746). On the one hand, the onomasticon of Kulikowski continues the type of former vocabularies defining proper names in descriptive forms, but on the other hand, in a certain way, it is in line with the latest trends in the 18th century Western lexicography, incorporating to dictionaries additions in the form of collections of geographical names.The analysis of proper names contained in the Collection has been carried out on the sample of 40 Polish choronymes relating to regions of France. It turned out that Kulikowski used many names already existing in Polish (mostly from the 16th and 17th century). In turn, the adaptation of these names which were absent in Polish and which the author of the Collection attempted to integrate into the system of his native language can be considered quite successful. In this context it is worth to mention such choronymes as Bretanija, Gujenija, Niwernija, Perigordyja, Bigor. Polskojęzyczne choronimy w Zebraniu Krolestw, Prowincyi, Miast stołecznych, Rzek y Gor (1746) Józefa Uszaka KulikowskiegoW artykule omówiono alfabetyczny łacińsko-polsko-francuski słownik geograficznych nazw własnych pt. Zebranie Krolestw, Prowincyi, Miast stołecznych, Rzek y Gor Józefa Uszaka Kulikowskiego (1746). Z jednej strony, onomastykon Kulikowskiego kontynuuje typ dawnych słowników określających nazwy własne w formie deskrypcji, ale z drugiej – w pewien sposób wpisuje się w najnowsze tendencje w XVIII-wiecznej zachodniej leksykografii, polegające na dołączaniu do słowników dodatków w postaci zbiorów geograficznych nazw własnych.Analiza zamieszczonych w Zebraniu nazw własnych została przeprowadzona na przykładzie 40 polskojęzycznych choronimów odnoszących się do regionów Francji i wykazała, że Józef Uszak Kulikowski wykorzystał wiele nazw już w polszczyźnie istniejących (głównie od XVI i XVII w.). Adaptację tych nazw, których wówczas w języku polskim jeszcze nie było, a z którymi zetknął się autor Zebrania Krolestw i które spróbował włączyć do systemu rodzimego języka, należy uznać za dość udaną. Warto w tym kontekście wymienić chociażby takie choronimy jak np. Bretanija, Gujenija, Niwernija, Perigordyja, Bigor.

Czasopismo: Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo, literaturoznawstwo
„Alfurkan tatarski” Piotra Czyżewskiego – opis zabytku (grafia z elementami fonetyki)

Alfurkan tatarski by Piotr Czyżewski – description of the old print (graphy with some phonetic aspects) This article discusses Alfurkan tatarski [Tartar Al Furqan] published by Piotr Czyżewski in 1617, which probably is the second expanded edition of the work. Based upon analysis of two copies of this early printing work, it presents some graphic features of the book. Phonetic and dialectal phenomena, which allow us to draw conclusions about the nature of the author’s language and its regional features, remain in close association with some of the print’s graphic elements. Alfurkan tatarski Piotra Czyżewskiego – opis zabytku (grafia z elementami fonetyki)W artykule opisuje się Alfurkan tatarski Piotra Czyżewskiego z 1617 roku, który jest najprawdopodobniej drugim, poszerzonym wydaniem utworu. Na podstawie analizy dwóch egzemplarzy zabytku przedstawiono cechy grafii druku. W ścisłym związku z niektórymi elementami grafii pozostają zagadnienia fonetyczne oraz dialektalne, które umożliwiają formułowanie wniosków na temat języka autora wraz z jego cechami regionalnymi.

Czasopismo: Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo, literaturoznawstwo
O pewnym szczególe z wilamowskiej fonetyki – próba analizy w kontekście arealnym

On a Certain Phonetic Feature of Wymysorys: An Analysis of Areal AspectsIn Wymysorys, also known as Vilamovicean (a Germanic language spoken in Wilamowice, a small town in the south of Poland), velarized laterals [ɫ] have turned into [w]. This shift is characteristic of some Polish and German dialects, although in the latter it only occurs under certain conditions. Since Wymysorys displays a strong influence of Polish in many other respects, this change is more likely to have stemmed from contact with Polish.O pewnym szczególe z wilamowskiej fonetyki – próba analizy w kontekście arealnymW wilamowskim welaryzowane [ɫ] (kontynuant średnio-wysoko-niemieckiego l) przeszło w glajd [w]. Zmiana ta charakterystyczna jest dla różnych języków Europy, w tym dla polszczyzny i niektórych dialektów niemieckich (w tych ostatnich jednak zachodzi jedynie w pewnych warunkach). Silny wpływ polskiego na wilamowski (obserwowany nie tylko w fonetyce) uprawnia do stwierdzenia, iż omawiana zmiana jest wynikiem oddziaływania polszczyzny i dokonała się w ostatnim pokoleniu użytkowników wilamowszczyzny.

Czasopismo: Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo, literaturoznawstwo
„Kłamstwa”, „brudne szaleństwo”, „rozbój na równej drodze”, czyli jak Sienkiewicz werbalizował negatywne oceny i emocje (na podstawie korespondencji prywatnej)

“Lies”, “Dirty Madness”, “Daylight Robbery”: How Henryk Sienkiewicz Verbalised Negative Judgments and Emotions (Based on Private Correspondence)This article is part of a stream of research on the language and style of private correspondence of Henryk Sienkiewicz. The article contains analysis of expressive lexis that the writer used to verbalise his negative judgments and feelings, which is complex, rich and diverse in terms of both form and meaning. The lexical material which relates to the second – unsuccessful – marriage of Sienkiewicz to Maria Wołodkowiczówna comes from selected letters by the writer addressed to his sister-in-law – Jadwiga Janczewska neé Szetkiewicz. The selected lexis encompasses, for example, words with explicit, implicit and evaluative expression, belonging to different categories of meaning. „Kłamstwa”, „brudne szaleństwo”, „rozbój na równej drodze”, czyli jak Sienkiewicz werbalizował negatywne oceny i emocje (na podstawie korespondencji prywatnej)Artykuł wpisuje się w nurt badań nad językiem i stylem korespondencji prywatnej Henryka Sienkiewicza. Analizie poddano złożoną, bogatą i zróżnicowaną pod względem formy i znaczenia warstwę leksyki nacechowanej ekspresywnie, którą pisarz wykorzystywał do werbalizacji swoich negatywnych ocen i uczuć. Materiał leksykalny pochodzi z korpusu listów adresowanych do szwagierki – Jadwigi z Szetkiewiczów Janczewskiej, przedstawiających wydarzenia związane z drugim – nieudanym – małżeństwem Sienkiewicza z Marią Wołodkowiczówną. Wśród zebranej leksyki znalazły się np. wyrazy o ekspresji eksplicytnej i implicytnej, wartościującej, przynależnej do różnych kategorii znaczeniowych.

Czasopismo: Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo, literaturoznawstwo
Pamięć o nowych męczennikach z Butowa w dyskursie publicystycznym

Memory of the New Martyrs of Butovo in Journalistic DiscourseThis article attempts to define the place of the New Martyrs of Butovo on the Russian map of memory. Basing on the assumption that memory is linguistic in nature, the author analyses texts excerpted from the Russian-language Internet (the Runet) and high-circulation press. She notes that the memorialisation of the New Martyrs of Butovo is founded on the premise of shattered memory, its mandated abandonment at the very moment of the event. The analysis of the excerpted material indicates that the memory of the New Martyrs transcends the boundaries of the private and is socially constructed. The author argues that the image of the Butovo Martyrs presented by the mass media serves the purpose of social consolidation and fosters the search for identity-defining ideas.Pamięć o nowych męczennikach z Butowa w dyskursie publicystycznymW artykule podjęto próbę określenia miejsca zajmowanego przez nowych męczenników z Butowa na rosyjskiej mapie pamięci. Odwołując się do tezy o ujęzykowieniu pamięci, autorka jako podstawę analizy przyjmuje teksty wyekscerpowane z runetu i wysokonakładowej prasy. Zauważa, że u podstaw memoryzacji nowych męczenników z Butowa leży teza o zdruzgotaniu pamięci, jej odgórnym zaniechaniu w chwili zaistnienia zdarzenia. Analiza wyekscerpowanych materiałów wskazuje na przekraczanie przez pamięć o nowych męczennikach granic prywatności i konstruowanie jej w wymiarze społecznym. Autorka dowodzi, że przedstawiany przez środki masowego przekazu obraz męczenników z Butowa służy konsolidacji społecznej, sprzyjając poszukiwaniu idei definiujących tożsamość.

Czasopismo: Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo, literaturoznawstwo
Od przysłówka do przedrostka (na przykładzie polskiego współ-)

From an Adverb to a Prefix: The Case of the Polish współ-In the modern Polish language, it is difficult to determine in an unambiguous manner the word-formative status of formations which feature the element współ-. Such elements are treated as compounds or, more frequently, as prefixal forms. Historically, these elements, along with the constructions spół-, społu, constituted a class of compounds which were synonymous. The first attestations of the structures which are discussed in this article date back to as early as the Old Polish period (cf. społupomoc, społudziedzic), although their expansion occurred only in the nineteenth century (e.g. współdryblas, współdziałać, współinteresowany). The development of this derivative group is clearly associated with the evolution of adverbs of the type społu, pospołu, wespół, współ, wspołek; it mainly consists in the expansion of the forms which feature współ on the one hand, and in the slow process of disassociation of the relationship in question on the other. Owing to specialisation of the forms współ, spół in the derivational function (a process relatively discernible since the sixteenth century), we may speak about a slow process of their transformation into a prefix, which intensified along with the process of the obsolescence of the adverb wespół.Od przysłówka do przedrostka (na przykładzie polskiego współ-)We współczesnej polszczyźnie trudno jednoznacznie określić status słowotwórczy formacji z cząstką współ-. Są traktowane bądź jako złożenia, bądź – częściej – jako formy prefiksalne. W historii tworzyły razem z konstrukcjami ze spół-, społu klasę synonimicznych względem siebie złożeń. Pierwsze poświadczenia opisywanych struktur pochodzą już z czasów staropolskich (por. społupomoc, społudziedzic), jednak ich ekspansja następuje dopiero około XIX wieku (np. współdryblas, współdziałać, współinteresowany). Rozwój tej grupy derywacyjnej wyraźnie powiązany jest z ewolucją przysłówków typu społu, pospołu, wespół, współ, wspołek i polega przede wszystkim z jednej strony na ekspansji form z współ, z drugiej, na powolnym odrywaniu się od wspomnianego związku. Ze względu na dość wyraźną już od XVI wieku specjalizację form współ, spół w funkcji derywacyjnej, możemy mówić o powolnym ich przekształcaniu się w prefiks. Wraz z wycofywaniem się z języka przysłówka wespół proces ten nasilił się.

Czasopismo: Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo, literaturoznawstwo
Charakterystyka języka familijnego Joachima Lelewela dotyczącego społecznej przestrzeni rodziny (na podstawie listów do najbliższych)

A Description of Joachim Lelewel’s Familial Language Concerning the Family Social Space (on the Basis of Letters to His Loved Ones)This article is a contribution to research on Joachim Lelewel’s familial language. The study is limited to a range of linguistic phenomena concerning the family social space, and considers the two-volume collection of his letters from many different places written in various periods of his life. The epistolary prose under examination reflects the language of nobility and intelligentsia circles of the first half of the nineteenth century, with its distinctly marked hierarchical structure of the family social space. Its exponents include family names (e.g. the names for kinship and family relations, maritonymics and patronymics, names used with reference to married couples), familial forms of address (with the conventional forms Pan/Pani ‘Sir/Madam’, Dobrodziej/Dobrodziejka/Dobrodziejstwo ‘Sir/ Madam/Sir and Madam’, lit. ‘benefactor/benefactress/benefactors’ in relation to the elderly), emotional colloquial vocabulary and unofficial anthroponyms. This use of familial language, characterised by infrequent use of personalised forms, belongs to marked informal register.Charakterystyka języka familijnego Joachima Lelewela dotyczącego społecznej przestrzeni rodziny (na podstawie listów do najbliższych)Niniejszy szkic stanowi przyczynek do poznania właściwości języka familijnego Joachima Lelewela. Charakterystyka ograniczona została do repertuaru zjawisk językowych dotyczących społecznej przestrzeni rodziny. Podstawę materiałową tworzy dwutomowy zbiór korespondencji pisanej z wielu miejsc pobytu w różnych okresach życia historyka. Badana proza epistolarna odzwierciedla język środowiska szlachecko-inteligenckiego pierwszej połowy XIX wieku, w którym wyraźnie zaznacza się zhierarchizowanie struktury przestrzeni społecznej rodziny, czego wykładnikami są nazwy rodzinne (m.in. nazwy pokrewieństwa i powinowactwa, marytonimika i patronimika, określenia par małżeńskich), familiarne adresatywy z konwencjonalnymi formułami Pan // Pani, Dobrodziej // Dobrodziejka // Dobrodziejstwo w stosunku do starszych, emocjonalną leksyką potoczną i nieoficjalnymi antroponimami. Realizacja języka familijnego, w którym ujawniają się nieliczne indywidualizmy, sytuuje się w obrębie rejestru nacechowanego języka potocznego.

Czasopismo: Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: językoznawstwo, literaturoznawstwo
Między chaosem a porządkiem – retoryczne zmagania z wybuchem I wojny światowej na łamach „Tygodnika Ilustrowanego”

Analiza tekstów opublikowanych w latach 1913-1914 (przed wybuchem I wojny światowej) w „Tygodniku Ilustrowanym” wskazuje, iż wydawane w Warszawie pismo koncentrowało swoją uwagę przed wszystkim na zachowaniu rozwagi i dystansu. Redakcja, uspokajając czytelników, proponowała spojrzenie na europejski konflikt w kategoriach przywrócenia równowagi ekonomicznej. Wybuch wojny zmusił pismo do modyfikacji strategii komunikacyjnej – materiały składające się na pierwszy wojenny numer periodyku oscylują między strachem i fermentem (w doniesieniach o działaniach zbrojnych) a spokojem i pewnością (w opisie nowego porządku). Retoryczne napięcie obecne w materiałach numeru specjalnego oddaje
przełomowość opisywanej rzeczywistości, a jednocześnie świadczy o podjętej przez redakcję próbie utrzymania realizowanej w periodyku strategii informacyjnej, o dążeniu do uprzywilejowania dyskursu porządku.

Czasopismo: Res Rhetorica
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, językoznawstwo, literaturoznawstwo, nauki o komunikacji społecznej i mediach
Apoteoza przemocy w propagandzie Państwa Islamskiego

Eskalacja przemocy ze strony organizacji ISIS (Islamic State of Iraq and Sham- Państwo Islamskie w Iraku i Lewancie) i wpływ ideologii głoszonej przez lidera ugrupowania Abu Bakra al-Baghdadiego wynikają z zastosowania odpowiedniej strategii propagandowej, która pozwala sankcjonować trwającą przemoc,
gloryfi kować bojowników i zamachowców, a także indoktrynować i rekrutować nowych zwolenników dżihadu.
Kampania agitacyjna polega na korzystaniu ze stylu charakterystycznego dla kazań (ar. chutba) wygłaszanych w trakcie piątkowych nabożeństw, a także z zasad dotyczących klasycznej retoryki arabskiej (ar. balagha). Państwo Islamskie wykorzystuje również tradycyjne reguły wystąpień publicznych w czasie liturgii, jak i najnowsze środki masowego przekazu takie jak Internet i media społecznościowe adresowane do młodego
lub zachodniego odbiorcy.

Czasopismo: Res Rhetorica
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, językoznawstwo, literaturoznawstwo, nauki o komunikacji społecznej i mediach
Retoryczno-obyczajowe tło kampanii medialnej OLX

A gdyby tak potraktować komunikację nakłaniającą niestandardowo? Gdyby, zamiast reklamować swoje usługi, pokazać manifest nietolerancji dla braku kultury? I co, gdyby zrobić to na tyle zabawnie i lapidarnie, żeby „sam się” rozniósł po mediach społecznościowych? Mnogość i wielokanałowość współczesnej komunikacji marketingowej sprawia, że niezwykle trudno jest się dziś wyróżnić w medialno-marketingowym szumie. Niełatwo stworzyć kampanię oryginalną, zasługującą na miano mądrej i wartościowej. Trudno połączyć to z subtelnym poczuciem humoru. A już wymieszać wszystkie te elementy tak, aby uzyskać pozytywny odbiór społeczny i sprzedać jako viral w milionach odsłon – jest niezwykłą rzadkością. Znamienne, że gdy już się to komuś udaje, nawet pobieżna analiza pokazuje, że za sukcesem kampanii – dziś, w dobie postępującej cyfryzacji – stoi pierwotne narzędzie marketingowe: słowo. Tak jest w wypadku tegorocznej kampanii portalu OLX. W artykule ukazano, iż popularność cyklu spotów „A co gdyby?” wynika z umiejętności retorycznych jej twórców. 

Czasopismo: Res Rhetorica
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: historia, językoznawstwo, literaturoznawstwo, nauki o komunikacji społecznej i mediach