Regulacja rzeki a zagrożenie powodziowe, na przykładzie Wisły między Skoczowem i Puławami

Wisła stanowi przykład rzeki o zróżnicowanym zaawansowaniu
prac regulacyjnych, rozpoczętych w XIX w. i mających m.in. na celu jej
przygotowanie jako drogi wodnej. Przedmiot badań stanowi przedgórski
bieg Wisły, między Skoczowem i Puławami, którego koryto – przed
regulacją o charakterze meandrowym, sinusoidalnym lub roztokowym –
uległo w wyniku prac regulacyjnych skróceniu, zwężeniu i pogłębieniu
(rys. 1, rys. 2). Wykazano duże różnice w poregulacyjnym przemodelowaniu
koryta badanego biegu Wisły, czego konsekwencją jest zmniejszenie
zagrożenia powodziowego wzdłuż odcinków rzeki o najbardziej
pogłębionym korycie i zwiększenie tego zagrożenia wzdłuż odcinka rzeki
poniżej Zawichostu o najpóźniej rozpoczętych pracach regulacyjnych.
Morfologicznym skutkiem prac regulacyjnych, w największym stopniu
wpływającym na reżim odpływu wody, jest zwiększona zwartość koryta,
szczególnie w odcinku rzeki o biegu meandrowym (rys. 3). Pogłębianiu
koryta towarzyszy zwiększanie wysokości brzegów rzeki, które od rozpoczęcia
regulacji osiągnęło średnio ponad 3,5 metra. Zmiany w morfologii
koryta sprzyjają zwiększaniu prędkości przepływu (tab. 1), co
oznacza, że w odcinkach rzeki o znacznie pogłębionym korycie i nadbudowanych
brzegach szybko zwiększa się przepływ pełnokorytowy.
Wzrost przepływu pełnokorytowego zachodzi znacznie wolniej w odcinkach
rzeki, gdzie koryto uległo niewielkiemu pogłębieniu, a w długim
odcinku koryta agradującego (poniżej Zawichostu) przepływ pełnokorytowy
prawie nie ulega zwiększaniu (ryc. 4). Przyrost przepływu pełnokorytowego,
jaki zaznaczył się od rozpoczęcia prac regulacyjnych do
1990 r., wykazuje z biegiem Wisły przedgórskiej „zwierciadlane” odbicie z przebiegiem pionowych zmian koryta, jakie zaszły w analogicznym
okresie (rys. 5). Poregulacyjne przemodelowanie koryta badanego biegu
Wisły znajduje skutek w postaci bardzo zróżnicowanego z biegiem rzeki
czasu zatapiania powodziowego równiny zalewowej w międzywalu,
a także różnej liczby zdarzeń, kiedy obszar ten ulega inundacji (rys. 6).
Odcinki strefy międzywala z najmniej pogłębionym korytem są zatapiane
kilka razy dłużej, a odcinek z korytem agradującym nawet kilkadziesiąt
razy dłużej, niż odcinki międzywala z najbardziej pogłębionym korytem.
Wzdłuż badanego biegu rzeki, z wyjątkiem jej ostatniego
odcinka, zaznacza się rozpoczęta w różnym okresie i o różnym nasileniu
tendencja do skracania czasu trwania ponadpełnokorytowych stanów
wody, niezależna od wieloletnich fluktuacji przepływu (rys. 7). Na zasygnalizowane
zmiany w zagrożeniu powodziowym nakładają się skutki
hydrologiczne wynikające ze zwężenia strefy zatapiania powodziowego
(międzywale) i budowy zapór wodnych na Wiśle i dopływach górskich.
Jednym ze skutków regulacji rzeki jest zwiększona koncentracja fal powodziowych,
wyrażona m.in. przez tendencję do wzrostu maksymalnych
powodziowych stanów wody, jaka została zaobserwowana w ciągu XX w.
Stoi to w sprzeczności z wyrażoną opinią o zmniejszaniu zagrożenia
powodziowego w dolinie Wisły przedgórskiej. Ten efekt prac regulacyjnych
można częściowo zniwelować poprzez efektywne spełnianie przez
zbiorniki zaporowe ich funkcji przeciwpowodziowej. Innym sposobem
spłaszczania fal powodziowych w Wiśle może być utworzenie polderów
w niektórych obszarach równiny zalewowej na zawalu.

Czasopismo: Infrastruktura i Ekologia Terenów Wiejskich
Dziedziny: nauki społeczne
Dyscypliny: geografia społeczno-ekonomiczna i gospodarka przestrzenna