rafalposwiata/plsc huggingface dataset:
Polski wpływ na proces kształtowania się opozycyjnych partii politycznych na Węgrzech (1981–1989)

Historia węgierskiego ruchu opozycji demokratycznej pod koniec lat siedemdziesiątych
XX w. jest nierozerwalnie związana z powstaniem ruchu opozycyjnego w Polsce.
Wydarzenia w Polsce – w szczególności powołanie Niezależnego Samorządnego Związku
Zawodowego „Solidarność” w 1980 r. – wywarły decydujący wpływ na sposób myślenia,
działania i program opozycji węgierskiej. Celem artykułu jest zbadanie kanałów oddziaływania polskiej opozycji na powstanie forum „drugiej opinii publicznej” na Węgrzech
(tak zwanych wolnych uniwersytetów i wydawnictw podziemnych), ruchów ulicznych,
działalność solidarnościową, debaty programowe i nowe partie polityczne. Autor podejmuje
analizę dokumentów byłej węgierskiej i polskiej Służby Bezpieczeństwa pod kątem
kontaktów z opozycją, zbiorów Archiwum Otwartego Społeczeństwa w Budapeszcie,
materiałów wydawnictw podziemnych z lat osiemdziesiątych XX w. Przeprowadził
także wywiady z wiodącymi przedstawicielami węgierskiej i polskiej opozycji, którzy
byli zaangażowani w budowę stosunków. Niniejszy artykuł stanowi część przygotowanej
do wydania monografii, której przedmiotem jest cała historia stosunków opozycji
w Polsce i na Węgrzech w latach 1976–1989.

Czasopismo: Pamięć i Sprawiedliwość
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Gustaw Herling-Grudziński a PRL - perspektywa relaisty z Neapolu

Zasadniczym celem analizy jest dokładne przedstawienie stosunku autora Innego Świata do PRL i przekonywujące udowodnienie tezy, że twórczość Gustawa Herlinga-Grudzińskiego cechuję niezwykły wśród polskich twórców realizm, który przejawiał się na kilku zróżnicowanych płaszczyznach: braku intelektualnych złudzeń w spojrzeniu na rzeczywistość Polski ,,ludowej”, na rozważnym i możliwie nie-emocjonalnym przedstawianiu własnych przemyśleń oraz dokonywaniu wartościowych uogólnień. Wspomniany realizm przejawiał się przede wszystkim w: opisie funkcjonowania systemu komunistycznego w Polsce oraz w ocenie postaw pisarzy wobec rzeczywistości Polski ,,ludowej’.

Czasopismo: Pamięć i Sprawiedliwość
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Odwrót od Października. Pacyfikacja prasy i dziennikarzy w latach 1956-1958

Erozja stalinowskiego modelu komunizmu doprowadziła w latach 1955-1956 do rozregulowania mechanizmów kontroli nad prasą. Gdy jesienią 1956 roku doszło w Polsce do przesilenia politycznego, a nowym przywódcą PZPR został Władysław Gomułka, rozpoczęło się konstruowanie nowego modelu kontroli prasy. W znacznej mierze opierał się on na wzorcach stalinowskich, jednak jego budowa przebiegała powoli i uzależniona była od bieżących możliwości manewru władz. Kluczowy w tym względzie okazał się rok 1957, gdy kierownictwo brutalnymi metodami zakreśliło możliwości realnego funkcjonowania dziennikarzy w systemie. W efekcie, elementy uważane przez dziennikarzy za osiągnięcia roku 1956 – takie jak względna swoboda wypowiedzi czy dialog między dziennikarzami a czytelnikami – zostały wyrugowane, a prasa została ponownie poddana kontroli kierownictwa partyjnego. Kluczowym elementem nowego systemu zarządzania prasą stał się konformizm, który zastąpił miejsce strachu.

Czasopismo: Pamięć i Sprawiedliwość
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Ukraińska socjaldemokracja w II Rzeczypospolitej (1928–1939)

Ukraińska Partia Socjaldemokratyczna (USDP) powstała w 1899 r. Podjęła próbę
połączenia myśli nacjonalistycznej i marksistowskiej, a także aktywnego zaangażowania
się w życie polityczne na ziemiach zachodnioukraińskich (do 1939 r.). Po stłumieniu
rewolucji ukraińskiej i otwartym przejściu USDP do poparcia komunizmu w marcu
1923 r. władze polskie wydały na początku 1924 r. zakaz działania Ukraińskiej Partii
Socjaldemokratycznej. Ideologiczna i organizacyjna odbudowa ukraińskiej socjaldemokracji,
która nastąpiła po 1925 r., zakończyła się w grudniu 1928 r. kongresem socjalistów
ukraińskich we Lwowie. Przywrócona do życia Ukraińska Partia Socjaldemokratyczna
wykorzystała metody parlamentarne, żeby stworzyć niezależne socjalistyczne państwo
ukraińskie, któremu przeciwstawiało się ukraińskie podziemie nacjonalistyczne,
i nawiązała kontakty z socjalistami polskimi i żydowskimi. W latach trzydziestych
XX w. partia była trzykrotnie zaangażowana w procesy konsolidacji działających legalnie
partii ukraińskich o orientacji narodowej w Polsce, do których dochodziło pod
wpływem szeregu czynników wewnętrznych i zewnętrznych. W dziesięcioleciu przedwojennym
wpływy USDP i ogólnie socjaldemokracji w II Rzeczypospolitej osłabły
w wyniku kryzysu sił demokratycznych i wzrostu autorytaryzmu w różnych formach
w skali całej Europy.

Czasopismo: Pamięć i Sprawiedliwość
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Konflikt buddyjsko-muzułmański w birmańskim Arakanie jako przykład konsekwencji dekolonizacji w Azji Południowo-Wschodniej

Uwagę naukowców, dziennikarzy i innych publicystów piszących o Birmie w ostatnich latach przykuła przede wszystkim sprawa prześladowań nieuznanej muzułmańskiej mniejszości Rohingya, której większość ludności została wygnana do Bangladeszu. Brutalna rozprawa armii birmańskiej z Rohingya, niosąca znamiona zbrodni przeciw ludzkości i czystki etnicznej, zepchnęła na dalszy plan birmańską transformację ustrojową i zniszczyła dobry image międzynarodowy Birmy. Sam casus Rohingya pokazuje z kolei w modelowy wręcz sposób głębsze, bo sięgające kolonializmu i dekolonizacji przyczyny konfliktów na obszarach postkolonialnych ogóle, a w Azji Południowo-Wschodniej i Azji Południowej w szczególności.

Czasopismo: Pamięć i Sprawiedliwość
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Wpływ nauczania Soboru Watykańskiego II na rozwój zakonów na rządzonej przez Sowietów Litwie

W artykule przedstawiona została sytuacja i rozwój zakonów katolickich na sowieckiej Litwie po ich likwidacji w latach czterdziestych. Jako punkt zwrotny w powojennych dziejach zgromadzeń zakonnych potraktowany został Sobór Watykański II, a szczególnie jego nauczanie, odnoszące się do życia zakonnego. Najwięcej miejsca w artykule poświęcono właśnie okresowi posoborowemu: latom siedemdziesiątym i osiemdziesiątym na Litwie. Analiza oparta jest na źródłach archiwalnych, powstałych zarówno w strukturach władzy (przede wszystkim KGB), jak i w środowisku poszczególnych zakonów. Zostały też wykorzystane relacje ustne, zapisane w na potrzeby różnych badań. Uwzględniona została nie tylko sytuacja zakonów na Litwie. Ważnym czynnikiem przemian posoborowych była odbudowa lub nawiązanie kontaktów z Kościołem powszechnym za „żelazną kurtyną”, co czasem działo się poprzez kontakty w innych krajach bloku sowieckiego (Polska, Niemcy Wschodnie). Paradoksalnie, nawiązanie takich kontaktów, szczególnie w przypadku zgromadzeń żeńskich, okazało się łatwiejsze niż stworzenie jakiejś współpracy między polskimi a litewskimi wspólnotami zakonnymi, gdyż nie utrzymywały i nie próbowały nawiązać żadnych wzajemnych relacji w okresie sowieckim. Artykuł skoncentrowany jest przede wszystkim na „litewskiej” części życia zakonnego. Odbywało się ono w warunkach podziemnych, co ograniczało dostęp do wiedzy na temat nauczania soborowego i wpływało na możliwości i specyfikę wprowadzenia go w życie. Mimo to większość zakonów podjęła wysiłki zmierzające do odnowy i poprawy jakości formacji kandydatów, lepszego przygotowania teologicznego zakonników i zakonnic, budowania i potrzymania więzi wspólnotowych w zgromadzeniach. Takie wysiłki podjęły liczne zgromadzenia żeńskie. Wśród męskich szczególnie zaangażowani byli jezuici i marianie. Te dwie kongregacje jako pierwsze zbudowały trwałe kontakty ze swoimi ośrodkami poza Litwą, co wpłynęło na dynamikę wprowadzania zmian posoborowych w tych właśnie wspólnotach. W innych zgromadzeniach męskich (franciszkanie, salezjanie, dominikanie) ożywienie nastąpiło później – dopiero w drugiej połowie lat osiemdziesiątych.

Czasopismo: Pamięć i Sprawiedliwość
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Znalezione przy „Plonie”. Działalność oddziału PAS KO NZW Białystok w wybranych meldunkach sierż. Tadeusza Bogatki „Plona” (1947–1949)

Prezentowany wybór źródeł przedstawia historię działalności trzeciego oddziału Pogotowia Akcji Specjalnej Komendy Okręgu „XV” (Białystok) Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. Oddział sierż. Tadeusza Bogatki „Plona”, bo o nim mowa, powstał w połowie 1947 r., a działalność zbrojną prowadził do lutego 1949 r. Kres jego istnieniu położyła śmierć dowódcy, który poległ w walce z komunistyczną grupą operacyjną. Podane do druku dokumenty to przede wszystkim meldunki, które zostały odnalezione przez funkcjonariuszy komunistycznego aparatu represji przy ciele zastrzelonego „Plona”. Stanowią istotne źródło umożliwiające poznanie fragmentu dziejów białostockiego okręgu NZW po komunistycznej amnestii z wiosny 1947 r.

Czasopismo: Pamięć i Sprawiedliwość
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Szkice do biografii prawników wojskowych Wojska Polskiego, byłych radzieckich wojenjuristów 1. rangi

A rtykuł przedstawia losy sześciu prawników wojskowych, Polaków, którzy w latach 
trzydziestych XX w. służyli w Armii Czerwonej lub wojskach NKWD, w 1936 r. nadano 
im stopień wojenjurista 1. rangi (odpowiadający wówczas randze pułkownika), a następ-
nie wstąpili do Wojska Polskiego. Na podstawie źródeł, pochodzących głównie z archi-
wów rosyjskich, zrekonstruowano kariery tych oficerów w okresie ich służby w siłach 
zbrojnych ZSRR. Pozwoliło to na nakreślenie ich portretu zbiorowego. Wszyscy legi-
tymowali się wątpliwym wykształceniem zawodowym, przez wiele lat służyli w orga-
nach związanych z systemem represyjnym państwa radzieckiego oraz byli dyspozycyjni 
wobec organów NKWD w czasie wielkiej czystki (1937–1938). Mimo poddania więk-
szości z nich w 1938 r. różnego rodzaju represjom otrzymali rękojmię realizacji w Polsce 
polityki zgodnej z interesem ZSRR.

Czasopismo: Pamięć i Sprawiedliwość
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Socjologiczne interpretacje ruchu „Solidarności” lat 1980–1981. Próba usystematyzowania istniejącej literatury

I nterpretacje ruchu „Solidarność” są zbliżone do klasycznych podejść w teoriach 
ruchów społecznych, z których każda inaczej rozumie społeczny mechanizm napędza-
jący ich działanie. Celem artykułu jest uporządkowanie tych interpretacji, funkcjonu-
jących w literaturze socjologicznej, krajowej i zagranicznej (i na ogół słabo znanych 
historykom). Autor wyodrębnia podejścia ujmujące „Solidarność” jako ruch klasowy, 
postrzegające jego powstanie jako reakcję na kryzys systemu oraz takie, w których za 
siłę napędową ruchu uznaje się działania opozycji demokratycznej, a także dwa rodzaje 
metod nawiązujących do tzw. teorii nowych ruchów społecznych. Według autora żadne 
z opisanych podejść teoretycznych nie ujmuje dynamiki ruchu „Solidarności” w całej 
jego złożoności, w szczególności zaś nie wyjaśnia jego rozmiarów i długotrwałych kon-
sekwencji kulturowych. Poszczególne z nich wskazują jednak na ważne aspekty jego 
działania i tworzą podstawę do dalszych bardziej syntetycznych badań.

Czasopismo: Pamięć i Sprawiedliwość
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
„Normalizacja” relacji państwo–Kościół w latach siedemdziesiątych XX wieku z perspektywy prymasa Stefana Wyszyńskiego – nieznany dokument z Sekretariatu Prymasa Polski

Kardynał Stefan Wyszyński zapowiedzianą w grudniu 1970 r. przez władze „normalizację” stosunków państwo–Kościół przyjmował z ostrożnością i dystansem, choć także z pewnym optymizmem. Liczył, że przynajmniej część postulatów episkopatu zostanie zrealizowana, szczególnie w zakresie budownictwa sakralnego. Już wiosną 1971 r. wiedział jednak, że „normalizacja” jest jedynie propagandowym wybiegiem. W 1972 r. w dokumencie przygotowanym na posiedzenie Rady Głównej Episkopatu Polski z 4 maja 1972 r. zatytułowanym „Sytuacja polityczna w Polsce a normalizacja stosunków między państwem a Kościołem” podsumowywał niejako stan relacji państwo–Kościół w pierwszych dwóch latach rządów ekipy Edwarda Gierka. Kardynał
Wyszyński wnikliwie omówił w nim sytuację społeczno-polityczną w 1972 r. w kontekście całego bloku wschodniego. Najważniejszym spostrzeżeniem było wyczerpywanie się „dynamiki pogrudniowej odnowy”. Prymas omówił w dokumencie także koncepcję „normalizacji” propagowanej przez władze, głównie na przykładzie najważniejszych – w jego przekonaniu – wypowiedzi czołowych dygnitarzy Polski „ludowej”, skonfrontowanych z ich realnymi działaniami. Wspomniany materiał udowadnia, że kardynał Wyszyński wnikliwie analizował rzeczywistość polityczną PRL, nie dając się zwieść propagandzie władz.

Czasopismo: Pamięć i Sprawiedliwość
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Podstawowa Organizacja Partyjna PZPR w Ministerstwie Spraw Zagranicznych 1949-1989

Organizacja partyjna w MSZ działała w latach 1949-1989 i uchodziła za jedną z wyróżniających się poziomem zaangażowania jej członków. Stopień upartyjnienia w ministerstwie oscylował między 44% a 87%, w grupie pracowników merytorycznych stale wynosił ponad 90%. Charakterystyczne dla organizacji partyjnej w MSZ była duża rotacja członków (około 50%), co wynikało ze specyfiki pracy w służbie zagranicznej i stałej rotacji pracowników. POP miała bardzo duży wpływ na przebieg czystek personalnych na przełomie lat 40. I 50. oraz podczas wydarzeń marca 1968 r. Aktywnie wzięła udział w tłumieniu protestu przeciwko zamknięciu tygodnika „Po Prostu”. Nie dopuściła do powstania struktur „Solidarności” w ministerstwie w latach 80.

Czasopismo: Pamięć i Sprawiedliwość
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Wokół wydarzeń we Lwowie 22–24 listopada 1918 roku

L wów przez trzy tygodnie (1–22 listopada 1918 r.) był miastem podzielonym. Ukraińcy, 
którzy próbowali go zająć, natknęli się na spontaniczny opór mieszkańców. Żydzi, któ-
rzy po ludności polskiej stanowili drugą pod względem liczebności społeczność mia-
sta, powołali własną milicję i ogłosili neutralność. Nie przestrzegali jej jednak, a mili-
cja współpracowała czynnie z wojskiem ukraińskim. Po wyparciu Ukraińców przez 
obrońców Lwowa i ochotnicze oddziały przybyłe z Krakowa w mieście doszło do rozru-
chów o podłożu bandyckim, których ofiarą padły 44 osoby (33 żydów i 11 chrześcijan), 
a 443 zostały ranne. To oficjalne dane ustalone przez Nadzwyczajną Rządową Komisję Śledczą pracującą pod prezydencją sędziego Zygmunta Rymowicza. Zamieszki trwały 
kilka dni (22–24 listopada 1918 r.). Polskie władze wojskowe zareagowały z opóźnie-
niem, co sprzyjało ekscesom. Artykuł dowodzi, że w świetle narodowości (wyznania) 
ofiar rozruchy miały podłoże kryminalne i bandyckie.

Czasopismo: Pamięć i Sprawiedliwość
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Za fasadą. Komitet uczelniany w strukturze PZPR i jego wpływ na zarządzanie kadrami w latach 1948-1968. Zarys problemu na przykładzie Politrchniki Warszawskiej

Artykuł dotyczy dwóch problemów badawczych z historii PZPR okresu 1948-1968. Pierwszy to próba określenia pozycji Komitetu Uczelnianego Politechniki Warszawskiej w strukturze organizacyjnej aparatu partyjnego. Autor starał się dociec, jak dużym stopniem samodzielności cieszyła się ta komórka w stosunku do nadrzędnych instancji – warszawskiej i centralnej. Drugim poruszonym w artykule zagadnieniem, jest wpływ uczelnianej organizacji PZPR na politykę kadrową. Formalnie Komitety Uczelniane miały w tej materii bardzo ograniczony zakres kompetencji – każda decyzja personalna wymagała konsultacji z Komitetem Warszawskim lub Centralnym. Z drugiej strony jednak, jest mało prawdopodobne, aby zwierzchnie instancje mogły objąć skutecznym nadzorem tak szerokie spektrum. Możemy zatem przypuszczać, że czasem Komitety Uczelniane faktycznie podejmowały decyzje samodzielnie. Siedziby akademickich komórek partyjnych były także uważane za miejsca, gdzie można skutecznie załatwić wiele spraw lub przyspieszyć ich bieg. Dotyczyło to zarówno problemów dnia codziennego, „spraw bytowych” jak je nazywano, ale też nadawania stopni naukowych. Zarówno formalny, jak rzeczywisty status KU PZPR na uczelni w dużym stopniu zależał od wydarzeń na ogólnopolskiej scenie politycznej. W drugiej połowie lat pięćdziesiątych, społeczność akademicka uzyskała autonomię za sprawą postępującej destalinizacji. Poskutkowało to osłabieniem struktur PZPR działających w tym środowisku. Sytuacja zmieniła się po 1968 r., kiedy autonomię cofnięto, a Komitety Uczelniane po raz pierwszy uzyskały reprezentację w ustawowych organach szkół wyższych.

Czasopismo: Pamięć i Sprawiedliwość
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Epilog akcji „Wisła”. Likwidacja zbrojnego podziemia ukraińskiego w Polsce

Artykuł przedstawia syntetycznie działania wojska, Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego i aparatu bezpieczeństwa przeciwko podziemiu po zakończeniu akcji „Wisła”. Jego celem jest ukazanie, w jaki sposób próbowano zniszczyć pozostałości sił UPA i OUN oraz jakie przyniosło to rezultaty. Omówione zostały również przeprowadzone wówczas wysiedlenia resztek ludności ukraińskiej z woj. lubelskiego. Jeszcze przed zakończeniem akcji „Wisła” powołano dwie grupy operacyjne, liczące ogółem około 10 tys. żołnierzy. Ich zadanie ułatwiła przeprowadzona jesienią 1947 r. przez kierownictwo podziemia ukraińskiego w Polsce demobilizacja partyzantów. Większość odeszła na Ukrainę, by kontynuować walkę, część próbowała się przedrzeć do amerykańskiej strefy okupacyjnej w Niemczech. Działania wojska i KBW nie przyniosły większych wyników. Największym sukcesem było wytropienie i okrążenie bunkra, gdzie ukrywał się krajowy kierownik OUN Jarosław Staruch „Stiah”, który popełnił samobójstwo. W listopadzie 1947 r., kiedy w końcu dowiedziano się o demobilizacji partyzantki ukraińskiej, rozwiązano grupy operacyjne, przekazując zwalczanie ostatnich partyzantów ukraińskich lokalnym jednostkom KBW i milicji.

Czasopismo: Pamięć i Sprawiedliwość
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
O związkach Kościoła katolickiego z twórcami kultury w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Zapis wykładu Eryka Sztekkera wygłoszonego 24 października 1985 roku na kursie dla dyrektorów wydziałów do spraw wyznań

24  października 1985 r. Eryk Sztekker, socjolog i pracownik Urzędu do spraw Wyznań 
w Warszawie, podczas kursu dla dyrektorów wydziałów do spraw wyznań wygłosił 
wykład, w którym przedstawił z punktu widzenia władzy, a ściślej Urzędu do spraw 
Wyznań – instytucji będącej elementem aparatu kontroli i represji państwa wobec 
Kościołów i związków wyznaniowych – związki Kościoła katolickiego ze środowiska-
mi twórczymi, ludźmi kultury, literatami i artystami w latach osiemdziesiątych XX w. 
w komunistycznej Polsce. Artykuł jest próbą syntetycznego przedstawienia zjawiska, 
które nabrzmiewało od połowy lat siedemdziesiątych, a w pierwszej połowie lat osiem-
dziesiątych nabrało charakteru masowego. Przez władze państwowe i partyjne postrze-
gane było jako poważny problem. Pojawienie się twórców i ludzi kultury w kościołach, 
gdzie mogli bez ingerencji cenzury prezentować swoją twórczość i wyniki badań oraz 
dzielić się swoimi przemyśleniami, stanowiło zagrożenie dla państwowego monopolu 
w obszarze dystrybucji kultury.

Czasopismo: Pamięć i Sprawiedliwość
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Protegowani Jakuba Bermana jako przykład klientelizmu i nepotyzmu w elicie władzy PRL.

Tworzenie się sieci klientelistycznych oraz nepotyzm w elicie władzy PRL nie były do tej pory przedmiotem odrębnych badań. Są one z reguły trudno uchwytne w dokumentach. Za jeden z przykładów funkcjonowania klientelizmu i nepotyzmu można uznać grupę osób protegowanych przez człowieka nr 2 w hierarchii władzy okresu stalinowskiego, Jakuba Bermana (jego znajomych, krewnych i spowinowaconych). Zachowane dokumenty polskie i sowieckie oraz relacje członków elity komunistycznej wskazują na główną rolę Bermana w polityce kadrowej kierownictwa PZPR, a także na funkcjonowanie grupy jego znajomych i członków rodziny usadowionych w rożnych strukturach władzy w Polsce. W dokumentach sowieckich zarzucano Bermanowi preferowanie „ludzi niepolskiej narodowości”, jak eufemistycznie nazywano osoby pochodzenia żydowskiego. Podawano konkretne przykłady osób z centralnego aparatu partyjnego (kierowników wydziałów KC PZPR), Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Ministerstwa Zdrowia oraz frontu propagandowego (Polskiego Radia i centralnych organów prasowych). Przedstawiony w niniejszym artykule przykład sieci powiązań personalnych stworzonej przez Jakuba Bermana oraz jego krewnych i znajomych z pewnością nie był odosobniony. Wymaga to skrupulatnych badań z wykorzystaniem relacji oraz informacji rozproszonych w rożnych źródłach.

Czasopismo: Pamięć i Sprawiedliwość
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Kościół katolicki w latach przełomu (1987–1989)

R ola Kościoła katolickiego w trzech ostatnich latach istnienia PRL była znacząca. Po 
trzeciej pielgrzymce Jana Pawła II wspomniana instytucja wystąpiła jako pośrednik 
i moderator dialogu między władzami a opozycją. Episkopat konsekwentnie odrzucał 
kolejne propozycje strony rządowej zmierzające do reformy systemu bez udziału dzia-
łaczy zdelegalizowanej „Solidarności”. Zaangażowanie hierarchii kościelnej było nie-
zwykle ważne dla doprowadzenia do rozmów „okrągłego stołu” oraz w czasie wyborów 
parlamentarnych w czerwcu 1989 r., gdy jej wsparcie okazało się kluczowe dla zwycięstwa 
Komitetu Obywatelskiego i klęski listy rządowej. W tym okresie Episkopat odniósł także 
bezprecedensowe sukcesy w zakresie relacji państwo–Kościół: uregulowanie swojego 
statusu prawnego i nawiązanie stosunków dyplomatycznych między Stolicą Apostolską 
i PRL. Oba osiągnął na własnych warunkach, wykorzystując swoją silniejszą pozycję 
negocjacyjną. Artykuł przedstawia podejście struktur centralnych Kościoła w Polsce 
do sytuacji politycznej w ostatnich trzech latach PRL, gdy Episkopat był swego rodzaju 
akuszerem porozumienia między władzą a opozycją.

Czasopismo: Pamięć i Sprawiedliwość
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo
Zanim była Ofensywa Tet. Sytuacja operacyjna wojsk amerykańskich i sojuszniczych w Wietnamie Południowym w 1967 r. i jej wpływ na walki w dolinie Dak To w świetle materiałów Zarządu II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Krytyka źródła

Drugi konflikt indochiński, powszechnie zwany wojną wietnamską, był jednym z największych i najdłuższych zbrojnych starć czasu zimnej wojny. Mimo to jest on w polskiej historiografii zdominowany przez inne ówczesne wojny. Nie oznacza to, że nie pochylano się nad tą problematyką, czego dowodem są m.in. prace Piotra Ostaszewskiego, Przemysława Benkena, Łukasza M. Nadolskiego, Krzysztofa Kubiaka czy Artura Dmochowskiego. Nigdy nie był to jednak temat głównego nurtu badań nad zbrojnymi konfliktami po 1945 r. Niniejszy artykuł jest próbą zasygnalizowania i ukazania tej wojny, ale przez pryzmat opracowań Zarządu II Sztabu Generalnego WP, tj. wojskowego wywiadu PRL. Przedmiotem analizy jest sytuacja militarna wojsk amerykańskich oraz ich sojuszników w Wietnamie Południowym w roku 1967 – roku jakże marginalizowanym przy charakteryzowaniu dziejów tej wojny, i to nie tylko w polskiej historiografii. Dla zrozumienia znaczenia 1967 r. jako czasu przełomowego dla walk toczonych na Półwyspie Indochińskim zwrócono szczególną uwagę na największą i wówczas najkrwawszą bitwę stoczoną w listopadzie 1967 r. na Płaskowyżu Centralnym w prowincji Kon Tum o Dak To. Bitwa ta, zanim nastąpiła Ofensywa Tet, była czytelnym sygnałem, że zwycięstwo taktyczne nie tylko nie da szybkiego sukcesu operacyjnego, ale w ogóle nie oznacza, iż Amerykanie tę wojnę wygrywają i wygrają. Artykuł jest również próbą oceny merytorycznej wartości opracowań Zarządu II i kadr je przygotowujących.

Czasopismo: Pamięć i Sprawiedliwość
Dziedziny: nauki humanistyczne
Dyscypliny: historia, literaturoznawstwo