rafalposwiata/plsc huggingface dataset:
Próba kognitywnego ujęcia mądrości (na materiale przysłów polskich i litewskich)

Zamierzeniem artykułu jest próba przedstawienia semantycznej i aksjologicznej treści pojęcia mądrości tkwiącej w świadomości dwóch odrębnych wspólnot językowo-kulturowych – polskiej i litewskiej. Przeprowadzona analiza mieści się w nurcie badań językoznawczych, traktujących język jako źródło wiedzy o człowieku, jego mentalności i systemie wartości, sposobie postrzegania i interpretacji świata. Narzędziem opisu jest zaproponowana przez Jerzego Bartmińskiego metoda definicji kognitywnej. Językowo-kulturowe obrazy człowieka mądrego, stanowiąceukonkretnioną wizję abstrakcyjnego pojęcia mądrości, przedstawiają go w opozycji do człowieka głupiego. Obraz człowieka mądrego obejmuje cechy jego charakteru oraz wyglądu, mechanizmów zachowań, charakterystycznych miejsc przebywania oraz uwidacznia związek z zajmowaną przez niego pozycją społeczną. Wiele parametrów kognitywnych mądrości ujawnia się w trakcie analizy różnorodnych relacji człowieka z otaczającą go przyrodą (roślinami, zwierzętami) oraz wynika z bardziej skomplikowanych układów – ze stosunków z innymi ludźmi. Materiał analityczny stanowiły paremia polskie i litewskie, traktowane jako rezultat poznawania świata, obserwacji życia codziennego, zderzenia z różnymi jego zjawiskami. W badaniach wykorzystane zostały kompendia przysłów polskich i litewskich: Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych pod red. Juliana Krzyżanowskiego oraz Lietuvių patarlės (Przysłowia litewskie), Patarlių paralelės (Paralele przysłów) pod red. Kazysa Grigasa. Ujęte w strukturę definicji kognitywnych kulturowe wizje człowieka mądrego, mimo istniejących różnic, pozwalają wyodrębnić sporo wartościowań podobnych albo nawet wspólnych, charakterystycznych dla kultur polskiej i litewskiej.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Językowo-kulturowy obraz dziecka w gwarach góralskich

Obraz dziecka jest jak dotąd dość słabo spenetrowanym przez dialektologów obszarem badawczym, wzbudza natomiast zainteresowanie badaczy polszczyzny standardowej (ogólnej) i kultury popularnej. W artykule przeprowadzam rekonstrukcję językowego obrazu dziecka w szeroko rozumianych gwarach góralskich (Podhale, Orawa, Spisz, Śląsk Cieszyński, Żywiecczyzna, Bukowina) na podstawie materiału wyekscerpowanego ze słowników gwarowych i regionalnych, opublikowanych w latach 1900 – 2011, paremii i wybranych tekstów medialnych.

Słownictwo służące konceptualizacji dziecka w gwarach góralskich jest bogate i ciekawe nie tylko pod względem formalnym i stylistycznym, ale też, co trzeba podkreślić, zróżnicowane pod względem pochodzenia i geografii. W leksyce nazywającej dziecko w gwarach góralskich odzwierciedla się bogata sieć relacji międzyludzkich, tradycji, ujawniają się emocje i hierarchia wartości, które możemy odnieść nie tylko do mentalności górali, ale w ogóle do postrzegania rodziny przez Polaków.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Cyfrowy eksperyment gazet codziennych: konieczność czy pochopny ruch?

Digital experiment of daily newspapers: necessity or hasty misstep?The deep crisis suffered over the years by daily newspapers resulted largely from the fall of the financial model of the sector. A breakdown of the financing system threatened the existence of the traditional model of serious reporting viewed as a service to society. The marginalization of print newspapers, outflow of readers and advertisers and serious competition in the form of the Internet made newsmakers take up the steps for survival. The following work tries to look at the process and show and assess different ways of the newspapers' adaptation of news to the new media as well as the tactics of reaching receivers in the new reality. Starting from more traditional online portals of print newspapers which introduce paywalls and premium content reserved only for subscribers through news aggregators to tabloid news in the social media. Decreasing interest in serious information, especially among young audiences, on the one hand, and assigning the status of news to the stories from the world of celebrities and entertainment on the other, redefine the very concept of news and additionally pose a question about the level of information in society. Cyfrowy eksperyment gazet codziennych: konieczność czy pochopny ruch?Głęboki kryzys, jaki przeżywają gazety codzienne w ostatnich latach, wynika w dużej mierze z upadku modelu biznesowego, na którym ich funkcjonowanie się opierało. Zachwianie podstaw finansowych sprawiło, że istnienie tradycyjnego „poważnego” dziennikarstwa uważanego za służbę wobec społeczeństwa zostało zagrożone. Marginalizacja gazet drukowanych, odpływ czytelników i reklamodawców, konkurencja ze strony Internetu: wszystkie te zjawiska doprowadziły do podjęcia przez gazety codzienne walki o przetrwanie. Poniższa praca jest próbą spojrzenia na ten proces i oceny różnych taktyk adaptacyjnych podejmowanych przez gazety w celu dostosowania wiadomości do nowych realiów i nowych wymagań odbiorców. Przedyskutuje np. strategie wprowadzania płatnych treści dostępnych jedynie dla subskrybentów przez portale tradycyjnych gazet drukowanych, ale także zajmie się nowymi formami przedstawiania wiadomości jak agregatory w mediach społecznościowych. Spadek zainteresowania wiadomościami ze strony młodych odbiorców oraz przypisywanie statusu newsów informacjom ze świata rozrywki redefiniuje samo pojęcie wiadomości i dodatkowo podnosi pytanie o poziom doinformowania społecznego.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Językowy obraz duszy w młodopolskich ekfrazach inspirowanych dziełami malarskimi Arnolda Böcklina

The linguistic image of the soul in Polish early modernist ekphrases inspired by Arnold Böcklin’s paintingsThis article presents the results of a reconstruction of the linguistic image of the soul as an element of the represented world in the ekphrases by Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Maria Poraska, Zuzanna Rabska, Wanda Aleksandra Stanisławska, Lucjan Rydel and Karol Łepkowski. Their genesis lies in the fascination with works by Arnold Böcklin, one of the most famous painters of the late nineteenth and early twentieth centuries. The article focuses on the axiological aspect and opens with a definition of the terms ekphrase and work of art. The analyses of the poems mainly rely on the tools of cognitive linguistics: profiling, conceptual metaphor and amalgamate. Językowy obraz duszy w młodopolskich ekfrazach inspirowanych dziełami malarskimi Arnolda BöcklinaCelem artykułu jest przedstawienie rezultatów rekonstrukcji językowego obrazu duszy jako motywu świata przedstawionego ekfraz takich autorów i autorek, jak: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Maria Poraska, Zuzanna Rabska, Wanda Aleksandra Stanisławska, Lucjan Rydel, Leopold Staff i Karol Łepkowski, których geneza wynika z fascynacji wymienionych twórców malarstwem Arnolda Böcklina, jednego z najpopularniejszych artystów tworzących na Zachodzie Europy na przełomie XIX i XX wieku. W odtwarzaniu językowego obrazu duszy szczególnie eksponuję aspekt aksjologiczny pojęcia. Sposoby jego konceptualizacji i wartościowania w wierszach zestawiam z objaśnieniami leksemu dusza w języku ogólnym również z przełomu XIX i XX wieku, czyli z czasu, w którym powstawały badane ekfrazy. Rozważania zaczynam od zdefiniowania terminów „ekfraza” oraz „dzieło malarskie”. W artykule pojawią się też niezbędne informacje na temat kontekstu estetyczno-filozoficznego przełomu XIX i XX wieku jako tła dla wątku aksjologicznego przedstawianego zagadnienia. W analizie wyekscerpowanego z wierszy wymienionych autorów materiału językowego (nie we wszystkich utworach wystąpiły jednostki językowe przyporządkowane analizowanemu pojęciu) wykorzystuję przede wszystkim narzędzia językoznawstwa kognitywnego: profilowanie, metaforę pojęciową i amalgamat. Stosując je, opiszę nie tylko konceptualizacje i aksjologię pojęcia ‘dusza’ w badanych wierszach wymienionych poetów, ale też ukażę takie przestrzenie poezji w interpretacji utworów literackich, które przy zastosowaniu tradycyjnej poetyki umknęłyby uwadze badacza.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
„(A) nasze dusze smutne mają pyski.leżą na dywanie. wyją. nie dają żyć” (J. Mansztajn, O duszy) – leksem dusza w najnowszej poezji polskiej

Artykuł dotyczy wystąpień leksemu dusza w najnowszej poezji polskiej. Z uwagi na zakres materiału dostępnego do analizy rozważania skupiają się na tomach nagrodzonych lub nominowanych do nagród w wybranych ogólnopolskich konkursach poetyckich w latach 2010–2015 (Nagroda im. Wisławy Szymborskiej, Nagroda Literacka „Nike”, Wrocławska Nagroda Poetycka „Silesius”, Nagroda Fundacji im. Kościelskich, Nagroda Poetycka im. K. I. Gałczyńskiego „Orfeusz”, Nagroda Literacka „Gdynia” oraz Nagroda „Złoty Środek Poezji”). W artykule przedstawione są konteksty pojawiania się leksemu dusza oraz leksemów pokrewnych: duch i duszyczka, charakterystyka tego pojęcia z uwzględnieniem aspektów religijnych i niereligijnych, a także funkcje, jakie zyskuje ono w tekstach poetyckich.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Język polski w Niemczech. Wpływ języka niemieckiego na polszczyznę Polonii niemieckiej

Język polski Polonii niemieckiej stanowi zagadnienie, które do tej pory prawie wcale nie było systematycznie badane, mimo że Polonia jest w Niemczech liczna. Poniższy artykuł przedstawia sposób stosowania trybu przypuszczającego przez osoby drugiej lub trzeciej generacji Polonii (tzw. heritage speakers) w Niemczech. Wyniki badania opierają się na analizie korpusu „Hamburg Corpus of Polish in Germany” (HamCoPoliG). Wyniki tej analizy są porównywane z obecnymi badaniami na temat stosowania form trybu przypuszczającego u osób bilingwalnych. Pierwsze wnioski wskazują na to, że w przypadku stosowania trybu przypuszczającego w porównaniu z polszczyzną standardową zachodzi niewiele zmian, które da się wytłumaczyć wpływem języka niemieckiego.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Facebook, Twitter, Instagram, Pinterest – nowe perspektywy badawcze

Facebook, Twitter, Instagram, Pinterest – new research perspectivesThe goal of this paper is to present the vast array of content that is emerging within social media platforms: Facebook, Twitter, Instagram and Pinterest and analyze the ways in which they can be classified. This is a review of the available interdisciplinary methods and factors that should be taken into consideration when researching the genelogy of the texts that arise in the network. The Internet has changed the face of social communication. It has highlighted processes that were much less visible before. The challenge for researchers is to analyze the enormous amount of content and incorporate it into a classification system. Above all, statements made on social media platforms, such as Facebook, Twitter, Instagram and Pinterest, require analysis. Previous attempts to systematize them did not correspond to the reality of the network. Research on the Internet genres and communication forms requires the use of relevant analytical tools and interdisciplinary approaches. Facebook, Twitter, Instagram, Pinterest – nowe perspektywy badawczeCelem publikacji jest zaprezentowanie ogromnej liczby różnorodnych treści, które powstają w ramach platform społecznościowych: Facebook, Twitter, Instagram i Pinterest, oraz analiza dostępnych sposobów ich klasyfikacji. Chodzi zatem o przegląd dostępnych interdyscyplinarnych metod i czynników, które warto brać pod uwagę przy badaniach genologicznych tekstów, które powstają w sieci. Internet zmienił oblicze społecznej komunikacji. Uwypuklił procesy, które do tej pory nie były tak widoczne. Wyzwaniem dla badaczy jest analiza ogromnej ilości treści i ujęcie ich w system klasyfikacji. Analizy wymagają przede wszystkim komunikaty powstające w ramach mediów społecznościowych, takich jak Facebook, Twitter, Instagram i Pinterest. Dotychczasowe próby systematyzacji nie odpowiadały realiom sieci. Badania form gatunkowo-komunikacyjnych internetu wymagają wykorzystywania przynależnych sieci narzędzi analitycznych oraz podejścia interdyscyplinarnego.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Sprawozdanie z międzynarodowej konferencji naukowej „Kobieta niepoznana: od starożytności po czasy współczesne”

“The Undiscovered Woman: from Antiquity to the Modern Times”: International Conference ReportThe international academic conference “The Undiscovered Woman: from Antiquity to the Modern Times” was organized on 22–23 September 2016 by the Department of Polish Medieval History and Economic History at the Maria Curie-Skłodowska University in Lublin. The purpose of the conference was to identify categories of women and their activities less recognized in the field of contemporary humanities. A number of representatives from academic centres and institutions of scholarly research from Poland and abroad took part in the event. Sprawozdanie z międzynarodowej konferencji naukowej „Kobieta niepoznana: od starożytności po czasy współczesne”Międzynarodowa konferencja naukowa „Kobieta niepoznana: od starożytności po czasy współczesne” została zorganizowana 22–23 września 2016 r. przez Zakład Historii Polski Średniowiecznej i Dziejów Gospodarczych Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Jej celem było wskazanie dotychczas słabo rozpoznanych w nauce kategorii oraz obszarów aktywności kobiet. W spotkaniu wzięli udział przedstawiciele licznych ośrodków akademickich oraz instytucji naukowo-badawczych z Polski i zagranicy.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Z historii leksemów: gzić się, grzać się, parzyć się, bzykać się

From the history of the lexemes gzić się, grzać się, parzyć się, bzykać sięThe present article undertakes a semasiological analysis of four Polish vulgarisms associated with sexual intercourse: gzić się, grzać się, parzyć się, bzykać się. Taking is the point of departure their etymology, it investigates the changes in the meanings of these units.It was discovered that initially the analysed lexemes communicated a very wide range of content, far from their contemporary semantic structure. Successively, some of their senses were rearranged, causing these units to become attributed to animal copulation and later to human sexual intercourse. However, it was until the mid-20th century that the analysed verbs have come to play the role of vulgarisms. Z historii leksemów: gzić się, grzać się, parzyć się, bzykać sięW artykule poddano analizie semazjologicznej cztery polskie wulgaryzmy wiązane ze stosunkiem seksualnym, tj.: gzić się, grzać się, parzyć się i bzykać się. Wychodząc od etymologii, badano zmiany w znaczeniach tych jednostek.Okazało się, że analizowane leksemy początkowo posiadały bardzo szerokie treści, dalekie ich współczesnej strukturze semantycznej. Sukcesywnie dochodziło jednak do przeszeregowania niektórych sensów, na skutek czego badane jednostki wpierw zaczęto odnosić do zwierzęcej kopulacji, natomiast nieco później do ludzkiego współżycia. Rolę wulgaryzmów analizowane czasowniki zaczęły odgrywać jednak dopiero w połowie XX wieku.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Język a tożsamość: przypadek Czarnogóry

Language and Identity: The Case of MontenegroThe Montenegrin language was established as the official language of newly independent Montenegro in 2007. However, the idea of a separate Montenegrin language remained dormant until the mid-1990s, when a small group of Montenegrin pro-independence intellectuals, aiming to reconstruct all the trappings of a separate Montenegrin identity, started to emphasize the distinctiveness of the language of Montenegrins. How did it happen that once being a marginal idea, Montenegrin became the native language for almost 37 percent of the Montenegrin population in 2011? This article is an attempt to answer this question. It provides a brief overview of the language situation in Montenegro from the time of socialist Yugoslavia to the independence era, paying attention to the changes in the political elites’ attitudes towards the language issue. The standardization process of the Montenegrin language is described by focusing on the aspects, which are considered most significant from the perspective of identity. The paper also describes how the Montenegrin language is being narratized so that the language narrative is being produced as a part of the broader narrative about the Montenegrin identity. Finally, an analysis of the last two censuses’ data reveals changes in the population structure in Montenegro according to nationality and mother tongue between 2003 and 2011, i.e. the period when the issues of identity and language became extremely politicized. Język a tożsamość: przypadek CzarnogóryJęzyk czarnogórski został uznany za język urzędowy niepodległej Czarnogóry w 2007 roku. Temat odrębnego języka w Czarnogórze został nagłośniony dopiero w połowie lat 90. ubiegłego wieku przez niewielką grupę zorientowanych niepodległościowo intelektualistów, dążących do rekonstrukcji wszystkich aspektów odrębnej tożsamości czarnogórskiej. Podstawowe pytanie, na które artykuł odpowiada, brzmi: jak to się stało, że choć idea odrębności językowej była początkowo marginalna, język czarnogórski był w 2011 roku językiem ojczystym dla prawie 37 proc. ludności Czarnogóry? Artykuł przedstawia krótki zarys sytuacji językowej w Czarnogórze od czasów socjalistycznej Jugosławii do czasów niepodległości, z uwzględnieniem ewolucji w podejściu elit politycznych do kwestii języka czarnogórskiego. Omawia też przebieg i kluczowe aspekty procesu standaryzacji języka czarnogórskiego, uznane za istotne z punktu widzenia tożsamości. Kolejnym aspektem jest narratyzowanie języka czarnogórskiego i będąca jego wynikiem narracja o języku czarnogórskim jako części szerszej czarnogórskiej narracji tożsamościowej. Wreszcie – analiza danych spisów ludności z lat 2003 i 2011 ukazuje przemiany, które zaszły w strukturze narodowościowej i językowej w Czarnogórze w omawianym okresie, kiedy kwestie tożsamości i języka uległy silnej polityzacji.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Próba zbliżenia się do sacrum poprzez kino na przykładzie analizy i interpretacji drogi jurodiwego w filmie Aleksandra Sokurowa "Samotny głos człowieka"

W artykule szczególną uwagę zwrócono na ukazanie związku między treścią i formą filmu Samotny głos człowieka w reżyserii Aleksandra Sokurowa oraz na umieszczenie go na płaszczyźnie interpretacyjnej uwzględniającej podstawowe kategorie antropologiczne, takie jak: przestrzeń, czas i człowiek (bohater). Stosowane w filmie środki wyrazu powodują, że obraz ulega degradacji. Symbolika obecna w filmie nawiązuje do motywu wędrówki dusz. Wszystkie elementy stanowią podstawę do tego, by odnaleźć w debiucie Sokurowa cechy nawiązujące do prawosławnej ikony. W tym kontekście historia głównego bohatera jawi się jako droga jurodiwego, który musi pokonywać pokusy i zachowywać ascezę, by osiągnąć duchową doskonałość i dotrzeć do sacrum.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Klatki, budki i krzaki, czyli o stosunku do dzikich ptaków w przestrzeni Warszawy na przełomie XIX i XX wieku

Birdcages, nestboxes, bushes, or on attitudes to wild birds in the space of Warsaw at the turn of the 20th centuryThe article attempts to present how at the turn of the 20th century the attitude of the inhabitants of Warsaw towards wild birds living in the city was being shaped. The author focuses on objects used to allocate such birds their space within the city, on practices related to birds and discourse concerning this subject. She points to changes that were initiated then, mainly by members of Warsaw Society for the Protection of Animals and journalists publishing in its magazine, „Przyjaciel Zwierząt” (Friend of Animals). Klatki, budki i krzaki, czyli o stosunku do dzikich ptaków w przestrzeni Warszawy na przełomie XIX i XX wiekuArtykuł jest próbą ukazania, w jaki sposób na przełomie XIX i XX wieku kształtował się stosunek mieszkańców Warszawy do dzikich ptaków obecnych w przestrzeni miasta. Autorka skupia się na przedmiotach wykorzystywanych do wyznaczania tego rodzaju ptakom miejsca w mieście, praktykach z ptakami związanych oraz dyskursie. Zwraca uwagę na zmiany, które w tej sferze zaczęły wówczas zachodzić, głównie za sprawą osób związanych z Warszawskim Towarzystwem Opieki nad Zwierzętami i jego organem prasowym, „Przyjacielem Zwierząt”.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne
Orestes bojownikiem ruchu oporu, czyli mit Atrydów w filmie "Podróż komediantów" Theo Angelopoulosa

Orestes as a resistance fighter, or the myth of the Atreides in Theo Angelopoulos’s film The travelling playersThe paper examines the use of the Atreides myth in Theo Angelopoulos’s film The travelling players (1975) in the context of the director’s interpretation of the phenomenon of myth. Angelopoulos treated myth as a set of archetypical situations and patterns of conduct constantly reproduced in the history of the world. He intertwined elements of classical stories with the history of Greece and the Byzantine tradition, thus showing their universal character. In The travelling players, Angelopoulos used the story of betrayed and murdered Agamemnon, who is avenged by his children: Orestes and Electra, but he moved it into modern times, setting the film in Greece of the 1940s and 1950s. The myth is reproduced with modulations: the most important events take place as a result of interventions of History, not fate or decisions of the gods. Moreover, the characters’ conflicts are enriched with a political dimension, as Angelopolous portrays the discord between their ideological stances. But the members of the acting company are as helpless in the face of events as the family of the king of Argos. Orestes bojownikiem ruchu oporu, czyli mit Atrydów w filmie Podróż komediantów Theo AngelopoulosaArtykuł jest analizą sposobu wykorzystania przez Theo Angelopoulosa mitu Atrydów w filmie Podróż komediantów (1975) w kontekście dokonanej przez niego interpretacji zjawiska mitu. Grecki reżyser traktował mit jako zbiór archetypicznych sytuacji i wzorów postępowania odtwarzanych nieustannie w dziejach świata. Elementy antycznych opowieści splatał w filmach z historią Grecji i tradycją bizantyjską, ujawniając ich uniwersalny charakter. W Podróży komediantów wykorzystał historię zdradzonego i zamordowanego Agamemnona, który zostaje pomszczony przez swoje dzieci: Orestesa i Elektrę, ale przeniósł ją w czasy współczesne, portretując Grecję lat 40. i 50. XX wieku. Mit zostaje zreprodukowany z modulacjami: kluczowe wydarzenia następują w wyniku interwencji historii, nie fatum czy decyzji bogów. Ponadto konflikty między postaciami zostają wzbogacone o wymiar polityczny, ponieważ Angelopoulos ukazuje rozdźwięk między ich postawami ideologicznymi. Jednak członkowie trupy aktorskiej pozostają wobec wydarzeń tak samo bezradni jak rodzina władcy Argolidy.

Czasopismo: Adeptus
Dziedziny: nauki humanistyczne, nauki społeczne
Dyscypliny: językoznawstwo, nauki o kulturze i religii, nauki socjologiczne