Od gospodarki naturalnej do gospodarki towarowo-pieniężnej

Choć w kolejnych etapach rozwoju społecznego ludzie zaczęli uprawiać rolę i hodować zwierzęta, jednak cała ich działalność była nastawiona jedynie na zaspokojenie naturalnych potrzeb własnej społeczności.

Zostało to odzwierciedlone w nazwie tego typu gospodarki – gospodarka naturalna. Obecnie gospodarka naturalna występuje jedynie w społecznościach odizolowanych geograficznie.

Do najważniejszych cech gospodarki naturalnej można zaliczyć:

Z biegiem lat w gospodarstwach zaczęły powstawać nadwyżki, które można było wymieniać na inne dobra, których dana społeczność nie posiadała i nie produkowała. Jedno dobro można było wymienić na inne – w określonej proporcji, pod warunkiem spełnienia kryterium zgodności potrzeb obu stron transakcji wymiennej.

Z rozwojem gospodarczym i cywilizacyjnym zaczął kształtować się rynek (miejsce, gdzie dokonywano wymiany), a dobra stały się towarem wymiennym. Stąd nazwa gospodarki – towarowa (wymienna, barterowa). Jej uwarunkowania przyczyniły się do powstania prywatnej własności, społecznego podziału pracy i specjalizacji w wytwarzaniu określonych dóbr. W rezultacie wzrósł stopień wykorzystania zasobów lokalnej gospodarki i efektywności jej funkcjonowania.

Niestety wymiana „towar za towar” była dość kosztowna i skomplikowana, wymagała bowiem dużo czasu i wysiłku, aby strony osiągnęły postawiony cel – niekiedy należało dokonać wielu kolejnych transakcji wymiennych, aby zdobyć upragnione dobra lub usługi. Problemów też przysparzały przeliczniki wymiany jednego towaru na inny, z uwagi na to, że były wyrażone w jednostkach fizycznych. Poza tym, trudno (a czasem                                                                                nawet niebezpiecznie) było je przewozić na większe odległości.

Wymianę towarów ułatwił pieniądz – specyficzny towar, który dostawał sprzedawca za swoje dobra lub usługi. Jego specyfika polegała z jednej strony na powszechnym zaufaniu społecznym, z drugiej zaś – na jego cechach fizycznych (był bowiem trwały, podzielny i łatwy do przenoszenia). W ten sposób gospodarka towarowa przekształciła się w gospodarkę towarowo-pieniężną.

Kupno-sprzedaż towarów usprawniła też grupa zawodowych pośredników handlowych – kupców. Przyczynili się oni do zwiększenia dostępności towarów oraz zmniejszenia czasu i kosztów transakcji. Do rozwoju swego biznesu (m.in. wynajęcia statków do wypraw dalekomorskich) potrzebowali dodatkowego kapitału, który zdobywali dzięki pożyczkom lub udziałom pieniężnym. W ten sposób potrzeba finansowania przedsięwzięć handlowych przyczyniła się do rozwoju rynku finansowego, najpierw w postaci kredytu a następnie – papierów wartościowych.


Pieniądz, jego cechy i funkcje

W odniesieniu do pieniędzy emitowanych w innych krajach używa się określenia waluta obca albo pieniądz dewizowy. Służą one do rozrachunków w transakcjach zagranicznych, tzn. między podmiotami mającymi swoje siedziby w różnych krajach. Transakcje mogą mieć charakter handlowy (eksport, import) lub przepływów kapitałowych z innych operacji rynkowych.

Banki centralne wielu krajów na wypadek wystąpienia kryzysów tworzą rezerwy z metali szlachetnych (złoto, srebro) oraz walut obcych – najczęściej są to waluty kilku krajów wysoko rozwiniętych gospodarczo (np. dolar USA, euro, frank szwajcarski, funt brytyjski czy jen japoński). Importerzy również utrzymują część swoich kapitałów w walucie obcej, na poczet przyszłych rozrachunków za dostarczone dobra lub usługi. Walutę obcą mogą też gromadzić inwestorzy, pragnący obniżyć ryzyko utraty wartości posiadanych oszczędności.

Ponieważ pieniądz na przestrzeni historii przyjmował wiele różnych form, w ramach ogólnej klasyfikacji można wyodrębnić takie jego grupy i podgrupy:

Rozróżnia się dwie grupy funkcji, jakie we współczesnej gospodarce pełni pieniądz:

Do pierwszej grupy zalicza się takie funkcje:

Pieniądz jest środkiem determinującym ludzkie zachowania, ponieważ jest ekwiwalentem wszystkiego, co jest człowiekowi niezbędne do życia. Kształtuje pragnienia, sposób myślenia, styl życia i konsumpcji. Stał się przedmiotem pragnień, co nie zawsze prowadzi do pozytywnych zjawisk (np. chciwość, skąpstwo, przekupstwo itp.) [2].

Chęć posiadania pieniądza motywuje ludzi do podejmowania działań w celu jego pozyskania. Działania te mogą mieć dwojaki charakter: 1) społecznie uznane – uczciwa praca za odpowiednim wynagrodzeniem; 2) nieuczciwe – wynikające z chęci szybkiego wzbogacenia się, np. płatne zabójstwa, handel ludźmi, korupcja itp. Funkcja motywacyjna pieniądza jest powszechnie stosowana przez pracodawców w celu pobudzenia pracowników                                                                                do efektywniejszej pracy [2].

Pieniądze stanowią źródło informacji o sytuacji ekonomicznej państwa, które je emituje. Z kolei wygląd, technika wykonania, oraz materiał z jakiego został wykonany pieniądz informują o poziomie kultury danego społeczeństwa. Płaca natomiast nie jest jedynie miarą wysiłku pracownika, ale informacją co we własnym i społecznym interesie zrobił [2].

Pieniądz powoduje rozpad struktur społecznych i powstawanie nowych. Dążenie do wzbogacenia się wywołuje wiele różnic między grupami społecznymi. Uwidacznia się rozwarstwienie społeczeństwa pod względem ilości posiadanego pieniądza, a co za tym idzie - władzy, wpływów, sławy itp. Pokusa zdobycia pieniędzy za wszelką cenę determinuje rozwój przestępczości. Środki z nielegalnej działalności wprowadzane do państwowego obiegu wpływają niekorzystnie na stabilność finansową państwa [2].

Pieniądz wpływa na powstanie i kształtowanie się stosunków między ludźmi. Na ich podłożu powstają instytucje społeczno-finansowe (banki, giełdy, fundacje, zakłady ubezpieczeniowe), które mają za zadanie zaspokajanie społecznych potrzeb. Pieniądz jest też efektywnym narzędziem kontrolowania działalności tych instytucji [2].

Z kolei do drugiej grupy zaliczamy następujące funkcje:

Ta funkcja oznacza, że pieniądz stał się środkiem wymiany, za który oddawano towar (świadczono usługę); można było go następnie wymienić na inny towar lub usługę. Dzięki tej funkcji transakcja wymienna została podzielona na dwie części (pieniądz stał się zaufanym pośrednikiem) i nastąpiło ich rozdzielenie w czasie i przestrzeni.

Funkcja miernika wartości wynika z tego, że pieniądz służy do określenia ekonomicznej wartości nabywanych                                                                                dóbr (usług), wyrażonej w ich cenie. Dzięki tej funkcji stało się możliwe łatwe porównywanie wartości towarów i usprawniło handel nimi. Co ważne, ta funkcja nie wymaga posiadania pieniędzy, gdyż ceny możemy porównywać abstrakcyjnie. Ta funkcja również jest użyteczna do określenia siły nabywczej pieniądza.

Pełnienie przez pieniądz funkcji środka płatniczego jest możliwe dzięki oddzieleniu się ruchu towarów od ruchu pieniądza. Dzięki temu zapłata za towar nie musi być zgrana w czasie z jego dostawą – może nastąpić w terminie późniejszym lub na raty. Oznacza to, że pieniądz spełnia funkcję płatniczą w sytuacji, gdy najpierw powstaje zobowiązanie, a dopiero później jego spłata. Z rozwojem gospodarczym ta funkcja nabiera większego znaczenia, ponieważ coraz częściej zakupów dokonuje się na kredyt i dominują rozliczenia bezgotówkowe (które trwają nieco dłużej niż gotówkowe).

Wynika ona z gromadzenia i przechowywania bogactwa poza systemem bankowym. Przejawia się wówczas, gdy uzyskane dochody nie są wydatkowane w całości, więc powstają oszczędności. Mogą one zostać przekształcone w inne aktywa (kruszce szlachetne, dzieła sztuki, nieruchomości), lecz pieniądz gotówkowy ma najwyższą płynność. Pojęcie płynność tu oznacza szybkość i pewność, z jaką dane aktywo zostanie zamienione na gotówkę.

Ta funkcja dotyczy tylko niektórych walut, które były lub nadal są uznawane za środek płatniczy w innych krajach. Pełniąc tę funkcję pieniądz światowy ułatwił przebieg procesów produkcji, wymiany i podziału na całym świecie, umożliwił też intensyfikację wykorzystania przewagi konkurencyjnej poszczególnych krajów. Dzięki specjalizacji gospodarek nastąpiła racjonalizacja procesów gospodarowania w skali globalnej, z której efektów korzysta ludzkość. Oficjalnie – na mocy porozumienia z Bretton Woods – funkcję pieniądza światowego od 1944 roku do 1971 roku pełnił dolar USA.

Definicja 1: Pieniądz

 Pieniądz to powszechnie akceptowany (z mocy prawa lub zwyczaju)
ekwiwalent dóbr i usług, służący do dokonywania płatności i regulowania innych zobowiązań w danej grupie
społecznej.


System ekonomiczny i jego ewolucja

Mianem społeczeństwa określa się grupę obywateli zamieszkujących wyodrębnione terytorium.

System polityczny tworzą partie polityczne, organizacje i grupy społeczne. Z kolei system prawny (organizacyjno-regulacyjny) to zestaw norm prawnych akceptowanych przez dane społeczeństwo. Tworzą go:

System ekonomiczny w swojej ewolucji przechodził różne etapy, poczynając od gospodarki naturalnej, przez gospodarkę kapitalistyczną i nakazowo-rozdzielczą, aż po gospodarkę mieszaną.

Gospodarka naturalna opierała się na naturalnym podziale pracy i była nastawiona na zaspokojenie własnych potrzeb konsumpcyjnych. Podstawą jej organizacji i funkcjonowania były zwyczaje i tradycje, a nie prawo własności.

Podstawą gospodarki kapitalistycznej jest prywatna własność, która stanowi podstawę prowadzenia działalności gospodarczej. Aby mogła ona sprawnie funkcjonować, musi być dobrze rozwinięty i zorganizowany                                                                                system wymiany towarowo-pieniężnej, czyli rynek i jego otoczenie regulacyjno-prawne. Poza tym, ważnymi warunkami są swoboda prowadzenia działalności gospodarczej i konkurencja między podmiotami gospodarczymi. Rola państwa jest ograniczona do niezbędnego minimum.

Gospodarka wolnorynkowa (rynkowa) to idealny typ gospodarki – gospodarki, którą rządzi rynek. Istnieje tylko prywatna własność, która jest rozdzielona między członkami danego społeczeństwa. Wszystkie decyzje dotyczące produkcji i konsumpcji są podejmowane przez podmioty gospodarcze, które kierują się zasadami racjonalnego postępowania i własnym interesem. W swoich decyzjach muszą jednak uwzględniać informacje płynące z rynku, m.in. dotyczące dostępności oraz cen czynników produkcji (pracy, ziemi, kapitału). Pewne cechy gospodarki rynkowej można dostrzec również w gospodarce kapitalistycznej.

Całkowitą odwrotnością do gospodarki rynkowej jest gospodarka nakazowo-rozdzielcza (centralnie planowana), w której wiodącą rolę pełni państwo – przejmuje ono dużą część własności materialnej (tworząc własność publiczną), dokonuje alokacji zasobów w gospodarce oraz decyduje o tym, co, jak i dla kogo wytwarzać. W tego typu gospodarkach prywatna własność odgrywa minimalną rolę, nie ma konkurencji między producentami, często zdarzają się braki niektórych grup towarów, a bezrobocie nosi ukryty charakter. Kraje, w których występuje gospodarka nakazowo-rozdzielcza nie mają szans na szybki rozwój ekonomiczno-społeczny.

Obecnie w większości krajów mamy do czynienia z gospodarką mieszaną, w której sektor prywatny współpracuje z sektorem państwowym. Sektor prywatny w swojej działalności kieruje się własnym interesem, jednak to państwo decyduje o zakresie swobód ekonomicznych uczestników relacji rynkowych. Państwo finansuje sektor publiczny, a w razie potrzeby (w interesie społecznym), podejmuje interwencje rynkowe. Inni uczestnicy relacji rynkowych muszą dzielić się swoimi dochodami z państwem (w postaci różnych podatków i opłat).

Definicja 1: System ekonomiczny

 System ekonomiczny to system norm prawnych, regulacyjnych i
zwyczajowych, które obowiązują wszystkich uczestników procesów gospodarczych w danym kraju i są przez nich
akceptowane. Składa się ze sfery realnej i finansowej.


Podział systemu ekonomicznego na sfery

Na sferę realną składa majątek rzeczowy takich podmiotów (Rys. 2):

Pierwsze cztery z nich tworzą rynkowy system realny, natomiast ostatni – publiczny system realny.

Sfera finansowa służy do usprawniania funkcjonowania gospodarki towarowo-pieniężnej. Tworzą ją m.in. banki, giełdy, elektroniczne systemy obrotu instrumentami finansowymi, towarzystwa ubezpieczeniowe, fundusze zbiorowego inwestowania, fundusze emerytalne oraz inne instytucje związane z organizacją i funkcjonowaniem rynku finansowego. Ich rola sprowadza się do dwóch głównych zadań:

Obydwie sfery muszą ściśle współpracować z systemem prawnym oraz innymi systemami w gospodarce (Rys. 3).

Sfera finansowa obejmuje tę część gospodarki, w której się dokonuje kreacji pieniądza oraz organizuje przepływ jego strumieni. Główną jej rolą jest zaopatrywanie gospodarki realnej w pieniądz. Sferę tę tworzą instytucje finansowe, z udziałem innych podmiotów danego systemu ekonomicznego (społeczno-gospodarczego).

W gospodarkach mieszanych za skuteczność i bezpieczeństwo funkcjonowania tej sfery odpowiada państwo.

System finansowy to inne określenie sfery finansowej gospodarki. Z upływem lat jego rola i wpływy stawały się coraz większe, a w ślad za tym jego struktura oraz wzajemne powiązania stawały się coraz bardziej rozbudowane i skomplikowane. Obecnie system finansowy jest nazywany „układem krwionośnym” sfery realnej, gdyż bez niego gospodarka już nie może funkcjonować. Ułatwia on nie tylko krążenie siły nabywczej (pieniądza), lecz również:

Sferę finansową można podzielić na dwa obszary (Rys. 4):

System finansowy jest nierozerwalnie związany z systemem politycznym i prawnym danego kraju. Zasady jego funkcjonowania są tworzone przez organy administracji centralnej i znajdują swój wyraz w zatwierdzanych aktach prawnych.

System finansowy służy przede wszystkim do zaopatrzenia gospodarki w pieniądz. Do emisji pieniądza krajowego jest upoważniony jedynie bank centralny (w Polsce – Narodowy Bank Polski), który drukuje pieniądze papierowe i bije monety (bilon) o różnych nominałach. Poza tym do zadań banku centralnego należy m.in.:

Podkreślić należy, że większość gotówki, którą operuje system bankowy (w ramach akcji kredytowych) pochodzi z oszczędności podmiotów niefinansowych, głównie gospodarstw domowych.

Aby jednak możliwe stało się bezpieczne funkcjonowanie systemu finansowego, system bankowy musi cieszyć się wysokim stopniem zaufania ze strony wszystkich obywateli. Jest to jedno z najważniejszych zadań państwa – rząd oraz inne organy nadzorcze (bank centralny, komisja nadzoru finansowego, urząd skarbowy, służba celna etc.) muszą stale monitorować i kontrolować działanie systemu finansowego.

Definicja 1: System finansowy

  „System finansowy jest układem wzajemnie powiązanych instytucji
finansowych, rynków finansowych oraz elementów infrastruktury systemu finansowego; poprzez ten układ
podmioty sfery realnej (przede wszystkim gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa i rząd) mogą pozyskiwać
fundusze, inwestować oszczędności oraz zaspokajać pozostałe potrzeby związane z finansową sferą
funkcjonowania” [1].


Struktura systemu finansowego

W pierwszym modelu to banki pełnią wiodącą rolę w dostarczaniu oszczędności przedsiębiorstwom na realizację celów inwestycyjnych. Gromadzą je w operacjach depozytowych (głównie lokaty bankowe), a udostępniają w postaci kredytów średnio- i długoterminowych. Mogą też udzielać kredytów na krótkie okresy czasu, które wspomagają ciągłość działania przedsiębiorstw.

Natomiast w drugim modelu podstawowym źródłem inwestycyjnych środków pienieżnych jest emisja i sprzedaż papierów wartościowych. W tym modelu udział banków sprowadza się do zaspokajania krótkoterminowego popytu na kapitał i pełnienia roli pośrednika na rynku papierów wartościowych.

Niezależnie od modelu organizacyjnego, każdy system finansowy (sfera finansowa) dzieli się na dwa podstawowe segmenty (Rys. 1):

Głównymi instytucjami rynkowego systemu finansowego są:

Zaopatrywanie gospodarki realnej w pieniądz odbywa się za pomocą dwustopniowego systemu bankowego, tworzonego przez bank centralny i banki komercyjne. Banki komercyjne zaopatrują gospodarkę w pieniądz kredytowy, prowadzą konta bankowe podmiotów rynkowych i umożliwiają rozrachunki między nimi. Tworząc pieniądz kredytowy stają się pośrednikami pomiędzy podmiotami deficytowymi sfery realnej a podmiotami nadwyżkowymi (w sensie gotówki), co umożliwia transformację wolnych środków pienieżnych w inwestycje gospodarcze.

W pełnieniu tej funkcji bierze też udział rynek papierów wartościowych. Emitenci sprzedając swoje papiery na rynku pierwotnym pozyskują wolne środki pieniężne na inwestycje. Z kolei inwestorzy, którzy je zakupili mogą sprzedać papiery wartościowe na rynku wtórnym przed terminem ich wygaśnięcia, co zwiększa płynność takich inwestycji.

Strukturę rynkowego systemu finansowego tworzą (Rys. 2):

Instytucja finansowa to podmiot, który świadczy usługi o charakterze finansowym. Do instytucji finansowych zalicza się: banki, domy maklerskie, fundusze inwestycyjne, towarzystwa ubezpieczeniowe, fundusze emerytalne, inne podmioty świadczące usługi finansowe.

Ogólnie można powiedzieć, że rynek finansowy to miejsce, w którym odbywa się obrót instrumentami                                                                                finansowymi. Tworzą go giełdy papierów wartościowych, giełdy walutowe, elektroniczne systemy obrotu.

Zasady i regulacje dla instytucji, rynków i instrumentów finansowych tworzą zarówno organy krajowe (Parlament, Komisja Nadzoru Finansowego, Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych), jak i organizacje międzynarodowe (np. organy UE, Bank Światowy).

Głównym zadaniem publicznego systemu finansowego jest finansowanie dóbr publicznych i usług społecznych. Strukturę publicznego systemu finansowego tworzą:

Obydwa systemy finansowe ściśle ze sobą współpracują tworząc jeden spójny rynek finansowy w danym kraju.

Definicja 1: Rynkowy system finansowy

 Rynkowy system finansowy to taki system, który tworzy
mechanizm przepływu środków pieniężnych i ich współtworzenia przez instytucje finansowe oraz inne
podmioty rynkowe.

Definicja 2: Publiczny system finansowy

 Publiczny system finansowy to taki system, który
zapewnia przepływ środków pieniężnych i ich współtworzenie, a także umożliwią dostarczanie dóbr i usług
publicznych oraz świadczeń społecznych.


Funkcje systemu finansowego

Do najważniejszych funkcji rynkowego systemu finansowego można zaliczyć:

Z kolei publiczny system finansowy pełni takie funkcje:

System finansowy z uwagi na pełnione funkcje jest bardzo wrażliwy na różne informacje i zmiany w otoczeniu zewnętrznym. Do najważniejszych czynników zewnętrznych zaliczyć można:


Rynek finansowy elementem systemu finansowego

Rynek finansowy i jego funkcje

Instrumenty pożyczkowe działają na zasadzie zwrotności po określonym czasie użytkowania kapitału – kredyty, pożyczki, instrumenty dłużne. Instrumenty udziałowe umożliwiają nabycie części majątku, nabywane są przez inwestorów rynku finansowego w celach zarobkowych. Instrumenty rozrachunkowe służą do natychmiastowego rozrachunku między podmiotami rynkowymi. Z kolei instrumenty terminowe służą do rozrachunku w terminie późniejszym niż zawarcie umowy między podmiotami.

Biorąc pod uwagę powyższe, wszystkie instrumenty rynku finansowego można podzielić na trzy grupy (Rys. 1):

Rynek finansowy pełni wiele różnych funkcji, które można ułożyć w kilka grup:

Popyt na rynku finansowym kreują jednostki, potrzebujące kapitału do realizacji zamierzonych przedsięwzięć konsumpcyjnych i produkcyjnych. Nazywa się ich użytkownikami kapitału.

Wszystkich użytkowników kapitału można podzielić na cztery podstawowe grupy (Rys. 2):

Gospodarstwa domowe mogą potrzebować kapitału do sfinansowania zakupu dóbr trwałego użytku, pojazdów czy nieruchomości. Najczęściej taki popyt jest zaspokajany poprzez zaciągnięcie kredytów bankowych. Przedsiębiorstwa i instytucje finansowe korzystają z dwóch możliwości – kredytów bankowych oraz emisji i sprzedaży papierów wartościowych (dłużnych i udziałowych).

Podobnie lokalne organy państwowe – korzystają z pożyczek w systemie bankowym oraz na rynku papierów wartościowych (komunalne papiery dłużne). Centralne organy państwowe preferują (w niektórych przypadkach jest to wymóg ustawowy) emisję skarbowych papierów dłużnych.

Podaż na rynku finansowym generują jednostki dysponujące wolnymi środkami pieniężnymi. Ich celem jest ulokowanie tych środków w taki sposób, aby z upływem czasu nie traciły one na wartości (z powodu inflacji), a nawet przynosiły dodatkowy dochód.

Czynność zyskownego lokowania pieniędzy jest nazywana inwestowaniem, a tych, którzy tworzą podaż kapitału na rynku finansowym – inwestorami. Inwestorem może być:

Pierwsza grupa dysponuje oszczędnościami, które pochodzą z niewydatkowanego na bieżącą konsumpcję dochodu. Choć pojedyncze kwoty oszczędności są stosunkowo niewielkie, to sumaryczna wartość kapitału jest imponująca – z uwagi na dużą liczbę osób fizycznych. Choć osoby prawne również mogą lokować czasowo wolne środki pieniężne na rynku finansowym, jednak częściej występują po stronie popytowej (jako użytkownicy kapitału).

Dzięki uplasowaniu kapitału na rynku finansowym – w systemie bankowym lub na rynku papierów wartościowych – zwiększa się efektywność jego wykorzystania w gospodarce, na czym korzysta całe społeczeństwo, powstają bowiem nowe miejsca pracy, rosną dochody podmiotów gospodarczych, a co za tym idzie – zwiększają się wpływy do budżetu państwa (z tytułu podatków i innych opłat), co przekłada się na wzrost dobrobytu społeczeństwa i jego ochronę socjalną.

Definicja 1: Rynek finansowy

Rynek finansowy to miejsce zorganizowane w sensie instytucjonalnym, w którym spotyka się popyt na
kapitał (środki pieniężne) z jego podażą. Służy do transformacji wolnych środków pieniężnych w
inne formy majątkowe (materialne, niematerialne), za pośrednictwem instrumentów finansowych.


Inwestycje i inwestorzy

Zatem każdego, kto lokuje w nie środki pieniężne można nazwać inwestorem, aczkolwiek w kontekście rozważań na temat rynku finansowego, jego instrumentów i uczestników, pojęcia inwestor używa się zwykle do osób nabywających instrumenty finansowe w celu uzyskania dochodu.

Pod względem zachowania na rynku finansowym inwestorów dzieli się na dwie grupy – aktywnych i pasywnych. Odpowiednio inwestowanie nazywano aktywnym lub pasywnym.

Aktywni inwestorzy ciągle monitorują zmiany na rynku finansowym w celu uniknięcia negatywnych skutków ryzyka oraz wykorzystania pozytywnych skutków zachodzących zmian. W rezultacie często zmieniają skład portfela inwestycyjnego i poświęcają dużo czasu na zbieranie i analizę informacji oraz prognozowanie przyszłych trendów na rynku finansowym. Zanim jednak podejmą decyzję inwestycyjną, wykonują szereg analiz, takich jak na przykład analiza techniczna, analiza portfelowa czy analiza fundamentalna. Podkreślić należy, że aktywne portfele zwykle są skoncentrowane na pewnej grupie instrumentów (ew. rynków, branż) a ich ryzyko jest dość wysokie.

Oprócz samodzielnego zarządzania portfelem inwestycyjnym istnieje też możliwość nabycia jednostek funduszy inwestycyjnych zarządzanych aktywnie. Różnorodność takich funduszy na polskim rynku jest dość duża, poczynając od funduszy o bardzo zachowawczych ryzyku (czyli niskiego ryzyka) aż po fundusze nastawione na wyższą stopę zwrotu (czyli wysokiego ryzyka). Ta pierwsza grupa skupia się głównie na papierach dłużnych z przewagą skarbowych, natomiast druga – na akcjach.

Pasywni inwestorzy stosują zwykle strategię „kup i trzymaj”. Portfele pasywne są bardziej zdywersyfikowane (pod względem rodzajów instrumentów, emitentów, branż, walut etc.), a tym samym nie ma potrzeby pilnego śledzenie trendów na rynku finansowym, bo ryzyko portfela jest stosunkowo niskie. Przy czym zamiast kupowania oddzielnych grup/rodzajów instrumentów finansowych, inwestorzy stosujący takie podejście mogą wybrać odpowiadające ich preferencjom pasywne fundusze inwestycyjne i dokonać zakupu emitowanych przez nie jednostek uczestnictwa.

Pasywne fundusze skupiają swoją uwagę na znanych indeksach giełdowych (np. WIG20), co ułatwia śledzenie zmian na rynku kapitałowym. Takie fundusze są nazywane indeksowymi. W ciągu ostatniej dekady coraz bardziej popularną staje się odmiana tych funduszy nazywana ETF (ang. Exchange Traded Fund). Różni się ona od zwykłych funduszy indeksowych tym, że jej jednostki są dopuszczone do obrotu giełdowego.


Regulacje rynku finansowego w Polsce

Podstawowymi źródłami prawa, jakie regulują działalność na rynku finansowym są  ustawy, dyrektywy i rozporządzenia europejskie oraz  rozporządzenia krajowe.

Poniżej wymieniono wybrane akty prawne z każdej grupy.

Istnieje też szereg innych aktów prawnych, które zawierają regulacje oraz wytyczne dotyczące operacji na rynku finansowym oraz działalności poszczególnych jego uczestników.

Nadzór nad rynkiem finansowym w Polsce sprawuje Komisja Nadzoru Finansowego (KNF), która została powołana na mocy ustawy z dnia 21 lipca 2006 r. o nadzorze nad rynkiem finansowym (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 753) [1]. Jest to centralny organ administracji rządowej odpowiedzialny za prawidłowość funkcjonowania instytucji finansowych oraz operacji dokonywanych na rynku finansowym.

19 września 2006 roku KNF przejęła kompetencje Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych, Komisji Papierów Wartościowych i Giełd oraz Rzecznika Ubezpieczonych. Od 1 stycznia 2008 roku nadzór finansowy sprawowany przez Komisję objął także nadzór bankowy oraz nadzór nad instytucjami pieniądza elektronicznego sprawowany wcześniej przez Komisję Nadzoru Bankowego https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Komisja-Nadzoru-Finansowego;4653183.html.

Obecnie głównym zadaniem KNF jest sprawowanie nadzoru nad sektorem bankowym, rynkiem kapitałowym, ubezpieczeniowym, emerytalnym, nadzór nad instytucjami płatniczymi i biurami usług płatniczych, instytucjami pieniądza elektronicznego oraz nad sektorem kas spółdzielczych. Z kolei celem nadzoru jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania tego rynku, jego stabilności, bezpieczeństwa oraz przejrzystości, zaufania do rynku finansowego, a także zapewnienie ochrony interesów uczestników tego rynku. Nadzór nad działalnością Urzędu Komisji sprawuje Prezes Rady Ministrów https://www.knf.gov.pl/o_nas/komisja.

Powyższe cele KNF realizuje pełniąc następujące funkcje: licencyjną, regulacyjną, kontrolną i dyscyplinującą. KNF wydaje bowiem zezwolenia na prowadzenie działalności przez banki, spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe, krajowe instytucje płatnicze, zakłady ubezpieczeń i zakłady reasekuracji, otwarte fundusze emerytalne, fundusze inwestycyjne czy firmy inwestycyjne. Ustawodawca nadał KNF także szereg                                                                                kompetencji w zakresie stosowania środków nadzorczych. KNF na bieżąco analizuje raporty przesyłane przez instytucje finansowe oraz ocenia, czy wypełniają one określone przepisami prawa wymogi kapitałowe. Do kompetencji KNF należy również prowadzenie kontroli w podmiotach nadzorowanych https://www.knf.gov.pl/dla_konsumenta/Ochrona_klienta_na_rynku_uslug_finansowych/KNF.


Rynek papierów wartościowych

Pierwsze trzy segmenty nie funkcjonują odosobniono, zachodzą bowiem między nimi różne relacje i powiązania (Rys. 2). Dlatego to na nich będzie skupiona uwaga w danym podręczniku. Skrótowo natomiast zostanie poddany analizie rynek depozytowo-kredytowy, z uwagi na ten fakt, że jest on szczegółowo opisany w podręcznikach z bankowości.

Obecnie w Polsce, zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1500, 1488, 1933, 2185) [1], przez papiery wartościowe rozumie się:

Tradycyjnie mianem papierów wartościowych określano instrumenty finansowe, które były handlowane na rynku kasowym (tzw. rynku spot). Najbardziej znane wśród nich są akcje i obligacje. Na przestrzeni wieków były one emitowane w postaci papierowej, a ich zabezpieczenie przed podrabianiem było podobne do zabezpieczenia banknotów (pieniędzy papierowych). Pod koniec ubiegłego stulecia sytuacja na rynku finansowym zaczęła szybko się zmieniać. Przyczyniły się ku temu m.in.:

Wymusiło to wprowadzenia nowych form handlu na rynku oraz ewidencji instrumentów finansowych. W rezultacie, aby sprostać nowym uwarunkowaniom zaczęto wprowadzać zdematerializowaną formę papierów wartościowych, które istnieją w postaci zapisu elektronicznego. Co więcej, zmniejszyły się też koszty emisji i obsługi tych instrumentów. W odniesieniu do dematerializacji powyższa Ustawa (art. 5. ust. 1) wskazuje, że: „Papiery wartościowe:

– nie mają formy dokumentu od chwili ich zarejestrowania na podstawie umowy, której przedmiotem jest rejestracja tych papierów wartościowych w depozycie papierów wartościowych (dematerializacja)”.

W kontekście zagadnień rynku finansowego często zamiennie używa się pojęć papiery wartościowe i instrumenty finansowe. Jednak pojęcie instrumentu finansowego jest szersze od pojęcia papieru wartościowego. Obejmuje ono wiele instrumentów o różnym działaniu i przeznaczeniu, będących obecnie przedmiotem transakcji na rynku finansowym.

Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi [1] w art. 2 ust. 1 określa pojęcie instrumentu finansowego, którym mogą być:

Dlatego pojęcie instrumentu finansowego jest używane zarówno w odniesieniu do papierów wartościowych, jak i innych instrumentów rynku finansowego, w tym instrumentów pochodnych.


Rynek terminowy

W pierwszym przypadku zawarcie umowy kupna-sprzedaży określonego towaru/waloru po wyznaczonej cenie zbiega się w czasie z zapłatą za nie. W przypadku rozliczeń bezgotówkowych dopuszcza się 2-3 dni robocze na zapłatę. Tego typu transakcje najczęściej dotyczą papierów wartościowych i walut.

W drugim przypadku, w dniu zawarcia umowy kupna-sprzedaży ustala się wszystkie szczegóły transakcji co do ilości i cech przedmiotu umowy oraz przyszły termin jego dostawy i formę rozrachunku. Zatem dostawa i rozliczenie będą miały miejsce w pewnym terminie w przyszłości. Dlatego tego typu umowy potocznie są nazywane kontraktami terminowymi. Inna ich nazwa to instrumenty pochodne – nawiązuje ona do faktu, że każdy kontrakt opiewa na jakiś towar (dobro, walor) albo „pochodzi od jakiegoś towaru”.

Derywaty mogą być wystawiane na całą gamę instrumentów pierwotnych (Rys. 2):

Obrót derywatów odbywa się na rynkach terminowych.

Te obietnice mogą mieć formę kontraktów terminowych typu forward lub futures, kontraktów wymiany swap oraz opcji i warrantów. Mogą one być handlowane na rynku giełdowym i pozagiełdowym, w zależności od rodzaju derywatu.

Definicja 1: Instrument pochodny

 Instrument pochodny to taki instrument finansowy, którego
wartość zależy od wartości innego instrumentu (zwanego bazowym, pierwotnym lub podstawowym), a
rozliczenie następuje w pewnym momencie (okresie) czasu w przyszłości. W odniesieniu do instrumentów
pochodnych używa się również nazwy „derywaty” (ang. derivatives).

Definicja 2: Rynek terminowy

 Rynek terminowy to taki segment rynku finansowego, w którym
handluje się obietnicami (zobowiązaniami) kupna-sprzedaży instrumentów pierwotnych w przyszłości.


Rynek walutowy i depozytowo-kredytowy

Istnieje też szereg innych powodów niezmiennie wysokiego popytu na wybrane waluty, mianowicie:

Kurs walutowy (cena waluty) kształtuję się na podstawie popytu i podaży na rynku walutowym (w systemie kursu płynnego).

Kupno i sprzedaż poszczególnych walut organizują banki, kantory i giełdy walutowe. Oprócz tego walutowymi derywatami handlują inne giełdy, np. Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie czy Warszawska Giełda Towarowa.

Rynek depozytowo-kredytowy tworzą banki komercyjne, które prowadzą tradycyjną działalność bankową – przyjmują depozyty i udzielają kredytów. Najważniejsze w pełnieniu tej funkcji jest to, że banki kumulują kapitał pieniężny (powstający z drobnych wpłat depozytowych), aby móc udzielać kredytów inwestycyjnych opiewających na duże kwoty.

Poza tym banki świadczą wiele innych usług, których liczba i zakres stają się coraz bardzie rozbudowane (z wykorzystaniem najnowocześniejszych technologii) i dopasowane do wymogów współczesnego społeczeństwa.

Co ważne, ryzyko związane z udzielanymi kredytami banki komercyjne biorą na siebie. Zatem ryzyko klientów, którzy ulokowali swoje oszczędności w systemie bankowym nie jest wysokie. Tym bardziej, że o bezpieczeństwo klientów dbają też bank centralny i nadzór bankowy – w Polsce to Narodowy Bank Polski, Komisją Nadzoru Finansowego i Bankowy Fundusz Gwarancyjny.

Podstawowym celem działalności NBP jest utrzymanie stabilnego poziomu cen, przy jednoczesnym wspieraniu polityki gospodarczej rządu, o ile nie ogranicza to podstawowego celu NBP. Zapewnia on sprawne działanie systemu płatniczego, który umożliwia szybki i bezpieczny przepływ pieniędzy pomiędzy ludźmi, jak i podmiotami gospodarczymi. W tym celu NBP:

NBP działa na rzecz stabilności systemu finansowego oraz kształtuje warunki niezbędne do rozwoju systemu bankowego. W tym celu:

Komisja Nadzoru Finansowego sprawuje nadzór nad sektorem bankowym, rynkiem kapitałowym, ubezpieczeniowym, emerytalnym, nadzór nad instytucjami płatniczymi i biurami usług płatniczych,                                                                                instytucjami pieniądza elektronicznego oraz nad sektorem kas spółdzielczych. Celem nadzoru nad rynkiem finansowym jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania tego rynku, jego stabilności, bezpieczeństwa oraz przejrzystości, zaufania do rynku finansowego, a także zapewnienie ochrony interesów uczestników tego rynku. Do zadań KNF należy ponadto:

Bankowy Fundusz Gwarancyjny (BFG) działa na rzecz stabilności krajowego systemu finansowego: gwarantuje depozyty zgromadzone w bankach i kasach oraz odpowiada za przeprowadzanie przymusowej restrukturyzacji instytucji finansowych zagrożonych bankructwem. Podstawowe zadania BFG:

Narodowy Bank Polski wraz Ministerstwem Finansów, Komisją Nadzoru Finansowego i Bankowym Funduszem Gwarancyjnym tworzą Komitet Stabilności Finansowej, który sprawuje nadzór makroostrożnościowy w Polsce.

Nadzór makroostrożnościowy obejmuje identyfikację, ocenę i monitorowanie ryzyka systemowego oraz działania mające na celu ograniczenie tego ryzyka poprzez zastosowanie instrumentów makroostrożnościowych. Celem nadzoru makroostrożnościowego jest ograniczanie ryzyka systemowego, w szczególności poprzez wzmacnianie odporności systemu finansowego i w konsekwencji wspieranie długookresowego i zrównoważonego wzrostu gospodarczego kraju. https://nbp.pl/system-finansowy/nadzor-makroostroznosciowy/

Definicja 1: Rynek walutowy

 Rynek walutowy to całokształt transakcji oraz warunków
w jakich się one odbywają, dotyczących wymiany waluty jednego kraju na walutę kraju innego.


Segmentacja rynku papierów wartościowych

Rynek pieniężny i kapitałowy

Poszczególne papiery wartościowe (instrumenty finansowe) mogą być kwalifikowane jednocześnie do różnych segmentów, w zależności od stosowanego kryterium.

Jednym z najważniejszych kryteriów podziału jest termin zwrotu kapitału, który wyodrębnia:

Jeśli termin zwrotu kapitału jest krótszy aniżeli jeden rok, mamy do czynienia z rynkiem pieniężnym. Jeśli jest dłuższy lub nieoznaczony – z rynkiem kapitałowym.

Jest to ważny podział, z uwagi na ryzyko dla inwestora – im dłuższy bowiem jest termin zwrotu kapitału, tym większe ryzyko wiąże się z danym walorem (zob.  Zakup papierów wartościowych a ryzyko inwestora).

Ryzyko wynika z dłuższego czasu oddziaływania czynników zewnętrznych, które mogą spowodować pogorszenie się wyników finansowych emitenta, a nawet doprowadzić do jego upadłości.

Dla inwestora (zob.  Inwestycje i inwestorzy) nabywającego walor danego emitenta, oznacza to częściową lub całkowitą utratę zainwestowanego kapitału i ewentualnego zysku. Wobec tego regulacje rynku kapitałowego są bardziej restrykcyjne niż rynku pieniężnego.


Rynek pierwotny i wtórny

Obrót papierami wartościowymi w tym segmencie rynku określa się mianem obrotu pierwotnego. W roli emitentów występują przedsiębiorstwa, instytucje finansowe oraz państwo. Największą grupę pod względem liczebności tworzą jednak przedsiębiorstwa zabiegające o wolne środki pieniężne, które następnie zamierzają wykorzystać do sfinansowania różnego rodzaju przedsięwzięć, z przewagą tych o charakterze inwestycyjnym.

Rynek pierwotny umożliwia efektywną alokację kapitału, czyli dopływ do tych emitentów, którzy najlepiej sobie radzą gospodarczo, a tym samym zapewniają wyższe stopy zwrotu ze swoich papierów wartościowych, znajdujących się w posiadaniu inwestorów.

Rynek, na którym obrót instrumentami finansowymi odbywa się już między inwestorami nazywamy wtórnym, a handel na tym rynku – obrotem wtórnym. Tu dokonuje się realokacji kapitału – inwestorzy pod wpływem wielu czynników podejmują decyzje o kupnie lub sprzedaży papierów wartościowych. Większy popyt oznacza, że rentowność tych walorów wzrasta, co przekłada się na ich wyższą cenę rynkową i zwiększenie dopływu kapitału z kolejnych emisji do tego samego emitenta.


Rynek publiczny i niepubliczny

W Unii Europejskiej kwestie oferty publicznej reguluje Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1129 z dnia 14 czerwca 2017 r. w sprawie prospektu, który ma być publikowany w związku z ofertą publiczną papierów wartościowych lub dopuszczeniem ich do obrotu na rynku regulowanym oraz uchylenia dyrektywy 2003/71/WE (tzw. Rozporz. 1129) (Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 168/12) [1]. W myśl art. 3 tego rozporządzenia, papiery wartościowe są przedmiotem oferty publicznej i mogą być dopuszczone do obrotu na rynku regulowanym w Unii Europejskiej dopiero po opublikowaniu prospektu emisyjnego (wg zasad określonych w tym rozporządzeniu) (dalej: Rozporządzenie 1129).

Wspomniane rozporządzenie nie ma zastosowania do oferty publicznej papierów wartościowych o łącznej wartości w UE mniejszej niż 1 000 000 EUR, przy czym kwota ta jest obliczana za okres 12 miesięcy (Rozporządzenie 1129, art. 1 ust. 3).

W Polsce tę kwestię reguluje Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2554) [2]. Określa ona nie tylko zasady i warunki oferty publicznej, lecz również wprowadzenia do obrotu na rynku regulowanym, a także obowiązki emitentów i pośredników na tym rynku i ważne kwestie związane ze spółkami publicznymi.                                                                                Według art. 3 ust. 1a, oferta publiczna papierów wartościowych, w przypadku której liczba osób, do których jest ona kierowana, wraz z liczbą osób, do których kierowane były oferty publiczne tego samego rodzaju papierów wartościowych, dokonane w okresie poprzednich 12 miesięcy, przekracza 149, wymaga opublikowania memorandum informacyjnego. W kolejnych ustępie zaznaczono, że przedmiotem oferty publicznej w Polsce nie mogą być jednostki uczestnictwa w instytucjach wspólnego inwestowania typu otwartego.

Rynek niepubliczny to każdy rynek, który nie jest rynkiem regulowanym. Nie ma więc wymogu dostosowania dokonywanych na nim transakcji do powyższych regulacji. Oferta sprzedaży papierów wartościowych na tym rynku jest określana mianem oferty prywatnej.


Rynek regulowany i nieregulowany

Funkcjonowanie rynku regulowanego w Polsce podlega pod ustawę z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1500, 1488, 1933, 2185) [1] (dalej: Ustawa). Art. 14 ust. 1 tej Ustawy definiuje rynek regulowany jako „działający w sposób stały wielostronny system zawierania transakcji, których przedmiotem są instrumenty finansowe dopuszczone do obrotu w tym systemie, zapewniający inwestorom powszechny i równy dostęp do informacji rynkowej w tym samym czasie przy kojarzeniu ofert nabycia i zbycia instrumentów finansowych oraz jednakowe warunki nabywania i zbywania tych instrumentów, zorganizowany i podlegający nadzorowi właściwego organu na zasadach określonych w przepisach ustawy, jak również uznany przez państwo członkowskie za spełniający te warunki i wskazany Komisji Europejskiej jako rynek regulowany”.

W myśl art. 21 ust. 1 rynek regulowany może być prowadzony wyłącznie przez spółkę akcyjną.

Art. 31 wspomnianej ustawy [1] określa, kto może być stroną transakcji na rynku regulowanym. Zalicza się do nich:

Poza tym, na określonych warunkach mogą zostać do nich dopuszczone inne podmioty nabywające i zbywające instrumenty finansowe we własnym imieniu i na własny rachunek:

Przy czym o dopuszczeniu instrumentów finansowych do obrotu na rynku regulowanym decyduje zarząd spółki, która prowadzi rynek regulowany – ma na to 14 dni od dnia złożenia wniosku.

W Ustawie rozróżnia się też pojęcia rozliczenia i rozrachunku. W myśl art. 45b, rozliczenie – to ustalenie wysokości świadczeń pieniężnych i niepieniężnych wynikających z zawartych transakcji, w ramach przyjętego sposobu rozliczeń; natomiast pod rozrachunkiem rozumie się obciążenie lub uznanie konta depozytowego, rachunku zbiorczego lub rachunku papierów wartościowych…, odpowiednio w związku z transakcją zbycia lub nabycia instrumentów finansowych, a także odpowiednio do ustalonych w trakcie rozliczenia kwot świadczeń, uznanie lub obciążenie rachunku bankowego lub rachunku pieniężnego wskazanego przez uczestnika będącego stroną transakcji albo stroną rozliczenia.

Dzięki nadzorowi regulatora finansowego rynek regulowany zapewnia jego uczestnikom większą transparentność emitentów (poprzez regularne dostarczanie informacji finansowych i niefinansowych o ich działalności) i bezpieczeństwo zawieranych transakcji.

Rynek nieregulowany to każdy inny rynek. Handluje się na nim wszystkimi papierami wartościowymi – dopuszczonymi do obrotu giełdowego i niedopuszczonymi. Transakcje na tym rynku najczęściej zawierane pomiędzy instytucjami finansowymi (np. bankami, domami maklerskimi) oraz innym klientami. Warunkiem bezpieczeństwa jest zawieranie transakcji z jednostkami, które się znają i darzą wzajemnym zaufaniem.


Instrumenty rynku pieniężnego

Ich obrót i emisja są regulowane odmiennymi przepisami, niż obrót papierami wartościowymi rynku kapitałowego. Przepisy te są mniej rygorystyczne, z uwagi na krótszą żywotność krótkoterminowych papierów dłużnych (tj. do 1 roku), a co za tym idzie – niższe ryzyko dla inwestora. Termin ważności krótkoterminowych papierów dłużnych może być wyrażony w dniach (np. 7 dni), tygodniach (np. 13, 26, 52 tygodni) lub miesiącach (np. 3, 6 miesięcy). Dochód inwestora posiadającego walory tego typu może być liczony w dwojaki sposób:

Dla inwestora zakup krótkoterminowych papierów dłużnych jest alternatywą do lokowania wolnych środków pieniężnych na lokacie bankowej lub na rynku kapitałowym. Taka inwestycja ma liczne zalety:

Dla emitentów krótkoterminowych papierów wartościowych są one instrumentami stosunkowo szybkiego pozyskiwania środków pieniężnych na krótkie okresy, zamiast zaciągania kredytu bankowego. Umożliwiają one szybkie pozyskanie gotówki w razie nagłego zapotrzebowania (np. spadku płynności finansowej emitenta).

Zalety emisji krótkoterminowych papierów dłużnych w porównaniu do kredytu bankowego:

Na rynku handluje się dwoma rodzajami tych walorów, w zależności od tego, do kogo skierowana jest oferta:

Jak już zostało wspomniane, dochód z tych walorów może mieć dwie postacie, w zależności od tego, jaki był stosowany tryb sprzedaży tych instrumentów na rynku pierwotnym:

Wobec tego istnieją dwa sposoby sprzedaży krótkoterminowych papierów dłużnych:

W pierwszym przypadku wszyscy chętni nabywają walory po tej samej cenie (np. nominalnej). Natomiast w drugim – każdy potencjalny nabywca zgłasza swoją cenę (pomniejszoną o dyskonto) a organizator emisji wybiera spośród nich najbardziej atrakcyjne, z zastrzeżeniem, że nie mogą one być niższe niż cena minimalna zgłoszona w warunkach emisji.

Tego typu przetarg jest nazywany aukcją amerykańską.


Instrumenty rynku kapitałowego

Instrumenty rynku kapitałowego można podzielić na dwie podstawowe grupy (Rys. 1):

Wspólną cechą instrumentów dłużnych jest to, że zaciągnięta przez emitenta pożyczka musi zostać zwrócona wierzycielowi w określonym czasie wraz z opłatą za jej korzystanie. Najbardziej popularne w tej grupie instrumentów są obligacje, które mogą być emitowane zarówno przez instytucje finansowe, jak i niefinansowe.

Emisję i rozprowadzenie obligacji na rynku pierwotnym często nazywa się pożyczką obligacyjną. Cecha zbywalności korzystnie wyróżnia ten rodzaj pożyczki w porównaniu do kredytów bankowych, które najczęściej uważa się za jej alternatywę. Oznacza to, że posiadacz obligacji może w łatwy sposób przekazać tę wierzytelność innej osobie, co jest o wiele trudniejsze (a niekiedy nawet niemożliwe) w przypadku kredytu bankowego. Podobną funkcję pełnią też listy zastawne, z tym że grupa potencjalnych emitentów tych walorów jest ograniczona jedynie do banków hipotecznych.

Instrumenty udziałowe z kolei poświadczają, że ich posiadacz ma prawo do części majątku emitenta. W tym przypadku nie chodzi o pożyczkę, lecz o nabycie części tego majątku – nie powstaje więc żadne zobowiązanie ze strony emitenta i nie ma on obowiązku zwrotu otrzymanych środków. Inwestor może zamienić zakupione aktywa na gotówkę lub inne walory sprzedając je na rynku wtórnym. Typowymi papierami wartościowymi w tym przypadku są akcje, reprezentujące określoną część majątku spółki akcyjnej (lub komandytowo-akcyjnej). Zatem emisja akcji to forma pozyskiwania lub powiększenia własnego kapitału przez wspomniane spółki.

Uogólniając można sformułować takie podstawowe funkcje rynku kapitałowego:

Sprawnie funkcjonujący  rynek kapitałowy przynosi korzyści emitentom papierów wartościowych (poszukujących kapitału),  inwestorom (lokującym wolne środki pieniężne w zyskowny sposób) oraz gospodarce jako całości. Dlatego państwo czuwa nad bezpieczeństwem funkcjonowania tego rynku, organizując  obrót (giełdy papierów wartościowych, systemy obrotu) i sprawując  nadzór nad nim (ustawodawstwo, Komisja Nadzoru Finansowego).


Organizacja obrotu papierami wartościowymi w Polsce

Giełda handluje zarówno instrumentami kasowymi, jak i  pochodnymi. Wśród kasowych należy wymienić m.in.  akcje,  prawa do akcji,  prawa poboru,  prawa pierwszeństwa,  obligacje,  certyfikaty inwestycyjne.

Natomiast wśród terminowych – kontrakty  futures (na akcje, indeksy giełdowe, obligacje skarbowe i kurs walutowy) oraz  opcje (na akcje oraz indeksy giełdowe).

Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie prowadzi:

W ramach GPW funkcjonują Rynek Regulowany GPW (GPW RR) oraz Rynek Alternatywny GPW (GPW ASO).

Najważniejszymi indeksami giełdowymi rynku głównego są: WIG, WIG20, MWIG40 i SWIG80.

W skład grupy kapitałowej GPW wchodzą też: spółka BondSpot i Towarowa Giełda Energii.

Przy czym dwa ostatnie rynki funkcjonują w ramach, organizowanego wspólnie z GPW, systemu rynków obligacji Catalyst https://www.bondspot.pl/o_spolce.

Rynek Treasury BondSpot Poland jest integralną częścią systemu Dealerów Skarbowych Papierów Wartościowych (DSPW), opracowanego przez Ministerstwo Finansów przy współudziale Narodowego Banku Polskiego oraz środowiska bankowego. Jest to hurtowy rynek obrotu obligacjami skarbowymi oraz bonami skarbowymi. Minimalna jednostka obrotu wynosi 5 mln zł https://www.bondspot.pl/o_rynku.

Rynek Regulowany BondSpot i Alternatywny Systemu Obrotu BondSpot zostały włączone do systemu obrotu Catalyst jako jego platformy. Zasady notowań sesyjnych na rynkach regulowanych i alternatywnych są identyczne. Jedyne różnice dotyczą sposobu zawierania transakcji pakietowych. Na wszystkich rynkach tworzących Catalyst realizacja transakcji gwarantowana jest przez Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych, a na emitentach spoczywają obowiązki informacyjne dotyczące raportów bieżących i okresowych https://www.bondspot.pl/rynek_regulowany.

System obrotu Catalyst prowadzony jest na platformach transakcyjnych GPW S.A. i BondSpot S.A. Tworzą go cztery platformy obrotu (Rys. 1):

Na pierwszych dwóch platformach jednostką transakcyjną jest jedna obligacja, natomiast na dwóch ostatnich jednostka transakcyjna wyrażona wartościowo – ma wartość co najmniej 100 tys. zł lub odpowiednio 100 tys. waluty obcej. Przedmiotem transakcji na rynku mogą być zdematerializowane obligacje, listy zastawne i inne dłużne instrumenty finansowe inkorporujące prawa majątkowe odpowiadające prawom wynikającym z zaciągnięcia długu, emitowane na podstawie właściwych przepisów prawa polskiego lub obcego, wprowadzone do obrotu na rynku. Taka architektura Catalyst sprawia, że jest on dostosowany do emisji o różnych wielkościach i różnej charakterystyce, a także do potrzeb różnych inwestorów – hurtowych i detalicznych, instytucjonalnych i indywidualnych https://www.bondspot.pl/rynek_regulowany.

Przykładowo w lutym 2023 roku na rynku Catalyst były dostępne takie rodzaje papierów dłużnych: obligacje skarbowe, komunalne, spółdzielcze, korporacyjne oraz listy zastawne. Przy czym były one notowane zarówno w walucie krajowej (PLN) jak i zagranicznej (EUR) https://gpwcatalyst.pl/.


Oferty rynkowe papierów wartościowych w Polsce

Bonami też handluje Bank Gospodarstwa Krajowego (BGK), który ma w swojej ofercie nie tylko bony skarbowe, lecz również bony pieniężne NBP https://www.bgk.pl/files/public/Pliki/Przedsiebiorstwa/Produkty_skarbowe/Prezentacja_-_informacja_o_skarbowych_DPW.pdf.

Biuro maklerskie PKO BP też sprzedaje obligacje skarbowe (klientom indywidualnym i instytucjonalnym). W stałej ofercie detalicznej banku zawsze znajduje się cały wachlarz instrumentów dłużnych, o różnym oprocentowaniu, strukturze i terminach wygaśnięcia.

Przykładowo w lutym 2023 roku znajdowały się wśród nich:

Dla klientów indywidualnych Biuro Maklerskie ma w ofercie również obligacje korporacyjne https://www.bm.pkobp.pl/oferta/klient-indywidualny/obligacje/obligacje-korporacyjne/.

Z kolei dla klientów instytucjonalnych świadczy usługi kupna i sprzedaży zarówno obligacji, jak i akcji https://www.bm.pkobp.pl/klient-instytucjonalny/. Wtórny obrót obligacjami organizują też rynek Catalyst (sprzedaż detaliczna) i platforma BondSpot (sprzedaż hurtowa). Można tam znaleźć obligacje skarbowe, komunalne, spółdzielcze i korporacyjne. Przy czym są one notowane zarówno w walucie krajowej (PLN), jak i zagranicznej (EUR).

Oferta  listów zastawnych na rynku pierwotnym jest zwykle kierowana do podmiotów instytucjonalnych, m.in. do banków, funduszy inwestycyjnych, funduszy emerytalnych i towarzystw ubezpieczeniowych.

Wtórny obrót listów zastawnych organizuje rynek Catalyst (oferta detaliczna) i platforma BondSpot (oferta hurtowa). Przykładowo w lutym 2023 roku w ofercie rynku Catalyst były listy zastawne wyemitowane przez ING Bank Hipoteczny, MBank Hipoteczny, PEKAO Bank Hipoteczny https://gpwcatalyst.pl/notowania-obligacji-listy-zastawne.

Mogą nimi też handlować banki – na przykład informuje o tym BGK https://www.bgk.pl/files/public/Pliki/Przedsiebiorstwa/Produkty_skarbowe/Broszura_informacyjna.pdf.

Można tu nabyć  certyfikaty inwestycyjne funduszy zamkniętych (oraz jednostki uczestnictwa funduszy otwartych) https://www.aliorbank.pl/biuro-maklerskie/fundusze-inwestycyjne.html.

Akcje i certyfikaty inwestycyjne można też zakupić w ofercie wtórnej na rynku giełdowym i pozagiełdowym.

W przypadku transakcji giełdowej konieczny jest udział instytucji finansowej uprawnionej do zawierania transakcji na danej giełdzie (najczęściej są to biura i domy maklerskie).


Bony skarbowe

Są to papiery dłużne o krótkim terminie ważności, nie przekraczającym jednego roku. Wśród nich to bony dominują pod względem liczbowym i rodzajowym.

Bon skarbowy ma charakter dyskontowy, tzn. odsetki z tego papieru wartościowego są liczone jako różnica między jego nominałem (ceną, po której będzie wykupywany przez emitenta) a ceną zapłaconą przez inwestora. Wielkość odsetek jest niezmienna w czasie.

Bony skarbowe są emitowane przez Ministerstwo Finansów (w imieniu Rządu). Wartość nominalna bonów wynosi 10 000 zł, a okres ważności może być ustalony w dniach (od 1 do 90) lub tygodniach (od 1 do 52) https://www.bgk.pl/files/public/Pliki/Przedsiebiorstwa/Produkty_skarbowe/Prezentacja_-_informacja_o_skarbowych_DPW.pdf.

Na rynku pierwotnym oferta jest kierowana do banków, które posiadają status dealera skarbowych papierów wartościowych (DSPW). Sprzedaż bonów skarbowych odbywa się na przetargach organizowanych przez Ministerstwo Finansów za pośrednictwem NBP.

Na rynku wtórnym bony skarbowe mogą być kupowane i sprzedawane przez osoby prawne lub spółki nieposiadające osobowości prawnej. Obrót odbywa się za pośrednictwem banków, a minimalna kwota transakcji wynosi 50 000 PLN https://www.bgk.pl/male-i-srednie-przedsiebiorstwa/produkty-skarbowe/zarzadzanie-nadwyzkami-finansowymi/bony-skarbowe/.

Za pomocą bonów skarbowych państwo finansuje przejściowe braki gotówki, niezbędnej do finansowania bieżących zobowiązań wobec własnego społeczeństwa. Braki te wynikają z rozbieżności między terminami wpływu do budżetu państwa strumieni pienieżnych (podatki, cła, opłaty skarbowe, sądowe, notarialne etc.) a terminami wydatkowania środków na pokrycie własnych zobowiązań.

Choć bony skarbowe są emitowane na krótkie okresy, termin korzystania z pożyczki można wydłużyć dokonując systematycznych emisji tych papierów wartościowych, z czego często korzystają rządy wielu państw, regularnie powtarzając emisje.

Bony mogą nabywać zarówno inwestorzy indywidualni, jak i instytucjonalni. Jednym z nich jest Narodowy Bank Polski, który następnie wykorzystuje te walory w operacjach otwartego rynku – w celu regulowania ilości pieniądza w obiegu, w ramach polityki drogiego lub taniego pieniądza, realizowanej na zlecenie rządu.

Definicja 1: Bony skarbowe

 Bony skarbowe to takie papiery wartościowe, które potwierdzają
zaciągnięcie pożyczki przez Skarb Państwa i zobowiązanie do jej zwrotu w okresie krótszym aniżeli jeden rok,
wraz z należnymi odsetkami.


Bony bankowe

Bony są emitowane na okaziciela i wystawiane na okresy od 1 do 364 dni (1, 7, 14, 28, 91, 182 oraz 364), jednak najczęściej – jest to 7 dni. Rentowność bonów jest stała i równa stopie referencyjnej NBP. W przetargach mogą brać udział tylko te banki krajowe i oddziały banków zagranicznych działających w Polsce, które posiadają status dealera rynku pieniężnego. Bony pieniężne NBP może też nabyć Bankowy Fundusz Gwarancyjny https://www.bgk.pl/files/public/Pliki/Przedsiebiorstwa/Produkty_skarbowe/Informacja_dla_klienta_o_dluznych_papierach_wartosciowych.pdf.

Banki komercyjne oraz inne instytucje finansowe mogą handlować bonami pieniężnymi NBP na rynku wtórnym. Bony cieszą się dużym zainteresowaniem wśród inwestorów instytucjonalnych, z uwagi na wysoki poziom bezpieczeństwa i stosunkowo wysoką rentowność.

Bony pieniężne NBP to podstawowe instrumenty realizacji restrykcyjnej i ekspansywnej polityki monetarnej, są kupowane i sprzedawane na rynku międzybankowym w operacjach otwartego rynku. Celem polityki monetarnej jest oddziaływanie na wysokość stóp procentowych, regulowanie ilości pieniędzy w obiegu i płynności sektora bankowego w krótkim horyzoncie czasowym.

Bank emituje certyfikat depozytowy (dewizowy), aby pozyskać czasowo wolne środki pieniężne, które ma zamiar wykorzystać w celach zarobkowych w krótkim okresie. Wystawia je klientom powierzającym mu określoną kwotę pieniężną na określony czas, po upływie którego bank jest zobowiązany zwrócić posiadaczowi                                                                                certyfikatu zdeponowaną w nim kwotę powiększoną o należne odsetki. Dokument certyfikatu powinien zawierać wszystkie niezbędne informacje m.in.:

Zaletą tych walorów w porównaniu do zwykłej lokaty jest ich zbywalność – certyfikaty są handlowane na rynku wtórnym. Oznacza to o wiele wyższą płynność certyfikatów niż lokat bankowych. Na cenę rynkową certyfikatu na rynku wtórnym składa się bieżąca cena tego waloru oraz odsetki przypadające za miniony okres. Wierzycielem, który otrzyma środki pieniężne od emitenta jest ostatni posiadacz tego dokumentu.

Certyfikat może też mieć formę zdematerializowaną – w postaci zapisu komputerowego w odpowiedniej bazie danych. Obecnie większość certyfikatów ma właśnie taką formę, co upraszcza i przyspiesza ich obrót.

Choć większą popularnością cieszą się zbywalne certyfikaty depozytowe wystawione na okaziciela, to istnieje również możliwość uzyskania niezbywalnego certyfikatu – na wyraźne żądanie klienta.

Zaletą certyfikatu jest wyższe oprocentowanie, w porównaniu do papierów skarbowych. Wynika to z ogólnej zasady rynku finansowego – im większe ryzyko, tym większa cena kapitału inwestycyjnego.

Istnieją cztery podstawowe rodzaje certyfikatów depozytowych:

Certyfikaty depozytowe często wykorzystują w swojej działalności banki inwestycyjne, zamiast lokowania nadwyżek gotówki na lokatach międzybankowych. Stosunkowo wysoka płynność tych instrumentów pozwala bankom na szybkie i sprawne regulowanie swojej płynności finansowej.


Bony komercyjne

Nazwy tych papierów dłużnych są ściśle związane z podstawą prawną ich emisji. Jeśli jest to:

Celem emisji bonów komercyjnych jest pozyskanie zewnętrznych źródeł finansowania bieżącej działalności przedsiębiorstw. Dla emitentów bony są alternatywą dla kredytu bankowego oraz emisji długoterminowych papierów wartościowych. Emitent może przedłużyć okres korzystania z pozyskanych kapitałów poprzez tzw. rolowanie długu, jeśli wykupi wcześniej emitowane bony za środki pozyskane dzięki nowej emisji papierów wartościowych.

Bony komercyjne mogą być emitowane jako papiery imienne lub na okaziciela, w postaci materialnej lub zdematerializowanej. Ostatnio przewagę zyskały bony zdematerializowane.

Szczegółowe warunki dla każdej emisji podaje się w memorandum informacyjnym, który przygotowuje agent emisyjny – instytucja, pośrednicząca w jej organizacji (najczęściej rolę pośrednika pełnią banki i biura maklerskie). Typowe terminy ważności bonów ustala się w przedziale od 7 do 12 miesięcy https://businessinsider.com.pl/gielda/bon-komercyjny-co-to-jest-i-do-czego-sluzy/3ht39xf.

Oferta na  rynku pierwotnym najczęściej ma charakter  niepubliczny, a zadaniem agenta emisyjnego jest znalezienie potencjalnych nabywców i uplasowanie walorów na rynku. Poszukuje się ich głównie wśród inwestorów instytucjonalnych, ponieważ bony opiewają na dość wysokie kwoty nominalne. Wtórny obieg tych papierów wartościowych odbywa się na rynku pozagiełdowym (ang. Over-the-counter, OTC).

Główną zaletą bonów jest ich zbywalność, czyli obrót na zorganizowanych rynkach wtórnych, co zapewnia im większą płynność. Poza tym, dla emitenta zazwyczaj ten rodzaj pożyczki jest tańszy niż zaciągnięcie kredytu bankowego, nawet po uwzględnieniu kosztów emisji.

Dla inwestora bony są alternatywą do lokaty bankowej oraz zakupu innych instrumentów na rynku pieniężnym i/lub kapitałowym. Z punktu widzenia świadczeń dla inwestora, bony komercyjne dzieli się na dwie podstawowe grupy:

W pierwszej grupie walory są sprzedawane z dyskontem a wykupywane według wartości nominalnej. Wysokość dyskonta często jest przywiązana do pewnej wartości rynkowej, np. stopy WIBOR lub innej stopy rynkowej (często rynku międzybankowego). W drugiej zaś grupie walory są sprzedawane po cenie emisyjnej a dochód nabywcy jest określony przez wyraźnie oznaczoną stopę procentową.

Bony komercyjne to niezabezpieczone papiery wartościowe, w związku z czym ich  ryzyko jest wysokie, ale w ślad za tym – wyższy dochód dla inwestora. Głównym zabezpieczeniem bonów komercyjnych jest renoma                                                                                firmy-emitenta, dlatego po ten rodzaj pożyczki na rynku pieniężnym najczęściej sięgają duże firmy o wysokiej kapitalizacji, które działają na rynku od wielu lat i mają wysoką wiarygodność kredytową. W Polsce głównymi emitentami bonów komercyjnych zazwyczaj są spółki giełdowe oraz polskie oddziały wielkich koncernów zagranicznych.


Obliczenie wartości i rentowności bonów

\(F_b\) – wartość nominalna bonu otrzymywana w momencie wykupu,

\(r_b\) – wymagana stopa zwrotu z inwestycji w bony,

\(D\) – liczba dni w roku (może być 360, 365 lub 366).


Istota weksla i jego funkcje

W obiegu gospodarczym znajdują się dwa rodzaje weksli:

Weksel własny zawiera przyrzeczenie jego wystawcy do zapłaty wymienionej na nim sumy pieniężnej. W tym przypadku to wystawca weksla jest głównym dłużnikiem wekslowym.

W wekslu trasowanym wystawca (trasant) zleca trasatowi zapłatę wymienionej sumy pieniężnej na rzecz remitenta (posiadacza weksla, wierzyciela). Dopiero po akceptacji weksla przez trasata (który staja się akceptantem) staje się on głównym dłużnikiem wekslowym.

Zaznaczony na wekslu termin płatności może mieć takie oznaczenia:

W gospodarce weksel pełni wiele ważnych funkcji, m.in.:

Należy podkreślić, że weksel stanowi podstawę i jednocześnie przyczynę zobowiązania wekslowego (czyli opiewa na wierzytelność) a jego egzekucja jest wyposażona w specjalny rygor – tzw. rygor wekslowy, który oznacza, że weksel nie może zawierać żadnych uwarunkowań dotyczących zapłaty.

Definicja 1: Weksel

 Weksel jest to dokument sporządzony w formie przewidzianej przez prawo, który
zawiera bezwzględne zobowiązanie do zapłaty określonej osobie (remitentowi) wymienionej na nim sumy
pieniężnej, w ustalonym miejscu i czasie.


Weksel własny i weksel trasowany

Jeśli dokument nie będzie zawierał co najmniej jednego z tych elementów, nie będzie uważany za weksel własny. Od tej reguły są pewne wyjątki:

Zgodnie z ustawą Prawo wekslowe powinien on zawierać takie elementy:

Dokument, w którym zabraknie któregoś z wymienionych wyżej elementów, nie może być uznany za weksel trasowany, z takimi wyjątkami:

W myśl art. 3 Prawa wekslowego, trasatem może być zarówno sam wystawca weksla trasowanego, jak i osoba trzecia. W dwóch rodzajach weksli (płatnym za okazaniem, płatnym w pewien czas po okazaniu) wystawca może zastrzec oprocentowanie sumy wekslowej w postaci stopy odsetek – w przeciwnym razie zastrzeżenie uważa się za nienapisane. Odsetki są liczone albo od daty wystawienia weksla, albo od daty w nim wskazanej.

Definicja 1: Weksel własny

 Weksel własny jest to dokument sporządzony maszynowo lub
odręcznie, w którym jego wystawca bezwarunkowo zobowiązuje się wypłacić wymienioną na nim sumę
pieniężną, we wskazanym miejscu i czasie, określonej osobie (remitentowi).

Definicja 2: Weksel trasowany

 Weksel trasowany jest to dokument, w którym wystawca (trasant)
zleca trasatowi zapłatę wymienionej sumy pieniężnej na rzecz remitenta.


Poręczenie wekslowe i dłużnicy wekslowi

Każdy poręczyciel odpowiada wekslowo na równi z osobą, której poręczenia udzielił.


Inne rodzaje weksli

Takie rozróżnienie ma istotne znaczenie, ponieważ jeszcze przed wygaśnięciem weksla remitent może starać się o pozyskanie kredytu dyskontowego w banku komercyjnym. Bank chętniej udzieli kredytu, jeśli jest on zabezpieczony wekslem towarowym.

Wynika to z prowadzonej przez bank centralny polityki redyskontowej (nastawionej na wsparcie małych i średnich przedsiębiorstw), w ramach której bank komercyjny (w razie trudności z utrzymaniem płynności) może zwrócić się do banku centralnego po kredyt redyskontowy. Taki kredyt może być zabezpieczony jedynie wekslem towarowym, przy czym termin do jego wygaśnięcia nie może przekraczać 90 dni.

Weksel można wykorzystać jako zabezpieczenie zaciągniętego kredytu, wówczas jest nazywany wekslem gwarancyjnym.

Jeśli ma posłużyć jako potwierdzenie, że dłużnik zdeponował określoną sumę pieniężną, która stanowi przyszłe świadczenia na rzecz wierzyciela, nazywa się go wekslem depozytowym.

Jeśli jego rola sprowadza się do gwarantowania wykonania pewnego zobowiązania i będzie stanowić odszkodowanie w razie jego niedopełnienia – wekslem kaucyjnym.

Weksel może też być wystawiony in blanco – jako niewypełniony weksel. Musi jednak zawierać podpis wystawcy weksla własnego lub te elementy weksla trasowanego, od których zależy jego ważność.

Weksel in blanco może posłużyć do zabezpieczenia przyszłych roszczeń, których wielkość w chwili jego wystawienia jest nieznana. Zobowiązanie z tego weksla wiąże się z podpisaniem dodatkowej umowy (tzw. deklaracji wekslowej) między wystawcą weksla a remitentem. Umowa ta powinna zawierać szczegółowy opis sposobu wypełnienia weksla – w razie zaistnienia uwarunkowań umownych. Weksel in blanco może być przenoszony przez indos, podobnie jak inne rodzaje weksli.


Indosowanie i dyskontowanie weksli

Art. 12 Prawa wekslowego stanowi: „Indos powinien być bezwarunkowy. Warunki, od których uzależniono indos, uważa się za nienapisane. Indos częściowy jest nieważny. Indos na okaziciela jest równoznaczny z indosem in blanco”. Indos więc musi być bezwarunkowy, choć warunek weksla nie unieważnia (warunek uważa się za nienapisany). Przekreślony indos uważa się za niebyły.

Indos musi opiewać na całą kwotę weksla. Jeśli indosów jest więcej niż jeden, musi być zachowany ciąg indosów. W praktyce stosuje się różne rodzaje indosów:

Indos imienny wskazuje osobę fizyczną lub prawną, która przejmuje wszystkie uprawnienia z weksla. W przypadku indosu pełnomocniczego indosatariusz ma prawo do wykonywania w imieniu indosanta przysługujących mu praw wekslowych; przy czym każdy kolejny indos będzie już tylko pełnomocniczy. Indos zastawniczy pełni rolę zastawu u indosatariusza.

Indos in blanco, to taki zapis na odwrocie weksla lub na jego przedłużku, który zawiera jedynie podpis indosanta, tzn. brakuje w nim wskazania indosatariusza. W tym przypadku posiadacz weksla może go uzupełnić, wpisując dowolnego indosatariusza. Ma też dwie inne możliwości: albo indosować weksel dalej jako in blanco, albo przekazać innej osobie bez indosowania.

Redyskonto weksla – jest to kupno przez bank centralny (w Polsce – Narodowy Bank Polski) od banku komercyjnego weksla wcześniej w nim zdyskontowanego, przed terminem jego wygaśnięcia, za kwotę                                                                                pomniejszoną o kolejne dyskonto (nazywane redyskontem).

Bank centralny ustala też wymagania do materiału wekslowego, tzn. jakie weksle przyjmie on do redyskonta. Najczęściej wymóg dotyczy terminu do wygaśnięcia weksla – nie może on być dłuższy niż 90 dni, i musi mieć charakter weksla handlowego – aby wspierać działalność małych i średnich przedsiębiorstw, które najczęściej posługują się w swoich rozrachunkach wekslem.


Istota obligacji i warunki ich emisji

Artykuł 4 ust. 1 ustawy z dnia 15 stycznia 2015 r. o obligacjach (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 454, 872) [1] (dalej: Ustawa o obligacjach) definiuję obligację, jako papier wartościowy emitowany w serii, w którym emitent stwierdza, że jest dłużnikiem właściciela obligacji, zwanego „obligatariuszem”, i zobowiązuje się wobec niego do spełnienia określonego świadczenia. Przy czym określenie „emitowane w serii” oznacza, że takie obligacje reprezentują prawa majątkowe podzielone na określoną liczbę równych jednostek.

Świadczenia i prawa wynikające z obligacji oraz sposób ich realizacji muszą być dokładnie opisane w dokumencie zawierającym warunki emisji (np. w prospekcie emisyjnym). W Polsce opis warunków sporządza się w języku polskim, a w przypadku obligacji o wartości (lub równowartości) 100 000 euro może być sporządzony w języku angielskim.

Warunki emisji mogą też zawierać inne ważne informacje, jak na przykład cel zaciągana pożyczki obligacyjnej albo sposób zabezpieczenia wierzytelności wynikających z obligacji. Jeśli cel emisji jest określony, emitent nie może wykorzystać pożyczonego kapitału na inny cel. Przy czym, art. 32 ust. 1 stanowi, że w przypadku, gdy „emitentem jest jednostka samorządu terytorialnego, związek tych jednostek lub jednostka władz regionalnych lub lokalnych innego niż Rzeczpospolita Polska państwa członkowskiego Unii Europejskiej, określenie celu emisji jest obowiązkowe”.

Przez cały okres trwania pożyczki obligacyjnej, emitent jest zobowiązany regularnie dostarczać obligatariuszom rocznych sprawozdań finansowych, z wyjątkiem emitentów, których obligacje „zostały dopuszczone do obrotu na rynku regulowanym lub wprowadzone do alternatywnego systemu obrotu” (art. 41 Ustawy o obligacjach).

W myśl art. 8 wspomnianej Ustawy obligacje nie mogą mieć formy dokumentu, lecz podlegają zarejestrowaniu w Krajowym Depozycie Papierów Wartościowych. Emisja obligacji może nastąpić w trybie oferty publicznej lub w inny sposób.

W pierwszym przypadku sprzedaż na rynku pierwotnym nie może przekroczyć 3 miesięcy, licząc od dnia rozpoczęcia emisji (art. 43 ust. 1). W drugim zaś – 3 tygodnie (dla pierwszej propozycji) i następne 3 tygodnie (dla kolejnych propozycji) (art. 44). Przy czym emitent może ustalić tzw. próg emisji, czyli minimalną liczbę subskrybowanych obligacji, która wyznacza sukces emisji. Jeśli próg nie został osiągnięty, to uznaje się, że emisja nie doszła do skutku.

Definicja 1: Obligacja

 Obligacja to dokument, który potwierdza zaciągnięcie przez emitenta
pożyczki (w wysokości nominału obligacji) i zobowiązanie do jej zwrotu w ustalonym terminie, wraz z
należnymi odsetkami.


Cena i wartość obligacji

Wartość nominalna (nominał obligacji) to kwota, którą emitent zwróci w dniu wygaśnięcia obligacji. Dawniej była ona umieszczana na płaszczu obligacji wraz z innymi szczegółowymi informacjami o emitencie i zasadach rozliczania obligacji. Obecnie obligacje są emitowane w postaci zdematerializowanej, a ich wartość nominalna oraz inne ważne informacje są zapisywane w odpowiedniej bazie elektronicznej tej instytucji, która prowadzi ich ewidencję. W większości przypadków nominał obligacji jest wartością stałą, z wyjątkiem obligacji indeksowanych.

Cena emisyjna to kwota, którą musi zapłacić pierwszy nabywca obligacji (tzw. subskrybent) na rynku pierwotnym, czyli emitentowi. Może ona być równa wartości nominalnej lub różnić się od niej. Wpływ na cenę emisyjną ma atrakcyjność obligacji oraz warunki, w jakich przebiega ich pierwotna sprzedaż.

Wyższą cenę emisyjną stosuje się wtedy, gdy trzeba obniżyć nieco dochodowość obligacji. Zdarza się to w sytuacji, gdy:

W ten sposób emitent może obniżyć koszty obsługi pożyczki obligacyjnej. Z kolei niższą cenę stosuje się w sytuacji, gdy oprocentowanie jest mało konkurencyjne i trzeba podwyższyć dochodowość obligacji w celu przyciągnięcia większej liczby inwestorów.

Cena rynkowa (bieżąca) obligacji to cena, która kształtuje się na rynku wtórnym, na podstawie równoważenia popytu i podaży na te walory. W okresie ważności obligacji cena rynkowa może silnie odbiegać od ceny nominalnej czy emisyjnej, na skutek wpływu różnych czynników zewnętrznych. Do najważniejszych z nich można zaliczyć:

Nie mniej, w miarę zbliżania się do terminu zapadalności obligacji, jej cena rynkowa będzie coraz bardziej się zbliżała do tej kwoty, którą otrzyma obligatariusz.

Cena rozliczeniowa uwzględnia cenę rynkowa oraz odsetki narosłe do momentu odsprzedaży obligacji.


Emitent obligacji, subskrybent i obligatariusz

Subskrybent jest to posiadacz obligacji, który nabył ją od emitenta na rynku pierwotnym. Jeśli dotrzyma obligację do dnia jej wykupu, to stanie się obligatariuszem.

Obligatariusz to kolejny nabywca obligacji, który zakupił ją na rynku wtórnym od subskrybenta lub innego obligatariusza.

Do obu kategorii używa się ogólnej nazwy – inwestor.

Dla emitenta obligacja jest alternatywną formą pozyskiwania kapitału na dłuższe okresy. W porównaniu do kredytu bankowego może mieć takie zalety:

Jeśli obligacje emituje spółka akcyjna (lub komandytowo-akcyjna), to alternatywą może być emisja nowych akcji. W tym przypadku, do zalet obligacji można zaliczyć takie:

Natomiast dla długoterminowego   obligacja jest alternatywą do:

W pierwszym przypadku zaletami obligacji są:

W drugim zaś przypadku do zalet można zaliczyć:


Obliczenie wartości i rentowności obligacji

Poniższe wzory do obliczenia kuponów odsetkowych można znaleźć na stronie https://www.bankier.pl/wiadomosc/Matematyka-obligacji-1880750.html.

Kupon odsetkowy dla okresów rocznych można obliczyć za pomocą wzoru:

Kupon odsetkowy dla okresów półrocznych oblicza się za pomocą takiego wzoru:

Z kolei kupon odsetkowy dla okresów kwartalnych można obliczyć za pomocą wzoru:

\(c\) – roczne oprocentowanie obligacji,

Ważne informacje dla inwestora niesie wskaźnik rentowności (stopy zwrotu z) obligacji. Rozróżnia się dwa wskaźniki rentowności:

Nominalny wskaźnik rentowności oblicza się według wzoru:

Z kolei bieżący wskaźnik rentowności można obliczyć tak:

Wzór do obliczeń wartości obligacji odsetkowych (o stałych i zmiennych kuponach):

\(C_i\) – wielkości kuponów odsetkowych w poszczególnych okresach,

\(W_w\) – wartość wykupu obligacji (zazwyczaj jest to wartość nominalna),

\(YTM\) – stopa zwrotu w terminie do wykupu,

\(P_z\) – cena rynkowa obligacji zerokuponowej.


Rodzaje obligacji według oznaczenia obligatariuszy i przysługujących im świadczeń

W przypadku obligacji imiennych ich zbywalność często jest ograniczona, co jest podawane w opisie warunków emisji. Ograniczenie może sprowadzać się do uzyskania zgody emitenta na sprzedaż obligacji. Natomiast w przypadku obligacji wystawionych na okaziciela, emitent nie może zastosować żadnych ograniczeń – dlatego tylko takie obligacje są dopuszczane do obrotu publicznego.

Istnieje wiele rodzajów obligacji, z punktu widzenia różnorodności korzyści, jakie mogą przynosić ich właścicielom. W tym przypadku rozróżnia się:

Oprocentowanie może też być zmienne – zmieniać się z okresu na okres (równy okresowi wypłaty odsetek), w zależności od ustalonej częstotliwości wypłat odsetek (np. co kwartał, co pół roku, co roku). Takie obligacje są nazywane zmiennoprocentowymi albo zmiennokuponowymi. Algorytm obliczania odsetek (nazywanych kuponami) dla obligacji zmiennoprocentowych jest ustalany w zależności od jakiegoś wskaźnika ekonomicznego (np. stopy pożyczek na rynku międzybankowym, stopy inflacji, oprocentowania bonów skarbowych) w okresie poprzedzającym wypłatę odsetek. Zmienne oprocentowanie najczęściej stosuje się w warunkach niestabilności gospodarczej i wahań koniunkturalnych.

Ich emitentami mogą być m.in.: jednostki samorządu terytorialnego, Bank Gospodarstwa Krajowego, Polski Fundusz Rozwoju S.A., niektóre spółki akcyjne i spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (szczegóły w art. 25 ust. 1). Przy czym emitent obligacji przychodowych przed każdą wypłatą świadczeń musi przekazać obligatariuszom informacje dotyczące wielkości przychodu z przedsięwzięcia (finansowanego dzięki tym obligacjom), struktury jego kosztów i wypłat z dochodu, za poprzedni okres. Ustawa o obligacjach nakłada też inne obowiązki związane z tego typu obligacjami oraz ograniczenia odnośnie rozporządzania składnikami majątkowymi przedsięwzięcia (art. 25 ust. 2-7).


Rodzaje obligacji według rodzaju emitenta

Instytucjonalnymi obligatariuszami mogą być m.in. banki komercyjne, firmy ubezpieczeniowe, towarzystwa emerytalne. Od lat cieszą się one nieustannym powodzeniem również wśród ludności.

Nabywając obligacje bankowe  inwestor powinien pamiętać, że są one obarczone nieco większym ryzykiem w porównaniu z obligacjami skarbowymi czy komunalnymi. Z drugiej strony ryzyko to jest mniejsze niż w przypadku obligacji korporacyjnych czy papierów udziałowych. Porównując obligacje z lokatą bankową, należy stwierdzić, że zwykle przynosi ona większy dochód obligatariuszowi, a skala ryzyka jest porównywalna.

Obligacje korporacyjne mogą emitować tylko podmioty ściśle określone w ustawie z dnia 15 stycznia 2015 r. o obligacjach (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 454, 872) [1]. Najczęściej czynią to duże spółki prawa handlowego (spółki akcyjne, spółki z o.o., spółki komandytowo-akcyjne), stąd też nazwa tych                                                                                obligacji. Emitent ma trzy możliwości plasowania swoich obligacji na rynku pierwotnym:

Większość obligacji korporacyjnych jest emitowana jako papiery niezabezpieczone, tzn. ich zabezpieczeniem jest jedynie płynność emitenta. Z tego względu ich oprocentowanie może kształtować się w dużym przedziale. Wiąże się to z ryzykiem emitenta – jest ono wyższe w przypadku mniejszych spółek, które mogą łatwo utracić płynność lub nawet splajtować.

Istnieje też możliwość emisji obligacji zabezpieczonych – posiadają one dodatkowe źródło spłaty zobowiązań emitenta, w postaci np. hipoteki, zastawu rejestrowego, gwarancji czy blokady środków finansowych. Oprocentowanie takich obligacji będzie nieco niższe, z uwagi na mniejsze ryzyko dla obligatariuszy.

Aby zmniejszyć  ryzyko inwestycji w obligacje korporacyjne, warto monitorować zdolność emitenta do obsługi zadłużenia, m.in. za pomocą wskaźnika liczonego jako relacją długu netto do kapitału własnego firmy. Im wyższy jest wskaźnik, tym większe jest ryzyko inwestora.


Istota listów zastawnych

Wszystkie kwestie związane z emisją listów zastawnych reguluje Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o listach zastawnych i bankach hipotecznych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 581, 872) [1] (dalej: Ustawa o listach zastawnych).

List zastawny może być wystawiony jako papier wartościowy:

Nie może jednak mieć formy dokumentu – jest papierem wartościowym zdematerializowanym. Wyjątek stanowi „list zastawny o jednostkowej wartości nominalnej równej kwocie stanowiącej równowartość 100000 euro lub przekraczającej tę kwotę, ustaloną przy zastosowaniu średniego kursu euro ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski, obowiązującego w dniu podjęcia przez emitenta decyzji o emisji” (art. 5a ust. 2). Może on mieć formę dokumentu, a ustawa o listach zastawnych określa jego formę. Musi on zawierać (art. 6):

Listy zastawne podlegają zarejestrowaniu w Krajowym Depozycie Papierów Wartościowych.

Definicja 1: List zastawny

 List zastawny jest to dłużny papier wartościowy, który bardzo
przypomina obligację odsetkową. Jest to dokument, w którym emitent potwierdza zaciągnięcie pożyczki
pieniężnej i zobowiązuje się do jej zwrotu w ustalonym z góry terminie, wraz z należnymi odsetkami.
Oprocentowanie listów zastawnych może być stałe lub zmienne.


Rodzaje listów zastawnych

Kryterium tego podziału jest forma zabezpieczenia kredytów, które bank hipoteczny zamierza refinansować za pomocą kapitału pozyskanego dzięki sprzedaży listów zastawnych.

Hipoteczne listy zastawne służą refinansowaniu kredytów, wiarygodność spłaty których jest zabezpieczona zastawem na nieruchomości dłużnika, wpisanym do księgi wieczystej.

Natomiast przy publicznych listach zastawnych jako zabezpieczenie może posłużyć gwarancja lub poręczenie, udzielone przez instytucje o wysokiej wiarygodności finansowej, jak np.:

Poza tym podstawą do ich emisji mogą być:

Z kolei art. 7d ust. 1 Ustawy o listach zastawnych dopuszcza oznaczenie listów zastawnych jako „europejski list zastawny” lub „europejska obligacja zabezpieczona”, taki papier musi jednak posiadać tłumaczenie tego oznaczenia na wszystkie języki urzędowe Unii Europejskiej.

Na rynku pierwotnym listy zastawne najczęściej są nabywane przez inwestorów instytucjonalnych. Natomiast wtórny ich obrót organizują rynek Catalyst (oferta detaliczna), platforma BondSpot (oferta hurtowa) i niektóre banki komercyjne. Jeśli chodzi o emitentów, to w ofercie z 2023 roku były listy zastawne wyemitowane przez ING Bank Hipoteczny, MBank Hipoteczny i PEKAO Bank Hipoteczny.


Istota akcji, ich emisja i subskrypcja

Według Kodeksu spółek handlowych (dalej: Kodeksu, ksh), przy założeniu spółki akcyjnej, jej kapitał zakładowy powinien wynosić nie mniej niż 100 000 złotych, a minimalna wartość nominalna akcji nie mniej niż 1 grosz. Przy czym akcje nie mogą być obejmowane poniżej wartości nominalnej, a jeśli są obejmowane po cenie wyższej, to „nadwyżka powinna być uiszczona w całości przed zarejestrowaniem spółki”.

Do najważniejszych organów spółki akcyjnej należą:

Członków zarządu (na okres do pełnych 5 lat) powołuje i odwołuje (może to zrobić w każdej chwili) rada nadzorcza. Jednak wymagania, jakie powinni spełniać kandydaci na stanowisko członka zarządu określa już statut spółki lub uchwała walnego zgromadzenia akcjonariuszy. Członek zarządu reprezentuje spółkę we wszystkich czynnościach sądowych i pozasądowych spółki. Choć członek zarządu nie musi posiadać akcji, niemniej ma prawo uczestniczyć w walnym zgromadzeniu akcjonariuszy.

Członków rady nadzorczej spółki powołuje (na kadencję trwającą nie dłużej niż 5 lat) walne zgromadzenie akcjonariuszy. Do jej zadań należy sprawowanie stałego nadzoru nad działalnością spółki. Członek rady nadzorczej ma prawo uczestniczenia w walnym zgromadzeniu akcjonariuszy, bez względu na to czy posiada                                                                                akcje.

Najważniejszym organem spółki jest walne zgromadzenie akcjonariuszy, które posiada największy zakres praw. Może dokonywać zmian w statucie, zatwierdzać sprawozdania, podejmować decyzje dotyczące rozporządzania zyskiem, powiększenia lub pomniejszenia majątku rzeczowego, tworzenia kapitału zapasowego i rezerwowego, a także wielkości i rodzaju emisji papierów wartościowych. Co ważne, walne zgromadzenie jest ważne bez względu na liczbę reprezentowanych na nim akcji. Zgromadzenia odbywają regularnie (w ustalonych z góry terminach) lub na zawołanie (tzw. nadzwyczajne).

Akcje mogą być obejmowane za wkłady pieniężne lub niepieniężne (rzeczowe, aportowe). Jednak zasady nabywania akcji za aporty muszą być jasno określone w warunkach emisji.

Akcje spółki niebędącej spółką publiczną muszą być zarejestrowane w rejestrze akcjonariuszy, prowadzonym w postaci elektronicznej. Rejestr akcjonariuszy prowadzą podmioty, uprawnione do prowadzenia rachunków papierów wartościowych, zgodnie z ustawą z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi [2]. Tego typu akcje mogą też byż zarejestrowane w depozycie papierów wartościowych, z zastrzeżeniem art. 32812, który stanowi, że „akcje tej samej spółki nie mogą być zarejestrowane jednocześnie w rejestrze akcjonariuszy i depozycie papierów wartościowych”.

Zgodnie z art. 343 Kodeksu za akcjonariusza uważa się „tylko tę osobę, która jest wpisana do rejestru akcjonariuszy, z uwzględnieniem ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi”.

Obecnie akcje mają formę zdematerializowaną, tzn. istnieją w postaci zapisu w odpowiedniej bazie elektronicznej, a zmiana ich własności wiąże się z dokonaniem zmian w tej bazie.

Istnieją pewne zasady dotyczące sprzedaży akcji na rynku pierwotnym, a tym samym ich subskrypcji przez inwestorów (subskrybentów).

Subskrypcja akcji z nowej emisji nie może przekraczać trzech miesięcy, licząc od dnia otwarcia zapisów na te papiery wartościowe. Emisja uznaje się za dokonaną, jeśli zostanie objęta i opłacona cała pula nowych akcji lub przynajmniej minimalna ich liczba. W międzyczasie subskrybenci otrzymują zastępczy papier wartościowy pod nazwą Prawo do (nowych) akcji.

Więcej na ten temat można znaleźć w module  Instrumenty związane z akcjami.

Jeśli subskrypcja doszła do skutku, to subskrybent otrzyma przydzieloną mu liczbę akcji. W przeciwnym razie emitent musi zwrócić wpłacone dotychczas kwoty w nieprzekraczalnym terminie dwóch tygodni.

Sprzedaż w  ofercie publicznej oznacza, że oferta jest skierowana do więcej niż 149 nabywców lub do nieoznaczonego nabywcy. Natomiast  oferta prywatna to oferta skierowana do mniejszej liczby potencjalnych nabywców i/lub znanych z góry nabywców.

W ramach oferty prywatnej, akcje mogą być przydzielane pracownikom spółki jako:

Takie działania podejmowane są w celu zwiększenia motywacji pracowników do osiągnięcia lepszych wyników (tzw. programy motywacyjne).

Więcej na temat oferty publicznej i prywatnej można znaleźć w module  Rynek publiczny i niepubliczny.

Definicja 1: Akcja

 Akcja to zbywalny i niepodzielny papier wartościowy, który potwierdza
bezwarunkowe uczestnictwo jej właściciela w kapitale spółki akcyjnej. Uprawnia do otrzymywania
części dochodu spółki (w postaci dywidend) oraz części majątku spółki - w razie jej likwidacji.


Cena i wartość akcji

Wartość nominalna akcji jest podawana przed rejestracją emisji i jej plasowaniem na rynku pierwotnym. Jest obliczana jako stosunek kapitału akcyjnego spółki do liczby wyemitowanych akcji.

Cena emisyjna akcji to cena podawana w prospekcie emisyjnym (lub innym podobnym dokumencie), po jakiej będzie ona sprzedawana na rynku pierwotnym. Cena emisyjna może być wyższa (nie może być niższa) od wartości nominalnej. Nadwyżka powiększa kapitał zapasowy spółki.

Wartość księgowa akcji to wartość majątku spółki przypadająca na jedną akcję. Jest obliczana jako stosunek wartości aktywów (po odjęciu wszystkich zobowiązań) do liczby wyemitowanych akcji.

Rynkowa (bieżąca) cena to cena akcji, po której można ją nabyć na rynku wtórnym. Kształtuje się ona jako wynik konfrontacji aktualnego popytu na te walory i ich podaży. Z kolei popyt i podaż reagują na takie czynniki wewnętrzne i zewnętrzne:

Szacowanie ceny akcji jest ważnym instrumentem oceny ryzyka inwestycji w dane instrumenty finansowe.

Cenę rynkową akcji (przy założeniu, że będą wypłacane dywidendy) oblicza się według wzoru [1]:

\(d_i,i=1,\cdots ,n\) – dywidendy w poszczególnych latach (okresach),

\(P_a\) – cena akcji w roku n-tym (końcowym).

Zakładając, że spółka planuje regularnie wypłacać dywidendy D, których wielkość będzie rosła ze stałym współczynnikiem \(g\) (w nieograniczonym horyzoncie czasowym), cenę akcji można obliczyć korzystając z modelu Gordona-Shapiro (tzw. modelu stałego wzrostu dywidendy) według wzoru [2]:

\(D\) – prognozowana dywidenda w kolejnym roku,

Dodatkowe informacje dotyczące rentowności i ryzyka związanego z inwestycjami w akcje można znaleźć w module  Ryzyko papierów udziałowych.


Prawa i obowiązki akcjonariusza

Prawa korporacyjne dają akcjonariuszowi możliwość udziału w funkcjonowaniu spółki akcyjnej oraz sprawowania kontroli nad organami zarządzającymi i kontrolnymi spółki. Zalicza się do nich:

Statut spółki może też przewidywać dodatkowe, osobiste uprawnienia dla wybranych akcjonariuszy. Zgodnie z art. 354 Kodeksu mogą one dotyczyć m.in.:

W odróżnieniu od innych praw związanych z przekazywaniem akcji innej osobie, powyższe uprawnienia nie mogą być przekazywane, związane bowiem nierozerwalnie z konkretną osobą i wygasają w momencie, kiedy przestaje ona być akcjonariuszem.

Akcjonariusz nie odpowiada za zobowiązania spółki. Ryzyko akcjonariusza jest ograniczone do wysokości wniesionego wkładu. Jedynym i głównym obowiązkiem akcjonariusza jest pełna zapłata za akcje – musi on dokonać wpłaty bezpośrednio (lub za pośrednictwem firmy inwestycyjnej) „na rachunek spółki akcyjnej prowadzony przez bank na terytorium Unii Europejskiej lub państwa będącego stroną umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym” (art. 329 ksh).


Stopa dywidendy i stopa zwrotu

Częstotliwość wypłat dywidendy i jej wysokość zależą od statutu spółki, jej wyników finansowych oraz decyzji walnego zgromadzenia akcjonariuszy co do wielkości części wypracowanego zysku, jaka zostanie przeznaczona na wypłatę dywidend.

Istnieją różne strategie odnośnie wypłat i wysokości dywidend, a wśród nich:

Jednak kwota przeznaczona na wypłatę dywidend, zgodnie z art. 348. § 1 Ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1467, 1488, 2280, 2436, z 2023 r. poz. 739) [2] (dalej: ksh):

Stopę dywidendy (ang. Dividend Yield) można obliczyć jako stosunek wypłaconej przez spółkę w ciągu roku dywidendy do ceny rynkowej jej akcji:

Dywidendy w spółce niebędącej spółką publiczną są wypłacane akcjonariuszom, którym przysługiwały akcje w dniu powzięcia uchwały o podziale zysku. Statut może upoważnić walne zgromadzenie do określenia dnia, według którego ustala się listę akcjonariuszy uprawnionych do dywidendy za dany rok obrotowy (dzień dywidendy) (art. 348 § 2 ksh [2]). Dzień dywidendy ustala walne zgromadzenie akcjonariuszy.

Czym innym dla inwestora jest stopa zwrotu z akcji. Uwzględnia ona dodatkowo różnicę między ceną zakupu a ceną sprzedaży akcji.

Stopa zwrotu z inwestycji w akcje w ciągu jednego roku (lub krótszego umownego okresu) wyrażona jest wzorem [3]:

\(r\) – minimalna oczekiwana stopa zwrotu z inwestycji w akcję,

\(P_1\) – rynkowa cena akcji w roku bieżącym,

\(P_0\) – rynkowa cena akcji w roku poprzednim (po której została ona zakupiona),

\(d_1\) – dywidenda wypłacona w ciągu roku, w którym akcję utrzymywano w portfelu.

Definicja 1: Dywidenda

 Dywidenda to ta część wypracowanego przez spółkę akcyjną zysku, która
została przeznaczona przez walne zgromadzenie na wypłatę dla akcjonariuszy.


Rodzaje akcji według sposobu oznaczenia akcjonariusza

Podstawowa różnica pomiędzy tymi akcjami dotyczy ich zbywalności.

Przekazanie innym osobom akcji imiennych może być ograniczone przez statut spółki, który musi określić jasne zasady wydawania zgody na sprzedaż akcji imiennych. W nieprzekraczalnym terminie dwóch miesięcy zarząd spółki (lub inny wskazany w statucie organ) musi wskazać potencjalnego nabywcę, cenę (ew. sposób jej określenia) oraz termin zapłaty. Wyjątek stanowi sprzedaż akcji w postępowaniu egzekucyjnym, kiedy nie wymaga się takiej zgody. Warto podkreślić, że z akcją imienną często wiążą się dodatkowe świadczenia niepieniężne na rzecz spółki.

Natomiast nie ma żadnych ograniczeń odnośnie przekazania (sprzedaży) akcji wystawionych na okaziciela.


Rodzaje akcji według zakresu uprawnień akcjonariusza

Nabywcy akcji zwykłych posiadają równe prawa. Tego typu akcje mogą być zarówno akcjami na okaziciela, jak i imiennymi. Natomiast posiadacz akcji uprzywilejowanych ma większe uprawnienia niż posiadacz akcji zwykłych, określone w danym przywileju. Przy czym akcje uprzywilejowane (z wyjątkiem akcji niemych) muszą być imienne.

Przywileje posiadaczy akcji uprzywilejowanych mogą dotyczyć:

Przy czym, statut może uzależniać przyznanie szczególnych uprawnień od spełnienia dodatkowych świadczeń na rzecz spółki, upływu terminu lub ziszczenia się warunku (art. 351, § 3 ksh [1]).


Instrumenty związane z akcjami

Więcej informacji na temat warrantów można znaleźć w module  Warranty subskrypcyjne i opcyjne.

Natomiast opcje są szczegółowo opisane w modułach  Opcje standardowe i  Opcje niestandardowe.

Kwit depozytowy (certyfikat akcyjny, ADR, GDR) – jest to dokument, który inkorporuje prawa własności dotyczące akcji zagranicznego emitenta. Może opiewać na jedną akcję, jej ułamek lub wielokrotność. Posiadacze kwitów depozytowych mają wszelkie prawa przysługujące innym akcjonariuszom, z tą różnicą, że wykonują je za pośrednictwem banku, który zdeponował te akcje. Certyfikaty dają możliwość notowania akcji na rynkach zagranicznych.

Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1500, 1488, 1933, 2185) [2] w art. 3 definiuje kwit depozytowy jako papier wartościowy wyemitowany przez instytucję finansową z siedzibą na terytorium państwa członkowskiego lub innego państwa należącego do OECD:

Kwit depozytowy może mieć formę ADR (ang. American Depositary Receipt) lub GDR (ang. Global Depositary Receipt). Jako pierwsze kwity depozytowe (ADR) pojawiły się w Stanach Zjednoczonych na początku XX wieku i były wystawiane przez bank JP Morgan, w oparciu o akcje emitowane w Wielkiej Brytanii. Podobne dokumenty wystawione w innych krajach nazywa się GDR.

Kwity depozytowe mogą być wystawiane również na inne rodzaje papierów wartościowych. Dawniej umożliwiały inwestowanie na rynkach zagranicznych i wykonywania swoich praw z papierów wartościowych, bez konieczności podróżowania do kraju, gdzie znajduje się emitent. Obecnie ta zaleta nie ma już tak wielkiego znaczenia, jednak pozostają inne zalety, jak np. zakup/sprzedaż walorów według zasad i zwyczajów w kraju ojczystym (które inwestorom lepiej znane), wykonywanie czynności w języku ojczystym, brak ryzyka kursowego (gdyż kwity wystawiane w walucie krajowej).


Fundusze inwestycyjne

Działalność funduszy inwestycyjnych w Polsce reguluje Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 30 maja 2018 r. w sprawie trybu i warunków postępowania firm inwestycyjnych, banków, o których mowa w art. 70 ust. 2 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi, oraz banków powierniczych (Dz. U. 2018 poz. 1112) [1].

Fundusz Inwestycyjny Zamknięty to fundusz, który emituje certyfikaty inwestycyjne mające status papierów wartościowych.

Natomiast Fundusze Inwestycyjne Otwarte oraz Specjalistyczne Fundusze Inwestycyjne Otwarte wydają swoim udziałowcom tytuły uczestnictwa (jednostki uczestnictwa), które nie są papierami wartościowymi i nie mogą brać udziału w obrocie na rynku wtórnym. Służą jedynie do potwierdzenia wpłaty udziału pieniężnego oraz otrzymania przysługującej posiadaczowi kwoty pieniężnej w razie ich umorzenia (wykupu przez fundusz na żądanie klienta).

W zależności od określonego w statucie funduszu sposobu plasowania certyfikatów inwestycyjnych rozróżnia się:

Pierwsze emitują certyfikaty publiczne, czyli dopuszczone do obrotu na rynku publicznym. Natomiast drugie – certyfikaty niepubliczne.

Fundusze często są tworzone na określoną jednostkę czasu i specjalizują się na wybranej klasie aktywów np.:

Kapitał finansowy funduszu jest inwestowany w różne instrumenty finansowe, tworząc z nich zdywersyfikowane portfele aktywów, zarządzane przez wykwalifikowanych specjalistów. Skuteczność zarządzania weryfikuje rynek                                                                                poprzeć wycenę certyfikatów.


Papiery udziałowe zamkniętych funduszy inwestycyjnych

Liczba certyfikatów emitowanych w danej serii jest stała. Natomiast liczba jednostek uczestnictwa ciągle się zmienia, ponieważ fundusze otwarte mają obowiązek ciągłego przyjmowania wkładów oraz ich umarzania – na żądanie klientów.

Definicja 1: Certyfikat inwestycyjny

 Certyfikaty inwestycyjne to niepodzielne papiery wartościowe
emitowane przez fundusze inwestycyjne zamknięte (FIZ), specjalistyczne fundusze zamknięte i fundusze
mieszane. Mogą być wydawane jako papiery imienne lub na okaziciela. Zaliczane do grupy papierów
wartościowych udziałowych, poświadczających tytuł uczestnictwa jego posiadacza w funduszu inwestycyjnym.


Terminowy rynek instrumentów finansowych

Transakcje natychmiastowe i terminowe

Podstawą transakcji natychmiastowej jest zawarcie umowy kupna-sprzedaży określonej ilości dobra (waloru, towaru) po wyznaczonej cenie, z natychmiastową dostawą i zapłatą.

Z kolei transakcja terminowa odbywa się w dwa etapy:

Przedmiot umowy terminowej – dobro, walor, towar – jest nazywany  instrumentem bazowym, podstawowym lub pierwotnym.

Z kolei transakcje terminowe potocznie są nazywane:

W myśl art. 3 Ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1500, 1488, 1933, 2185) [1] do instrumentów pochodnych zalicza się:

Do podstawowych instrumentów pochodnych (derywatów) zalicza się:


Instrumenty bazowe i klasyfikacja instrumentów pochodnych

Do najczęściej spotykanych na rynku instrumentów bazowych zaliczyć należy:

Istnieje wiele klasyfikacji instrumentów pochodnych, według różnych kryteriów.

Biorąc pod uwagę rodzaj instrumentu bazowego, można wyodrębnić dwie grupy instrumentów pochodnych:

W pierwszej grupie instrumentem bazowym mogą być takie instrumenty finansowe: papiery wartościowe, stopy procentowe, kursy walutowe, indeksy giełdowe etc. Natomiast w drugiej – ceny towarów i surowców: metali, ropy naftowej, gazu, zboża, kawy, cukru, kakao etc.

Oddzielną grupę wśród instrumentów pochodnych tworzą:

Instrumenty kredytowe służą do transferu ryzyka kredytowego. Natomiast pogodowe – chronią przed ryzykiem pogodowym rozumianym jako nietypowe dla danej destynacji warunki pogodowe (lecz nie katastrofy naturalne).

Ze względu na prawdopodobieństwo wykonania kontraktu rozróżnia się:

Oznacza to, że instrumenty z pierwszej grupy zobowiązują obydwie strony do wykonania kontraktu. Zatem do jego rozliczenia na pewno dojdzie. Natomiast konstrukcja instrumentów z drugiej grupy przewiduje prawo dla jednej ze stron decydowania o tym, czy kontrakt zostanie wykonany. Druga strona tego kontraktu musi go wykonać, na żądanie tej pierwszej.

Według kryterium symetrii praw i obowiązków stron kontraktu, instrumenty pochodne dzieli się na:

Symetryczne instrumenty oznaczają, że obydwie strony kontraktu mają obowiązek jego wykonania, niezależnie od warunków rynkowych. Natomiast w przypadku niesymetrycznych tylko jedna strona posiada taki obowiązek, druga zaś – tylko prawo.

W praktyce nie zawsze dochodzi do fizycznej dostawy przedmiotu kontraktu. Istnieje też możliwość jego rozliczenia poprzez porównanie ceny wykonania przedmiotu kontraktu z jego ceną rynkową (ceną spot). Wówczas różnicę płaci ta strona, która traci na tym porównaniu.

Wobec powyższego, instrumenty pochodne można też podzielić według sposobu rozliczenia transakcji na rynku terminowym. Mogą to być instrumenty:

Biorąc pod uwagę miejsce obrotu, instrumenty pochodne można podzielić na:

Sektor giełdowy – jak wskazuje na to jego nazwa – tworzą giełdy. Mogą to być „stare” giełdy, które wzbogacają swoją ofertę o instrumenty pochodne. Powstają też nowe giełdy, które specjalizują się stricte w handlu instrumentami pochodnymi. Z kolei rynek pozagiełdowy obejmuje nieregulowany rynek prywatny oraz nowopowstałe elektroniczne platformy obrotu, które mogą być częściowo regulowane.


Zastosowania instrumentów pochodnych

Wobec tego, instrumenty pochodne są wykorzystywane w takich celach:

W pierwszym przypadku,  inwestor planujący zakup instrumentów finansowych i obawiający się wzrostu ich ceny, może zawrzeć kontrakt gwarantujący mu zakup waloru (określonej jego ilości) po uzgodnionej cenie.

Drugi przypadek dotyczy inwestorów, którzy już posiadają pewne walory w swoim portfelu, lecz mają zamiar je sprzedać – wówczas ich obawy wiążą się z ewentualnym spadkiem cen. Aby zredukować to ryzyko, muszą zawrzeć kontrakt gwarantujący sprzedaż określonej liczby walorów (instrumentów bazowych) po uzgodnionej cenie.

Trzeci przypadek dotyczy zarówno importerów, jak i eksporterów. Importerzy pragną zagwarantować sobie zakup pewnej ilości waluty obcej po uzgodnionej cenie w przyszłości, aby móc dokonać planowanego zakupu dóbr u zagranicznych producentów. Muszą więc zająć w kontrakcie pozycję długą. Z kolei eksporterzy, którzy dostają zapłatę za dostarczone dobra lub wyświadczone usługi w walucie obcej, pragną zagwarantować sobie jej odsprzedaż po satysfakcjonującej cenie w przyszłości. W tym celu muszą zająć krótką pozycję w kontrakcie terminowym.

Ostatni, czwarty przypadek dotyczy tych uczestników  rynku terminowego, którzy pragną zarobić na swoich prognozach dotyczących kształtowania się cen wybranych walorów. Nazywano ich spekulantami i to oni najczęściej przejmują ryzyko w tych pierwszych trzech przypadkach. Ich prognozy mogą się różnić od prognoz większości uczestników rynku. Zabezpieczeniem ich pozycji przed ryzykiem jest tworzenie bardzo zdywersyfikowanych portfeli instrumentów finansowych, w oparciu o zaawansowane metody zarządzania ryzykiem.