Bilans

W tabeli poniżej przedstawiono bilans przedsiębiorstwa z uwzględnieniem głównych grup aktywów i pasywów. Szczegółowy wzór bilansu jest zawarty w załączniku nr 1 do ustawy o rachunkowości [1] (UoR).

W bilansie wartość aktywów jest zawsze równa wartości pasywów. Wartość aktywów (pasywów) to inaczej suma bilansowa (por. Rys. 1).

Aktywa trwałe obejmują składniki majątku o przewidywanym okresie użytkowania dłuższym niż 12 miesięcy licząc od dnia bilansowego, tj. dnia, na który sporządzono bilans. Aktywa obrotowe to te składniki majątku, które są przeznaczone do zbycia lub zużycia w ciągu 12 miesięcy od dnia bilansowego lub w ciągu normalnego cyklu operacyjnego właściwego dla danej działalności, jeżeli trwa on dłużej niż 12 miesięcy. Do wartości niematerialnych i prawnych zalicza się:

Zgodnie z UoR wartość firmy stanowi różnicę między ceną nabycia określonej jednostki lub zorganizowanej jej części a niższą od niej wartością godziwą przejętych aktywów netto. Aktywa netto to aktywa jednostki pomniejszone o zobowiązania, odpowiadające wartościowo kapitałowi własnemu. Wartość godziwa określonych aktywów i zobowiązań jest zdefiniowana w art. 44b UoR.

W skład rzeczowych aktywów trwałych wchodzą środki trwałe, w tym również w budowie oraz zaliczki na środki trwałe w budowie. Środki trwałe obejmują grunty, budynki, lokale, prawa do lokali, obiekty inżynierii lądowej i wodnej, urządzenia techniczne, maszyny, środki transportu i inwentarz żywy. Należności długoterminowe to należności, których termin wymagalności jest dłuższy niż 12 miesięcy od dnia bilansowego, np. z tytułu zwrotu podatku. Wyjątkiem są należności z tytułu dostaw i usług o terminie zapłaty powyżej 12 miesięcy, które zgodnie z UoR są zaliczane do należności krótkoterminowych. Inwestycje długoterminowe obejmują długoterminowe aktywa finansowe (np. posiadane udziały, akcje, obligacje, długoterminowe lokaty bankowe) oraz te nieruchomości i wartości niematerialne i prawne, które nie są użytkowane przez jednostkę, lecz zostały nabyte w celu osiągnięcia korzyści ekonomicznych wynikających z przyrostu ich wartości. Długoterminowe rozliczenia międzyokresowe dotyczą poniesionych kosztów, których rozliczenie nastąpi w okresie przekraczającym 12 miesięcy (np. zapłacone z góry odsetki od zaciągniętego kredytu, opłacony z góry czynsz za wynajem). Do zapasów (inaczej rzeczowych aktywów obrotowych) zalicza się materiały przeznaczone do zużycia na własne potrzeby, wytworzone produkty gotowe (wyroby i usługi) zdatne do sprzedaży lub w toku produkcji, półprodukty oraz towary. Należności krótkoterminowe obejmują ogół należności z tytułu dostaw i usług (bez względu na termin zapłaty) oraz należności z innych tytułów o terminie wymagalności nie dłuższym niż 12 miesięcy od dnia bilansowego. Inwestycje krótkoterminowe obejmują krótkoterminowe aktywa finansowe (np. posiadane udziały, akcje, obligacje, lokaty bankowe) o terminie zapadalności nie dłuższym niż 12 miesięcy od dnia bilansowego lub przeznaczone do sprzedaży w ciągu najbliższego roku obrotowego oraz gotówkę w kasie, środki pieniężne na rachunkach bankowych, czeki i weksle. Krótkoterminowe rozliczenia międzyokresowe dotyczą poniesionych kosztów, których rozliczenie nastąpi w okresie nie dłuższym niż 12 miesięcy. W bilansie po stronie aktywów, oprócz aktywów trwałych i obrotowych, znajdują się jeszcze dwie pozycje:

Pasywa w bilansie dzielą się na kapitał (fundusz) własny oraz zobowiązania i rezerwy, czyli kapitały (fundusze) obce.

Kapitał (fundusz) podstawowy stanowi równowartość wniesionych wkładów przez akcjonariuszy, udziałowców i wspólników. Kapitał (fundusz) zapasowy jest obowiązkowo tworzony przez spółki akcyjne i dobrowolnie przez spółki z o.o. i inne jednostki, m.in. z odpisów z zysku netto. Jego głównym przeznaczeniem jest pokrycie ewentualnych przyszłych strat. Kapitał (fundusz) z aktualizacji wyceny obejmuje skutki aktualizacji wartości środków trwałych oraz inwestycji długoterminowych. Pozostałe kapitały (fundusze) rezerwowe są tworzone na podstawie umowy, statutu lub podjętej stosownej uchwały na określone cele, np. na finansowanie inwestycji, na wypłatę przyszłych dywidend, na nabycie udziałów (akcji) własnych. Składnikiem kapitału (funduszu) własnego jest również wynik finansowy z lat ubiegłych (zysk (strata) z lat ubiegłych) i z danego okresu sprawozdawczego (zysk (strata) netto). Odpisy z zysku netto w ciągu roku obrotowego obejmują wypłacone w ciągu roku zaliczki na poczet dywidendy w spółkach kapitałowych lub na poczet zysku dla wspólników za rok obrotowy. Rezerwy tworzy się na przyszłe zobowiązania, których termin wymagalności lub kwota nie są pewne. Rezerwy na zobowiązania obejmują rezerwę z tytułu odroczonego podatku dochodowego, rezerwę na świadczenia emerytalne i podobne oraz inne rezerwy, np. związane z toczącym się postępowaniem sądowym, z tytułu udzielonych gwarancji. Zobowiązania długoterminowe to zobowiązania wynikające z innych tytułów niż dostawy i usługi, które są wymagalne w okresie dłuższym niż 12 miesięcy od dnia bilansowego. Zalicza się do nich m.in. długoterminowe kredyty i pożyczki, zobowiązania z tytułu emisji obligacji i leasingu. Zobowiązania krótkoterminowe obejmują ogół zobowiązań z tytułu dostaw i usług (bez względu na termin zapłaty) oraz zobowiązania z innych tytułów o terminie wymagalności nie dłuższym niż 12 miesięcy od dnia bilansowego. Rozliczenia międzyokresowe obejmują ujemną wartość firmy (por. przykład  (1)) oraz rozliczenia międzyokresowe przychodów (np. otrzymane dotacje, subwencje i dopłaty).


Ocena sytuacji finansowej przedsiębiorstwa

Rachunek zysków i strat

W rachunku zysków i strat przedstawione przychody i koszty są pogrupowane według rodzajów działalności, których dotyczą: działalności operacyjnej (podstawowej i pozostałej) oraz działalności finansowej.

Podstawowa działalność operacyjna stanowi zasadniczy przedmiot działalności danego przedsiębiorstwa i może nią być działalność produkcyjna, handlowa lub usługowa. Uwzględnia się tutaj przychody ze sprzedaży produktów (tj. wyrobów, robót i usług), materiałów i towarów oraz koszty działalności operacyjnej.

Pozostała działalność operacyjna jest pośrednio związana z działalnością właściwą (może nią być np. działalność socjalna, sprzedaż zbędnych środków trwałych, przekazywanie i otrzymywanie darowizn). Przychody i koszty, które dotyczą tego rodzaju działalności nazywane są - odpowiednio - pozostałymi przychodami operacyjnymi i pozostałymi kosztami operacyjnymi.

Działalność finansowa, która wiąże się z powstaniem przychodów i kosztów finansowych, dotyczy zaciągania kredytów i pożyczek, udzielania pożyczek, otrzymywania dywidend z posiadanych akcji i udziałów, dokonywania transakcji papierami wartościowymi i utrzymywania środków na lokatach bankowych.

Celem sporządzania rachunku zysków i strat jest ustalenie końcowego wyniku finansowego z całokształtu działalności, jakim jest zysk lub strata netto. Ten końcowy wynik finansowy ustala się w sposób segmentowy (por. Rys. 1). Najpierw - przez porównanie przychodów netto ze sprzedaży produktów, materiałów i towarów i kosztów operacyjnych - ustala się wynik ze sprzedaży. Po dodaniu do wyniku ze sprzedaży pozostałych przychodów operacyjnych i odjęciu od niego pozostałych kosztów operacyjnych, otrzymuje się wynik z działalności operacyjnej. Ten wynik, zwiększony o przychody finansowe i zmniejszony o koszty finansowe, tworzy w rezultacie zysk lub stratę brutto. Następnie po uwzględnieniu podatku dochodowego i innych obowiązkowych obciążeń wyniku finansowego brutto otrzymuje się zysk (stratę) netto.

Rachunek zysków i strat może być sporządzany w wariancie porównawczym lub kalkulacyjnym. Wybór jednego z nich należy do kierownictwa jednostki gospodarczej. Wzory rachunku zysków i strat w wariancie porównawczym i kalkulacyjnym są podane w załączniku nr 1 do ustawy o rachunkowości [1] (por. tab. (1)).

Wariant porównawczy i kalkulacyjny różnią się sposobem ujmowania kosztów z podstawowej działalności                                                                                operacyjnej (por. górną i dolną część tab. (1)). W wariancie porównawczym koszty są wyszczególnione ze względu na ich rodzaj (np. amortyzacja, wynagrodzenia), natomiast w wariancie kalkulacyjnym – ze względu na miejsce powstawania kosztów (np. koszty wytworzenia sprzedanych produktów, koszty sprzedaży). Obliczając wynik ze sprzedaży uzyskamy w obu wariantach oczywiście taką samą wielkość.


Rachunek przepływów pieniężnych

Działalność operacyjna stanowi podstawowy rodzaj działalności jednostki (produkcyjna, usługowa, handlowa), wynikający z jej statutu i obejmuje również inne rodzaje działalności, niezaliczone do działalności inwestycyjnej lub finansowej. Działalność inwestycyjna polega na nabywaniu lub zbywaniu przez jednostkę gospodarczą składników aktywów trwałych (np. środków trwałych, nieruchomości inwestycyjnych) i krótkoterminowych aktywów finansowych (np. udziałów, akcji, obligacji o terminie wymagalności lub przeznaczonych do zbycia w ciągu 12 miesięcy). Działalność finansowa oznacza pozyskiwanie lub utratę źródeł finansowania jednostki gospodarczej (np. zaciąganie i spłatę kredytów, emisję akcji i obligacji).

Metody bezpośrednia i pośrednia różnią się jedynie sposobem ustalania przepływów pieniężnych netto z działalności operacyjnej (por. górną i dolną część tab. (1)).

W metodzie bezpośredniej wpływom z działalności operacyjnej (pochodzącym głównie ze sprzedaży produktów, towarów i usług oraz z innych źródeł) przeciwstawiane są wydatki dotyczące tej działalności (np. płatności z tytułu dostaw, płatności związane z wynagrodzeniami pracowników). Różnica między tymi wpływami i wydatkami stanowi przepływy pieniężne netto osiągnięte z podstawowej działalności jednostki gospodarczej.

Metoda pośrednia polega na korygowaniu wyniku finansowego netto (ustalanego w rachunku zysków i strat) o:

Obliczając przepływy pieniężne netto z działalności operacyjnej uzyskamy w metodzie bezpośredniej i pośredniej taką samą wielkość. Przepływy pieniężne netto z działalności inwestycyjnej i finansowej w obu metodach obliczane poprzez odjęcie wydatków od wpływów (czyli na zasadach metody bezpośredniej dotyczących działalności operacyjnej).

W ramach poszczególnych rodzajów działalności jednostki gospodarczej mogą występować dodatnie lub ujemne przepływy pieniężne netto oraz będące ich sumą dodatnie lub ujemne przepływy pieniężne netto z całokształtu działalności. Rachunek przepływów pieniężnych oprócz informacji o przepływach pieniężnych netto z działalności operacyjnej, inwestycyjnej i finansowej, zawiera w końcowej części również informacje związane z uzgodnieniem przepływów pieniężnych netto ze stanem środków pieniężnych i innych aktywów pieniężnych w bilansie.

Rachunek przepływów pieniężnych informuje o tym, jakie są efekty działalności przedsiębiorstwa, wyrażone wygenerowaniem nadwyżki lub niedoboru środków pieniężnych, niezbędnych m.in. do regulowania bieżących zobowiązań i wypłaty dywidendy. Pokazuje, na ile wykazywany przez przedsiębiorstwo zysk netto znajduje odzwierciedlenie w nadwyżce gotówki.


Analiza finansowa przedsiębiorstwa

Celem analizy finansowej jest dostarczenie informacji użytecznych w ocenie kondycji finansowej przedsiębiorstwa i w podejmowaniu decyzji gospodarczych przez kierownictwo przedsiębiorstwa, właścicieli, potencjalnych inwestorów, doradców inwestycyjnych, kredytodawców, pożyczkodawców, firmy leasingowe oraz – w mniejszym stopniu - dostawców i pracowników.

Zakres i szczegółowość wykorzystywanych informacji przez poszczególnych użytkowników analizy finansowej jest różny. Przykładowo kredytodawcy, pożyczkodawcy, firmy leasingowe oraz inwestorzy – nabywcy obligacji i dostawcy są zainteresowani informacjami, które pozwolą im ocenić zdolność przedsiębiorstwa do terminowej spłaty zaciągniętych zobowiązań. Kierownictwo przedsiębiorstwa potrzebuje informacji, które będą przydatne m.in. w podjęciu decyzji dotyczących poprawy efektywności działania przedsiębiorstwa. Pracownicy są z reguły zainteresowani głównie wielkością osiąganych wyników finansowych przez przedsiębiorstwo, które mogłyby stanowić podstawę do stawiania żądań płacowych wobec pracodawcy.

Analizę finansową przedsiębiorstwa można podzielić na analizę wstępną i analizę wskaźnikową (por. Rys. 1).

Analiza wstępna polega na analizie poszczególnych pozycji bilansu, rachunku zysków i strat oraz rachunku przepływów pieniężnych i obejmuje:

Analiza pionowa bilansu polega na badaniu struktury aktywów ogółem i pasywów ogółem oraz wewnętrznej struktury wybranych pozycji bilansowych (np. zapasów). Analiza pionowa rachunku zysków i strat oznacza badanie struktury przychodów i kosztów i relacji między poszczególnymi kategoriami wyniku finansowego. W analizie pionowej rachunku przepływów pieniężnych ocenia się strukturę wpływów i wydatków oraz kierunki (dodatnie lub ujemne wartości) przepływów pieniężnych netto z poszczególnych rodzajów działalności (operacyjnej, inwestycyjnej i finansowej).

W ramach analizy poziomej bilansu, rachunku zysków i strat oraz rachunku przepływów pieniężnych można wykorzystać następujące mierniki dynamiki badanych wielkości finansowych [1]:

W analizie zmian w czasie w okresie wieloletnim baza porównań może być stała (porównujemy zawsze do tego samego roku) lub zmienna (do roku poprzedzającego). Tempo zmian i indeks dynamiki są lepsze od przyrostu absolutnego w tym sensie, że pokazują relatywne zmiany w czasie. Jednak powstaje problem przy tempie zmian i wskaźniku dynamiki, kiedy porównywane wielkości przyjmują wielkości zero lub przynajmniej jedna z nich jest ujemna (np. w roku bazowym występuje strata netto, a w roku badanym zysk netto). W drugim przypadku można wykorzystać wartości bezwzględne.

Przedmiotem analizy pionowo-poziomej bilansu są powiązania pomiędzy poszczególnymi pozycjami aktywów i pasywów, tj. aktywami trwałymi, aktywami obrotowymi, kapitałem stałym i zobowiązania krótkoterminowymi.W szczególności analiza pionowo-pozioma obejmuje określenie wielkości kapitału obrotowego netto i sprawdzenie, czy jest spełniona tzw. złota (lub srebrna) reguła bilansowa.

Kapitał stały jest sumą kapitału własnego i kapitału obcego długoterminowego (tj. zobowiązań długoterminowych).

Kapitał obrotowy netto stanowi tę część kapitału stałego, który finansuje aktywa obrotowe:

Przedsiębiorstwa mogą posiadać różny poziom kapitału obrotowego: dodatni, ujemny lub zerowy. Dodatni poziom kapitału obrotowego netto sprzyja zachowaniu płynności finansowej, gdyż część aktywów obrotowych jest finansowana kapitałem długoterminowym. Ujemny poziom kapitału obrotowego netto oznacza, że aktywa trwałe są w części finansowane zobowiązaniami krótkoterminowymi, co zwiększa ryzyko wyprzedaży majątku trwałego w celu zachowania płynności finansowej w sytuacji braku możliwości odnowienia zobowiązań krótkoterminowych. W przypadku zerowego kapitału obrotowego netto, aktywa trwałe są całości finansowane kapitałem stałym, a aktywa obrotowe – zobowiązaniami krótkoterminowymi.

Okres wymagalności pasywów (źródeł finansowania) powinien być zasadniczo dopasowany do okresu wykorzystywania przez przedsiębiorstwo aktywów finansowanych tymi pasywami, gdyż zapewnia to stabilność finansowania działalności jednostki. Jeśli aktywa trwałe są w pełni pokryte kapitałem własnym, to wówczas zachowana jest złota reguła bilansowa. Jej bardziej liberalną wersją jest srebrna reguła bilansowa, zgodnie z którą aktywa trwałe powinny być finansowane w całości kapitałem stałym [2].

Analiza wskaźnikowa stanowi rozwinięcie analizy wstępnej sprawozdania finansowego i jest najważniejszą częścią analizy finansowej. Polega na ocenie  płynności,  zadłużenia,  sprawności działania oraz  rentowności przy wykorzystaniu odpowiednich wskaźników finansowych. Wskaźnik finansowy wyraża określoną relację co najmniej dwóch wielkości finansowych i przypisana jest mu odpowiednia interpretacja [3]. Jeżeli we wskaźniku wykorzystywane są dane zarówno z bilansu (wielkości zasobowe, na dany dzień) oraz dane z rachunku zysków i strat i/lub rachunku przepływów pieniężnych (wielkości strumieniowe, za dany okres sprawozdawczy), to najczęściej dane z bilansu ujmowane są jako wartości średnie (średnia stanu z początku i z końca okresu sprawozdawczego). Obliczane wartości wskaźników finansowych mogą być:

Niewielka część wskaźników ma ustalone pożądane, konkretne wartości liczbowe (m.in. wskaźnik bieżącej i szybkiej płynności, wskaźnik ogólnego zadłużenia). Dla wielu wskaźników określony jest pożądany kierunek zmian, np. im wyższe wartości wskaźników rentowności, tym lepsza sytuacja finansowa przedsiębiorstwa.


Wskaźniki płynności

Do oceny płynności finansowej przedsiębiorstwa można wykorzystać:

Z wyżej wymienionych wskaźników w praktyce najczęściej stosuje się wskaźnik bieżącej płynności i wskaźnik szybkiej płynności.

Wskaźnik bieżącej płynności (WBP) (inne nazwy to wskaźnik bieżący, wskaźnik płynności III stopnia) oblicza się według wzoru [1]:

Aktywa bieżące oznaczają aktywa obrotowe pomniejszone o należności z tytułu dostaw i usług o terminie płatności powyżej 12 miesięcy. Zobowiązania bieżące to suma zobowiązań krótkoterminowych (pomniejszonych o zobowiązania z tytułu dostaw i usług o terminie wymagalności powyżej 12 miesięcy), rezerw krótkoterminowych i krótkoterminowych rozliczenia międzyokresowych.

Wskaźnik bieżącej płynności informuje, czy przedsiębiorstwo jest w stanie spłacić całość zobowiązań bieżących przez upłynnienie wszystkich posiadanych aktywów bieżących. Wzrost wartości wskaźnika oznacza poprawę, a spadek – pogorszenie płynności finansowej. Prawidłowe zakresy wartości tego wskaźnika podawane w literaturze przedmiotu różnią się i wynoszą 1,2-2,0; 1,3-2,0 lub 1,5-2,0. Wartość wskaźnika bieżącej płynności powyżej 2,5 świadczy o nadpłynności, czyli zamrażaniu środków finansowych przeważnie w zapasach i należnościach krótkoterminowych lub niewykorzystanie możliwości inwestowania środków pieniężnych.

Wskaźnik szybkiej płynności (WSP) (nazywany też wskaźnikiem przyspieszonej płynności, podwyższonej płynności, wskaźnikiem szybkim, wskaźnikiem płynności stopnia II) oblicza się według wzoru:

Wskaźnik szybkiej płynności informuje, czy przedsiębiorstwo jest w stanie pokryć całość zobowiązań bieżących łatwo upłynnianymi aktywami obrotowymi, czyli inwestycjami krótkoterminowymi i należnościami bieżącymi. Należności można zamienić na gotówkę m.in. dzięki faktoringowi. Inwestycje krótkoterminowe obejmują krótkoterminowe aktywa finansowe (akcje, udziały, udzielone pożyczki), środki pieniężne w kasie i na rachunku bankowym i inne środki pieniężne. Prawidłowa wielkość wskaźnika szybkiej płynności wynosi powyżej 1,0. Wskaźniki bieżącej i szybkiej płynności powinny zachowywać się zgodnie z tym samym trendem [2]. Duże rozbieżności między tymi dwoma wskaźnikami mogą świadczyć o występowaniu znacznych lub nadmiernych                                                                                zapasów.

Wskaźnik płynności gotówkowej (WPG) (inaczej wskaźnik płynności stopnia I) uwzględnia najbardziej płynne składniki aktywów obrotowych: środki pieniężne w kasie i na rachunkach bankowych. Oblicza się go według wzoru:

Wskaźnik informuje, w jakim stopniu środki pieniężne pokrywają zobowiązania bieżące. Istnieją różne opinie odnośnie prawidłowych wielkości tego wskaźnika:

Wskaźnik wydajności gotówkowej sprzedaży (WWGS) stanowi miarę windykacji należności i oblicza się go według wzoru [3];

Wskaźnik ten pokazuje, ile gotówki ze sprzedaży produktów, towarów i materiałów wpływa do przedsiębiorstwa w danym czasie z osiągniętych przychodów. Wzrost wartości tego wskaźnika oznacza większe bezpieczeństwo utrzymania płynności finansowej.

Wskaźnik wystarczalności gotówki operacyjnej na spłatę zobowiązań bieżących (WWGO) oblicza się według wzoru:

Wskaźnik ten pokazuje, w jakim stopniu zobowiązania bieżące mogą być zaspokojone gotówką uzyskaną z działalności operacyjnej. Tak, jak w przypadku wskaźnika wydajności gotówkowej sprzedaży, nie ma określonych prawidłowych wartości tego wskaźnika, ale pozytywną tendencją jest wzrost jego wartości, oznaczający poprawę płynności finansowej.


Wskaźniki zadłużenia

Przy obliczaniu wskaźników poziomu zadłużenia wykorzystuje się dane z  bilansu, a przy obliczaniu wskaźników zdolności do obsługi długu – dane z  rachunku zysków i strat i  rachunku przepływów pieniężnych.

Wskaźnik ogólnego zadłużenia (WOZ) stanowi relację zobowiązań ogółem do łącznych aktywów przedsiębiorstwa i przedstawia własnościową strukturę ich finansowania:

Wskaźnik zadłużenia kapitału własnego (WZKW) ma uzupełniający charakter do poprzedniego wskaźnika i stanowi relację zobowiązań ogółem do kapitału własnego:

Wskaźnik trwałości struktury finansowania (WTSF) stanowi relację kapitału stałego do aktywów ogółem:

Dopełnieniem wskaźnika trwałości struktury finansowania jest wskaźnik zadłużenia długoterminowego (WZD), który obrazuje strukturę kapitału stałego. Oblicza się go według wzoru:

Wskaźnik struktury zobowiązań (WSZ) obrazuje strukturę kapitałów obcych zaangażowanych w finansowanie majątku przedsiębiorstwa. Można go obliczyć w dwóch wersjach jako relację kapitału obcego krótkoterminowego do kapitału obcego ogółem:

Wskaźniki zdolności do obsługi (pokrycia) długu obejmują:

Wskaźnik pokrycia zobowiązań odsetkowych (WPZO) stanowi relację sumy zysku brutto i odsetek od zaciągniętych kredytów (pożyczek) do tych odsetek:

Wskaźnik pokrycia obsługi długu z nadwyżki finansowej (WPOF) jest relacją osiągniętej nadwyżki finansowej do sumy rocznych rat kapitałowych kredytów (pożyczek) i odsetek:

Wskaźnik pokrycia obsługi długu z gotówki operacyjnej (WPOO) jest relacją przepływów pieniężnych netto z działalności operacyjnej do sumy rocznych rat kapitałowych kredytów (pożyczek) i odsetek:


Wskaźniki sprawności działania

Wskaźniki rotacji określają zdolność zasobów majątkowych i kapitałowych przedsiębiorstwa do przynoszenia korzyści finansowych w postaci przychodów. Do ich obliczenia potrzebne są dane z rachunku zysków i strat dotyczące przychodów oraz dane z bilansu dotyczące średniego stanu zasobów majątkowych lub kapitałów. Średni stan zasobów oznacza średnią stanu zasobów na początku i na końcu roku.

Wskaźnik rotacji aktywów ogółem (WRA) jest najbardziej syntetycznym wskaźnikiem służącym do oceny efektywności wykorzystania całości majątku przedsiębiorstwa. Oblicza się go według wzoru:

Bardziej szczegółowymi wskaźnikami rotacji majątku są wskaźniki rotacji aktywów trwałych i obrotowych (odpowiednio WRAT i WRAO), obliczane odpowiednio według wzorów:

Istotnym elementem oceny sprawności działania przedsiębiorstwa jest analiza rotacji zapasów i należności, pozwalająca na ocenę długości okresu przechowywania zapasów i ściągalności należności. W ramach tej analizy oblicza się kilka wskaźników:

Wskaźnik rotacji zapasów (WRZ) wyrażony w liczbie „obrotów” zapasami (w razach) oblicza się według wzoru:

Można też obliczyć wskaźnik rotacji zapasów w dniach (WRZD) według wzoru:

Wskaźnik rotacji należności (WRN) jest relacją przychodów ze sprzedaży do przeciętnego stanu należności:

Można też obliczyć wskaźnik rotacji należności w dniach (WRND) według wzoru:

Wskaźnik rotacji kapitału własnego (WRKW) jest relacją osiągniętych przychodów z działalności przedsiębiorstwa do przeciętnej wielkości zaangażowanego kapitału własnego:

Podobnie można ocenić efektywność wykorzystania kapitału obcego, obliczając wskaźnik rotacji kapitału obcego (WRKO):

Istotnym wskaźnikiem rotacji pasywów jest wskaźnik rotacji zobowiązań bieżących (WRZB), służący do oceny polityki regulowania zobowiązań wobec dostawców. Oblicza się go następująco:

Wskaźnik rotacji zobowiązań bieżących w dniach (WRZBD) oblicza się następująco:

Wskaźniki rotacji zapasów, należności i zobowiązań bieżących w dniach mogą służyć do ustalenia tzw. cyklu środków pieniężnych (inaczej cyklu konwersji gotówki). Obrazuje on czas, jaki upływa od momentu zapłaty za zakupione zasoby i usługi niezbędne w działalności produkcyjnej (np. materiały) do momentu otrzymania zapłaty od odbiorców za sprzedane produkty (por. Rys. 1). Cykl środków pieniężnych jest zatem czasem od momentu wypływu środków pieniężnych na regulowanie zobowiązań do momentu wpływu środków z zainkasowanych należności.

Cykl środków pieniężnych można obliczyć za pomocą poniższej formuły:

Cykl zapasów to okres od dostawy materiałów i realizacji usług niezbędnych w produkcji do sprzedaży produktów. Cykl należności to okres od sprzedaży produktów (wystawienia faktury) do otrzymania zapłaty za                                                                                nie. Cykl zobowiązań bieżących to okres od dostawy materiałów i realizacji usług do zapłaty za nie. Cykle zapasów, należności i zobowiązań bieżących są wyrażone odpowiednimi wskaźnikami rotacji zapasów, należności i zobowiązań bieżących w dniach.

Cykl środków pieniężnych wyraża liczbę dni, na jaką przedsiębiorstwo musi pozyskać inne niż zobowiązania wobec dostawców źródła finansowania podstawowej działalności operacyjnej. Zatem im krótszy cykl środków pieniężnych, tym korzystniejsza sytuacja finansowa dla przedsiębiorstwa. Może wystąpić również ujemny cykl środków pieniężnych, czyli sytuacja, w której przedsiębiorstwo wcześniej otrzymuje zapłatę od swoich odbiorców niż reguluje zobowiązania wobec dostawców (por. Rys. 2). W praktyce gospodarczej występuje duże zróżnicowanie przedsiębiorstw pod względem długości cyklu środków pieniężnych.


Wskaźniki rentowności

Ze względu na czynniki, które przyczyniają się do wypracowania wyniku finansowego (na różnych poziomach działalności przedsiębiorstwa) wyróżnia się trzy grupy wskaźników rentowności:

Wskaźniki rentowności nie mają określonych wielkości normatywnych. Im większe wartości tych wskaźników, tym bardziej zyskowna jest działalność przedsiębiorstwa. Pozytywnie należy ocenić wzrost wartości wskaźników rentowności w czasie i/lub osiąganie wyższych wartości wskaźników niż przeciętne w branży, w której działa przedsiębiorstwo.

Wskaźniki rentowności sprzedaży informują o relacji wyniku finansowego do osiągniętych przychodów (w wyrażeniu procentowym) i obejmują:

Powyższe wskaźniki (z wyjątkiem marży zysku netto) są obliczane zgodnie z zasadą współmierności, tzn. dany rodzaj wyniku finansowego jest odnoszony do przychodów, które przyczyniły się do jego powstania (por. tab. (1)).

Marża zysku netto jest nazywana również wskaźnikiem ROS (skrót od angielskiej nazwy return on sales) lub wskaźnikiem rentowności sprzedaży netto.

Wskaźniki rentowności aktywów obrazują stopę zwrotu z wykorzystywanego majątku przedsiębiorstwa. Informują o relacji wyniku finansowego (najczęściej netto lub brutto) do majątku przedsiębiorstwa (por. tab. (2)). W formułach obliczeniowych wskaźników rentowności aktywów ze względu na wykorzystanie wielkości strumieniowych i zasobowych uwzględnia się średni stan aktywów (średnia stanu z początku i z końca okresu sprawozdawczego). Można spotkać się również z podejściem, zgodnie z którym do obliczeń wykorzystuje się stan aktywów na koniec okresu sprawozdawczego.

Najczęściej stosowanym w praktyce gospodarczej wskaźnikiem rentowności majątku jest wskaźnik rentowności netto aktywów (nazywany również wskaźnikiem ROA od angielskiej nazwy return on assets). Wyznacza on ogólną zdolność majątku przedsiębiorstwa do wypracowania zysku netto. Wskaźnik rentowności brutto aktywów, tak jak wskaźnik ROA, odnosi się do zyskowności całokształtu działalności przedsiębiorstwa, ale opiera się na zysku brutto. Zysk brutto przedstawia rezultat działalności przedsiębiorstwa bez uwzględniania obciążeń podatkowych (w przeciwieństwie do zysku netto). Uszczegółowieniem wskaźnika ROA są wskaźniki określające stopień zyskowności aktywów trwałych i aktywów obrotowych.

Wskaźniki rentowności kapitałów informują o stopie zwrotu z zaangażowanego kapitału (por. tab. (3)). Najpopularniejszym z tej grupy wskaźników rentowności jest wskaźnik rentowności kapitału własnego, znany również pod nazwą wskaźnika ROE (od angielskiej nazwy return on equity). Wyraża on relację zysku netto do kapitału własnego (w wyrażeniu procentowym).

Uszczegółowieniem wskaźnika ROE jest wskaźnik rentowności kapitału podstawowego, który określa relację zysku netto do kapitału zakładowego [1] (tj. wniesionego przez akcjonariuszy lub udziałowców). Wskaźnik ten informuje bliżej o możliwych korzyściach dla właścicieli przedsiębiorstwa związanych z otrzymaniem dywidendy i wzrostem wartości akcji. Wskaźnik rentowności kapitału stałego przedstawia relację wyniku finansowego netto do kapitałów długoterminowych, tj. do kapitału własnego i kapitału obcego długoterminowego.


Ocena efektywności projektów inwestycyjnych

Statyczne i dynamiczne metody oceny efektywności projektów inwestycyjnych

Podstawę realizowania działalności inwestycyjnej w wymiarze rzeczowym stanowi projekt inwestycyjny, który określa przedmiot inwestycji, czas od zaangażowania kapitałów do zakończenia uzyskiwania spodziewanych efektów, konieczne do poniesienia nakłady oraz oczekiwane korzyści ekonomiczne z podjęcia inwestycji. W cyklu życia projektu inwestycyjnego można wyróżnić dwie główne fazy: realizacyjną, polegającą na budowie obiektów inwestycyjnych i fazę eksploatacyjną (operacyjną) związaną z użytkowaniem powstałego obiektu. Fazę eksploatacyjną i jednocześnie okres życia projektu kończy faza likwidacyjna, polegająca na sprzedaży lub likwidacji obiektu inwestycyjnego.

W ocenie efektywności projektów inwestycyjnych można wykorzystać różne metody, które ze względu na kryterium uwzględniania zmiennej wartości pieniądza w czasie dzielą się na:

Metody statyczne nie uwzględniają zmiany wartości pieniądza w czasie. Nie pozwalają one zatem na prawidłowe porównywanie (ujmowanych nominalnie) wielkości finansowych pojawiających się w różnych latach realizacji i eksploatacji projektu inwestycyjnego. Z tego powodu metody statyczne pełnią rolę wstępnej oceny w rachunku efektywności projektów inwestycyjnych, umożliwiającej wyeliminowanie na początkowym etapie analizy projektów „zdecydowanie” nieopłacalnych.

Metody dynamiczne uwzględniają zmianę wartości pieniądza w czasie za pomocą rachunku dyskontowego, co zapewnia porównywalność przepływów pieniężnych występujących w różnych okresach cyklu życia projektu inwestycyjnego. Ta cecha sprawia, że metody dynamiczne w porównaniu z metodami statycznymi uważane są za lepsze pod względem metodologicznym i mają szersze zastosowanie w praktyce gospodarczej. W rachunku dyskontowym będącym podstawą metod dynamicznych zakłada się, że wpływy i/lub wydatki pojawiają się na końcu danego roku w okresie życia projektu inwestycyjnego. Sposób rozłożenia przepływów pieniężnych w poszczególnych latach trwania projektu inwestycyjnego (np. osiąganie większych wpływów na początku okresu eksploatacji lub na końcu) ma wpływ na opłacalność przedsięwzięcia ocenianą przy pomocy metod dynamicznych. Metody statyczne i dynamiczne oceny efektywności projektów inwestycyjnych różnią się również pod względem stosowanych w obliczeniach kategorii wielkości finansowych. W tych pierwszych wykorzystuje się kategorie memoriałowe: koszty (nakłady), przychody, zyski oraz straty, w tych drugich - kategorie kasowe: przepływy pieniężne, tj. wpływy i wydatki. Do metod statycznych oceny efektywności projektów inwestycyjnych zalicza się:

Do metod dynamicznych oceny efektywności projektów inwestycyjnych należą:

W praktyce gospodarczej najczęściej stosowane są dwie metody dynamiczne: wartość bieżąca netto i wewnętrzna stopa zwrotu.

Ocenę efektywności inwestycji można podzielić ze względu na cel jej wykonywania na:

W ocenie bezwzględnej w przypadku części metod kryterium decyzyjne ma charakter subiektywny, tzn. inwestor sam określa, jaka jest akceptowalna przez niego minimalna (lub maksymalna) wartość miernika efektywności inwestycji. W ocenie względnej kryterium decyzyjne oznacza minimalizację (lub maksymalizację) wartości miernika efektywności inwestycji. Efektywność projektów inwestycyjnych może być oceniania z uwzględnieniem lub bez uwzględniania przepływów pieniężnych związanych z ich finansowaniem, takich jak np. wpływy z tytułu otrzymania kredytu,                                                                                dotacji czy wydatki na zapłatę odsetek od zaciągniętego kredytu inwestycyjnego.

Przeprowadzenie analizy efektywności przedsięwzięcia inwestycyjnego wymaga:

W praktyce przyjęte są różne sposoby wyznaczania stopy dyskontowej (por. Rys. 1). Można ją ustalić na poziomie:

Dobór stopy dyskontowej w ocenie opłacalności inwestycji dokonywany jest często przez menedżerów i analityków w sposób subiektywny. Stosowanym podejściem jest uwzględnianie w analizie różnych poziomów stopy dyskontowej i przeprowadzanie analizy wrażliwości uzyskanych wyników opłacalności inwestycji ze względu na stopę dyskontową. Stopa dyskontowa wykorzystywana w dynamicznych metodach oceny efektywności projektów inwestycyjnych może być stała w całym okresie obliczeniowym lub zmienna, ustalana oddzielnie dla każdego roku względnie dla faz cyklu inwestycyjnego, w zależności od ryzyka ponoszonego przez inwestora. Zastosowanie zmiennej stopy dyskontowej jest uzasadnione w przypadku projektów długoterminowych (np. przedsięwzięć geologiczno-górniczych), których horyzont czasowy uwzględniany w rachunku efektywności wynosi ponad 20-30 lat. Jeśli prognoza przepływów pieniężnych związanych z podjęciem przedsięwzięcia inwestycyjnego wyrażona jest w cenach stałych, czyli z pominięciem inflacji, to stopa dyskontowa także powinna być ujęta w wymiarze realnym, tj. bez uwzględnienia inflacji. W przypadku prognozowania przepływów pieniężnych w cenach bieżących, należy korzystać z nominalnej stopy dyskontowej, uwzględniającej przyszłą inflację. Zależność pomiędzy realną i nominalną stopą dyskontową (procentową) wyraża równanie I. Fishera:

Wykorzystanie cen stałych i realnej stopy dyskontowej w ocenie efektywności inwestycji może być szczególnie przydatne w warunkach wysokiej inflacji.


Okres zwrotu

Korzyści finansowe netto obejmują sumę zysku netto i amortyzacji w przypadku finansowania inwestycji wyłącznie kapitałem własnym lub sumę zysku netto, amortyzacji oraz odsetek od kredytu (pożyczki, wyemitowanych obligacji) w przypadku finansowania inwestycji kapitałem własnym i obcym. Możliwe są również modyfikacje sposobu obliczania okresu zwrotu polegające na nieuwzględnianiu amortyzacji w szacowaniu korzyści finansowych netto. Jeżeli inwestycja wymaga poniesienia nakładów inwestycyjnych również w fazie likwidacyjnej, to również te nakłady należy uwzględnić w ustalaniu okresu zwrotu.

Im dłuższy jest okres zwrotu zainwestowanego kapitału, tym większe jest ryzyko ponoszone przez inwestora. Oceniając efektywność pojedynczego przedsięwzięcia inwestor powinien porównać obliczony okres zwrotu przedsięwzięcia z maksymalnym akceptowalnym okresem, subiektywnie przez niego ustalonym. Przedsięwzięcie jest opłacalne, jeżeli jego okres zwrotu nie jest dłuższy niż akceptowalny, przyjęty przez inwestora. W przypadku większej liczby wariantów danego przedsięwzięcia, należy wybrać wariant, którego okres zwrotu jest najkrótszy, czyli ten, który pozwala na najszybsze odzyskanie zainwestowanego kapitału.


Prosta stopa zwrotu

W zależności od dokładnego znaczenia kategorii występujących w liczniku i mianowniku powyższego wzoru można otrzymać dwie postacie prostej stopy zwrotu:

W ustalaniu prostej stopy zwrotu z kapitału własnego (\(R_{kw}\)) w mianowniku uwzględniamy wartość nakładów inwestycyjnych, które są finansowane tylko ze środków własnych inwestora. Może to być całość nakładów inwestycyjnych, jeżeli inwestor nie korzysta z obcych źródeł finansowania lub ich część w przeciwnym przypadku. W liczniku umieszcza się jako miarę korzyści zysk netto z danego roku operacyjnej fazy inwestycji.

Prosta stopa zwrotu z kapitału całkowitego (\(R_{kc}\)) jest obliczana dla wszystkich dostarczycieli kapitału (inwestora i wierzycieli) zaangażowanego w finansowanie przedsięwzięcia inwestycyjnego. We wzorze na tę stopę uwzględnia się w mianowniku całkowite nakłady inwestycyjne, które są finansowane zarówno kapitałem własnym, jak i obcym, a w liczniku – sumę zysku netto i odsetek od kredytu (pożyczki, obligacji), przeznaczonego na pokrycie części nakładów inwestycyjnych, z danego roku operacyjnej fazy inwestycji.

Przedstawione formuły prostej stopy zwrotu z kapitału własnego i całkowitego opierają się na wielkościach rocznych, przy czym zakłada się, że wielkości te powinny pochodzić z normalnego (typowego) roku funkcjonowania przedsięwzięcia, w którym zostanie osiągnięty docelowy poziom przychodów ze sprzedaży. Są zatem metodami jednookresowymi i nie przyjmują jednej wartości dla całego okresu trwania inwestycji. W praktyce wybór typowego roku może powodować pewne trudności związane ze zmianami w poszczególnych latach wielkości sprzedaży, wysokości odsetek od długu, jak i poziomem innych czynników (np. zwolnienia czy ulgi podatkowe) istotnie wpływających na poziom prostej stopy zwrotu [2].

Rozwiązaniem tego problemu może być ustalanie prostych stóp zwrotu dla wszystkich kolejnych lat okresu eksploatacji inwestycji albo wykorzystanie w obliczeniach średniego rocznego zysku netto (w przypadku prostej stopy zwrotu z kapitału własnego \(R_{kw}\)) lub średniego rocznego zysku netto i średnich rocznych odsetek (w przypadku prostej stopy zwrotu z kapitału całkowitego \(R_{kc}\)):

Im wyższa wartość prostej stopy zwrotu z inwestycji, tym jej większa opłacalność. Oceniając konkurencyjne                                                                                projekty inwestycyjne należy wybrać ten o najwyższej stopie. W przypadku oceny efektywności pojedynczego projektu kryterium decyzyjnym jest minimalna akceptowalna prosta stopa zwrotu, subiektywnie ustalana przez inwestora (decydenta). Można tutaj przyjąć zasadę, że bezwzględne kryterium decyzyjne powinno być spełnione dla wybranego (typowego) roku bądź dla wszystkich lat lub większości lat w okresie eksploatacji inwestycji.


Wartość bieżąca netto

Rok, w którym podejmujemy decyzję odnośnie akceptacji lub odrzucenia projektu inwestycyjnego, to rok 0, ponieważ współczynnik dyskontowy \(a_0\) niezależnie od poziomu stopy dyskontowej wynosi zawsze 1. Wartość wpływów i wydatków prognozowanych dla następnych lat (rok 1, rok 2, …) sprowadzamy do wartości teraźniejszej, tj. wartości w roku 0.

NPV wyraża wielkość nadwyżki pieniężnej, jaką analizowany projekt inwestycyjny może przynieść przedsiębiorstwu (inwestorowi), obliczoną na moment dokonywania oceny jego efektywności, przy założonym poziomie stopy dyskontowej.

Projekt inwestycyjny jest opłacalny, jeżeli jego NPV \(\ge \) 0. Projekt jest nieopłacalny, jeżeli jego NPV < 0.

Poziom NPV zależy od przyjętej przez inwestora stopy dyskontowej. W przypadku projektów typowych, tj. charakteryzujących się niedodatnimi przepływami pieniężnymi w początkowych latach okresu obliczeniowego i dodatnimi w dalszych latach, NPV ulega obniżeniu wraz ze wzrostem stopy dyskontowej (Rys. 1). Jeżeli występują najpierw nieujemne przepływy pieniężne netto, a następnie ujemne do końca okresu obliczeniowego (projekt typowy odwrotnie), to NPV zwiększa się wraz ze wzrostem stopy dyskontowej (Rys. 2). W sytuacji, kiedy w okresie obliczeniowym zmiana znaku przepływów pieniężnych netto występuje więcej niż jeden raz, tj. występują naprzemiennie ujemne i dodatnie przepływy pieniężne netto, to NPV zwiększa się lub maleje w zależności od przedziału stopy dyskontowej.

Poziom stopy dyskontowej wykorzystanej do obliczenia NPV może mieć również wpływ na wybór projektu w przypadku oceny projektów konkurencyjnych. Możliwe są dwie sytuacje:

Na znaczenie stopy dyskontowej we względnej ocenie efektywności inwestycji należy zwracać uwagę szczególnie wtedy, gdy różnica poziomu NPV analizowanych przedsięwzięć jest niewielka [1]. Wówczas nawet nieznaczna korekta poziomu stopy dyskontowej przyjętej do obliczeń może sprawić, że za najbardziej efektywne będzie uznane inne, niż poprzednio, przedsięwzięcie.


Wskaźnik wartości bieżącej netto

W mianowniku w powyższym wzorze zdyskontowane wydatki inwestycyjne ujmujemy w wartości bezwzględnej.

Wskaźnik NPV - w przeciwieństwie do NPV - nie przedstawia bezwzględnej miary, a relatywną miarę efektywności przedsięwzięcia inwestycyjnego. Wyraża wielkość nadwyżki pieniężnej, jaką przedsięwzięcie może przynieść inwestorowi, w relacji do zaangażowanego kapitału. Wskazuje, jaki jest efekt z zainwestowania jednej jednostki pieniężnej kapitału.

Im wyższa wartość NPVR, tym projekt jest bardziej efektywny. Przy NPV \(\ge \) 0, wskaźnik wartości bieżącej netto będzie przyjmował wartości nieujemne, przy NPV < 0 – wartości ujemne. Analogicznie do interpretacji NPV, NPVR \(\ge \) 0 oznacza, że projekt inwestycyjny jest opłacalny, zaś NPVR < 0 oznacza, że projekt powinien zostać odrzucony ze względu na jego nieopłacalność. W ocenie względnej przedsięwzięć inwestycyjnych, kryterium wyboru najbardziej opłacalnego (w relacji do zaangażowanego kapitału) wariantu inwestycyjnego jest maksymalizacja wskaźnika NPVR.

NPVR może być przydatny w szczególności przy porównywaniu efektywności projektów inwestycyjnych różniących się wielkością i/lub rozłożeniem w czasie wydatków inwestycyjnych, tj. w sytuacji, kiedy nie można wykorzystać NPV jako metody oceny efektywności.


Wewnętrzna stopa zwrotu

W praktyce wewnętrzną stopę zwrotu oblicza się wykorzystując arkusz kalkulacyjny lub kalkulator finansowy. Znany jest również inny, bardziej pracochłonny sposób obliczenia IRR. Polega on na znalezieniu metodą prób i błędów dwóch stóp dyskontowych \(r_1\) i \(r_2\), różniących się punktem procentowym, przy czym NPV obliczone dla stopy \(r_1\) powinno być dodatnie, a NPV obliczone dla stopy \(r_2\) ujemne. IRR przyjmującą wartość w przedziale (\(r_1\),\(r_2\)) oblicza się następująco:

IRR jest bezpośrednią miarą rentowności przedsięwzięcia inwestycyjnego. Im wyższa IRR projektu, tym jego wyższa opłacalność. Kryterium decyzyjnym przy wyborze najbardziej efektywnego projektu jest maksymalizacja IRR. W przypadku oceny efektywności pojedynczego przedsięwzięcia, jeżeli jego IRR jest przynajmniej równa minimalnej (granicznej) stopie zwrotu wymaganej przez inwestora, to przedsięwzięcie można uznać za opłacalne.

Metoda IRR może być wykorzystana do oceny efektywności tylko projektów typowych względnie typowych odwrotnie, w których zmiana znaku przepływów pieniężnych netto występuje tylko raz w okresie ich trwania. W projekcie typowym występują najpierw ujemne, a później dodatnie przepływy pieniężne netto. W projekcie typowym odwrotnym kolejność występowania przepływów – jak nazwa wskazuje – jest odwrotna. Dla tych dwóch rodzajów projektów można wyznaczyć dokładnie jedną IRR i na jej podstawie oceniać ich opłacalność. Jeżeli projekt ma nietypowe przepływy pieniężne, to IRR nie ma zastosowania do oceny jego efektywności. W szczególności projekt inwestycyjny może nie mieć żadnej IRR, jeżeli wszystkie występujące w nim przepływy pieniężne netto są tylko nieujemne lub tylko niedodatnie, ponieważ wówczas przy żadnym poziomie stopy dyskontowej NPV nie będzie równa zero. Projekt inwestycyjny może mieć również więcej niż jedną IRR (czego nie można                                                                                zinterpretować). Taka sytuacja ma miejsce, jeżeli jest więcej niż jedna zmiana znaku przepływów pieniężnych netto w okresie trwania projektu (np. mamy najpierw ujemne, później dodatnie, a na końcu znowu ujemne przepływy pieniężne netto). Występowanie więcej niż jednej IRR nie ma ekonomicznej interpretacji.

Trzy opisane sytuacje przedstawiono odpowiednio na Rys. 1, Rys. 2 i Rys. 3.


Zmodyfikowana wewnętrzna stopa zwrotu

W metodzie zmodyfikowanej wewnętrznej stopy zwrotu przyjmuje się założenie, że nadwyżki pieniężne generowanie w trakcie trwania projektu inwestycyjnego są reinwestowane po stopie dyskontowej równej kosztowi kapitału. Jest to bardziej realne podejście w porównaniu założeniem stosowanym w metodzie wewnętrznej stopy zwrotu (IRR), zgodnie z którym stopa reinwestycji jest ustalana na poziomie IRR.

Wzór na obliczenie MIRR jest następujący:

Projekt inwestycyjny może zostać zaakceptowany, jeżeli jego zmodyfikowana wewnętrzna stopa zwrotu jest większa lub przynajmniej równa kosztowi kapitału finansującego projekt, wyrażonym stopą dyskontową przyjętą do obliczeń (czyli MIRR \(\ge \) r). Projekt inwestycyjny jest nieopłacalny, jeżeli MIRR jest mniejsza od kosztu kapitału (MIRR < r). Im większa wartość MIRR, tym większa efektywność projektu inwestycyjnego. W przypadku oceny kilku projektów inwestycyjnych, za najkorzystniejszy uważa się ten, dla którego zmodyfikowana wewnętrzna stopa zwrotu osiąga wartość maksymalną.


Indeks zyskowności

W pierwszym ujęciu (częściej stosowanym) PI stanowi iloraz zdyskontowanych przepływów pieniężnych netto osiąganych w trakcie eksploatacji projektu do zdyskontowanych wydatków inwestycyjnych:

Przepływy pieniężne netto stanowią różnicę między wpływami i wydatkami prognozowanymi dla danego roku. Indeks zyskowności według powyższej formuły określa, ile jednostek przepływów pieniężnych netto powstałych w fazie operacyjnej inwestycji przypada na jednostkę zaangażowanego kapitału (przy czym obie wielkości są wyrażone w wartości teraźniejszej).

W drugim ujęciu PI jest ilorazem zdyskontowanych wpływów do zdyskontowanych wydatków (zarówno inwestycyjnych, jak i eksploatacyjnych):

Indeks zyskowności według drugiej formuły określa, ile jednostek dodatnich przepływów pieniężnych przypada na jednostkę ujemnych przepływów pieniężnych (przy czym obie wielkości są wyrażone w wartości teraźniejszej).

Interpretacja poziomu indeksu zyskowności w obu formułach jest taka sama: PI \(\ge \) 1 oznacza, że projekt inwestycyjny jest opłacalny, PI < 1 wskazuje na nieopłacalność projektu. Bezwzględne kryterium decyzyjne indeksu zyskowności jest spójne z bezwzględnym kryterium decyzyjnym stosowanym w innej metodzie dynamicznej oceny efektywności inwestycji – wartości bieżącej netto. Projekty, które są opłacalne według wskazań metody wartości bieżącej netto (tj. dla których NPV \(\ge \) 0), charakteryzują się również opłacalnością według wskazań indeksu zyskowności (PI \(\ge \) 1). W ocenie względnej efektywności inwestycji należy się kierować zasadą maksymalizacji wartości PI. Najbardziej efektywnym przedsięwzięciem jest to o najwyższej wartości PI.


Informacja o e-podręczniku "Komunikacja społeczna"

E-podręcznik opracowano w ramach Zintegrowanego Programu Rozwoju Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój 2014-2020. Oś III Szkolnictwo wyższe dla gospodarki i rozwoju, Działanie 3.5 Kompleksowe programy szkół wyższych.


Czym jest komunikacja społeczna?

Komunikacja społeczna (nazywana również, choć rzadziej, "komunikowaniem społecznym") to proces porozumiewania się ludzi między sobą poprzez tworzenie, wymianę lub przekazywanie informacji w różnych kontekstach społecznych, np. między jednostkami, grupami, organizacjami. Ma on zatem charakter interakcyjny, polegający na tym, że pomiędzy uczestnikami komunikacji wytwarzają się określone stosunki bądź o charakterze partnerskim (komunikowanie symetryczne), bądź opierające się na stosunku dominacji i podporządkowania (komunikowanie niesymetryczne lub komplementarne). W trakcie interakcji ludzie przekazują sobie informacje w formie znakowej i symbolicznej (werbalnej, pozawerbalnej, tekstowej, wizualnej itp.) i w różnym celu. Istotą komunikacji społecznej jest zatem właściwe odczytanie  tych informacji, co prowadzi o porozumienia. Aby mogło do niego dojść niezbędna jest wspólnota semiotyczna, czyli posługiwanie się przez uczestników komunikacji tymi samymi znakami i symbolami.

Należy pamiętać o tym, że komunikacja zachodzi zawsze w określonym kontekście społecznym. Inaczej przebiega komunikacja między osobami bliskimi, a inaczej między osobami nieznajomymi. Podobnie jak inną dynamikę ma komunikacja w małej grupie społecznej, a inną w dużym zespole pracowniczym. Wiedza na temat specyfiki komunikacji w określonym środowisku społecznym pozwala lepiej rozumieć czynniki, które mają wpływ na efektywność procesu komunikacji, zniwelować bariery komunikacyjne, a także dostosowywać sposób komunikacji do specyfiki danej grupy, zadania czy celu, który chcemy osiągnąć.

W komunikacji społecznej można wyróżnić kilka poziomów w zależności od tego, w jakim środowisku społecznym zachodzi komunikacja oraz pomiędzy jakimi uczestnikami [1]. Innymi słowy mówiąc, poziom organizacji społecznej determinuje określony sposób komunikacji. Podstawowym (najniższym) poziomem takiej komunikacji jest komunikacja interpersonalna, zachodząca pomiędzy jednostkami. Kolejnym wyższym poziomem jest komunikacja grupowa, zwana także komunikacją wewnątrzgrupową, zachodząca pomiędzy osobami będącymi członkami określonych grupy społecznych, np. rodziny, grup rówieśniczych, organizacji. Poziom wyżej znajduje się komunikacja międzygrupowa, związana z komunikowaniem się w obrębie bardziej złożonych struktur społecznych, takich jak kultury, czy społeczności. Komunikacja w obrębie tego typu poziomu nie zawsze oznacza bezpośredni kontakt między uczestnikami. Podobnie jest w przypadku kolejnego poziomu – komunikowania organizacyjnego lub instytucjonalnego. Jak zauważa Bogusława Dobek-Ostrowska „Procesy komunikowania na tym poziomie są sformalizowane, władza i kontrola jasno zdefiniowane, role nadawcy i odbiorcy jednoznacznie określone, w przeciwieństwie do niższych poziomów komunikowania, gdzie występowała tam pewna dowolność. W komunikowaniu instytucjonalnym/organizacyjnym zagadnienia interakcji, kooperacji, formowania norm i standardów stają się pierwszoplanowe” [2]. Na samym szczycie organizacji społecznej znajduje się komunikowanie o charakterze globalnym, ogólnospołecznym, czyli komunikowanie masowe. Ma ono specyficzny charakter, ponieważ jest zapośredniczone przez środki techniczne służące do komunikowania. W czasach przedinternetowych komunikowanie masowe było jednostronne i odbywało się w kierunku od instytucji medialnej do odbiorcy. Wraz z komunikacją internetową natura mediów masowych uległa modyfikacji, ponieważ interaktywność sieci wymagała wchodzenia w interakcję z użytkownikami. To doprowadziło do zatarcia się granicy pomiędzy komunikowaniem interpersonalnym, a masowym oraz komunikowaniem prywatnym, a publicznym. Komunikowanie za pośrednictwem internetu obecnie może się obywać na wszystkich poziomach organizacji społecznej ze względu na  naturę medium, a zwłaszcza jego natychmiastowość. Z kolei coraz większa obecność nie-ludzkich aktorów w przestrzeni społecznej, czyli komunikacja pomiędzy człowiekiem a maszyną, na przykład tak powszechnymi botami społecznymi czy asystentami głosowymi, w które wyposażonych jest coraz więcej urządzeń, przyczyniła się do zainteresowania tą problematyką ze strony badaczy zajmujących się komunikowaniem społecznym.

Badanie komunikowania społecznego wymaga zatem interdyscyplinarnego podejścia, uwzględniającego istniejące w obrębie każdego z wyróżnionych poziomów określone podejścia teoretyczne i metody badawcze. Dlatego też w niniejszym podręczniku Czytelnik znajdzie nie tylko odniesienia do badań i teorii socjologicznych, czy z nauk o mediach i komunikacji społecznej, ale również psychologii, ekonomii, kulturoznawstwa, politologii. Takie podejście pokazuje, że świat społeczny jest zróżnicowany, a kluczem do jego zrozumienia jest opanowanie zasad i reguł komunikacji, jakie na każdym poziomie jego organizacji funkcjonują.


Komunikacja interpersonalna

Jako istota społeczna człowiek potrzebuje innych ludzi. Dzięki nim zaspokaja swoje potrzeby fizjologiczne (np. aby mógł coś zjeść lub wypić, zdany jest na innych – ktoś musi  pożywienie dla niego wyprodukować) i psychologiczne (szuka poczucia bezpieczeństwa w obecności innych ludzi, zaspokaja potrzebę miłości, akceptacji i przynależności, wchodząc w  związek z drugim człowiekiem, pragnie być szanowany przez innych, zdobywa od innych ludzi wiedzę i informacje potrzebne do przetrwania lub do wykonania pracy etc.). Człowiek zmuszony jest więc do komunikowania się z innymi, jeśli te potrzeby chce skutecznie zaspokoić. Musi to jednak robić w określony sposób. Taki, dzięki któremu zostanie właściwie zrozumiany i otrzyma to, czego potrzebuje. Poprzez komunikację tworzymy związki z innymi ludźmi w różnych kontekstach społecznych i zawodowych.

Źródło: TEDx Talks, How miscommunication happens (and how to avoid it): Katherine Hampsten at Ted-Ed, 22.02.2016 (dostęp 13.07.2020). Dostępne w Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=gCfzeONu3Mo&feature=youtu.be

Źródło: The LatmimerGroup.com, The Recipe for Great Communication: Dean Brenner, 22.07.2014 (dostęp 13.07.2020). Dostępne w Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=qFWsTsvJ8Xw

Źródło: TEDx Talks, 6 communication truths that everyone should know: Antoni Lacinai at TedxVasa, 22.09.2017 (dostęp 13.07.2020). Dostępne w Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=zvcbn6WtJvQ

Definicja 1: Komunikacja interpersonalna

Komunikacja jest zatem procesem tworzenia społeczności, który charakteryzują konkretne cechy: jest on rozciągnięty w czasie, nie jest prostym przekazem informacji, prowadzi bowiem do uzgadniania wspólnych znaczeń albo do kontrolowania ludzi, kształtuje nasze postrzeganie i myśli na temat otaczającego nas świata społecznego, pozwala odpowiedzieć na pytanie, jak ten świat interpretujemy i jak się możemy w jego obrębie zachowywać. Komunikacja pomaga w wykonywaniu różnych zadań i w budowaniu silnych związków [1]. Em Griffin porównał proces komunikowania się ludzi do gry w kalambury: „Podobnie jak zabawa w rozwiązywanie kalamburów, komunikacja interpersonalna jest ciągłym procesem, w którym we współpracy z inną osobą wykorzystujemy werbalne i niewerbalne komunikaty, aby tworzyć i modyfikować obrazy powstałe w umysłach współuczestników procesu. Komunikacja między dwiema stronami zaczyna się wtedy, gdy powstałe obrazy przynajmniej w części się pokrywają” [2], innymi słowy, gdy obie strony procesu komunikowania rozumieją przekazywaną i odbieraną treść w taki sam lub w bardzo zbliżony sposób. Komunikacja interpersonalna może być też definiowana jako podejmowana w określonej sytuacji wymiana werbalnych, wokalnych i niewerbalnych sygnałów w celu osiągnięcia lepszego poziomu współdziałania [3].


Komunikacja w organizacji

Współcześnie komunikacja w otoczeniu organizacyjnym jest  komunikacją w świecie VUCA (zob. Komunikowanie w świecie VUCA ). Organizacje koncentrują się na sprawnym zaadaptowaniu do coraz bardziej skomplikowanej, trudnej do przewidzenia, a czasami nawet wyobrażenia rzeczywistości, określanej znanym już od lat dziewięćdziesiątych XX w. hasłem VUCA, akronimem pochodzącym od czterech angielskich słów oznaczających: zmienność (volatility), niepewność (uncertainty), złożoność (complexity), niejasność, niejednoznaczność (ambiguity). Skrót na nowo staje się aktualny, kiedy odporność na nagłe zmiany, nadzwyczajne okoliczności, a z takimi zetknęliśmy się w czasie pandemii koronawirusa – wywołują turbulencje w biznesie i zatrudnieniu. Nieoczekiwanie zmieniająca się rzeczywistość jest egzaminem z zarządzania procesami w organizacjach, w tym tak istotnym, jak przepływ informacji wewnątrz organizacji i poza nią.

Przyjmując łaciński termin "organum" na określenie „organizacji”, a tym samym skojarzenie jej z organizmem, można przyjąć, że obieg informacji w organizacji jest jak układ krwionośny dla organizmu. Punktem wyjścia do sprawnego funkcjonowania każdej organizacji i instytucji jest otwarta, szczera komunikacja wewnętrzna. W codziennej działalności taktycznej i operacyjnej podmiotów, komunikacja od zawsze odgrywała bardzo ważną rolę. Jest narzędziem do budowania dobrej współpracy pomiędzy wszystkimi pionami funkcyjnymi i poziomami struktury oraz zatrudnionymi pracownikami na różnych szczeblach organizacyjnej/instytucjonalnej hierarchii. Komunikacja nie może być procesem traktowanym „przy okazji”, wręcz przeciwnie – transfer wiedzy, informacji, decyzji oraz dokumentów musi być dokonywany w sposób przemyślany i świadomy. Oprócz kwestii zarządzania procesami operacyjnymi i kadrowymi w organizacjach, kiedy komunikacja na dobrym profesjonalnym poziomie umożliwia skuteczne funkcjonowanie i stymuluje kulturę organizacyjną, istotne jest również utrzymywanie odpowiedniego poziomu kontaktów z otoczeniem zewnętrznym. Mówiąc o organizacjach, a nie wdając się w rozbudowane sposoby systematyzacji należy wskazać na trzyelementową kategoryzację organizacji: komercyjne (najpowszechniejsze z nich to przedsiębiorstwo, firma), publiczne (powstałe dla świadczenia usług dla obywateli sektora prywatnego, organizacji społecznych, gospodarstw domowych, których głównym celem jest realizacja interesów publicznych) i społeczne (stowarzyszenia, zrzeszenia, organizacje typu non profit) [1].

Narastająca internacjonalizacja organizacji wymusza dodatkowo kompetencje komunikacji międzykulturowej (zob. Kompetencje międzykulturowe ). Współcześnie to często środowiska wielokulturowe, globalne, gdzie umiejętność skutecznego komunikowania się może być sporym wyzwaniem, spowodowanym dużą lub niską ekspansywnością, a nawet surowością. Oto dwa przeciwstawne przykłady.

Komunikowaniu towarzyszy wiele barier, począwszy od architektury biura, postrzegania sytuacji i problemów, poprzez brak zaufania aż po bariery językowe. Nie zawsze jednak jest to dostrzegane, zwykle do czasu, gdy nie pojawią się problemy i kryzys. Lekceważenie znaczenia komunikacji w strukturze kultury organizacyjnej miejsca pracy może prowadzić do mniejszych lub większych konsekwencji. Od rosnącego niezadowolenia pracowników, poprzez spadek efektywności, brak wydajnej współpracy zespołów, aż po poważne zaniedbania zarówno w kwestiach produkcyjnych, jak i kadrowych, czy też awarie. Zadaniem, jakie stawia się menedżerom, szczególnie kadrze kierowniczej w procesie komunikacji, jest umiejętne budowanie przyjaznej atmosfery i poczucia opanowania sytuacji. Istotnym jest racjonalne przekazywanie informacji, tym samym redukowanie frustracji pracowników. Zdecydowanie sprawdza się strategia przeciwstawna „zamiataniu problemów pod dywan”. Na szczęście wielu przełożonych i menedżerów jest coraz bardziej świadomych znaczenia komunikacji, stąd rosnące zainteresowanie podnoszeniem kompetencji w tym zakresie poprzez udział w szkoleniach, czy kursach doskonalących. Ocenia się, że ostanie kilkanaście lat zaowocowało w firmach dużym postępem w zarządzaniu komunikowaniem wewnątrz organizacji, która ma znaczenie właściwie w każdym aspekcie zarządzania organizacjami, gdzie krzyżują się interesy firmy, pracowników i wielu partnerów zewnętrznych. Zarządzanie komunikowaniem się w organizacji przybiera różne formy [3]:

Głównymi obszarami funkcjonowania efektywnej komunikacji oprócz realizacji strategii firmy jest polityka personalna i praktyka budowania ścieżek kariery zawodowej, m.in.:

Jak pokazują badania [4] pracodawcy raczej nisko oceniają kompetencje komunikacyjne nowych pracowników. Stąd na uczelniach wyższych coraz większy nacisk kładzie się na wszechstronne kształcenie kompetencji nie tylko kierunkowych, ale także tzw. kompetencji miękkich, w tym także w zakresie komunikacji. Z drugiej strony, przełożonym także często brakuje tych umiejętności, co może bezpośrednio przyczyniać się do braku efektywności pracy. Konflikty czy nieporozumienia mogą mieć bardzo namacalne konsekwencje.

W tej części podręcznika skupimy się na wybranych aspektach komunikacji w organizacji. Omówione zostaną następujące zagadnienia:

Oczywiście nie jest to zamknięta lista zagadnień, ale objętość tego podręcznika nie pozwala na pełne zaprezentowanie wszystkich ważnych aspektów. Mamy jednak nadzieję, że przedstawiona w tym miejscu wiedza praktyczna będzie wartościową bazą dla dalszego rozwijania kompetencji komunikacyjnych, budowania relacji, pracy zespołowej, orientacji na firmę i klienta – tak koniecznych w przyszłych zmaganiach zawodowych, kontaktach społecznych i zadaniach menedżerskich czytelników i czytelniczek. Umiejętność komunikowania się w organizacji to bardzo ważna kompetencja [5], decydująca o aktywnym słuchaniu i skutecznym porozumiewaniu się z rozmówcami, pozostając dla nich zrozumiałym.

Źródło: TEDx Kodowanie sukcesu - jak robić wielkie rzeczy w niepewnych czasach? Witold B. Jankowski at TEDxWarsaw 2018, 06.06.2018 (dostęp 14.08.2020). Dostępne w Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=gvOmYcvT5fE&feature=youtu.be

Mateusz Żurawik, Gianpiero Petriglieri. Gianpiero Petriglieri: Organizacja dla myśliwych i eksploratorów, ICAN Institute, 1.07.2017 (dostęp 14.08.2020). Dostępne w: https://www.ican.pl/b/gianpiero-petriglieri-organizacja-dla-mysliwych-i-eksploratorow/P5xClqQ8Y


Komunikacja medialna

Celem podręcznika poświęconego komunikacji medialnej jest przybliżenie medioznawstwa (nazywanego w krajach anglosaskich "Media Studies") jako dyscypliny naukowej (w Polsce nazywanej naukami o komunikacji społecznej i mediach), który skupia się na kwestiach związanych z:

Wielość obszarów i pól badawczych składających się na komunikowanie medialne sprawia, że ma ono interdyscyplinarny charakter i łączy wiedzę socjologiczną, politologiczną, psychologiczną, antropologiczną, matematyczną, lingwistyczną i historyczną. Dzięki temu może opisywać i wyjaśniać zjawiska zachodzące w komunikacji medialnej i jej widowni zarówno w przeszłości, jak i dziś oraz budować pewne wizje przyszłości, przewidując możliwość zajścia dalszych zmian technologicznych, które wpłyną na społeczeństwo, człowieka i media.

Tym obszarom i podejściom badawczym poświęcone zostały poszczególne rozdziały podręcznika w nadziei, że wzbudzi on zainteresowanie i wywoła refleksje związane ze znaczeniem i rolą komunikowania medialnego we współczesnych społeczeństwach.


Komunikacja wizualna

Wśród wielu „zwrotów”, które odnotowano w drugiej połowie XX stulecia w naukach humanistycznych, takich jak na przykład zwrot narratywistyczny, czy performatywny, przełom ikoniczny, zwany też obrazowym [1], odegrał rolę szczególną, stając się jednym z najważniejszych wyróżników współczesności. O jego znaczeniu świadczy zarówno akademickie zainteresowanie tą problematyką i rosnąca wciąż biblioteka literatury przedmiotu, jak też aktywność użytkowników nowych mediów w procesie tworzenia przestrzeni komunikacji wizualnej. Znane i często cytowane chińskie porzekadło głosi, że jeden obraz jest wart więcej, niż tysiąc słów. Dzisiaj ta fraza zyskała nowy sens, gdyż wskazuje na bezprecedensową funkcję kulturotwórczą wszechobecnych kodów wizualności, obejmującej „różne sposoby konstruowania tego, co widziane” [2].

Wielka ranga przypisywana sferze wizualności nie jest odkryciem dnia dzisiejszego. Przyglądanie się światu i interpretowanie tego widzenia stanowi bowiem pierwsze i jedno z najważniejszych poznawczych doświadczeń człowieka. W dziejach kultury fenomen obrazów był oceniany w różny i często skrajny sposób. W ciągu wieków wielu przedstawieniom nadano status sacrum. Jednocześnie obrazy uznawano nieraz za zjawisko negatywne, o czym świadczyły głośne kontrowersje, wyrażające się w ruchach ikonoklastycznych, czyli obrazoburczych. Programy ideowe wyobrażeń artystycznych stanowiły często bardzo skomplikowany przekaz wiedzy. Równocześnie w logocentrycznej kulturze Zachodu kody ikoniczne były niejednokrotnie uważane za proste i naiwne, przeznaczone raczej dla niewykształconych, a nawet niepiśmiennych odbiorców, toteż ich rangę deprecjonowano, przeciwstawiając im treści przekazów literackich czy naukowych.

Obrazy zyskały nowe funkcje komunikacyjne po wynalezieniu druku. Książki, a potem prasa zawierały wiele elementów wizualnych. W nowożytnej Europie ilustracje do książek przygotowywali niejednokrotnie wysokiej klasy graficy, a ich dzieła nie tylko miały dobry poziom artystyczny, lecz także służyły wyjaśnieniu złożonej problematyki naukowej (na przykład z dziedziny matematyki, fizyki, astronomii, geografii, przyrody, czy filozofii) i literatury. Ryciny te adresowane do ludzi wykształconych nie pełniły więc wyłącznie funkcji dekoracyjnej, domykając wielopoziomową prezentację omawianych kwestii. Podobnie ilustracje i zdjęcia zamieszczane w codziennej prasie stały się niezbywalnym elementem transmisji informacji.

Współcześnie kwestia znaczenia obrazów i dyskusja skoncentrowana wokół tej tematyki wróciła ze zdwojoną siłą. Zainteresowanie nowatorskimi formami komunikacji wizualnej pojawiło się w latach siedemdziesiątych XX wieku. Przypomnijmy, że Mieczysław Porębski wtedy już wskazywał na totalność, niejednoznaczność i złożoność otaczającej nas kulturowej ikonosfery, wykraczając tym samym znacznie poza obszar analiz historyka czy krytyka sztuki, a także estetyka, a więc profesji związanych wcześniej z analizowaniem ikoniczności [3] . W tym samym czasie telewizja BBC wyprodukowała serial, dla którego bazą stał się tekst Johna Bergera "Ways of Seeing" [4]. Berger przekonywał, że w kulturze Zachodu dominuje obrazowanie patriarchalne, nastawione na budowanie dystansu i związane z klasową kulturą białych ludzi, ostro się też temu przeciwstawiał. Wyrażał nadzieję, że wkrótce bunt wobec tego sposobu widzenia uruchomi również inne transfery wizualności, reprezentujące różnorodne nisze i odmienności, które unieważnią narzucony przez tradycję dyskurs. Właśnie te dwie idee – nieokreślonej i wszechobecnej sfery obrazów oraz postulat zróżnicowania ich przekazu w kontekście społeczno-politycznym – wyznaczyły dwa bieguny rozumienia wizualności, będące punktem wyjścia dla współczesnej nauki o komunikacji w tym obszarze, która zaczęła się rozwijać w ostatniej dekadzie XX wieku [5].

Nie wyczerpały one jednak tematu, ponieważ decydujący wpływ na obecny kształt komunikacji wizualnej wywarł dynamiczny rozwój cywilizacji technologicznej. Przestrzeń wirtualna jawi się jej odbiorcom jako świat wykreowany nie tyle przez algorytmy, co obrazy, które bardzo często zastępują komunikaty pisane, stając się w sieci przekazem niemal równorzędnym dla treści językowych. Użytkownicy internetu na ogół przeglądają strony w sieci szybko i pobieżnie. Zatrzymują się, gdy jakiś ikoniczny element przyciągnie ich uwagę, by podążyć wytyczoną przez niego ścieżką. Oczywiście, całkowita eliminacja słowa pisanego w sieci i poza nią jest niemożliwa, dlatego komunikacja w rzeczywistości wirtualnej opiera się na hybrydowym i interaktywnym transferze danych, w którym nośnikiem informacji jest zarówno słowo – pisane lub/i mówione, jak też różnego rodzaju obrazy – znaki i symbole graficzne, zdjęcia, gesty, mimika, a więc wszystkie te elementy, które możemy objąć wzrokiem.

Komunikat wizualny ma do spełnienia dwie funkcje – informacyjną i perswazyjną. Celem informacji staje się wzbogacenie zasobu wiedzy odbiorcy, natomiast zadaniem perswazji – wywarcie na niego wpływu. Stąd nacisk na umiejętności  profesjonalnego projektowania wizualnych komunikatów [6], [7], przy uwzględnieniu faktu, że obecnie bardzo często mają one charakter interaktywny, więc nadawca powinien nie tylko umieć skonstruować odpowiedni przekaz, ale też zinterpretować ikoniczną na niego odpowiedź.

Celem rozdziału poświęconego kwestii komunikacji wizualnej jest przedstawienie wybranych teoretycznych podstaw ważnych dla zrozumienia jej specyfiki we współczesności oraz przegląd najpopularniejszych narzędzi wykorzystywanych w tym obszarze. Poruszone tematy w żadnym razie nie wyczerpują kwestii wizualności w komunikacji, stanowiąc jedynie pewną wskazówkę, w jakim kierunku postępuje ewolucja komunikowania przy wykorzystaniu ikonosfery.


Komunikacja kulturowa

Czym jest komunikacja kulturowa? Pod pojęciem komunikacji kulturowej rozumiemy cały szereg sposobów porozumiewania się za pośrednictwem tego, co wchodzi w skład kulturowego dorobku. Za formy komunikatów możemy uznać między innymi dzieła sztuki, literaturę, film, rytuały religijne i społeczne konwenanse oraz wszelkie pozostałe dzieła i zachowania, które są regulowane przez normy wypracowane w danej kulturze. Komunikacja kulturowa należy do podstawowych aktywności człowieka, stanowi więc jeden z centralnych obszarów badawczych nauk humanistycznych [1].

Kultura jako język i kultura jako tekst W badaniach nad kulturą bardzo mocno eksponuje się jej związek z językiem. Twierdzi się, że kultura jest „jak język”, bądź „kultura mówi”. Takie twierdzenia można jednak rozumieć na wiele sposobów w zależności od przyjętej perspektywy. Wyznacza ją między innymi podejście do samego języka, który można równie dobrze badać skupiając się na tym „jak” się mówi, jak i „co” się mówi. W pierwszym wypadku istotna będzie analiza formalnej struktury języka, w drugim znaczenia zawarte w konkretnym tekście. Dwoistość ta znajduje swoje odzwierciedlenie w badaniach kultury – takie nurty, jak strukturalizm skupiają się na tym, jak ustrukturyzowany jest język kultury. Interesuje je więc to, co w kulturze jest uniwersalne i stałe. Poststrukturalizm, postmodernim z interpretacjonizmem traktują natomiast kulturę jako tekst, który należy zinterpretować lub zdekonstruować. Zadają sobie także pytania o relacje polityczne czy historyczne, w jakie teksty kulturowe są uwikłane oraz w jaki sposób oddziałują one na człowieka, jego obraz świata, wartości i zwyczaje. Rozróżnieniom między tymi stanowiskami poświęcona jest pierwsza część tego działu [2].

Co komunikuje kultura? W badaniach języka kultury nie ma tematów błahych. Popularny serial jest równie ważnym tekstem kulturowym, jak dzieło Michała Anioła czy religijny rytuał. „Mówić” może wszystko: style architektoniczne lub style w modzie, układ strony i kolor czcionek w czasopiśmie, reklamy w telewizji i świąteczne obyczaje. W drugiej części tego działu przyglądamy się więc różnym przykładom kulturowych tekstów. W świetle wybranych teorii zadajemy sobie pytania o to, co może komunikować układ tradycyjnej wioski, baśń, którą znamy z dzieciństwa, balijski rytuał walk kogutów, filmy, jakie oglądamy w kinie, czy sposób w jaki się ubieramy.


Komunikacja międzykulturowa

Komunikacja między ludźmi pochodzącymi z różnych, czasem bardzo odległych kultur, nie jest zjawiskiem nowym. Jest znana od tysięcy lat, podczas których przedstawiciele różnych kultur prowadzili ze sobą wojny, działalność handlową i angażowali się w wymianę społeczną. Dziś doszliśmy do punktu w historii, w którym te dwa ostatnie przykłady interakcji stały się naszą codziennością, tworząc współzależną globalną społeczność [1]. Dowodów na rosnącą liczbę kontaktów przedstawicieli różnych kultur jest niezwykle dużo, od podróży, migracji np. zarobkowej czy nauki poza granicami własnego kraju, aż po doświadczenie uchodźctwa.

Przy tak szeroko rozumianym komunikowaniu międzykulturowym, do którego dochodzi przy uczestnictwie przedstawicieli odmiennej kultury, za komunikację taką możemy również uznać komunikację przedstawicieli innych społeczeństw, ale także ras, płci, generacji, czy komunikację z osobami z niepełnosprawnościami [3]. Komunikacja międzykulturowa ma miejsce, gdy przedstawiciel jednej kultury przekazuje wiadomość przedstawicielowi innej kultury. Mówiąc dokładniej, komunikacja międzykulturowa obejmuje interakcję między ludźmi, których postrzeganie kulturowe i systemy symboli różnią się na tyle, aby wpłynąć na proces komunikacji [4]. Jest to zatem przykład takiego procesu, w którym przekaz jest kodowany i dekodowany za pomocą odmiennych kodów. Z tego powodu osoba będąca odbiorcą informacji może ten przekaz odkodować w sposób zupełnie odmienny od intencji nadawcy. Jest to przyczyną wielu trudności w komunikacji. Dotyczy to szczególnie osób pochodzących z odmiennych kultur, posiadających przeciwstawne cechy np. w przypadku osób pochodzących z kultury wysoko i niskokontekstowej, czyli takiej, w której przekaz jest dekodowany tylko w oparciu o przekaz werbalny, który powinien być klarowny oraz takiej, w której dekodowanie komunikatów jest możliwe tylko przy uwzględnieniu szerokiego kontekstu, w którym komunikacja się odbywa, podobnie będzie w przypadku osób, pochodzących z kultury ceremonialnej i nieceremonialnej. Kodowanie i odkodowywanie informacji są silnie uwarunkowane kulturowo. Nadawca komunikatu koduje przekaz zarówno w formie kodu werbalnego, jak i częściowo nieświadomie koduje informacje w sposobie komunikacji niewerbalnej – wykonuje określone gesty i miny, przyjmuje określoną postawę ciała, utrzymuje dystans interpersonalny, utrzymuje kontakt wzrokowy o określonej intensywności. Te aspekty komunikacji w dużej mierze są zależne od procesu socjalizacji i wzorców przyjętych w danej kulturze. Mimo, iż ludzie często znają język partnera interakcji, to jednak w procesie kodowania i odkodowywania przekazu pewne informacje umykają, a inne są nadinterpretowywane [2].

a) Porównawcze komunikowanie masowe, skoncentrowane na porównaniach systemów medialnych w różnych kulturach. b) Komunikowane i stosunki międzykulturowe – gdzie analizie poddane są procesy komunikowania się narodów i ich liderów politycznych.

Komunikacja międzykulturowa to analiza wielu aspektów komunikowania, takich jak analiza kodów werbalnych i niewerbalnych. Należy bowiem pamiętać, iż zarówno gesty, język ciała, jak i dystans fizyczny, jaki utrzymują ze sobą przedstawiciele różnych kultur i symbolika zależą bardzo wyraźnie od kultury tej konkretnej społeczności [3]. Zagadnieniem niezwykle istotnym w teorii komunikowania międzykulturowego jest rozróżnienie na kulturę dominującą i niedominującą. Przedstawicielami kultury dominującej są osoby lub grupy, które mają największy wpływ na przekonania, wartości, percepcję, wzorce komunikacyjne i zwyczaje kultury. Istnienie dominującej kultury jest charakterystyczne dla wszystkich kultur, jej przedstawiciele posiadają te narzędzia władzy, które pozwalają wyznaczać kierunek społeczny, za którym większość będzie podążać. Siła ta niekoniecznie tkwi w dominacji liczbowej, ale w zdolności do kontrolowania głównych instytucji kultury – władzy, edukacyjnych, środków masowego przekazu, ekonomicznych, wojskowych, religijnych i tym podobnych [6] .  Z badań naukowych z zakresu komunikowania międzykulturowego, opisując prawidłowości procesów komunikowania, korzystają dyplomaci oraz przedstawiciele świata biznesu. Komunikowanie międzykulturowe dotyczy komunikacji interpersonalnej, ale ustalenia poczynione w ramach tej dyscypliny mają swe zastosowanie również w komunikacji masowej, np. w kinie czy w reklamie, gdzie obecność symboli musi być dobrze przemyślana.

Definicja 1: Komunikowanie międzykulturowe

Komunikowanie międzykulturowe zachodzi zawsze wtedy, gdy przekaz, który ma być zrozumiany, jest tworzony przez reprezentanta jednej kultury, a odbiorcą  jest reprezentant innej [2].


Antropologia komunikacji u progu ery cyfrowej

Komunikacja międzyludzka stanowi złożony proces, wynikający z określonych i stałych zasad, a jednocześnie podatny na różnorodne zmiany, płynące ze strony osób komunikujących się i z ich otoczenia [1], [2], [3]. Wszystkie te okoliczności sprawiają, że dany sygnał może zostać odczytany inaczej w zależności od sytuacji, w której się pojawia, a jego znaczenie niejednokrotnie ulega daleko idącym przekształceniom. Komunikacyjne kody są czytelne przede wszystkim w ramach danej kultury i w jej kontekście powinny być rozpatrywane. Wszystkie aspekty kulturowych trybów porozumiewania się są przedmiotem badań antropologii komunikacji. Dyscyplina ta wywodzi się z szerokiego nurtu badań antropologii kulturowej, w której podkreśla się zarówno funkcje przekazu językowego, jak i rolę interakcji niewerbalnych, kształtujących charakter danej relacji i nadających jej odpowiedni status społeczny [4]. W tej perspektywie ukształtowały się koncepcje kinezyki [5], zajmującej się tematyką komunikacji niewerbalnej oraz proksemiki, mówiącej o znaczeniu relacji przestrzennych w komunikowaniu [6] (zob. Kulturowe znaczenia komunikacji niewerbalnej ). Antropologowie zwrócili też uwagę na fakt, że ludzie mówiący różnymi językami inaczej postrzegają i wyrażają świat, co prowadziło do ustalenia koncepcji relatywizmu językowego (zob. Języki komunikacji ).

Rewolucja technologiczna i dynamiczny rozwój nowych mediów otworzyły możliwości bezprecedensowych przekształceń i progresji w obszarze komunikacji. W sieci  wybieramy dowolny czas spotkania, możemy tam wykreować swój nowy wizerunek, nadać sobie odmienne imię, pojawiać się w różnych miejscach jednocześnie. Mamy niezwykle szeroki dostęp do informacji z całego świata. Sprawne funkcjonowanie w tych warunkach wymaga ciągłego nabywania nowych kompetencji i umiejętności. Jak słusznie zauważa Sherry Turkle: „Teraz nie zależy nam na zadowoleniu z życia, chcemy czerpać satysfakcję z życia kompozytowego. Przeszliśmy z wielozadaniowości w wielo-życiowość” [7]. Nowe możliwości niosą z sobą nieznane wcześniej wyzwania, jak choćby to, wynikające z używania awatarów, które nie tylko uatrakcyjniają komunikację, lecz także przyczyniają się do kształtowania tożsamości ich użytkowników, a jednocześnie korzystanie z nich może prowadzić do problemów, związanych choćby z doświadczeniem dotkliwej samotności (zob. Ciało awatara w komunikacji ). Te i inne aspekty komunikowania w rzeczywistości wirtualnej, a także związane z nimi dylematy dopiero stają przed nami jako nowa forma rzeczywistości, a zarazem przedmiot badań.

Fundamentalne zmiany kulturowo-cywilizacyjne dotyczą też świata rozciągającego się poza przestrzenią wirtualną. Zagrożenia klimatyczne, wzmożenie ruchów migracyjnych występujących na całym świecie, szerząca się pandemia – wszystkie te okoliczności pogłębiają niepewność, odczuwaną zwłaszcza przez członków pokoleń wchodzących dopiero w dorosłe życie. Bezprecedensowe okoliczności wymagają wypracowania nowych struktur komunikacji – językowej i pozawerbalnej, a także cyfrowej, w której najskuteczniej mogłyby wyrazić się negocjacje, dotyczące koegzystencji ludzi reprezentujących różne stanowiska światopoglądowe. Nawet jeśli ten postulat brzmi utopijne, dążenia w nim wyrażone stają się pewną koniecznością w sytuacji, gdy coraz więcej społeczeństw jest podzielonych na wzajemnie skłócone i nastawione na konfrontację „plemiona”.

W dziedzinie antropologii komunikacji ciągle pojawia się więcej pytań niż odpowiedzi. Rozdział poświęcony tej problematyce stanowi więc pewne podsumowanie dotychczasowych badań w tej dziedzinie, a także zawiera sugestie przyszłych obszarów naukowych eksploracji, które rysują się w tym kontekście.


Indywidualne doświadczenia relacyjne a potencjał komunikacyjny

Dziedziną, która jest niezwykle użyteczna dla zrozumienia motywów i sposobów stosowanych przez ludzi do komunikowania się z innymi, jest psychologia stosunków międzyludzkich. Jedna z teorii komunikowania się (tzw. teoria oceny społecznej Muzafera Sherifa), wyjaśnia, że po usłyszeniu jakiegoś komunikatu, natychmiast oceniamy go na naszej wewnętrznej skali potrzeb. Ten proces odbywa się w naszym umyśle i jest w dużej mierze nieświadomy. Ocena tej samej sytuacji, zdarzenia, osoby, rzeczy, idei może, a nawet musi się różnić u osób, będących w procesie komunikacji [1]. Przyczyna różnic w ocenie znajduje się w naszym mózgu oraz w jego niematerialnej emanacji – umyśle. Aby zrozumieć, skąd mamy pewne przekonania, wierzenia, określony system wartości, swoje postawy wobec czegoś lub kogoś, dlaczego nie zawsze wzajemnie się rozumiemy i dlaczego jednym z nas jest łatwo się porozumiewać z ludźmi, a dla innych jest to nieosiągalne, warto poznać mechanizm kształtowania się umysłu i typu osobowości, których zręby powstają w bardzo wczesnym dzieciństwie.

Według Erica Berne’a [2], twórcy analizy strukturalnej i transakcyjnej, człowiek od chwili narodzin potrzebuje do rozwoju umysłu i kształtowania się osobowości wielu rodzajów bodźców, głównie dotyku, głosu, obecności drugiego człowieka. Bez nich nie jest w stanie przetrwać. Rodzaj, intensywność i jakość tych bodźców wpływają na powstanie indywidualnego skryptu życiowego człowieka, według którego będzie on w przyszłości funkcjonował społecznie, komunikował się skutecznie lub nie, umiał wchodzić w satysfakcjonujące związki, potrafił współpracować z innymi etc. Berne wprowadził termin transakcji jako podstawowej jednostki kontaktu społecznego z drugim człowiekiem. Wzorce transakcji przekazują nam w pierwszych latach naszego życia opiekunowie – rodzice, a następnie szerzej rozumiane otoczenie dziecka. Stają się oni niejako naszymi liniami papilarnymi, określają typ naszej osobowości i niełatwo je zmienić, choć jest to możliwe.

Inną koncepcję rozwoju umysłu stworzył Basil Bernstein, angielski socjolingwista. Wprowadził on terminy kodu rozwiniętego i kodu ograniczonego. Zajmował się badaniem języka, którym posługują się dzieci. Definiował socjalizację jako proces komunikacyjny, w którym język odgrywa rolę „przewodnika po świecie”. Językowe sposoby ujmowania rzeczywistości stabilizują się „tworząc poznawczą, społeczną i uczuciową orientację dziecka” [3]. Jak twierdził Bernstein, w kontekstach socjalizacyjnych „dziecko, otrzymując od rodziców informacje na temat zasad porządkujących rzeczywistość, uczy się reguł klasyfikacji oraz form komunikowania. Jeżeli w tych (…) kontekstach przeważa użycie znaczeń partykularnych, lokalnych, ściśle powiązanych z kontekstem wypowiadania lub nie są one wyrażone w sposób bezpośredni środkami werbalnymi, to mamy do czynienia z kodem ograniczonym. Jeśli natomiast wypowiedzi wychodzą poza kontekst użycia, odwołują się do uniwersalnych znaczeń zwerbalizowanych, u ich podłoża leży kod rozwinięty. Bernstein wykazał w badaniach,  że w rodzinach należących do klasy średniej realizowany jest (…) przede wszystkim kod rozwinięty, a w rodzinach z klasy robotniczej – kod ograniczony” [4].

Kolejna koncepcja rozwoju umysłu stworzona została przez neuropsychologów. Daniel J. Siegel definiuje umysł jako zjawisko, które wyłania się z aktywności naszego mózgu. Jego strukturę zaś i funkcje w nim zachodzące bezpośrednio tworzą i wpływają na nie nasze osobiste doświadczenia interpersonalne [5]. Dzięki aktywacji dróg neuronalnych przez bodźce przychodzące ze świata zewnętrznego: głosy, obrazy, zapachy, smaki, doświadczenia fizyczne, głód, odczuwanie zimna, bólu itp. nabywamy owo doświadczenie. Mimo, że przez całe życie taka aktywacja może kształtować połączenia w mózgu, uznaje się, że to wczesnodziecięce doświadczenia mają największy wpływ na nasz umysł, ponieważ główne struktury naszego mózgu, w tym ważna dla naszego funkcjonowania struktura samoregulacji emocji, powstają właśnie w dzieciństwie [6]. W taki sposób dochodzimy do ważnego odkrycia, że jakość relacji, komunikacji i doświadczeń z naszymi rodzicami lub opiekunami ma decydujący wpływ na tworzenie się wzorców komunikacji, które będziemy odtwarzać w przyszłości. Związane jest to z rodzajem przywiązania, które już w wieku około siedmiu miesięcy zaczynamy budować z naszym głównym opiekunem, najczęściej z matką. Według Johna Bowlby’ego [7] wielokrotnie powtarzane doświadczenia z opiekunem zostają zakodowane w pamięci utajonej jako modele umysłowe lub schematy przywiązania. W przyszłości każda osoba będzie automatycznie (nie uruchamiając mechanizmu przypominania) odtwarzała te modele umysłowe. I to one określą nasze charakterystyczne cechy w życiu dorosłym. Rozwijający się umysł dziecka nie ma możliwości intelektualnych do samodzielnego funkcjonowania. Musi korzystać z umysłu opiekuna. Jeśli opiekun jest wrażliwy na sygnały (najczęściej niewerbalne) wysyłane przez dziecko i potrafi dostroić się do nich, dziecko przywiązuje się do niego z ufnością. W rezultacie ta dostrojona komunikacja jest intymna i kooperacyjna, i odbywa się bez słów. Obie osoby, „matka” (niekoniecznie matka biologiczna, może to być też najważniejszy opiekun niemowlęcia) i dziecko, funkcjonują w tym samym rytmie – ona wyczuwa potrzeby dziecka, ono buduje w sobie poczucie bezpieczeństwa dzięki bezpiecznej i porozumiewającej się z nim bez słów „matce”. Można więc stwierdzić, że rozwinięcie przez dziecko ufnego przywiązania będzie skutkowało zdolnością dziecka do odważnego eksplorowania świata, oddzielania się od opiekuna bez lęku i do zdrowego dojrzewania. W dorosłym życiu tak rozwijające się dziecko będzie umiało radzić sobie w sposób dojrzały z frustracją, z trudnymi sytuacjami, ze stratą, będzie wrażliwe na komunikację niewerbalną, będzie umiało budować trwałe związki, nazywać i przeżywać adekwatne emocje, a także samo je regulować [8].

Wzorce komunikowania się człowieka nabyte we wczesnym dzieciństwie będą się odtwarzały w sposób automatyczny, nieświadomie i pozwolą mu na satysfakcjonujące życie; będzie on też zdolny do empatycznego dostrajania się do innych. Słowem, jego kompetencje i umiejętności społeczne (także komunikacyjne) będą wysokie. Sytuacja znacząco się zmienia, gdy dziecko, w odpowiedzi na patologiczne wzorce komunikacji swojego opiekuna, rozwinie przywiązanie nieufne. W przyszłości  będzie najprawdopodobniej oceniane jako „chłodne”, a jego kompetencje społeczne i komunikacyjne będą w znacznym stopniu upośledzone [9].

Omówiona jako ostatnia koncepcja formowania się umysłu człowieka zakłada, że większość z nas nie jest skazana na typ umysłu ukształtowany w dzieciństwie. Umysł, który powstaje z aktywowania procesów w mózgu dzięki bodźcom docierającym do niego z zewnątrz, w interakcji z innymi, może się zmieniać. Zmiana bowiem zależna jest od doświadczenia relacyjnego – to ono powoduje tworzenie się nowych połączeń w mózgu, które z kolei wpływają na poszerzenie naszych kompetencji społecznych. Osoby, które w dzieciństwie rozwinęły jakieś formy nieufnego przywiązania mogą – dzięki znaczącej relacji z partnerem, przyjacielem, terapeutą, mentorem – przyswoić sobie ufny model przywiązania i wykazywać zintegrowaną osobowość, pozwalającą na rozwijanie efektywnej i empatycznej formy komunikacji interpersonalnej [10].


Komunikacja w związku/rodzinie, pracy, społeczeństwie

Ludzie potrzebują innych ludzi, aby zaspokoić podstawowe potrzeby fizjologiczne i psychologiczne. Muszą zatem sprawić, by inni dali im potrzebne do życia dobra bądź to dobrowolnie, bądź też ich do tego nie tyle zmusić (choć i tak się zdarza), co skłonić. Metody takiego nakłaniania nie zawsze bywają etyczne. Ludzie w każdym z tych przypadków muszą się ze sobą komunikować. Kierując się instynktem przetrwania, przede wszystkim staramy się, żeby inni nas nie „zabili”, dosłownie i w sensie przenośnym. To nam zazwyczaj nie wystarcza – chcemy, żeby ludzie nas lubili i byli wobec nas życzliwi. Aby tak się stało, powinniśmy przedsięwziąć konkretne działania i wykazać się odpowiednimi cechami osobistymi.

Lubimy ludzi, którzy dostarczają nam maksimum nagród przy minimum kosztów. Ta ogólna teoria ma swoje bardziej szczegółowe aspekty: takich, którzy mają podobne poglądy – w nagrodę zyskujemy potwierdzenie, że mamy rację, lubimy bardziej tych, z którymi choćby jakiś czas współpracowaliśmy – nagrodą jest wspólnota przeżyć, fakt, że nam pomagali, dzielili nasz trud. Zresztą  przebywanie ze sobą zwiększa też tolerancję i redukuje uprzedzenia, a to ludzi do siebie zbliża. Lubimy także tych, z którymi łączy nas trudna sytuacja czy cierpienie. Lubimy wreszcie bardziej ludzi ładnych, niż brzydkich – nagrodą są pozytywne odczucia „estetyczne” [1]. Atrakcyjność fizyczna wiąże się ze zjawiskiem aureoli, polegającym na tym, że określona pozytywna cecha człowieka rzutuje na sposób postrzegania przez innych wszystkich pozostałych jego cech. Wiele badań dowodzi, że atrakcyjność fizyczna stanowić może źródło takiej właśnie „aureoli” [2].

Chociaż lubimy ludzi ładnych i chętniej im ulegamy, nie we wszystkich sytuacjach wygląd będzie kluczową zmienną wpływającą na stopień sympatii, jaką obdarzamy innych. Lubienie kogoś jest bowiem rezultatem wielu czynników, z których jednym z najważniejszych jest podobieństwo. Darzymy sympatią ludzi podobnych do nas „niezależnie od tego, czy podobieństwo dotyczy wyznawanych przekonań, cech osobowości i charakteru, stylu życia, czy doświadczeń życiowych  [3]. Ze względu na podstawową ludzką potrzebę afiliacji, towarzystwa innych, często podporządkowujemy się im, aby zyskać akceptację. Dostosowujemy się do norm społecznych, czyli ukrytych (a czasem jawnych) reguł przyjętych przez grupę zachowań, wartości i przekonań, by ich członkowie darzyli nas sympatią [4]. Sięgamy zatem po konformizm, czyli takie zachowania – niekoniecznie wynikające z naszych osobistych przekonań – które pomagają nam uzyskać pochwałę, uniknąć śmieszności, upodobnić się do kogoś, kogo szanujemy, podziwiamy lub też usprawiedliwić jakieś nasze poczynania. Takie zachowania są po prostu rozsądne i sprawiają przyjemność – to nasza nagroda. Jak to robimy? Po pierwsze chwalimy innych i lubimy też być chwaleni. Pochwała jednak nie zawsze jest nagrodą. Gdy jest psychomanipulacją, czyli gdy chwalący nie robi tego szczerze, ale oczekuje jakiejś osobistej korzyści, sympatia do niego wygasa. Podobnie rzecz się ma z wyświadczaniem nam przysług: jeśli są one bezinteresowne, to lubimy te osoby, gdy jednak przysługa pociąga za sobą konieczność rewanżu lub gdy ludzie je świadczący odnoszą własne korzyści z takiego zachowania przestajemy ich lubić. Wiele eksperymentów potwierdza fakt, że aby samemu być lubianym, należałoby nie tylko robić coś dla innych, ale też umieć skłonić innych do tego, aby robili coś dla nas [5].

Dla pozyskania sympatii i akceptacji otoczenia nie mniej istotne są cechy naszej osobowości. Lubimy osoby szczere, kompetentne, inteligentne, energiczne etc. Zbytnia doskonałość zniechęca ludzi, konfrontuje ich bowiem z własną niedoskonałością. Popełniając celowo błąd możesz sprawić, że sympatia do ciebie wzrośnie, bo staniesz się dzięki temu bardziej ludzki, zjawisko to nazwano „efektem potknięcia” [6]. Rober Cialdini [7] sprawnie podsumowuje czynniki decydujące o wzajemnej sympatii – niezwykle istotnej dla procesu porozumiewania się między ludźmi. Oprócz już wymienionych (fizycznej atrakacyjności, podobieństwa, komplementowania) wskazuje także na aspekt związany z częstością kontaktów, zwłaszcza tych o przyjemnym charakterze, np. w czasie wzajemnej i udanej współpracy oraz na aspekt „znaności” – z reguły bardziej lubimy to, co znamy. Według tego autora elementem nasilającym sympatię do drugiego człowieka jest także jego skojarzenie z kimś lub czymś, co już lubimy.

Początkowa sympatia bywa wstępem do głębszych uczuć, które prowadzą do stworzenia trwałej relacji. Komunikowanie się w bliskim związku nie jest łatwe. Bogdan Wojciszke wskazuje na pułapki w komunikacji partnerów. Jedną z nich jest pułapka dobroczynności, czyli „zagłaskiwania kota na śmierć”. „Wydaje się, że otwarte wyrażanie negatywnych emocji i ocen może zdziałać więcej dobrego (…), niż stałe ich tłumienie i wypieranie się ich (…)” [8]. Podobnie rzecz się ma z bezkonfliktowością w związku. Konflikt celów, wartości i interesów jest nieuchronny w związkach, szczególnie gdy partnerzy bardzo się różnią od siebie. Unikanie konfliktów dla świętego spokoju „zagraża poważnie związkowi, uniemożliwiając partnerom zlikwidowanie źródła konfliktu, (...) pozbawia umiejętności porozumiewania się i czerpania radości z pojednania” [9].

Interesujące podejście do rozumienia procesu komunikowania w bliskich związkach i w komunikacji z innymi zaproponował Eric Berne. W przetłumaczonej na kilkadziesiąt  języków pracy „W co grają ludzie” [10], po raz pierwszy wydanej w latach 60. XX w., przedstawia zagadnienie stosunków międzyludzkich w kategoriach tzw. analizy transakcyjnej. Omawia typowe sytuacje społeczne, ujmując je w konwencji "gier". Uczy sposobów poprawy wzajemnych kontaktów między ludźmi, pozwalając czytelnikowi lepiej zrozumieć zarówno siebie, jak i drugiego człowieka. Założenia jego koncepcji poddał interpretacji Zbigniew Nęcki [11]. Podkreśla on, że według Berne’a potrzeba kontaktu społecznego jest dla człowieka równie ważna, jak potrzeby biologiczne. Potrzeby aprobaty i uwagi ze strony innych są kluczowe. W niemowlęctwie kontakt odbywa się przez dotyk, a w późniejszym okresie za pomocą słów i komunikatów niewerbalnych. Już w dzieciństwie utrata satysfakcjonującej dziecko formy kontaktu z rodzicem powoduje nieświadome poszukiwanie innych form pozyskiwania uwagi i akceptacji otoczenia. Berne nazwał je „grami”. Jak podkreśla Nęcki, stosowanie tych gier w dorosłym życiu jest przejawem rozwinięcia patologicznej formy komunikacji. Zdrowa, dojrzała i skuteczna komunikacja dorosłych ludzi opiera się na zachowaniach, w których korzystamy z trzech umiejętności:

Człowiek dojrzały sam kieruje świadomie swoim zachowaniem. W "grach" natomiast nieświadomie realizuje swoje potrzeby zdobywania uwagi i akceptacji, patologicznie manipulując innymi. Gier uczymy się we wczesnym dzieciństwie. Odkrycie i nazwanie ich, poddanie świadomej kontroli wymaga dużej pracy. W tym zadaniu często pomocna jest psychoterapia [12].

Źródło: TED, 10 ways to have a better conversation: Celeste Headlee at TEDxCreativeCoast, 08.03.2016 (dostęp 21.08.2020). Dostępne w Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=R1vskiVDwl4


Style komunikacji kobiet i mężczyzn

Deborah Blum – autorka książki "Mózg i płeć. O biologicznych różnicach między kobietami i mężczyznami" – opierając się na badaniach wielu naukowców, już pod koniec ubiegłego stulecia stwierdziła, że różnice między mózgiem kobiety i mężczyzny są znikome, praktycznie nie istnieją [1]. Od tamtej pory neurobiologia stała się dziedziną nauki dynamicznie się rozwijającą i te wcześniejsze wyniki potwierdzają późniejsze badania, jak choćby opublikowane przez izraelską badaczkę, Daphnę Joel wraz ze współpracownikami [2]. Tymczasem, gdy przyglądamy się komunikacji kobiet i mężczyzn, łatwo możemy zaobserwować różnice w stylu komunikacji. Czym możemy zatem wytłumaczyć te różnice? Jedną z najważniejszych przyczyn jest kultura i cywilizacja, w której kobiety i mężczyźni żyją. To one determinują różne sposoby wychowywania dziewczynek i chłopców, zawierają wzorce zachowań przekazywane z pokolenia na pokolenie. Jak twierdzi Peter Hartley, dyskusje na temat różnic między kobietami i mężczyznami częściej wynikają ze społecznych stereotypów i nie są oparte na bezpośrednich obserwacjach [3]. Nie należy zapominać, że najważniejszym powodem różnic w sposobach komunikacji między ludźmi (w tym między kobietami i mężczyznami) są różnice osobowościowe, wynikające z innej socjalizacji pierwotnej (w rodzinie) oraz z innego temperamentu, który jest wrodzony i niełatwo ulega modyfikacji. Wśród obszarów, na których skupiają się badacze analizujący różnice w komunikowaniu się kobiet i mężczyzn, zwracają uwagę dwa: język i komunikacja niewerbalna.

Język Język jest potężnym narzędziem odgrywającym ważną rolę na różnych poziomach komunikowania [4]. Dzięki językowi możemy przekazywać innym swoje myśli, postawy, możemy informować; język może być narzędziem wpływu społecznego, perswazji, pozwala nie tylko przekazywać wiedzę, ale również manipulować. Rozważając kwestie dotyczące wypowiedzi i płci, warto zwrócić uwagę na obszary różnic i podobieństw w mowie kobiet i mężczyzn. Jak wskazują Ronald B. Adler, Lawrence B. Rosenfeld i Russell F. Proctor II [5], analizując szereg badań na temat języka płci, wyróżnić tu można trzy podejścia:

Wiele różnic ujawniających się w języku kobiet i mężczyzn, które na pierwszy rzut oka wydają się związane z płcią, po głębszej analizie można przypisać także innym czynnikom wpływającym na sposób używania języka. Należą do nich m.in. światopogląd, sposób rozwiązywania problemów (współpraca vs. rywalizacja), orientacja seksualna, zawód, pozostająca w dyspozycji mówiącego władza [6].

Komunikacja niewerbalna Badacze wskazują na rolę kontaktu wzrokowego w komunikacji międzyludzkiej, a szczególnie na zależność między władzą a mową oczu. Współczynnik dominacji wzrokowej odnosi się do długości czasu patrzenia na rozmówcę w trakcie dwóch aktywności komunikacyjnych, czyli mówienia i słuchania. Eugenia Mandal definiuje ten współczynnik jako „stosunek czasu patrzenia na rozmówcę w dwu trybach komunikacyjnych – podczas mówienia i słuchania” [7]. Ten współczynnik rośnie, gdy osoba mówiąca często spogląda na słuchającą, a gdy sama słucha, często odwraca wzrok. Kobiety mają niższy współczynnik dominacji wzrokowej niż mężczyźni [8]. Jednak i kobiety, i mężczyźni posiadający władzę i rozmawiający z osobami płci przeciwnej wykazują podobną proporcję czasu patrzenia w trakcie słuchania i mówienia. Zatem na współczynnik dominacji wzrokowej wpływ ma nie tylko płeć, ale i zakres posiadanej władzy [9]. W stylu komunikacji ważna jest również intonacja, kobiety zazwyczaj są w sposobie mówienia łagodniejsze, mówią bardziej miękko i mniej „dramatycznie” [10].

Pomocna w zrozumieniu różnic w kobiecym i męskim stylu komunikacji jest typologia stylów komunikacji zaprezentowana przez Cheryl Hamilton [11]. Wyodrębnia ona cztery style komunikacji: zamknięty, ślepy, ukryty, otwarty. Twierdzi ona, że style komunikacji są wyznaczane w oparciu o ocenę częstości wykorzystywania dwóch istotnych elementów komunikacji międzyludzkiej, a mianowicie informacji zwrotnej (reakcji ze strony interlokutora w formie opinii, odczuć i informacji) i odsłaniania się (dobrowolnego dzielenia się swoimi odczuciami, informacjami, opiniami). Poszukiwanie informacji zwrotnej można przedstawić jako kontinuum: od sporadycznego do nadmiernego jej poszukiwania. Przy czym każda ze skrajności może wpływać na nieskuteczność komunikacji między dwiema osobami. Podobnie rzecz się ma z odsłanianiem. Zarówno jego całkowity brak, jak i nadmierna potrzeba odsłaniania się będą zakłócać komunikację. Większość badań wskazuje, że kobiety odsłaniają się w większym stopniu niż mężczyźni. Podobnie jest w przypadku informacji zwrotnej, jaką jest wyrażanie empatii. Dbałość o relacje, wsparcie, empatia i zrozumienie stanowić mogą ważne źródło zadowolenia z rozmowy oraz bodziec do dalszych i dłuższych kontaktów zaprzyjaźnionych kobiet [12]. Mężczyźni zaś skupiają się na aktualnym celu, zadaniu i problemie. Można zatem wnioskować, że kobiety częściej używają stylu ślepego (nadmierne odsłanianie się i sporadyczne poszukiwanie feedbacku) i otwartego (nadmierne poszukiwanie feedbacku i nadmierne odsłanianie się), mężczyźni zaś zamkniętego (sporadyczne poszukiwanie feedbacku i sporadyczne odsłanianie się) oraz stylu ukrytego (sporadyczne odkrywanie się i nadmierne poszukiwanie feedbacku). Jednak zastrzec należy, że ostatecznie o stylu komunikacji człowieka decyduje nie jego płeć, a typ osobowości.

Źródło: Jack Canfield, How Men and Women Communicate Differently, 26.07.2018 (dostęp 07.09.2020). Dostępne w Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=1W_CBoEjRXA&feature=youtu.be

Źródło: Audrey Nelson PhD, A Paradigm for Understanding How Men and Women Communicate, 30.04.2014 (dostęp 07.09.2020). Dostępne w Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=Ooc5pOrYP24&feature=youtu.be