Internet jako medium

Wprowadzenie Obecnie trudno sobie wyobrazić świat bez technologii informacyjno-komunikacyjnych, czyli tak zwanych ICT (information and communication technologies). Ich nieustający rozwój, w połączeniu z postępującym oddziaływaniem na niemal każdy kontekst życia społecznego sprawiają, że coraz częściej mówi się o nowej, hybrydowej (techniczno-fizykalnej) formie rzeczywistości, w której podziały między tym co cyfrowe a analogowe mocno się zatarły [1].

Za te doniosłe zmiany odpowiada w duże mierze rozwój internetu, bez którego trudno byłoby dziś pracować, komunikować się z innymi ludźmi czy też spędzać czas wolny. Obecnie odsetek internautów szacowany jest na  \( 62\% \) światowej populacji (około 4,8 mld osób), co w stosunku do 2000 roku stanowi ogromny wzrost o  \( 1239\% \) [2].

Czym charakteryzuje się to szczególnie ważne we współczesnym świecie medium, czy też metamedium, które nie tylko stanowi odrębny środek przekazu, ale też zawłaszcza inne media, stając się kanałem przekazu treści z książek, filmów, radia czy prasy [3].

Komercjalizacja („uwolnienie”) i upowszechnienie internetu Przez niemal trzy pierwsze dekady swojego rozwoju internet – a konkretniej poprzedzająca go sieć ARPANET – stanowił medium wyjątkowo elitarne, gdyż dostęp do jego zasobów miała wąska grupa naukowców związanych z wojskiem i uczelniami wyższymi – najpierw amerykańskimi, a wraz z rozwojem współpracy także wybranymi jednostkami naukowymi na pozostałych kontynentach. Zmiana oblicza internetu i jego przekształcenie zdaniem niektórych badaczy w medium masowe były możliwe dzięki komercjalizacji, co nastąpiło w latach 90. XX w., chociaż jeszcze u swego początku internet łączył niewiele komputerów, do których dostęp miało zaledwie pół procenta ludzi na świecie [5]. Komercjalizacja internetu polegała na jednoczesnej deregulacji, prywatyzacji i otwarciu na usługi komercyjne. W praktyce polegało to na odejściu od modelu centralnego zarządzania sprawowanego przez agencje rządowe w USA w stronę lokalnych sieci utrzymywanych przez komercyjnych operatorów komunikacyjnych [6]. Ta zmiana z jednej strony budziła obawy o upadek wolnościowych ideałów, jakie towarzyszyły twórcom Sieci i zalanie jej treściami marketingowymi, ale z drugiej była niezbędna do jej upowszechnienia, bez którego to medium nie odcisnęłoby takiego piętna na funkcjonowaniu ludzi, firm i instytucji z niemal całego świata. Jak zauważa Manuel Castells, istotne dla rozwoju internetu okazały się także: swobodny dostęp do protokołów komunikacji, możliwość bezpłatnej dystrybucji oprogramowania i jego modyfikacji, a także usieciowione i wspólnotowe wykorzystywanie wytworzonych w internecie treści [7].

Obecnie trudno wskazać aspekt rzeczywistości, który nie został w mniejszym lub większych stopniu przekształcony przez rozwijający się internet. Jednym z najmocniej dotkniętych obszarów jest komunikacja, w ramach której doszło do wytworzenia się nowych interaktywnych oraz hipertekstowych schematów komunikacyjnych przypominających kształtem sieć pająka, w której występuje wiele węzłów, pełniących jednocześnie rolę nadawcy i odbiorcy. Przykładem może być YouTube, który gromadzi i udostępnia materiały wideo opublikowane przez użytkowników portalu, a następnie przekazuje je dalej [8].

Innym przykładem mogą być użytkownicy urządzeń mobilnych podłączonych do internetu, którzy reagują na otrzymywane często w podobnym czasie powiadomienia płynące z wielu aplikacji. Nowe schematy komunikacyjne różnią się znacznie od właściwych dla tradycyjnych mediów jednokierunkowych modeli, w których informacja przekazywana jest z punktu A (nadawcy) do punktu B (odbiorcy), niekiedy nawet bez możliwości bezpośredniej odpowiedzi, co jest stosunkowo proste w realizacji w przestrzeni uspołecznionego internetu i opartych na zasadzie hipertekstu zasobów.

Definicja 1: Pojęcie internetu

Internet, potocznie określany też jako sieć, od początku swojego istnienia – czyli lat 60. XX wieku – przeszedł ewolucję od zamkniętego projektu wojskowego pn. ARPANET (Advanced Research Projects Agency Network) do symbiotycznej, otwartej sieci łączącej ludzi i maszyny na całym świecie, czyli tak zwanego Internetu Rzeczy (IoT, Internet of things). W 1995 roku eksperci wchodzący w skład amerykańskiej Federalnej Rady Sieci USA (FNC, Federal Networking Council) wydali rezolucję, w której jednogłośnie zdefiniowali pojęcie „Internet” jako odnoszące się do globalnego systemu informatycznego, który:
jest logicznie i globalnie połączony ze sobą poprzez unikalną przestrzeń adresową opartą na protokole internetowym (IP) lub jego późniejszych rozszerzeniach / kontynuacjach;
jest w stanie obsługiwać komunikację przy użyciu pakietu Transmission Control Protocol / Internet Protocol (TCP / IP) lub jego późniejszych rozszerzeń / następców i / lub innych protokołów zgodnych z IP;
oraz zapewnia, wykorzystuje lub udostępnia publicznie lub prywatnie usługi wysokiego poziomu obejmujące komunikację i powiązaną infrastrukturę opisaną w niniejszym dokumencie (tj. rezolucji – przyp. DG) [4].
Jak wynika z przedstawionej definicji, potoczne rozumienie internetu jako sieci połączonych ze sobą komputerów gwarantujących dostęp do stron www jest niewystarczające. Jest to medium, które oferuje wiele usług (pocztowe, Web, FTP – przesyłania plików, streamingu itp. itd.), a także może łączyć odmienne typy urządzeń cyfrowych (komputery, telefony, smartfony, a coraz częściej urządzenia RTV/AGD czy samochody).


Internet – ewolucja od Web 1.0 do Web 4.0

Wprowadzenie Internet stanowi jeden z najważniejszych wynalazków technicznych XX wieku, ale jego rozwój nieustannie postępuje, także obecnie. Kolejne dekady przynoszą zmiany technologiczne, a także powiązane z nimi przekształcenia w sferze społeczno-kulturowej, dlatego ewoluuje kształt samego internetu, jak i efekty jego oddziaływania oraz formy partycypacji w globalnej Sieci. Współczesny internet nie jest tą samą przestrzenią wymiany informacji i komunikacji zapośredniczonej komputerowo (CMC), jaką był dwadzieścia czy dziesięć lat temu. Zmieniają się też dostępne w jego ramach usługi, w tym World Wide Web (WWW). Kolejne jego ewolucje określane są mianem przejścia od Web 1.0 do Web 4.0.

Ewolucja od Web 1.0 do Web 4.0 Wraz z rozwojem dostępnych technologii oraz popularyzacją internetu dochodziło do zmian w Web 1.0: Pierwszy okres w rozwoju usługi WWW – w zależności od przyjętych kryteriów datowany od końca lat 80. XX w. do początku XXI wieku – cechował się jednostronnym schematem komunikacji przywodzącym na myśl tradycyjne media masowe (prasę, radio, telewizję). Wynikało to częściowo ze stosowanych ówcześnie, niedostatecznie rozwiniętych technologii (hipertekst, HTML, FTP, IRC, Usenet), a także podstawowego założenia, wedle którego internet stanowi system powiązanych ze sobą statycznych dokumentów (stron WWW), które w dużej mierze przypominają formaty dostępne w starszych mediach, czyli są „tylko do odczytu” i bez większych możliwości interakcji [2].

Pojęcie tzw. Internetu 2.0 zostało zaproponowane w 2003 roku przez irlandzkiego przedsiębiorcę i propagatora ruchu wolnego oprogramowania (open source) Tima O’Reilly’ego. Termin ten odnosi się nie tylko do zmian technologicznych, ale przede wszystkim nowych form partycypacji użytkowników na stronach internetowych, które polegały na przejściu od biernego użycia w kierunku rosnącego zaangażowania użytkowników częściej dzielących się danymi i łączących się we wspólnoty na portalach społecznościowych. Ta wzmocniona partycypacja ujawnia się także w aspekcie rozwoju oprogramowania i usług, gdyż częściej udostępniane są one na wolnych licencjach i przy większym zaangażowaniu odbiorców, na przykład w procesach testowania stale rozwijanych pomysłów [3]. To wzmocnienie roli odbiorców i budowanych wspólnot wirtualnych było kluczowe dla rozwoju mediów społecznościowych.

Zaproponowana w 2006 roku przez Jeffreya Zeldmana – amerykańskiego specjalistę w zakresie projektowania stron internetowych – koncepcja Web 3.0 opisuje etap rozwoju internetu, który przypada na drugą dekadę XXI wieku, kiedy to nastąpiła konieczność dostarczenia rozwiązań, które wspomogą internautów w procesie przeszukiwania oraz oceny nieustannie rosnących zasobów internetu. Niestety nadmiar dostępnych danych może prowadzić do informacyjnego przeciążenia, a także pogłębiać lukę informacyjną. Dlatego usługi WWW wpisujące się w model 3.0, chociaż częściowo o tym wspomina Tim O’Reilly w swojej koncepcji Web 2.0, korzystają z takich technologii jak metadane czy sieć semantyczna (semantic web). W uproszczonym ujęciu metadane to pakiety danych zawierające opis logiki informacji i zależności między nimi w ramach dowolnego zasobu internetowego (np. strony www). Natomiast sieć semantyczna jest dodatkową warstwą zautomatyzowanych, logicznych powiązań pomiędzy danymi, w ramach której operują mniej lub bardziej inteligentne (AI, Articicial Inteligence) maszyny (boty, aplikacje, agenci przeglądarek itp.). Ich zadaniem jest analiza, porządkowanie i wnioskowanie o badanych zasobach w oparciu o zrozumiałe dla nich metadane i reguły, co na poziomie użytkowników oznacza lepiej przedstawione i dostosowane (spersonalizowane) wyniki operacji przeszukiwania zasobów dostępnych w Sieci [4].

Kolejny etap przekształceń sfery internetu wykracza poza usługę WWW i jest związany z rewolucją mobilną, czyli upowszechnieniem bezprzewodowego dostępu do zasobów Sieci z poziomu smartfonów czy tabletów, ale także postępującym poszerzaniem informacji kontekstowych o działaniach użytkowników internetu, dzięki rosnącej liczbie wzajemnie połączonych urządzeń telekomunikacyjnych. W efekcie tego ostatniego procesu powstaje tak zwany Internet Rzeczy (IoT, Internet of things), co bywa też określane mianem Web 4.0. Obecnie interakcja internauty ze stroną czy aplikacją internetową może zawierać informacje o jego geolokalizacji, wyszukiwanych wcześniej informacjach na różnych urządzeniach czy środowisku, w którym funkcjonuje (np. z połączonych z Internetem sprzętów AGD/RTV czy samochodów). Poszerzanie źródeł informacji przy jednoczesnym ich integrowaniu jest rodzajem sieci symbiotycznej, pełnej mniej lub bardziej uświadomionych aktów komunikacji pomiędzy maszynami, usługami oraz ludźmi [5], [6] .

Definicja 1: World Wide Web

World Wide Web (WWW) to  ogólnoświatowy, hipertekstowy, multimedialny, sieciowy system informacyjny oparty na publicznie dostępnych, otwartych standardach IETF (Internet Engineering Task Force) i W3C (World Wide Web Consortium), który został wynaleziony przez brytyjskiego fizyka i programistę Tima Bernersa-Lee w 1990 roku [1]. Usługa ta jest powszechnie kojarzona z całym internetem, jednak stanowi jedynie jeden z jego elementów, który w uproszczeniu stanowią dostępne w Sieci wzajemnie połączone zasoby stron internetowych oraz dokumentów.


Media społecznościowe jako nowe media

Wprowadzenie Media społecznościowe stanowią współcześnie jeden z najważniejszych obszarów wirtualnego wymiaru rzeczywistości, jak i wiodące narzędzie komunikacyjne. Rok 2020 jest pod tym względem przełomowy, ponieważ po raz pierwszy w historii użytkownicy różnych portali społecznościowych stanowią ponad połowę ( \( 51\% \)) – tj. 3,96 mld – światowej populacji ludzi [1].

Obserwuje się też znaczący wzrost poświęcanego na obecność w mediach społecznościowych czasu z poziomu 90 minut w 2012 roku do 143 minut w 2019 roku [2]. To nieustannie pogłębiające się zaangażowanie wykracza poza zagadnienie kontaktów online, gdyż jak wynika z deklaracji internautów, media te wywołują ambiwalentne reakcje. Z jednej strony ułatwiają one dostęp do informacji, ułatwiają komunikowanie czy poszerzają swobodę wyrażania opinii, ale jednocześnie zagrażają prywatności osobistej, są źródłem rozpraszających bodźców w ciągu dnia czy też polaryzacji w kwestii poglądów politycznych [3].

Cechy szczegółowe mediów społecznościowych Carr i Hayes w swoich poszukiwaniach adekwatnego i teoretycznie użytecznego rozumienia mediów społecznościowych proponują omówienie, które uświadamia charakter mediów społecznościowych jako nowych mediów [6]:

Definicja 1: Media społecznościowe

Media społecznościowe stanowią relatywnie nowe zjawisko medialne, gdyż ich historia rozpoczyna się dopiero na przełomie XX i XXI wieku, kiedy to funkcjonowały takie portale jak SixDegrees, LiveJournal, Friendster, a później MySpace czy wreszcie od 2004 roku Facebook, a ich trzy zasadnicze cechy to:

umożliwienie użytkownikom tworzenia, pobierania oraz udostępniania treści;
publikowania profili oraz informacji osobistych;
a także nawiązywania kontaktów z innymi [4].
W ujęciu bardziej formalnym media społecznościowe można definiować jako: „kanały internetowe, które umożliwiają użytkownikom oportunistyczną interakcję i wybiórczą autoprezentację, w czasie rzeczywistym lub asynchronicznie, zarówno dla szerokiego, jak i wąskiego grona odbiorców, którzy czerpią dla siebie wartość z treści tworzonych przez użytkowników i postrzeganych interakcji z innymi” [5].


Platformizacja sieci

Rozwój sieci spowodował powstanie witryn lub usług internetowych, nastawionych na przechowywanie i organizowanie udostępnianej przez użytkowników zawartości za pomocą oprogramowania w celu ich dalszego publicznego rozpowszechniania lub do organizowania interakcji między użytkownikami. Tego typu witryny nie generują własnych treści ani też nie zamawiają treści u użytkowników, stając się w ten sposób jedynie pośrednikami w przekazywaniu treści pomiędzy różnymi grupami użytkowników: twórców, klientów, sprzedawców, fanów, reklamodawców, czy instytucji medialnych itp. [1], [2]. Nazywa się je platformami internetowymi, medialnymi lub cyfrowymi i współcześnie odrywają one coraz ważniejszą rolę nie tylko na rynku usług medialnych, narzucając własne reguły funkcjonowania tradycyjnym nadawcom medialnym, ale również wpływając na decyzje konsumentów co do wyborów zakupowych czy politycznych. Platformy internetowe, korzystając z zaawansowanych algorytmów, śledzących i analizujących aktywność użytkowników, decydują bowiem o tym, co i do kogo będą rozpowszechniać, w jaki sposób będą łączyć użytkowników i pośredniczyć w ich interakcjach oraz co będą odrzucać i czynić niewidocznym dla nich – ich istotą jest zatem moderowanie zawartości i aktywności użytkowników [3]. Aby podkreślić, jak duży wpływ platformy internetowe mają na system geopolityczny oraz gospodarkę, transport, zdrowie czy media, badacze posługują się takimi określeniami, jak „społeczeństwo platformowe” (platform society) [4], „kapitalizm platformowy” [5], czy „platformizacja sieci” [6].

Platformy internetowe można podzielić na takie, które są głównie nastawione na: (a) umożliwianie kontaktu indywidualnego lub grupowego pomiędzy użytkownikami – należą do nich portale społecznościowe (social networking sites), takie jak: Facebook, Twitter, Google+, Tinder, Grindr, Snapchat; (b) dzielenie się „treściami tworzonymi przez użytkowników” – takie jak: Instagram, Pinterest, You Tube, Tik Tok; (c) sprzedaż, dokonywanie zakupów lub zbiórek pieniędzy na różne cele – takie jak: eBay, Allegro, Amazon, Kickstarter; (d) rozrywkę i zabawę np. Spotify, Netflix, Amazon Prime; (e) umożliwiające korzystanie z dóbr według idei „ekonomii współdzielenia”: Airbnb, Uber, BlaBlaCar, Bolt.

Posługiwanie się przez firmy z branży technologicznej terminem „platforma” na określenie prowadzonej działalności to działanie strategiczne, którego celem jest powiększanie zysków oraz umiejętne lawirowanie pomiędzy ochroną prawną, z której korzystają, a zobowiązaniami, jakie wynikają z prowadzonej przez nich działalności [7]. Określenie „platforma medialna” ma służyć również podkreśleniu ich roli jedynie jako swoistych pośredników treści oraz pozwala postrzegać ich jako „neutralnych”, co zabezpiecza przed odgórnymi regulacjami lub skargami użytkowników. Firmy te nie chcą być odbierane jak tradycyjne organizacje medialne czy agencje informacyjne, które produkują, dystrybuują i dostarczają informacje/treści/usługi, a także nimi zarządzają. Określanie własnej działalności jako „platforma medialna” pozwala również wyeliminować różne napięcia – związane z oferowanymi przez nie usługami – pomiędzy: treściami tworzonymi przez użytkowników a tworzonymi w celach komercyjnych; budowaniem wspólnot a dostarczaniem reklam; ingerencją w dostarczane treści a zachowaniem neutralnej postawy. Właściciel platformy medialnej musi bowiem umiejętnie komunikować się z trzema grupami interesariuszy – użytkownikami, reklamodawcami oraz profesjonalnymi twórcami treści – dawać obietnicę zaspokojenia ich potrzeb (od czego zależy jego biznesowy sukces) oraz usuwać wszelkiego rodzaju napięcia oraz pojawiające się przeszkody. Jest to o tyle trudne, że potrzeby każdej z tych grup są różne. Użytkownicy nastawieni są na możliwość dostępu do darmowych treści oraz własnej ekspresji, natomiast reklamodawcy i profesjonalni twórcy treści – dotarcie do jak największej liczby odbiorców, zwiększenie zasięgu oddziaływania a w ostateczności wzrost sprzedaży usług lub produktów.

Platformy medialne, zwłaszcza serwisy społecznościowe, chcą być także postrzegane jako realizujące określony interes publiczny. Przykładowo YouTube wyraźnie chce być identyfikowany jako firma, której działalność związana jest z przestrzeganiem podstawowych wartości istotnych dla człowieka, takich jak: wolność słowa, swobodny dostęp do informacji, równość szans (tu w znaczeniu zaistnienia, założenia firmy czy osiągnięciu sukcesu), prawo do zrzeszania się (jako możliwość odnalezienia społeczności, która będzie go wspierać, pokonywania barier, przekraczania granic oraz spotykania się z ludźmi o podobnych zainteresowaniach i pasjach). Wolność słowa jest również eksponowana przez Twittera („Wierzymy w wolność słowa i uważamy, że głos każdego może wpływać na świat”). Jednak ta neoliberalna retoryka stanowi jedynie parawan dla hegemonicznych działań biznesowych.

Coraz częściej jednak „widać rozdźwięk pomiędzy rolą i funkcja, jaką platformy medialne realizują we współczesnym ekosystemie medialnym, a sposobem, w jaki są zarządzane i odbierane” [8], co dotyczy zwłaszcza tych platform medialnych, które odgrywają bardzo ważną rolę w dystrybucji wiadomości i informacji. Co więcej, zaobserwować można ekspansję modelu infrastrukturalnego i ekonomicznego platform mediów społecznościowych w inne przestrzenie online, co nazywane zostało platformizacją sieci (platformization of the web) [6]. Ta platformizacja opiera się na podwójnej logice ekspansji platform medialnych na resztę internetu, a jednocześnie na ich gotowości do stworzenia zewnętrznej platformy danych dla aplikacji internetowych i aplikacji, co służy wymianie danych między różnymi platformami lub ich sprzedaży w celu wpływania na zachowanie użytkowników. Z jednej strony platformy budują technologiczną infrastrukturę, nastawioną na łączenie się i rozwijanie na innych stronach internetowych, aplikacjach i ich danych, z której mogą korzystać zewnętrzne podmioty. Z drugiej zaś strony mają dostęp do własnych baz danych za pośrednictwem zewnętrznych podmiotów (m.in. dzięki API czy wtyczkom społecznościowym na stronach internetowych), co ma kluczowe znaczenie dla ich modelu biznesowego, ponieważ zapewnia dopływ nowych danych. Wszystko to służy temu, aby rozwinąć się w sieć i stworzyć kanały przepływu umożliwiające gromadzenie i formatowanie zewnętrznych danych sieciowych w celu dopasowania ich do podstawowej logiki platformy, jaką jest sprzedaż danych innym podmiotom lub ich analiza.

Niektórzy badacze [9] uważają, że w związku z pełnieniem przez platformy medialne, takie jak Facebook, Google czy Twitter znaczącej roli w dystrybucji wiadomości oraz bycia dla dużej liczby użytkowników podstawowym ich źródłem, za pomocą którego je konsumują, należy traktować je właśnie jako nowy typ organizacji medialnych. Ich zdaniem współcześnie firmy technologiczne oferujące różne usługi cyfrowe definiują własną tożsamość nie ze względu na konkretną działalność, jaką wykonują, ale właśnie ze względu na technologiczne podejście do niej (np. Uber, który nie jest firmą transportową, czy inne firmy działające w modelu ekonomii współdzielenia). Jest to o tyle ważne, że w ten sposób firmy technologiczne chcą być postrzegane jako nowoczesne oraz nietradycyjne, ponieważ oferują dostęp do usług w innowacyjny sposób, zaspokajając szereg podstawowych konsumenckich potrzeb.

Źródło: Diggit magazine, Professor José van Dijck on today's 'platform society', 09.02.2019 (dostęp 21.09.2020). Dostępne w YouTube: https://youtu.be/g2rVuDQeAeg


Nowe media a rozwój kultury uczestnictwa

Kultura uczestnictwa Nowe media spowodowały powstanie kultury uczestnictwa, w której żyjemy i partycypujemy codziennie i stale, jako odbiorcy jesteśmy zachęcani do uczestnictwa – od serwisów społecznościowych, przez portale z wiadomościami, fora, blogi po sklepy internetowe – wszędzie współczesny człowiek ma możliwość zabierania głosu, opublikowania swoich opinii, wyrażania myśli i emocji. W rezultacie w modelu idealnym konsument staje się jednocześnie jej twórcą treści kulturowych. Buduje to potrzebę nazwania tego nowego fenomenu, który pozwali odróżnić go od kultury masowej. Różnice są widoczne przede wszystkim  na płaszczyźnie technologicznej w kulturze uczestnictwa symetryczne media zastępują  typowe dla kultury masowej formy komunikacji antysymetryczne, co sprawia, że uczestnictwo w kulturze staje się łatwiejsze, a przez to może być bardziej powszechne [1].

Kultura uczestnictwa – historia  Wielość definicji kultury uczestnictwa wynika z faktu, że jest to zjawisko stosunkowo nowe. Początki kultury uczestnictwa datuje się na druga połowę lat 80. XX wieku. Stanowi więc zjawisko stosunkowo nowe jednak dynamicznie rozwijające się. Wydziela się cztery fazy kultury uczestnictwa [5]:

W tym sensie kultura uczestnictwa stanowi odpowiedź na eksplozję nowych technologii medialnych, które umożliwiają konsumentom przechowywanie komentowanie i rozpowszechnianie treści medialnych w niebywały dotąd sposób [6]. Powstanie  tego typu kultury w znacznej mierze zależało od rozwoju technologii sieciowej, jednak prowadzone badania w poszczególnych okresach pokazują, że nie samo pojawienie się nowych środków komunikacji spowodowało wykształcenie się nowego typu kultury ale raczej wzajemne relacje pomiędzy technologiami komunikacyjnymi i wspólnotami kulturowymi, które wokół nich wyrastają oraz aktywnościami ułatwianymi przez środki umożliwiające komunikację [3].

Dla zaistnienia kultury uczestnictwa konieczna jest, więc oprócz technologii również:

Do form kultury uczestnictwa badacze zaliczają, obok tworzenia tekstów kultury w sieci również:

Słabe i mocne strony kultury uczestnictwa Zalety kultury uczestnictwa:

Wady kultury uczestnictwa wynikają natomiast:

Dynamika rozwoju kultury uczestnictwa Media społecznościowe w 2018 roku miały 3,484 mld użytkowników i wciąż zyskiwały na znaczeniu. W Europie było to 462,5 mln osób. W tym czasie  2/3 ludności korzystało z urządzeń mobilnych – (unikalna liczba użytkowników mobile to 5,112 mld) i  3,256 mld z nich konsumuje treści w social media właśnie za pomocą urządzeń mobilnych) ( Rys. 1 ).

Definicja 1: Kultura uczestnictwa

1. Stanowi wyraz twórczości użytkowników oraz wynik przynależności do społeczeństwa informacyjnego. Pojawienie się kultury uczestnictwa burzy wcześniejsze przekonania o tym, iż nadawca i odbiorca mają przypisane określone funkcje i ich role nie mogą się przenikać. W ramach kultury uczestnictwa nadawcy i odbiorcy mogą wchodzić w różnego rodzaju wzajemne interakcje i zamieniać się rolami przy tworzeniu i odbieraniu przekazów [2]. Ten typ kultury charakteryzuje się relatywnie niskim progiem dla ekspresji artystycznej i obywatelskiego zaangażowania, stanowi  duże wsparcie dla twórczości i dzielenia się swoimi utworami, oraz jest rodzajem nieformalnej opieki mentorskiej, w ramach której najbardziej doświadczeni mogą przekazać nowicjuszom pewne wskazówki, rady lub pokazać wzory [3].
2. Pojawiła się w momencie, gdy kultura zareagowała na pojawiające się coraz częściej nowe technologie medialne, umożliwiające przeciętnemu konsumentowi na zdobywanie, archiwizowanie, komentowanie, dokonywanie zmian w publikowanych treściach oraz ich prężne rozpowszechnianie. Działania te zwykle cechuje wysoka efektywność i interaktywność [4].

3.  Pojęcie do pewnego stopnia sztuczne, odnoszące się do wpływu nowych form komunikacji (od kserografu po media społecznościowe) na tworzenie, dystrybucję i recepcję tekstów kultury. W istocie chodzi o to, że po czasie dość jednokierunkowych mediów masowych (telewizja, prasa, książka masowa) poszerza się pole czynnego uczestnictwa w kulturze, rozumianego tu także jako tworzenie tekstów [1].


Wolność, demokracja, partycypacja w nowych mediach

Aktywność obywatelska on-line  Dzięki interaktywności i decentralizacji nowych mediów stale powiększa się ilość odbiorców–użytkowników. Nowoczesne technologie komunikacyjne podnoszą też debatę publiczną na wyższy poziom. Wynika to ze  zmniejszania znaczenia selekcji nadawczej, przez co wyraźniej są artykułowane interesy pojedynczych obywateli, a w dyskusji publicznej pojawia się więcej tematów, gdyż przełamany zostaje tradycyjny jeszcze do niedawna podział na nadawców i odbiorców. Pozwala to szerokiej rzeszy użytkowników dzielić się swoimi problemami i wprowadzać do debaty nowe kwestie – dotąd pomijane lub marginalizowane [1]. Należy pamiętać jednak, że nowe media powodują wykluczenie dużych grup społecznych, które z różnych powodów z nich nie korzystają. Tym samym różnicują społeczeństwo i sprawiają, że część osób nie może uczestniczyć w aktywnościach obywatelskich w internecie (zob. Wykluczenie cyfrowe ).

Wykorzystanie technologii cyfrowych przez obywateli: Współczesne nowe media oraz portale społecznościowe dostarczają obywatelom oraz podmiotom społeczeństwa obywatelskiego narzędzia pozwalające na  wymianę informacji i  umożliwiające mobilizację ludzi do wyrażenia poparcia lub protestu wobec istotnych kwestii społecznych. Nowoczesne technologie komunikacyjne dostarczają też rozwiązań dzięki, którym każda osoba może w sieci przedstawić własną opinię. W ten sposób przyczyniają się do wzrostu politycznego zaangażowania obywateli i wzmacniają demokrację [2]. Taki charakter mają:

Podejmowane działania przez podmioty polityczne:

Negatywne aspekty komunikacji w nowych mediach dla aktywności obywatelskiej:

Więcej na ten temat w rozdziale: Negatywne zjawiska komunikacji w nowych mediach

Definicja 1: E-demokracja

E-demokracja – jest związana z działaniami na rzecz poszerzenia politycznej partycypacji poprzez umożliwienie obywatelom wzajemnego porozumiewania się oraz komunikację z ich przedstawicielami poprzez nowe technologie informacyjno-komunikacyjne.
W związku z tym w e-demokracji istotną rolę odgrywa usprawnienie demokracji przedstawicielskiej przez:
1. powiększenie kanałów informacyjnych w celu wzrostu stopnia demokratycznego upodmiotowienia obywateli;
2. rozwój elektronicznych zgromadzeń, co sprzyja budowaniu debaty on-line i wymianie poglądów;
3. obniżanie dzięki sieciom komputerowym kosztów organizacyjnych i transakcyjnych, ponoszonych przez organizacje działające w ramach społeczeństwa  [6].


Haktywizm i inne formy aktywizmu internetowego

Haktywizm – powstanie i historia  Termin haktywizm został użyty po raz pierwszy przez grupę „Cult of the Dead Cow” (cDc) w 1996 roku, choć pierwsze motywowane politycznie cyberataki, miały miejsce wcześniej, bo już na przełomie lat 80. i 90. XX wieku. W 1989 roku cyberprzestrzeń została wykorzystana w protestach przeciwko próbnym wybuchom jądrowym. Grupa z Melbourne stworzyła robaka komputerowego o nazwie WANK („Worms Against Nuclear Killers”, czyli „Robaki przeciwko nuklearnym zabójcom”) i zainfekowała nim maszyny amerykańskiego Departamentu Energetyki i NASA. Zarażone komputery wyświetlały informację o niebezpieczeństwach związanych z nuklearnym wyścigiem zbrojeń. WANK  nie szkodził samemu systemowi i nie spowodował strat o charakterze finansowym w zaatakowanych podmiotach [1]. W 1994 roku wykorzystano technikę DoS  jako formę politycznego protestu w Wielkiej Brytanii. Grupa z San Francisco zablokowała na ponad tydzień serwery rządu Wielkiej Brytanii poprzez wysłanie masy e-maili  przeciwko ustawie o prawie karnym i porządku publicznym (ang. Criminal Justice and Public Order Act) [2].

Media upowszechniły termin „haktywizm” podczas konfliktu w Kosowie w latach 1998-1999, kiedy aktywiści z całego świata rozpoczęli ataki DoS i zniszczyli lub przejęli strony internetowe, aby zaprotestować przeciwko wojnie i zaangażowanym w nią krajom, np. Amerykańska grupa „Team Spl0it” napisała „stop wojnie” na stronie Federalnego Urzędu Lotnictwa USA a Serbska grupa „Black Hand Group” (Czarna Ręka) przeprowadzili ataki DoS na komputery należące do Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO) i innych podmiotów [1]. Haktywizm w pełni rozwinął się jednak dopiero na początku XXI wieku, przede wszystkim za sprawą założonego w 2003 roku kolektywu aktywistów i hakerów „Anonymous”, który w 2008 roku przeprowadził akcję „Project Chanology” przeciwko scjentologom w proteście przeciwko próbom ocenzurowania przez nich video z Tomem Cruise’em chwalącym kościół scjentologiczny  [1]. W Polsce potencjał haktywizmu pokazały protesty wokół ACTA w 2012 roku. Włączyła się w nie grupa „Anonymous”, dokonując serii ataków na witryny internetowe polskich instytucji rządowych [3].

Techniki działania haktywistów Wśród technik stosowanych przez haktywistów wymieniane są [9]:

Odmiany haktywizmu i inne formy aktywności w sieci

Haktywizm – zalety i wady Haktywiści mają udział w nagłaśnianiu kwestii, które z różnych względów rządzący próbują maskować. Było to widoczne w przypadku działań Anonymous i protestów społeczeństwa przeciwko uchwaleniu ACTA. Na tym przykładzie możemy zobaczyć zatem, że haktywizm może stanowić swoisty wentyl bezpieczeństwa, mobilizować ludzi wokół konkretnego problemu i chronić społeczeństwo przed nadużyciami władzy. Przy użyciu odpowiednich narzędzi Internet jest w stanie zapewnić ludziom anonimowość, pozwala wyrażać poglądy, które mogą być niepopularne z linią rządzących, co może sprzyjać zaangażowaniu obywateli bez narażania ich na ewentualne sankcje.

Haktywizm stanowi atrakcyjną alternatywę dla protestów ulicznych. Narzuca również wyzwanie stosunkom międzynarodowym i prawu międzynarodowemu, które musi na nowo zdefiniować cyberatak, biorąc pod uwagę, że część z nich nie ma na celu wyrządzenia szkody, ale zamanifestowanie swego stanowiska lub zwrócenia uwagi na istotny problem społeczny.

Źródło: Anonymous Official, Anonymous - The Hacker Wars Full Documentary, 16.05.2015 (dostęp 23.11.2020). Dostępne w YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=ku9edEKvGuY

Definicja 1: Haktywizm

 Haktywizm to połączenie aktywizmu społeczno-politycznego z hakerstwem, co powoduje problemy w zdefiniowaniu tego zjawiska.  Z jednej strony bowiem  jest on określany jako przejaw internetowej mobilizacji, a z drugiej termin ten opisuje działania przestępcze w przestrzeni wirtualnej. Haktywiści stosują bowiem metody wywodzące się z hakerstwa, ale wyróżnia ich polityczna motywacja [4]. Znajduje to odzwierciedlenie  w definicjach:
1. Twórcy tego pojęcia, grupa „Cult of the DeadCow”, określali tym terminem osoby lub grupy wykorzystujące swoje umiejętności komputerowe do nagłaśniania określonych postulatów politycznych. Dla haktywistów  łamanie zabezpieczeń komputerowych i wykorzystywanie swoich umiejętności w tej dziedzinie powinno prowadzić do propagowania określonych postaw czy wartości w przestrzeni publicznej [1].

2. Współcześnie haktywizm określany jest również  jako to ruch kulturowo-cywilizacyjny polegający na łączeniu aktywności politycznej z osiągnięciami technologicznymi, w celu manifestowania sprzeciwu wobec działań w przestrzeni szeroko rozumianej polityki [5]. W takim ujęciu haktywizm stanowi mieszankę oddolnego protestu politycznego  i  hakerstwa  komputerowego, który charakteryzuje bezpośredniość działań podejmowanych w Internecie w celu wywołania natychmiastowych zmian w szeroko pojętej sferze politycznej [6]. Tak rozumiany haktywizm obejmuje te cyberataki, które mają na celu  promocję  określonych  postaw,  wartości  lub  idei  politycznych, albo chcą zwrócić uwagę opinii publicznej na określone problemy [7].

3. Nieco inaczej haktywizm definiowała Dorothy Denning, która skupiała się na podkreśleniu skutków działań haktywistów. W jej definicjach haktywizm obejmował działania  wykorzystujące  techniki  hakerskie  przeciwko  witrynie  internetowej  z  zamiarem  zakłócenia  jej  normalnego  funkcjonowania,  a nie  spowodowania  poważnych  szkód [8]. Co wyraźnie odróżnia haktywizm od cyberterroryzmu.


Prywatność i nadzór w internecie

Jedną z podstawowych wartości internetu, która leżała u podstaw jego stworzenia, była wolność nie tylko w sferze osobistej, ale również społecznej, przejawiająca się w możliwości komunikowania się ze sobą wszystkich użytkowników podłączonych do globalnej Sieci (zob. Internet jako medium; Internet – ewolucja od Web 1.0 do Web 4.0 ). Wraz z dynamicznie rozwijającą się internetową siecią komunikacyjną badacze zaczęli zwracać jednak coraz większą uwagę na zagadnienia, które na samym początku rozwoju Sieci były pomijane – prywatność użytkowników oraz ich kontrolę. Według Alexandra R. Gallowaya [1] podstawową zasadą internetu nie była wolność, lecz kontrola (istniała od początku jego powstania), która opierała się na otwartości, integracji, uniwersalizmie i elastyczności oraz wynikała ze stopnia wysokiej organizacji technicznej sieci. Podobnie uważał Lawrence Lessig [2], który zwrócił uwagę na paradoks doświadczeń internetowych, podkreślając, że z jednej strony internet umożliwia jednostkom komunikowanie się z innymi w prywatnej przestrzeni domowej, ale z drugiej strony naraża ich na możliwość monitorowania i śledzenia działań internetowych przez rządy lub korporacji technologicznych. Wraz z nastaniem XXI wieku pojawiały się krytyczne koncepcje odnoszące się do prywatności w internecie, np.  „państwa baz danych” (database nation), w którym doszło do „śmierci prywatności” [3] czy opisujące Sieć jako panopticon [4].

Badaczce w pierwszym okresie badań nad prywatnością i nadzorem w internecie koncentrowali się na prywatności społecznej (związanej z udostępnianiem danych osobowych przez użytkowników w internecie, w tym mediach społecznościowych i ich ochronie przed innymi użytkownikami) aniżeli na prywatności instytucjonalnej (związanej z udostępnianiem danych osobowych i cyfrowych korporacjom technologicznym) [5]. Badaczy interesował również zdecydowanie bardziej problem nadzoru ze strony rządów aniżeli firm technologicznych. Dopiero w drugiej połowie XXI wieku w związku z dominującą rolą przedsiębiorstw, których model biznesowy opierał się na gromadzeniu, przetwarzaniu i analizowaniu danych cyfrowych, oraz ich znaczącym wpływem na różne sfery życia zaczęto badać szerzej prywatność w kontekście danych generowanych przez użytkowników. Pojawiły się wówczas także takie koncepcje nadzoru, jak „kapitalizm nadzoru” (surveillance capitalism) Shoshany Zuboff czy „kultura nadzoru” (surveillance culture) Davida Lyonsa.

Wielu badaczy prywatności zauważało, że użytkownicy internetu z jednej strony obawiają się o swoją prywatność, ale z drugiej strony praktycznie nie są w stanie podjąć żadnych działań, aby ją chronić. Ta rozbieżność między postawami a zachowaniem została nazwana „paradoksem prywatności”, jednak w trakcie kilku badań nie stwierdzono istnienia związku pomiędzy obawami o prywatność w internecie a zachowaniami związanymi z ujawnianiem informacji o sobie w sieci [6]. Jak wskazują badacze, wpływ na różne poziomy ochrony prywatności użytkowników mają nie tyle postawy, co potrzeby, doświadczenia związane z naruszeniem przez innych prywatności oraz kompetencje cyfrowe. Sytuacja, w której dochodzi do naruszenia prywatności na skutek działania realnej osoby, jest częstsza i łatwiejsza do zaobserwowania niż wtedy, gdy użytkownicy doświadczają naruszenia prywatności w wyniku wykorzystania ich danych bez ich wiedzy i zgody przez firmy technologiczne, na przykład w formie sprzedaży danych innym podmiotom lub w celu profilowania. Ponadto algorytmiczna personalizacja treści, może być postrzegana przez użytkowników jako korzystna, zwłaszcza dla tych, którzy nie mają motywacji lub umiejętności dostosowywania treści do własnych preferencji. W związku z tym użytkownicy pomimo iż są świadomi naruszania prywatności przez firmy technologiczne, decydują się tego typu praktyki ze względu na określone korzyści.

Unia Europejska, jeszcze przed tzw. aferą  Cambridge Analytica, jako pierwsza podjęła działania, których celem było ograniczenie śledzenia użytkowników w sieci przez podmioty komercyjne i tym samym ochrona prywatności. Od maja 2018 roku obowiązuje Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych (w skrócie: RODO) https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32016R0679&from=PL, które reguluje takie zjawiska jak: dopasowywanie reklam do preferencji użytkowników internetu w czasie rzeczywistym, profilowanie wyników wyszukiwania i strumieni aktualności czy monitorowanie aktywności użytkowników za pośrednictwem „inteligentnych” sensorów. Wprowadzono także szereg innych zmian m.in. zapewniono użytkownikowi już w wersji domyślnej przeglądarki ustawienia przyjazne dla niego, zlikwidowano praktyki zwane cookie-wall, polegające na braku dostępu do treści online przy jednoczesnym wyrażeniu braku zgody na śledzenie, zapewniono zgodę użytkownika na wszystkie rodzaje niezamówionych komunikatów reklamowych, w tym reklamy targetowanej w mediach społecznościowych, zapewniono poufność komunikacji elektronicznej zarówno w odniesieniu do treści, jak i metadanych oraz prywatność danych przechowywanych i emitowanych przez urządzenia, które takie dane generują.

Materiały dodatkowe Otwarty dostęp do wszystkich numerów czasopisma „Surveillance & Society”: https://ojs.library.queensu.ca/index.php/surveillance-and-society/index

Źródło: Fundacja Panoptykon, Odzyskajmy sprawczość - David Lyon, Panoptykon 4.0, 13.03.2020 (dostęp 22.09.2020). Dostępne w YouTube: https://youtu.be/xrN9cdfsqzE

Definicja 1: Kapitalizm nadzoru

Koncepcja nowego kapitalizmu, sformułowana przez amerykańską badaczkę Shoshanę Zuboff w 2015 roku, w której formę kapitału stanowią dane cyfrowe generowane przez użytkowników i urządzenia cyfrowe. Dla wielu firm są one jednocześnie surowcem (niezbędnym kapitałem do produkcji towarów, np. produktów, usług) oraz produktem (wytwarzanym przez cyfrową pracę ludzi korzystających z produktów oraz usług). W cyfrowym kapitalizmie, dane nie zastępują pieniędzy, ale są tak samo traktowane jak kapitał finansowy, w związku z czym muszą być ciągle pozyskiwane i przetwarzane poprzez tworzenie produktów i usług oraz infrastruktury, które generują dane. Kapitaliści nadzoru funkcjonują według dwóch komplementarnych modeli biznesowych: użytkownika jako klienta (You are the Costumer) oraz użytkownika jako produktu (You are the Product).


Filtrowanie i selekcja informacji

Media masowe jako instytucje realizujące określone funkcje w społeczeństwie (zob. Funkcje mediów ) z jednej strony koncentrują się na przekazywaniu informacji ważnych nie tylko z perspektywy odbiorcy, ale również celu, który nadawca chciał osiągnąć. Z drugiej jednak strony wielość różnych wydarzeń, jakie pojawiają się na całym świecie każdego dnia i ograniczone możliwości mediów informacyjnych w tym zakresie powodują, że nie wszystkie one mogą być w centrum uwagi mediów. W efekcie czego organizacje medialne dokonują swoistego filtrowania informacji przekazywanych odbiorcom, na podstawie określonych kryteriów i dopuszczania tylko wybranych informacji do obiegu – proces ten nazwano gatekepeengiem. Z czasem zyskał on status teorii naukowej, w ramach której badacze poszukiwali odpowiedzi na temat czynników wpływających na filtrowanie informacji, a także weryfikowali ich wpływ na odbiorcę.

Rodzaje gatekeepingu Filtrowanie informacji jest nieodłącznie związane z całym procesem tworzenia przekazu medialnego i stanowi jeden z jego elementów. Dokonuje się go na kilku poziomach: jednostkowym, organizacyjnym, ideologicznym, zewnętrznym. Zgodnie z ideą gatekeepingu to jednostki (dziennikarze, użytkownicy) lub organizacje (wydawcy, producenci, właściciele mediów, platformy mediów społecznościowych, agregatorzy treści, wyszukiwarki) pełnią rolę strażników, pozwalających przedostać się informacji dalej. Nierzadko decyduje o tym także określone ideologiczne nastawienie organizacji medialnej i jej związki z władzą, a także grupy nacisku. Na poziomie jednostkowym w klasycznym ujęciu rolę gatekeepera pełnił dziennikarz lub reporter, który decydował o tym, jakie wydarzenie jest warte opisania lub którą informację należy przekazać odbiorcom. Z kolei na poziomie organizacyjnym to wydawca lub producent (a czasem także właściciel) podejmował decyzję o dopuszczeniu do publikacji materiałów przygotowanych przez dziennikarza lub reportera. Pomimo akceptacji informacji na poziomie pierwszym i drugim może ona zostać zablokowana na poziomie trzecim – wówczas mamy do czynienia z cenzurą (zob. Cenzura ).

Wraz z rozwojem internetu oraz znaczącą aktywnością użytkowników w sieci i wzrostem tworzonych przez nich treści każda jednostka mająca dostęp do informacji lub będąca świadkiem wydarzenia może stać się gatekeeperem. Takie podejście przyczyniło się do wyróżnienia nowego rodzaju gatekeepingu nazywanego gatekeepingiem publiczności (audience gatekeeping) [1]. Pojawienie się mediów społecznościowych jako nowych pośredników informacji zmieniło całkowicie proces filtrowania i selekcji treści. W nowym ekosystemie mediów „międzyludzkie łańcuchy organizacji mediów społecznościowych i ich uczestników, na przykład, łączą się z łańcuchami medialnymi w zupełnie nowy sposób – przenosząc informacje z jednego do drugiego łańcucha, nakładając się na media i integrując z nowym dziennikarstwem, w którym reporterzy i urzędnicy mają mniejszą kontrolę nad przepływem informacji niż w XX wieku” [2]. Choć w ten sposób maleje rola organizacji medialnych jako gatekeeperów, pojawiają się dodatkowo dwa inne rodzaje gatekeepingu: gatekeeping technologiczny oraz moderacja treści.

Gatekeeping technologiczny związany jest z infrastrukturą technologiczną, która została zaprojektowana albo w celu selekcji i doboru informacji w sposób automatyczny (na podstawie przeszłych aktywności użytkownika), albo została predefiniowana przez niego (tzw. dostosowanie do własnych potrzeb). Przykładem takiego gatekeepingu jest m.in. działanie wyszukiwarek internetowych, agregatorów newsów czy platform mediów społecznościowych.

Drugi rodzaj nowego gatekeepingu związanego z mediami społecznościowymi to moderacja treści. Według Tarletona Gillespie: „Platformy muszą, w takiej czy innej formie, moderować treści: zarówno po to, aby chronić pojedynczego użytkownika przed innymi lub jedną grupę przed jej antagonistami, jak i po to, aby usunąć obraźliwe, podłe lub nielegalne treści – a także zaprezentować swoją najlepszą twarz nowym użytkownikom, reklamodawcom i ich partnerom, a także ogółowi społeczeństwa” [3]. Moderacja treści na platformach społecznościowych może odbywać się przy użyciu zaawansowanych algorytmów lub ręcznie przez osoby przeszkolone do tego celu (pracujące w krajach trzeciego świata, takich jak Etiopia, Mjanma (Birma), czy Sri Lanka). Najczęściej służy do wykrywania takich treści, które naruszają regulamin użytkownika lub normy społeczne, takie jak: przemoc i agresja, pornografia czy mowa nienawiści lub są treściami fałszywymi. Przykładowo w 2009 roku, kiedy Facebook miał miesięcznie 120 milionów  aktywnych użytkowników, zatrudniano jedynie 12 moderatorów treści. Z kolei w 2018 roku przy 2,3 miliarda miesięcznych aktywnych użytkowników zatrudniano już 15 000 moderatorów (https://www.statista.com/chart/17302/facebook-content-moderator/). Zarówno automatyczna, jak i ręczna moderacja treści budzą szereg kontrowersji, ponieważ obarczone są błędem subiektywizmu i nazywane są nową cenzurą (temu poświęcony jest film dokumentalny „Czyściciele internetu” z 2018 roku w reż. Hansa Blocka oraz Moritza Riesewiecka).

Źródło: Against Gravity, "Czyściciele internetu" – zwiastun, 12.09.2018 (dostęp 03.12.2020). Dostępne w YouTube: https://youtu.be/BT1V7OPrIhc

Czynniki wpływające na selekcję informacji Zdaniem Denisa McQuaila [4] w tradycyjnych mediach zachodnich wpływ na dopuszczenie informacji do obiegu mają trzy czynniki: ludzie, lokalizacja oraz czas. Jeśli chodzi o ludzi, to im bardziej jest znana dana osoba, tym większe szanse, że dane wydarzenie z nią związane zostanie opublikowane. Wydarzenia dotyczące ludzi sławnych, polityków lub celebrytów aktualnie popularnych w mediach zyskują większą uwagę wydawców mediów. W tym przypadku jednak nie tyle chodzi o relacje z wydarzeń z udziałem tych osób, ile o ich wypowiedzi na temat różnych wydarzeń. Drugim czynnikiem, który wpływa na dopuszczenie informacji do publikacji jest lokalizacja wydarzenia i odległość od miejsca skupienia władzy. Im wydarzenie bliżej miejsca skupienia władzy, np. stolicy kraju, tym istnieją większe szanse, że media się nim zainteresują. Nie dotyczy to jednak wydarzeń o dużym zasięgu rozgrywających się na peryferiach lub tragicznych w skutkach. Trzecim czynnikiem mającym wpływ na publikację informacji o wydarzeniu jest czas, dotyczy to zwłaszcza wydarzeń nierutynowych i nieoczekiwanych, takich jak: wypadki, skandale czy przypadki.


Negatywne zjawiska komunikacyjne w internecie

Swoboda i demokratyzacja komunikacji między wszystkimi użytkownikami internetu sprzyjały rozprzestrzenianiu się różnych treści umieszczanych w sieci bądź przekazywanych za jej pośrednictwem nie tylko na niespotykaną wcześniej skalę, lecz także w bardzo szybkim czasie. Internet jako medium dające użytkownikom poczucie anonimowości, umożliwiające wchodzenie w bezpośrednią interakcję dzięki stworzonej w tym celu infrastrukturze komunikacyjnej w postaci for internetowych, czatów, możliwości pozostawiania komentarzy jawił się jako idealne narzędzie wyrażania własnej ekspresji i przestrzeń do dyskusji. Nie wszyscy użytkownicy traktowali je jednak w taki sposób, ponieważ to, co dla jednych stanowiło potencjał do rozwoju czy partycypacji, drugim służyło do manipulowania innymi oraz zaspokajania swoich agresywnych bądź antyspołecznych potrzeb.

Jednym z pierwszych negatywnych komunikacyjnych zjawisk, jakie pojawiły się w internecie, był trolling. Słowo „troll” najprawdopodobniej pojawiło się pod koniec lat 80. XX wieku w Stanach Zjednoczonych i oznaczało osobę, która wchodziła do wirtualnej społeczności po to, by celowo zakłócić jej funkcjonowanie [1]. Początkowy trolling internetowy nie był szkodliwą praktyką, zauważaną tylko w małych grupach tematycznych wewnątrz sieci Usenet i stosowaną wobec nowych członków społeczności. Obecnie jednak jest uznawany za jedno z najbardziej szkodliwych zachowań w sieci, wykorzystywanych przez ekstremistyczne rasistowskie, nacjonalistyczne i ksenofobiczne grupy do nękania, ośmieszania i prześladowania swoich przeciwników [2]. U podłoża tego typu negatywnego zachowania komunikacyjnego leży zjawisko nazwane „efektem niepowściągliwości w sieci”.

Trolling internetowy stanowi dzisiaj potężne narzędzie propagandowe nie tylko w propagandzie politycznej, ale również i obyczajowej. Trolle tworzą fałszywe konta na portalach społecznościowych i przy ich pomocy angażują się w dyskusje w mediach społecznościowych, na forach internetowych czy w komentarzach pod artykułami, prezentując określoną ideologię i odsyłając często do sfabrykowanych informacji. Często trolle próbują zachowywać się jak przeciętni użytkownicy sieci. Zdradza ich jednak nieustępliwość i sztywne powracanie do określonego tematu. Do najczęstszych działań trolli można zaliczyć:

Wszystkie działania trolli internetowych są dobrze zaplanowane, często koordynowane przez organizacje nazywane „farmami trolli”, które nierzadko działają pod przykrywką agencji PR lub badawczych. W Rosji za jedną z takich farm jest uważana Internetowa Agencja ds. Badań (Internet Research Agency), instytucja finansowana przez biznesmena należącego do bliskiego otoczenia prezydenta Putina. Także w Polsce śledztwa dziennikarskie zdemaskowały kilka farm trolli.

Innym negatywnym zjawiskiem komunikacyjnym powiązanym z trollingiem internetowym jest mowa nienawiści (hate speech), potocznie nazywana hejtem. Hejt podobnie jak trolling na początku był obserwowany w małych grupach wirtualnych. Z czasem jednak, wraz z upowszechnieniem się portali społecznościowych, mowa nienawiści stała się bardziej powszechna w komunikacji publicznej. Hejt nie jest zjawiskiem jednorodnym. Należy go traktować zarówno jako działanie komunikacyjno-językowe polegające na używaniu języka w celu rozbudzenia, rozpowszechniania czy usprawiedliwiania nienawiści i dyskryminacji oraz przemocy wobec konkretnych osób bądź grup, jak i działaniem o charakterze społecznym – zachowaniem agresywnym, którego celem jest poniżenie, upokorzenie i wykluczenie ( Rys. 1 ).

Najczęściej mowa nienawiści adresowana jest do grup mniejszościowych: Romów, Żydów, muzułmanów, Ukraińców, uchodźców, osób czarnoskórych, feministek czy LGBTQ. Różnice w treści mowy nienawiści wynikają z różnic międzygrupowych, czyli tego, jaka jest specyfika grupy, status oraz jak grupa jest postrzegana przez większość.

W ciągu ostatnich lat wzrosła liczba aktów mowy nienawiści w mediach, w tym internecie oraz mediach społecznościowych wobec gejów, lesbijek oraz osób biseksualnych i transpłciowych. Jedną z przyczyn tego zjawiska jest używanie w przestrzeni publicznej języka nienawiści przez niektórych hierarchów Kościoła katolickiego oraz prawicowych posłów i media. Z ust osób publicznych padały takie stwierdzenia jak: „LGBT to nie ludzie, ale ideologia” (poseł Jacek Żalek), „osoby LGBT nie są równe normalnym ludziom” (poseł Przemysław Czarnek) czy określenia „tęczowa zaraza” (arcybiskup krakowski Marek Jędraszewski). Atak skierowany na środowisko osób LGBT stanowił także siłę napędową Prawa i Sprawiedliwości podczas kampanii do parlamentu w 2019 roku i kampanii prezydenckiej Andrzeja Dudy w 2020 roku, gdzie z ust prezydenta padły m.in. słowa: „Próbuje się nam wmówić, że LGBT to ludzie. A to jest po prostu ideologia”. Jak wynika z badań, prawie  \( 78\% \) dorosłych Polaków spotyka się najczęściej z mową nienawiści w telewizji a  \( 54,3\% \) w internecie. Z kolei aż  \( 95,6\% \) młodych Polaków najczęściej ma kontakt z mową nienawiści w sieci, a prawie  \( 66\% \) w telewizji [4]. Przenikanie mowy nienawiści do głównego nurtu debaty publicznej prowadzi do wykluczania pewnych grup społecznych poprzez ich dehumanizację i zagraża idei otwartego i zróżnicowanego społeczeństwa obywatelskiego. Przyzwolenie na mowę nienawiści w przestrzeni publicznej może prowadzić do desensytyzacji (odwrażliwiania), czyli nieuważania jej za obraźliwą, szokującą i naruszającą standardy społeczne. Do wyznaczników sprzyjających stosowaniu mowy nienawiści należą: niska samoocena, wyższy poziom agresji werbalnej oraz preferencja dla hierarchicznego porządku społecznego [5].

Definicja 1: Efekt powściągliwości w sieci (ang. Online Disinhibition Effect)

Zjawisko polegające na ujawnianiu siebie (własnych emocji, pragnień) oraz aktywnościach w sieci innych niż w relacjach „twarzą w twarz” offline. Podczas komunikacji w internecie ludzie czują się bardziej rozluźnieni, mniej skrępowani i pozwalają sobie na zachowania, na które nie odważyliby się w rzeczywistości. Powstawaniu tego efektu sprzyjają takie czynniki, jak: dysocjacyjna anonimowość (ukrywanie różnych aspektów własnej tożsamości), fizyczna niewidoczność dla innych, asynchroniczność komunikacji, samolubna introjekcja, dysocjacyjna wyobraźnia (rozszczepienie na świat wirtualny z innymi zasadami i świat realny, w którym istnieją również inne reguły funkcjonowania) oraz niwelowanie różnic społecznych (sieć sprzyja skracaniu dystansu oraz zacieraniu się ról społecznych). W przypadku niektórych ludzi efekt ten wywołują już dwa czynniki, w innych przypadkach kombinacja większej ich liczby [3].


Modele komunikowania

Większość modeli łączy elementy strukturalne, dynamiczne, funkcjonalne i operacyjne jednak wraz z odchodzeniem od definiowania komunikowania masowego w kategoriach masowej produkcji i dystrybucji, które kładło silny nacisk na aspekty organizacyjne i technologiczne w komunikowaniu, również definicje komunikowania masowego, a wraz z nimi modele komunikowania ulegały zmianie. Dziś możemy wyróżnić cztery podstawowe modele komunikowania: transmisji, rytuału, przyciąganiu uwagi i recepcji [2]. Modele te nie wykluczają się wzajemnie i mogą one być wykorzystywane do konceptualizacji i badania  różnych aspektów komunikowania masowego [1].

Transmisyjny model komunikowania U podstaw tego modelu leży widzenie komunikacji, jako procesu transmisji określonej liczby komunikatów (przekazów) określonych przez nadawcę lub źródło, które są przesyłane do odbiorcy. Model ten ma charakter podstawowy i w historii rozwoju badań nad komunikowaniem masowym wielu autorów próbowało go rozszerzać i ulepszać ten model tak by oddawał jak najpełniej proces komunikacji masowej i ukazywał jego specyfikę [2].

Najbardziej znany jest model aktu perswazyjnego autorstwa Harolda Lasswella (1984) [3]. Proces komunikowania w jego ujęciu złożony jest z pięciu zasadniczych elementów, które mają formę pytań :

Model ten ze względu na liniowy i jednokierunkowy charakter od początku był uznawany za model procesu komunikowania masowego. Największą zaletą tego modelu jest jego prostota i zwięzłość, ale stanowi to również jego wadę. Nie uwzględnia bowiem ważnego z punktu widzenia komunikowania pytania o motywy nadawcy i o kontekst  komunikowania [1].

Model transmisji, w kolejnych latach doczekał się wielu modeli, które oddawały złożoną strukturę procesu komunikowania, rozwój tego modelu wynikał z wyników uzyskiwanych badań nad komunikowaniem masowym, które powodowały konieczność modyfikacji podstawowej wersji modelu transmisji, np. w wyniku prowadzonych badań zauważono, że przekazy masowe nie zawsze docierają do odbiorców bezpośrednio, często są one zapośredniczone przez szczególną kategorię odbiorców, którzy zostali określeni jako przywódcy opinii. Spowodowało to  stworzenie w 1955 modelu dwustopniowego przepływu informacji i opinii  [4].

Postrzeganie komunikacji jako transmisji jest też obecne w systemowych modelach komunikowania, które wyrastają z matematycznego teorii komunikowania Claude Shannona i Warrena Weawera (1948). Dodali oni do modelu komunikowania element zakłóceń mogących wpływać na proces przepływu informacji. Podejście to było rozwijane przez Theodore Newcomba (1953), który stworzył model systemowy (trójkątny) tworzony przez trzy podmioty: nadawcę, odbiorcą oraz otoczenie społeczne. Te trzy elementy pozostawały ze  sobą we wzajemnych relacjach tworząc system, który pozwalał na utrzymanie równowagi społecznej. Bruce Westley i Malcolm McLean próbowali ten model dostosować do komunikowania masowego, poprzez wprowadzenie jeszcze jednego elementu: pośrednika w procesie komunikacji (media masowe). Dzięki temu powstał model procesu komunikowania masowego (1957), który ukazywał rolę  masowego komunikatora, jako pośrednika między nadawcą – posiadaczem treści do udostępnienia odbiorcom. Wszystkie te podmioty są od siebie wzajemnie zależne i powiązane ze sobą [5].

Rytualny (ekspresyjny) model komunikowania  U podstaw tego modelu leży widzenie komunikacji w kategoriach wspólnoty, zrzeszenia i uczestnictwa. Tak rozumiany proces komunikowania nie koncentruje się na wysyłaniu przekazów ale na reprezentacji wspólnych przekonań [6]. Stanowi swoiste zjednoczenie publiczności w akcie ekspresji kultury, wierzeń i wartości. Często ma charakter obrzędowy. W tym sensie wymaga on istnienia wspólnoty podzielającej mity, tradycje, symbole ponieważ przekazy w tym modelu komunikowania są niejednoznaczne i mają ukryte znaczenie, które musi zostać odczytane przez odbiorców w oparciu o ich rozumienie wyrastające z określonej kultury. Ten typ komunikacji ma często charakter celebracyjny i samopochłaniający, czyli sam jest dla siebie celem. Model ten zwraca uwagę na wewnętrzne zadowolenie nadawcy (lub odbiorcy) i służy przyjemności odbioru, a nie realizacji celi utylitarnych. Można jednak zauważyć, że wskazuje on, że komunikacja przyczynia się do wzrostu integracji społeczeństwa  i wpływa też na charakter relacji społecznych [1]. Z założenia model komunikowania rytualnego nie jest instrumentalny mimo to jest on wykorzystywany w planowaniu działań komunikacyjnych, np. kampanii politycznych. Przykładami  tego modelu komunikowania są na przykład celebracje świąt państwowych, religijnych itp. [2].

Model pokazywania – uwagi (rozgłosu) Pierwszym celem mediów jest przyciągnięcie i utrzymanie uwagi odbiorców, a nie transmisja, czy zjednoczenie publiczności wokół  określonych przekazów. Przyciągnięcie i utrzymanie uwagi widzów pozwala mediom na osiąganie zysków. Autorzy modelu rozgłosu skupiają się na założeniu, że czas jaki widownia może przeznaczyć na korzystanie z mediów jest ograniczony w związku z tym jeśli skorzysta z jednej oferty medialnej to zrezygnuje z innej. Tym samym pozyskanie uwagi odbiorcy pozwala na zrealizowanie celu ekonomicznego, jakim jest przyciągnięcie uwagi widzów dla innych instytucji, głównie handlowych. Zwrócenie ich uwagi na przekaz stanowi warunek konieczny dla ich późniejszych zachowań, np. nabycia reklamowanego towaru. Model ten wyrasta z definicji komunikowania masowego, które jest obecne w komercyjnych instytucjach medialnych. Skupia się on na trzech cechach:

Model recepcji Model ten wyrasta z nurtu teorii krytycznej i należy bardziej do refleksji kulturowej niż socjologicznej nad procesem komunikowania. Stanowi on wyraz badań nad recepcją przekazów, które koncentrowało się na nadawaniu znaczenia komunikatom przez odbiorców przekazów medialnych [7]. Model ten cechuje orientacja na recepcję i zakłada, że:

Definicja 1: Model komunikowania

Modele komunikowania są to słowne lub graficzne przedstawienia obrazujące proces komunikowania w schematycznej uproszczonej formie. Mogą one mieć charakter:
1. strukturalny – pozwalający ukazać elementy składające się na proces komunikowania masowego;
2. dynamiczny – ukazujący przebieg procesu komunikowania masowego;
3. funkcjonalny – pokazujący zależności pomiędzy poszczególnymi częściami procesu komunikowania składającymi się na model;
4. operacyjny – umożliwiający przewidzenie i  zaprojektowanie aktu komunikacji masowej [1].


Przepływ informacji w nowych mediach

Wzory przepływu informacji w nowych mediach

Pojawieniem się komputera i internetu i dało początek mediom telematycznym, określanym jako nowe media. Spowodowało  powstanie  alternatywnych typów obiegu informacji i wymusiło potrzebę stworzenia nowych modeli komunikowania, które uwzględniały ich specyfikę [1]. Wcześniej stworzone modelowe wzory komunikacji medialnej zostały stworzone dla tzw. „starych mediów” i nie w pełni odpowiadały one zmianom, jakie dokonały się pod wpływem nowych środków komunikowania (szerzej modele komunikowania w mediach tradycyjnych przedstawione są w rozdziale Modele komunikowania.

W odniesieniu do mediów telematycznych zostały one zastąpione przez model przepływu informacji autorstwa Jana Bodrewijka i Bena van Kaama  [2]. Model ten zdaniem Dennisa McQuaila (2007) w pełni opisuje zmiany jakie zachodzą w komunikacji zapośredniczonej przez nowe media. Podkreśla przy tym, że wyróżnione w tym modelu cztery wzory przepływu informacji: alokucja, rejestracja, konsultacja i konserwacja nie tylko graniczą ze sobą, ale mogą się na siebie nakładać i uzupełniać w niektórych przypadkach [3].

Model przepływu informacji w nowych mediach koncentruje się na kontroli wytwarzania, dystrybucji oraz odbioru przekazów.  Jeden wymiar modelu jest definiowany przez kontrolę zasobu/źródła informacji, które może być centralne lub indywidualne. Drugi wymiar wyznacza kontrola czasu i wybór przedmiotu przekazu. Tu również może ona być centralna lub indywidualna [2].

Model cyber-interaktywny Sally Mcmillan (2002) Model cyber-interaktywny uwzględnia dwie zmienne: jednokierunkowość lub dwukierunkowość komunikacji oraz kontrolę odbiorcy nad przekazami, która może być wysoka lub niska. Pozwoliło to wydzielić cztery podstawowe wzory przepływu informacji w nowych mediach: monolog, feedback, dialog responsywny, wspólny dyskurs   [4].

Nowe media – nowe wzory przepływu informacji W odniesieniu do nowych mediów brakuje całościowego paradygmatu, który pozwalałby na badania zmian zachodzących w sposobie doświadczania nowych mediów. Najczęściej do tych analiz adaptowane są modele komunikacji opracowane dla mediów tzw. starych. Do wzoru  monologowego, feedbackowego opartego na alokucji znajdują zastosowanie modele transmisji. W innych modele rozgłosu i rytualne oraz wyrastające z modelu interakcyjnego [3]. Ponadto wszystkie cztery wzory przepływu informacji mogą być realizowane na jednym urządzeniu w ramach tej samej technologii – infrastruktury telekomunikacyjnej [3].

W nowych mediach dziś następuje przesunięcie komunikacji od nadawcy ku odbiorcy na co wskazuje częstsze pojawianie się  przepływu informacji charakterystycznych dla konwersacji, konsultacji niż według wzoru alokucyjnego. Alokucja wykorzystywana jest w stosunkowo małej skali i ma inną formę, została dostosowana do podzielonych  i wyodrębnionych ze względu na zainteresowania lub potrzeby audytoriów. Wzory rejestracyjne równoważą komunikację i oddają rolę nadawcom [3].

Zwrócić trzeba też uwagę, że nowe media nie rozwiązały problemów, które pojawiły się już wcześniej w przestrzeni komunikacji masowej a nawet je wzmocniły. Taki charakter ma zjawisko określane przez Kazimierza Krzysztofka jako „terror klikalności”. Jest to świadome dezorientowanie odbiorcy tytułami wiadomości lub fragmentami tytułów, aby skłonić go do otwarcia komunikatu. Jest to szerszy problem tabloidyzacji starych i nowych mediów, które walczą o odbiorcę „podkręcając” jego doznania związane z odbiorem przekazów, aby przetrwać na rynku za nawet  za cenę obniżania standardów dziennikarstwa [5].


Rola i znaczenie otoczenia społecznego, politycznego i ekonomicznego

Trzon systemu medialnego stanowią organizacje medialne (przedsiębiorstwa medialne), które wchodzą w interakcje z elementami należącymi do rynku pierwotnego i wtórnego, które stanowią jego otoczenie społeczne, polityczne oraz ekonomiczne i wpływają na ostateczny kształt systemu medialnego w konkretnych państwach [3].

Typologia systemów medialnych  Systemy medialne mają silne zakorzenienie w strukturach politycznych oraz ekonomicznych i różnią się między sobą pod kątem czterech czynników:

(zob. Własność i kontrola mediów; Cenzura ). Pozwala to na wyróżnienie trzech podstawowych typów systemów medialnych i dokonania ich charakterystyki:

Występowanie: Francja, Grecja, Włochy, Hiszpania, Portugalia.

Występowanie: Austria, Belgia, Dania, Finlandia, Niemcy, Holandia, Norwegia, Szwecja i Szwajcaria.

Występowanie: Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Kanada i Irlandia, przy czym w USA  i Kanadzie rynek mediów jest w największym stopniu skomercjalizowany niż w innych krajach [4].

Potrójna natura mediów Media masowe mają złożoną  naturę, gdyż jednocześnie mają one charakter:

To sprawia, że na media należy patrzeć, jak na zbiór elementów powiązanych siecią wzajemnych zależności, tworzących strukturę  systemu, który obowiązuje w danym państwie [5].

Wpływ otoczenia zewnętrznego  Media działają w gospodarce rynkowej i to sprawia, że muszą radzić sobie w relacjach z klientami, czyli reklamodawcami i sponsorami. Media komercyjne w taki sposób przygotowują przekazy, by przyciągać jak największą ilość odbiorców, dzięki czemu są atrakcyjne dla reklamodawców i sponsorów, którzy dzięki mediom trafiają ze swoją ofertą do szerokiego grona odbiorców. Mimo to media powinny zachowywać niezależność  decyzyjną, jeśli chodzi o prezentowane treści. Nie powinni na nie mieć wpływu reklamodawcy, ani sponsorzy. Niestety często podmioty te wywierają presję na instytucje nadawcze i ingerują w treść przekazów informacyjnych.  Na te działania najmniej narażeni są nadawcy publiczni, którzy mają zapewnione podstawowe źródło finansowania, jakim jest abonament i różnego rodzaju subwencje ze strony państwa. Odporne zwykle też są media społeczne (niekomercyjne), które są zależne od finansowania ze strony sponsorów i fundatorów oraz donatorów. Jednak w sytuacji zbyt dużej presji raczej zdecydowane są poszukać innych źródeł finansowania lub w skrajnych sytuacjach zawiesić działalność niż zdecydować się na zmianę profilu i publikowanie treści niezgodnych z ich powołaniem (misją). Najbardziej wrażliwe na ten rodzaj działań, że strony reklamodawców i sponsorów są  media komercyjne.  Te z nich, których pozycja jest ugruntowana, np. elitarna prasa mogą skutecznie się bronić, ale  małe lokalne instytucje nadawcze nie są odporne na takie działania i  to one najczęściej ulegają i pozwalają na zewnętrzną ingerencję w działalność redakcji [5].

Między systemem medialnym a politycznym też wytwarzają się wzajemne relacje. Z jednej strony politycy potrzebują mediów, aby zapewniły mu legitymizację działania, które będą przekazywały i tłumaczyły odbiorcom ich działania oraz dostarczały wiedzy o preferencjach, potrzebach i obawach ze strony obywateli. Z drugiej strony media  potrzebują informacji do tworzenia przekazów, a rząd, politycy, instytucje władzy oraz partie i organizacje polityczne dostarczają ich. Dzięki przekazywaniu tych informacji społeczeństwu media spełniają swój obowiązek publiczny informując  o działaniach władz, nagłaśniając nadużycia oraz sukcesy [3].  Ważną rolę w tym aspekcie odgrywają też relacje z państwem, które wyznacza pewne ramy prawne dla funkcjonowania mediów masowych i kontroluje ich działalność  w ramach obowiązujących przepisów prawa (więcej na ten temat  w rozdziale Własność i kontrola mediów ).

W warunkach rynkowych instytucje nadawcze muszą sobie też radzić sobie w kontaktach z konkurencyjnymi podmiotami medialnymi. Relacje z konkurencją  budowane są na płaszczyźnie programowej oraz sprzedaży usług reklamowych. Mogą być  oparte na:

Kolejnym czynnikiem stanowiącym otoczenie mediów są odbiorcy, którzy  z jednej strony stanowią jedno z istotnych pól konkurencji, ale sami są też otoczeniem społecznym mediów i zgłaszają swoje potrzeby względem nich. Podstawowy mechanizm relacji media – odbiorcy jest klarowny. Określany jest on terminem „ekonomia uwagi”. Na rynku konsumenci otrzymują różne usługi w zamian za swoją uwagę. Ostatecznym celem jest transakcja sprzedaży, która jednak nie musi nastąpić natychmiast ani bezpośrednio, może to być zwrócenie uwagi na reklamę produktów lub usług. Podobnie funkcjonują wyszukiwarki internetowe pokazujące ogłoszenia „w zamian” za pomoc w odnalezieniu poszukiwanej zawartości [6].

Definicja 1: System medialny

System medialny to zbiór (ogół) instytucji i organizacji biorących udział – w różny, właściwy dla siebie sposób – w procesie masowego komunikowania; są to środki masowego przekazu, czyli prasa, radio, telewizja, internet, a także instytucje i organizacje uzupełniające ich działalność (m.in. agencje informacyjne, firmy kolportażowe), bądź ją nadzorujące lub kontrolujące [1].
W takim rozumieniu system medialny to zespół mediów masowych działających w społeczeństwach narodowych, w różnych sektorach, jak prasa, radio, telewizja i nowe media internetowe [2].


Cenzura

Czym jest cenzura? Słowo cenzura pochodzi od łacińskiego słowa „censere” znaczącego „oszacować, ocenić, osądzić”. Cenzor był tytułem nadawanym dwóm sędziom w starożytnym Rzymie, którzy byli odpowiedzialni  za  administrowanie  spisem  i  nadzorowanie  moralności  publicznej. W okresie średniowiecza Kościół posługiwał się cezurą, aby nie dopuścić do rozprzestrzenia się treści zawartych w księgach, które były uznawane za heretyckie. Pojawienie się druku w XV wieku ułatwiło rozpowszechnianie antykościelnych treści. W odpowiedzi Kościół stworzył rozbudowany system cenzury prewencyjnej, wymagającej licencji na publikację (imprimatur) i poświadczenia, że książka została zbadana przez miejscowego ordynariusza,  zwykle  biskupa przed jej publikacją. Stworzono też  indeks  ksiąg  zakazanych, który po raz pierwszy został opublikowany w 1559 roku, zanim zaprzestano jego publikacji w 1966 roku miał 42 edycje [1].

Historia cenzury Cenzura we współczesnym rozumieniu rozwinęła się wraz z powstaniem nowoczesnego państwa. Władze świeckie wprowadziły podobne zasady kontroli publikacji drukowanych, jak wcześniej Kościół [4]. Anglia opublikowała pierwszy indeks ksiąg zakazanych w 1529 roku. W 1557 roku powstało Towarzystwo  Drukarsko-Kolporterskie. W zamian za monopol na wydawanie i dystrybucję publikacji drukowanych miało ono nie dopuszczać do druku treści, które byłyby groźne dla władzy i Kościoła anglikańskiego. Ta współpraca oparta na autocenzurze przetrwała do 1695 roku, kiedy Parlament zdecydował o wygaśnięciu ustawy o cenzurze. Było to efektem trudności w cenzurowaniu coraz większej ilości ksiąg i broszur. Prasa w Anglii w XVIII i XIX wieku nie była cenzurowana ale jej rozwój był utrudniony przez podatek od gazet oraz podatek od reklam i ogłoszeń. Zniesienie ich odpowiednio w 1836 roku i 1853 umożliwiło powstanie niezależnej wielkonakładowej prasy [1].

W Polsce w XVI i XVII poza cenzurą kościelną pisma drukowane nie były cenzurowane, gdyż nie było takiej potrzeby. W tym okresie były one redagowane wyłącznie przez zaufanych dworzan króla i pod jego kontrolą. Ta sytuacja zmieniła się w XVIII wieku wraz z wprowadzeniem systemu koncesyjnego w prasie i wydaniem monopolistycznych przywilejów dla wydawców (Zakonu Pijarów i Zakonu Jezuitów). Od tego czasu Służby Marszałka Wielkiego Koronnego były odpowiedzialne za kontrolę publikacji. Nadzór ten był realizowany poprzez uniemożliwianie drukowania treści szkodliwych dla monarchy oraz karanie grzywną lub więzieniem tych, którzy takie treści tworzyli i rozpowszechniali. W 1793 roku Jurysdykcja Marszałkowska wydała w Warszawie "Instrukcję dla drukarzy", w której pojawił się zapis, że każda drukowana publikacja musi być podpisana przez cenzora. Spowodowało to powstanie autocenzury i drukarze, którym zależało na dobrych relacjach z dworem unikali drukowania treści wymierzonych w Króla i jego najbliższe otoczenie [3].

W okresie XX Międzywojennego zaraz po odzyskaniu niepodległości w 1919 roku nastąpiło zniesienie cenzury i proklamowanie wolności prasy. Kilka miesięcy później w wyniku wojny z Rosją wprowadzona została cenzura wojskowa. W Konstytucji marcowej z 1921 roku pojawił się zapis o wolność słowa i prasy, ale w praktyce stosowana była cenzura represyjna. W  konstytucji kwietniowej z 1935 roku był zapis tylko o wolności słowa (art. 5), bez wolności prasy. W 1938 roku prezydencki dekret prasowy nadał władzy administracyjnej do kontroli wydawnictw prasowych. Co oznaczało wprowadzenie cenzury. Po II wojnie światowej Polska pozostała pod kontrolą Związku Radzieckiego i na wzór istniejących tam rozwiązań, również w naszym kraju wprowadzono cenzurę. Dekret o powołaniu Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk został ogłoszony 5 lipca 1946 roku i wszedł w życie po uchwaleniu przez Krajową Radę Narodową we wrześniu 1946 roku (po opublikowaniu w Dzienniku Ustaw RP). W lipcu 1981 roku urząd zmienił nazwę na Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk (GUKPiW), ale jego rola, zadania i cele pozostały takie same. Ostateczna likwidacja GUKPiW-u dokonała się w kwietniu 1990 roku [5].

Ze względu na sposób działalności cenzorskiej wyróżniamy cenzurę:

Efekt Streisand Nazwa tego zjawiska pochodzi od procesu, który w 2003 roku wytoczyła amerykańska piosenkarka Barbra Streisand fotografowi, za umieszczenie zdjęcia lotniczego jej domu w publicznie wystawionej kolekcji liczącej 12 tysięcy zdjęć wybrzeża Kalifornii, które miały dokumentować jego postępującą erozję. W związku z nagłośnieniem sprawy przez samą Barbarę Streisand, zdjęcie stało się bardzo popularne wśród internautów, którzy przed tym pozwem nie interesowali się nim. Uzyskany efekt okazał się więc odwrotny od założonego. Efekt ten zadziałał również w przypadku WikiLeaks. W 2010 roku rząd USA nie tylko wydał ostrzeżenia swoim pracownikom, zabraniając im przeglądania WikiLeaks, ale także naciskał na kilka firm internetowych, aby odcięły dostęp do WikiLeaks. W odpowiedzi działacze internetowi stworzyli setki lustrzanych stron, na których znajdowały się kopie witryny WikiLeaks, udaremniając w ten sposób próby blokowania dostępu i generując negatywny rozgłos zarówno dla rządu, jak i firm, które współpracowały przy tym przedsięwzięciu [7].

Definicja 1: Cenzura

W najszerszej definicji cenzura oznacza ograniczanie obiegu informacji, idei i obrazów lub opinii politycznych, kulturowych, religijnych i artystycznych [2]. W węższym rozumieniu terminem tym określana jest instytucja zajmującą się kontrolą publikacji, w celu kontrolowania publicznego przekazywania informacji i ograniczania wolność publicznego wyrażania myśli i przekonań [1]. Cenzura jest także narzędziem służącym władzy do kształtowania i utrzymywania oficjalnej wersji prawdy [3]. Cenzurą określane są również działania, które decydują o tym, które publikacje zostaną dopuszczone do druku i pod jakimi warunkami [1].


Modele odpowiedzialności mediów

W świetle teorii normatywnej odpowiedzialność mediów opiera się na trzech kryteriach:

Normatywne teorie mediów pozwalają ukazać oczekiwania, jakie wobec mediów ma otoczenie społeczne, co umożliwia określenie ram prawnych dla instytucji medialnych i ich działalności. Media masowe, stanowią zarówno teraz, jak i w przeszłości, odzwierciedlenie założeń ideologicznych określających ustrój polityczny państw, w których działają. Sprawia to, że  rozwiązania prawne dotyczące funkcjonowania środków masowego przekazu pojawiające się w określonych kontekstach historycznych i społecznych różniły się między sobą. W perspektywie historycznej bowiem wyobrażenia dotyczące roli mediów i ich znaczenia ulegały zmianom, podobnie jak uwarunkowania polityczne, gospodarcze i społeczne, której je kształtowały. Istniały jednak ogólne reguły, które pozwalały na klasyfikację mediów w odniesieniu do sytemu politycznego, w jakim się rozwijały. Na tej podstawie wyróżnia się teorię: autorytarną, liberalną,  społecznej odpowiedzialności mediów, marksistowsko-leninowską, które były też określane, jako doktryny medialne (prasowe) [2].

Doktryna autorytarna Teoria autorytarna rozwijała się w społeczeństwach, gdzie rządził autorytarny władca. Dziś można ją spotkać we współczesnych niedemokratycznych lub autokratycznych systemach społecznych, np. na Białorusi. Z założenia wszelkie instytucje medialne podlegają  nadzorowi władzy rządzącej, a wypowiedzi lub opinie podważające lub krytykujące ustalony porządek społeczny i polityczny mogą być zabronione. Prawo do wolności wypowiedzi i prasy nie obowiązuje. Media masowe są poddawane licencjonowaniu, władza wprowadza różnego rodzaju patenty rządowe, które ograniczają możliwość publikowania przekazów, a treści są cenzurowane. Celem mediów, jest wspieranie działań panującego, jego rządu i państwa [4].

Doktryna marksistowsko-leninowska (komunistyczna) Partia, a właściwie jej ścisłe kierownictwo, decydowało we wszystkich sprawach związanych ze środkami masowego przekazu. Media traktowane były instrumentalnie, były „orężem partii”, a dziennikarze „walczyli na froncie ideologicznym”. Podstawowym zadaniem mediów było ideologiczne oddziaływanie na społeczeństwo, umacnianie systemu politycznego i państwa, zjednywanie społecznego poparcia dla władzy, kształtowanie świadomości, opinii i postaw zgodnych z ideologią. Tym celom podporządkowano wszystkie funkcje mediów, w tym te podstawowe: informacyjną, edukacyjną, kulturotwórczą i rozrywkową. Tak usytuowane w systemie politycznym media musiały podlegać kontroli, którą sprawowano przez urzędy cenzury prewencyjnej oraz bezpośredni nadzór aparatu partyjnego. Konkurencję  zastąpiono zasadą współdziałania, co miało zapobiegać tak krytykowanej pogoni za popularnością przez np. schlebianie niewyrobionym politycznie gustom, które bardziej ceniły sobie rozrywkę i sensację niż ideologiczne przekazy. Dziennikarze stali się w tym systemie częścią aparatu władzy. Ich wolność wykonywania zawodu podlegała  ograniczeniom prawnym – prawo prasowe, system cenzury oraz pozaprawnymi – wskazania i instrukcje partyjne, a odpowiedzialność sprowadzała się do realizowania zadań postawionych przez partię. Dodatkowo obowiązywała zasada odpowiedzialności wobec partii i wychodzenie na przeciw oczekiwaniom partii i realizacja jej oczekiwań partii. Nakładała to na media  obowiązek stałego udziału w realizacji programu partii [3].

Doktryna liberalna (teoria wolnej prasy) Teoria wolnej prasy najpełniej rozwinęła się w Stanach Zjednoczonych, ale stosowana była też w innych krajach, np. Kanadzie, Wielkiej Brytanii. Doktryna ta zakłada całkowitą wolność wypowiedzi publicznej i ekonomicznej działalności mediów. Rząd i państwo nie mogą ingerować w dziedzinę mediów (prasy). Zapewniający pluralizm wolny rynek medialny powinien rozwiązać wszystkie kwestie związane z obowiązkiem mediów odnośnie odpowiedzialnego działania zgodnego z  potrzebami społecznymi. W doktrynie liberalnej media masowe mają służyć realizacji praw jednostek i stanowią instrument kontroli społeczeństwa nad państwem, jego instytucjami oraz osobami sprawującymi władzę.

Krytyka doktryny: Rozwój mediów zarówno pod kątem technicznym, jak i ekonomicznym sprawił, że stały się one potężnym narzędziem wpływu na społeczeństwo. Wskazywano, że media źle wykorzystują władzę i pozycję, jaką mają w nowoczesnych społeczeństwach demokratycznych, zwłaszcza w obszarze ekonomicznym, uzależniając politykę redakcyjną i linię publikowanych treści pod oczekiwania reklamodawców. Nie służą społeczeństwu i obywatelom tylko interesom wielkiego biznesu i kierują się swoim interesem [4].

Na bazie tej doktryny ukształtował się model liberalno-pluralistyczny lub rynkowy W tym modelu jednostka i jej potrzeby są postawione w centrum zainteresowania mediów, a interes publiczny jest utożsamiany z tym, co interesuje publiczność. Odpowiedzialność wobec społeczeństwa jest osiągana też przez mechanizmy rynkowe, choć  możliwe jest stosowanie minimalne elementy samoregulacji i interwencji państwa w tym zakresie. Wolność mediów jest pełna, w zasadzie nie ma tu ograniczeń. Wyrasta z modelu wolnej prasy i podkreśla konieczność jej utrzymania. W związku z  tym posiadanie, wydawanie i używanie mediów nie podlega żadnym ograniczeniom państwowym [1]. Ten model jest realizowany w odniesieniu do rynku prasowego w wielu krajach, np. w Polsce [5].

Doktryna odpowiedzialności społecznej mediów Z krytyki doktryny liberalnej wyrosła doktryna społecznej odpowiedzialności mediów. Prawo do wolności publikacji jest tu ograniczone zobowiązaniem wobec społeczeństwa, które zdecydowanie wykraczają poza interes własny instytucji nadawczej. Opiera się na pięciu kluczowych założeniach:

W oparciu o tę doktrynę rozwinął się  model odpowiedzialności społecznej lub interesu publicznego, który zakłada, że prawo do wolności publikacji ograniczają zobowiązania, jakie media mają wobec społeczeństwa i które zdecydowanie wykraczają poza interes własny instytucji nadawczej. W tym modelu mieści się działalność nadawców publicznych [1].

Doktryna demokratycznego uczestnictwa Od lat 60. XX wieku rozwijają się alternatywne, społeczne media, takie jak: alternatywna lub podziemna prasa, lokalne radia i telewizja. Odpowiada na potrzeby ludzi i promuje ich prawo do informacji lokalnej, użytkowania nowych mediów w ramach  wspólnoty lub subkultury do podtrzymywania interakcji i propagowania partycypacji. Doktryna ta powstała w USA i była odpowiedzią na rozwój mediów telemetrycznych oraz wyrazem  krytyki dla doktryny odpowiedzialności społecznej, która tu postrzegana jest jako obrona kapitalistycznych  mediów przed krytyka społeczną. W ramach tej doktryny nastąpiło całkowite odrzucenie rynku jako ram działania mediów [4]. W oparciu o tę doktrynę rozwinął się model mediów  alternatywnych, który cechuje organizacja oddolna, partycypacyjny i wspólnotowy charakter działania oraz wspieranie subkultur i ich partykularnych wartości [1].

Doktryna mediów na rzecz rozwoju Media mogą odgrywać istotną rolę w rozwoju gospodarczo-społecznym, co  może  wpływać na ograniczanie wolności mediów i kładzenie nacisku na odpowiedzialność mediów w procesach transformacji i modernizacji tych krajów. Wyrasta to z narodowych zadań rozwoju w przestrzeni kulturowej, społecznej i ekonomicznej i może powodować oraz uzasadniać interwencje rządowe w celu wspierania mediów publicznych realizujących cele rozwojowe [4].

Definicja 1: Odpowiedzialność mediów

Odpowiedzialność mediów to dobrowolne i niedobrowolne procesy w toku, których media odpowiadają bezpośrednio lub pośrednio przed społeczeństwem za skutki publikacji [1].

Definicja 2: Doktryny medialne

Zmieniające się poglądy na temat roli i funkcji mediów w państwie i społeczeństwie pozwoliły na wyodrębnienie tzw. doktryn medialnych, dawniej nazywanych doktrynami prasowymi. Przyjęta doktryna medialna warunkuje konkretne rozwiązania prawne dotyczące funkcjonowania mediów oraz kształtuje standardy etyczne wykonywania zawodu dziennikarza, jest zatem podstawą do tworzenia się systemu medialnego państwa. Punktami kluczowymi różnicującymi poszczególne doktryny są: wolność mediów, a precyzyjniej mówiąc stopień ograniczeń tej wolności oraz odpowiedzialność mediów i dziennikarzy, czyli odpowiedź na pytanie, wobec kogo są oni odpowiedzialni, co z kolei wynika z wyznaczonych im funkcji [3].


Własność i kontrola mediów

Formy własności mediów Na podstawie formy własności wyróżnia się trzy typy nadawców medialnych:

Zarządzanie mediami  Mediami komercyjnymi zarządzają właściciele. W zależności od wielkości medium albo robią to bezpośrednio i decydują o wszystkim, albo korzystają z pośrednich metod kierowania działalnością medialną i wówczas ich kontrola nad publikowanymi lub emitowanymi przekazami jest mniejsza. W mediach niekomercyjnych prawa i obowiązki właściciela przysługują organowi założycielskiemu, który może zarządzać w sposób autorytarny lub bardziej swobodny medium w zależności od sprecyzowanego celu działania [2]. W mediach publicznych nie ma właścicieli albo są to instytucje abstrakcyjne, np. w Polsce jednoosobowe spółki Skarbu Państwa, co powoduje konieczność  zarządzania nimi przez powołane do tego podmioty. Współcześnie istnieją cztery sposoby zarządzania mediami publicznymi:

Kontrola mediów We współczesnych społeczeństwach kontrola środków komunikowania jest obecna i nie jest to przedmiotem debaty. Dyskusje odnoszą się do jej podmiotu, zakresu, formy, zasad oraz celów [4]. Media są regulowane w oparciu o trzy podstawowe elementy:

Poziom formalny regulacji medium Media mogą być regulowane za pomocą rozwiązań prawnych lub na zasadzie samoregulacji, która opiera się na zasadach etycznych ustalonych przez samo środowisko nadawców oraz instytucje nadawcze i medialne. Kodeksy etyczne służą wzmocnieniu wolności mediów poprzez ustanowienie wysokich standardów zawodowych i etycznych związanych z uprawianiem zawodu dziennikarskiego i profesji nierozerwalnie z nim związanych. W przypadku Polski są to, miedzy innymi: Kodeksy etyczne Stowarzyszeń Dziennikarskich i Izby Wydawców Prasy, dokumentach normujących działalność Stowarzyszeń Dziennikarskich, Karty Etyki Mediów i działalności Konferencji Mediów Polskich oraz Rady Etyki Mediów oraz zasady etyczne i działalność Komisji Etyki w Telewizji Polskiej oraz w Polskim Radiu [6].

Modele regulacji mediów Przedmiotem kontroli (regulacji) mediów są:

Status internetu Internet rozwinął się w duchu faktycznej wolności od wszelkiej kontroli, początkowo stosowano do niego model powszechnego nośnika i cieszył się swobodą jeszcze większa niż prasa, gdyż był otwarty na wszystkich nadawców. Trudność z regulowaniem internetu wynika z faktu, że nie przynależy on do konkretnej krajowej jurysdykcji. Ten międzynarodowy charakter przekazów sprawia  trudności we wprowadzeniu prawnych uregulowań. Swoboda i brak prawnych reguł rodzi obawy przed wykorzystywaniem  tego medium do działań manipulacyjnych komercyjnych lub politycznych [7].

Definicja 1: Nadawcy medialni, instytucje nadawcze, instytucje medialne

Nadawcy medialni  to działająca w sposób zorganizowany zbiorowość, która  ma status instytucji. Odnosi się zarówno do osób pracujących w mediach, takich jak twórcy, kreatorzy, dziennikarze, technicy, operatorzy kamer, montażyści itp. oraz do właścicieli i osób zarządzających mediami (menadżerami, redaktorami naczelnymi, dyrektorami itp.) [1].
Instytucje nadawcze to zbiorowe określenie nadawców medialnych, zarówno radiowych, telewizyjnych, jak i wydawców prasy, dystrybutorów gier komputerowych itd. [2].
Instytucje medialne  to oprócz instytucji nadawczych, również instytucje przygotowujące przekazy oraz świadczące usługi na rzecz nadawców medialnych, np. agencje reklamowe, szkoły dziennikarskie,  drukarnie itp. oraz organy nadzorujące media, np. Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji [2].


Konkurencja i koncentracja

Konkurencja na rynku mediów utożsamiana jest z pluralizmem mediów, czyli istnieniem wielu podmiotów medialnych oferujących zróżnicowane treści, co sprzyja pluralizmowi poglądów, wolnej wymianie myśli i pełnej informacji [1].

Konkurencja w warunkach wolnego rynku powinna doprowadzić do zwiększenia różnorodności przekazów. Niestety w odniesieniu do rynku mediów ten mechanizm nie  działa, a żywiołowa konkurencja niszczy rywali i prowadzi do koncentracji własności, eskalacji kosztów i piętrzenia barier ekonomicznych, które utrudniają wejście na rynek nowych  nadawców [2].

W rezultacie na silnie konkurencyjnych rynkach np. telewizyjnym lub prasy lokalnej dostrzega się obniżenie jakości oferty medialnej, np. homogenizację produktów zamiast ich różnicowania, banalizację treści, wzrost sensacyjności informacji, zmniejszenie ich dokładności i rzetelności. Z teorii funkcjonowania rynków wynika bowiem, że rozdrobnienie i wzrastająca konkurencja nie sprzyja różnicowaniu produktów i podnoszeniu ich jakości – zjawisko znane jako efekt Hotellinga [1].

Koncentracja przez Europejski Instytut Mediów definiowana jest,  jako zwiększenie obecności jednej lub kilku firm w wyniku różnych możliwych procesów: fuzji, przejęć i transakcji z innymi firmami [3].

Koncentracja własności mediów Koncentracja kapitału na rynku mediów w sposób istotny wpływa na pluralizm mediów i dlatego monitorowanie oraz analizowanie jej poziomu jest  istotne dla prawidłowego funkcjonowania mediów audiowizualnych. Wynika to ze specyfiki przedsiębiorstw medialnych. Z jednej strony są one podmiotami gospodarczymi, a z drugiej pełnią ważne funkcje społeczno-polityczne, co sprawia, że nie mogą one być traktowane identycznie jak przedsiębiorstwa komercyjne [4]. We współczesnych państwach UE i USA rynek medialny cechuje wysoki stopień koncentracji, jej stopień różni się  jednak w zależności od rodzaju medium masowego, którego dotyczy. Rynek prasowy podlega najmniejszej ilości ograniczeń ze strony państwa. Z tego powodu zachodzące w jego obrębie procesy koncentracji przebiegają najbardziej dynamicznie. O ile koncentracji prasy sprzyja ograniczona regulacja to w przypadku radia i telewizji regulacje prawne przyczyniają się do niej [2].

Koncentracja własności na rynku prasowym wynika z chęci zajmowania uprzywilejowanej pozycji na rynku wydawców. Można ją zdobyć dzięki fuzji z innymi wydawnictwami lub w wyniku ich wchłonięcia albo wsparciu inwestorów zewnętrznych. Stanowi to punkt wyjścia dla dalszego umacniania się i dążenia do zajęcia pozycji dominującej, po  zniszczeniu lub osłabieniu konkurencji  w wyniku działania zasady spirali nakładu. W jej myśl  silny nadawca oferuje atrakcyjny produkt, dzięki czemu rozchodzi się on w wysokim nakładzie ponieważ przyciąga dużą ilość odbiorców. Pozwala to nadawcy na tworzenie jeszcze bardziej atrakcyjnych wydań, które przyciągają jeszcze więcej czytelników i w rezultacie uzyskuje coraz większe wpływy ze sprzedaży i reklam. W rezultacie jego pozycja na rynku umacnia się, a gdy przekroczy  \( 65\% \) udziału w rynku inne tytuły przestają być dla niego konkurencja i zajmują drugorzędne pozycje lub znikają z rynku [5]. Tym samym wolny rynek w przypadku prasy paradoksalnie sprzyja tworzeniu monopoli i oligopoli, gdyż konkurencja prowadzi do wyłonienia się kilku lub w skrajnych sytuacjach jednego wydawcy na rynku [2].

Koncentracja własności w odniesieniu do radia i telewizji ma nieco inny kształt i wynika z tego, że do lat siedemdziesiątych w Europie Zachodniej i lat dziewięćdziesiątych w Polsce państwo gwarantowało telewizjom publicznym monopol. Zniesienie go nie spowodowało na rynku telewizyjnym daleko idących zmian. Nadawcy publiczni zachowali bowiem przywileje np. wpływ z obowiązkowego abonamentu i reklamy, a prywatni obok reklamy mogą korzystać tylko z wpływów z dobrowolnych abonamentów. Dodatkowo w większości państw obowiązuje polityka koncesjonowania, która pozwala na kontrolę ilości nadawców. Na rynku radiowym deregulacja przyniosła natomiast zdecydowane ożywienie. W wyniku zniesienia monopolu radia publicznego powstało wiele małych rozgłośni, które jednak nie wytrzymały w warunkach nasilonej konkurencji co wymusiło koncentrację [2].

Stopień koncentracji a pluralizm mediów Stopień koncentracji mediów – jest określany na skali od pełnego monopolu do doskonałej konkurencji, może być mierzony zakresem kontroli jaką mają największe spółki na rynku medialnym nad produkcją, zatrudnieniem, dystrybucją  i widownią [6]. Nie ma wyraźnie określonego poziomu koncentracji, powyżej którego można powiedzieć, że jest ona zbyt wysoka. Powszechnie przyjmuje się jednak, że akceptowalny poziom koncentracji to sytuacja, w której  \( 50\% \) rynku jest kontrolowane przez 4 firmy medialne lub osiem firm ma kontrolę nad  \( 70\% \) rynku medialnego w danym kraju [6].

W celu zapobiegania szkodliwym skutkom nadmiernej koncentracji na rynku medialnym oraz wykluczenia możliwości zdominowania go przez wielkie konglomeraty medialne, które dysponują dużymi środkami ekonomicznymi, dzięki czemu mogą w warunkach konkurencji zyskiwać dominującą pozycję. Państwa podejmują działania mające przeciwdziałać negatywnym tendencjom na rynku mediów i starają się o zapewnienie odpowiedniego poziomu pluralizmu wprowadzając:

Regulacja rynku audiowizualnego obejmuje ogólne środki prawne, np. ustawa antymonopolowa i szczegółowe – koncesje dla nadawców niepublicznych. Na rynku prasowym regulacja opiera się na instrumentach ekonomicznych bezpośrednich, np. subsydiowanie produkcji lub dystrybucji lub pośrednich, np. ulgi w podatkach  [2].

Niepożądane skutki nadmiernej koncentracji: Tendencje do coraz większej koncentracji  mediów powodują zagrożenia wynikające z:

Koncentracja mediów nie zawsze pociąga za sobą zmniejszenie liczby kanałów, często silni nadawcy decydują się na zwiększenie swojej oferty o nowe periodyki, programy, czy kanały tematyczne. Dzięki temu koncerny medialne chcą  dostosować się do oczekiwań coraz mniejszych i bardziej zróżnicowanych widowni [2].

Rynek radiowy: w I półroczu 2018 roku słuchało codziennie  \( 72,7\% \) społeczeństwa – wynika z badań Radio Track Millward Brown. Najwięcej osób słuchało Radia RMF FM ( \( 25,6\% \)), Radia ZET ( \( 12,4\% \)) i Radia ESKA ( \( 7,6\% \)). Najwięcej udziałów w rynku ma Grupa RFM – właściciel RMF FM, RMF MAXXX i RMF Classic ( \( 30,6\% \)), należąca do Bauer Media Group, następnie Polskie Radio –  \( 19,2\% \). Czech MediaInvest, które przejęło Grupę Eurozet od francuskiej Grupy Lagardère ma ok. \( 16,5\% \), ZPR – ok.  \( 14,5\% \), Grupa Radiowa Agory Sp. z o.o. –  \( 6,2\% \). Wskaźnik koncentracji  wynosi dla tego rynku ponad  \( 80\% \).

Rynek telewizyjny:  z raportu sporządzonego przez wirtualnemedia.pl, w I półroczu 2018 roku największy udział w oglądalności – biorąc pod uwagę wszystkie kanały – miała Telewizja Polska. Wyniósł on  \( 28,9\% \). Na kolejnych miejscach znalazły się: Grupa Polsat –  \( 24,51\% \) i TVN Discovery Polska –  \( 23,45\% \). Wskaźnik koncentracji dla tego segmentu rynku medialnego w Polsce wyniósł ponad  \( 80\% \).

Rynek prasowy: Według danych Związku Kontroli Dystrybucji Prasy wszystkie wydawnictwa sprzedały ogółem w 2017 roku 631 699 252 egzemplarze gazet i magazynów. Najwięcej sprzedały:  Wydawnictwo Bauer sp. z o.o. – ponad 228 mln ( \( 36,1\% \) udziału w rynku), Ringier Axel Springer Polska sp. z o.o. – 96,8 mln ( \( 15,3\% \)), Polska Press sp. z o.o – 81 mln ( \( 12,8\% \)), ZPR Media SA (41 mln i  \( 6,5\% \) udziału w rynku), Agora SA (36,7 mln i  \( 5,8\% \)) oraz Edipresse Polska S.A. (17,5 mln i  \( 2,7\% \)). Łącznie cztery największe wydawnictwa miały ponad  \( 70\% \) udziałów w rynku, a osiem największych – ponad  \( 80\% \). Jednak żaden z wydawców nie osiągnął na tym rynku pozycji dominującej, gdyż za taką uważa się udział w rynku jednego wydawcy przekraczający  \( 40\% \). Porównanie udziałów na poszczególnych rynkach pokazuje m.in., iż Grupa Bauer Media Polska jest bardzo ważnym graczem na trzech rynkach: prasowym, radiowym i internetowym, Ringier Axel Springer Polska – na rynku prasowym i internetowym, natomiast Agora SA na rynku gazet, radiowym i w Internecie. Dane te wskazują na wysoką koncentrację rynku medialnego w Polsce [9].