Strukturalizm

Langue i parole Ferdinand de Saussure, ojciec językoznawstwa strukturalnego, sformułował teorię, zgodnie z którą na język można popatrzeć dwojako: jako na langue (wym. lãɡ(ə)) oraz parole (wym. pəˈroːl). Langue to reguły i konwencje ustrukturyzowane w abstrakcyjny system, parole natomiast to indywidualne akty mowy, czyli podlegający wielu czynnikom i modyfikacjom język „w użyciu”. Formułując nasze zdania, poruszamy się w obszarze parole, czerpiąc jednocześnie z zestawu reguł wbudowanych w system językowy, czyli langue. O ile sposobów mówienia/języków narodowych/dialektów jest bardzo wiele i wykazują się one ogromną zmiennością oraz elastycznością, to langue ma charakter zasadniczo uniwersalny i niezmienny. Świadczy o tym fakt, że niezależnie od tego, z jakim językiem mamy do czynienia, opiera się on na znakach, których reguły łączenia są podobne. W językach wyróżnimy więc takie stałe, jak: określenia czynności i rzeczy, formy oznajmujące i pytające, kwantyfikatory, wyrazy, zdania. System językowy ma w sobie przy tym coś bezwarunkowego a zarazem naturalnego: poruszamy się w nim intuicyjnie, z łatwością stosując się do reguł, których istnienia sobie nie uświadamiamy. Nawet dziecko formułujące pierwsze zdania zasadniczo robi to prawidłowo, pomimo tego, że w późniejszych latach w szkole może mieć problem ze zdefiniowaniem reguł gramatycznych. Teoria ukrytej struktury języka (langue) naturalnie wbudowanej w umysł wyjaśnia to zjawisko, jak również fakt błyskawicznego tempa przyswajania przez dziecko pierwszego języka.

De Saussure urodził się w 1925 roku. Pół wieku później jego ustalenia zostały przeszczepione na grunt nauk o kulturze przede wszystkim przez Claude’a Levi-Straussa. W książce Antropologia strukturalna [1] przedstawia on odkrycia językoznawstwa strukturalistycznego jako prawdziwą rewolucję w myśleniu nie tylko o języku, ale i o samym człowieku. Na poziomie językoznawstwa rewolucja ta polega na przejściu od badania pojedynczych, oderwanych zjawisk językowych (parole) do badania ich nieuświadomionej infrastruktury i ukrytych relacji mających swoje podłoże w systemowych zależnościach. A gdyby tak – sugeruje Levi-Strauss – popatrzeć w taki sam sposób na kulturę? Skupić się nie tylko na jej zewnętrznych, jednostkowych przejawach, ale podobnie jak w języku, poszukać ukrytej, uniwersalnej struktury? Rewolucyjne jest samo przekonanie Levi-Straussa, że kultura jest „taka jak język”. Skoro tak, to można w niej wyróżnić „jakieś” parole oraz „jakieś” langue. Kulturowym odpowiednikiem językowego parole mogą być zwyczaje, rytuały, tradycje czy estetyka właściwe określonemu kręgowi kulturowemu. Podobnie jak w przypadku języka mamy tutaj do czynienia z oszałamiającą różnorodnością. Tradycyjne kultury Dalekiego Wschodu, Afryki, świat Aborygenów, Innuitów czy Indian Ameryki Północnej różnią się tak bardzo od siebie i od zachodniej kultury, że na pierwszy rzut oka ciężko znaleźć ich wspólny mianownik. Różnice te – głosi Levi-Strauss – mają jednak charakter powierzchniowy. Obok parole możemy bowiem wskazać także na langue – uniwersalną strukturę, na której wszystkie te różnokulturowe wariacje są zbudowane i której są przejawem. O tym, że taka struktura istnieje, świadczą zdaniem Levi-Straussa, przede wszystkim systemy klasyfikacyjne oparte na optyce opozycji binarnych, które odnajdziemy nie tylko w każdej znanej kulturze, ale i w każdym kulturowym zachowaniu. Chodzi o to, iż pomimo tego, że kultury mają własne kanony i sposoby wartościowania, czasem skrajnie różniące się od siebie, to w każdej z nich coś jest dozwolone i coś zakazane, coś jest dobre, a coś je złe, coś jest jadalne a coś niejadalne, ktoś jest swoim, a ktoś obcym.

Biologiczne czy kulturowe? Przykład zakazu kazirodztwa Zdaniem brytyjskiego antropologa społecznego Edmunda Leacha ten dualizm właściwy strukturze każdej kultury ma swoje podstawy we właściwościach mózgu ludzkiego i zauważalny jest nie tylko w symbolicznych systemach klasyfikacji, ale nawet w obrębie aparatu zmysłowego. Kultura czy język są ekstrapolacją czegoś, co tkwi bardzo głęboko w samej organizacji cielesnej człowieka. Kultura wynika więc jakoś z naszej biologii [2]. Zależność ta nie jest jednak prosta i oczywista. Przyjrzyjmy się bliżej pewnej uniwersalnej właściwości kultury tworzonej przez człowieka: zakazowi kazirodztwa.

Kultura jako system klasyfikacji Analizy relacji pokrewieństwa doprowadziły Levi-Straussa do wniosku, że oparte na parach opozycji systemy, które organizują naszą kulturę, mają w rzeczywistości charakter symboliczny. Dotyczy to nie tylko krewnych i obcych, ale wszelkich innych sfer naszej kultury. Symboliczne podziały znajdujemy oczywiście w mitach i opowieściach, ale także w układzie wioski a nawet w czymś tak „fizjologicznym” jak jedzenie i picie. Levi-Strauss zapisał wiele stron, aby dowieść, że podział „jadalne versus niejadalne” zazwyczaj nie wynika z odżywczych właściwości samych produktów, ale ma charakter symboliczny. Biologiczne jest źródło kultury: zakorzeniona w naszym mózgu skłonność do organizowania doświadczeń w systemy oparte na opozycjach. Reszta – kulturowe parole – realizuje się w przestrzeni symbolicznej.


Poststrukturalizm

„Po” strukturalizmie Nazwa „poststrukturalizm” sugeruje, że mamy do czynienia z nurtem, który pojawił się „po strukturalizmie”. W pewnym sensie poststrukturalizm jest kontynuacją strukturalizmu, w innym jego krytyką. Zachowuje przekonanie o językowym charakterze kultury, ale interpretuje je zupełnie inaczej niż strukturalizm. Przede wszystkim odrzuca ideę ukrytej, stałej struktury determinującej językowe formy, kładąc nacisk na to, co dla strukturalizmu było jedynie „powierzchniową” ekstrapolacją uniwersalnych reguł – na znaczenia, które kształtują się w żywych dyskursach [1].

Śmierć człowieka W latach 70. XX w. Michel Foucault ogłosił  „śmierć człowieka”. To apokaliptyczne sformułowanie oznacza konstatację sytuacji, która wcale nie jest nowa, ale w mocny sposób została wyeksplikowana dopiero przez poststrukturalizm. Człowiek – twierdzi Foucault – jest na tyle mocno uwikłany w struktury językowe, że jego przekonanie o własnej autonomiczności i władzy nad samym sobą jest iluzoryczne. W rzeczywistości jest w pełni kształtowany przez otaczające go dyskursy. Nie tyle język „należy do niego”, ile on „należy do języka” – rozpływa się w nim, bardziej jest „mówiony” niż mówi.

Teza ta polemizuje z tradycyjnym wyobrażeniem języka jako „obrazu rzeczywistości”. Zgodnie z nim język jest neutralnym medium, które wyraża to, co „mamy na myśli”,  przekładając na komunikaty słyszalne bądź widzialne dla otoczenia. Zdaniem poststrukturalistów język nie tyle wyraża, ile kształtuje. Badacze tacy jak Foucault i Barthes twierdzą, że tworzą nas dyskursy, wśród których funkcjonujemy. Na naszą tożsamość i światopogląd wpływa to, w jaki sposób w naszym otoczeniu mówi się o rzeczywistości. Przykładowo nie bez znaczenia dla naszego stosunku do przerywania ciąży będzie miał fakt, czy środowisko, w którym wzrastamy, używa określenia „płód” bądź „embrion”, czy też „nienarodzone dziecko”.

Władza i dyskurs W "Historii seksualności" Michel Foucault pokazał, w jaki sposób na przestrzeni kilku wieków zmieniło się nasze podejście do seksu pod wpływem samych zmian w obrębie dotyczących go dyskursów. Mniej więcej do XVII wieku seks traktowany był jako sprawa czysto fizyczna, chociaż oczywiście często grzeszna i wymagająca spowiedzi, podczas której nie rzadko wymagano zreferowania całego przebiegu aktu seksualnego przy uwzględnieniu takich elementów jak „pozycja partnerów, zachowania, gesty, dotknięcia, szczytowy moment rozkoszy” [2]. W XVII wieku rozpoczyna się jednak proces, który Foucault nazywa „dyskursywizacją seksu”, nie pyta się już o detale stosunku, zamiast tego sfera seksualna zaczyna wykraczać poza czynności ciała i rozpychać się coraz szerzej. Nowy poradnik spowiedzi zaleca: "Rozważ więc pilnie wszelkie władze swojej duszy – pamięć, rozsądek, wolę. Równie dokładnie rozważ swoje zmysły… Rozważ też wszystkie swoje słowa, myśli i uczynki. Rozważ nawet sny, czy po przebudzeniu nie dałeś im przyzwolenia… Niech ci się nie wydaje, że w tak drażliwej i niebezpiecznej materii cokolwiek może być mało ważne" [3].

Nowe duszpasterstwo zachęca do roztropności przy wypytywaniu o sprawy seksu, z drugiej strony jednak podejrzane staje się teraz to, co do tej pory było prywatne: marzenia, fantazje, nawet sny. Ta podwójna ewolucja – mówi Foucault – „prowadzi do uczynienia z ciała źródła wszelkich grzechów i przesunięcia akcentu z ciała na tak trudny do uchwycenia i opisania poryw pragnienia, jest to bowiem zło które, przybierając najbardziej tajemne kształty, atakuje całego człowieka” [3]. Inicjuje ona charakterystyczny dla naszej kultury nakaz: mówienia o seksie, analizowania, kalkulowania, zakazywania i wyznawania. Dyskursywizacja seksu zatacza coraz szersze kręgi: coraz mocniej wkracza w dyskurs medyczny, ekonomiczny, polityczy, zaczyna śledzić seks młodzieży, potem dzieci, wynajdować kolejne „zboczenia” a następnie je tropić. Stopniowo seks z czynności naturalnej przekształca się w zjawisko tajemnicze, podejrzane, wychylające się z każdego kąta i tak zaczyna być postrzegany przez całe społeczeństwo.

Perswazyjna moc dyskursu wykorzystywana jest często w reklamie, prasie bądź w przekazie politycznym.  Roland Barthes mówił w odniesieniu do tego o „naginaniu języka”, w którego efekcie powstaje szereg współczesnych „mitów”. Barthes przez wiele lat z uwagą śledził je we francuskich mediach oraz poddawał semiologicznym analizom. W skład „mitologii” danego społeczeństwa mogą wejść reklamy, pomniki, propagandowe plakaty czy szczególnie sugestywne nagłówki artykułów, które powoli, ale skutecznie oddziałują na społeczną świadomość [4]. Dla poststrukturalistów kultura „mówi” językiem perswazji i ideologii [5].


Postmodernizm

Kultura ponowoczesna Etymologicznie post-modernizm oznacza to, co PO modernizmie. Jest zatem okresem następującym w kulturze po fazie nowoczesności z charakterystyczną dla niej afirmacją rozumu, porządku i rozwoju. Wkraczający potem okres ponowoczesny cechuje się zupełnie nowymi jakościami. Dla Ihaba Hassana należą do nich: upadek norm i autorytetów, utrata „ja” oraz utrata „głębi”, z kolei dla Leslie Fiedler i Susan Sontag przekraczanie granic i zasypywanie przepaści: między kulturą wysoką i niską, życiem codziennym i sztuką, odrębnymi stylami architektonicznymi czy literackimi [1].

Postmodernizm jest jednak pojęciem niejednoznacznym. Rozumiany bywa nie tylko jako diagnoza rzeczywistości, ale także jako metoda (np. konstrukcji tekstu) bądź styl (np. w sztuce lub w modzie). Rozważany na gruncie filozofii, literatury, architektury czy filmu odsłania tak wiele twarzy, że pojawiają się poważne wątpliwości co do istnienia wspólnego mianownika. Ponadto bywa równie często optymistyczny i witany z nadzieją (Francois Lyotard, Leslie Fiedler) jak ze strachem (Jean Baudrillard). Są też tacy, którzy twierdzą, że mówienie o postmodernizmie jest przedwczesne, bo w rzeczywistości w kulturze nie zaszły żadne istotne zmiany. Ciągle porusza się ona w obszarze dobrze znanej, oświeceniowej narracji (Jürgen Habermas). Ci, którzy „wierzą” w postmodernizm, mówią o odczuciu atmosfery przełomu. Można go rozumieć zarówno jako apokaliptyczny koniec, jak i obiecujący początek.

Koniec czy początek? Jednym z pierwszych obszarów, w którym zaczęto diagnozować zmiany zapowiadające nową fazę kultury, była literatura. Już na przełomie lat 50. i 60. XX w. mówiono o „wyczerpaniu się literatury”. Doszliśmy do takiego momentu – głoszono – w którym nasza kreatywność powiedziała „stop”. Nie wymyślimy niczego nowego, możemy już tylko się powtarzać. Diagnozę tą szybko zaczęto odnosić do całości kultury. Były jednak także głosy optymistyczne. Leslie Fiedler w książce "Cross the Border – Close the Gap" argumentowała, że nawet jeśli nie wymyślimy niczego nowego, to przynajmniej możemy w nowy sposób grać tym, co znane, zasypując dotychczasowe przepaście, mieszając style, bawiąc się kodami. Zatarcie ostrej granicy między sztuką a życiem codziennym, sztuką wysoką a masową, poziomami społecznej stratyfikacji – może nam wyjść na dobre.

Na postmodernizm mocno wpłynęli francuscy poststrukturaliści. Granica między postmodernizmem a poststrukturalizmem nie jest jednak ostra. Niektórzy poststrukturaliści, jak Jacques Derrida, zyskali także etykietę postmodernistów. Derridzie zawdzięczamy nowe podejście do tekstu. Głosząc wraz z Rolandem Barthesem „śmierć autora”, postulował on usunąć z tekstu autora jako autorytet, źródło wiedzy na temat prawidłowego odczytania tekstu. Pytanie „co autor miał na myśli?” jest bezpodstawne – twierdził – bo nie istnieje jedna, najsłuszniejsza interpretacja. Każdy tekst jest polifoniczny: możemy w nim znaleźć krzyżujące się sieci znaczeń, odniesień, zapożyczeń z innych tekstów, w których intencja autora się rozpływa. Mało tego! Derrida jasno mówi: w ogóle nie ma czegoś takiego, jak prawda tekstu, jak jakiś czysty sens, który możemy w nim odnaleźć. Porzućmy interpretacje, bawmy się, czerpmy przyjemność z tekstu. Pod wpływem francuskiego poststrukturalizmu postmodernizm lat 70. przybiera nowe oblicze. Literatura, kino, architektura kierują się w stronę wyswobodzonego tekstu, gier językowych i zabaw ze znakiem. Nikogo już nie obchodzi realizm, reprezentacja, czy sens. Królują językowe eksperymenty, puste formy, pastisz [4].

Kultura jako symulakrum Postmodernizm, podobnie jak poststrukturalizm i interpretacjonizm, pojmuje kulturę jako tekst. Mniej skupia się jednak na praktykach dyskursywnych (śledzeniu perswazyjnej roli języka), a bardziej na relacji znaczącego i znaczonego.

Fundamentalną rolę w postmodernistycznych analizach kultury odgrywa wspomniana wyżej teoria Jacquesa Derridy, a zwłaszcza teza, że nie istnieje prawda tekstu. Skoro tak, nie istnieje również prawda kultury. W najbardziej skrajnych ujęciach kultura przedstawiana jest jako szereg pustych form, zbiór znaczących nie odsyłających do znaczonego. Reprezentantem takiej teorii jest Jean Baudrillard głoszący, że nasza rzeczywistość jest jedynie zalewem pustych obrazów, które nic nie znaczą. Jest samą powierzchnią, która tylko udaje, że coś się pod nią kryje. Głośna teza Baudrillarda brzmi: nasza kultura to symulakrum (od łac. Simulacrum – kopia, imitacja), czysta symulacja pozorująca rzeczywistość a jednocześnie „bardziej rzeczywista niż rzeczywistość”. Co gorsza jest to jedyne co mamy. „Oryginał” już dawno gdzieś wyparował [3].

Definicja 1: Element znaczący i element znaczony

W językoznawstwie strukturalistycznym element znaczący odnosi się do formy językowej, natomiast znaczony do pojęcia lub treści. Znaczące może być zapisem graficznym (ciągiem znaków) lub akustycznym, element znaczony natomiast to to, co mamy na myśli, gdy odczytujemy ten zapis. Rozróżnienie to stosuje się także w teorii kultury, jeżeli uznajemy ją za rodzaj tekstu. Znaczącym może być wtedy jakikolwiek wyraz kultury: budowla architektoniczna, zachowanie, rytuał. Znaczonym natomiast sens, jaki w danej kulturze się im przypisuje.


Interpretacjonizm

Klasyczna antropologia kulturowa a podejście interpretacyjne Antropologia kulturowa jest  klasyczną dyscypliną nauk społecznych zajmującą się badaniem kultury: jej praw, organizacji, etnicznej różnorodności czy zmienności. Jako nauka ukształtowała się w XIX wieku, jej przedmiotem badań były początkowo głównie społeczności pierwotne. Antropologia wypracowała właściwe sobie metody badawcze, wśród których w pierwszym rzędzie należy wyróżnić metodę terenową opartą na obserwacji uczestniczącej. Pionierskie były badania Bronisława Malinowskiego, który spędził wiele miesięcy mieszkając w tubylczej wiosce na Wyspach Trobrianda, wtopił się w życie tamtejszej społeczności a później opisał je na kartach wielu tomów rekonstruując system organizacji, myślenia i wartości tubylców. Wykazywał, że społeczność ludzka działa analogicznie do żywego organizmu. Instytucje kultury, takie jak struktury wymiany ekonomicznej, małżeństwo, religia są ze sobą nierozerwalnie związane. Każda z nich ma zadanie do wykonania: pełni określoną funkcję w obrębie całego systemu [1].

Chociaż Malinowski odcinał się od ewolucjonizmu czy dyfuzjonizmu, to łączy go z nimi bardzo klasyczne podejście do badań kultury. Zgodnie z nim antropologia poszukuje w kulturze niezmiennych prawidłowości, reguł i faktów wzorując się na naukach ścisłych. Model ten został podważony w latach 70 gdy do antropologii zaczęły przenikać koncepcje postmodernistyczne. Od samego postmodernizmu ważniejsze było jednak wyciągnięcie pełnych konsekwencji z tezy, że kultura jest jak język a jej główną funkcją nie jest kodyfikowanie i organizowanie, ale komunikacja. Wpłynęło to na zmianę postrzegania roli antropologa: klasyczna antropologia widziała w nim niezależnego obserwatora, który analizuje, spisuje i gromadzi fakty, „nowa” antropologia – tłumacza, który dzięki wysiłkowi interpretacyjnemu usprawnia międzykulturowy dialog [2]. Antropologia przeformułowała tym samym swoje cele:  nie chce być już „nauką eksperymentalną poszukującą praw, lecz nauką interpretatywną poszukującą znaczenia” [3].

Zinterpretować kulturę Ojcem perspektywy interpretacyjnej jest uczeń Bronisława Malinowskiego – Edward Evans-Pritchard. Od swojego nauczyciela zaczerpnął przywiązanie do metody terenowej, a jednocześnie rozszedł się z jego szkołą rozwijając teorię antropologii jako „przekładu kultur”.  Same prace Evans-Pritcharda nie różnią się jednak zbyt mocno od publikacji jego poprzedników, przełom następuje dopiero dzięki pracom kolejnego pokolenia badaczy: Clifforda Geertza oraz Jamesa Clifforda. Clifford Geertz jest jednym z najbardziej wpływowych współczesnych antropologów. Do jego głównych idei należy przedstawienie społeczeństwa jako tekstu a antropologa jako krytyka literackiego, który poddaje ten tekst interpretacji (zob. Co komunikuje rytuał? Clifford Geertz ).

Opis gęsty Antropologia interpretatywna odchodzi od szeroko zakrojonych badań „wielkich całości” na rzecz przyglądania się zjawiskom lokalnym. Kładzie natomiast nacisk na jak najpełniejszą interpretację kontekstu danego zjawiska tworząc tzw. „opis gęsty”.

Rozwikływanie to – pisze Geertz – jest nieskończonym procesem przybliżania: „prace antropologiczne same składają się z interpretacji, i do tego interpretacji drugiego i trzeciego stopnia. (Z definicji tylko ‘krajowiec’ tworzy interpretacje pierwszego stopnia: jest jego kultura). Są zatem fikcjami: fikcjami w tym znaczeniu, że są ‘czymś tworzonym’, ‘czymś ukształtowanym’ – takie jest pierwotne znaczenie słowa fictio – nie zaś w znaczeniu czegoś fałszywego, nierzeczywistego czy też eksperymentów pomyślanych ‘jak gdyby’.” Jednocześnie jednak dzięki nim udaje się poszerzyć uniwersum ludzkiego dyskursu, lepiej zrozumieć innych, nie tylko po to aby ich opisać, ale żeby stworzyć przestrzeń do porozumienia.


Co komunikuje układ wioski? Claude Levi-Strauss

Umysł uniwersalny Claude Levi-Strauss, ojciec strukturalistycznej teorii kultury, wypracował metodę, którą stosował we własnej pracy terenowej [1]. Francuski uczony prowadził badania w rejonie Mato Grosso i dżungli amazońskiej, jakiś czas mieszkał wśród ludów Bororo i Guaycuru, zetknął się też bliżej z Nambikwara i Tupi-Kawahib.

Badania tradycyjnych kultur służyły Levi-Straussowi do zgłębiania wiedzy na temat myślowych struktur, które leżą u podstaw nie tylko kultur społeczeństw pierwotnych, ale także złożonych cywilizacji. Nowością w antropologii było przekonanie francuskiego badacza, że pomiędzy umysłowością człowieka pierwotnego i współczesnego nie ma zasadniczych różnic. Fundament kultury zachodniej jest dokładnie taki sam jak kultury ludu Bororo, Trobriandów czy pierwotnych plemion afrykańskich. Różnica leży tylko w tym, że w bardziej złożonej kulturze znacznie trudniej te struktury rozpoznać bo przysłania je bogaty dorobek cywilizacyjny. Badając kulturę tradycyjną dowiadujemy się zatem bardzo dużo o naszej kulturze – w „nagiej” formie widzimy to, co jest w niej ukryte.

Levi-Strauss postulował badania ahistoryczne (synchroniczne) – nie interesowały go zmiany, jakie w danej kultury zachodzą w toku ewolucji, ale to co pozostaje stałe. Dotrzeć do ukrytej struktury można jednak jedynie badając to, co jest dostępne „na wierzchu” – kulturowe opowieści, mity, zwyczaje, relacje między ludźmi, czy sposób w jaki organizują sobie oni przestrzeń do życia.

Badania relacji pokrewieństwa Do najsłynniejszych analiz Levi-Straussa należą te dotyczące problemu awunkulatu. Awunkulat jest terminem oznaczający system organizacji rodziny, w którym istotną rolę odgrywa wuj, czyli brat matki. Z formalnego punktu widzenia to on jest właściwą „głową rodziny” a nie ojciec. Levi-Strauss badał warianty tej relacji odnosząc się do różnych społeczności tradycyjnych, z którymi zetknął się osobiście lub znał dzięki badaniom prowadzonym przez innych antropologów. Wykazywał, że zawsze mamy do czynienia ze strukturą czteroelementową, której towarzyszą dwie pary opozycyjnych wartości: relacje wuja i siostrzeńca, wuja i matki, ojca i matki oraz ojca i syna niezależnie od społeczności tworzą tą samą strukturę, w której zmienia się jedynie układ wartości. Struktura ta ma jednak głębszy sens: w optyce Levi-Straussa kultura jest systemem komunikacji łączącym mężczyzn, kobieta jest przedmiotem wymiany między nimi oraz punktem odniesienia dla całego układu. Pokazuje to poniższy graf.

Ważnym i oryginalnym elementem teorii Levi-Straussa są badania mitu [3]. W społeczeństwach niepiśmiennych mity mają ogromne znaczenie: są rezerwuarem kulturowej pamięci, wzorców zachowań, regulują rytm życia społeczności, budują tożsamość jednostki. Dla badaczy problematyczna jest wielość wersji danego mitu, niekompletność przekazów, brak konsekwencji. Spójna rekonstrukcja, zakładająca ewolucję konkretnego motywu mitologicznego, jest zazwyczaj niemożliwa. Strukturalizm stosuje jednak własną metodę badania mitu – asynchroniczną i ukierunkowaną na odszukanie tylko tego co uniwersalne. Levi-Strauss uważał, że aby zrozumieć dany mit, należy zebrać wszystkie jego wersje i potraktować je jako równie ważne. Analizując wszystkie warianty, można odnaleźć powtarzające się, stałe motywy i schematy, które odsłaniają istotę danego mitu. Wykazywał, że wszystkie opowieści mityczne, niezależnie od tego, z jaką kulturą mamy do czynienia, oddają uniwersalne, ponadczasowe konflikty, z którymi mierzymy się w naszym życiu.

Mitologiczne schematy możemy jednak odnaleźć także analizując zupełnie inne teksty kulturowe niż pisane, czy opowiadane. Badając kulturę ludu Bororo Levi-Strauss przyjrzał się dokładnie tradycyjnemu układowi wioski. Rozrysowanie jej struktury pokazało zależności niewidoczne podczas obserwacji zwykłego życia mieszkańców. Tymczasem układ wioski okazał się dokładnie odzwierciedlać złożony system klasyfikacji właściwy temu społeczeństwu oparty na mitologicznym obrazie świata, który zorganizowany jest zgodnie z parami opozycji natura-kultura oraz życie-śmierć [4].


Co komunikuje tekst? Jacques Derrida

Dekonstrukcja versus interpretacja W latach 60. XX w. Jacques Derrida zaproponował nowe podejście do tekstu zwane dekonstrukcją. U jego podstaw leżała krytyka tradycyjnej koncepcji interpretacji tekstu: nakierowanej na scalenie i wyrażenie jego sensu, którą Derrida nazywa praktyką „teleologiczną i totalizującą dialektyką” bądź lekturą „transcendentną” [1]. Lektura taka skupia się na tym, co poza tekstem – na jego punkcie odniesienia, znaczeniu, zgodnie z założeniem, że język i forma są tylko reprezentującym je środkiem. Zdaniem Derridy takiemu odczytaniu umyka sam tekst, który skonstruowany jest nie tylko przez to, co poza nim, ale przede wszystkim przez język i formę. Ponadto tradycyjnej lekturze nieodłącznie towarzyszy przekonanie o „bezwarunkowym istnieniu bezpośredniego przedmiotu odniesienia” [2], co wcale nie jest oczywiste. Literatura „nie jest działaniem, które opiera się na schemacie wypełnionego wnętrza, które umożliwia moment wyrażenia, ekspresji” [3], bowiem to, co tekst „wyraża” jest także tekstem, który poddaje się dalszej lekturze i implikuje nieskończoność procesu odczytywania sensu [4]. Utopią jest też jakakolwiek próba scalenia sensu, bo nieodłączną cechą tekstu jest rozproszenie sensu i intertekstualność: każdy tekst odsyła do niekończącego się szeregu innych tekstów.

Derridiańska definicja dekonstrukcji jest nieco hermetyczna, podobnie jak wszystkie teksty pisane przez francuskiego poststrukturalistę. Nie był on zwolennikiem typowego dyskursu naukowego, wybierał raczej język literacki. Idea dekonstrukcji wywarła jednak ogromny wpływ na teorię kultury i  zaczęła żyć swoim życiem także poza filozofią i literaturoznawstwem zgodnie z założeniem, że tekstem, który można poddać dekonstrukcji, jest każda kulturowa forma. Znaczenie pojęcia nieco się jednak zmieniło.

Dekonstrukcja tekstu kulturowego W takich obszarach kultury jak sztuka, architektura lub moda praktyki dekonstrukcji pełnią często rolę subwersyjną lub demaskującą. Zgodnie z Derridą zakłada się, że sens tekstu jest rozproszony a tradycyjna interpretacja, która stara się go scalić, coś pomija. Ujawnienie tego, co ukryte, możliwe jest jednak dzięki zabiegowi dekompozycji kodów. Manfred Frank przeciwstawia tak rozumianą dekonstrukcję destrukcji. Podczas gdy destrukcja oznacza zniszczenie, redukcję, sprowadzenie do podstaw, dekonstrukcja to rozbiórka murów, na których została wzniesiona pewna tradycja, odsłonięcie ich i zbudowanie na nich czegoś nowego, w bardziej dobitnej formie.

Do architektury dekonstrukcja weszła głównie za sprawą współpracy Jacquesa Derridy z Peterem Eisenmanem, między innymi w pracy na konkurs na Parc de la Villette.  Obok Eisenmana wymienia się też zazwyczaj Daniela Libeskinda. Twórcy ci mówili wprost, że architektura jest rodzajem języka i poddaje się lingwistycznym analizom. Na gruncie formalnym proponowali zabawę formą i nietypowe rozwiązania przy zastosowaniu takich środków, jak przemieszczenie i deformacja. Idea przemieszczenia ma ścisły związek z teorią Derridy. Głosił on, że każdy tekst zawiera w istocie dwa teksty: jeden poddający się klasycznej interpretacji oraz drugi, przesunięty względem niego. Właśnie owo przesunięcie pełni rolę demaskującą i szczególnie interesuje Derridę oraz jego spadkobierców [5].

Zabieg przesunięcia i deformacji znajdziemy także u przedstawicieli dekonstrukcji w modzie. Dzięki jej zastosowaniu twórcy poddają krytyce kulturowe wizje kobiecości i męskości, kanony piękna a także dokonują autokrytyki odsłaniając absurdy branży modowej. Do najsłynniejszych przedstawicieli tego nurtu należą japońscy projektanci tacy jak Yohji Yamamoto i Rei Kawakubo (założycielka marki Comme des Garçons), Vivienne Westwood i Martin Margiela. Jako przykład może posłużyć kolekcja Body Meets Dress—Dress Meets Body des Garçons, w której Kawakubo w wykrzywiony sposób nawiązała do praktyki podkreślania za pomocą konstrukcji odzieży seksualnych atrybutów kobiecego ciała. Stosując zabieg przesunięcia, Kawakubo w sposób dobitny zwróciła uwagę na mechanizm seksualnego uprzedmiotowienia kobiet.

Definicja 1: Dekonstrukcja

Jacques Derrida definiujący dekonstrukcję.

Źródło: PrestyGomez, Derrida, reż. Kirby Dick, Amy Ziering Kofman (2002), 06.09.2008 (dostęp 12.12.2020). Dostępne w YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=vgwOjjoYtco.


Co komunikuje rytuał? Clifford Geertz

Kultura jako publiczny dokument Jednym z najbardziej konsekwentnych orędowników idei kultury jako tekstu jest antropolog kulturowy Clifford Geertz, reprezentujący nurt zwany interpretacjonizmem. W swoich badaniach kładzie nacisk na sposób, w jaki uczestnik danej kultury odczytuje jej znaczenia, a także jak interpretuje samego siebie w odniesieniu do nich. Człowiek – mówi Geertz – jest „zawieszony w sieci znaczeń”, z których kultura jest zbudowana. Implikacją takiego ujęcia jest ukierunkowanie badań kultury na interpretację tych znaczeń.

W czym tkwi oryginalność teorii Geertza? Aż do zwrotu językowego w naukach o kulturze, ambicją antropologii było docieranie do „twardych” faktów, stałych praw i reguł w zbliżony sposób do tego, jaki ma miejsce w naukach ścisłych. Tymczasem według Geertza praca badacza kultury bardziej przypomina działalność krytyka literackiego niż fizyka czy biologa. Nie znaczy to, że jest mniej ważna, ale cele takiej nauki zdefiniowane są nieco inaczej. W dużym stopniu jest to narzucone przez sam przedmiot badań [1].

W powyższej definicji warto zwrócić uwagę na kilka elementów. Kultura jest dokumentem, a więc tworem poddającym się bardziej bądź mniej trafnej interpretacji, która stara się wniknąć w znaczenie, ale może dokonać tylko pewnych przybliżeń. Prace antropologiczne składają się z interpretacji – pisze Geertz – i to interpretacji drugiego lub trzeciego stopnia, pierwszy jest bowiem udziałem wyłącznie przedstawicieli danej kultury (ciągle pozostając „tylko” interpretacją a nie zbiorem bezpośrednich danych). Jednocześnie jednak kultura jest publiczna. Pomimo tego, że interpretacja dokonuje się w przestrzeni myśli to nie w nich mieści się sama kultura. Przedmiot interpretacji ma charakter intersubiektywny: składają się na niego widzialne praktyki, takie jak język, zwyczaje, rytuały [3].

Wreszcie: kultura nie jest czymś tajemnym. Badacz kultury nigdy nie pozna jej w pełni, ale poznanie nie ma charakteru zero jedynkowego. Nie da się poznać kultury w stu procentach, analogicznie jak nie da się poznać w stu procentach osoby, którą staramy się zrozumieć. Zawsze pozostaje jakaś sfera prywatna i niedopowiedziana. Pomimo tego nie możemy z góry uznać prób zrozumienia za porażkę, zarówno w komunikacji międzyludzkiej, jak i w badaniu obcej kultury, ponieważ systematycznie pogłębiamy obszar rozumienia i porozumienia.

Porównanie działalności badacza z sytuacją osób, które starają się porozumieć, ma głębsze znaczenie, gdyż odsyła do nowo zarysowanego celu badań nad kulturą. To, że badania te są nauką „miękką”, w której nie mamy do czynienia z czystymi faktami, ale interpretacjami, nie oznacza, że są one przez to mniej ważne. Ich celem nie jest spisanie reguł, sklasyfikowanie i skodyfikowanie, ale poszerzenie uniwersum ludzkiego dyskursu.

Walki kogutów Kultura jest przestrzenią interpretacji nie tylko dla badacza, ale przede wszystkim dla samych jej członków. Poszczególne jej formy można uznać za teksty, w świetle których ludzie tworzący daną kulturę dokonują autointerpretacji [4]. Ogromną rolę odgrywają rytuały społeczne organizujące życie społeczności i angażujące większość jej przedstawicieli. Clifford Geertz analizował pod tym kątem między innymi kulturę Bali i fenomen walk kogutów, które odgrywają w niej niezwykle istotną rolę. W zasadzie cała męska część społeczności jest na tyle mocno zaangażowana w nie, że wprost deklaruje, że koguty są przedłużeniem ich własnego ciała i ich walki, a związane z nimi finansowe zakłady stanowią centralny punkt w organizacji codziennego życia.

Walki kogutów są krwawym i brutalnym sportem, przede wszystkim jednak przedmiotem „głębokiej gry”. Określenie to oznacza grę, w której stawka jest na tyle wysoka, że z praktycznego punktu widzenia, uczestnictwo w niej jest czymś irracjonalnym. Przy tym obydwie strony zakładu ryzykują równie mocno. W istocie – dowodzi Geertz – o „głębi” tych walk nie decydują pieniądze, ale fakt, że w rzeczywistości gra jest przeniesieniem balijskiej hierarchii statusów do świata walk kogutów. Walki są symulacją matrycy społecznej, do której należą ich miłośnicy.

W balijskim społeczeństwie prestiż odgrywa fundamentalną rolę w każdej sferze życia: od publicznej po rodzinę. Dla Balijczyka nie ma sprawy istotniejszej od hierarchii społecznej. Napięcie, jaką budzi problem prestiżu, jest jednak na co dzień maskowane za sprawą złożonej etykiety. Zdaniem Clifforda Geertza walki kogutów są emocjonalną osnową hierarchii i związanych z nią napięć, ukazując je w bardziej autentycznej formie niż pozwala etykieta. Walki kogutów są zatem balijskim sposobem odczytywania doświadczeń Balijczyków – są historią, którą opowiadają oni o sobie i w świetle której sami siebie interpretują.

Definicja 1: Kultura

Kultura to „istniejący poprzez czyjeś działania dokument, jest zatem czymś publicznym (…) Chociaż jest abstrakcją, to nie mieści się w czyjejś głowie; chociaż nie jest fizykalna, to nie jest też bytem tajemnym” [2].


Co komunikują działania społeczne? Jacques Lacan

Kultura jako język nieświadomości Sformułowanie „kultura mówi” można zinterpretować także na sposób psychoanalityczny – kulturę odczytujemy wówczas jako język naszej nieświadomości. Dzieła i zachowania kulturowe – to, jak działamy, jak się ubieramy, jakie mity i baśnie tworzymy – są ekspresją nie tylko naszej świadomej intencji, ale także nieuświadomionych czynników o bardziej fundamentalnym znaczeniu.

Powyższy cytat z pism niemieckiego filozofa mógłby być mottem całej psychoanalizy. Sigmunt Freud, ojciec tego nurtu,  był zresztą pod ogromnym wpływem Nietzschego, którego myśli przełożył na język psychologii i psychiatrii. Główną tezą Freuda jest przekonanie, że „naturalnym” stanem podmiotu nie jest przejrzystość dla samego siebie, ale samozakrycie. Podmiot nie rozpoznaje motywacji własnych działań, uczuć, a nawet myśli. Świadomość jest „zaszyfrowana” i trzeba ją poddać deszyfracji. W rzeczywistości naturę człowieka definiują przede wszystkim dwa popędy: ścierające się ze sobą Eros i Thanatos, czyli popęd seksualny oraz popęd śmierci [1].

Popędy a kultura Ludzka osobowość kształtuje się przede wszystkim we wczesnym dzieciństwie, gdy zmagamy się z naszym dążeniem do przyjemności oraz wynikającymi z niej problemami. Według Freuda już wówczas człowieka określa jego seksualna natura, która daje o sobie znać w sposób polimorficzny w następujących po sobie fazach: oralnej, analnej, fallicznej i genitalnej. W trakcie przechodzenia przez te fazy, dziecko zmaga się z bardzo licznymi konfliktami, musi rozwiązać szereg kompleksów. Najsilniejszy z nich to oczywiście Kompleks Edypa, z którym musi się skonfrontować w fazie fallicznej. Jeżeli zostaje rozwiązany, przechodzi do fazy genitalnej. Ale to nie wszystko: znacznie wcześniej, już na poziomie fazy oralnej, dziecko musi skonfrontować się z ograniczeniami tzw. zasady przyjemności i nauczyć się żyć zgodnie z zasadą rzeczywistości. Mówiąc inaczej, musi zrezygnować z zachłanności w realizacji własnych popędów i dostosować się do wymogów życia społecznego [2]. Jest to jednak bardzo trudne, na drodze uspołecznienia koniecznym staje się wyparcie własnych popędów bądź ich sublimacja.

Skoro centralnym problemem, z jakim zmaga się człowiek, jest jego nieświadomość – musi to znaleźć wyraz w kulturze. Kultura może być zarazem wyrazem nieświadomości, jak i narzędziem, które pomaga ludziom poradzić sobie z nieświadomymi siłami, które się w nich kłębią. Freud bardzo ostro przeciwstawia kulturę stanowi naturalnemu, który wyobraża sobie jako pierwotnej hordę przypominającą życie w stadzie szympansów. Ludzie chcą działać zgodnie z zasadą przyjemności i dochodzi do bardzo silnych przepychanek. Silny zagarnia wszystko, słabsi cierpią. Wprowadzenie kultury i narzucanych przez nią społecznych norm staje się zatem koniecznością. Kultura jest jednak nie tylko narzędziem represji, pozwala nam przeżyć życie bezpiecznie, oferuje także akceptowalne sposoby radzenia sobie z wewnętrznymi konfliktami, jakie generują niezaspokojone popędy. Przede wszystkim kultura wskazuje kierunki, w jakich możemy dokonać sublimacji: przekształcenia popędu seksualnego w filantropię, działalność polityczną, społeczną, naukową czy artystyczną. Nasza agresja zostaje przekierowana w stronę sportu i innych usankcjonowanych kulturowo form rywalizacji [3].

Co to jednak faktycznie oznacza? Zarówno nasze wytwory, jak usankcjonowane kulturowo działania i społeczne rytuały są trochę czym innym niż się wydają: kultura zbudowana jest z przekształceń naszych popędów i to o nich, zakamuflowanym językiem mówią nasze wytwory i społeczne zachowania. Jacques Lacan, jeden z najsłynniejszych spadkobierców Freuda, ujął to w formule: „nieświadomość jest na zewnątrz”.

Lacan jest jednym z głównych orędowników językowej interpretacji kultury w psychoanalizie. Uważa, że aspekt ten jest immanentnie zawarty w teorii Freuda. Starsze interpretacje myśli austriackiego psychiatry głosiły, że nieświadomość jest irracjonalnym kłębowiskiem ślepych popędów. Interpretacja szkoły lacanowskiej twierdzi, że nieświadomość ma własną logikę i własny język. Nieświadomość nie jest niema, szuka wyrazu i chce zostać usłyszana. Manifestacja w formach kulturowych jest najważniejszym sposobem jej ekspresji [4].

Definicja 1: Sublimacja ; wyparcie

Sublimacja to inaczej przekierowanie popędu ze względu na cel. Przykładowo: w miejsce bezpośredniej realizacji popędu seksualnego, oddajemy się twórczości artystycznej, uprawianiu sportu bądź filantropii.
Wyparcie jest stłumieniem popędu, pozbawieniem go realizacji. Niestety wyparty popęd nie znika nigdy całkiem i powraca w formie niekontrolowanej np. nerwicy. Wyparcia leżą zdaniem Freuda u podłoża większości zaburzeń psychicznych.


Co komunikuje kino? Slavoj Zizek

Freud odczytany na nowo Jacques Lacan (1901-1981) – psychoanalityk i filozof, znany jest jako reformator francuskiej szkoły psychoanalitycznej oraz reinterpretator myśli Freuda. Inspirował się także językoznawstwem i antropologią strukturalną, co znalazło wyraz w językowym pojmowaniu kultury. Jedna z jego głównych tez głosi, że człowiek jest tak mocno uwikłany w kulturę, iż właściwie abstrakcją jest mówienie o jakimś podmiocie „poza” czy „przed” kulturą (w terminologii Lacana – Symbolicznym). Przez całe nasze życie poruszamy się w symbolicznej siatce, które reguluje nasze zachowania i kształtuje światopogląd. Co więcej, kultura kreuje także nasze pragnienia. Oznacza to – jak tłumaczy Slavoj Žižek komentujący Lacana – że nie ma w nas żadnych pragnień „naturalnych” czy też spontanicznych.

Szkoła lacanowska odchodzi w tym miejscu od myśli Freuda, który postrzega człowieka jako rezerwuar popędów a ich ognisko, nieświadomość, lokalizuje we wnętrzu podmiotu. Dla Freuda kultura jest przestrzenią, w której popędy wyrażają się w sublimowanej formie, a zarazem pełni ona funkcję zaworu bezpieczeństwa, nie pozwalając im na bezpośrednią realizację. Lacan podchodzi do człowieka inaczej – podmiot nie ma żadnego „wnętrza”, jest całkowicie „zewnętrzny” – tożsamy ze swoimi zachowaniami, dziełami i deklaracjami. Nieświadomość wyczerpuje się w swoich kulturowych ekspresjach. Innymi słowy kultura nie jest fasadą, pod którą buzują nasze popędy, ale ich otwartym wyrazem.

Kultura jako Inny Kultura kieruje naszymi działaniami, odczuciami i pragnieniami, ale paradoksalnie ona sama pozostaje dla nas nieprzenikniona. Działamy na jej zasadach, jednocześnie odbierając ją jako coś zewnętrznego, pełnego reguł i zjawisk, z którymi się nie utożsamiamy. Jedno ze związanych z nią określeń – Inny – odnosi się właśnie do tego nieprzeniknionego aspektu: kultura jest dla nas niepokojącym Obcym, który w dodatku cały czas nas obserwuje i czegoś wymaga.

Prawda ma strukturę fikcji Najsłynniejszym interpretatorem i popularyzatorem myśli Lacana jest słoweński filozof Slavoj Žižek. Teorię francuskiego psychoanalityka stosuje on między innymi do analizy kultury popularnej, przekładając jednocześnie hermetyczny lacanowski język na formę bardziej przystępną. W swoich tekstach Žižek mówi językiem efektownym, w którym  filozoficzny dyskurs przeplata się z odniesieniami do filmów czy popularnych książek. Szczególne miejsce w dorobku Žižka pełni analiza kina. W swoich książkach [2] oraz filmach, w których występuje ("Z-Boczona historia kina" (2006) i "Perwersyjny przewodnik po ideologiach" (2012)), filozof tłumaczy zawiłości lacanowskiej psychoanalizy, komentując fragmenty filmów m.in. Lyncha, Hitchcocka, braci Marx czy Tarkowskiego.

Odwołania do kina są jednak czymś więcej niż ilustracją teorii psychoanalizy. Zabiegi Žižka mają znacznie głębszy sens. Istotny jest sam status kina jako przedmiotu analizy, czego podstawą jest z kolei lacanowska teoria kultury i jej relacji z nieświadomością. Przypomnijmy: dla Lacana kultura jest jednocześnie ekspresją nieświadomości oraz kreatorką pragnień. Kino odgrywa ważną rolę w obydwu tych aspektach. Jako ekspresja nieświadomego pełni analogiczną rolę do snów, które w klasycznej psychoanalizie Freudowskiej stanowiły „królewską drogę do nieświadomości” a ich interpretacja odgrywała fundamentalną rolę w terapii. Analizę współczesnego kina można zatem potraktować jako „królewską drogę” do zbiorowej nieświadomości całego społeczeństwa, z której zbudowana jest tkanka kultury. Z drugiej strony kino jest najpopularniejszym, a jednocześnie najbardziej perswazyjnym medium, jego rola jako kreatora pragnień jest zatem nieoceniona. Innymi słowy, filmy wśród których wyrośliśmy i które oglądamy, jednocześnie wyrażają nas i kreują. Žižek rezygnuje tym samym z klasycznego ujęcia filmu jako „imitacji” rzeczywistości, przedstawiając kino jako „symulację”, która trawersuje rozłam fikcji i rzeczywistości. Interpretacji kina prezentowanej przez Žižka przyświeca słynna teza Lacana: „prawda ma strukturę fikcji” [3]. Žižek wykłada ją we właściwym sobie stylu we wprowadzeniu do "Z-boczonej historii kina":

Źródło: Garikoitz G. Quintanilla, The Pervert's Guide to Cinema, reż. S. Fiennes (2006), 03.10.2013 (dostęp 12.12.2020). Dostępne w YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=Nf1jBK0-XXo.


Co komunikuje kultura masowa? Roland Barthes

Mity życia codziennego „Świat jest nieskończenie wyzywający. Każdy przedmiot na świecie może przejść z istnienia zamkniętego, niemego, w stan podatny na zawłaszczenie przez społeczeństwo w postaci mowy, bo żadne prawo – naturalne czy nie – nie broni mówić o rzeczach” [1]. Słowami tymi poststrukturalista Roland Barthes podsumowuje swoje wieloletnie przedsięwzięcie polegające na śledzeniu „mitów życia codziennego”. Od lat pięćdziesiątych Barthes przyglądał się kulturze Francji i poddawał analizie semiologicznej przejawy perswazyjnego użycia języka, które nazywał „współczesnymi mitami” [2]. Do takich mitów mogą należeć np. artykuły w gazetach, fotografie w czasopismach, filmy, wystawy, reklamy, napisy na opakowaniach kosmetyków a nawet striptiz. Każde znaczenie – głosił Barthes – podatne jest na to, żeby nadpisać na nim nowe, naginając je i w ten sposób „kradnąc” jego pierwotny sens. Taka manipulacja językiem może przynieść szereg korzyści: pomóc sprzedać produkt, przekonać o czyjejś racji, wpłynąć na zmianę poglądów politycznych bądź przekonań społecznych. Nic dziwnego więc, że w kulturze stosowana jest powszechnie, dzisiaj równie aktywnie, jak ponad pół wieku temu, gdy zjawisko to zaczynało być analizowane w kręgu poststrukturalistów [3].

Analiza semiologiczna mitu Pomysł Barthesa polegał na tym, żeby takie formy kultury jak opisane zdjęcie w 'Elle' poddawać semiologicznemu rozbiorowi języka. Analiza taka pokazuje, w którym dokładnie miejscu mamy do czynienia z nadbudowywaniem czy też „naginaniem” znaczenia. Jeżeli uda się coś takiego wykazać, mamy dowód, że dana forma językowa jest mitem skonstruowanym w określonym, politycznym lub marketingowym celu. Mit opisany w tekście „Powieści i potomstwo” to przykład chwytliwego zabiegu: podpis pod zdjęciem w sposób „naturalny” wiąże twórczość literacką z macierzyństwem. Analizując go od strony semiologicznej, możemy dostrzec dwa systemy semiologiczne: pierwotny i wtórny. Znaczenie pierwotne brzmi: istnieją pisarki, które jednocześnie są matkami. Znaczenie wtórne nabudowuje na nim konserwatywną wizję kobiecości: kobieta ma prawo do realizacji zawodowej o ile wcześniej spełni swój przyrodzony obowiązek. Perswazyjną rolę mogą w tym wypadku odegrać rozmaite elementy: kolor i pogrubienie czcionek, miejsce zdjęcia i podpisu w układzie strony i czasopisma itp. [5].

Twórcy mitu z czasopisma "France-Soir" wyszli z założenia, że liczy się pierwsze wrażenie. Mit ma odnieść skutek natychmiastowy, którego siły nie zniweluje jego późniejsze podważenie. Większość odbiorców rzuci zresztą tylko szybko okiem na wyeksponowane hasło i uchwyci „sens ogólny”: obniżka cen warzyw i owoców jest efektem działań rządowych. Opisany chwyt jest typowy do konstrukcji mitu, pokazuje też, że istotą mitu nie jest kłamstwo tylko naginanie lub zawłaszczanie. Barthes mówi, że mit „kradnie” pierwotny sens i go dowolnie przekształca.


Co komunikuje moda? Thorstein Veblen, Georg Simmel, Caroline Evans

Czy ubrania mówią? Jednym z najbardziej wpływowych fenomenów zachodniej cywilizacji jest moda. Chociaż dla wielu to są „tylko ubrania”, sposób, w jaki je dobieramy i odczytujemy oraz zawarty w nich kod, stanowią jeden z najbardziej pierwotnych języków, jakimi posługuje się kultura [1]. Kodów modowych używamy do podkreślania i rozpoznawania statusu, manifestowania własnej indywidualności, sprzeciwu czy przynależności do określonej grupy (np. religijnej lub subkultury). Wraz z rozwojem kultury wpływ ten zwiększa się i stopniowo zmienia swój charakter. O ile jeszcze na początku XX wieku najważniejszą funkcją mody była komunikacja społecznego statusu, o tyle obecnie nie ma wątpliwości, że sama moda coraz mocniej wpisuje się w nowy wzór antropologiczny, dla którego kluczowe jest myślenie o podmiocie w kategoriach autokreacji, autentyczności i indywidualności, która szuka swojego wyrazu [2].

Moda jako wyraz zmian społecznych Przemiany w modzie nieodłącznie towarzyszą przemianom społecznym. W zwierciadle mody odbijają się obyczajowe rewolucje, ekonomiczne kryzysy czy konflikty polityczne. Niewiele było wydarzeń, które równie mocno wstrząsnęły modą, jak Pierwsza i Druga Wojna Światowa. Z damskiej garderoby zniknęły gorsety, radykalnie skróciły się spódnice, pojawiły spodnie. Pod względem praktyczności moda damska zaczęła wreszcie dorównywać męskiej. Analizując modę danego okresu, można wiele powiedzieć na temat klimatu danej epoki. Optymizm końca lat 60. XX w. – ekspansja młodości, wyzwolenie seksualne, zachłyśnięcie perspektywą kosmicznych lotów – jest łatwy do odczytania, gdy przyjrzymy się swobodnym, futurystycznym, strojom na zdjęciach z tej dekady. Hippisowska moda przełomu lat 60. i 70. wyraża rozczarowanie kapitalizmem i zwrot w stronę natury i duchowości. Minimalizm mody lat 90.  pozostaje natomiast w relacji z gospodarczym kryzysem, który napiętnował tę dekadę [3].


Synchroniczność w badaniu komunikatów kulturowych

Polifoniczność kultury Kultura przemawia na wiele sposobów: „mówią” religijne rytuały i swingujące ulice, skodyfikowane systemy prawnych zasad i literatura popularna, sztuka wysoka i moda uliczna, ekonomia i rozrywka. Polifonia ta ma jednak pewną dynamikę i logikę, wszystkie komunikaty są ze sobą ściśle powiązane. Zależność tę podkreślał już dwieście lat temu niemiecki filozof Georg Wilhelm Friedrich Hegel mówiąc o istnieniu czegoś takiego jak „duch” danej epoki. Pozornie różne zjawiska, które obserwujemy w kulturze danego czasu, w rzeczywistości mówią jednym głosem wyrażając zestaw idei i wartości definiujących ten okres. Podobna intuicja towarzyszy wielu współczesnym badaczom kultury podkreślającym, że zjawiska kulturowe należy badać synchronicznie w ich wzajemnej zależności. Takie badania pokazują, że w kulturze nie ma rzeczy błahych i zupełnie przypadkowych.

„Widma przeszłości” W książce Widma Marksa [2] Jacques Derrida pisał o nawiedzających kulturę „widmach przeszłości”. Istnieją okresy w kulturze zdominowane przez określone wyobrażenia, które pojawiają się jednocześnie w bardzo różnych jej obszarach. Podobne motywy eksplorowane są przez literaturę, film, filozofię a nawet modę. Interesująca jest obecność silnych natężeniem wyobrażeń futurystycznych widocznych w modzie zachodniej w szczególnych okresach dziejowych: zwłaszcza w latach poprzedzających pierwszą wojnę światową, latach sześćdziesiątych oraz latach dziewięćdziesiątych. Wyraźny powrót wyobrażeń futurystycznych w modzie widoczny jest też pod koniec drugiej dekady XXI. O ile futuryzm lat 60 miał optymistyczny charakter, to końcówka zeszłego wieku jest mroczna. Kultura przepełniona jest lękiem przed tym co obce, zrobotyzowane, sztuczne. Widać to w tekstach filozoficznych takich jak Manifest cyborga Donny Haraway oraz Symulakry i symulacje Baudrillarda, w literaturze i filmie (np. nurcie cyberpunkowym) aż po wybiegi modowe po których w latach 90 przechadzają się hybrydy i androidy (np. pokazy Thierry’ego Muglera, Alexandra McQueena, Husseina Chalayana). Jedną ze ścieżek, którą można poprowadzić analizę synchroniczną tych zjawisk, jest rozważenie ich w kontekście gospodarczego i społecznego kryzysu lat 90, który przekłada się na kryzys tożsamości podmiotu: poczucia alienacji, braku psychicznej stabilności i towarzyszącego im niepokoju. Nie bez powodu w modzie i innych obszarach kultury pojawiają się wówczas nawiązania do dystopijnych futurystycznych obrazów filmowych, takich jak Metropolis Fritza Langa. Film Laga również powstawał w okresie, w którym kulturę cechowało poczucie destabilizacji [3]. Według Jeana-Michela Rabatégo pod koniec XX w. mamy do czynienia z wspomnianymi przez Derridę „widmami przeszłości”, które należy interpretować jako duchy wczesnej nowoczesności z jej utopijnymi wierzeniami w działaniu. Widma te przenikają całe spektrum naszego kulturowego doświadczenia [4].

Źródło: WHITEROSE PICTURES – Full Movies / Film Completi, METROPOLIS / F. Lang (1927), Full Silent Movie (Restored HD), 15.04.2020 (dostęp 12.11.2020). Dostępne w YouTube: https://youtu.be/Br9XXayHe_Y.


Kultury szerokiego i wąskiego kontekstu

Edward T. Hall jest autorem podziału kultur na wysokokontekstowe (lub szerokokontekstowe) oraz nisko (bądź wąskokontekstowe). Kontekst, o którym tu mowa, to szerokie otoczenie procesu komunikacyjnego. Rozróżnienie między kulturami dotyczy tego, czy przekaz podczas komunikacji zawarty jest jedynie w słowach wypowiadanych przez uczestników tego procesu czy wręcz przeciwnie, a znaczenie jest komunikowane również przez niewerbalne aspekty komunikacji, w związku z czym odczytanie go wymaga znajomości kodów konkretnej kultury. Mimika, gestykulacja i świadomość kontekstu jest w komunikacji w kulturze wysokokontekstowej niezwykle ważna. Osoby pochodzące z kręgu kultury niskokontekstowej przedstawicielom kultury wysokokontekstowej mogą się wydawać bezpośredni, a czasem nawet zbyt bezpośredni, bezceremonialni lub wręcz bezczelni. Mówią oni wprost to co myślą, ich przekaz jest konkretny [1]. Poszczególne kultury możemy uszeregować w postaci kontinuum od kultur o najwyższym stopniu uzależnienia od kontekstu do tych o najmniejszym uzależnieniu od niego.

Przykłady różnic w komunikatach ze względu na rodzaj kultury Jak kulturalnie w różnych kulturach odmówić? W kulturze dalekowschodniej bezpośrednie odpowiadanie uważane jest za niegrzeczne. Dlatego przedstawiciel takiej kultury nie powie wprost "nie", będzie natomiast używał gestów to implikujących, np. w Japonii będzie to machanie ręką koło twarzy, które jest jednoznacznym znakiem braku zgody, Chińczyk czy Japończyk będzie próbował powiedzieć to inaczej powie np.: "zobaczymy", "pomyślimy", "spróbujemy", "zobaczymy co da się zrobić". Są to dla przedstawiciela kultury wysokokontekstowej jednoznaczne sygnały braku zgody [7]. W świecie arabskim natomiast często spotkamy charakterystyczne cmoknięcia i uniesione brwi, co również znaczy nie.

Kulturowe uwarunkowania przerwy podczas rozmowy Dla Amerykanina cisza jest normalną, naturalną przerwą w interakcji, pozbawioną znaczenia, oznacza okazywaną uwagę, ale też brak inicjatywy, natomiast dla Japończyka jest to wyraz dezaprobaty, jakiego można użyć, tak by nie narazić partnera interakcji na utratę twarzy. Z kolei w Indiach milczenie służy do wprowadzania harmonii i wyrażania gotowości do współpracy i jest znakiem szacunku. W Chinach milczenie oznacza zgodę. Niemcy i Holendrzy uważają, zbyt długą ciszę za efekt braku wychowania. Włosi są zdania, iż przerywanie oznacza, że to, co mówi rozmówca, ich interesuje tak bardzo, że nie mogą się powstrzymać od wtrącania własnych uwag.


Wymiary komunikacji międzykulturowej

Komunikacji międzykulturowej nie można sprowadzić jedynie do wymiany informacji między przedstawicielami rożnych kultur. W trakcie procesu komunikacji przekazywany jest również stosunek emocjonalny, zarówno do przekazywanej treści, jak i odbiorcy tych treści. Sama komunikacja służy również wymianie doświadczeń pomiędzy obiema stronami i często jest początkiem podejmowanego wspólnie działania [1].

Wymiary komunikacji  Traktując komunikację międzykulturową analogicznie do komunikacji interpersonalnej należy zwrócić zatem uwagę na wymiar informacyjny, wymiar emocjonalny, wymiar współuczestniczenia oraz wymiar relacyjny. W komunikacji osób pochodzących z różnych kręgów kulturowych te wymiary komunikacji stają się niezwykle istotne i powinny być świadomie analizowane. W trakcie procesu komunikacji nadawca, wykorzystując pierwszy z wymienionych wymiarów, wymiar informacyjny, wpływa na doświadczenie odbiorcy, wzbogacając je i kształtując [1], poprzez przekazanie mu informacji i wiadomości. Kolejnym wymiarem komunikacji jest wymiar emocjonalny. Ważne jest zaangażowanie emocjonalne obu stron w sam proces komunikacji. Te emocje będą wpływały na motywację do podjęcia działań. Kształtujący się stosunek emocjonalny między przedstawicielami różnych kultur jest niejednokrotne determinowany przez funkcjonujące stereotypy i uprzedzenia obu stron komunikacji. Mogą one niejednokrotnie utrudniać komunikację. Brak odpowiednich kompetencji kulturowych stron komunikacji będzie stanowił niejednokrotnie przeszkodę. Realizując trzeci wymiar komunikacji, czyli wymiar współuczestniczenia, interlokutorzy tworzą wspólną płaszczyznę porozumienia, która zawiera uwspólnione znaczenia, doświadczenia i działania obu stron komunikacji międzykulturowej. Dzięki temu etapowi możliwe jest przejście do prawdziwego kontaktu między nadawcą i odbiorcą komunikatów. Wymiar ostatni, czyli relacyjny dotyczy stosunku między nadawcą a odbiorcą komunikatów. Na stosunek ten znacząco będzie wpływała nie tylko kultura pochodzenia osób lub grup między którymi zachodzi proces komunikacji, jest on również determinowany wcześniejszymi relacjami interlokutorów lub relacjami kultur pochodzenia obu stron procesu. Komunikacja z tej perspektywy może przybierać formę symetryczną i komplementarną [1]. Symetryczna relacja, zachodzi wtedy, gdy nadawca i odbiorca są sobie równi, natomiast komplementarna jest charakterystyczna, gdy jedna osoba zajmuje wyższą pozycję w hierarchii niż druga. W komunikacji międzykulturowej należy pamiętać, iż hierarchie statusowe w różnych typach kultur tworzone są według różnych kryteriów, zatem osoby z różnych kręgów kulturowych mogą prawidłowo nie rozpoznać swych pozycji, co może w tym kontekście prowadzić do nieporozumień. Oba typy relacji uczą interlokutorów rożnych zachowań, obu przydatnych w społeczeństwie. Zwłaszcza w przypadku kontaktu międzykulturowego.

Wywieranie wpływu  Komunikacja międzykulturowa, podobnie jak komunikacja interpersonalna, zakłada niejednokrotnie potrzebę wywarcia wpływu na interlokutora. Strategie perswazyjne bardzo zależą od kultury w której są realizowane. Zupełnie inną formę przybiorą działania perswazyjne w kraju o kulturze indywidualistycznej, a inne w kraju o kulturze kolektywistycznej. Podobnie inny będzie przekaz w kulturze ceremonialnej i hierarchicznej, a inny w kulturze nieceremonialnej i niehierarchicznej. Skutkiem tego jest zupełnie inny styl reklamy, promocji czy propagandy w odmiennych kręgach kulturowych. Z różnic kulturowych będą wynikały różnice w sposobach tworzenia tożsamości grupowej, koncentracja uwagi na konkretnych przekazach lub kwestiach będzie również determinowana kulturą, podobnie jak różne będą źródła autorytetu w zależności od kultury społeczności. Powyższe kwestie pokazują zatem, iż perswazyjność komunikacji będzie bardzo mocno uwarunkowana kontekstem kulturowym. Aby zatem komunikacja międzykulturowa była skuteczna musi uwzględniać te kwestie.


Szok kulturowy

Sytuacje, w których dochodzi do spotkania przedstawicieli odmiennych kultur, w dzisiejszym świecie, są na porządku dziennym. Obecnie dotarcie do najbardziej odległych miejsc na świecie zajmuje nam stosunkowo niewiele czasu, zwłaszcza jeśli porównamy to z przeszłością, gdzie by dotrzeć na odległy kontynent trzeba było udać się w wielotygodniową podróż statkiem. Obecnie mamy możliwość udawać się w bardzo odległe pod względem geograficznym i kulturowym regiony.

Spotkanie międzykulturowe ma miejsce wtedy, gdy jednostka wychowana w innej kulturze wchodzi w nową kulturę. Ważnym aspektem takiego spotkania są etapy dostosowywania się do nowej sytuacji. Obecnie duża część ludzi doświadcza zjawiska migracji i uchodźctwa, zatem kwestie uczestnictwa w nowej kulturze, w kulturze gospodarzy wydają się być niezwykle istotne. Zjawisko dopasowywania się do nowej kultury jest nazywane akulturacją i asymilacją. Dzisiejsza nauka stawia raczej na woelokulturowość, jako proces bardziej znaczący i ułatwiający współistnienie różnych grup społecznych w nowym miejscu. Mówiąc o sytuacji osoby pochodzącej z innej kultury warto zwrócić uwagę na tak zwaną krzywą akulturacyjną, która podlega pewnym prawidłowościom. To w jaki sposób będzie ona przebiegała zależy w dużej mierze od otwartości zarówno kultury gospodarzy, jak i otwartości na nową kulturę u jednostki lub grupy owej akulturacji doświadczającej [1]. Doświadczamy tego zjawiska przebywając na stypendium, w procesie emigracji itp. Krzywa ta przyjmuje kształt litery U [2]. Na proces ten składają się następujące etapy:

Odwrotny szok kulturowy Wiele osób, które wracają do swej kultury pochodzenia po dłuższym pobycie poza jej granicami ma trudności ze znalezieniem sobie miejsca w nowej-starej rzeczywistości, przeżywając drugi szok kulturowy. Jest to związane z faktem, iż wiele dotychczasowych więzi uległo już zniszczeniu, dodatkowo otoczenie nie rozumie problemów z którymi boryka się osoba powracająca z zagranicy. Dodatkowo ważną rolę odgrywa rozczarowanie tym, co spotyka w domu powracającego z dłuższego pobytu za granicą [5].

Akulturacja Coraz częściej współcześnie w teoriach dotyczących kontaktu międzykulturowego zastępuje się pojęcie szoku kulturowego, jako akcentującego negatywne emocje, pojęciami akulturacja czy kulturowe przystosowanie. Uwagę zwraca się na proces akulturacji, w którym ważną rolę odgrywają komponenty poznawcze, emocjonalne i behawioralne. Współczesne teorie akcentują aspekty adaptacji do nowej sytuacji i aktywne radzenie sobie ze stresem i zmianą [6].


Bariery w komunikacji międzykulturowej

Umiejętne komunikowanie się dziś w dobie globalizacji staje się szczególnie istotne, gdyż coraz częściej komunikujemy się z przedstawicielami innych kultur. Bardzo często jednak w tej komunikacji ponosimy porażkę. Skuteczna komunikacja nie jest możliwa bez otwarcia się na odmienność drugiego człowieka, bez gotowości dostosowania swojego zachowania, tak aby współpracować z nim oraz bez wyrozumiałości dla nieprzystosowanych do realiów naszej kultury obcokrajowców. Nasze sygnały są błędnie odczytywane przez osoby, które nie znają naszej kultury i nie rozumieją kontekstu wypowiedzi. Bariery towarzyszące komunikacji międzykulturowej mają swoje źródło w kulturze jednostek i grup uczestniczących w tym procesie oraz w różnicach dzielących owe kultury. Im więcej wspólnych cech posiadają kultury osób komunikujących się, tym z większą swobodą przebiega sam proces komunikowania się i pojawiają się zakłócenia mniej istotne dla komunikacji. Wpływ niewątpliwie wywierają określone kompetencje lub częściej ich brak i konteksty.

Podstawowe błędy w komunikacji międzykulturowej:

Przełamywanie barier Aby komunikacja międzykulturowa była skuteczna, powstałe bariery należy próbować przełamać. Jest to jedynie możliwe, jeśli uczestnicy procesu komunikacyjnego włożą wysiłek w to, aby doprowadzić do sukcesu komunikacyjnego. Podstawowymi kwestiami, które należy wziąć w tej kwestii pod uwagę, są:

Należy postępować z szacunkiem i znać zasady zachowania stosowane w innych kulturach. Kompetencja międzykulturowa obejmuje zarówno wiedzę, którą zdobywamy wraz z doświadczeniem, w toku nauki, która pozwala zrozumieć zachowania komunikacyjne osób należących do danej kultury, jak i umiejętności, czyli zdolność do zachowania się tak, jak zachowują się ludzie należący do tej konkretnej kultury [7] (zob. Kompetencje międzykulturowe ).


Różnice kulturowe w komunikacji werbalnej

Język a kultura  Komunikację werbalną tworzą dźwięki, słowa i język, który ma bezpośredni związek z kulturą. To właśnie język umożliwia użycie symboli, dzięki czemu ludzie mają możliwość wymienienia między sobą informacji, w tym również abstrakcyjnych idei. Język pozwala przekazać innym swoje przekonania, wartości, postawy, światopogląd, emocje, aspekty własnej tożsamości oraz niezliczone cechy osobiste. Sposób w jaki się porozumiewamy może być formalny lub nie. Nie jest to zależne tylko od sytuacji w jakiej się znaleźliśmy, ale również od kultury w której funkcjonujemy. Osoby żyjące w tzw. kulturach nieformalnych czy nieceremonialnych, zakładają iż wszyscy są równi, więc styl wypowiedzi w takim typie kultury nie różni się znacząco, niezależnie od tego kto do kogo mówi. W kulturach bardziej formalnych zakłada się, że wśród ludzi istnieje hierarchia i oczekuje się od rozmówców przestrzegania określonych protokołów  w zależności od tego, z kim rozmawiają [2]. Jednym z przykładów są normy grzeczności. Przykładowo w języku japońskim obecne są 3 poziomy okazywania szacunku. Pierwszy poziom to język nieformalny lub swobodny (kudaketa nihongo); jest używany gdy zwracamy się do kogoś, kto ma równą rangę lub jest bliską nam osobą. Drugi poziom to język  formalny lub grzecznościowy (teineigo), gdy komunikujemy się z kimś, kto ma wyższą rangę. Ostatnim poziomem jest (keigo); jest to język honorowy i jest używany, gdy rozmawiamy z kimś znacznie wyższym rangą [3].

Funkcje komunikacji werbalnej  Język pełni ważne funkcje komunikacyjne. Przede wszystkim jest to bezpośrednia wymiana informacji z innymi ludźmi. Dodatkowo język pozwala werbalnie przekazać emocje czy je złagodzić np. złagodzić stres (np. przeklinając), aby wyrazić ból (auć), wrazić radość (łał!), a także rozczarowanie, zdumienie czy zaskoczenie. Tego typu sformułowania są używane podświadomie, nawet gdy nikogo nie ma w pobliżu. Język jest również używany do wzywania pomocy ze strony sił nadprzyrodzonych [4]. Wspólny język pozwala jednostkom tworzyć grupy społeczne i angażować się we wspólne działania, umożliwia tworzenie i przekazywanie wspólnej kultury, historii tradycji. Rodzaj języka używanego do wyrażania intymności, szacunku, przynależności, formalności, dystansu i innych emocji może pomóc w utrzymaniu związku z grupą. Język pełni niezwykle istotną rolę w wyrażaniu własnej tożsamości, zwłaszcza tożsamości narodowej [4].

Komunikacja werbalna a płeć i wiek Sposób w jaki używamy języka wskazuje na nasz wiek lub płeć. Używana terminologia może dla osób młodszych wydawać się staroświecka i przeciwnie inna terminologia osobom starszym może wydawać się niezrozumiała. Ponadto język jest częścią naszej tożsamości płciowej. Gramatyka i składnia każdego języka jest inna i wskazuje na inne istotne kwestie. W niektórych językach akcentujemy istotność zaimkami osobowymi, liczbą, rodzajem itp. Jedną z podstawowych rzeczy, na które należy zwrócić uwagę to okazywanie szacunku. Tu języki różnią się od siebie znacząco. Poza kwestiami gramatycznymi w niektórych językach, które różnicują płeć np. w odmianie czasowników pojawiają się różnice w sposobie wykorzystywania języka przez osoby różnej płci. Kobiety i mężczyźni inaczej używają języka, zarówno jeśli chodzi o słowa jakich używają, ale również w kontekście zachowań komunikacyjnych. Wśród osób posługujących się językiem angielskim w USA kobiety mają tendencję do zadawania większej liczby pytań, częstszego słuchania i używania wspierającego stylu mowy. Z drugiej strony mężczyźni są bardziej skłonni do przerywania, wyrażania swoich opinii i są kiepskimi słuchaczami. W Japonii kobiety używają bardziej honorowych określeń, a obie płcie często używają innego słowa, aby powiedzieć to samo [4]. Język był również używany do kategoryzowania ludzi na różnych poziomach społecznych i ekonomicznych. Sposób w jaki mówimy ma niebagatelny wpływ na to jak jesteśmy odbierani przez innych.

Od akcentu do żargonu Każdy język ma wiele wariacji. Przede wszystkim język zależy od miejsca w którym się go używa. Wyraźne różnice będą widoczne nawet w obrębie jednego języka np. amerykańska, australijska odmiana angielskiego czy austriacka odmiana niemieckiego itp. W obrębie jednego języka będą widoczne różnice w  akcencie, czyli różnice w wymowie zależne od regionu. W języku funkcjonują również odrębne dialekty, czyli odmiany języka, które używane są przez określoną warstwę społeczną na określonym terytorium. Od języka ogólnonarodowego różnią go  przede wszystkim cechy fonetyczne i fonologiczne, rzadziej składniowe. Jak zaznacza Halina Karaś podobnie można zdefiniować gwarę, zwracając jednak uwagę na inny zasięg zjawiska niż w przypadku dialektu, tu był on ograniczony do niewielkiego terytorium [5]. Ciekawym zjawiskiem jest również używanie żargonu, który oparty jest o specyficzne słownictwo wspólne dla jakiejś grupy, organizacji  czy zawodu. Użycie specyficznego słownictwa buduje poczucie tożsamości. Zmieniając znaczenie istniejących słów lub wymyślając nowe, członkowie grupy mogą komunikować się z innymi członkami, skutecznie wykluczając osoby z zewnątrz. Podobnie działa slang, czyli język konkretnej grupy np. subkultury [4].


Różnice kulturowe w komunikacji niewerbalnej

Najszerzej ujmując komunikacja werbalna to mowa, a niewerbalna to język ciała. Zazwyczaj przekazują one tę samą wiadomość, choć sygnały werbalne i niewerbalne różnią się. Za pomocą języka przekazujemy zarówno informacje, jak i emocje, natomiast komunikacja niewerbalna opiera się głownie na przekazywaniu stanów emocjonalnych. Należy zauważyć, iż język jest bardziej precyzyjny, natomiast język ciała można interpretować na wiele sposobów. Dodatkowo wymiana zdań ma początek i koniec, natomiast sygnały niewerbalne są wysyłane, o ile ludzie zauważają się nawzajem, nawet jeśli druga strona wykazuje brak zainteresowania komunikacją. Komunikat za pośrednictwem języka ciała wysyłamy często nieświadomie. Język można kontrolować, używać go celowo, a efekt można wcześniej zaplanować. Znaki niewerbalne mogą być również używane celowo, ale istnieją znaki ciała, których nie można kontrolować, np. pocenie się, zaczerwienienie i nagłe wybuchanie płaczem [1]. Kolejną cechą charakterystyczną będzie to, iż sygnały niewerbalne zależą od płci oraz co ważne, są głęboko zakorzenione, wyuczone w dzieciństwie i nabyte poprzez naśladowanie manier i cech rodziców i / lub grupy kulturowej; zatem należy podkreślić, iż przekaz niewerbalny zależy od kultury [2].

Rola komunikacji niewerbalnej Rola komunikacji niewerbalnej jest niesamowicie duża. Określając jego rolę Broszinsky-Schwabe szacuje, że udział komunikacji niewerbalnej w dekodowaniu przekazu we wszystkich kulturach wynosi około  \( 70\% \) [1]. Natomiast Mehrabian (1971) uważa, że komunikacja niewerbalna stanowi  \( 93\% \) naszego rozumienia uczuć i postaw innych ludzi. Twierdzi, że  \( 55\% \) skutecznej komunikacji składa się z mimiki i mowy ciała, a kolejne  \( 38\% \) dotyczy tonu głosu. Słowa same w sobie stanowią zaledwie  \( 7\% \) skutecznej komunikacji. Dodatkowo zauważa, iż jeśli znaczenie naszych słów jest niezgodne z emocjami przekazywanymi za pomocą naszego tonu głosu, mimiki i poprzez mowę ciała, nasze słowa ledwo liczą się w komunikacji [3].

Przykłady komunikacji niewerbalnej obejmują [2]:


Typy kultur

Kultury można poddać analizie ze względu na bardzo wiele kryteriów. Kolejni twórcy wzmacniali wcześniejsze klasyfikacje zwracając uwagę na kolejne istotne elementy. W tej części podręcznika zostaną zaprezentowane najważniejsze systemy klasyfikacji kultur, które w literaturze przedmiotu można spotkać.

Według F. Kluckhohna i F. L. Strodtbecka, autorów najstarszej typologii kultur [1] można je różnicować ze względu na:

Geert Hofstede, na podstawie badań prowadzonych wśród pracowników międzynarodowych oddziałów firmy IBM w różnych kulturach, wyznaczył następujące wymiary kultury [2]:

Obserwując sposoby reagowania przedstawicieli różnych kultur, Trompenaars i Hampden-Turner określili siedem podstawowych wymiarów kultury, które opierają się na stosunku do innych ludzi, do czasu oraz do otoczenia [3]. Pierwszy z wymiarów opisujący stosunki międzyludzkie dotyczy sposobu, w jaki ludzie oceniają zachowania innych członków społeczności. Wyróżniamy dwa rodzaje zachowań: z jednej strony te, które są oparte na powszechnie przyjętych zasadach postępowania, z drugiej zaś zachowania i oceny wynikające z partykularnych zobowiązań. W opozycji uniwersalizm vs partykularyzm jako przykład służyć może sytuacja, w której człowiek nie dostosowuje działania do specyficznych uwarunkowań, ale postępuje zgodnie z odpowiednią zasadą ogólną, zaś w przypadku kultur partykularystycznych wszystko rozpatruje się w odniesieniu do konkretnej sytuacji. Możemy zatem założyć, iż w kulturach uniwersalistycznych jest to skupienie na zasadach, a nie na stosunkach międzyludzkich, odwrotnie natomiast w kulturach partykularystycznych. Dla przedstawicieli kultury partykularystycznej istnieje kilka perspektyw rzeczywistości, innych dla każdej strony umowy, a nie jedna, którą uzgodniono w umowie [3].

Kolejnym elementem różnicującym kultury jest określenie prymatu pragnień jednostki lub grupy. Indywidualizm określany jest jako „pierwotna orientacja na siebie”, a kolektywizm jako „pierwotna orientacja na wspólne cele i zadania” [3]. Dla kultury indywidualistycznej najważniejsza jest jednostka, a doskonalenie działań zespołowych ma na celu umożliwienie poszczególnym osobom jak najpełniejszej samorealizacji. Dla kultury kolektywistycznej najważniejszy jest interes grupy, a rozwój jednostek ma prowadzić do jego najpełniejszego zaspokojenia [3].

Należy również zwrócić uwagę na rozróżnienie kultur na emocjonalne i powściągliwe − w tych drugich ludzie nie ujawniają swych emocji, muszą je kontrolować i tłumić. Kolejnym istotnym sposobem rozróżniania kultur jest zwrócenie uwagi na definiowanie sposobów zachowania jako dopuszczalne lub niedopuszczalne, związane z zakresem, w jakim dopuszczamy innych do obszarów naszego życia. Z tej perspektywy kultury dzielimy na wycinkowe, inaczej nazywane wąskokontekstowymi, oraz całościowe, czyli szerokokontekstowe [3].

Kolejnym czynnikiem, który wpływa na zróżnicowanie kultur, jest sposób przyznawania w danej kulturze statusu społecznego. W niektórych kulturach jest on związany z indywidualnymi osiągnięciami, natomiast w innych nacisk jest kładziony na wiek, przynależność klasową, płeć, pochodzenie. Ostatnim elementem, który wpływa na zróżnicowanie kultury, jest dla Trompenaarsa i Hampden-Turnera postawa wobec przyrody, czyli przeświadczenie o możliwości i powinności kontrolowania jej albo wiara, iż człowiek jest częścią przyrody i musi się podporządkować jej nakazom. Pierwsza postawa jest przez autorów określana jako postawa skierowana na siebie w odróżnieniu od tej skierowanej na zewnątrz [3].

Kluckhohn i Strodtbeck wyodrębnili trzy typy kultury: zorientowane na teraźniejszość, pozbawione tradycji i ignorujące przyszłość; zorientowane na przeszłość, zainteresowane głównie utrzymaniem i przywróceniem tradycji w teraźniejszości oraz takie, które są zorientowane na przyszłość, marzą o lepszym jutrze, pragną urzeczywistnić te wizje [4]. Czynności mogą być wykonywane jedna po drugiej albo jednocześnie. Metoda synchroniczna (E. Hall określał to jako polichromiczne), zakłada istnienie jednego, ostatecznego celu, do którego prowadzą liczne drogi. Natomiast ci, którym bliskie jest nastawienie sekwencyjne, mają tendencję do dokładnego planowania zajęć, zostawiając między nimi niewielką rezerwę czasową.

Natomiast stworzony przez R. Gestlanda [5] podział kultur jest wykorzystywany niezwykle często w praktyce biznesowej. Koncentruje się on na podziale kultur na:


Mapa kultur

Podziałami kultur według różnorodnych kryteriów zajmowało się wielu badaczy. Wśród najczęściej wymienianych popularyzatorów szczegółowej wiedzy o kulturach są: Edward Hall [1], Richard Gesteland [2], Geert Hostedte [3], Fons Trompenaars, Charles Hampden-Turner [4]. Analiza różnic kulturowych podyktowana była bardzo wieloma przyczynami, jednak najwyraźniej zarysowany jest praktyczny aspekt tego zjawiska. Duża cześć badań skierowana jest na wskazanie sposobów działania biznesu w różnych częściach świata, gdyż to właśnie przedstawiciele świata biznesu i dyplomacji najczęściej komunikują się między kulturami. Poniżej zostały zaprezentowane najczęściej pojawiające się w literaturze grupy kultur:

Kultury niskokontekstowe: Niemcy, Austria, Szwajcaria, kraje Beneluksu, Wielka Brytania, USA, Kanada, Szwecja, Dania, Holandia, Finlandia, Norwegia Kultury wysokokontekstowe: kraje arabskie, Japonia, Chiny, Singapur, kultury romańskie

Kultury indywidualistyczne: Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Kanada, Holandia, Niemcy, Australia, Szwecja, Norwegia Kultury kolektywistyczne: Chiny, Japonia, Singapur, Tajwan, kraje arabskie

Kultury o statusie przypisanym: kraje arabskie, Indie, Japonia Kultury o statusie osiąganym: Dania, Norwegia, Wielka Brytania, Nowa Zelandia, Kanada, Szwecja

Kultury prorelacyjne, ceremonialne, polichroniczne, powściągliwe: Indie, Bangladesz, Mjanma, Laos, Wietnam, Tajlandia, Malezja, Indonezja, Filipiny Kultury prorelacyjne, ceremonialne, monochroniczne, powściągliwe: Japonia, Chiny, południowa Korea, Singapur

Kultury prorelacyjne , ceremonialne , polichroniczne, ekspresyjne: kraje arabskie, Turcja, Grecja, Brazylia Meksyk Kultury prorelacyjne , ceremonialne , polichroniczne, umiarkowanie ekspresyjne: Rosja, Polska, Słowacja, Rumunia

Kultury  umiarkowanie pro-transakcyjne, ceremonialne, umiarkowanie monochroniczne, ekspresyjne: Francja, Belgia, Hiszpania, Węgry, Włochy Kultury  umiarkowanie protransakcyjne, ceremonialne, umiarkowanie monochroniczne, powściągliwe: Litwa, Łotwa, Estonia

Kultury  protransakcyjne, umiarkowanie ceremonialnie, monochroniczne, powściągliwe: Wielka Brytania, Irlandia, Dania, Norwegia, Szwecja, Niemcy, Holandia, Czechy, Kultury protransakcyjne, nieceremonialne, monochroniczne, umiarkowanie ekspresyjne: Australia, Kanada, Stany Zjednoczone


Kultury protransakcyjne i prorelacyjne

Ze względu na podstawy komunikacji możemy kultury podzielić na protransakcyjne i propartnerskie. Rozróżnienie to jest szczególnie ważne w sferze biznesowej, gdzie nieznajomość kultury partnera, zwłaszcza w tym wymiarze, może mieć wymierne konsekwencje.

Przedstawiciele kultur o nastawieniu protransakcyjnym są przede wszystkim skoncentrowani na zadaniach, które muszą zrealizować, podczas gdy osoby o nastawieniu propartnerskim będą miały tendencję do skupiania się na ludziach i relacjach z nimi. Oczywiście relacje z ludźmi będą ważne w każdej kulturze, ale jak zauważa Gesteland, jest to zawsze kwestia skali [1].

Kontakt osób pochodzących z tych odmiennych rodzajów kultur może powodować konflikty. Przykładowo osoby będące przedstawicielami kultury propartnerskiej będą postrzegać swych rozmówców czy partnerów w biznesie wywodzących się z kultury protransakcyjnej jako osoby bezczelne, zbyt pewne siebie, czy nawet i agresywne [2]. Te kultury komunikacyjne różnią się bardzo wieloma cechami, dlatego zostaną one zwięźle omówione.

Kultury propartnerskie Ten typ kultury określany jest również mianem kultury prorelacyjne. W takim typie kultury ludzie oczekują od innych głębokich i długotrwałych relacji. Ma to skutki w wielu dziedzinach życia. Przykładowo w międzykulturowej komunikacji biznesowej dużym utrudnieniem będzie zainicjowanie współpracy z kimś, kogo się nie zna [3]. Potrzebni będą pośrednicy, którzy takie spotkanie zorganizują lub zainicjują, ponieważ przedstawiciele takich kultur absolutnie nie są skłonni do prowadzenia interesów z ludźmi obcymi. Pomocne może się okazać wsparcie ambasady, znanej instytucji czy wręcz profesjonalnych pośredników itp. W tym typie kultury sieć kontaktów jest niezwykle istotna. W kwestiach biznesowych, to ona często będzie decydowała o powodzeniu, bądź nie przedsięwzięcia [4].

W relacjach z przedstawicielami kultury propartnerskiej należy pamiętać, iż relacje osobiste są niezwykle ważne, dlatego na zbudowanie zaufania należy przeznaczyć odpowiedni czas. Ważne jest nawiązanie dobrej i przyjacielskiej relacji, dlatego w komunikacji często pojawiają się pogawędki i rozmowy o kwestiach osobistych. Przedstawiciele kultury propartnerskiej najpierw spotykają się z potencjalnym kontrahentem kilka razy towarzysko, a podczas tych spotkań dominują rozmowy na tematy błahe, niezobowiązujące, i dopiero po poznaniu potencjalnego kontrahenta i nawiązaniu z nim bliższej znajomości umawiają się w celu omówienia szczegółów potencjalnych kontaktów biznesowych [5].

W kulturach propartnerskich bardzo duże znaczenie ma unikanie konfliktów i zachowanie harmonii między ludźmi, a także zachowanie twarzy, gdyż jej utrata jest zagrożeniem i dyshonorem nie tylko dla jednostki, ale dla całej grupy np. rodziny czy klanu. Osoby z kultury propartnerskiej dążą do harmonii i miłych relacji, zatem trudno jest im mówić wprost, gdy są zmuszeni odmówić nie używają słowa „nie”, a w zamian powiedzą „to trudne”, „może”, „zastanowię się”. Takie zachowanie jest typowe np. w Japonii [6]. Komunikacja w kulturach propartnerskich często będzie komunikacją wysokokontekstową, gdzie rozumienie przekazu jest uwarunkowane od szerokiego kontekstu. Nie może zatem dziwić, iż jest to typ kultury, gdzie ludzie preferują się kontakty osobiste, twarzą w twarz.

Kultury protransakcyjne Jest to typ kultury, gdzie komunikacja między ludźmi polega na jasnych i prostych komunikatach, ponieważ zrozumienie się jest niezwykle ważne, zatem zazwyczaj komunikaty są wypowiadane wprost, bez konieczności denotowania całego kontekstu społecznego. Dodatkowo większość spraw, zwłaszcza dotyczących wspólnych interesów można uzgodnić i rozwiązać raczej przez telefon czy za pośrednictwem maili, niż na spotkaniach twarzą w twarz. W kulturze protransakcyjnej ustalenia, które zostały podjęte, są obowiązujące i rzadko jest możliwość ich renegocjacji.

W sferze biznesowej wprowadzenie i referencje mimo iż zawsze mogą być pomocne, jednak w tym typie kultury na ogół można się bezpośrednio skontaktować z potencjalnym klientem czy wspólnikiem. Co ważne podczas spotkań biznesowych przechodzi się do meritum zaledwie po kilkuminutowej rozmowie na tematy ogólne. W przypadku nieporozumień polega się na pisemnych kontraktach, a nie na stosunkach osobistych. W kulturze protransakcyjnej kontrahenci poznają się podczas spotkań formalnych, podczas których omawiają formalne kwestie, takie jak: ceny, terminy, szczegóły transakcji [3].


Kultury ceremonialne i nieceremonialne

Jedną z cech różnicujących kultury w kontekście komunikacji międzykulturowej jest charakterystyczne dla kultur podejście do ceremoniału i hierarchii.

Kultura ceremonialna jest określana jako hierarchiczna i formalna, tzn. iż kulturę ceremonialną reprezentują społeczeństwa hierarchiczne, w których ludzie są skłonni podkreślać status społeczny i pozycję społeczną swoją i swoich rozmówców. Ważne jest miejsce jakie jednostka zajmuje w hierarchii władzy [1]. To właśnie komunikacja w tych kulturach jest sposobem okazywania szacunku, a osiągnięty status społeczny jest podstawą ładu i punktem odniesienia w komunikacji międzyludzkiej. Kultury ceremonialne i hierarchiczne cechuje ceremonialność, która jest wyrazem okazywania szacunku osobie o wyższej pozycji w hierarchii społecznej (z racji osiągnięć, stażu pracy czy wieku); w tych kulturach podkreśla się i ceni różnice w statusie społecznym i zawodowym; do partnerów biznesowych zwraca się po nazwisku, poprzedzając je tytułem (na przykład prezes, dyrektor, kierownik, profesor, doktor, redaktor itp.); rytuały protokolarne są liczne i rozbudowane – należy je poznać i ich przestrzegać. Hierarchia w kulturach ceremonialnych uwzględnia takie kwestie jak wiek, płeć, pozycję społeczną, a podczas rozmów biznesowych dodatkowo pozycję w strukturze władzy firmy oraz fakt czy jest się kupującym, czy sprzedającym (przypisując wyższy status kupującemu) [2]. W kulturach ceremonialnych kobiety rzadziej obejmują kierownicze stanowiska (najrzadziej Korea Południowa, Japonia czy Arabia Saudyjska).

Rytuały, czyli społecznie akceptowane zbiorowe działania, które są uważane za właściwe zachowania w różnych sytuacjach odgrywają w tym typie kultury bardzo istotną rolę, a ich obecność jest dość częsta. Przykładem mogą być rytuały związane ze zwyczajowym powitaniem czy pożegnaniem, sposobami okazywania szacunku, ale także związane ze sposobem ubierania się na różne okazje czy przekazywania określonych wiadomości lub zaproszeń. Im więcej jest tego typu obowiązujących rytuałów, tym bardziej wymagające jest przygotowanie się do rozmów, np. biznesowych, gdyż nieprzestrzeganie rytuałów może powodować zakłopotanie drugiej strony, niezrozumienie, a w skrajnych przypadkach poczucie obrazy czy dyshonoru. Z powodu wymienionych różnic zetknięcie się przedstawicieli tych dwóch rodzajów kultur może powodować dyskomfort obu stron: przykładowo osoba z kultury ceremonialnej będzie odbierana jako zbyt oficjalna i sztywna, podczas gdy ona sama będzie odczuwać negatywne emocje z powodu braku okazywania jej należnego szacunku [3].

Kultury nieceremonialne natomiast będą się charakteryzowały zachowaniami bezpośrednimi, a brak odpowiedniego ceremoniału nie jest uznawany za lekceważenie. W tym typie kultury ludzie bardzo szybko zwracają się do siebie bezpośrednio unikając tytułów naukowych, zawodowych czy sformułowań typu pan/pani, zwracając się do siebie po imieniu. W komunikacji różnice statusowe nie odgrywają żadnego znaczenia, zatem nie są przez interlokutorów podkreślane. Obowiązujące rytuały protokolarne są nieliczne i proste. W kulturach nieceremonialnych ludzie nie przywiązują wagi do rytuałów i konwenansów. To przykład kultur relatywnie egalitarnych. Negocjatorzy pochodzący z kultury nieceremonialnej starają się w celu poprawienia klimatu rozmów niwelować różnice społeczne między osobami biorącymi udział w rozmowach.


Kultury monochroniczne i polichroniczne

Jedną z podstawowych różnic pomiędzy kulturami jest ta, dotycząca stosunku do czasu. Badacze różnic międzykulturowych określą zatem kultury mianem monochronicznych i polichronicznych, czasem te kultury nazywane są również kulturami synchronicznymi lub sekwencyjnymi. Cech różnicujących kultury ze względu na różne rozumienie czasu nie jest wiele, jednak są one bardzo znaczące.

Kultury monochroniczne to kultury, w których dużą uwagę przywiązuje się do punktualności i harmonogramów [1]. W społeczeństwach przywiązujących wagę do czasu punktualność jest czynnikiem rozstrzygającym, harmonogramy traktuje się jako ustalone raz na zawsze, porządek dzienny – jako niepodlegający zmianom, a spotkania zawodowe są rzadko przerywane. W Niemczech, Szwajcarii, Holandii i innych krajach, w których przywiązuje się dużą wagę do terminowości, konieczne jest punktualne przybycie na zaplanowane spotkanie. Przedstawiciele kultury monochronicznej postrzegają czas jako biegnący liniowo. Spóźnianie się może być odebrane jako brak szacunku, a nawet lekceważenie. Dodatkowo, ponieważ jest to kultura sekwencyjna, w spotkaniach służbowych zwraca się pełną uwagę na jeden punkt programu po drugim [2].

Kultury polichroniczne to kultury, które określamy przez zaprzeczenie cech kultur monochronicznych, którym został poświęcony poprzedni fragment rozdziału. Są to kultury, w których dobre relacje są znaczne ważniejsze niż punktualność, zatem czas ma mniejsze znaczenie [1]. Kultury polichroniczne, to takie, w których ludzie kładą mniejszy nacisk na punktualność i nie traktują terminów jako nieprzekraczalnych, panuje większa elastyczność. Osoby z kultur polichromicznych cenią harmonogramy, które nie są napięte, jak również posiedzenia, w czasie których może się odbywać kilka spotkań jednocześnie i mogą dotyczyć spraw kompletnie ze sobą niezwiązanych [3]. W niektórych kulturach polichronicznych, np. w krajach arabskich, normą jest, iż np. spotkania biznesowe przerywane są ze względu na odwiedziny kogoś z rodziny, zwłaszcza, gdy odwiedzającym jest ktoś ze starszyzny rodowej. Należy zatem stwierdzić, iż w tym typie kultur czas jest terminem bardzo elastycznym, a co ważniejsze, zarówno priorytety, jak i czas ich realizacji nie są niezmienne i będą wypadkową wielu czynników w zależności od sytuacji. Dodatkowo ze względu na zakłócenie przebiegu spotkania często będzie się ono znacząco przedłużało, o czym należy pamiętać [4]. Upływ czasu jest postrzegany jako rodzaj koła – przeszłość, teraźniejszość i przyszłość są ze sobą powiązane. Ten punkt widzenia wpływa na to, jak organizacje w tych kulturach podchodzą do terminów, myślenia strategicznego, inwestycji, rozwijania talentów od wewnątrz i koncepcji planowania długoterminowego [5]. Warto pamiętać, iż w tym typie kultur dobre relacje z innymi ludźmi są zdecydowanie ważniejsze niż punktualność i dotrzymywanie terminów. Można spóźnić się na przykład na spotkanie biznesowe, ponieważ trzeba było komuś nagle pomóc itp.  Co ciekawe jednak nawet w kulturach polichromicznych oczekuje się, że gość przyjdzie punktualnie na spotkanie, aby w ten sposób okazać szacunek dla gospodarza. Równie ważne jest przypomnienie, że jeśli np. podczas spotkań biznesowych przedstawiciele kultury polichronicznej będą spóźnieni, nie znaczy to, iż są niegrzeczni, a jedynie, iż w ich kulturze traktuje się czas elastycznie [3].


Kultury ekspresyjne i powściągliwe

Podział na kultury ekspresyjne i powściągliwe dotyczy różnic w sposobie komunikowania obejmujących zarówno komunikację werbalną i niewerbalną. Zarówno określa to co mówimy, w jaki sposób, określając naszą ekspresyjność, ton głosu, ale również mimikę i mowę ciała, kontakt fizyczny i dystans między osobami wchodzącymi w komunikację [1].

Kultury ekspresyjne Cechą charakterystyczną tej kultury jest sposób mówienia. Przedstawiciele tej kultury mówią głośno, dużo i w bardzo emocjonalnym stylu. Często sobie przerywają i wchodzą sobie w słowo. Komunikaty, które wypowiadają są niejasne, często bardzo rozbudowane w formie retorycznej [1]. Czasami ludzie nierozumiejący lokalnego języka mają wrażenie , że osoby rozmawiające ze sobą się kłócą, tymczasem jest to emocjonalna rozmowa w kulturze ekspresyjnej. Przedstawicie tej kultury bardzo mocno gestykulują i mają bogaty język ciała [2]. Wiele gestów jest w tych kulturach wyraźnie określony i bez ich znajomości bardzo trudno komunikować się skutecznie. Mieszkańcy krajów należących do kultury emocjonalnej mają skłonność do częstego dotykania się – uścisków  i pocałunków na powitanie, poklepywanie jako forma okazania aprobaty czy wręcz trzymania się za ręce z przyjaciółmi. W zależności od konkretnej kultury będą wyraźne różnice w ekspresji w zależności od płci. W krajach muzułmańskich taka ekspresja jest możliwa wyłącznie między przedstawicielami tej samej płci, a w kulturach południowoeuropejskich obu płci. Dystans przestrzenny zachowywany podczas rozmowy jest niewielki około 0,5 m [3]. Ludzie utrzymują ze sobą kontakt wzrokowy. Jego intensywność będzie zależna od konkretnego miejsca, jednak wszędzie jest on oczekiwaną formą kontaktu i wyrazem szczerości i zainteresowania.

Kultury  powściągliwe  Mieszkańcy krajów o kulturze powściągliwej będą wypowiadali się w zupełnie inny sposób niż mieszkańcy omówionych wcześniej kultur ekspresyjnych. Będą mówili cicho, nie będą sobie przerywali, gdyż jest to uważane za zachowanie nieuprzejme. Podobnie używanie podniesionego języka będzie uznawane za przejaw agresji. W tym typie kultury dotyk między osobami nie pozostającymi w bliskiej relacji jest stosunkowo rzadki, a dystans przestrzenny zachowywany miedzy osobami w procesie komunikacji jest większy i wynosi około 1 m [3], choć oczywiście będzie to zależało od konkretnej kultury narodowej i można tu zaobserwować pewne różnice. Intensywność kontaktu wzrokowego również będzie zależała od konkretnego przejawu kultury, ale z pewnością jest ona mniejsza niż w krajach ekspresyjnych. W kulturach Dalekiego Wschodu utrzymywanie kontaktu wzrokowego będzie mniej powszechne, natomiast w krajach Europy Północnej utrzymywanie kontaktu wzrokowego jest istotne, mimo, iż nie może być zbyt intensywne. Osoby pochodzące z kultur powściągliwych będą rzadziej gestykulowały, ich gesty będą bardziej powściągliwe, a w samej kulturze system znaków koniecznych do zrozumienia przekazu będzie bardzo ograniczony. To czy będą mówili wprost i wprost komunikowali informacje i swoje potrzeby będzie zależało, czy będą należeli do kultury wysoko czy niskokontekstowej.


Arabska i żydowska kultura komunikacyjna

Kultura arabska Kultura krajów arabskich jest zdeterminowana religią wyznawaną przez większość społeczeństwa. Należy jednak pamiętać, iż trudno mówić o jednym islamie. Jest to religia złożona, która ma swoje lokalne odmiany, nie tylko związane z podziałem na sunnitów i szyitów. W świecie muzułmańskim bardzo trudno rozróżnić to, co świeckie od tego co związane ze sferą religijną, gdyż ta ostania przenika wszystkie aspekty życia społecznego. Wpływa na stosunki między ludźmi, kontakt przedstawicieli odmiennych płci, role zawodowe i sposób prowadzenia biznesu. Będzie również w jakimś stopniu determinować kulturę komunikacyjną w tym typie społeczeństw.

Cechą charakterystyczną arabskiej wypowiedzi jest częste używanie sformułowania insha’ Allah – Jak zechce Bóg, które jest często uznawane za fatalizm czy pokorę Arabów [1]. Kultura arabska jest kulturą ceremonialną, zatem Arabowie zwracając się do innych, niezależnie od sytuacji chętnie używają tytułów, zarówno naukowych, jak i honorowych np. hadżi – na określenie człowieka, który odbył pielgrzymkę. Tradycyjni muzułmanie zamiast imienia używają tzw. kunji, czyli określenia zarezerwowanego dla ojców lub matek, określenia ojciec, matka wraz z imieniem dziecka - najczęściej najstarszego syna [2]. W świecie arabskim, czy szerzej w muzułmańskim, mowa ciała i wykonywane gesty są czymś niezmiernie istotnym. Charakterystyczną cechą komunikacji arabskiej jest podniesiony głos i przerywanie sobie w trakcie dyskusji. Często wielu uczestników spotkania mówi jednocześnie, każdy stara się przekrzyczeć innych, a dla podkreślenia wagi swoich słów Arabowie wykorzystują wiele gestów, które często przedstawicielom bardziej powściągliwych kultur mogą się wydawać wręcz przejawem agresji np. podniesiony głos czy uderzanie pięścią w stół. Arabowie nie lubią mówić nie, a ich tak, nie zawsze powinno być rozumiane jako zgoda, dopóki nie jest powtórzone kilkakrotnie. Dodatkowo, uważają iż kwestie istotne powinny być powtórzone kilkakrotnie [3]. Rozmawiając z Arabem, należy utrzymywać kontakt wzrokowy, jednak nie bardzo intensywny. W trakcie spotkań zawodowych Arabowie odbierają telefony, witają odwiedzających, których liczba i ranga świadczy o prestiżu przedsiębiorcy.

Spóźnienia w tej kulturze są rzeczą zupełnie naturalną, mogą być niekiedy naprawdę poważne. Sprawy załatwia się powoli, ponieważ Arabowie lubią wielogodzinne negocjacje. Jeśli rozmowy utknęły w martwym punkcie, należy oczekiwać wsparcia od najstarszej osoby w gronie arabskich negocjatorów i to w jej kierunku należy się zwracać. Nigdy nie należy jednak spoglądać na zegarek – jest to traktowane jako wyraz braku szacunku [4].

Biznes z Arabami Podczas współpracy z Arabami kilka kwestii wydaje się niezwykle istotnych. Po pierwsze niezwykle istotne jest wykorzystanie kanałów nieformalnych w prowadzeniu własnej działalności gospodarczej, ze względu na dominację powiązań rodzinnych, plemiennych czy klanowych we wszystkich sferach życia społecznego, w tym także w sferze zawodowej. Zastosowanie więzi i powiązań rodzinnych i przyjaźni jest nie tylko rozpowszechnionym, ale również ważnym i koniecznym środkiem prowadzenia działalności gospodarczej w świecie arabskim. Firmy i organizacje pochodzące z innych regionów, pozbawione koneksji, muszą korzystać z agentów i pośredników, co wiąże się z prowizjami i łapówkami. Specyfika społeczeństwa arabskiego polega na istnieniu, nie tylko w kręgach związanych z prowadzeniem biznesu, instytucji zwanej wasta (arab. mediator, mediacja), czyli osoby odpowiedzialnej za utrzymywanie kontaktów nieformalnych. Arabowie nie mają w zwyczaju przekazywania uprawnień czy obowiązków swym podwładnym, stąd też ciężar pracy i decydowania spoczywa na liderze [2]. Podejmując decyzje, Arabowie zasadniczo wybierają styl autorytarny lub ewentualnie opierają się na niewiążących konsultacjach. Nieformalność jest niezwykle widoczna podczas negocjacji handlowych. Podczas prowadzenia rozmów zawsze pojawiają się pytania o rodzinę, zdrowie i najnowsze przedsięwzięcia kontrahentów. Nie jest to jedynie sposób na rozładowanie napięcia, to przede wszystkim czas na stworzenie lub podtrzymanie więzi z kontrahentem. Rozpoczynając negocjacje, arabski przedsiębiorca zawsze angażuje się nie tylko w rozmowy towarzyskie, ale również w dodatkowe rytuały, które jego obserwatorom czy kontrahentom z zagranicy często mogą wydać się długie [5]. Spotkanie biznesowe w krajach arabskich zaczyna się zawsze od niezobowiązującej rozmowy na tematy ogólne bądź prywatne, ale zawsze niezwiązane z zagadnieniami dotyczącymi współpracy. Jest to czas potrzebny na poznanie się, wytworzenie przyjaznej atmosfery i zdobycie szacunku. Ważną zasadą islamu są też zakazy alimentacyjne, czyli zakaz spożywania wieprzowiny oraz alkoholu, co wpływa również na biznes w krajach muzułmańskich [6].   Żydowska kultura komunikacji Pod względem komunikacyjnym kultura żydowska jest niezwykle podobna do kultury arabskiej. Mieszkańcy Izraela utrzymują ze sobą bliski kontakt przestrzenny w obrębie tej samej płci, również dotyk jest tu dość częsty. Kultura izraelska ma tendencję do bardzo bezpośredniego, ekspresyjnego i nieformalnego stylu komunikacji. Izraelskie „dugri” , mówienie wprost, jest znane na całym świecie. Izraelczycy mówią, co myślą, niezależnie od okoliczności. Ten styl można interpretować jako szczery, konkretny, spontaniczny i ciepły. Jednak ludzie wywodzący się z kultur, które preferują pośrednią, powściągliwą i bardziej formalną komunikację, często postrzegają sposób, w jaki Izraelczycy komunikują się, jako niegrzeczny, nietaktowny, nieodpowiedni i arogancki. Izraelczycy są bardzo bezpośredni, mają zwyczaj zadawać bardzo osobiste i intymne pytania i poruszać osobiste tematy, również z osobami, których jeszcze dobrze nie znają. Dodatkowo gestykulacja jest bardzo żywa, a mowa głośna i ekspresyjna. Izraelczycy często sobie przerywają [7]. Izraelczycy są bardzo elastyczni i lubią elastyczne podejście do problemów. Należą do kultury polichronicznej, co oznacza, iż wykonują w tym samym czasie wiele czynności, często nie oddzielając życia zawodowego od prywatnego, zwłaszcza dotyczy to sfery biznesowej, gdzie np. transakcje biznesowe są omawiane w parku podczas spaceru z dziećmi. Izraelczycy wyznają zasadę i wszystko podlega negocjacjom, które zawsze należy podejmować. Podjęcie próby negocjacji jest zawsze doceniane. Izraelczycy nie zwracają często uwagi na szczegóły i estetykę. Jest dla nich ważne, aby idea była zrozumiała, a dopracowywanie szczegółów jest uznawane często za zbędną stratę czasu [8].