Cybernetyczne ujęcie komunikacji

Istotnym aspektem antropologii komunikacji stało się jej powiązanie z cybernetyką, zainicjowaną przez Norberta Wienera (1894-1964). Jego ojciec, Leo Wiener (1862-1939), wywodzący się z białostockiej rodziny żydowskiej, wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie został wykładowcą języków słowiańskich na Uniwersytecie Harvarda. Norbert Wiener był „cudownym dzieckiem” i już w wieku 14 lat ukończył pierwsze studia uniwersyteckie. Został wówczas absolwentem biologii, następnie studiował filozofię i matematykę (u Bertranda Russella). W perspektywie tego rozległego uniwersum interdyscyplinarnego uczony analizował także problemy komunikacji, w procesie której szukał syntezy elementów biologicznych i mechanicznych.

W czasie II wojny światowej Wiener brał udział w tajnym projekcie rządowym, prowadząc badania nad przewidywaniem trajektorii lotu samolotów wroga. Uczony opracował na potrzeby armii metodę nazwaną filtrem Wienera, którego zadaniem było możliwie precyzyjne wytyczenie toru pocisków. Przy pomocy filtra analizowano różnorodne dane, w tym nawet minimalne przesunięcia mięśni pilotów, które wpływały na trajektorię lotu pocisku, by wyznaczyć jak najdokładniejsze miejsce jego upadku. Dzięki zastosowaniu tej metody można więc było – przynajmniej do pewnego stopnia – prognozować przyszłość.

Koncepcje wypracowane w czasie wojny Wiener przeniósł do cybernetyki, czyli nauki o sterowaniu. W języku greckim słowo "kybernes" oznacza zarządcę lub sternika. Pojęcie to zostało po raz pierwszy zastosowane przez polskiego filozofa i mesjanistę Bronisława Trentowskiego (1808-1869) w książce "Stosunek filozofii do cybernetyki, czyli sztuki rządzenia narodem" wydanej w 1843 roku i stąd też zaczerpnął go Wiener. Odwołując się do koncepcji zarządzania, opisywał on w obrębie rozwiązań technologicznych układy zamknięte, w których informacje tworzą pętle. Dzięki temu kształtują one ciągi przyczynowo-skutkowe kolejnych zdarzeń, oddziałujące na cały system, a nie tylko lokalnie.  Co istotne, włączył on do analiz nad zjawiskiem komunikacji również zwierzęta, a przede wszystkim maszyny, w sposób znaczący poszerzając zakres tego terminu, a jednocześnie wskazując na możliwy pozaludzki, a także nie-biologiczny kontekst przekazu informacji.

Myśl Wienera rozwinął Claude Shannon (1916-2001) z Bell Telephone Comp., który opracował model komunikacji zwany telegraficznym, oparty na matematycznej teorii emisji sygnałów [1], [2], [3]. Jako współpracownik firmy telefonicznej, Shannon stanął przed koniecznością rozwiązania konkretnego technologicznego zdania. W tym podejściu komunikacja została sprowadzona do połączenia dwóch elementów systemu. Dlatego Shannona nie interesowała treść prowadzonych rozmów, lecz jak najlepsza drożność kanałów telefonicznych oraz jakość odbioru komunikatów. Ze zrozumiałych względów Shannon nie brał pod uwagę niewerbalnych aspektów w komunikacji i to nie one stanowiły dla niego o jej istocie. Uważał, że w procesie komunikacji myśli, odczucia i intuicje człowieka wymagają przetworzenia w werbalny kod, który zostanie wypowiedziany lub zapisany. W konsekwencji, komunikacja rozpoczyna się i kończy w umyśle człowieka, przy czym osoba, która podejmuje ją pierwsza, zarazem ją ustanawia.

Zgodnie z modelem telegraficznym: „Osoba A decyduje się przekazać osobie B komunikat, który został zakodowany, przesłany przez fale, otrzymany, odkodowany, zrozumiany lub nie. Osoba B może więc ze swej strony przekazać komunikat osobie A i tak dalej. Akt telegrafowania jest werbalny, intencjonalny, linearny, ograniczony w czasie i przestrzeni. Telegram jest zazwyczaj przejrzysty, oparty na denotacji oraz informacyjny” [4]. W tej perspektywie podstawowym celem przekazu stała się redukcja niepewności, umożliwiająca budowanie przewidywalnych modeli rzeczywistości. Za warunek skutecznej komunikacji uznano reakcję na wysłany sygnał, czyli informację zwrotną (feedback). Sprzężenie zwrotne ma charakter pozytywny, gdy jego efektem jest stymulowanie dalszych kontaktów oraz negatywny – w przypadku celowego osłabienia przez nadawcę komunikacyjnego działania.

W modelu telegraficznym komunikat jest zawsze racjonalny, dobrowolny i podlega wartościowaniu. Z tego względu uważano, że procesy komunikacyjne można badać w sposób w pełni obiektywny i niemal laboratoryjny. Shannon koncentrował się też na problemie szumu, czyli zakłóceń, zagłuszających i zniekształcających informacyjny przekaz. Dodajmy, że jego źródła są rozmaite, gdyż szum może pochodzić z otoczenia, lecz także na przykład z niedyspozycji zdrowotnych ludzi biorących udział w komunikowaniu. Nie wszystkie szumy pozwalają się wyciszyć, a zadaniem technologii jest ich minimalizacja.

Wiener podkreślał swoistość i niesprowadzalność informacji do innych fenomenów: „Informacja jest informacją, a nie sprawą energii. Żaden materializm, który nie zgadza się z tym twierdzeniem, nie może przetrwać w dzisiejszych czasach” [5]. Był też przekonany, że nauka o wymianie informacji stanie się wkrótce najważniejszą wiedzą społeczną. Pisał: "Społeczeństwo można zrozumieć jedynie poprzez studiowanie informacji oraz związanych z nimi sposobów porozumiewania się. Przyszły rozwój informacji i sposobów porozumiewania się pomiędzy człowiekiem a mechanizmem, mechanizmem a człowiekiem, pomiędzy maszyną a maszyną – będzie odgrywał coraz większą rolę" [6]. Również Shannon uznawał autonomię informacji i jej niezależność od medialnych nośników [7].

W 1964 roku Wiener wydał książkę pod znamiennym tytułem "God & Golem, Inc." [8]. Znalazły się w niej wyjątki z jego wykładów wygłoszonych w Yale oraz seminarium prowadzonego w Colloques Philosophiques Internationaux de Royaumont pod Paryżem. Intrygujące zestawienie wyrażone w tytule stało się swoistym podsumowaniem myśli uczonego. Wiener uznał, że wywodząca się z tradycji żydowskiej postać Golema, czyli sztucznego człowieka, obdarzonego nadzwyczajną siłą i wiedzą, chroniącego wprawdzie Żydów przed niebezpieczeństwami świata, ale też groźnego dla ich społeczności, staje się swoistym symbolem współczesności [9]. Wyrażał też swoje wątpliwości związane z problemami uczenia się maszyn i ich reprodukowania, a także ich współistnienia z ludźmi. Podkreślił, że problem sztucznego człowieka, który narodził się w środowisku religijnym i wyraził w charakterystycznej dla niego symbolice, nabrał charakteru społecznego i politycznego i w takiej też perspektywie należy go współcześnie rozpatrywać. Tym samym książka Wienera wydana niedługo przed śmiercią autora stała się zapowiedzią wielu obecnych dylematów i kontrowersji.


Antropologia komunikacji w dobie nowych mediów

Mapa i terytorium

Wprowadzona przez Alfreda Korzybskiego (1879-1950) koncepcja mapy i terytorium, pozwala uzasadnić różnorodność, a zarazem niejednoznaczność  przejawiającą się w indywidualnych sądach i przekonaniach dotyczących zarówno własnej osobowości, jak i świata [1], [2]. Stanowiła ona istotny aspekt semantyki ogólnej (zob. Języki komunikacji ). Terminem terytorium Korzybski określił otaczającą człowieka rzeczywistość, która jest dynamiczna, złożona, niemożliwa do uchwycenia w pełni i zawsze przynajmniej częściowo ukryta. Człowiek poznaje ją przy pomocy zmysłów, następnie sygnały tych bodźców są przetwarzane przez układ nerwowy na kolejnych poziomach poznawczych i ostatecznie zostają określone w formie językowej. Specyfikę tego procesu tak podsumowuje Paweł Kamiński: „Wszelkie nasze uczucia, myśli, miłości, nienawiści itd. zdarzają się na poziomach milczących, niewypowiadalnych. Mogą one jednak podlegać wpływowi poziomów werbalnych dzięki istnieniu między nimi stałej współzależności. Owa stała współzależność możliwa jest dzięki strukturze przenikającej rzeczywistość i język” [3].

Informacje o świecie składają się na kształtowane w umyśle człowieka mapy, budujące skomplikowane systemy poznawcze. Stanowią one zawsze wypadkową pracy systemu nerwowego oraz wspólnej wiedzy przekazywanej w różnych językach (także matematycznych), wreszcie  indywidualnych preferencji i skłonności. Fundamentalnym założeniem Korzybskiego było twierdzenie, że mapa nie jest terytorium, podobnie jak słowo nie jest rzeczą. Wynika to stąd, że mapa i terytorium przynależą do dwóch różnych porządków – ontologicznego i kognitywnego. Mapy stanowią zawsze odzwierciedlenie wybranego aspektu rzeczywistości, którego nie należy mylić z terytorium jako takim. Są one samozwrotne, czyli mówią jedynie same o sobie. Wprawdzie tworzą bazy abstrakcyjnych danych, nie mają jednak charakteru iluzorycznego, podobnie jak iluzją nie jest obszar terytorium. Warto jeszcze wspomnieć, że teoria ta powstawała w epoce dynamicznego rozwoju fizyki, stając się niejako próbą uchwycenia relatywnej rzeczywistości w języku.

Źródło: Gabriel Feijó de Carvalho, Alfred Korzybski, The World Is NOT an Illusion, 27.09.2012 (dostęp 10.10.2020). Dostępne w YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=A-7zYBKgzfs&feature=emb_logo.

Mapy wypracowane i utrwalone przez poszczególne osoby są zawsze wyjątkowe i nieidentyczne z mapami innych. Ta osobliwość leży u podstaw wielu komunikacyjnych problemów, ponieważ ludzie na ogół nie dostrzegają różnicy między terytorium i ujmującymi jego specyfikę mapami. W konsekwencji tego błędnego utożsamienia traktują swoje mapy jak obiektywną rzeczywistość zewnętrzną, która dla wszystkich jest taka sama. Takie przekonania nie tylko prowadzą do błędnych założeń, przyczyniają się również do powstawania problemów psychicznych. Dlatego Korzybski w ramach terapii proponował wypracowanie nowej perspektywy postrzegania świata przez ćwiczenie takich wypowiedzi, które byłyby pozbawione czasownika „być”, uznanego przez niego za bardzo mocny czynnik fałszywej identyfikacji mapy z przestrzenią terytorium, nieuchronnie prowadzący do zaburzania percepcji w rezultacie mylenia poznawczych poziomów.

Na przykład, gdy mówimy „Róża jest czerwona”, nie bierzemy pod uwagę tego, że zjawiskiem naturalnym są jedynie fale światła różnej długości, które postrzegamy jako barwy. Nie wszyscy widzą też kolory jednakowo, a niektórzy nie widzą ich wcale (zob. Barwa w komunikacji wizualnej ). Możemy więc jedynie powiedzieć: „Widzę czerwoną różę”. Rozwijając ten pomysł, D. David Bourland Jr. zaproponował w 1949 roku, by w ogóle wyrzucić ze słownika czasownik „być”. Zabieg ten miał podkreślać, że język, w którym opowiadamy o rzeczywistości, wyraża tylko nasze doświadczenia. Język bez „to be” nazwano E-Prime (od słów „English-Prime”) [4].

Niezależnie od swych wpływów, Korzybski oraz jego zwolennicy byli niejednokrotnie krytykowani. Twórcy semantyki ogólnej zarzucano na przykład, że nie prowadził systematycznych akademickich badań, które mogłyby potwierdzić jego teorię, w związku z czym miała ona jedynie pseudonaukowy charakter. Polemikę wywołał też postulat radykalnej subiektywizacji wypowiedzi.

Wątek mapy i terytorium podjął Gregory Bateson (1904-1980), który jeszcze mocniej podkreślił ich odrębność, a jednocześnie trudność z jednoznacznym określeniem tych obszarów [5]. Dlatego w ich opisie odwołał się do symbolicznego tekstu Carla Gustava Junga "Septem sermones ad mortuos" [6]. W tym tekście Jung ukazał dwa, niesprowadzalne do siebie aspekty rzeczywistości. Pierwszy z nich określił mianem Pleromy, czyli przestrzeni umysłu, utożsamionej przez Batesona z mapą, która, nazywana obszarem "the non-living", nie ma granic, charakteryzuje ją natomiast jednorodność i cyfrowy system przetwarzania danych.  Przestrzeni Pleromy/mapy odpowiada ludzki umysł, który poznaje i porządkuje świat dzięki logice. Mapa stanowi reprezentację cybernetycznego kontekstu komunikacji, gdyż wiąże się z cyfrowym kodowaniem i dekodowaniem przekazu informacji werbalnych.

Równie ważna pozostaje analogowa transmisja danych, obejmująca wszelkie elementy komunikacji niewerbalnej, wyrażana w przestrzeni terytorium. Według Batesona kategorii terytorium odpowiada Jungowskie pojęcie Creatura, czyli Stworzenie, odzwierciedlające obszar natury, nazwany "the living". Obszar ten cechuje się różnorodnością i przejawia w postaci form energii. Ciało człowieka stanowi jego element i jako takie odpowiada za komunikację w trybie niewerbalnym. Dzięki temu możemy rozumieć intencje kogoś, kto mówi wprawdzie językiem dla nas nieznanym, jednak używa czytelnej mimiki i gestykulacji. Niewerbalny poziom  komunikacji Bateson nazwał metakomunikacją lub ramą komunikacji. Tym samym, każdy człowiek nosi w sobie zarówno elementy świata cyfrowego, jak i biologicznego. Według Batesona, dopiero świadomość tej złożoności może uzmysłowić potencjał komunikacyjnych możliwości człowieka.

By skutecznie funkcjonować w świecie, należy systematycznie uzgadniać poznawcze mapy z podlegającą ciągłym zmianom strukturą terytorium. To informacja stanowi sygnał, który dociera do mapy z terytorium, odzwierciedlając zachodzące w nim zmiany. Bateson uważał, że proces poznawczy polega na gromadzeniu danych w określonych wiązkach logicznych, a człowiekowi, chociaż sam posiada ciało, przynależące do terytorium, bliżej zawsze do rzeczywistości Pleromy. O tym, że mapy odzwierciedlają dynamiczne i żywe terytorium, decyduje różnica (difference), będąca podstawową jednostką informacji, której nie da się w sposób jednoznaczny zdefiniować. Mimo to, pełni ona fundamentalną funkcję w procesie poznawczym, gdyż „różnica czyni różnicę” (a difference makes difference) [7]. Pojawienie się różnicy otwiera przejście między jakościowo całkowicie odmiennymi obszarami, dzięki któremu dokonują się dynamiczne przekształcenia map, odpowiadające transformacjom terytorium. Bateson, podobnie jak Norbert Wiener (1894-1964), uznał więc autonomiczność informacji oraz fakt, że fenomen jej działania daje się wyjaśnić jedynie przez odwołanie do niej samej (zob. Cybernetyczne ujęcie komunikacji ).

Koncepcja mapy i terytorium odbiła się szerokim echem w badaniach nad kulturą, również popularną [8]. Warto przypomnieć, że z tego pomysłu skorzystali m.in. Philip K. Dick (1928-1982) i Frank Herbert (1920-1986) w konstruowaniu swoich fantastycznych światów. Tym samym, ujęcie Korzybskiego i Batesona stało się jednym z czynników porządkujących nie tylko rozpoznanie naszego miejsca w świecie, lecz także organizację naszej wyobraźni.


Komunikacja w systemie

Próbą uzgodnienia przeciwstawnych podejść w badaniach nad komunikacją – antropologicznego (zob. Kulturowe znaczenia komunikacji niewerbalnej ) i cybernetycznego (zob. Cybernetyczne ujęcie komunikacji ) – stał się jej systemowy model opracowany przez Gregory Batesona (1904-1980) i kontynuatorów jego podejścia. Uczony bardzo mocno podkreślał współistnienie i ważność obydwu wymiarów komunikacji – werbalnego i niewerbalnego. Był on absolwentem biologii i antropologii, prowadził badania na Bali i w Nowej Gwinei, ponadto żywo interesował się cybernetyką i przyczynił się do uruchomienia słynnych interdyscyplinarnych spotkań Macy Conferences poświęconych tej problematyce. W latach 1941-1960 gromadziły one reprezentantów różnorodnych dyscyplin, takich jak: fizyka, biologia, psychologia, antropologia kulturowa i inne. Brali w nich udział m.in.: Leo Berman, Ray L. Birdwhistell, Jerome S. Bruner, Erik H. Erikson, Erving Goffman, Konrad Z. Lorenz, Margaret Mead, Karl H. Pribram, Claude Shannon czy William Grey Walter. Punktem wyjścia dla syntezy Batesona stała się koncepcja mapy i terytorium (zob. Mapa i terytorium ). Zdaniem uczonego, zharmonizowanie obydwu tych czynników prowadzi do swoistej ekologii umysłu, łączącej holistycznie wszystkie elementy rzeczywistości [1]. System ten nie byłby jednak skuteczny, gdyby nie jego kulturowe podstawy, przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Według Batesona, komunikacja pełni w kulturze niezwykle istotną rolę, ponieważ spaja jej trzy poziomy, czyli życie społeczeństwa, jego etos oraz przyjmowane i przechowywane w jego obrębie wzorce zachowań [2]. Ten kompleks jest przekazywany członkom danej społeczności od urodzenia w procesie nauczania. Pierwszy etap edukacji odbywa się w sposób niejako naturalny – dziecko mimowolnie uczestniczy w życiu swoich rodziców, czy opiekunów, obserwuje i naśladuje ich zachowania, dlatego nauka odnosi się przede wszystkim do obszaru zachowań niewerbalnych. Bateson wyróżnił jeszcze cztery dalsze poziomy, obejmujące coraz bardziej złożone i abstrakcyjne zadania, które wymagają rosnącego osobistego zaangażowania ucznia. W rezultacie komunikacja pomaga w integracji wszystkich aspektów życia człowieka.

Czasami jednak proces komunikacyjnej edukacji ulega zaburzeniu, które wywołuje m.in. sytuacja podwójnego wiązania (double bind) [3], [4], [5]. Polega ono na sprzeczności wyrażonej w komunikacie. Dzieje się tak na przykład, gdy matka mówi dziecku, że może wybrać sobie kolor czapki, lub krój spodni, ale niezależnie od jego decyzji, okazuje potem swoje niezadowolenie. Podobnie, gdy dziecko słyszy od rodzica: „Musisz mnie kochać” – najpierw dociera do niego wezwanie dotyczące powinności, której się od niego oczekuje, a jednocześnie zdaje ono sobie sprawę, że uczucie prawdziwej miłości jest spontaniczne i nie ma nic wspólnego z przymusem. Podwójne wiązanie rozdwojone pojawia się natomiast w sytuacji, gdy dwoje rodziców deklaruje sprzeczne oczekiwania wobec dziecka, które wie, że cokolwiek zrobi, spotka się z odrzuceniem jednego z nich. Jeśli ten rodzaj komunikacji dominuje w kontaktach rodziców z dzieckiem lub pojawia się często, ma bardzo destrukcyjny charakter i może prowadzić do ukształtowania osobowości schizoidalnej. Podwójne wiązanie nie ogranicza się do relacji rodzinnych, występuje również często w innych systemach, na przykład zawodowych czy partnerskich.

Koncepcje Batesona wykorzystał w swojej pracy Paul Watzlawick (1921-2007), psychoterapeuta rodzin, związany z Mental Research Institute w Palo Alto. Podkreślał on, że komunikację zawsze tworzy zarówno przekaz treści, jak i towarzyszące mu relacje w rodzinie czy grupie. Jego podstawową tezą było stwierdzenie, że człowiek nie może się nie komunikować [6]. Na tej bazie powstał model komunikacji nazywany interpersonalnym lub orkiestralnym [7]. Model orkiestralny był wynikiem badań nad rodzinami, jednakże na analogicznych zasadach działają również inne grupy edukacyjne, czy organizacyjne. Tworzą one systemy, w których ludzie uczestniczą, przyjmując obowiązujące w nich reguły zachowań. W tej perspektywie, wszystko jest komunikacją, a co za tym idzie – nie ma możliwości jej zaprzestania. Ludzie komunikują się więc również, gdy jedynie przysłuchują się innym, milczą i nie odpowiadają albo dają radykalnie wyraz temu, że nie chcą dalej uczestniczyć w wymianie zdań i opuszczają dyskutującą grupę. Trzeba przy tym pamiętać, że zamierzona nieobecność może być ważnym sygnałem, jednakże w komunikacji grupy nie uczestniczy człowiek, który zupełnie rezygnuje z fizycznej obecności w niej.

W tym ujęciu, istnienie obserwatora badającego komunikację w sposób zdystansowany i w pełni obiektywny nie jest możliwe. Wynika to stąd, że będzie on zawsze miał jakieś własne zdanie na temat zachodzących interakcji. Ponadto obecność dodatkowego świadka sprawia, że bierze on udział w procesie komunikowania, nawet gdy stara się w niego nie ingerować bezpośrednio. Teza głosząca ciągłość i nieodwołalność komunikacji była również wielokrotnie krytykowana. Jak słusznie zauważa np. Janet Beavin Bavelas, milczenie lub zawieszenie głosu bywa wprawdzie uważane za wyrażenie niechęci, jednak ta opinia nie musi okazać się prawdziwa [8].

Komunikowanie w rodzinie czy grupie przebiega symetrycznie albo komplementarnie. W pierwszym przypadku podział władzy pozostaje w równowadze, w drugim – występuje w nim zróżnicowanie. Watzlawick nie oceniał żadnego z tych układów, uznając, że dopóki stanowią one zharmonizowaną całość, w której wszyscy czują się bezpieczni, należy je uznać za właściwe rozwiązania. Każdy system, zwłaszcza rodzinny, ma bardzo duży wpływ na jego uczestników, także wówczas, gdy odrzucają jego zasady. Konflikt nie zawsze ma charakter negatywny, czasami tylko dzięki niemu rodzina może znaleźć nową, bardziej adaptacyjną formułę współistnienia. Transformacja funkcjonowania systemu dokonuje się w procesie przeformułowania, które polega na zmianie perspektywy i zdystansowaniu się wobec konfliktu. W tej sytuacji kluczem staje się dostrzeżenie tego, że inni ludzie mają prawo do własnych poglądów i upodobań, a nawet zarzutów względem siebie, nie mają jednak prawa do krzywdzenia innych. Przeformułowanie wymaga wyjścia poza własne irracjonalne i niedojrzałe wyobrażenia o świecie, dlatego Watzlawick nazywał ten proces budzeniem ze snu i otwieraniem oczu na otaczającą rzeczywistość [9].


Komunikacja międzypokoleniowa

Problemem komunikacyjnym we współczesnym świecie stało się nie tylko zderzenie wielu kultur, lecz także różnych pokoleń, które mówią innymi językami i uważają odmienne wartości za ważne. Kwestia komunikacyjnego porozumienia tych generacji jest ważna nie tylko w kontekście funkcjonowania rodzin, lecz także na rynku pracy, w obszarze którego spotykają się ich przedstawiciele. Na znaczącą zmianę w tej perspektywie jako pierwsza zwróciła uwagę Margaret Mead (1901-1978), która wyróżniła trzy typy kultur, różniące się rodzajem przekazu dostępnej w nich wiedzy [1].

Typ pierwszy, określony jako kultury postfiguratywne odnosi się do społeczeństw o charakterze tradycyjnym, w których życie kolejnych pokoleń w zasadzie nie różni się od siebie, a dzieci w swoim rozwoju podążają drogą dziadków i rodziców. W takich społecznościach wiele wysiłku poświęca się na zachowanie niezmiennej ciągłości przekazu, a najważniejszych wzorców postępowania i komunikowania dostarcza przeszłość, natomiast zmiany, zwłaszcza radykalne, są postrzegane jako zło. Utrzymanie trwałości zapewnia nauczanie dzieci przez przedstawicieli starszych pokoleń, uznanych za autorytety i najważniejsze źródło wiedzy. Kultury postfiguratywne opierały się w dużej mierze na przekazie ustnym (oralnym). Pieczołowicie są w nich przechowywane modele tradycyjnych zachowań i związanego z nimi obrazowania świata. Kultury tego typu mogą istnieć tylko wówczas, gdy opierają się na trzech współistniejących ze sobą generacjach.

Typ drugi, występujący stosunkowo rzadko, nazywany kulturami kofiguratywnymi, opiera się na więzach rówieśniczych i jest nakierowany na przetrwanie w teraźniejszości. W tym układzie autorytet starszych pozostaje niekwestionowany, jednakże nie oni przekazują wiedzę następnym pokoleniom. Rozpad systemu postfiguratywnego powodują czynniki zewnętrzne, takie jak katastrofy naturalne (np. wybuchy wulkanów, powodzie, epidemie), konflikty wojenne, czy przewroty polityczne i religijne. Wydarzenia te przyczyniają się do rozdzielenia generacji żyjących do tej pory wspólnie, wymuszonego przez nagłą śmierć starszych lub konieczność migracji młodych. W systemach kofiguratywnych zaznacza się brak dziadków, reprezentujących przeszłość, która bezpowrotnie minęła. Dlatego też transmisja wiedzy kulturowej się „spłaszcza”, a dzieci, podobnie jak dorośli, którzy znaleźli się w sytuacji dla siebie bezprecedensowej, uczą się wzajemnie od siebie. W konsekwencji, może dominować wśród nich wiele sprzecznych poglądów. Kultury kofiguratywne mają tendencję do przekształcania się z czasem w model postfiguratywny.

Zupełnie nowym modelem są kultury prefiguratywne, nazywane przez Mead także „kulturami zagadkowych dzieci”. Wśród przyczyn ukonstytuowania tej transformacji autorka wymienia: szybkość zachodzących zmian, rozkład rodziny, upadek kapitalizmu, rozwój technologii, a także rozpad pierwotnych założeń cywilizacji Zachodu. Autorka zaznaczyła, że typ ten pojawił się w świecie, w którym dominuje właściwie jedna kultura, a w każdym razie jeden wzorzec cywilizacji technologicznej, zintegrowanej dzięki wspólnym  zagrożeniom i wiedzy. Wprawdzie władza ciągle jest w rękach średniego pokolenia, jednakże decydujące znaczenie zdobywają reprezentanci młodych, którzy urodzili się już w świecie innowacji technicznych, kształtujących potencjał nowych modeli komunikacji. To oni uczą starsze pokolenia technologii i są grupą mediującą w życiowych wyzwaniach. W ich oczach wszyscy stają się równi i do siebie podobni. Sytuacja ta nie ma żadnego odpowiednika w przeszłości, dlatego na tej drodze nie znajdziemy pewnych prognoz dotyczących kulturowego rozwoju. Typ prefiguralny jest nastawiony na budowanie przyszłości i świata, którego nie znamy.

W pewnym sensie wszystkie powojenne pokolenia w jakimś stopniu reprezentowały status zagadkowych dzieci. Przedstawiciele dwóch pierwszych generacji tego ciągu, czyli pokolenie baby boomers (urodzeni w latach 1946-1964) i pokolenie X (urodzeni w latach 1965-1979), pojawili się wprawdzie na świecie jeszcze przed największą rewolucją technologiczną, jednak to oni z zaangażowaniem ją tworzyli [2]. Ludzi z grupy baby boomers cechuje duży optymizm i osobista aktywność. Praca, podobnie jak rodzina, stanowi dla nich wartość samą w sobie. Zmianę traktują z dużą ostrożnością, chociaż jej nie wykluczają. Lubią działać zgodnie z wypracowanymi standardami. Oczekują systematycznego feedbacku, by móc ulepszać swoje umiejętności w określonym zawodzie. Preferują współpracę w tradycyjnych grupach, którymi zarządzają zdecydowani liderzy. W kontaktach cenią sobie zachowanie pewnego dystansu oraz panowanie nad emocjami. Preferują konwencjonalne zasady komunikacji. Nawet jeśli reprezentanci tego pokolenia opanowali narzędzia sieciowe (mają swe konta w mediach społecznościowych, z którymi dobrze sobie radzą, korzystają ze smartfonów, opłacają rachunki w internecie, realizują e-recepty, zamawiają w sieci miejsca noclegowe czy zakupy itp.), jednak ciągle wolą bezpośredni kontakt. Dlatego mogą nie ufać propozycjom składanym w sieci, a także procedurze spotkań, choćby biznesowych, organizowanych w przestrzeni wirtualnej, należy jednak przypuszczać, że okres pandemii znacząco wpłynie na zmianę tych przekonań.

Douglas Coupland nazwał kolejne pokolenie generacją X, dla podkreślenia jej zagadkowości [3]. Dziś już wiadomo, że jej reprezentanci wysoko cenią osobistą niezależność, a także samodzielność w zdobywaniu wiedzy. Dostrzegają wartość zmiany w rozwoju osobistym i w karierze. Praca bywa całym ich życiem. Oczekują od lidera kompetencji coachingowych, a także tego, że będzie on chciał skorzystać z ich umiejętności, doceniając je i na bieżąco udzielając informacji zwrotnej. Chociaż ludzie ci pamiętają życie bez internetu, w większości bardzo skutecznie posługują się zawodowo narzędziami sieciowymi, prowadzą też ożywioną działalność  na portalach społecznościowych, a szczególnie na Facebooku, traktując go również jako miejsce spotkań towarzyskich. Współczesna technologia stała się odkryciem ich życia, a także symbolem awansu po transformacji ustrojowej, która nastąpiła w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, dlatego dobrze się do niej zaadaptowali. Mimo to, bardzo sobie cenią tradycyjne ramy komunikowania [4], [5], [6].

Pokolenia, o których tu mowa, zbudowały społeczeństwo informacyjne, natomiast generacje kolejne traktują nowe technologie jako integralny element codziennej egzystencji, a ich preferencje komunikacyjne ciągle się kształtują (zob. Wzory komunikacji millenialsów i post-millenialsów ). Ciągłym przemianom ulega również struktura społeczna, w której system rodzinny traci swoje tradycyjne znaczenie. Już pod koniec lat osiemdziesiątych XX wieku Michel Maffesoli zapowiadał powrót trybalizacji, czyli społeczności plemiennych, realizowanych jednak na nowych zasadach [7]. Uważał on, że współczesnymi plemionami będą wspólnoty młodych, które zastąpią dotychczasowe społeczności w cywilizacji Zachodu, dzięki czemu stanie się ona bardziej multikulturowa i wieloetniczna, a zarazem umożliwiająca realizację swobodnego rozwoju każdej jednostki. Do charakterystyki nowych plemion miały należeć: witalizm i niechęć do politykowania, a jednocześnie spontaniczność i czasowość, czy wręcz chwilowość wyborów, dotycząca życiowych ról, grup przynależności, czy preferowanych zachowań.

Jedną z przyczyn tej społecznej transformacji Maffesoli upatrywał w zaniku tradycyjnych wzorców komunikowania, a zarazem braku jego nowych modeli, odpowiadających wyzwaniom przyszłości. Pisał: „Nowoczesność, mnożąc możliwości relacji społecznych, opróżniła je po części z wszelkich realnych treści. Było to w szczególności cechą nowoczesnych metropolii i wiemy dobrze, że proces ten nie pozostawał bez znaczenia dla samotności w tłumie, o której tyle już naopowiadano” [8]. Maffesoli miał w swoich przewidywaniach wiele racji, jednak w życiu i poglądach przedstawicieli generacji młodych oprócz dążenia do wolności i indywidualizmu, ujawniły się też mroczne strony, choćby związane ze wspomnianym przez niego doświadczeniem samotności, alienacji i niemożności porozumienia, a kwestia wypracowania nowych szlaków komunikacyjnych w rzeczywistości on- i offline pozostaje ciągle otwarta i pełna nierozwiązanych problemów.


Wzory komunikacji millenialsów i post-millenialsów

Istotne zmiany w komunikacji kulturowej zaznaczyły się wraz z pojawieniem się pokolenia Y, czyli millenialsów  (urodzeni w przedziale od końca lat siedemdziesiątych do początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku, w Polsce w latach 1980-1999), które pozostaje nierozłącznie związane z cywilizacyjną rewolucją cyfrową [1], [2]. Jego przedstawiciele byli wychowywani bezstresowo, dlatego są skłonni uznawać przestrzeganie rozmaitych zasad za zbędne i dyskomfortowe. Trudno przyjmują krytykę. Chcą wierzyć, że wszyscy, chociaż na różne sposoby, mogą zwyciężać w danej sytuacji. Reprezentanci tej generacji preferują pracę wielozadaniową. Szukają przede wszystkim zajęć, które ich interesują. Są gotowi do przemieszczania się, a nawet migracji, by realizować satysfakcjonującą, ich zdaniem, karierę zawodową. Dobrze znają języki, a zwłaszcza angielski. Transformację uważają za część życia. Zamiast słuchać szefa, wolą przeczytać skomplikowaną instrukcję obsługi. Oczekują szybkiej informacji zwrotnej. Często nie są zainteresowani karierą w zhierarchizowanej firmie, gdzie musieliby zaczynać od początku i piąć się przez kolejne stanowiska. Szukają nowych wyzwań, nawet jeśli są one obarczone ryzykiem i niestałe. Przedstawiciele pokolenia Y oczekują od swojego lidera, że będzie się uczył i dyskutował wraz z nimi. Przez pracodawców bywają uważani za pokolenie nielojalne, ponieważ nie szukają stabilizacji w tradycyjnym rozumieniu i często nie chcą podpisywać długich umów.

Millenialsi szczególnie cenią indywidualne i spersonalizowane podejście, umiejętność wyrażania emocji, których wstydzą się lub nie umieją zamanifestować starsi, chociaż i Y-ki nie zawsze radzą sobie z tym wyzwaniem. Angażują się w projekty społeczne. Ich życie w dużej mierze toczy się w sieci. Brak reakcji, na przykład lajków, może ich peszyć i powodować wycofanie z kontaktu. Niestety, sami nie zawsze udzielają feedbacku. Badania poświadczają, że polskich millenialsów wiele łączy z przedstawicielami generacji baby boomers i X [3], [4] (zob. Komunikacja międzypokoleniowa ). Reprezentanci wszystkich wspomnianych pokoleń wykorzystują bowiem połączenia sieciowe do pracy lub rozrywki, sprawnie posługują się smartfonami lub innymi narzędziami umożliwiającym połączenie z internetem, a jednocześnie bezpośredni kontakt stanowi dla nich ciągle fundamentalną wartość.

Niezwykle trudno przedstawić grupę najmłodszych millenialsów, urodzonych na przełomie wieku XX i XXI, a także później i nazywanych generacją Z, post-millenialsami, „cyfrowym pokoleniem”, a także generacją C (connect, communicate, change),  „pokoleniem @”, czy „pokoleniem N” (net). Przedstawiciele tej grupy nie znają świata bez internetu, a Polacy urodzeni w tym okresie nie pamiętają czasu, kiedy nasz kraj nie stanowił części Unii Europejskiej. Prowadzą równoległe życia na forach społecznościowych i w grach. Nie widzą różnic między życiem on- i offline. Są nastawieni na automatyzację, którą traktują jako naturalny proces. Chętnie uczą się sami i przy wsparciu technologicznych narzędzi, a także alternatywnych metod. Nie lubią klasycznych lekcji i wykładów. Niezwykle za to cenią sobie elastyczny czas pracy i niekonwencjonalne zajęcia. Jak każde młode pokolenie, również generacja post-millenialsów wypracowała własny język, często bardzo specjalistyczny, np. związany z praktykami informatycznymi, którego nie rozumieją starsze pokolenia.

Reprezentanci tego pokolenia mają świadomość, że stoją przed wieloma wyzwaniami, wywodzącymi się również spoza rzeczywistości cyfrowej, które mogą przyczynić się do katastrofalnego rozwoju wydarzeń na świecie. Noreena Hertz, ekonomistka, prof. University College London, wskazuje, że wielu młodych ludzi ma dzisiaj poczucie konieczności podjęcia walki o przetrwanie w świecie rządzonym przez strach. Jest to lęk przed bezrobociem, długami, zmianami klimatycznymi, wojną, migracją, a obecnie należałoby jeszcze dodać: epidemiami i nieoczekiwanymi wydarzeniami oddziałującymi w skali globalnej. Hertz nazwała tę generację „pokoleniem K”, nawiązując do postaci Katniss Everdeen, bohaterki książki "Igrzyska śmierci" autorstwa Suzanne Collins [5].

Źródło: Salesforce.org, Professor Noreena Hertz, Generation K: How to Engage the Post-Millennials, 29.11.2018 (dostęp 10.09.2020). Dostępne w YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=ZC3SvAnADss.

Natomiast Klaus Hurrelmann i Erik Albrecht określili pokolenie post-millenialsów „generacją Grety”, nawiązując do działań Grety Thunberg walczącej o wprowadzanie ekologicznych rozwiązań na świecie [6]. W swojej książce oparli się oni na badaniach przeprowadzonych w Niemczech. Zgodnie z nimi, post-millenialsi są stosunkowo nieliczni w porównaniu do starszych pokoleń, a także podzieleni w swych przekonaniach. Mimo, że jest wśród nich wielu zwolenników wielokulturowego otwarcia, znaczące grono sprzyja również hasłom populistycznym i nacjonalistycznym. Post-millenialsi dobrze radzą sobie w rzeczywistości cyfrowej, traktując ją jako naturalną przestrzeń komunikacji i wymiany wiedzy, natomiast rzadko korzystają z radia czy telewizji. Nie wierzą politykom, organizują własne projekty i protesty. Rzecz znamienna, oczekują takiego procesu edukacji, dzięki któremu będą mogli lepiej komunikować się i współpracować w sieci. Swój głos uważają za równoważny z sądami starszych pokoleń.

Można więc stwierdzić, że generacja post-millenialsów łączy obecnie w swoim światopoglądzie dwie postawy, które na pierwszy rzut oka mogą wydawać się sprzeczne. Jedna z nich wiąże się z komunikowaniem przeniesionym do przestrzeni cyfrowej, w czym nie mają sobie równych, ale która też sprawia, że młodzież nie radzi sobie z bezpośrednim kontakcie tak dobrze jak poprzednie pokolenia. Natomiast druga wynika z lęku spowodowanego narastającymi zmianami o zasięgu globalnym i szukaniem swojego miejsca w świecie, a także własnego wzorca powrotu do natury. To, w jaki sposób post-millenialsi uporają się z obecną traumą i wyzwaniami nadchodzącej epoki, a także wypracują nowe sposoby porozumiewania się i negocjowania opozycyjnych stanowisk, w dużej mierze określi także życie następnych pokoleń przyszłości.


Komunikacja z chatbotem

Największą rewolucją we współczesnej komunikacji stały się kontakty ze światem programów i maszyn, możliwe dzięki wprowadzeniu chatbotów, czyli wirtualnych programów wykonujących czynności kojarzone z działaniami ludzi. Zazwyczaj określa się je mianem "agentów". Są one znacznie bardziej autonomiczne niż  programy asystujące, które jedynie towarzyszą ludziom w sieci. Niektóre z tych programów posługują się głosem, chociaż ze względu na ciągle jeszcze niską jakość syntezatorów mowy, aspekt ten nie jest rozpowszechniony. Zadania agentów mają różny charakter – coraz częściej spotykamy boty w oprogramowaniu banków lub bibliotek, gdzie pośredniczą one w pierwszym kontakcie z klientami, kierując ich na właściwe miejsce i przekazując podstawowe informacje. Programy projektują trasy podróży, udzielają konsultacji, przygotowują prognozy pogody, piszą artykuły prasowe, a nawet przeprowadzają rekrutację pracowników. Ciekawe są też przypadki chatbotów wykorzystywanych w psychoterapii. Problem ten stał się obecnie przedmiotem wielu badań [1], [2], [3], [4]. Nie sposób w tym miejscu przedstawić historię wszystkich istotnych chatbotów, toteż przypomnę tylko kilka szczególnie znanych.

W 1966 roku Joseph Weizenbaum, profesor Massachusetts Institute of Technology zaprojektował program noszący nazwę ELIZA. Był to stosunkowo prosty program, który prowadził terapeutyczne rozmowy z ludźmi. Bardzo ważnym aspektem skryptu tego chatbota stała się umiejętność przekształcania frazy wpisanej przez człowieka i odnajdywania w niej słów kluczy, używanych potem w konstruowaniu odpowiedzi. Tak zmodyfikowane i odzwierciedlone treści dawały odbiorcy poczucie zrozumienia jego przekazu. Weizenbaum informował wszystkich o charakterze i ograniczeniach programu. Mimo to, wiele osób rozmawiających z ELIZĄ miało jak najlepszą opinię na temat udzielanej przez nią "pomocy". Rozmówcy czuli się wysłuchani i w tym upatrywali największą wartość swej „terapii”. Co szczególnie interesujące, odbioru ELIZY nie determinowało jej żeńskie imię, gdyż wiele osób odbierało ją jako neutralną postać, a niektóre pacjentki przenosiły na nią nawet postać  swojego ojca.

W 1995 roku Richard Wallace rozpoczął pracę nad systemem A.L.I.C.E. (Artificial Linguistic Internet Computer Entity), dla którego ELIZA była inspiracją (https://alicebot.org/). Wallace doszedł do wniosku, że większość codziennej wymiany zdań opiera się na określonym zestawie bardzo prostych sformułowań, dlatego przygotował początkowo 40 000 wyrażeń, które uznał za reprezentatywne dla podstawowej komunikacji [5]. Taki zasób okazał się wystarczający, by wciągnąć człowieka do rozmowy. Działanie A.L.I.C.E. opiera się nie tylko na odzwierciedleniu, jak w przypadku ELIZY, gdyż nowy chatbot ma również własny repertuar niekonwencjonalnych, a nawet intrygujących fraz. Wprawdzie program ten nie został przeznaczony do terapii, jednak jego błyskotliwe reakcje dają do myślenia i inspirują uczestników rozmowy. Spike Jonze przyznał, że właśnie ten system podsunął mu pomysł nakręcenia filmu "Her" ("Ona") z 2013 roku. Program A.L.I.C.E. ciągle się uczy i trzykrotnie otrzymał Nagrodę Loebnera, przyznawaną chatbotom, które prowadzą rozmowę w najbardziej „ludzki” sposób.

Chatbot Ellie został zaprojektowany przez inżynierów DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency), czyli Agencji Zaawansowanych Projektów Badawczych w wyniku badań prowadzonych w 2009 roku w grupie pacjentów ze stresem pourazowym. Wcześniej  \( 28\% \) badanych przyznało się do okłamywania pracowników służby zdrowia lub nieinformowania ich o problemach i wydarzeniach, które mogły mieć znaczący wpływ na przebieg ich choroby. Po skutecznych działaniach z weteranami, także w kontekście ich problemów seksualnych, chatbot Ellie został wdrożony do pracy z osobami chorymi na raka. Zadaniem algorytmu jest obserwacja 66 punktów na twarzy pacjenta, które pomagają zidentyfikować mikroekspresje, mogące świadczyć na przykład o stresie albo o kłamstwie. Program zwraca też uwagę na tempo mowy i tembr głosu, reagując stosownie do nich. Dzięki skrupulatnej analizie, jego interakcje są uznawane przez większość pacjentów za wyjątkowo adekwatne względem poruszanych przez nich problemów.

Celem aplikacji Woebot (https://woebothealth.com/) stało się wspieranie ludzi w depresji, a także innych chorobach psychicznych. Program nie tylko przeprowadza  proste rozmowy, które mogą pomóc w pierwszym rozpoznaniu problemów, lecz także na co dzień wykazuje troskę o swoich odbiorców, na przykład pytając o to, jak się czują. Firma deklaruje, że „Ludzie mogą używać Woebota samodzielnie lub w połączeniu z tradycyjną rozmową, lub terapią medyczną, aby uzyskać niezawodne i pełne współczucia wsparcie, dokładnie wtedy, gdy tego najbardziej potrzebują”.

3 sierpnia 2011 roku w teście Turinga wziął udział Cleverbot Rollo Carpentera. W głosowaniu oddano 1334 głosy, z których  \( 59,3\% \) uznało jego reakcje za ludzkie. Jak przypomina Aleksandra Przegalińska [6], ludzie uzyskują na ogół w takim teście  \( 63,3\% \). 7 czerwca 2014 roku test Turinga zaliczył chatbot Eugene Goostman, symulujący osobowość trzynastolatka z Ukrainy, zaprojektowany przez Władimira Wiesiełowa, Jewgienija Demczenko i Siergieja Ulasena. W tym przypadku ważne znaczenie miało skrupulatne określenie "osobowości" programu, prowadzącego wiarygodne rozmowy z pozycji nastolatka, który nie wie jeszcze wszystkiego i może się mylić. W tym samym roku inny program, nazwany Samantha West i pełniący funkcję telemarketera, spierał się z rozmówcami, zaprzeczając, że jest chatbotem (https://newsroom.cisco.com/feature-content?type=webcontent&articleId=1833794).

Ludzie zazwyczaj dobrze oceniają komunikację z chatbotami i antropomorfizują je, uznając, że wreszcie znalazł się ktoś skupiony na swoim rozmówcy, słuchający go z uwagą, a nawet empatią, zamiast powszechnych nudy i rozproszenia. Jednocześnie fenomen interakcji z chatbotami pokazuje pewną słabość naszej kultury, w której coraz częściej zapomina się, że komunikowanie polega nie tylko na zrozumiałym przekazie treści, lecz także na relacji wyrażającej się w uważnym słuchaniu. Jak słusznie zauważa Sherry Turkle, tak wysoka ocena chatbotów może budzić również niepokój, ponieważ jedną z jej konsekwencji jest znamienna symetria – personalizując program, depersonalizujemy samych siebie [7].


Ciało awatara w komunikacji

Erving Goffman pokazał, że ludzie w ciągu swojego życia odgrywają różne społeczne role – rodzinne, czy zawodowe, które w dużej mierze określają ich sposób bycia i ubioru w danej sytuacji [1]. Rzeczywistość wirtualna otwarła nową przestrzeń dla teatru życia codziennego i wygenerowała kreacje, w których szczególną rangę zyskały awatary [2], [3]. Słowo to wywodzi się z sanskrytu (avatāra) i w tradycji hinduistycznej oznacza wcielenie bóstwa przyjmującego postać człowieka, zwierzęcia lub ich hybrydy. W świecie elektronicznym awatar zostaje wybrany przez użytkownika, który posługuje się tym wizerunkiem na przykład w grach, czy na forach społecznościowych. Wykorzystanie wirtualnej postaci w komunikacji z jednej strony ujawnia osobowość danego internauty, z drugiej – pozostaje swoistą maską, za którą ukrywa się rzeczywisty człowiek, dlatego Anna Tylikowska nazywa ten stan „e-maskacją” [4]. Ta diagnoza nie wyczerpuje jednak opisu funkcji awatara, które sięgają daleko poza sferę oddziaływania obrazu, gdyż jego użycie wydatnie wiąże się z kreowaniem tożsamości użytkowników sieci, a także z ich postrzeganiem własnego ciała.

Podkreśla to Sidey Myoo (Michał Ostrowicki), który rozwija "filozofię awataryzmu", będącą refleksją dotyczącą kondycji i komunikowania w "elektronicznej antroposferze" [5]. Wyróżnikiem tego stanu pozostaje immersyjność i hybrydalność. Zauważmy, że jednym z elementów oswajania komunikacji w rzeczywistości wirtualnej stało się wprowadzenie do tego obszaru szumu charakterystycznego dla zewnętrznego świata (zob. Cybernetyczne ujęcie komunikacji ). Wprawdzie może on przeszkadzać w interakcjach, jednak gdy otoczenie zostaje go pozbawione, komunikowanie staje się nienaturalne lub wręcz niemożliwe. Tom Boellstroff zwraca uwagę, że przestrzeń gier jest pełna szumów – mogą to być odgłosy natury, na przykład wiatru, czy płynącej rzeki, gwar rozmowy, szczęk oręża, wystrzały rakiet, a także muzyka [6]. W takim kontekście komunikowanie nabiera cech "naturalnych" i integruje  biologiczne ciało człowieka z jego elektroniczną inkarnacją. Tym samym, awatary są ważnym czynnikiem cyborgizacji, w procesie której przestrzenią działalności i nabywania doświadczeń staje się świat wykreowany przez zaawansowaną technologię.

Obecnie awatary gwarantujące pełną anonimowość są wykorzystywane znacznie rzadziej niż jeszcze dziesięć lat temu. Z pewnością zdecydowało o tym słabnące zainteresowanie przestrzenią Second Life'u, a także wielka popularność platform społecznościowych, w przestrzeni których ludzie występują zazwyczaj pod własnym imieniem i nazwiskiem lub nickiem, kojarzonym przez większość znajomych danej osoby. Jednak jak słusznie zauważa Sherry Turkle, młodzież często traktuje swoje profile jako rodzaje awatarów [7].

Według Aleksandry Przegalińskiej, nawet typowy awatar nie powinien być uważany wyłącznie za wirtualną reprezentację, gdyż odgrywa on ważną rolę w procesie nawiązywania społecznych relacji oraz ujmowania własnej cielesności [8]. Dzięki temu, staje się on specyficznym narzędziem „kinestetycznym”, które pozwala rozpoznawać, a także kreować przestrzeń cyfrową, by stała się ona bardziej realna i oswojona. Jednocześnie przyjmowanie formy określonego awatara może wpływać w istotny sposób na niewirtualną egzystencję. Doświadczenia, będące udziałem kogoś, kto występuje pod postacią awatara, nie są fikcją, lecz faktycznymi przeżyciami – uczą nawiązywania relacji, wzbudzają emocje, wzbogacają osobisty zbiór wspomnień. W postaci awatara ludzie prowadzą więc życie, w którym doświadczają przygód i spotykają inne osoby, pojawiające się także w niezwykłych wirtualnych formach, z którymi, być może, nigdy nie zetknęliby się w innym miejscu.

Turkle opowiedziała historię dziewczyny, która straciła nogę w wypadku samochodowym i miała związane z tym liczne kompleksy [9]. Stworzyła ona dla siebie awatara posługującego się protezą, który pomógł jej w nawiązaniu związków także poza siecią. Natomiast Nick Yee i Jeremy Bailenson prowadzili badania społecznych zachowań ludzi, posługujących się atrakcyjnymi awatarami. Okazuje się, że miało to swoje pozytywne przełożenie na budowanie obrazu samego siebie, a w konsekwencji również na kontakty nawiązywane poza internetem, co badacze nazwali efektem Proteusza [10].

Można więc stwierdzić, że awatar jako jedna z istotnych ról człowieka, bierze udział w przetwarzaniu osobistych doświadczeń i wzmacnianiu ich rezultatów. Istnienie awatarów przebiega oczywiście inaczej niż biologiczne życie ludzi. Postaci z gier, czy alternatywnych światów wirtualnych zmieniają się niezależnie od upływu czasu lub nie zmieniają się wcale. Użytkownicy portali społecznościowych pokazują tylko takie transformacje, jakie są gotowi ujawnić w sieci. Problemy pojawiają się nie tylko wtedy, gdy profil, czy awatar traci spójność z doświadczeniami człowieka, który ich używa, lecz także, gdy nie wywołuje on pożądanego odzewu komunikacyjnego, choćby w postaci lajków, komentarzy i udostępnień. Kiedy te nie następują, wzrasta poczucie wyobcowania. Jeszcze mocniej uderzają obraźliwe i szkalujące uwagi. W takiej sytuacji zazwyczaj okazuje się, że w świecie wirtualnym bywamy równie samotni jak w obszarze biologicznego terytorium.

W cyborgicznej przestrzeni awatarów współistniejące struktury mapy i terytorium (zob. Mapa i terytorium ) ulegają zasadniczym transformacjom. Wynika to przede wszystkim z faktu, że rzeczywistość wirtualna, która jawiła się początkowo jako przedłużenie poznawczych map, zyskuje właśnie terytorialną autonomię. Wypracowanie nowych narzędzi komunikacyjnych właściwych dla tej sytuacji, stanowi obecnie jedno z najważniejszych kulturowych wyzwań.


Komunikacja w "dolinie niesamowitości"

W 1970 roku japoński inżynier Masahiro Mori (ur. 1927) został zaproszony na dyskusję poświęconą problematyce robotów. Opublikował potem podsumowujący swoje wystąpienie esej pod tytułem "Dolina niesamowitości" [1]. Badacza interesowały emocjonalne reakcje ludzi na postaci robotów. Nie prowadził on wcześniej żadnych badań na ten temat, jak sam mówił – jego hipoteza była całkowicie intuicyjna i wynikała z jego własnych obaw, trapiących go, gdy w dzieciństwie przyglądał się figurom woskowym [2]. Zdaniem uczonego, ludzie reagują bardzo pozytywnie na postaci robotów. To życzliwe zainteresowanie rośnie wraz z antropomorfizacją maszyn. Kiedy jednak te ostatnie stają się zbyt naturalistyczne w naśladowaniu człowieka, podejście odbiorców nagle się zmienia, a ludzie odrzucają taką maszynę, zawieszając interakcję. Metafora "doliny niesamowitości" obrazuje właśnie tę radykalną zmianę nastawienia. Termin ten w języku angielskim pojawił się po raz pierwszy w książce Jasi Reinchard wydanej w 1978 roku [3].

Należy wspomnieć, że na początku lat siedemdziesiątych XX wieku nikt nie traktował robotyki jako poważnej nauki, a Mori wspominał, że nawet studenci obawiali się o jego karierę. Nie porzucił jednak swojej pasji i w 1978 roku zaczął prowadzić regularne badania w tej dziedzinie, zainspirował też wielu innych naukowców. Na przykład jego uczniowie stworzyli dla Hondy robota ASIMO (Advanced Step in Innovative Mobility) nazwanego tak na cześć Isaaca Asimova (1920-1992) (https://asimo.honda.com/). ASIMO został zaprezentowany w 2000 roku, w 2018 projekt zamknięto. Robot ten mógł chodzić i biegać, nawiązywał kontakt z ludźmi, prowadził nawet orkiestrę symfoniczną. W 2003 roku premier Japonii zabrał go w podróż do Czech, gdzie ASIMO wystąpił w roli ambasadora wszystkich robotów, składając kwiaty pod pomnikiem Karela Čapka (1890-1938), by uhonorować w ten sposób pisarza, który jako pierwszy użył słowa „robot”. Mori wspomniał o ASIMO, podkreślając, jak trudne jest definiowanie robotów. Mówił: „Nie możesz zdefiniować robota. To jest jak próba zdefiniowania góry Fudżi. Jeśli strome zbocze nagle wyłania się z równiny, możesz narysować linię, żeby pokazać, gdzie zaczyna się góra; jednak góra Fudżi wznosi się stopniowo i nie można narysować takiej linii. Roboty są jak góra Fudżi. Trudno oddzielić to, co jest robotem, od tego, co nim nie jest. Asimo jest już blisko szczytu, więc każdy może z łatwością nazwać go robotem. Ale co ze zmywarką? Potrafi automatycznie myć naczynia, dlatego ją również można nazwać go robotem. Linia jest zamazana” [2].

Dopiero w 2005 roku problematyka efektu „doliny niesamowitości” została podjęta przez akademickie grupy badawcze, które potwierdziły jej istnienie. Również współcześnie zostały przeprowadzone szczegółowe badania mające na celu ukazanie fizjologicznych reakcji ludzi na humanoidalne roboty. Osoby biorące udział w eksperymencie były poddawane m.in. elektromiografii (EMG), elektrokardiografii (EKG), badano je respirometrem (RSP), oraz sprawdzano aktywność elektrodermalną (EDA). Dodatkowo uczestnicy eksperymentu wypełniali kwestionariusz dotyczący opisu własnych przeżyć, a także oceny stopnia antropomorfizacji danego chatbota [4], [5]. Badania te raz jeszcze potwierdziły, że realistyczne postaci robotów budzą negatywne uczucia w przeciwieństwie do form stosunkowo prostych i mechanicznych, a także chatbotów. Nie udało się wprawdzie wskazać jednoznacznego źródła takiego odruchu, pozostaje jednak faktem, ze większość ludzi nie akceptuje takich postaci.

Nie wszyscy badacze zgadzają się z hipotezą „doliny niesamowitości”. Jednym z jej przeciwników jest Hiroshi Ishiguro (ur. 1963), japoński uczony i wynalazca, który zbudował trzy androidy będące wiernymi kopiami jego samego, jego żony i kilkuletniej córki (https://eng.irl.sys.es.osaka-u.ac.jp/home). Przez swojego androida prowadzi on wykłady na uniwersytecie w Osace i występuje na międzynarodowych konferencjach. Jego maszynowa kopia mruga oczyma, porusza rękami, a nawet naśladuje oddychanie. Isiguro prowadzi systematyczne obserwacje reakcji swoich studentów i twierdzi, że nie są one wcale tak negatywne wobec robotów, jak zakłada Mori.

Tak czy inaczej, robotyka rozwija się dziś bardzo dynamicznie [6], a eksperymenty związane z wytwarzaniem naturalistycznych robotów stanowią jedną z istotnych gałęzi technologii. Do szczególnie interesujących eksperymentów należy stworzona w 2010 roku w Hanson Robotics BINA 48, będąca prototypem mindclone’u, mającego umożliwić przeniesienie do sieci sobowtóra umysłu człowieka. BINA 48 otrzymała wspomnienia i przekonania Biny Aspen Rothblatt, żony Martine’a Rothblatta (obecnie: Martine Rothblatt), czerpie jednak dane również z sieci, co pozwala jej formułować treści niezależne od biologicznego prototypu [7].

Źródło: The LifeNaut Project, Bina 48 Meets Bina Rothblatt - Part One, 27.11 2014 (dostęp 10.09.2010). Dostępne w YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=KYshJRYCArE.

Młodszą i znacznie bardziej znaną „siostrą” BINA 48 stała się Sophia, która otrzymała obywatelstwo Arabii Saudyjskiej od króla tego kraju, Salmana ibn Abd al-Aziza Al Su’uda, a przy okazji warto wspomnieć, że odwiedziła również AGH (https://www.hansonrobotics.com/?fbclid=IwAR0Tj9d4wHinOSv81LVFSqm7UVCVb9fUlKbcmtmQvVagWoL6Z7WhGpFfAhQ).

Zbudowana w 2015 roku Aiko Chihara wygląda jak 32-letnia kobieta, ma 1,65 metra wzrostu (https://www.reuters.com/article/us-japan-robot-store-idUSKBN0NB1OZ20150420). Posługuje się językami japońskim, angielskim i chińskim, przygotowywana jest również wersja koreańska. Pełni funkcję recepcjonistki w tokijskich domach towarowych Mitsukoshi. Wita klientów w zwyczajowy sposób, opowiada o najnowszej ofercie i zachęca do kupowania. Nie wchodzi jednak jeszcze w interakcje z ludźmi i nie odpowiada na ich pytania. Docelowo Aiko ma opiekować się seniorami, można więc przypuszczać, że zostaną do jej programu wprowadzone również bardziej złożone elementy komunikowania. Wprowadzenie jej do pracy z seniorami stanowiłoby zresztą znamienny precedens, ponieważ do tej pory w domach opieki były wykorzystywane jedynie proste, mechaniczne roboty, budzące, jak wiadomo, dużą sympatię.

Źródło: TIME, Robots Working In Elder Care | TIME, 28.08.2019 (dostęp 10.09.2020). Dostępne w YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=SZTYyFNSL5o&feature=emb_logo.

Z tego względu również inne instytucje korzystające z robotów zazwyczaj wolą ich prostsze formy. Na przykład w Japonii klientów Softbanku obsługują roboty Pepper, natomiast banku Mitsubishi – roboty NAO. Nie tylko witają one klientów i pomagają trafić do odpowiedniego miejsca, lecz także odpowiadają na pytania. Można jeszcze wspomnieć o eksperymentach firmy Boston Dynamics, która opracowuje roboty na zlecenie DARPA, mające znaleźć zastosowanie w armii. Pierwotnie maszyny kojarzyły się z czworonogami lub owadami. Jeden z ostatnich projektów o imieniu Atlas, jest potężny (waży 150 kg) i ma humanoidalne kształty, jednak ciągle wygląda raczej jak maszyna, w związku z czym budzi niekłamany podziw dla swoich możliwości i ciągle więcej sympatii, niż strachu.

Poznanie fizjologicznego mechanizmu odczucia "doliny niesamowitości", które pozwoli na jej przekroczenie, może stać się warunkiem istotnej zmiany, w rezultacie której roboty zyskają zupełnie nowe miejsce w procesie komunikacji.


Komunikowanie w świecie VUCA

Claude Shannon (1916-2001), twórca telegraficznego modelu komunikacji, uważał, że dostęp do informacji znosi niepewność (zob. Cybernetyczne ujęcie komunikacji ). Paradoksalnie jednak obecnie, kiedy jest on większy niż kiedykolwiek, trudno sobie wyobrazić możliwość kształtowania przewidywalnych modeli rozwoju cywilizacji. Jedną z odpowiedzi na komunikacyjny impas współczesności stał się model określony mianem "świata VUCA". Pojęcie to wprowadzili w 1987 roku Warren Bennis i Burt Nanus, przedstawiając nowy model przywództwa [1], [2].

VUCA jest akronimem angielskich słów oznaczających:

Metafora świata VUCA stosuje się nie tylko do wybuchu pandemii, ale też do wszelkich kryzysów, które obecnie się pojawiają. Określa również charakter życia w społecznej rzeczywistości rozdartej konfliktami „nowych plemion”, które okazały się znacznie mniej pokojowe niż prognozował to w latach osiemdziesiątych XX wieku Michel Maffesoli [3] (zob. Komunikacja międzypokoleniowa ). Podstawową potrzebą staje się więc nawiązanie współpracy z ludźmi, zrozumienie ich potrzeb, możliwości, a zarazem komunikacyjnych zwyczajów, zwłaszcza, że niezwykle ważnym wyzwaniem jest dzisiaj radzenie sobie z nadmiarem pojawiających się codziennie danych, w których trudno znaleźć porządek i zastosować właściwą interpretację.

Działanie w takiej rzeczywistości bywa trudne, ponieważ większość aktywności wymuszonych przez nakładające się kryzysy zostaje podejmowana po raz pierwszy i – być może – jedyny, a niespodziewane zwroty akcji mogą wywoływać lęk, niezadowolenie, a nawet ataki paniki. Eksperci problematyki VUCA podkreślają, że w tej sytuacji konieczny okazuje się intensywny trening komunikacyjny, który przebiega zarówno w sieci, jak i poza nią. Obejmuje on nie tylko poznawanie nowych reguł, kodów i warunków komunikowania, lecz także praktykę elastyczności i tolerancji. W świecie VUCA dobrze radzą sobie zespoły, których członkowie umieją darzyć się zaufaniem, wykazują wzajemne zrozumienie, a jednocześnie potrafią wyjść poza gotowe, konwencjonalne wzorce porozumiewania się, analizując każdą sytuację od nowa. W tych warunkach pojawia się też nowy typ wyrazistego przywódcy, który potrafi przekonać innych do swoich decyzji i przedstawić im kolejne zadania w jasny sposób.