Di truyền liên kết​ là gì? Nguyên nhân nào gây ra di truyền liên kết?

Di truyền liên kết là hiện tượng một nhóm tính trạng, do các gen nằm gần nhau trên cùng một  quy định, có xu hướng được di truyền cùng nhau. Hiện tượng này có vai trò quan trọng trong việc xác định đặc điểm di truyền và sức khỏe con người. Nắm vững kiến thức về di truyền liên kết không chỉ giúp phát hiện và phòng ngừa sớm các bệnh lý mà còn hỗ trợ tư vấn di truyền, nghiên cứu phát triển thuốc và các liệu pháp điều trị hiệu quả.  Tổng quan về di truyền và gen di truyền  Sinh vật thường có số lượng  nhiều hơn số lượng nhiễm sắc thể. Chẳng hạn, con người sở hữu khoảng 20.000 gen phân bố trên 23 cặp nhiễm sắc thể, trong khi ruồi giấm - loài thường được dùng trong nghiên cứu khoa học - có khoảng 13.000 gen nằm trên 4 cặp nhiễm sắc thể.  Thay vì mỗi gen nằm trên một nhiễm sắc thể riêng biệt, các gen được sắp xếp theo cụm và không phân bố ngẫu nhiên. Phần lớn các gen xếp thành hàng dài trên mỗi nhiễm sắc thể, với một số gen nằm rất gần nhau trên cùng một nhiễm sắc thể. Phần lớn các gen xếp thành hàng dài trên mỗi nhiễm sắc thể, với một số gen nằm rất gần nhau trên cùng một nhiễm sắc thể.  Sinh vật có rất nhiều gen, các gen được sắp xếp theo cụm và không phân bố ngẫu nhiên  Di truyền liên kết là gì?  Di truyền liên kết xảy ra khi các gen nằm gần nhau trên cùng một nhiễm sắc thể có xu hướng di truyền cùng nhau. Trong quá trình phân bào, sự tái tổ hợp của nhiễm sắc thể tương đồng dẫn đến việc hoán đổi gen. Tuy nhiên, các gen nằm gần nhau ít có khả năng bị tách rời trong quá trình  so với các gen ở xa nhau. Điều này đồng nghĩa rằng các gen liên kết không thể nằm trên các nhiễm sắc thể khác nhau.  Trong mỗi tế bào, một nhiễm sắc thể mang nhiều gen liên kết với nhau, tạo thành một nhóm gen liên kết.  Điều này bổ sung cho quy luật phân ly độc lập của Mendel, giúp hạn chế xuất hiện các biến dị tổ hợp và đảm bảo tính ổn định di truyền cho các nhóm tính trạng được quy định bởi các gen trên cùng một nhiễm sắc thể.  Trong lĩnh vực chọn giống, hiện tượng liên kết gen cho phép các nhà khoa học chọn ra những nhóm tính trạng tốt thường di truyền cùng nhau, giúp nâng cao hiệu quả lai tạo giống.  Di truyền liên kết xảy ra khi các gen nằm gần nhau trên cùng một nhiễm sắc thể có xu hướng di truyền cùng nhau  Nguyên nhân dẫn đến di truyền liên kết là gì?  Trong quá trình hình thành giao tử, các gen nằm trên những nhiễm sắc thể khác nhau sẽ phân ly độc lập. Điều này có nghĩa là mỗi gen sẽ phân tách ngẫu nhiên, không phụ thuộc vào sự phân ly của các gen khác. Ví dụ, một cơ thể có hai cặp gen dị hợp Aa và Bb sẽ tạo ra bốn loại giao tử với tỷ lệ phân bố bằng nhau do sự phân ly độc lập, mỗi loại chiếm 25%.  Vậy tại sao các gen trên các nhiễm sắc thể riêng biệt lại có thể phân ly độc lập? Điều này xảy ra nhờ vào sự định hướng ngẫu nhiên của các cặp nhiễm sắc thể tương đồng trong quá trình phân bào. Các nhiễm sắc thể tương đồng là những nhiễm sắc thể có cùng hình dạng, kích thước, mang cùng một gen nhưng chứa các alen khác nhau được thừa hưởng từ bố và mẹ. Sự sắp xếp ngẫu nhiên này đảm bảo sự phân ly độc lập của các gen trên các nhiễm sắc thể khác nhau.  Các gen nằm trên cùng một nhiễm sắc thể thường được liên kết với nhau, và nếu chúng nằm càng gần nhau, khả năng chúng được di truyền cùng nhau từ cha mẹ sang con cái càng cao. Những gen có liên kết chặt chẽ ít có khả năng trải qua tái tổ hợp hoặc trao đổi chéo trong quá trình giảm phân - giai đoạn sản xuất  hoặc trứng. Khoảng cách ngắn giữa hai gen đồng nghĩa với việc ít không gian vật lý trên nhiễm sắc thể để các quá trình trao đổi DNA diễn ra.  Trong kỳ đầu của giảm phân, các nhiễm sắc thể tương đồng bắt đầu phân li. Ở giai đoạn này, quá trình trao đổi chéo giữa các nhiễm sắc thể tương đồng xảy ra ngẫu nhiên tại các vị trí dọc theo nhiễm sắc thể. Trước khi di chuyển về hai cực tế bào, các nhiễm sắc thể được thừa hưởng từ bố và mẹ sẽ trao đổi các đoạn DNA tương đồng, góp phần tạo ra sự đa dạng di truyền trong quá trình giảm phân.  Các gen nằm trên cùng một nhiễm sắc thể thường được liên kết với nhau  Tần số tái tổ hợp có ảnh hưởng đến di truyền liên kết không?  Khoảng cách giữa hai gen và tần suất trao đổi chéo giữa chúng có mối quan hệ tỉ lệ nghịch. Khi các gen nằm gần nhau, khả năng trao đổi chéo giảm, dẫn đến tỷ lệ tái tổ hợp thấp và liên kết gen chặt chẽ hơn. Ngược lại, các gen nằm xa nhau có nhiều cơ hội trao đổi chéo hơn, làm tăng tỷ lệ tái tổ hợp và giảm mức độ liên kết gen. Ngược lại, các gen nằm xa nhau có nhiều cơ hội trao đổi chéo hơn, làm tăng tỷ lệ tái tổ hợp và giảm mức độ liên kết gen.  Bằng cách phân tích tần suất tái tổ hợp giữa các cặp gen, các nhà di truyền học có thể tạo ra bản đồ liên kết để xác định khoảng cách di truyền giữa các gen.  Mặc dù tần suất tái tổ hợp không phải là thước đo chính xác, nó vẫn là công cụ quan trọng để ước tính tương đối khoảng cách  . Khi tần suất tái tổ hợp cao, điều đó ám chỉ rằng hai gen có thể ở xa nhau, trong khi tần suất tái tổ hợp thấp cho thấy hai gen có khả năng nằm gần nhau hơn.  Khoảng cách giữa hai gen và tần suất trao đổi chéo giữa chúng có mối quan hệ tỉ lệ nghịch  Nhìn chung, di truyền liên kết đề cập đến sự truyền các tính trạng do các gen nằm gần nhau trên nhiễm sắc thể từ cha mẹ sang con cái. Mặc dù các mối liên kết này có thể gây ra một số ảnh hưởng tiêu cực đến thế hệ sau, nhưng tỷ lệ xảy ra những ảnh hưởng này thường khá thấp. Khi các gen nằm trên các nhiễm sắc thể khác nhau hoặc cách xa nhau trên cùng một nhiễm sắc thể, chúng sẽ phân ly độc lập và được gọi là không liên kết.  Ngược lại, các gen nằm gần nhau trên cùng một nhiễm sắc thể được gọi là gen liên kết, nghĩa là các alen trên cùng một nhiễm sắc thể có xu hướng di truyền cùng nhau một cách chặt chẽ hơn.  Để xác định hai gen có liên kết với nhau hay không và mức độ liên kết chặt chẽ, người ta sử dụng dữ liệu từ các thí nghiệm lai để tính toán tần số tái tổ hợp.