Tăng thân nhiệt ác tính trong gây mê

Bài viết được viết bởi BSCK II. Nguyễn Trung Thành - Bác sĩ Gây mê - Giảm đau - Khoa Gây mê phẫu thuật - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Central Park Tăng thân nhiệt ác tính là một trong những biến chứng sau gây mê, nếu không được xử lý kịp thời sẽ dẫn đến tử vong. Đối tượng nào có thể mắc phải biến chứng này, cách điều trị ra sao và có thể phòng tránh được hay không? 1. Tăng thân nhiệt ác tính là gì? Tăng thân nhiệt ác tính(TTNAT) là một rối loạn gen liên quan đến thuốc và được mô tả lần đầu tiên năm 1960. Phần lớn các phản ứng TTNAT xảy ra ở trẻ em và người trẻ tuổi và nam chiếm ưu thế so với nữ với tỉ lệ 2:1. TTNAT là một trong những yếu tố gây ra tử vong dogây mêtừ những năm đầu thế kỷ 20. Biểu hiện chủ yếu của bệnh lý này là sốt và dẫn đến tử vong nếu không kiểm soát được, hội chứng này ban đầu được đặt tên là sốt cao ác tính. Về sau khi đã biết rõ thân nhiệt cao không phải là bất thường điều hòa thân nhiệt mà là do tăng tạo nhiệt quá mức nên hội chứng này được đổi tên thành tăng thân nhiệt ác tính. 2. Đối tượng nào có thể bị tăng thân nhiệt ác tính trong gây mê? Tăng thân nhiệt ác tínhgặp phải trên các bệnh nhân trên khắp thế giới. 2. Đối tượng nào có thể bị tăng thân nhiệt ác tính trong gây mê? Tăng thân nhiệt ác tínhgặp phải trên các bệnh nhân trên khắp thế giới. Tại Châu Âu ước đoán về tần suất di truyền bị bệnh TTNAT là 1 trong 10.000, có thể cao hơn 4- 5 lần trong các gia đình Pháp và Ý. TTNAT liên quan đến di truyền tương ứng với kiểu nhiễm sắc thể trội không hoàn toàn. Tại Việt Nam, đã có một số báo cáo ghi nhận TTNAT xảy ra tronggây mê. 3. Sinh lý bệnh của tăng thân nhiệt ác tính Tất cả các biểu hiện lâm sàng của TTNAT có thể giải thích được bằng tăng cấp tính nồng độ Ca2+ nội bào trong cơ vân. Hậu quả tàn phá có thể rất lớn do cơ vân chiếm 40% khối lượng cơ thể. Các biểu hiện lâm sàng trở nên rõ ràng trước khi nồng độ Ca2+ tăng trong tương bào cơ. Trong phản ứng TTNAT, lúc đầu sự tăng phóng thích Ca2+ được bù trừ bằng cách tăng bắt lại calci (cần có ATP). Ngoài việc cung cấp năng lượng cho các bơm Ca2+ này, ATP thoái giáng tạo ADP có tác dụng điều hòa dương trên sự thủy phân glucose và chuyển hóa oxi hóa. Sự tăng tốc độ chuyển hóa có kết quả là tăng tạo CO2 và tiêu thụ oxygen, dẫn đến sự kích thích tim mạch và hô hấp. Sự tăng tốc độ chuyển hóa có kết quả là tăng tạo CO2 và tiêu thụ oxygen, dẫn đến sự kích thích tim mạch và hô hấp. Khi tốc độ bắt lại Ca2+ không theo kịp sự phóng thích Ca2+ thì nồng độ Ca2+ nội bào sẽ tăng đưa đến sự hoạt hóa các sợi cơ và sự co cơ. Sự gắn kết liên tục actin-myosin cần có sự thoái giáng của ATP đưa đến sự kích thích chuyển hóa nhiều hơn nữa. Quá trình co cơ này cũng là nguồn tạo nhiệt (85% năng lượng của sự co cơ sẽ chuyển thành nhiệt). Sự chuyển hóa còn bị kích thích bởi sự kết nối Ca2+ nội bào với calmodulin là chất chuyển tín hiệu kích thích của con đường thủy phân glucose. Sự toàn vẹn của màng tế bào cơ bị phá vỡ bởi 2 cách. Cách thứ nhất là hậu quả cơ học của sự co sợi cơ. Các sợi cơ được gắn kết với matrix glycoprotein của màng tế bào bằng các thành phần khung tế bào. Khi các sợi cơ co, màng bao cơ bị gấp nếp và dễ bị tác động của lực gây gãy vỡ. Trong khi cơ hoạt động, tính thấm của màng bao cơ tăng lên lúc đầu chỉ với các phân tử nhỏ như kali, nhưng với sự tăng hoạt động, tính thấm tăng lên với các phân tử lớn như creatine kinase và myoglobine. Sự tăng tính thấm này có thể nặng hơn do sự kích thích của phospholipase lệ thuộc Ca2+; chất này tấn công lớp phospholipide của màng tế bào. Ly giải cơ vân là biểu hiện lâm sàng nổi bật của TTNAT đưa đến tăng kali máu (loạn nhịp tim) và bệnh thận do myoglobine (suy thận cấp). Tăng nhiệt làm tăng hoạt động chuyển hoá nhiều hơn nữa và khi thân nhiệt tăng sẽ ảnh hưởng tới tất cả các mô. Điều này lại càng làm tăng sự tiêu thụ oxygen, tạo CO2 và toan huyết nhiều hơn với sự tăng kích thích giao cảm và kích thích tim mạch hô hấp. Sức ép trên hệ tim mạch càng nhiều hơn do giãn mạch ngoại vi và đổ mồ hôi để đáp ứng với sự tăng thân nhiệt. Sự nhạy cảm của sợi cơ cũng lệ thuộc nhiệt độ và khi thân nhiệt tăng, sự co cơ cũng tăng theo và làm nặng thêm sự ly giải cơ vân. Một hậu quả khác của sự tăng thân nhiệt là hoạt hóa nội mạc. Sự hoạt hóa nội mạc kích thích con đường tiền đông máu đưa đến đông máu nội mạch lan tỏa, với hậu quả sau đó là con đường chống đông máu bị kích thích gây rối loạn đông máu trên lâm sàng. 4. Phản ứng tăng thân nhiệt ác tính có thể điều trị được không? Về phương diện dự báo lâm sàng, TTNAT không điều trị sẽ đạt đến giai đoạn không hồi phục. Có hai yếu tố chính xác định khả năng hồi phục của phản ứng TTNAT là khả năng tạo ATP của tế bào cơ và sự duy trì đủ cung cấp máu cho cơ bị tổn thương. Vì vậy điều quan trọng là chẩn đoán TTNAT phải càng sớm càng tốt nếu muốn điều trị thành công. Dantrolenelà thuốc duy nhất cho đến nay có thể điều trị TTNAT do tác dụng làm giảm sự phóng thích Ca2+ trong tế bào cơ vân vào hệ thống lưới võng nội bào, có thể đảo ngược phản ứng TTNAT. Ngoài ra cần phải kết hợp các phương pháp điều trị hồi sức tích cực khác thì người bệnh mới có cơ may sống sót. 5.Có thể dự phòng được TTNAT trong gây mê không? TTNAT có liên quan đến di truyền và bị khởi phát bởi một số thuốc sử dụng trong gây mê. Do đó người bệnh cần phải thông báo cho bác sĩgây mêtiền căn gia đình có ai từng bị TTNAT trong gây mê, những bất thường hoặc biến chứng trong gây mê phẫu thuật mà chính người bệnh hoặc người thân trong gia đình đã từng trải qua trước đây để bác sĩgây mêcó kế hoạch lựa chọn phương pháp vô cảm và cácthuốc mêthích hợp. Gây mê phẫu thuật rất quan trọng và cần đến sự chính xác cao, đội ngũ y bác sĩ cần có trình độ chuyên môn tốt để đảm bảo xử lý được các biến chứng sau gây mê hiệu quả. Bạn nên thực hiện phẫu thuật tại cơ sở y tế uy tín để tránh gặp phải rủi ro.Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmeclà cơ sở y tế uy tín, có đội ngũ y bác sĩ giàu kinh nghiệm, trình độ chuyên môn cao, có học hàm, học vị cao trong ngành. Tại đây, không chỉ quy tụ đội ngũ bác sĩ nổi tiếng trong nước mà còn cả các bác sĩ quốc tế, mang đến những phác đồ điều trị mới và hiệu quả nhất hiện nay. Hệ thống trang thiết bị y tế hiện đại, cơ sở vật chất được trang bị đầy đủ, tiện nghi, môi trường sạch sẽ, đáp ứng theo yêu cầu nghiêm ngặt của Bộ Y tế giúp người bệnh an tâm khi điều trị. Để đăng ký khám và điều trị tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec, Quý Khách có thể liên hệ đếnHotlineHệ thống Y tế Vinmec trên toàn quốc, hoặc đăng ký khám trực tuyếnTẠI ĐÂY.Bài viết được tham vấn chuyên môn cùng Bác sĩ Gây mê hồi sức -Khoa Ngoại tổng hợp - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Nha Trang. Tăng thân nhiệt ác tính trong gây mê là một biến chứng xảy ra khi sử dụng thuốc gây mê để tiến hành gây mê cho phẫu thuật. Tình trạng tối khẩn cấp này gây ra sự đe dọa đến an toàn tính mạng bệnh nhân một cách nghiêm trọng, do đó cần phải được chẩn đoán đúng đắn và điều trị kịp thời. 1. Tổng quan Tăng thân nhiệt ác tính trong gây mêhay còn được gọi là sốt cao ác tính - một tai biến hoàn toàn dogây mê. Theo định nghĩa,tăng thân nhiệt ác tính(Malignant Hyperthermia) là một bệnh do thuốc gây ra, tác động lên những cá thể có bệnh lý cơ, đặc trưng bởi hiện tượng tăng dị hóa cơ vân. Nhìn chung, tỷ lệ mắctăng thân nhiệt ác tính trong gây mêở Châu Âu là khoảng 1/200.000 đến 1/300.000 trường hợp. Chưa có số liệu thống kê cụ thể ở Việt Nam. Yếu tố dịch tễ học và tác nhân của bệnh bao gồm: Di truyền tính trạng trội; Phổ biến hơn ở nam giới; Hiếm gặp ở trẻ nhũ nhi; Giảm khi trên 50 tuổi; Tỷ lệ tử vong thấp hơn 50% ở các nước phương Tây; Tỷ lệ mắc là 1/15.000 ở trẻ em và 1/50.000 hoặc 1/150.000 ở người lớn. 2. 2. Nguyên nhân Sốt cao ác tính tronggây mêthường xảy ra đột ngột, dễ gặp ở những người có bệnh lý rối loạn nhiễm sắc thể. Đến nay, đã có 2 gen được xác định và 4 gen khác đang được phân lập. Hai gen được xác định rõ là: Ryanodine (RyR1): Là nguyên nhân phổ biến nhất; CACNA1S. Tình trạng sốt cao ác tính thường khởi phát do một số thuốcgây mênhư: Nhómgây mêbốc hơi Halogen: Halothane, Isoflurane, Sevorane, Desflurane, Enflurane; Thuốc giãn cơ khử cực Succinylcholine (hay còn gọi là suxamethonium): Có thể rút ngắn thời gian tiềm ẩn và dễ khởi pháttăng thân nhiệt ác tính. Những loại dược phẩm này khi vào cơ thể người có rối loạn nhiễm sắc thể sẽ gây ra sự giải phóng ồ ạt canxi từ các reticulum sarcoplasmique (trong nội bào), dẫn đến phản ứng co cơ dữ dội. Hậu quả của quá trình trên thúc đẩy: Phân hủy glycogen; Tạo nhiều sản phẩm lactate; Tăng kali máu; Rối loạn nhịp thất; Myoglobine niệu. 3. Hậu quả của quá trình trên thúc đẩy: Phân hủy glycogen; Tạo nhiều sản phẩm lactate; Tăng kali máu; Rối loạn nhịp thất; Myoglobine niệu. 3. Biểu hiện lâm sàng Những cơn sốt cao ác tính tronggây mêthường bắt đầu với các triệu chứng sau: Tăng nhịp tim, nhịp thở; Tăng CO2; Tăng huyết áp; Rối loạn nhịp thất do kích thích hệ thần kinh thực vật và gia tăng kali máu; Tăng trương lực cơ dữ dội, đầu tiên là co thắt cơ cắn, sau đó đến các nhóm cơ khác; Thân nhiệt tăng cao và nhanh, thường tăng từ 1 - 2°C mỗi 5 phút; Toan máu; Hạ oxy động mạch; Hoạt động cơ xương; Tiểu Myoglobin. 4. Chẩn đoán Đối với chẩn đoán sinh học, chỉ chẩn đoán hồi cứu bằng sinh thiết cơ. Ngoài ra cần chẩn đoán phân biệttăng thân nhiệt ác tínhvới biểu hiện của các tình trạng bệnh khác như: U tủy tuyến thượng thận; Cơn bão giáp; Sốt do nhiễm trùng; Gây mêvà/hoặc giảm đau không đủ; U tế bào ưa crom ( Pheochromocytoma); Hội chứng đáp ứng viêm; Bệnh não thiếu oxy; Phản vệ; Ngộ độc thuốc; Những bệnh lý về cơ khác, đặc biệt là rối loạn dưỡng cơ. 5. Xử trí sốt cao ác tính 5.1. Giai đoạn cấp Báo động cho nhiều cán bộ y tế khác đến giúp đỡ; Dừng ngay lập tức các thuốc mê nhóm halogen và suxamethonium. Giai đoạn cấp Báo động cho nhiều cán bộ y tế khác đến giúp đỡ; Dừng ngay lập tức các thuốc mê nhóm halogen và suxamethonium. Thay đổi toàn bộ hệ thống thở của máygây mê, đồng thời tăng thông khí với oxy nguyên chất 10 lít/phút; Tiêm tĩnh mạch Dantrolene 2 - 3mg/kg (tối đa 10mg/kg) liên tục cho đến khi kiểm soát được các triệu chứng nhịp tim nhanh, co cơ, tăng CO2 và tăng thân nhiệt; Điều trị toan chuyển hóa bằng dung dịch natri bicarbonat NaHCO3 1,4% theo xét nghiệm khí máu. Nếu chưa làm xét nghiệm thì dùng liều 1 - 2 ml/kg; Hạ thân nhiệt bằng nhiều phương tiện: Rửa dạ dày,bàng quang, trực tràng bằng dung dịch muối 0.9% làm lạnh, lau mát hoặc sử dụng đệm trao đổi nhiệt. Tiếp tục theo dõi nhiệt độ thực quản nhằm đề phòng hạ thân nhiệt thứ phát cho đến khi đạt 38°C; Điều trịrối loạn nhịp timbằng cách kiểm soát toan máu và tăng kali máu. Nếu vẫn còn thì dùng các thuốc chống loạn nhịp. Tuy nhiên không dùng thuốc ức chế canxi vì sẽ làm nặng hơn và gây ngừng tim; Theo dõi nồng độ CO2 trong khí thở ra, làmxét nghiệm khí máu,điện giải đồ, chức năng đông máu và chức năng thận; Điều trị tăng kali máu bằng cách tăng thông khí, kiềm hóa máu, truyền tĩnh mạch dung dịch insulin trong Glucose. Có thể dùng Calci Clorid 2 - 5 mg/kg nếu tăng kali máu nghiêm trọng; Duy trì lượng nước tiểu 2ml/kg/giờ. Đặt ống thông tĩnh mạch trung tâm và động mạch để theo dõi huyết động. Truyền nhiều dịch và sử dụng lợi tiểu nhằm đề phòngsuy thận. 5.2. Giai đoạn sau cơn Người bệnh được theo dõi tại phòng hồi sức sau mổ với chế độ đặc biệt nhằm đề phòng tái phát cơn sốt cao ác tính sau điều trị; Duy trì Dantrolene 1mg/kg mỗi 6 giờ trong suốt 1 - 2 ngày tiếp theo. Sau đó nếu bệnh nhân có thể uống được thì dùng liều tương tự trong vòng 24 giờ. Nếu cần thiết có thể kéo dài hơn; Theo dõi khí máu, men tim, điện giải đồ, chức năng đông máu, thân nhiệt, myoglobine máu và niệu mỗi 6 giờ cho đến khi ổn định. Đặc biệt, nhiệt độ trung tâm phải được theo dõi liên tục tới khi ổn định về mức bình thường; Thông báo cho thân nhân gia đình về bệnh lýtăng thân nhiệt ác tính trong gây mê. Dặn dò bệnh nhân phải khai báo thông tin này cho các bác sĩgây mêbiết nếu phải tiến hành những phẫu thuật khác sau này. 6. Tiên lượng và đề phòng Nhìn chung, nếu điều trị hồi sức tốt, đầy đủ phương tiện, thì tiên lượng tử vong dotăng thân nhiệt ác tínhlà 5 - 10%. 6. Tiên lượng và đề phòng Nhìn chung, nếu điều trị hồi sức tốt, đầy đủ phương tiện, thì tiên lượng tử vong dotăng thân nhiệt ác tínhlà 5 - 10%. Do tai biến này thường xảy ra đột ngột trên những bệnh nhân mang gen bất thường nên rất khó đề phòng. Khi khám bệnh, bác sĩ cần phải khai thác kỹ tiền sử của bệnh nhân và những người trong gia đình. Đồng thời cơ sở y tế thực hiệngây mêcũng phải có đủ thuốc và phương tiện để điều trị nếu tai biến xuất hiện. Cụ thể, tất cả các cơ sở sử dụng thuốc mê hơi cần phải có dantrolene sẵn và thiết lập chiến lược xử trí tại chỗ. Tóm lại, sốt cao ác tính là một rối loạn gen liên quan đến thuốc, tỷ lệ mắc khá nhỏ. Bệnh không có biểu hiện đặc trưng, vì vậy rất cần chẩn đoán phân biệt, loại trừ.Tăng thân nhiệt ác tính trong gây mêcó thể chữa khỏi và tỷ lệ tử vong thấp nếu chẩn đoán sớm và điều trị kịp thời. Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec là bệnh viện đa khoa đảm nhận chức năng thăm khám, điều trị và phòng ngừa nhiều bệnh lý. Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec là bệnh viện đa khoa đảm nhận chức năng thăm khám, điều trị và phòng ngừa nhiều bệnh lý. Theo đó để nâng cao quy trình thăm khám sức khỏe, cấp cứu và phẫu thuật điều trị, Vinmec đã và đang sử dụng các thiết bị Y tế gây mê hiện đại cùng các loại thuốc gây mê phù hợp với thể trạng người bệnh, tránh tối đa được biến chứng nguy hiểm trong quá trình gây mê. Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm sốHOTLINEhoặc đặt lịch trực tiếpTẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trênứng dụng MyVinmecđể quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.