๏	 เมื่อนั้น	ท้าวทศรถรังสรรค์
ครั้นสิ้นแสงสีรวีวรรณ	แสงจันทร์จำรัสอัมพร
ประดับด้วยดวงดาราราย	เลื่อมพรายโอภาสประภัสสร
พระเสด็จสิงหาสน์บัญชร	พร้อมหมู่นิกรกำนัลใน
ฟ้อนรำบำเรอเบื้องบาท	พิณพาทย์จำเรียงเสียงใส
ไพเราะเสนาะจับใจ	สำราญราชฤทัยภูมี
ให้หวนรำพึงคะนึงนัก	ถึงนงลักษณ์โฉมไกยเกษี
ด้วยไม่เห็นองค์เทวี	ในที่ท่ามกลางนางกำนัล ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ

๏	จึ่งชำระสระสรงทรงเครื่อง	อร่ามเรืองดั่งเทพรังสรรค์
แล้วเสด็จย่างเยื้องจรจรัล	ฝูงอนงค์ทั้งนั้นก็ตามมา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง

๏	ครั้นถึงห้องแก้วสุวรรณรัตน์	จึ่งยื่นพระหัตถ์เบื้องขวา
แหวกม่านสุวรรณอลงการ์	ผ่านฟ้าเหลือบแลแปรไป
เห็นนางโศกาจาบัลย์	จะทันรู้กลหญิงก็หาไม่
ด้วยความเสน่หาอาลัย	ก็เข้าไปนั่งแนบเทวี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้ชาตรี

๏	ลูบหลังแล้วมีพจนารถ	สายสวาทนิ่มเนื้อมารศรี
เป็นไฉนจึ่งทรงโศกี	แสนทวีเทวษเวทนา
โรคาแผ้วพานประการใด	หรือใครให้เคืองจิตขนิษฐา
ตรัสพลางทางเช็ดชลนา	เจ้าอย่าโศกาอาวรณ์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	นางไกยเกษีดวงสมร
ได้ฟังบรรหารพระภูธร	บังอรยิ่งโศกาลัย
ทำสะอึกสะอื้นด้วยมารยา	จะสนองบัญชาก็หาไม่
แต่สะท้อนถอนทอดฤทัย	ในที่แท่นแก้วอลงการ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
โลม

๏	น้องเอยน้องรัก	เยาวลักษณ์ผู้ยอดสงสาร
เป็นไฉนฉะนี้นะนงคราญ	จึ่งแสนโศกทรมานไม่พาที
พี่นี้ฉงนสนเท่ห์ใจ	ให้เร่าร้อนฤทัยดังเพลิงจี่
อันจะนิ่งโศกาอยู่ดั่งนี้	เหมือนจะแกล้งให้พี่เวทนา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	นางไกยเกษีเสน่หา
สะอื้นพลางพลางทูลกิจจา	ข้าไม่มีโรคาสิ่งใด
แต่ให้ชอกช้ำระกำจิต	คิดน้อยใจตัวจึ่งร้องไห้
เสียแรงภักดีต่อภูวไนย	ไม่อาลัยแก่ชีพชีวี
เมื่อไปล้างปทูตกุมภัณฑ์	ในชั้นพิภพโกสีย์
สู้เอากรต่างเพลารถมณี	จึ่งผลาญอสุรีบรรลัยลาญ
พระองค์ให้สัตย์สัญญา	โองการดั่งงาคชสาร
ข้าบาทดูมาก็ช้านาน	ยังไม่ได้ประทานสิ่งใด ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
โลม

๏	ดวงเอยดวงเนตร	อัคเรศผู้ยอดพิสมัย
รักนางพ่างเพียงฤทัย	ว่าไยฉะนี้วนิดา
ซึ่งเจ้าจงรักสุจริต	สู้เสียชีวิตสังขาร์
ความชอบนั้นพ้นคณนา	ใช่ว่าลืมไปเมื่อไรมี
สิ่งใดซึ่งน้องต้องประสงค์	แก้วตาเจ้าจงบอกพี่
จะให้สมปรารถนานางเทวี	มารศรีอย่าโศกาลัย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	พระเยาวมาลย์ผู้มีอัชฌาสัย
ได้ฟังบรรหารภูวไนย	บังคมไหว้สนองพระวาจา
ข้าจะขอสัตย์ที่ปฏิญาณ	ผ่านเกล้าจงโปรดเกศา
ซึ่งจะให้พระรามลูกยา	เป็นปิ่นโลกาประชากร
พระองค์จงได้เงือดงด	ขอให้โอรสของข้าก่อน
ให้พระรามไปจากพระนคร	สัญจรเดินไพรสิบสี่ปี
จึ่งกลับมาครองนคเรศ	เป็นมงกุฎเกศบุรีศรี
ความปรารถนาข้าเท่านี้	ภูมีจงให้สมคิด ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	พระบิตุรงค์องค์พระจักรกฤษณ์
ได้ฟังดั่งต้องปืนพิษ	ชีวิตเพียงม้วยด้วยวาจา
น้อยหรืออีไกยเกษี	ใจมันกาลีริษยา
จะแกล้งมาผลาญชีวา	ให้กูมรณาไม่อาลัย
อันน้ำใจหญิงทั้งไตรจักร	จะเหมือนอีทรลักษณ์นี้หาไม่
จะใคร่แหวะอกดูหัวใจ	ให้สมที่มันสาธารณ์
แล้วกลับตรึกไปถึงความสัตย์	ยิ่งเคืองขัดเร่าร้อนดังเพลิงผลาญ
ฆ่าเสียก็จะเสียปฏิญาณ	จำจะพจมานโดยดี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
โลม

๏	สุดเอยสุดสวาท	นุชนาฏผู้มิ่งมารศรี
รักเจ้าเท่าดวงชีวี	ไฉนว่าดั่งนี้นะทรามวัย
อันองค์พระพรตเป็นน้อง	จะครองเมืองก่อนพี่กระไรได้
ผิดประเวณีธรรมแต่ก่อนไป	ไตรโลกจะล่วงนินทา
แม้นขออื่นจะให้เทวี	ขัอนี้เหมือนเจ้าริษยา
แก่องค์พระรามลูกยา	แก้วตาคิดดูให้ควรการ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย

๏	เมื่อนั้น	นางไกยเกษียอดสงสาร
ได้ฟังจึ่งตอบพจมาน	ด้วยปรีชาชาญทันที
ซึ่งมีมธุรสพจนารถ	ข้าบาททราบเกล้าเกศี
อันวงศ์กษัตริย์ในธาตรี	ทั่วทุกบุรีกรุงไกร
ย่อมเสวยโภไคยไอศูรย์	โดยประยูรอันดับน้อยใหญ่
ตามเรื่องเนื่องวงศ์ลงไป	ด้วยมิได้ให้สัตย์ไว้ต่อกัน
ข้าไม่จำนงจงจิต	ริษยาพระรามรังสรรค์
จะช่วยบำรุงสัตย์พระทรงธรรม์	ให้โลกนั้นลือทั่วทั้งไตรดาล ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	พระจอมจักรพรรดิมหาศาล
ได้ฟังเร่าร้อนในวิญญาณ	ปานดั่งต้องสายอสุนี
ตะลึงคิดเป็นครู่แล้วบัญชา	อนิจจานางไกยเกษี
แสนรักพี่รักพันทวี	ครั้งนี้ควรหรือไม่อาลัย
ซึ่งให้สัตย์เจ้าก็จริงอยู่	โฉมตรูหาขอสิ่งใดไม่
ครั้นจะให้พระรามผ่านเวียงชัย	แกล้งมาทำให้เสียการ
จะดีอยู่แต่สัตย์สัญญาเจ้า	คำเราสั่งแล้วดั่งงาสาร
กลายกลับก็จะได้อัประมาณ	นงคราญไม่คิดปรานี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย

๏	เมื่อนั้น	โฉมนวลนางไกยเกษี
ได้ฟังพระราชวาที	ชุลีกรสนองพระบัญชา
ซึ่งจะยกสมบัติให้พระราม	ข้อนี้เป็นความหลังข้า
อันสัตย์ซึ่งพระองค์สัญญา	ดั่งจารึกศิลาลงไว้
พระรามก็ยังไม่มีชอบ	ไฉนพระจึ่งมอบสมบัติให้
ไม่ปรึกษาหารือประการใด	ภูวไนยกลับกล่าวดั่งนี้
เมื่อพระองค์ยังทรงเศวตฉัตร	เป็นจอมจักรพรรดิเรืองศรี
ฝ่ายข้าก็ยังไม่ได้ที	นี่จะยกให้พระรามา
เห็นจะไม่ได้เหมือนสัญญาไว้	จึ่งขอเมืองให้ลูกข้า
พระองค์จงทรงพระเมตตา	ขอประทานโทษาในครั้งนี้ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย

๏	เมื่อนั้น	ท้าวทศรถเรืองศรี
ยิ่งฟังยิ่งแค้นแสนทวี	ภูมีอัดอั้นฤทัย
อนิจจาควรหรือมาอาธรรม์	น้ำใจฉกรรจ์หยาบใหญ่
รักแต่ลูกตัวไม่อายใจ	จะให้ผ่านโภไคศวรรยา
ก่อนองค์พระรามผู้พี่	เห็นดีก็ตามปรารถนา
แต่ซึ่งจะให้พระจักรา	ออกไปอยู่ป่าพนาลัย
ข้อนี้เห็นผิดธรรมนัก	อันจักฟังเจ้านั้นไม่ได้
แม้นพระรามจากเมืองวันใด	พี่จะม้วยบรรลัยด้วยอาวรณ์
เจ้าจงกลับหลังยั้งคิด	เหมือนบำรุงชีวิตเราไว้ก่อน
อย่ากำจัดให้พลัดพระนคร	ดวงสมรจงได้เมตตา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	นางไกยเกษีเสน่หา
ยอกรสนองพระบัญชา	ผ่านฟ้าเลือกว่าแต่ความดี
อันตัวของข้านี้จงรัก	สามิภักดิ์ต่อเบื้องบทศรี
หวังบำรุงสัตย์ภูมี	ให้ตรีโลกปรากฏพระยศไป
เหมือนหนึ่งความสัตย์พระบิตุรงค์	มั่นคงหาขุ่นมัวไม่
เชือดเนื้อแลกชีวิตสัตว์ไว้	มิได้อาลัยแก่ชีวัน
นี่แต่พระรามจะทรงพรต	เป็นดาบสไปอยู่ไพรสัณฑ์
แต่สิบสี่ปีไม่ช้าพลัน	พระลูกนั้นก็คืนเวียงชัย
พระองค์ผู้ทรงโลกา	จะด่วนดับชีวาหาควรไม่
จะเป็นที่พึ่งภพไตร	ภูวไนยดำริดูให้ดี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	ท้าวทศรถเรืองศรี
ได้ฟังกริ้วโกรธดั่งอัคคี	จับพระขรรค์โมลีศักดา
กระทืบบาทแล้วมีบรรหาร	เหวยอีคนพาลริษยา
กูไม่รู้เลยว่าเป็นกา	ใจบาปหยาบช้าอาธรรม์
ส่วนว่าลูกมึงสิมึงรัก	ลูกเขาจักฆ่าให้อาสัญ
โลภล้นพ้นตัวทุกสิ่งอัน	ความเจ็บอายนั้นก็ไม่มี
ตัวกูซึ่งเลี้ยงมึงมา	ดั่งบิดาบังเกิดเกล้าเกศี
จังทานจะผลาญชีวี	ให้สามีม้วยบรรลัย
ไว้ไยหนักพื้นสุธาธาร	อีใจพาลนี่เลี้ยงไม่ได้
ว่าพลางกวัดแกว่งพระขรรค์ชัย	ภูวไนยเงือดเงื้อจะราญรอน ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	นางไกยเกษีดวงสมร
ไม่คิดชีวาอาวรณ์	ประนมกรกราบลงกับบาทา
จึ่งสนองพระราชวาที	ซึ่งภูมีชุบเกล้าเกศา
พระคุณดังคุณพระบิดา	พ้นที่จะคณนาไป
ถึงไม่เมตตาจะฆ่าฟัน	จะเสียดายชีวันนั้นหาไม่
พระองค์ผู้ทรงภพไตร	ที่ไหนจะคงวาที ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	ท้าวทศรถเรืองศรี
ได้ฟังดั่งเอาอัคคี	มาจุดจี้ดวงชีพชีวัน
กวัดแกว่งพระแสงขรรค์ชัย	หมายใจจะฆ่าให้อาสัญ
แต่เงือดเงื้อจะพิฆาตฟาดฟัน	แล้วทรงธรรม์กลับคิดถึงสัจจา
ก็ขว้างพระแสงเสียจากกร	เร่าร้อนเพียงสิ้นสังขาร์
ยิ่งคะนึงถึงองค์พระรามา	ผ่านฟ้าแสนโศกร่ำไร ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ โอด

๏	โอ้ว่าแก้วตาของบิตุเรศ	ทรงเดชฟากฟ้าดินไหว
ควรหรือมีมารมาจองภัย	จงใจริษยาลูกรัก
มาแกล้งกำจัดให้พลัดพราก	จากไอศวรรยาอาณาจักร
มันนี้อาธรรม์ฉกรรจ์นัก	ทรลักษณ์หยาบช้าสาธารณ์
คิดฆ่าผัวได้แล้วมิหนำ	ซ้ำพรากเจ้าไปไม่สงสาร
บิดาก็จะม้วยวายปราณ	เจ้าจะต้องทรมานเดินดง
ยามนอนเคยนอนทิพอาสน์	พ่อจะนอนดินดาษธุลีผง
ยามเสวยเคยรสอันบรรจง	จะทรงเสวยผลไม้เผือกมัน
จะต้องฝนแดดลมระทมทุกข์	เสื่อมสุขจากความเกษมสันต์
เคยทรงภูษาพรายพรรณ	จะทรงคากรองอันอนาถตา
เสียแรงเป็นนารายณ์อวตาร	มาได้ทุกข์ทรมานเดินป่า
ร่ำพลางทางทรงโศกา	ดั่งว่าจะสิ้นสมประดี ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด

๏	เมื่อนั้น	จึงนวลนางไกยเกษี
เห็นพระองค์ทรงโศกโศกี	นิ่งไปกับที่ไสยา
ให้ยินดีปรีดาในอารมณ์	ด้วยสมพระทัยปรารถนา
จำกูจะไปอยู่ทวารา	อย่าให้ใครมาเฝ้าพระภูธร
คิดแล้วลุกจากไสยาสน์	องอาจดั่งนางไกรสร
ดำเนินเยื้องย่างกรายกร	บทจรจากห้องบรรทมใน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ

๏	ครั้นถึงประตูก็ทรุดนั่ง	แล้วสั่งสาวใช้น้อยใหญ่
เอ็งจงช่วยกันระวังระไว	อย่าให้ใครเข้ามาถึงที่นี้ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏	บัดนั้น	สาวใช้นางไกยเกษี
อีกทั้งนางค่อมกุจจี	มาพร้อมอยู่ที่ทวารา
มีความยินดีเป็นที่สุด	อุตลุดทั้งเจ้าทั้งข้า
ยิ้มน้อยยิ้มใหญ่ส่ายหน้าตา	สำรวลสรวลร่าเริงไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏	บัดนั้น	เสนาบดีน้อยใหญ่
ทั้งโยธาทหารนอกใน	ครั้นแสงอุทัยสว่างฟ้า
ต่างต่างอาบน้ำทาแป้ง	แต่งตัวนุ่งห่มโอ่อ่า
บ้างขี่พาชีเสลี่ยงงา	มาคอยท่ารับเสด็จพระจักรี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏	เมื่อนั้น	พระกฤษณุรักษ์เรืองศรี
ครั้นรุ่งสางสว่างธาตรี	ก็เข้าที่สระสรงชลธาร ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน

๏	ชำระสระสนานสำราญองค์	ทรงสุคนธารสหอมหวาน
สนับเพลารายพลอยสุรกานต์	ภูษาลายก้านกระหนกพัน
สอดใส่ชายแครงเครือครุฑ	ชายไหวรายบุษย์ทับทิมคั่น
รัดองค์มรกตสังวาลวัลย์	ตาบทิศกุดั่นทับทรวง
พาหุรัดทองกรมังกรกลาย	ธำมรงค์เพชรพรายรุ้งร่วง
ทรงมหามงกุฎดอกไม้พวง	ห้อยห่วงกุณฑลกรรเจียกจร
ขัดพระขรรค์แก้วอันศักดา	พระหัตถ์ขวานั้นจับธนูศร
เสด็จย่างเยื้องกรายกร	บทจรจากปราสาทรูจี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ

๏	ถึงเกยขึ้นทรงยานุมาศ	งามดั่งเทวราชเรืองศรี
งามกษัตริย์สุริย์วงศ์โยธี	งามแสนเสนีพร้อมกัน
งามขนัดตาริ้วกันกง	งามองค์พระนารายณ์รังสรรค์
งามเครื่องสูงไสวพรายพรรณ	งามเกณฑ์แห่คั่นคู่เคียง
งามธงเป็นทิวปลิวโพยม	งามเครื่องประโคมประสานเสียง
งามเพราะเสนาะลํ้าจำเรียง	งามพ่างเพียงเทพครรไล ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ กลองโยน

๏	บัดนั้น	ฝ่ายฝูงประชากรน้อยใหญ่
เบียดเสียดเยียดยัดกันไป	ดูการพิชัยพิธี
เห็นพระหริรักษ์จักรา	งามสง่าดังองค์โกสีย์
อันทรงเวไชยันต์รูจี	โดยเทพวิถีเสด็จจร
ตามชมบุญญาอานุภาพ	ยอกรกรานกราบสโมสร
แซ่ซ้องอำนวยอวยพร	ให้พระชนม์ถาวรจำเริญนาน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา

๏	เมื่อนั้น	พระจักรีผู้ปรีชาหาญ
เสด็จโดยวิถีอันโอฬาร	ให้บันดาลหวาดหวั่นฤทัย
อันเครื่องแห่แตรสังข์ประสานเสียง	จะเสนาะสำเนียงก็หาไม่
ทั้งพระองค์ก็เคลิ้มตะลึงไป	จนมาใกล้โรงราชพิธี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏	ครั้นถึงประทับกับเกยมาศ	ลีลาศดั่งพญาราชสีห์
เข้ามณฑปแก้วรูจี	ปโรหิตเสนีก็ตามมา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏	จึ่งถวายประณตบทบงสุ์	พระวสิษฐ์ผู้ทรงสิกขา
กับพระสวามิตรสิทธา	ทั้งคณะมหานักพรต ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	พระวสิษฐ์สวามิตรดาบส
เห็นพระหริวงศ์ทรงยศ	อลงกตดั่งดวงสุริยัน
สมเดชสมศรีสมศักดิ์	สมเป็นปิ่นปักไอศวรรย์
บรรดาคณะพระนักธรรม์	ชวนกันชมบุญพระอวตาร
นั่งคอยท่าท้าวทศรถ	ยังไม่เห็นบทจรจากสถาน
จนนาฬิกาสองโมงนาน	จวนการศุภฤกษ์สถาวร
จึ่งสั่งเสนาให้ไปทูล	นเรนทร์สูรบิตุรงค์พระทรงศร
ว่าจวนเวลาสยุมพร	เชิญเสด็จภูธรออกมา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ

๏	บัดนั้น	สุมันตันผู้มียศถา
รับคำทั้งสองพระสิทธา	ชุลีลาแล้วรีบไปทันที ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏	ครั้นถึงทวารชั้นกลาง	เห็นสาวใช้นางไกยเกษี
จึ่งสั่งความตามคำพระมุนี	ถ้วนถี่เสร็จสิ้นทุกสิ่งไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏	บัดนั้น	กุจจีผู้มีอัชฌาสัย
ได้ฟังแย้มยิ้มแต่ในใจ	ประนมไหว้แล้วรีบเข้ามา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏	ครั้นถึงจึ่งประณตบทบงสุ์	ทูลองค์อัคเรศเสน่หา
ว่าสองพระมหาสิทธา	ใช้ให้เสนาสุมันตัน
เข้ามากราบทูลเบื้องบาท	พระพงศ์เทวราชรังสรรค์
ว่าจวนศุภฤกษ์พิธีกรรม์	ให้เชิญทรงธรรม์เสด็จจร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	นางไกยเกษีดวงสมร
จึงมีเสาวนีย์อันสุนทร	ดูก่อนกุจจีผู้ปรีชา
จงกลับไปบอกสุมันตัน	ว่าพระทรงธรรม์นาถา
ให้หาพระรามเข้ามา	ยังห้องปราสาทรูจี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏	บัดนั้น	นางกุจจีค่อมทาสี
น้อมเกล้ารับราชเสาวนีย์	ถวายอัญชุลีแล้วออกไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏	ครั้นถึงนบนิ้วอภิวันท์	สุมันตันเสนาผู้ใหญ่
บอกว่าพระองค์ทรงภพไตร	สั่งให้เชิญพระรามเข้ามา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏	บัดนั้น	สุมันตันผู้มียศถา
ได้ฟังสงสัยในวิญญาณ์	ก็รีบมาเฝ้าองค์พระจักรี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏	น้อมเกล้าทูลว่าพระบิตุเรศ	ทรงเดชเสด็จอยู่ในที่
ปราสาทสุวรรณรูจี	นางไกยเกษีนงคราญ
ให้ไปทูลเชิญบาทบงสุ์	สาวใช้กลับลงมาสั่งสาร
ว่ามีพระราชโองการ	ให้เชิญบทมาลย์ขึ้นไป
รับสั่งข้อนี้ประหลาดอยู่	คิดดูก็น่าสงสัย
จะซักไซ้ไถ่ถามให้แจ้งใจ	เขาไม่บอกเหตุว่าร้ายดี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	พระหริวงศ์ทรงสวัสดิ์รัศมี
ได้ฟังสุมันตันเสนี	ภูมีถวิลจินดา
 จะเป็นสิ่งใดไม่แจ้งเหตุ	จึ่งองค์บิตุเรศนาถา
มิได้เสด็จลงมา	กลับมีบัญชาให้หาไป
คิดแล้วยอกรมัสการ	พระมหาอาจารย์ผู้ใหญ่
เสด็จจากโรงราชพิธีชัย	เข้าในปราสาทรูจี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ

๏	ครั้นถึงทวารพระนิเวศน์	เห็นอัคเรศโฉมไกยเกษี
นั่งขวางอยู่กับนางกุจจี	ก็นบนิ้วดุษฎีชุลีกร ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	นางไกยเกษีดวงสมร
เห็นพระจักรกฤษณ์ฤทธิรอน	จึงว่าดูกรพระโอรส
บัดนี้สมเด็จพระบิตุเรศ	ให้เจ้าทรงเพศเป็นดาบส
ไปอยู่หิมวันต์บรรพต	กำหนดสิบสี่ปีจึงกลับมา
เสวยแสนสวรรยาสมบัติ	สืบวงศ์จักรพรรดินาถา
อันในพระราชบัญชา	ให้ลูกยาเร่งไปวันนี้ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	พระกฤษณุรักษ์เรืองศรี
ได้ฟังอัครราชเทวี	มีพระทัยรำพึงคะนึงคิด
อันองค์สมเด็จพระบิตุเรศ	ทรงเดชบัญชาประกาศิต
ดั่งหนึ่งเหล็กเพชรชวลิต	ลิขิตลงแผ่นศิลา
เหตุไฉนจึ่งตรัสดั่งนี้	ผิดทีประหลาดหนักหนา
คิดแล้วสนองพระวาจา	ซึ่งพระจอมโลกาสุธาธาร
สั่งให้ข้าบวชเป็นดาบส	ไปสร้างพรตอยู่ในไพรสาณฑ์
กำหนดสิบสี่ปีประมาณ	ก็ต้องตามอวตารของลูกรัก
ความซึ่งแสนโสมนัสสา	ยิ่งกว่าให้ผ่านอาณาจักร
ด้วยจะได้ปราบหมู่อสูรยักษ์	เป็นที่พำนักแก่แดนไตร
เมื่อแรกจะให้ครองพระนคร	จะปรีดาถาวรก็หาไม่
หากเกรงพระเดชภูวไนย	จำใจรับราชวาที
ถึงแต่พระแม่จะบังคับ	ก็จะรับใส่เกล้าเกศี
อย่าอาวรณ์ร้อนใจพระชนนี	ว่าแล้วจรลีออกมา ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ เสมอ

๏	ครั้นถึงมหาปราสาท	อันโอภาสจำรัสพระเวหา
น้อมเศียรกราบลงกับบาทา	องค์พระมารดาแล้วทูลไป
บัดนี้สมเด็จพระบิตุรงค์	จะขุ่นเคืองบาทบงสุ์เป็นไฉน
แม่ไกยเกษีทรามวัย	ให้ไปหาลูกเข้ามา
บอกว่ารับสั่งพระบิตุเรศ	ให้ลูกทรงเพศเป็นชีป่า
ออกไปอยู่ในหิมวา	กำหนดวรรษาสิบสี่ปี
ครบแล้วให้กลับบุรีรัตน์	ครอบครองสมบัติเฉลิมศรี
พระองค์ค่อยอยู่สวัสดี	ลูกนี้จะลาบทจร ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	นางเกาสุริยาดวงสมร
ได้ฟังดั่งใครมาตัดกร	แสนทุกข์สะท้อนถอนใจ
อนิจจาควรหรือมามีมาร	จังทานลูกกูก็เป็นได้
แกล้งจะฆ่าชีวันให้บรรลัย	อรไทรำพันโศกา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
โอ้

๏	โอ้ว่าลูกรักของแม่เอ๋ย	ทรามเชยแสนสุดเสน่หา
เสียทีที่อวตารมา	ในวงศ์อิศราเรืองยศ
ควรหรือจะจากนคเรศ	แสนเทวษเพทนาสาหส
เวรใดมาทันพระโอรส	จึ่งต้องทรงพรตไปอยู่ไพร
หรือเราแม่ลูกได้พรากสัตว์	ให้วิบัติพลัดกันเป็นไฉน
อกุศลจึ่งเข้ามาจองภัย	ดลใจสมเด็จพระบิดา
โอ้ว่าตัวแม่แต่วันนี้	จะโศกีเศร้าโทมนัสสา
ยามกินจะกินแต่น้ำตา	แสนเวทนาระทมทุกข์
ยามนอนแม่นี้จะคิดถึง	คำนึงหาเจ้าไม่มีสุข
พ่อจะดับเข็ญให้เย็นยุค	หรือกลับมาได้ทุกข์ระกำใจ
ครั้งไปล้างกากนาสูร	แม่ยังอาดูรละห้อยไห้
ทีนี้จะช้ำระกำใจ	ที่ไหนแม่จะมีชีวา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
ร่าย

๏	เมื่อนั้น	พระจักรรัตน์แก้วนาถา
เห็นองค์พระราชมารดา	แสนโศกโศกาจาบัลย์
กอดข้อพระบาทแล้วทูลวอน	พระองค์อย่าทุกข์ร้อนกันแสงศัลย์
เวรแล้วก็จำจากกัน	ใช่จะสิ้นชีวันเมื่อไรมี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	นางเกาสุริยามารศรี
ฟังโอรสาพาที	เทวีค่อยได้สติมา
จึงส้วมสอดกอดองค์พระลูกรัก	ดวงจักษุแม่เสน่หา
พ่ออย่าเพ่อฟังอีมารยา	มารดาจะไปเฝ้าพระบิดร
จะทูลถามเหตุผลต้นปลาย	จงยับยั้งฟังร้ายดีก่อน
ให้ประจักษ์ทักแท้แน่นอน	ว่าแล้วกรายกรจรลี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง

๏	ครั้นถึงประตูชั้นใน	จึ่งพบนางไกยเกษี
นั่งขึงบึ้งอยู่ไม่พาที	เทวีเดินตรงเข้าไป
เห็นพระภัสดาธิราช	ไสยาสน์เศร้าสร้อยละห้อยไห้
กราบลงแทบบาทภูวไนย	อรไททูลถามกิจจา
ไฉนจึ่งโศกาอาดูร	ทูนเทวษทุกข์โทมนัสสา
อันองค์พระรามกุมารา	ลูกข้ามีโทษประการใด
ตั้งการมงคลภิเษกศรี	จะมอบบุรีแล้วไม่ให้
มิหนำซ้ำขับไปอยู่ไพร	เป็นไฉนฉะนี้ประหลาดนัก ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	พระบิตุรงค์องค์นารายณ์ทรงจักร
แว่วเสียงอัคเรศวิไลลักษณ์	จึ่งผินพักตร์ลืมเนตรชำเลืองมา
เห็นนางเกาสุริยาบังอร	อาวรณ์เศร้าโทมนัสสา
สะอื้นพลางตรัสบอกกิจจา	ความผิดลูกยานั้นไม่มี
ซึ่งพี่อาดูรพูนเทวษ	เหตุด้วยอีไกยเกษี
เป็นมารมาผลาญชีวี	ยกสัตย์ที่ได้สัญญามัน
ครั้งไปล้างปทูตขุนมาร	ในเมืองมัฆวานรังสรรค์
อันเพลารถที่พี่ทรงนั้น	หักสะบั้นออกกลางเมฆา
มันได้เอากรสอดเข้า	ต่างเพลาพิชัยรัถา
ฝ่ายพี่ได้ลั่นวาจา	มันพึ่งมาว่าครั้งนี้
จะให้ลูกขึ้นครองนคเรศ	นิรเทศพระรามเรืองศรี
ไปบวชอยู่ป่าสิบสี่ปี	พี่นี้ขัดสนจนใจ
จะฆ่ามันก็คิดเสียดายสัตย์	สุดคิดจึ่งขัดมันไม่ได้
อันตัวของพี่จะบรรลัย	ที่ไหนจะคงชนมาน ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	นางเกาสุริยายอดสงสาร
ได้ฟังดั่งต้องเพลิงกาฬ	นงคราญกราบทูลสนองไป
พระองค์จงโปรดปรานี	อย่าแสนโศกีหาควรไม่
ความสัตย์ซึ่งปฏิญาณไว้	เขาประสงค์ก็ให้ดั่งจินดา
เสียศีลอย่าให้เสียสัตย์	ถึงลูกรักจักพลัดไปอยู่ป่า
สิบสี่ปีจะกลับคืนมา	ใช่ว่าลูกจะม้วยชีวัน
อันซึ่งพระรามสุริย์วงศ์	คือองค์พระนารายณ์รังสรรค์
ฤๅษีเทวาประชุมกัน	อัญเชิญให้เสด็จอวตาร
ลงมาหวังจะปราบยุค	ให้โลกเป็นสุขเกษมศานต์
อย่าอาวรณ์ทุกข์ร้อนรำคาญ	ผ่านฟ้าจงระงับดับใจ
อันจากลูกรักแต่เพียงนี้	หรือจะเสียชีวีหาควรไม่
พระองค์ผู้ทรงฤทธิไกร	ไตรโลกจะได้พึ่งบาทา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ

๏	เจ้าเอยเจ้าพี่	ว่านี้ก็ชอบหนักหนา
แต่เจ็บใจด้วยคำมันเจรจา	ดั่งต้องสายฟ้าสักแสนที
อายหมู่เสนาประชาชน	คนธรรพ์เทวาทุกราศี
สู้ตายไม่เสียดายชีวี	เจ้าพี่ค่อยอยู่สถาวร
จะลาไปพิภพเทเวศร์	คอยท่าอัคเรศดวงสมร
เป็นกรรมแล้วจำจากจร	ว่าพลางภูธรก็โศกา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ โอด

๏	เมื่อนั้น	นางเกาสุริยาเสน่หา
ได้ฟังพระราชบัญชา	ดั่งว่าเศียรขาดจากอินทรีย์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ โอด

๏	โอ้พระผู้ปิ่นปักเกศ	พระเดชเคยปกเกศี
ควรหรือจะสิ้นชีวี	หนีไปเมืองฟ้าสุราลัย
อกเอ๋ยพลัดลูกแล้วจากผัว	จะอยู่ไปเป็นตัวกระไรได้
สารพัดจะระกำช้ำใจ	จะบรรลัยไปตามพระทรงฤทธิ์
โอ้ว่ากรุงศรีอยุธยา	สนุกดั่งฟากฟ้าดุสิต
พระเดชแผ่ทั่วทศทิศ	ปัจจามิตรไม่รอต่อกร
ตั้งแต่นี้ไปจะได้ทุกข์	เสื่อมสุขสิ้นความสโมสร
เงียบเหงาไปทั้งพระนคร	ด้วยภูธรสวรรคาลัย
ครวญพลางพลางข้อนทรวงเทวษ	ชลเนตรนองพักตร์เป็นเลือดไหล
ยกพระบาทขึ้นทูนเศียรไว้	สลบไปกับองค์พระภัสดา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด 

๑๙
๑๙