๏	 ข้ามธารผ่านทุ่งวุ้งเวิ้ง	เลียบเชิงพนมแนวป่า
เหลือบแลไปเห็นอนุชา	ผ่านฟ้าตระหนกตกใจ
จึ่งตรัสถามว่าเจ้าลักษมณ์	น้องรักของพี่เป็นไฉน
จึ่งละนางสีดาผู้เดียวไว้	เหตุใดมาเป็นดั่งนี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	พระลักษมณ์ทรงสวัสดิ์รัศมี
น้อมเศียรกราบบาทพระจักรี	ชุลีกรสนองพระบัญชา
เมื่อกี้ได้ยินสำเนียง	สุรเสียงสมเด็จพระเชษฐา
ว่ากวางกลายเป็นอสุรา	เข้ามาหักหาญชิงชัย
มันมีศักดาสามารถ	ผู้เดียวไม่อาจต่อได้
สุดแรงสุดฤทธิ์สุดใจ	เห็นจะเสียชัยแก่กุมภัณฑ์
เรียกข้าให้รีบไปช่วย	แม้นช้าจะม้วยอาสัญ
พระพี่นางได้ยินเสียงมัน	สำคัญว่าเสียงพระสี่กร
ขับน้องให้ตามเบื้องบาท	พระตรีภูวนาถทรงศร
ทูลว่าใช่เสียงพระภูธร	อสุรีหลอกหลอนเป็นมารยา
พี่นางไม่เชื่อฟังคำ	พิไรรํ่าเพียงสิ้นสังขาร์
พ้อตัดขัดแค้นโกรธา	สารพันจะว่าที่ไม่ดี
สุดคิดสุดที่จะขัดได้	จำใจมาตามบทศรี
ซึ่งข้าล่วงราชวาที	โทษนี้ถึงสิ้นชีวัน ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	พระจักรรัตน์แก้วรังสรรค์
ฟังข่าวเร่าร้อนดั่งเพลิงกัลป์	ทรงธรรม์ทุ่มทิ้งมฤคี
เอะผิดไปแล้วเจ้าลักษมณ์	น้องรักผู้ร่วมชีวิตพี่
เห็นจะได้ทุกข์แสนทวี	ครั้งนี้จะฟายน้ำตา
ตรัสแล้วสะท้อนถอนใจ	ภูวไนยเศร้าโทมนัสสา
จึ่งชวนพระศรีอนุชา	เสด็จมาตามทางพนาวัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
โอ้ร่าย

๏	ข้ามธารผ่านเขาลำเนาทุ่ง	ให้สะดุ้งพระทัยไหวหวั่น
ทศทิศมืดคลุ้มชอุ่มควัน	ฟ้าลั่นครั่นครื้นอึงอล
อันพฤกษาชาติริมทาง	ม่วงปรางลางสาดที่ทรงผล
ก็ผลิดอกออกช่อเสาวคนธ์	ล้วนพิกลหลายหลากประหลาดใจ
ฝ่ายหมู่ปักษาทิชากร	จะบินร่อนไปมาก็หาไม่
จับเจ่าเหงาเงียบสงัดไป	มิได้ขานขันจำนรรจา
อีกทั้งพระแสงศรทรง	เผอิญตกลงจากหัตถา
สารพันแปลกใจนัยนา	ก็รีบมาอารัญกุฎี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด

๏	ครั้นถึงศาลาอาวาส	ไม่เห็นอัครราชมเหสี
ตกใจดั่งจะม้วยชีวี	ภูมีเที่ยวหาอรไท ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิดฉิ่ง

๏	ค้นทุกสุมทุมพุ่มพง	ริมจังหวัดวงที่อาศัย
ทั้งท่านํ้าสระสวนดอกไม้	เที่ยวไปไม่พบกัลยา
สองกษัตริย์ก็ทรุดนั่งลง	ต่างองค์เศร้าโทมนัสสา
ชลเนตรคลอดวงนัยนา	ต่างแสนโศการํ่าไร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
โอ้

๏	โอ้ว่าสีดาของ¬¬พี่เอ๋ย	ทรามเชยเยาวยอดพิสมัย
เพื่อนยากลำบากเดินไพร	พี่ก็ถนอมใจนางเทวี
อันกลอสุรีก็แจ้งอยู่	แต่สุดรู้ที่จะขัดโฉมศรี
ถึงมาตรไปตามมฤคี	พี่นี้ไม่วางวิญญาณ์
จึ่งให้พระลักษมณ์อยู่ด้วย	หวังช่วยพิทักษ์รักษา
แม้นว่ามิขับอนุชา	ที่ไหนแก้วตาจะหายไป
สุดคิดพี่แล้วครั้งนี้	จะรู้ที่ติดตามไปหนไหน
ตั้งแต่จะโศกาลัย	ตายอยู่ที่ในหิมวา
เสียทีที่ได้อวตาร	มาปราบพวกพาลยักษา
ไตรโลกก็จะล่วงนินทา	ว่าไม่รู้กลอสุรี
ครั้นจะกลับคืนนคเรศ	ก็อายแก่เทเวศร์ทุกราศี
รํ่าพลางทางทรงโศกี	ดั่งหนึ่งชีวีจะบรรลัย ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
โอ้

๏	เมื่อนั้น	พระลักษมณ์ผู้มีอัชฌาสัย
คิดว่าพระองค์ทรงฤทธิไกร	ภูวไนยสิ้นชีพชีวัน
จึ่งเข้าสวมกอดบาทบงสุ์	พระเชษฐาสุริย์วงศ์รังสรรค์
ซบพักตร์โศกาจาบัลย์	รำพันฟูมฟายชลนา
โอ้พระหริวงศ์ทรงภพ	เลื่องชื่อลือจบทุกทิศา
ควรเป็นจรรโลงโลกา	หรือมาสิ้นชีวาอยู่กลางดิน
มาทิ้งน้องไว้ไม่อาวรณ์	ภูธรกลับไปบรรทมสินธุ์
ใครจะได้แก้แค้นไพริน	ซึ่งดูหมิ่นลักองค์อรไท
โอ้พระลักษมีโฉมยง	ป่านนี้พระองค์จะเป็นไฉน
อกเอ๋ยทุกข์เดียวไม่สาใจ	ภูวไนยซํ้าสิ้นชีวา
กลับเป็นสองทุกข์ดั่งนี้	สุดที่น้องจะคงสังขาร์
รํ่าพลางซบพักตร์โศกา	สลบกับบาทาพระอวตาร ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
ยานี

๏	เมื่อนั้น	ฝ่ายองค์เจ้าตรัยตรึงศ์สถาน
เสด็จเหนือทิพอาสน์อลงการ	ในมหาวิมานรูจี
พร้อมด้วยสุรางค์อัปสร	ถวายกรฟ้อนรำดีดสี
มิได้มีสุขสวัสดี	อินทรีย์เร่าร้อนดั่งเพลิงกัลป์
จึ่งเล็งดูด้วยทิพเนตร	เห็นพระนเรศรังสรรค์
กับองค์อนุชาวิลาวัณย์	สลบอยู่หน้าบรรณศาลา
ตกใจกลัวองค์พระนารายณ์	จะวายชีวิตสังขาร์
จึ่งพาฝูงเทพเทวา	เหาะมาด้วยกำลังฤทธิรณ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เหาะ

๏	เลื่อนลอยอยู่บนคัคนานต์	บันดาลเป็นละอองฝอยฝน
ต้ององค์พระลักษมณ์พระภุชพล	เย็นทั่วสกนธ์อินทรีย์
แล้วมีเทวราชประกาศมา	ให้พระจักราเรืองศรี
ตามนางทางทิศหรดี	จะมีผู้บอกข่าวเยาวมาลย์
จึ่งจะได้ไปล้างหมู่ยักษ์	ให้ไตรจักรเป็นสุขเกษมศานต์
ว่าแล้วพาฝูงบริวาร	กลับไปสถานวิมานฟ้า ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด

๏	เมื่อนั้น	สองกษัตริย์สุริย์วงศ์นาถา
ครั้นต้องละอองทิพธารา	ค่อยสว่างวิญญาณ์สมประดี
ต่างฟื้นพระองค์ดำรงกาย	ฝ่ายพระนารายณ์เรืองศรี
จึ่งมีพจนารถวาที	เจ้าพี่ผู้ร่วมชีวาลัย
เมื่อกี้เสียงใครร้องประกาศ	นุชนาฏได้ยินหรือหาไม่
ให้เราไปตามอรไท	จะได้ซึ่งข่าวกัลยา
ตรัสแล้วต่างจับศรทรง	สององค์เศร้าโทมนัสสา
ออกจากบริเวณศาลา	บ่ายหน้าไปทิศหรดี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
พญาโศก

๏	เสด็จโดยพนมพนาเวศ	ทอดพระเนตรเห็นศพยักษี
เรี่ยรายตามชายพนาลี	พระจักรีพินิจพิศไป
หัวขาดตีนขาดแขนหลุด	จะเป็นรอยอาวุธก็มิใช่
ยิ่งคิดฉงนสนเท่ห์ใจ	ภูวไนยก็รีบเสด็จมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด

๏	เดินพลางพิศดูทุกย่างบาท	เห็นสดายุราชปักษา
ปีกหักหางหักเวทนา	ผ่านฟ้าตระหนกตกใจ
เข้าใกล้แล้วกล่าวพจมาน	ท่านนี้เหตุการณ์เป็นไฉน
รณรงค์สงครามด้วยผู้ใด	จึงได้เจ็บชํ้าทั้งอินทรีย์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	พญาสดายุปักษี
ครั้นเห็นพระลักษมณ์พระจักรี	สกุณีจึ่งแจ้งกิจจา
ต้วข้าคิดถึงพระสี่กร	ก็เขจรมาโดยเวหา
พบทศกัณฐ์อสุรา	ลักนางสีดายุพาพักตร์
ใส่รถมากลางโพยมหน	จึ่งเข้าประจญหาญหัก
หวังจะชิงองค์นงลักษณ์	จากกรขุนยักษ์ชาญฉกรรจ์
หักรถฆ่าพลโยธา	บรรดามาก็ม้วยอาสัญ
จนสิ้นอาวุธกุมภัณฑ์	ข้าเยาะเย้ยมันประมาทไป
ว่ากลัวแต่แหวนแก้วที่นางทรง	ขององค์พระอิศวรประทานให้
อสุรีไม่คิดละอายใจ	ถอดได้จากก้อยกัลยา
ขว้างมาต้องปีกหางหัก	เพียงจักสิ้นชีพสังขาร์
ว่าพลางถวายแหวนพระจักรา	สกุณาก็สิ้นชีวัน ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด

๏	เมื่อนั้น	สองกษัตริย์สุริย์วงศ์รังสรรค์
ฟังสดายุรํ่ารำพัน	แจ้งข่าวองค์กัลยาณี
ถวายแหวนแล้วสิ้นชนมาน	สงสารพญาปักษี
ทั้งทุกข์ทั้งแค้นแสนทวี	โศกีรํ่ารักสกุณา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้

๏	โอ้ว่าสดายุฤทธิรงค์	เสียทีอาจองแกล้วกล้า
สงครามหรือประมาทวาจา	จนเสียชีวาแก่ขุนมาร
เสียแรงที่มีกำลังฤทธิ์	ทศทิศเลื่องชื่อลือหาญ
เสียยศอัปยศทั้งไตรดาล	ผ่านฟ้ารํ่าพลางทางโศกี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ โอด

๏	ครั้นค่อยคลายความอาวรณ์	พระสี่กรธิราชเรืองศรี
ก็ทรงพลายวาตอันฤทธี	ภูมีแผลงสนั่นครรชิต ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏	เกิดเป็นมหาเมรุมาศ	โอภาสดั่งวิมานในดุสิต
ห้ายอดมีมุขทั้งสี่ทิศ	พึงพิศจำเริญนัยนา
รุ่งเรืองด้วยเครื่องประดับครบ	สวมศพพญาปักษา
เสร็จแล้วสมเด็จพระจักรา	ผ่านฟ้าแผลงอัคนีไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด

๏	เป็นเพลิงเริงแรงแสงฉาน	เผาผลาญซากศพหมดไหม้
แล้วเป็นห่าฝนดับไฟ	ด้วยฤทธิไกรพระจักรี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ รัว

๏	ครั้นเสร็จปลงศพสกุณา	ก็พาพระอนุชาเรืองศรี
ยุรยาตรนาดกรจรลี	มาตามวิถีพนาวัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง

๏	จึ่งแลไปเห็นพระไทร	มณฑลสูงใหญ่ดั่งฉัตรกั้น
ร่มชิดมิดแสงสุริยัน	ผลนั้นดกดาษสะอาดตา
สองกษัตริย์เร่งรีบบทจร	ทินกรร้อนแรงแสงกล้า
ก็เข้าอาศัยในฉายา	หวังว่าจะระงับอินทรีย์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ

๏	มาจะกล่าวบทไป	ถึงอสุรกุมพลยักษี
มีกายแต่เพียงนาภี	อสุรีทรงกำลังฤทธา
เติบโตใหญ่สูงเงื้อมง้ำ	อ้าปากปานถํ้าคูหา
สองเนตรดั่งดวงพระสุริยา	ยักษาต้องสาปพระทรงญาณ
ถึงหกหมื่นปีแต่ทนทุกข์	ไม่มีสิ่งสุขเกษมศานต์
ต่อสัตว์เข้าวงมือมาร	จึ่งให้เป็นอาหารเลี้ยงชีวี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ คุกพาทย์

๏	เมื่อนั้น	พระอวตารทรงสวัสดิ์รัศมี
หยุดระงับดับร้อนอินทรีย์	ภูมีค่อยสบายวิญญาณ์
พระพายชายพัดมาอ่อนอ่อน	ทินกรเลี้ยวลับเหลี่ยมผา
สองกษัตริย์ก็พากันเดินมา	เข้าวงหัตถากุมภัณฑ์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด

๏	บัดนั้น	กุมพลฤทธิแรงแข็งขัน
เห็นสองมนุษย์วิไลวรรณ	พากันเข้ามาก็ดีใจ
สำรวลสรวลสันต์อึงมี่	ตัวกูวันนี้มีลาภใหญ่
ทรหดอดอยากอยู่ในไพร	ช้านานมิได้พบรส
เลือดเนื้อของมันทั้งสิ้น	กูนี้จะกินเสียให้หมด
คิดจะจับองค์พระทรงยศ	ให้หวาดหวั่นรันทดทั้งกายา
เอะแล้วนารายณ์อวตาร	ลงมาปราบมารกระมังหนา
จึ่งเผอิญให้กูผู้ศักดา	เกรงกลัวฤทธาดั่งนี้
คิดแล้วกล่าวคำอันสุนทร	ดูก่อนมนุษย์ทั้งสองศรี
แน่งน้อยเสาวภาคย์ทั้งอินทรีย์	มีนามกรชื่อใด
เชื้อชาติสุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์	บ้านเมืองท่านนั้นอยู่ไหน
จึ่งบวชเป็นฤๅษีชีไพร	มาไยในมืออสุรา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	พระตรีภพลบโลกนาถา
ได้ฟังจึ่งมีบัญชา	ว่าเหวยพญากุมภัณฑ์
เราชื่อพระรามสุริย์วงศ์	คือองค์พระนารายณ์รังสรรค์
ฦๅสิทธ์วิทยาเทวัญ	ประชุมกันเชิญให้อวตาร
มาเกิดในกรุงศรีอยุธยา	วงศ์จักรพัตรามหาศาล
หวังปราบอสูรหมู่มาร	ที่สาธารณ์เป็นเสี้ยนธาตรี
ตัวเรารับสัตย์พระบิตุเรศ	จึ่งมาทรงเพศเป็นฤๅษี
กับพระลักษมณ์นางสีดาเทวี	มาสร้างพรตอยู่ที่พนาลัย
ทศพักตร์มันลักบังอร	บทจรทางนี้หรือไฉน
ตัวเราตามองค์อรไท	หวังจะไปสังหารอสุรา
ท่านนี้มีกายแต่กึ่งตน	เหตุผลสิ่งใดนะยักษา
จึ่งมาทนทุกข์เวทนา	อยู่ที่ในป่ากันดาร ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ

๏	บัดนั้น	อสุรกุมพลใจหาญ
แจ้งว่านารายณ์อวตาร	กราบกับบทมาลย์ด้วยยินดี
ทูลว่าข้าชื่อกุมพล	คนโปรดพระอิศวรเรืองศรี
ลอบหยอกนางนิลมาลี	ซึ่งบำเรอเจ้าตรีโลกา
นางร้องอื้อฉาวกล่าวโทษ	ทราบโสตพระบรมนาถา
กริ้วโกรธจับจักรขว้างมา	ต้องกายาขาดกึ่งตน
แล้วจึ่งสาปซ้ำให้ลำบาก	ทนยากอยู่ในป่าพนาสณฑ์
ต่อพบสมเด็จพระภุชพล	จึ่งให้พ้นคำสาปพระศุลี
อันทศเศียรขุนยักษ์	ลักนางสีดามเหสี
เหาะไปข้างทิศหรดี	อสุรีนั้นอยู่ลงกา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏	เมื่อนั้น	พระนารายณ์สุริย์วงศ์นาถา
ได้ฟังกุมพลอสุรา	บอกข่าวสีดาเยาวมาลย์
สุดฤทธิ์สุดคิดจะตามทัน	ให้หวาดหวั่นพระทัยดั่งไฟผลาญ
อาลัยถึงองค์นงคราญ	สงสารเป็นพ้นพันทวี
ชลเนตรคลอเนตรถอนใจ	ภูวไนยตรัสถามยักษี
อันทางไปลงกาธานี	นี้ใกล้หรือไกลอสุรา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏	บัดนั้น	จึ่งอสูรกุมพลยักษา
น้อมเศียรกราบลงกับบาทา	แล้วยกหัตถ์ขวาชี้ไป
อันทางลงการาชฐาน	จะประมาณมากน้อยนั้นไม่ได้
กันดารลำบากยากใจ	ข้ามไศลห้วยเหวสีขริน
เมื่อใดไปถึงพารา	ชื่อว่านครขีดขิน
จงถามพาลีลูกอินทร์	ซึ่งได้กินเมืองนั้นต่อไป
พระองค์จะได้พลากร	วานรทั้งสองกรุงใหญ่
ขีดขินชมพูเวียงชัย	จึ่งจะได้ข้ามไปลงกา
แต่ข้าทนทุกข์ลำบากนัก	พระทรงจักรจงโปรดเกศา
ช่วยส่งให้พ้นเวทนา	คืนไปเป็นข้าพระศุลี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา

๏	เมื่อนั้น	พระหริวงศ์ทรงสวัสดิ์รัศมี
ได้ฟังกุมพลอสุรี	ชี้แจงมรคาพนาดร
มีความเมตตาการุญนัก	จึ่งชักพรหมาสตร์ธนูศร
ผาดแผลงด้วยกำลังฤทธิรอน	อัมพรมืดมนอนธการ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง

๏	ศิลป์ชัยต้องกายกุมพล	วายชนม์สิ้นชีพสังขาร
ไปเกิดในทิพวิมาน	ยังสถานไกรลาสคีรี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ โอด

๏	ครั้นเสร็จส่งกุมพลยักษ์	พระจักรแก้วทรงสวัสดิ์รัศมี
กับองค์พระลักษมณ์ร่วมชีวี	จรลีตามมรคาไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
โทนชมดง

๏	เดินทางในหว่างบรรพต	เลี้ยวลดตามเชิงเขาใหญ่
เห็นฝูงปักษาคณาใน	อาลัยถึงองค์วนิดา
นกแก้วจับกิ่งแก้วพลอด	เหมือนเสียงเยาวยอดเสน่หา
สาลิกาจับกรรณิการ์	จำนรรจาเหมือนเจ้าพาที
แขกเต้าจับเต่าร้างร้อง	เหมือนพี่ร้างห่างห้องมารศรี
เบญจวรรณจับวัลย์มาลี	เหมือนวันเจ้าวอนพี่ให้ตามกวาง
นกยูงจับยูงโหยหวน	เหมือนพี่โหยหานวลผู้แนบข้าง
นกหว้าจับหว้าริมทาง	เหมือนว่านางไม่เชื่อวาจา
นางนวลจับนางนวลนอน	เหมือนนวลเนื้อดวงสมรเสน่หา
จากพรากจับจากแล้วร่อนรา	เหมือนพี่กับแก้วตาจากกัน
นกลางจับลางลิงร้อง	เหมือนลางเมื่อพลัดน้องพี่โศกศัลย์
ครวญพลางพระเสด็จจรจรัล	ทรงธรรม์สะอื้นโศกี ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
 

๒๘
๒๘