๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวสหัสนัยน์ตรัยตรึงศา
ครั้นพระสังข์ได้ดีก็ปรีดา	สมความปรารถนานึกไว้
ยังแต่นฤมลชนนี	ชื่อจันท์เทวีศรีใส
ท้าวยศวิมลนั้นไซร้	ขับไล่เสียจากธานี
นางอาศัยอยู่ด้วยยายกับตา	แสนทุกข์ทรมาเหมือนทาสี
เที่ยวเก็บผักหักฟืนในพงพี	มาขายเลี้ยงชีวีเป็นนิรันดร์
จำกูจะให้ไอ้เฒ่าผัว	ไปรับตัวโฉมฉายผายผัน
จึงจะได้พบพักตร์ลูกรักนั้น	ในเขตขัณฑ์สามนต์พารา
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย

๏ คิดแล้วแต่งองค์ทรงเครื่อง	รุ่งเรืองระยับจับเวหา
ถือตระบองเหล็กใหญ่ไคลคลา	เหาะจากฟากฟ้าในราตรี
ฯ ๒ คำ ฯ กลม

๏ ครั้นถึงปราสาทชัยไพชน	ท้าวยศวิมลเรืองศรี
เห็นหลับเงียบเยียบเย็นทั้งธานี	ไม่มีใครฟื้นตื่นสักคน
จึงเลื่อนลอยอยู่บนบัญชรชัย	ร้องเรียกเข้าไปหลายหน
เหวยเหวยท้าวยศวิมล	นอนกรนอยู่ได้ไม่ขานรับ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลมัวหลับ
ได้ยินเรียกเข้าไปตกใจวับ	ไม่รู้ศัพท์สำเนียงว่าเสียงใคร
ค่อยย่องลงจากแท่นแล้วถอยหลัง	ยืนฟังนึกพรั่นหวั่นไหว
เปิดแกลแลเห็นสหัสนัยน์	ถือตระบองเหล็กใหญ่เท่าลำตาล
ความกลัวตัวสั่นงันงก	ลูบอกตกประหม่าไม่ว่าขาน
ปิดหน้าต่างทันทีตะลีตะลาน	ซมซานเข้าซ่อนนอนคุดคู้
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	สหัสนัยน์เสแสร้งแกล้งขู่
จึงร้องบอกออกนามให้รู้	เราอยู่ฟากฟ้าสุราลัย
ชื่อว่าสมเด็จมัฆวาน	จะมาผลาญชีวิตให้ม้วยไหม้
เห็นว่าพ้นมือแล้วหรือไร	จึงไม่ออกมาหากัน
อย่าพักซ่อนซบหลบหน้า	วันนี้ชีวาจะอาสัญ
ว่าพลางทางถีบบัญชรพลัน	ลิ่มสลักหักลั่นด้วยกำลัง
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด

๏ เข้าไปในที่ไสยา	เห็นหลับตานิ่งนอนผินหลัง
ขึ้นกระทืบบนเตียงเสียงตึงตัง	น้อยหรือยังนิ่งได้ช่างไม่อาย
แกล้งทำหลับหลอกข้าน่าแค้น	เข้าจับแขนฉุดชักผลักคว่ำหงาย
ไม่ตื่นก็ตามทีตีให้ตาย	ทำวุ่นวายขู่รู่ดูทำนอง
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลยิ่งหม่นหมอง
เห็นพระอินทร์ตั้งท่าง่าตระบอง	เอามือป้องร้องว่าช้าพ่อคุณ
เมื่อข้าอยู่ดีดีไม่มีโทษ	ท่านมาโกรธโกรธาว้าวุ่น
จงโปรดข้าเจ้าเอาบุญ	ซึ่งเคืองขุ่นคั่งแค้นด้วยข้อใด
หรือจะเอาสมบัติพัสถาน	ยศศักดิ์ศฤงคารเป็นไฉน
เชิญช่วยชี้แจงให้แจ้งใจ	จะมอบให้ทุกสิ่งสารพัด
ตัวข้าก็จะลาออกบวชเสีย	ขอแต่เมียสักคนปรนนิบัติ
จะจำศีลภาวนาอยู่หาวัด	รั้ววังจังหวัดไม่วี่แวว
ข้าเป็นคนแก่เฒ่าเฉาโฉด	ขอโทษเถิดทูลกระหม่อมแก้ว
ยกมือไหว้ท่วมหัวลูกกลัวแล้ว	แม้นมิโปรดก็แววไม่เป็นตัว
ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	สหัสนัยน์ได้ยินก็ยิ้มหัว
ฟังท้าวเธอมอบครอบครัว	เห็นเต็มกลัวตั้งกระทู้ขู่สำทับ
น่าชังนักหนาพระยาเคอะ	พูดเลอะหลงใหลไม่ได้ศัพท์
มันน่าตีจริงหนอให้คอพับ	ยังจะกลับงอนง้อขอชีวิต
มีแต่โง่เง่าเมามัว	ไม่รู้หรือที่ตัวกระทำผิด
เชื่อแต่เมียน้อยไปเป็นนิจ	จะทำไมไม่พิจารณา
นางจันท์นั้นผิดสิ่งไร	จึงขับหนีตีไล่ออกอยู่ป่า
มิหนำซ้ำจับพระสังข์มา	ถ่วงลงคงคาไม่ปรานี
ทำยุ่งหยาบบาปกรรมไม่คิดเห็น	เสียแรงเป็นถึงท้าวเจ้ากรุงศรี
เชื่อคนริษยาทั้งตาปี	วันนี้ชีวันจะบรรลัย
แม้นรักตัวกลัวตายอย่านิ่งเสีย	ไปตามลูกตามเมียมาให้ได้
แล้วเงือดเงื้อตระบองจ้องไว้	ทำฮึดฮัดขัดใจจะตีรัน
ฯ ๑๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลไม่มีขวัญ
ทำตาปลกปลกงกงัน	ปากสั่นเสียงสั่นขอโทษตัว
ซึ่งงวยงงหลงเชื่อผู้หญิง	ไม่ทันคิดผิดจริงแล้วทูนหัว
เหมือนหนึ่งคนโฉดเฉาเมามัว	ความชั่วเป็นพ้นคณนา
อันนางจันท์นั้นข้าให้ขับหนี	ก็สูญไปหลายปีนักหนา
หอยสังข์ถ่วงลงในคงคา	ป่านนี้ปลามันกินสิ้นชีวิต
จะไปตามที่ไหนมาได้เล่า	อันโทษข้าเจ้าไม่พ้นผิด
มิเมตตาฆ่าตีคงม้วยมิด	ขอพระองค์ทรงฤทธิ์จงโปรดปราน
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	สหัสนัยน์ได้ฟังจึงว่าขาน
อันลูกน้อยหอยสังข์กุมาร	บุญญาธิการเขาล้นพ้น
ถึงจะทำอย่างไรก็ไม่ตาย	บรรยายเล่าความมาแต่ต้น
บัดนี้ได้ลูกสาวท้าวสามนต์	ครอบครองไพร่พลมนตรี
แต่ส่วนนางจันท์กัลยา	ทนทุกข์ทรมาหมองศรี
ยายกับตาเลี้ยงไว้ในพงพี	เทวียากเย็นเข็ญใจ
นางอยู่ยังปลายด่านบ้านนอก	นี่เราเอ็นดูดอกจึงบอกให้
ท้าวจงรีบร้อนอย่านอนใจ	ตามไปรับลูกกับเมียมา
ให้ได้สำเร็จในเจ็ดวัน	มิให้ผ่อนผันผัดผา
แม้นนานเนิ่นเกินวันสัญญา	จะลงมาตีทุบให้ยุบยับ
เป็นกะไรได้ยินอยู่แล้วหรือ	มากอดมือนั่งโยกโงกหงับ
พระแกล้งขู่ซ้ำสำทับ	แล้วแผลงฤทธิ์เหาะกลับไปฉับไว
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
โอ้ปี่

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลหม่นไหม้
ประจักษ์แจ้งแห่งคำสหัสนัยน์	พระเร่าร้อนฤทัยดังไฟเลีย
รำลึกถึงลูกน้อยหอยสังข์	พ่อผิดพลั้งสั่งให้ไปถ่วงเสีย
แล้วหวนคิดรำพึงถึงเมีย	ยิ่งละห้อยละเหี่ยเสียน้ำใจ
แต่พลัดพรากจากไปหลายปี	ปานนี้จะทุกข์ตรอมผอมไผ่
แล้วมิหนำซ้ำลูกก็จากไป	จะอยู่เดียวเปลี่ยวใจทุกคืนวัน
พระยิ่งคิดละห้อยสร้อยเศร้า	กอดเข่านั่งโงกโศกศัลย์
พระเนตรนองชลนาจาบัลย์	สะอื้นอั้นอยู่ในที่ไสยา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย

๏ ครั้นรุ่งรางสร่างแสงทินกร	ท้าวยิ่งทุกข์ร้อนเป็นนักหนา
ไม่แต่งองค์สรงเสวยโภชนา	ออกมาพระโรงคัลทันที
พร้อมหมู่เสนาข้าเฝ้า	จึงตรัสเรียกให้เข้ามาถึงนี่
แล้วแถลงแจ้งความตามคดี	คืนนี้หลับใหลอยู่ในมุ้ง
พระอินทร์บนสวรรค์ท่านลงมา	กูคะเนเพลาราวค่อนรุ่ง
ถือตระบองเหล็กใหญ่เท่าไม้ซุง	หมายมุ่งจะทุบให้ยุบยับ
ความกลัวตัวสั่นขวัญแขวน	จักแหล่นลมล่อยจะพลอยจับ
เธอยิ่งขู่ซ้ำสำทับ	ให้ไปรับหอยสังข์นางจันท์มา
เร่งเร็วรีบรัดจัดรี้พล	จะพากันดั้นด้นค้นหา
ช้านักไม่ได้นะเสนา	จะไคลคลาให้ทันวันพรุ่งนี้
ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้ากราบงามสามที	ออกไปจากที่พระโรงธาร
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ จึงสั่งให้เวรเกณฑ์ผู้คน	เป็นการเร็วรีบร้นอลหม่าน
หมายบอกบรรดาข้าราชการ	พลเรือนทหารให้พร้อมกัน
เอาบาญชีนายไพร่ไตรตรวจ	กำชับทุกหมวดกวดขัน
เข้ากระบวนโดยเสด็จเจ็ดพัน	ที่เหลือนั้นเกณฑ์ไว้ให้เฝ้าเมือง
เตรียมช้างที่นั่งหลังคาทอง	ช้างพังที่นั่งรองช้างเครื่อง
พร้อมพรั่งตั้งกองนองเนือง	คอยท่าท้าวเจ้าเมืองจะคลาไคล
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลหม่นไหม้
จึงเสด็จเยื้องย่างเข้าข้างใน	แล้วตรัสสั่งสาวใช้ทันที
กูจะออกไปรับนางจันท์มา	คืนเข้าพารากรุงศรี
แต่บรรดาข้าคนของเทวี	วันนี้ให้ตามกูออกไป
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้า

๏ เมื่อนั้น	นางจันทานารีศรีใส
ครั้นได้รู้ข่าวว่าท้าวไท	จะคลาไคลไปรับนางจันท์มา
อกใจทึกทึกนึกกลัว	ด้วยตัวทำผิดริษยา
แม้นนิ่งให้ไปรับกลับมา	เห็นว่าจะไม่พ้นโทษทัณฑ์
จำกูจะคิดปิดความ	ห้ามปรามเปรียบเปรยเย้ยหยัน
ให้ท้าวเธออดสูหมู่กำนัล	อย่าให้ไปรับมันเข้ามา
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย

๏ คิดพลางย่างเยื้องจรลี	มาอาบน้ำขัดสีมังสา
กระแจะแป้งแต่งกายละลายทา	ผัดหน้านวลละอองยองใย
นุ่งผ้ายกแย่งเทพนม	แล้วห่มริ้วทองผ่องใส
ครั้นเสร็จลีลาคลาไคล	ข้าไทแวดล้อมมาพร้อมพรัก
ฯ ๔ คำ ฯ
เย้ย

๏ ครั้นถึงจึงแกล้งทำกระแอม	ยิ้มแย้มเยาะองค์พระทรงศักดิ์
เอออะไรอึกทึกคึกคัก	ไม่รู้จักเหตุผลต้นปลายเลย
จะยกรี้กรีพลไปไหนหนอ	น่าหัวร่อนักหนาเจ้าข้าเอ๋ย
ทุกข์ร้อนถึงใครไม่เสบย	ฮัดเชยกุ๋ยกุ๋ยฮุ่ยหุยเจียว
ดูเหมือนบ้าหลังนั่งมัวมึน	จนฝ้าขึ้นจับหน้าขอบตาเขียว
เซอะซมงมงายไปฝ่ายเดียว	ช่างไม่เหลียวหลังนึกตรึกตรา
เป็นกษัตริย์ตรัสแล้วไม่แม่นยำ	กลับถ้อยคืนคำทำขายหน้า
เหมือนไม้หลักปักเลนเอนไปมา	ยิ่งกว่าลูกเล็กเด็กอมมือ
น้ำลายคายถ่มลงถึงดิน	จะกลับคืนกลืนกินไม่เกลียดหรือ
ไพร่บ้านพลเมืองจะเลื่องลือ	ออกชื่อท้าวเธอเออน่าชัง
นางจันท์ว่าชั่วตัวอุบาทว์	ออกลูกประหลาดเป็นหอยสังข์
ขับไล่ไสหัวจากรั้ววัง	ไม่อินังขังข้อแล้วหนอเรา
เดี๋ยวนี้คิดติดใจอย่างไรหรือ	จึงรื้อจะไปรับกลับมาเล่า
ช่างไม่อดสูเลยดูเอา	นางเย้ยเย้าหัวเราะเยาะไยไพ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลหมั่นไส้
ลุกขึ้นกระทืบบาทตวาดไป	กลการอะไรทำไมกู
กลับมาเย้ยเยาะหัวเราะข้า	ลอยหน้าค้าคารมข่มขู่
จองหองพองขนเป็นพ้นรู้	ว่ากูชั่วช้าสารพัน
ระวังตัวเหมือนวัวสันหลังขาด	เห็นแต่กาบินผาดก็หวาดหวั่น
ท่วงทีทำนองจะป้องกัน	เชิงชั้นของเจ้าข้าเข้าใจ
เดิมทีคิดว่าเป็นหน้าซื่อ	เชื่อถือลุ่มหลงไม่สงสัย
จนลูกเมียกูพรากจากเวียงชัย	เพราะมึงหรือไม่ได้ทุกข์ร้อน
คืนนี้ตรีเนตรท่านกริ้วกราด	จะตีให้ตัวขาดเป็นสองท่อน
นี่หากกูอ้อยอิ่งวิงวอน	ผันผ่อนผัดไว้จึงไม่ตาย
เพี้ยงเอ๋ยผีสางเทวดา	ให้ได้ลูกเมียมาเหมือนใจหมาย
แล้วจะจับตัวต้นอีคนร้าย	ฆ่าเสียให้ตายวายชีวิต
ฯ ๑๒ คำ ฯ

๏ น่าเอยน่าหัวร่อ	เอออะไรใจคอช่างหงุดหงิด
กริ้วโกรธโลดเต้นพึ่งเห็นฤทธิ์	มาหยิบผิดว่าข้าอิจฉาเมีย
เดิมว่านางจันท์เป็นกาลี	เลี้ยงไว้ไม่ดีจึงขับเสีย
นี่ชะรอยถูกกระทำยำเยีย	คิดถึงเมียขึ้นมาแล้วพาโล
อ้างเอาสวรรค์ชั้นอินทร์พรหม	ใครเห็นสมด้วยมั่งชั่งปดโป้
เกิดมาพึ่งได้ยินพระอินทร์โป	ข้าไม่โง่เง่าดอกอย่าหลอกกัน
น้อยหรือนางบุญหนักศักดิ์ใหญ่	ร้อนไปถึงจนบนสวรรค์
ควรแล้วที่พระองค์ทรงธรรม์	จะไปรับเมียขวัญนางจันท์มา
เออก็ถ่วงลูกชายสูญหายไป	มิต้องให้ประดาน้ำลงดำหา
ปานนี้เลือดเนื้อเป็นเหยื่อปลา	ไปงมเอากระดูกมาก็เป็นไร
ไม่รู้ว่าลูกดีมีบุญเลย	อกเอ๋ยมาเป็นเช่นนี้ได้
มันน่าโจนลงน้ำซ้ำตายไป	ให้สมที่รักใคร่พระโอรส
ฯ ๑๒ คำ ฯ

๏ แค้นเอยแค้นใจ	กลับจะให้กูนี้เป็นขี้ปด
แสนกระแหน่แก้เกี้ยวเลี้ยวลด	จริงแล้วคะข้าคดชดลิ้นคาง
ปากกล้าด่าทอไม่ท้อถอย	ออกคอยสกัดรีสกัดขวาง
น่าชังจังฑาลทำรานทาง	ร้อยสีร้อยอย่างช่างไม่อาย
ถึงลูกกูถ่วงลงในคงคา	จะมอดม้วยมรณานั้นอย่าหมาย
พระอินทร์บอกเหตุผลต้นปลาย	ว่ามึงนี้แสนร้ายดังงูพิษ
อย่าพักเถียงทะเลาะเยาะเย้ยข้า	คงจะได้ดูหน้าอีคนผิด
แม้นได้ลูกเมียสมอารมณ์คิด	กูจะติดไม้ถามสักสามยก
พรุ่งนี้จะไปรับนางจันท์มา	กลับคืนไม่ช้าอย่าวิตก
พระโกรธเกรี้ยวเคี้ยวฟันงันงก	เคืองขุ่นมุ่นหมกจะชกตี
ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏ ชะเอ๋ยชะต้า	โมโหโกรธาไม่พอที่
เอออะไรมาเป็นเช่นนี้	ช่วยว่าให้ดีก็มิเอา
มุทะลุดุดันขันเหลือ	ปรานีตีเอาเรือเสียอีกเล่า
รักแต่ที่ชั่วมัวเมา	จริงอยู่คะข้าเจ้าเป็นคนโกง
สารพัดไม่ดีมีแต่ชั่ว	เดี๋ยวนี้ก็เห็นตัวอยู่โต้งโต้ง
เอาพระอินทร์พระอ้อยมาพลอยโกง	ปากโป้งไปกระนั้นกันนินทา
เจ้าข้าเอ๋ยไม่เคยจะพบเห็น	พูดเล่นตามสบายไม่อายหน้า
ยกเมียขึ้นไม่น้อยออกลอยฟ้า	ทีนี้นะชะต้าจะเลื่องลือ
มิไปรับไปพากันมาไย	ข้าหน่วงเหนี่ยวไว้เมื่อไรหรือ
อย่าพักหมายมั่นปั้นมือ	โกรธขึ้งอึงอื้อจะทำไม
ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏ อีเอยอีคนคด	ช่างประชดประชันน่าหมั่นไส้
เยาะเย้ยยิ้มหัวไม่กลัวใคร	เอออะไรใส่ถ้อยร้อยความ
ว่ากูแอบอ้างเอาพระอินทร์	ประมาทหมิ่นจ้วงจาบหยาบหยาม
ปากคอน้อยหรือนั่นไม่ครั่นคร้าม	ลวนลามหนักหนาอีหน้าเป็น
ดูดู๋ยิ่งว่าด่าทอ	ยังขืนเข้ามาล่อล้อเล่น
ทะเลาะผัวตัดพ้อคอเป็นเอ็น	ขู่เข็ญเท่าไรก็ไม่ฟัง
จะกำราบปราบเสียสักหน่อยหนึ่ง	ให้มึงรู้สึกสำนึกมั่ง
พระพิโรธโกรธขึ้งตึงตัง	เหน็บรั้งขัดเขมรเป็นเกลียว
ฯ ๘ คำ ฯ
ศัพท์ไทย

๏ อีเอยอีจันทา	กล้าดีแล้วอย่าทำตาเหมียว
ฉวยได้ไม้เรียว	ไล่เลี้ยวพัลวัน
ดูดู๋ด้านหน้า	กลับมาเย้ยหยัน
โกรธเกรี้ยวเคี้ยวฟัน	ตีรันร่ำไป
ฯ ๔ คำ ฯ
รื้อ

๏ ขันเอยขันจ้าน	งุ่นง่านพาลโกรธโลดไล่
เขาว่าถูกใจ	จับไม้ไล่ตี
ตบหัตถ์ผัดพ่อ	เลี้ยวล่อหลีกหนี
เยาะเย้ยภูมี	ทำทีแยบคาย
ฯ ๔ คำ ฯ
รื้อ

๏ ดูเอยดูเอา	ขืนเฝ้าเย้ายั่วไม่กลัวหวาย
ตีเสียให้ตาย	แสนร้ายรังแก
หวดด้วยไม้เรียว	ช้ำเขียวหลายแผล
คนขยันนั่นแน่	วิ่งแร่ไปไย
ฯ ๔ คำ ฯ
รื้อ

๏ ภูเอยภูมี	มาทำโพยโบยตีไม่ปราศรัย
แต่ก่อนร่อนชะไร	ท้าวไม่มุทะลุ
เดี๋ยวนี้นี่หนอ	ใจคอร้ายดุ
ยิ่งกว่าบ้ายุ	ดูรุน่าชัง
แกล้งเย้ยยิ้มหัว	เยาะยั่วให้คลั่ง
เลี้ยวล่อรอรั้ง	เหลียวหลังแล่นไป
ฯ ๖ คำ ฯ
รื้อ

๏ อีเอยอีชาติชั่ว	ขึ้นเสียงเถียงผัวหากลัวไม่
เลี้ยงมันไว้ไย	จัญไรใจคด
ล้อเล่นเช่นนี้	เหลือที่จะอด
ตัวดีมีพยศ	ไม่ลดละมึง
ทั้งตีทั้งด่า	ปากว่ามือถึง
ถูกถองสองตึง	ร้องอึงอื้อไป
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	นางจันทาเศร้าสร้อยละห้อยไห้
เจ็บปวดยับย่อยด้วยรอยไม้	น้ำตาไหลเป็นคราบอาบแก้มคาง
ความกลัวตัวสั่นงันงก	พลัดตกอัฒจันทร์ถึงชั้นล่าง
ลุกขึ้นเดินด่วนครวญคราง	กลับมาตำหนักนางทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลบ่นเมื่อยไหล่
หยุดนั่งเหนื่อยบอบหอบหายใจ	ร้องเรียกไปใครนี่อีกำนัล
กูอยากน้ำอยากท่านักหนานัก	เร็วเร็วไปตักมาสักขัน
กินน้ำสำลักกลืนไม่ทัน	มือสั่นงันงกหกเพรื่อไป
แล้วคิดถึงคำอมรินทรา	จะหน่วงหนักชักช้าเห็นไม่ได้
ชวนเหล่าสาวสวรรค์กำนัลใน	เสด็จไปยังที่เกยลา
เห็นเสนีรี้พลคับคั่ง	พร้อมพรั่งไพร่นายซ้ายขวา
ขึ้นทรงช้างที่นั่งหลังคา	รีบเร่งโยธาคลาไคล
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด

๏ ออกจากพาราเข้าป่ากว้าง	เห็นบ้านเรือนรายทางให้ถามไถ่
ไม่ได้ข่าวราวเรื่องก็รีบไป	จนเกือบใกล้ที่อยู่ยายกับตา
โยธาล้าเลื่อยเหนื่อยอ่อน	จึงหยุดหย่อนผ่อนพักที่กลางป่า
แล้วดำรัสตรัสสั่งเสนา	ให้ตั้งพลับพลาทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
มาเกณฑ์กันเร่งรัดตัดไม้	ปลูกพลับพลาชัยฉับพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลโศกศัลย์	
เสด็จขึ้นพลับพลาพนาวัน	รำลึกถึงเมียขวัญจันท์เทวี
จึงตรัสสั่งบรรดาเสนาใน	จงคุมไพร่ไปค้นหาโฉมศรี
แม้นประสบพบปะนางเทวี	กลับมาแจ้งคดีจะตามไป
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	เสนาข้าเฝ้าน้อยใหญ่
รับสั่งบังคมภูวไนย	ออกมาเรียกบ่าวไพร่ทุกหมวดกอง
แยกย้ายรายกันเที่ยวสืบสาว	ฟังข่าวเยาวมาลย์ทุกบ้านช่อง
เห็นคนมีที่ไหนไปด้อมมอง	เที่ยวท่องทุกแห่งแพร่งพราย
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
ช้า

๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีโฉมฉาย
อาศัยเคหาตากับยาย	ยากเย็นเป็นม่ายมาหลายปี
เช้าค่ำคำนึงถึงลูกน้อย	ให้เปลี่ยวเปล่าเศร้าสร้อยหมองศรี
กินแต่น้ำตาทุกราตรี	เทวีซูบผอมตรอมใจ
อุตส่าห์เก็บผักหักฟืนขาย	จะเว้นวายเวลาก็หาไม่
แสนลำบากยากเข็ญเป็นพ้นไป	มิได้มีสุขแต่สักวัน
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย

๏ ครั้นเพลาสายัณห์ตะวันบ่าย	จึงชวนตากับยายผายผัน
ลงจากกระท่อมทับฉับพลัน	ช่วยกันตักน้ำตำข้าวปลา
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง

๏ บัดนั้น	เสนีที่ไปเที่ยวหา
ได้ยินสำเนียงเสียงพูดจา	ย่องเหย่าเข้ามามองดู
เห็นยายตาพากันไปตักน้ำ	แต่นางจันท์นั้นตำข้าวอยู่
บ้างบอกเพื่อนว่าเหมือนโฉมตรู	ต่างพินิจพิศดูเป็นครู่พัก
พวกขอเฝ้าคนหนึ่งจึงว่า	พระแม่จันท์กัลยาข้ารู้จัก
ดูดู๋ผิดรูปซูบผอมนัก	สิ้นยศสิ้นศักดิ์สังเวชใจ
ต่างคนต่างจำสำคัญ	รู้จักสิ้นด้วยกันไม่สงสัย
จึงปรึกษาว่าเราจะเข้าไป	ถามทักซักไซ้ก็ไม่ดี
จะไปทูลแถลงแจ้งกิจจา	เชิญเสด็จมาหานางโฉมศรี
แล้วแบ่งปันกันอยู่ดูเทวี	เสนีตัวนายก็กลับมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงจึงทูลเฉลยไข	ตามที่เที่ยวไปสืบหา
ได้ประสบพบนางกัลยา	อยู่ด้วยยายกับตาคนพิการ
รูปโฉมโนมพรรณก็ซูบเศร้า	ตักน้ำตำข้าวอยู่กลางบ้าน
ยากจนทนทุกข์ทรมาน	น่าสงสารสมเพชเวทนา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลก็หรรษา
จึงว่าสมคะเนแล้วเสนา	เร็วเร็วอย่าช้าพากูไป
แล้วเรียกเหล่ากำนัลขันที	ที่เทวีเคยชอบอัชฌาสัย
ลงจากพลับพลาคลาไคล	เสนาในนำหน้าจรลี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด

๏ ถึงไร่ใกล้เรือนยายตา	สงัดเงียบนักหนาน่ากลัวผี
เสนาพาเสด็จพระภูมี	ไปแอบที่สุมทุมพุ่มไม้
ท้าวค่อยแหวกช่องมองเขม้น	แลเห็นเมียรักก็จำได้
นิจจาเอ๋ยยากเย็นเข็ญใจ	เขาใช้ตรากตรำตำข้าวปลา
ผอมซูบรูปทรงก็แก่เฒ่า	ผมเผ้ารุงรังเหมือนดังบ้า
ยิ่งคิดสมเพชเวทนา	พระฟูมฟายน้ำตาจาบัลย์
แล้วกลืนกลั้นกันแสงแข็งใจ	ออกจากพุ่มไม้ขมีขมัน
บรรดาเสนานางกำนัล	พร้อมกันตามเสด็จจรลี
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีโฉมศรี
ผันแปรแลเห็นพระสามี	เทวีหวาดหวั่นวิญญาณ์
อกใจทึกทึกนึกกลัว	หรือจะมาจับตัวไปเข่นฆ่า
ทิ้งสากเสียพลันมิทันช้า	วิ่งขึ้นเคหาทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ ฝ่ายสองเฒ่าชราตายาย	เห็นคนมามากมายไม่อยู่ได้
ตัวสั่นงันงกตกใจ	วิ่งขึ้นกระไดไม่เหลียวแล
เข้าถึงห้องในยังไม่หยุด	ยายพาตามุดเข้าใต้แคร่
กลัวจะดังเกรียบกรอบหมอบกระแต	ไม่ไหวติงนิ่งแน่ภาวนา
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลนาถา
เห็นนางหนีขึ้นเรือนไม่พูดจา	พระตามไปค้นคว้าหานวลน้อง
ดูฟากตงคร่ำคร่านักหนานัก	พรั่นตัวกลัวจะหักค่อยย่างย่อง
ครัวฟืนครัวไฟเที่ยวไล่มอง	แล้วเข้าไปในห้องเห็นเทวี
ฯ ๔ คำ ฯ
ชาตรี

๏ นั่งลงเคียงนางพลางพูดจา	ไฉนนั่นกัลยาจึงวิ่งหนี
จะรับเจ้าเข้าสู่พระบุรี	เษกเป็นมเหสีไว้ตามเดิม
ซึ่งโทษพี่ผิดพลั้งแต่หลังนั้น	เพราะคนมันยุยงส่งเสริม
อีจันทาเจ้ากรรมแกล้งซ้ำเติม	จึงงวยงงหลงเคลิ้มไม่ทันคิด
เดี๋ยวนี้รู้สึกตัวว่าชั่วช้า	จะออกมาลุกะโทษที่ทำผิด
สืบไปจนตายวายชีวิต	มิได้คิดหลงใหลใจเบา
เป็นด้วยเคราะห์กรรมทำไว้	จึงจำให้วิโยคโศกเศร้า
จงปรานีดีกันเสียเถิดเรา	จะขึ้งโกรธไยเล่าไม่เข้าการ
นิจจาเอ๋ยแต่พรากจากมา	ดูมอมแมมนักหนาน่าสงสาร
ว่าพลางกอดองค์นงคราญ	ภูบาลซบลงทรงโศกา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เมินเสียไม่ดูหน้า
ให้คิดแค้นคั่งแต่หลังมา	กัลยาจึงตอบไปทันที
ข้าคนชั่วชาติอุบาทว์เมือง	พระแค้นเคืองขับเสียจากกรุงศรี
ลูกเต้าเกิดมาก็กาลี	ภูมีจับถ่วงเสียทั้งเป็น
ความนี้ระบือลือเลื่อง	ไพร่บ้านพลเมืองก็รู้เห็น
อย่าพูดให้เหนื่อยปากยากเย็น	รู้เช่นเห็นลิ้นเสียสิ้นแล้ว
จะมารับกลับคืนเข้าพารา	จะพาหน้ามัวหมองไม่ผ่องแผ้ว
ยศศักดิ์ไม่ประเสริฐเพริศแพร้ว	ไม่เหมือนเมียแก้วนางจันทา
ปากคอเขาทายาดขาดเหลือ	สารพัดพระจะเชื่อเมียว่า
ข้าเป็นคนอาภัพอับปัญญา	จะสู้ตายอยู่ป่าไม่ขอไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ
โอ้โลม

๏ น้องเอยน้องแก้ว	แต่ก่อนพี่ผิดแล้วหาเถียงไม่
เดี๋ยวนี้รู้เท็จจริงไม่กริ่งใจ	ที่ในความชั่วอีจันทา
เมื่อคืนนี้นะน้องสักสองยาม	พระอินทร์มาบอกความให้ตามหา
ว่าลูกน้อยหอยสังข์ปรีดา	เจ้าอย่าปรารมภ์ว่าล้มตาย
กลับไปได้ลูกสาวท้าวสามนต์	พลรี้อึกทึกฮึกใจหาย
อย่ามึนตึงขึ้งโกรธเลยท่านยาย	จะตัดเป็นตัดตายกันทำไม
พี่ก็สู้อุตส่าห์มาหาเจ้า	หวังจะเล่าให้สิ้นสงสัย
บัดนี้จะพากันคลาไคล	ตามไปรับองค์พระโอรส
แม้นได้ลูกเรามาถึงธานี	จะฆ่าอีคนร้ายให้ตายหมด
อย่าเศร้าสร้อยโศกศัลย์รันทด	พี่ไม่ปดไม่ลวงเจ้าดวงใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีศรีใส
ได้ยินข่าวลูกยาก็อาลัย	ว่ายังไม่ม้วยมอดวอดวาย
นางเปรมปรีดิ์ดีใจเป็นหนักหนา	ที่เคืองขัดภัสดาก็เหือดหาย
จึงเคารพนบนอบยอบกาย	กราบถวายบังคมพระสามี
แล้วนางซักไซ้ไต่ถาม	จริงหรือได้ความเพราะโกสีย์
แม้นลูกน้อยหอยสังข์ยังอยู่ดี	ข้านี้จะตามเสด็จไป
แต่ขอบคุณยายตาทั้งสองคน	เมื่อยากจนได้มาอาศัย
บัดนี้ที่จะพาคลาไคล	จงโปรดให้แทนคุณยายกับตา
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลก็หรรษา
จึงตรัสตอบปลอบนางกัลยา	อันยายตานั้นพี่จะถึงใจ
เจ้าจงจัดแจงแต่งกาย	ผันผายไปพลับพลาอาศัย
ว่าพลางทางเรียกกำนัลใน	เอาเครื่องทรงมาให้กัลยา
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ฝูงนางกำนัลก็หรรษา
ต่างเชิญเครื่องต้นสุคนธา	เข้ามาถวายนางโฉมยง
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	นางจันท์ชื่นชมสมประสงค์
จึงเข้ายังห้องในดังใจจง	สระสรงทรงเครื่องสุคนธา
สาวใช้หมอบกรานอยู่งานพัด	นางโฉมยงทรงผลัดภูษา
แต่งองค์ทรงเครื่องประดับประดา	แล้วกลับมาเฝ้าองค์ภูวไนย
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระสามียิ้มย่องผ่องใส
จึงตรัสถามเมียขวัญทันใด	เออยายตาไปไหนไม่เห็นตัว
เมื่อตะกี้พี่เข้ามาในบ้าน	แกขึ้นเรือนลนลานทั้งเมียผัว
ว่าพลางทางมองที่ในครัว	ค้นคว้าหาทั่วเที่ยวดูแล
เข้าในห้องมองไปมองมา	เห็นยายกับตาอยู่ใต้แคร่
พระบอกมเหสีว่านี่แน่	ตาแกเข้าไปอยู่ในนั้น
แล้วตรัสเรียกยายตาออกมานี่	ไม่พอที่เกรงกลัวจนตัวสั่น
เงินทองของเราจะรางวัล	พากันออกมาเถิดอย่ากลัว
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ตายายถอยถดหดหัว
ต่างคนต่างไม่ไว้ใจตัว	เมียผัวขยั้นพรั่นเต็มที
ทำลับลับล่อล่อรอรั้ง	เหลียวหลังลนลานคลานหนี
แล้วแข็งขืนอารมณ์สมประดี	ออกมาเฝ้าภูมีมิทันนาน
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลจึงว่าขาน
ซึ่งยายตาเลี้ยงเจ้าเยาวมาลย์	ความชอบของท่านนั้นมากมาย
จะแทนคุณสองเฒ่าคราวนี้	ให้ผัวเมียมั่งมีใจหาย
จงตามไปพลับพลาเถิดตายาย	เราไม่ทำอันตรายอย่าตกใจ
ว่าพลางทางพามเหสี	ลงจากที่เคหาเคยอาศัย
พร้อมหมู่มาตยาเสนาใน	กลับไปที่ประทับฉับพลัน
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงจึงขึ้นบนพลับพลา	พระตรัสสั่งเสนาขมีขมัน
จงจัดแจงเสื้อผ้าแพรพรรณ	ทั้งเชี่ยนขันเงินตราข้าไท
เอามาให้เฒ่าชราตายาย	แล้วตั้งให้เป็นนายบ้านใหญ่
แต่บรรดาพวกเหล่าชาวไพร	ประกาศให้ร้องเรียกคุณยายตา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏ บัดนั้น	สองเฒ่ารับรางวัลหรรษา
ชื่นชมสมจิตจินดา	ถวายบังคมลาทั้งตายาย
เรียกบรรดาข้าคนให้ขนของ	เงินทองผ้าเสื้อเหลือหลาย
ผัวเมียกระหยิ่มพริ้มพราย	ใครทักทายทำเมินเดินยิ้มไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเป็นใหญ่
จึงสั่งมหาเสนาใน	เร่งให้ตรวจเตรียมรี้พล
จงหาผู้รู้ทางสันทัด	เดินตัดลัดป่าพนาสณฑ์
เราจะไปพาราสามนต์	ยกพลให้ทันวันนี้
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
ออกมาจัดกันทันที	ตามมีพระราชบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลก็หรรษา
จึงเข้าที่สระสรงคงคา	ตกแต่งกายาอ่าองค์
แล้วชวนอัครชายาคลาไคล	ตรงไปขึ้นเกยสูงส่ง
พร้อมกระบวนถ้วนหมู่จัตุรงค์	เสด็จทรงช้างที่นั่งหลังคาทอง
องค์พระมเหสีขี่รถ	ชักม่านก้านขดปิดป้อง
เสียงแซ่แตรสังข์ฆ้องกลอง	ให้เดินกองทัพหน้าคลาไคล
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด

๏ แรมร้อนนอนป่ามาช้านาน	จนใกล้ด่านสามนต์กรุงใหญ่
จึงหยุดพักพหลพลไกร	ซุ่มซ่อนอยู่ในพนาวา
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	เสนีตัวนายซ้ายขวา
เร่งรัดตัดไม้เกี่ยวคา	ปลูกพลับพลาที่ประทับฉับไว
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเป็นใหญ่
เสด็จยังพลับพลาพนาลัย	ภูวไนยนิ่งนึกตรึกตรา
แล้วตรัสเล้าโลมนางโฉมยง	ซึ่งจะไปตามองค์โอรสา
พี่คิดขยั้นหวั่นวิญญาณ์	เห็นหน้าแต่เจ้าจะเข้าไป
ด้วยแม่ลูกชอบชิดสนิทกัน	ความโกรธโทษนั้นหามีไม่
อันตัวของพี่นี้ไซร้	เกลือกจะกะไรก็ไม่รู้
จะเข้าไปในบ้านเมืองเขา	ถึงลูกเต้าของตัวก็กลัวอยู่
พี่เป็นคนผิดเจ้าคิดดู	จะจู่ลู่วู่วามไม่ไว้ใจ
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	นางจันท์ยิ้มเย้ยเฉลยไข
ดูดู๋ท้าวเธอเอออะไร	ช่างพูดได้ไม่อายขายหน้าตา
น้อยหรือแกล้วกล้าประดาเสีย	ไสเมียออกตั้งเป็นดั้งหน้า
คิดอ่านออกตัวกลัวลูกยา	ยิ่งกว่าเสือสางกลางพงพี
โอรสเราได้ผ่านบ้านเมือง	รุ่งเรืองปรากฏยศศักดิ์ศรี
พ่อแม่มาหาจะฆ่าตี	ก็ผิดที่ทำนองในคลองธรรม์
ซึ่งทรงฤทธิ์คิดเกรงลูกรัก	ไว้พนักงานข้าพระอย่าพรั่น
มิให้ข้องเคืองที่เรื่องนั้น	มาไปด้วยกันเถิดพันปี
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเรืองศรี
ได้ฟังกัลยาพาที	ค่อยสบายคลายคลี่ดีใจ
จึงตรัสว่าถ้าเจ้ารับประกัน	เอ็นดูบ้างอย่างนั้นก็ไปได้
แต่จะต้องแปลงปลอมเข้าไป	อย่าให้ใครพะวงสงกา
แล้วเรียกเสนามากำชับ	เป็นความลับล้ำลึกปรึกษา
ตัวเรากับเจ้ากัลยา	จะปลอมแปลงกายาเข้าธานี
เที่ยวสืบแสวงหวังดังประสงค์	ให้พบองค์โอรสเรืองศรี
ท่านจงซ่อนซุ่มคุมโยธี	อยู่ที่กลางป่าพนาลัย
สั่งพลางทางเปลื้องเครื่องทรง	เอาซ่อนใส่ลงในย่ามใหญ่
นางถอดเครื่องประดับฉับไว	ซ่อนใส่ในกระทายมิทันช้า
ภูมีคลี่ผ้าตาโถงนุ่ง	คาดพุงเขียวครามงามนักหนา
โฉมยงทรงนุ่งตาเล็ดงา	ห่มผ้าขาวมุ้งรุงรัง
พระหยิบย่ามละว้ามาตะพาย	นางกระเดียดกระทายตามหลัง
ออกจากที่ประทับยับยั้ง	ไปยังพาราสามนต์
ฯ ๑๔ คำ ฯ เพลง

๏ ครั้นเข้าไปในกำแพงเมือง	หญิงชายเดินเนื่องตามถนน
พระแกล้งทำเหมือนเหล่าชาวชน	ปลอมปนเบียดเสียดไปตามทาง
เห็นถิ่นฐานบ้านช่องแน่นหนา	ริมแถวมรคาทั้งสองข้าง
เหย้าเรือนฝากระดานบ้านขุนนาง	รั้วทึบรั้วตารางเรียงราย
ร้านตลาดสองแถวแนวถนน	เกลื่อนกล่นข้าวของกองขาย
สินค้าหลายหลากมากมาย	ที่หน้าถังนั่งรายเรียงไป
บ้างขายเครื่องเงินเครื่องทอง	แพรดวงม่วงตองโหมดไหม
ชมพลางทางทำตะลึงตะไล	ท่านยายเตือนให้ไคลคลา
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	แม่ค้าขายของถ้วนหน้า
ครั้นเห็นสองกษัตริย์ก็สงกา	สะกิดกันพูดจาว่าวุ่นวาย
ลางคนว่าข้าดูท่วงที	ตาที่ตะพายย่ามงามใจหาย
รูปพรรณสัณฐานพานจะคล้าย	กับลูกเขยเจ้านายของเรา
บ้างว่าข้าเห็นยายก็ชอบกล	ชะรอยคนมั่งมีผู้ดีเก่า
ถึงทั้งแก่แลดูยังพริ้งเพรา	ไรจุกโตแทบเท่าสองนิ้ว
ที่ปากเปราะเราะรายก็ร้องทัก	มาหยุดพักให้สบายหายหิว
ดูซื้อแพรเลี่ยงโผโล่ริ้ว	ทั้งซุ่นติ๋วปักเถาของเรามี
ลางคนร้องเรียกพลางทางวิ่งตาม	เข้าฉุดย่ามท่านตาว่ามานี่
ร้านข้าผ้าผ่อนล้วนดีดี	เลือกดูที่งามตามชอบใจ
บ้างร้องหยอกหลอกลูกเล็กเล็ก	จะจับเด็กหรือขาตาย่ามใหญ่
จงแวะเข้ามาอย่าเพ่อไป	นี่บ้านช่องอยู่ไหนจะใคร่รู้
บ้างว่าเชิญท่านตามากินหมาก	เคี้ยวไม่ได้ครกสากข้ามีอยู่
ต่างต่างมีจิตคิดเอ็นดู	เรียกตาเรียกปู่ทุกคนไป
ฯ ๑๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์ยิ้มย่องผ่องใส
เห็นเขาเรียกหาพาใจ	เข้าร้านไหนก็หยุดยืนตะลึง
พระเสแสร้งแกล้งว่ากับท่านยาย	จะซื้อลายสุหรัดสักผืนหนึ่ง
เข้าไปต่อเฝ้าพะเน้าพะนึง	ห้าสลึงมิได้ก็ไม่ซื้อ
ท่านยายว่าน่าชังแก่จะตาย	จะนุ่งลายทำหนุ่มอยู่อีกหรือ
ว่าพลางเข้าฉุดยุดยื้อ	จูงมือออกมาจากหน้าร้าน
แล้วแกล้งพูดเชือนแชแก้หน้า	เราดูซื้อตุ๊กตาไปฝากหลาน
เที่ยวต่ออะไรไม่ได้การ	มีแต่เขาผ่านแพงแพง
ว่าพลางดำเนินเดินมา	แม่ค้าเรียกทักไปทุกแห่ง
เข้าพูดจาปรารภประจบประแจง	ที่ร้านชำร้านแผงทุกแห่งไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลง

๏ ครั้นตลาดเลิกเวลาเย็น	พอแลเห็นศาลาอาศัย
พระชวนโฉมนางจันท์คลาไคล	เข้าไปหยุดยั้งยังศาลา
จึงปรึกษาว่ากับมเหสี	วันนี้มืดค่ำหนักหนา
พวกตระว่ำตระเวนเขาตรวจตรา	จะเดินผิดเวลาดูน่ากลัว
สารพัดไต้ไฟก็ไม่มี	ไม่รู้ว่าคนดีคนชั่ว
เราก็พานชราตามืดมัว	เกลือกกลัวว่าเขาจะจับกุม
แล้วแก้ย่ามทันทีตีเหล็กไฟ	เก็บสะเก็ดไม้ไหล้ก่อไฟสุม
ไม่มีม่านมีมุ้งยุงชุม	มันกัดตัวเป็นตุ่มเต็มไป
ครั้นดึกดื่นเข้าก็หาวนอน	เอาผ้าผ่อนปูลงเอนหลังไหล่
พูดปรับทุกข์ปรับร้อนถอนใจ	มิได้หลับสนิทนิทรา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
ช้าปี่

๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ทองทรงโฉมเสนหา
ราตรีเข้าที่ไสยา	ด้วยนวลนางรจนานงคราญ
เมื่อมารดามาถึงพระนคร	ให้เดือดร้อนเคืองขุ่นงุ่นง่าน
เมียรักชักชวนให้สำราญ	จะอยู่งานพัดวีก็มิฟัง
เนื้อตัวไม่สบายระคายคัน	ผินผันให้นงเยาว์เกาหลัง
แต่พลบค่ำย่ำฆ้องจนเคาะระฆัง	เวียนนั่งเวียนลุกขลุกขลุ่ยไป
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย

๏ คิดจะใคร่ไปเลียบพระนคร	ให้สบายคลายร้อนที่หม่นไหม้
จึงตรัสสั่งรจนายาใจ	พรุ่งนี้พี่จะไปเลียบธานี
บ่ายคล้อยหน่อยหนึ่งจะกลับมา	แก้วตาอย่าเศร้าหมองศรี
ครั้นรุ่งแจ้งแสงสว่างธาตรี	ก็เข้าที่โสรจสรงคงคา
แต่งองค์ทรงสอดเครื่องประดับ	แสงแก้วแวววับจับเวหา
เสร็จสั่งทรามวัยแล้วไคลคลา	ออกมาพระโรงคัลทันใด
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ

๏ ลดองค์ลงนั่งเหนืออาสน์	ตรัสสั่งอำมาตย์น้อยใหญ่
จงผูกช้างเตรียมพลสกลไกร	เราจะไปเที่ยวรอบขอบบุรี
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
ออกมาจัดกันทันที	ตามมีพระราชบัญชาการ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ทรงศักดากล้าหาญ
เสด็จยังเกยลาหน้าพระลาน	ขึ้นทรงคชสารชาญชัย
ช้างทรงตรงออกทวารวัง	โยธาหน้าหลังไม่นับได้
เสียงฆ้องกลองชนะสนั่นไป	คลาไคลไปตามมรคา
ฯ ๔ คำ ฯ กลองโยน

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลนาถา
อยู่กับมเหสีที่ศาลา	เห็นเขามาอื้ออึงคะนึงไป
ทั้งเกณฑ์แห่เกณฑ์แหนแน่นเนื่อง	ชะรอยท้าวเจ้าเมืองจะไปไหน
จึงตรัสชวนเมียขวัญทันใด	เราจะไปเมียงหมอบลอบดู
ว่าพลางทางลงจากศาลา	ถึงริมมรคานั่งคอยอยู่
รี้พลคับคั่งพรั่งพรู	เขาเดินกรายหัวหูไม่ว่าไร
ครั้นสิ้นแห่แลเห็นช้างทรง	กับองค์พระสังข์ทองผ่องใส
สะกิดถามเมียขวัญทันใด	คนนี้หรือมิใช่พระลูกรัก
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีมีศักดิ์
ตั้งตาแลดูเป็นครู่พัก	แล้วนงลักษณ์บอกกับภัสดา
ข้าพินิจพิศดูรูปทรง	ไม่คลาศเคลื่อนเหมือนองค์โอรสา
แต่เนื้อเหลืองเรืองรองเป็นทองทา	ผิดกับลูกยาข้าแคลงใจ
ว่าพลางทางชวนกันดูพลาง	จนช้างที่นั่งเข้ามาใกล้
ลืมตัวกลัวเกรงภูวไนย	ลุกยืนขึ้นได้ตั้งใจดู
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	พวกเกณฑ์แห่แลเห็นคนยืนอยู่
ตกใจต่างชิงกันวิ่งพรู	มาขู่รู่ยื้อยุดฉุดตัว
บ้างโกรธท่านตาว่าท่านยาย	จะพาคนหลังลายยายชาติชั่ว
บ้างชักหวายเงื้อง่าน่ากลัว	เคยตัวตีเสียให้แทบตาย
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ทองร้องห้ามคนถือหวาย
ช่างเถิดเสนาอย่าวุ่นวาย	ตายายชาวบ้านนอกคอกนา
พลางพินิจพิศดูเหมือนผู้ดี	ให้เมตตาปรานีหนักหนา
ดูท่านยายคล้ายกันกับมารดา	พระราชารอช้างที่นั่งไว้
ครั้นจะถามเหตุผลต้นปลาย	ให้นึกอายเสนาน้อยใหญ่
แต่พินิจพิศดูตะลึงตะไล	นึกพะวงสงสัยในวิญญาณ์
พระคิดคะนึงถึงมารดร	จะทุกข์ร้อนถึงลูกนี้หนักหนา
แล้วแข็งขืนกลืนกลั้นชลนา	ให้โยธากลับหลังเข้าวังใน
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลให้สงสัย
เห็นแห่เสด็จกลับลับไป	ภูวไนยปรึกษากับเมียรัก
พี่ดูพระโฉมยงองค์นี้	ทำท่วงทีดูเหมือนจะรู้จัก
แต่หากเธอคิดอายไม่ทายทัก	เห็นจะเป็นลูกรักเราคนนี้
จึงหยุดอยู่ดูเจ้าเป็นหนักหนา	แล้วหน้าตาโศกเศร้าหมองศรี
จะคิดอ่านแก้ไขอย่างไรดี	พี่นี้อั้นอ้นจนใจ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีก็คิดได้
จึงว่าจำเราจะเข้าไป	อาศัยอยู่ที่นายประตู
แต่ตัวน้องจะไปในนิเวศน์	ให้นายวิเสทเขาใช้อยู่
เห็นชอบกลจะได้ไต่ถามดู	ให้รู้ตระหนักประจักษ์ใจ
แม้นลูกน้อยหอยสังข์คนนี้แน่	จึงจะคิดผันแปรแก้ไข
ให้รู้ว่าข้าน้อยกับท้าวไท	ตามมาถึงในพารา
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระสามีดีใจหัวร่อร่า
เจ้าช่างคิดขยันกัลยา	นั่งอยู่ไยช้ามาจะไป
จึงหยิบย่ามละว้ามาสะพาย	นางกระเดียดกระทายทำเหมือนไพร่
แล้วเดินตามกันมาทันใด	เข้าไปยังที่ทวารา
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง

๏ ครั้นถึงจึงเห็นนายประตู	นั่งอยู่บนร้านสานตะกร้า
ตรงเข้าไปไต่ถามพูดจา	แกล้งเจ้าคะเจ้าขาให้ชอบใจ
ข้าเจ้าจะขอถามตามซื่อ	ท่านหรือเป็นนายประตูใหญ่
ข้านี้ยากจนเป็นพ้นไป	คิดจะมาอาศัยเจ้าขรัวตา
จะอยู่ให้ใช้สอยเป็นลูกจ้าง	เฝ้าประตูประต่างก็ไม่ว่า
พอได้กินอิ่มท้องสองเวลา	ตามประสาแก่เฒ่าเฝ้ารั้ววัง
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	นายประตูชื่นชมสมหวัง
ทั้งถ้อยคำพูดจาก็น่าฟัง	จึงเรียกหาให้นั่งแล้วว่าไป
เดือนนี้ไม่มีคนมาเข้า	อยู่ด้วยกันเถิดเราจะจ้างใส่
สองคนเมียผัวกลัวอะไร	จ้างเดือนกินไปให้สบาย
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีโฉมฉาย
คิดจะใคร่ได้พบพระลูกชาย	จึงเบี่ยงบ่ายพูดจากับสามี
ตัวข้าจะเข้าไปในวัง	พระหยุดยั้งคอยท่าอยู่ที่นี่
สั่งแล้วแคล้วคลาศจรลี	เทวีเข้ายังวังใน
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง

๏ เที่ยวถามเขาไปในนิเวศน์	พบพวกวิเสททำเครื่องใหญ่
จึงพินอบพิเทาเข้าไป	แก้ไขพูดจาพาที
ทำรู้จักชักเรื่องชักราว	แต่ก่อนข้าก็ชาวกรุงศรี
เป็นวิเสทบุราณบ้านเมืองดี	แต่ครั้งนี้ยากจนพ้นประมาณ
จงได้เมตตาการุญ	จะมาขอพึ่งบุญอยู่ในท่าน
ใจสมัครรักทำราชการ	แม้นเกียจคร้านชั่วช้าอย่าเอาไว้
การอื่นไม่ขยันขันแข็ง	แต่หุงข้าวต้มแกงพอทำได้
จะช่วยทำเครื่องอานให้ท่านใช้	อาศัยพึ่งปากฝากตัวตน
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	นายวิเสทฟังว่าน่าฉงน
ดูไรจุกไรก้านพานชอบกล	จะว่าคนยากจนเห็นผิดนัก
ผิวพรรณรูปทรงส่งศรี	น่าจะเป็นผู้ดีมียศศักดิ์
ถ้อยคำพูดจาก็น่ารัก	แล้วสมัครมาให้ใช้ดีดี
จึงว่าอย่าทุกข์เลยท่านยาย	ถึงล้มตายก็เราจะเผาผี
อุตส่าห์ทำราชการของท่านนี้	คงจะให้ได้ดีมิเป็นไร
แม้นทำเครื่องอานการสันทัด	เบี้ยหวัดปีหน้าจะว่าให้
ทั้งกินอยู่พูวายสบายใจ	อยู่ไปด้วยกันเถิดท่านยาย
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	นางจันท์ชื่นชมสมหมาย
อุตส่าห์สู้เหนื่อยยากฝากกาย	ให้วิเสททั้งหลายเขาเมตตา
นางต้มแกงแต่งเครื่องเวลาไร	ชอบพระทัยลูกรักนักหนา
สมหวังดังจิตที่คิดมา	กัลยาจะแกล้งแกงฟัก
จึงหยิบยกมาตั้งนั่งฝาน	เอาวางไว้ในจานแล้วเจียนจัก
แกะเป็นรูปขององค์นงลักษณ์	เมื่ออยู่กับผัวรักที่ในวัง
ฯ ๖ คำ ฯ
ช้า

๏ ชิ้นหนึ่งทรงครรภ์กัลยา	คลอดลูกออกมาเป็นหอยสังข์
ชิ้นสองต้องขับเที่ยวเซซัง	อุ้มลูกไปยังยังพนาลัย
ชิ้นสามเมื่ออยู่ด้วยยายตา	ลูกยาออกช่วยขับไก่
ชิ้นสี่กัลยามาแต่ไพร	ทุบสังข์ป่นไปกับนอกชาน
ชิ้นห้าบิตุรงค์ทรงศักดิ์	ให้จับตัวลูกรักมาจากบ้าน
ชิ้นหกจองจำทำประจาน	ให้ประหารฆ่าฟันไม่บรรลัย
ชิ้นเจ็ดเพชฌฆาตเอาลูกยา	ไปถ่วงลงคงคาน้ำไหล
เป็นเจ็ดชิ้นสิ้นเรื่องอรไท	ใครใครไม่ทันจะสงกา
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย

๏ นางจัดแจงแกงต้มดิบดี	แล้วตักใส่ในที่ชามฝา
ทั้งปิ้งจี่มี่มันนานา	ใส่โต๊ะตั้งตีตราเตรียมไว้
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	เหล่านางพนักงานน้อยใหญ่
ถึงเวลามาเชิญเครื่องไป	เรียงเรียบเทียบไว้เหมือนอย่างเคย
สาวสาวเหล่านางที่โปรดปราน	เข้าเคียงคอยอยู่งานที่เสวย
ทั้งนางรจนาทรามเชย	หมอบเฝ้าตามเคยทุกเวลา
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สุริย์วงศ์พงศา
เสวยเครื่องเอมโอชโภชนา	อร่อยรสโอชาชอบพระทัย
เอาช้อนทองลองตักแกงฟัก	เห็นชิ้นสลักก็สงสัย
พระพินิจดูพลางเอาวางไว้	แล้วตักขึ้นมาใหม่ก็เหมือนกัน
จึงเลือกตักแต่ชิ้นสิ้นชามฝา	เพ่งพิจารณาทุกสิ่งสรรพ์
หลากใจหนักหนาน่าอัศจรรย์	พระทรงธรรม์ไม่บอกให้ใครฟัง
จึงเอาน้ำมาล้างแล้ววางราย	เห็นเป็นเรื่องนิยายหอยสังข์
พระมารดามาตามแล้วกระมัง	คนอื่นทั้งเมืองเราไม่เข้าใจ
ไม่เสวยเลยอิ่มโภชนา	จะกลืนกลั้นน้ำตามิใคร่ได้
หยิบเอาชิ้นฟักนั้นถือไว้	สะอื้นไห้ถึงพระชนนี
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด

๏ แล้วระงับดับความโศกศัลย์	จึงสั่งนางกำนัลสาวศรี
ใครแกงฟักขึ้นมาเวลานี้	ไปหาตัวมานี่อย่าได้ช้า
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	นางกำนัลรับสั่งใส่เกศา
ลงจากปราสาทชัยไคลคลา	ตรงมายังที่วิเสทใน
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ ครั้นถึงจึงบอกพวกวิเสท	พระทรงเดชให้หาอย่าช้าได้
ใครที่ช่างแต่งแกงฟักไป	ทำให้พระองค์ทรงโศกา
แต่ก่อนไรไม่เป็นเช่นนี้	เห็นทีจะกริ้วหนักหนา
อย่าทำอิดเอื้อนเชือนช้า	รีบมาขึ้นไปให้ทันที
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	พวกวิเสทอกสั่นขวัญหนี
ตกใจไม่เป็นสมประดี	ครั้งนี้ชีวันจะบรรลัย
ต่างคนขึ้งโกรธโทษกัน	เพราะอีนางจันท์หรือมิใช่
พอใจคบหาเอามาไว้	ละให้ทำเครื่องนั้นทุกวัน
ครั้นจะมิบอกออกเล่า	พวกเราชีวาจะอาสัญ
ว่าพลางทางเรียกนางจันท์	มาเอาคำมั่นสัญญา
เจ้าช่างตกแต่งแกงฟักดี	เดี๋ยวนี้มีรับสั่งให้หา
แม้นเคืองขัดตรัสถามสิ่งใดมา	อย่าซัดถึงพวกข้าให้วุ่นวาย
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีโฉมฉาย
ดีใจจะได้พบลูกชาย	จึงเสแสร้งแกล้งอุบายพูดจา
ท่านอย่าประหวั่นพรั่นจิต	อันชอบผิดจะรับแต่ตัวข้า
ถึงพระโฉมยงลงอาญา	ก็นึกว่าเคราะห์กรรมทำอย่างไร
จะสู้ม้วยมอดวอดวาย	ไม่ซัดท่านทั้งหลายอย่าสงสัย
สาวศรีจงพาข้าขึ้นไป	ตามแต่ภูวไนยจะโปรดปราน
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	สาวใช้ฟังว่าเห็นกล้าหาญ
ดูไม่งันงกสะทกสะท้าน	ก็ลนลานรีบพากันคลาไคล
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ เมื่อนั้น	องค์พระสังข์ทองผ่องใส
เห็นมารดามากับสาวใช้	จำได้ว่าพระชนนี
ลดองค์ลงจากบัลลังก์อาสน์	วิ่งเข้ากอดบาทนางโฉมศรี
มิทันจะพูดจาพาที	โศกีเสือกซบสลบไป
ฯ ๔ คำ ฯ โอด

๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีศรีใส
เห็นพระโอรสยศไกร	มาร้องไห้แน่นิ่งไม่ติงกาย
นางส้วมสอดกอดองค์พระลูกรัก	นงลักษณ์อกสั่นขวัญหาย
ชลนัยน์ไหลหลั่งพรั่งพราย	โฉมฉายนิ่งไปไม่สมประดี
ฯ ๔ คำ ฯ โอด

๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนามารศรี
ตกใจนักหนาเห็นสามี	โศกีนิ่งไปไม่ไหวองค์
มิได้รู้เหตุผลต้นปลาย	โฉมฉายดังจะม้วยเป็นผุยผง
วิ่งเข้ากอดบาทพระโฉมยง	โศกทรงกันแสงสลบไป
ฯ ๔ คำ ฯ โอด

๏ บัดนั้น	ฝูงสนมกำนัลน้อยใหญ่
ต่างคนตระหนกตกใจ	เข้าแก้ไขไม่ฟื้นสมประดี
บรรดาข้าหลวงทั้งแก่สาว	ร้องไห้รักเจ้าอยู่อึงมี่
บ้างพากันวิ่งเป็นสิงคลี	ไปทูลพระชนนีกับบิดา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงจึงเคารพนบนอบ	ต่างกระหืดกระหอบนักหนา
แล้วทูลแถลงแจ้งกิจจา	พระลูกรักสองราพิราลัย
เมื่อเดิมทีมีนางคนหนึ่ง	เข้ามาถึงก็พากันร้องไห้
เดี๋ยวนี้ไม่ไหวติงนิ่งไป	ข้าช่วยแก้ไขก็ไม่คลาย
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์อกสั่นขวัญหาย
ร้องเรียกนางมณฑาว่าท่านยาย	ลูกตายเสียแล้วมาจะไป
ย่างลงจากอาสน์พลาดล้มผลุง	นางมณฑาเข้าพยุงลุกขึ้นได้
ออกจากปรางค์มาศปราสาทชัย	วิ่งร้องไห้ตามกันมาทันที
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงปราสาทพระลูกรัก	หอบฮักเข้าไปในที่
สำคัญว่าล้มตายวายชีวี	ต่างตีอุราโศกาลัย
ฯ ๒ คำ ฯ โอด

๏ ครั้นรู้สึกขึ้นมาให้หาหมอ	ใครใครไม่รอหน้าได้
ชี้นิ้วกริ้วหมู่กำนัลใน	ไม่ทันใจพิโรธโกรธฮึดฮัด
เต้นแร้งเต้นกาด่าทอ	เร่งหมอให้แก้อยู่แออัด
บ้างนวดบ้างเข้าเป่ายานัตถุ์	สามกษัตริย์ก็ฟื้นคืนมา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สุริย์วงศ์พงศา
ลืมเนตรเห็นองค์พระมารดา	ทั้งแม่ยายพ่อตามาพร้อมกัน
จึงบังคมก้มกราบสามกษัตริย์	เชิญขึ้นแท่นรัตน์เฉิดฉัน
แล้วทูลแจ้งกิจจาพ่อตาพลัน	ลูกโศกศัลย์สิ้นสมปฤดี
ด้วยองค์สมเด็จพระมารดา	อุตส่าห์ติดตามหามาถึงนี่
ได้ความยากแค้นแสนทวี	มาอยู่ที่วิเสทเป็นหลายวัน
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์แจ้งคำลูกเขยขวัญ
จึงให้นางมณฑาธิดานั้น	บังคมไหว้นางจันท์เทวี
แล้วพระพูดจาปราศรัย	ขอบใจอุตส่าห์มาถึงนี่
หนทางก็ไกลใช่พอดี	ช่างเดินดงพงพีมาอย่างไร
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีบังคมไหว้
จึงเล่าความตามจริงทุกสิ่งไป	จนได้มาถึงพระพารา
แล้วผินมาว่ากับลูกแก้ว	เหมือนตายแล้วเกิดใหม่ได้เห็นหน้า
อันซึ่งความผิดของบิดา	มืดมัวชั่วช้างมงาย
เดี๋ยวนี้ตามมาง้อขอโทษ	ลูกรักหักโกรธเสียให้หาย
เจ้าอย่าปองจิตคิดร้าย	พยาบาทมาดหมายแก่บิดา
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ฟังชนนีว่า
นบนอบแล้วตอบวาจา	พระมารดาอย่าถวิลกินใจ
ซึ่งพระบิตุรงค์ให้ลงโทษ	จะผูกจิตคิดโกรธนั้นหาไม่
เป็นเพราะเคราะห์กรรมทำไว้	จึงจำให้พลัดพรากจากพระองค์
ถึงดวงหฤทัยนัยนา	ถ้าผ่านฟ้าทั้งสองต้องประสงค์
จะแขวะควักออกให้ดังใจจง	ด้วยคุณของพระองค์เป็นพ้นไป
ตรัสพลางทางถามชนนี	เดี๋ยวนี้เสด็จมาอยู่ไหน
จงโปรดเกล้าเล่าแถลงให้แจ้งใจ	ลูกจะใคร่ได้พบพระบิดา
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระชนนีดีใจเป็นนักหนา
ฟังลูกรักตอบชอบวิญญาณ์	ลูบหลังลูบหน้าแล้วว่าไป
บัดนี้สมเด็จพระบิตุรงค์	ปลอมแปลงแต่งองค์เหมือนอย่างไพร่
นุ่งห่มสมเพชสุดใจ	มาอาศัยตาเฒ่าเฝ้าประตู
เขาใช้สอยพลอยทำขะมุกขะมอม	สานกระบุงสานพ้อมนั่งหง่อมอยู่
อดอยากยากจนเป็นพ้นรู้	อุตส่าห์สู้ตามมาหาลูกรัก
ถ้าแม้นเจ้ามีแก่ใจออกไปรับ	เห็นว่านับถือองค์พระทรงศักดิ์
จะดีเนื้อดีใจนักหนานัก	เพราะลูกรักไปรับพระบิดา
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระสังข์บังคมด้วยหรรษา
จึงว่าลูกจะถวายบังคมลา	ออกไปรับพระบิดามาวังใน
พระมารดาว่าแม่จะไปด้วย	เจ้าแปลกจะได้ช่วยบอกให้
ท้าวสามนต์ว่าพ่อก็จะไป	จึงจะได้รู้จักมักจี่กัน
นางมณฑาเทวีว่าดีแล้ว	รจนาลูกแก้วมาผายผัน
ทั้งห้าองค์ลงจากปราสาทพลัน	สาวสนมกำนัลก็ตามมา
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง

๏ ครั้นถึงทิมริมที่ทวารวัง	เห็นสองคนนั่งสานตระกร้า
จึงถามชนนีมิได้ช้า	ไหนพระบิดาข้าองค์ไร
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	นางจันท์เทวีศรีใส
ชี้บอกลูกรักทันใด	ภูวไนยท้าวนั่งอยู่ข้างนั้น
ที่นุ่งผ้าตาโถงถือมีดตอก	นางบอกแล้วพากันผายผัน
เข้าไปใกล้องค์พระทรงธรรม์	ก้มเกล้าอภิวันท์ภัสดา
พระสังข์กอดบาทเบื้องซ้าย	นางโฉมฉายกอดบาทเบื้องขวา
ทั้งสององค์ทรงโศกโศกา	ปิ้มว่าชีวันจะบรรลัย
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเป็นใหญ่
เห็นเมียรักโอรสยศไกร	สะอื้นไห้ไม่เงยพักตรา
ให้นึกสงสารเป็นพ้นนัก	ทรงศักดิ์ส้วมกอดโอรสา
มิอาจที่จะกลั้นโศกา	ก็ฟูมฟายชลนาจาบัลย์
ฯ ๔ คำ ฯ โอด

๏ ครั้นสร่างโศกศัลย์รันทด	พระลูบหลังโอรสแล้วรับขวัญ
พ่อนี้ชั่วช้าสารพัน	ให้ทำโทษทัณฑ์กับลูกยา
หากเจ้าไม่ตายวายปราณ	เพราะบุญญาธิการหนักหนา
อันซึ่งความผิดของบิดา	แก้วตาอย่าคุมแค้นเคือง
บัดนี้จะมารับเจ้ากลับไป	คงจะให้ระบือฦๅเลื่อง
จะมอบราชธานีบุรีเรือง	ให้พ่อผ่านบ้านเมืองสืบไป
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระสังข์บังคมประนมไหว้
จึงว่าพระอย่าแหนงแคลงใจ	ลูกมิได้ผูกผิดแก่บิดา
ซึ่งอุตส่าห์มาตามลูกรัก	พระคุณของทรงศักดิ์นักหนา
จะขอสนองรองบาทา	ไปกว่าจะสิ้นชีวัน
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์เห็นคลายที่โศกศัลย์
จึงชวนนางมณฑาธิดานั้น	บังคมคัลท้าวยศวิมล
แล้วว่าพระองค์เสด็จมา	ไม่ควรจะพูดจาริมถนน
ขอเชิญเสด็จจรดล	ขึ้นมนเทียรทองของลูกยา
ว่าพลางทางขับฝูงกำนัล	อีเหล่านั้นหลีกทางอย่าขวางหน้า
ให้เฒ่าแก่นำเสด็จไคลคลา	ตรงมาปรางค์มาศปราสาทชัย
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงจึงเชิญสองกษัตริย์	ขึ้นนั่งเหนือแท่นรัตน์ผ่องใส
ตรัสสั่งท้าวนางข้างใน	เครื่องทรงใหมใหม่ไปเอามา
เราจะถวายสองพระองค์	จงเลือกสรรผ้าทรงแลภูษา
เข้มขาบนุ่งอย่างดีมีราคา	ที่เกาะหมากถวายมาเมื่อปีนี้
แล้วผินพักตรามาตรัส	ด้วยสองกษัตริย์เรืองศรี
ขอเชิญเสด็จภูมี	เข้าที่สรงน้ำให้สำราญ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเกษมศานต์
จึงชวนเมียขวัญมิทันนาน	มาสรงชลธารฉับพลัน
สองกษัตริย์ขัดสีวารีรด	น้ำดอกไม้ใสสดหมดแม่ขัน
ครั้นเสร็จเสด็จจรจรัล	นั่งเหนือแท่นสุวรรณบรรจง
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ชื่นชมสมประสงค์
เห็นกษัตริย์เกี่ยวดองสององค์	เสร็จสรงสนานสำราญกาย
พระสังข์นั่งรินน้ำชา	รจนาพัชนีวีถวาย
ปราศรัยไต่ถามตามสบาย	ถึงเหตุผลต้นปลายแต่เดิมมา
ซึ่งพระองค์บุกป่าฝ่าหนาม	ตั้งใจติดตามโอรสา
มีใครไปแจ้งกิจจา	จึงรู้ว่าลูกยาอยู่เมืองนี้
มรคาท่าทางก็ไกลกัน	มากี่วันจึงถึงกรุงศรี
อันพวกพหลมนตรี	ยับยั้งอยู่ที่แห่งใด
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลแถลงไข
เดิมท้าวมัฆวานชาญชัย	ถือตระบองเหล็กใหญ่เท่าลำตาล
เข้าไปถึงบรรจถรณ์ข้านอนอยู่	จะทุบตีหัวหูทำหักหาญ
นี่หากข้าสารภาพกราบกราน	มัฆวานจึงแถลงให้แจ้งใจ
ว่าพระสังข์ทองครองเมืองนี้	พระภูมียกราชธิดาให้
ให้ข้ามารับไปกรุงไกร	แต่ในเจ็ดวันดังสัญญา
จึงรีบเร่งยกรี้กรีพล	สิบห้าวันดั้นด้นเดินป่า
พักพลไว้นอกพารา	ปลอมมาแต่ข้ากับท่านยาย
เดี๋ยวนี้ได้ประสบพบพระสังข์	ที่ธุระปะปังก็สมหมาย
หาไม่ท้าวโกสีย์เธอตีตาย	มิเชื่อถามท่านยายตะแกดู
ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์พลอยว่าน่ากลัวอยู่
นี่หากบุญอุปถัมภ์ค้ำชู	พระอินทร์เอ็นดูไม่ตีรัน
แม้นไม่ปะลูกชายสิตายเปล่า	ใครเล่าจะช่วยผ่อนผัน
ทีนี้ได้ประสบพบกัน	นับวันแต่จะสบายใจ
พระองค์จงอยู่กับลูกยา	ให้หายเหนื่อยที่มาในป่าใหญ่
อันพวกพลยังค้างอยู่กลางไพร	พระสังข์จงให้ใครไปรับมา
ให้อยู่ที่ริมวังทั้งไพร่นาย	เลี้ยงดูพูวายให้หนักหนา
แล้วตรัสสั่งนวลนางรจนา	ปรนนิบัติพระบิดาให้จงดี
ว่าพลางทางชวนเมียขวัญ	ลาองค์ทรงธรรม์ทั้งสองศรี
พร้อมฝูงกำนัลขันที	ไปสู่ที่ปราสาทแก้วแววไว
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด

๏ เมื่อนั้น	พระสังข์รัศมีศรีใส
จึงทูลพระบิตุรงค์ทรงชัย	ลูกจะให้ไปรับกองทัพมา
ว่าพลางทางถวายอัญชลี	พระชนกชนนีนาถา
ลงจากปราสาทชัยไคลคลา	ออกหน้าพระโรงคัลทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ

๏ นั่งเหนือแท่นสุวรรณบัลลังก์	ตรัสสั่งเสนาผู้ใหญ่
พระบิดาเรามาถึงเวียงชัย	พลไกรยังอยู่นอกบุรี
จงจัดแจงนายไพร่ออกไปรับ	ให้กองทัพเข้ามาในกรุงศรี
พูดจาปราศรัยกันให้ดี	รีบไปบัดนี้อย่าได้ช้า
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	อำมาตย์รับสั่งใส่เกศา
บังคมก้มกรานคลานออกมา	เรียกหากันอึงคะนึงไป
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ ทั้งไพร่นายหลายคนพร้อมพรัก	ล้วนแหลมหลักพูดจาอัชฌาสัย
ต่างขึ้นขี่ม้าคลาไคล	ตรงไปยังป่าพนาลี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงจึงเห็นพลขันธ์	ประชุมกันอยู่ในไพรสี
จึงเข้าไปไต่ถามทันที	พวกนี้หรือที่ตามเสด็จมา
บัดนี้สององค์ทรงธรรม์	พบกันกับพระโอรสา
จึงใช้ให้เราผู้เสนา	ออกมาพาพวกเจ้าเข้าไป
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	นายทัพนายกองน้อยใหญ่
ต่างคนรู้ข่าวท้าวไท	ดีใจเป็นพ้นคณนา
ที่บ่าวไพร่ของใครไม่อยู่	ให้เพื่อนกันตามกู่ตะโกนหา
แล้วเชื้อเชิญเสนีที่ออกมา	เข้านั่งร่มพฤกษาพูดจากัน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏ บัดนั้น	พวกเสนาสามนต์คนขยัน
ครั้นเห็นจวนเวลาสายัณห์	จึงเตือนพวกทัพนั้นให้เตรียมกาย
พร้อมทั้งม้ารถคชสาร	รี้พลทวยหาญทั้งหลาย
ออกจากพงไพรทั้งไพร่นาย	ตามกันผันผายเข้าพารา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงจึงให้หยุดยั้ง	อยู่ที่ทิมริมวังข้างหน้า
ตัวนายก็ลงจากม้า	เข้ามาเฝ้าองค์พระทรงยศ
แล้วทูลว่าข้าออกไปรับ	กองทัพในป่าเข้ามาหมด
พร้อมทั้งไอยราม้ารถ	พระทรงยศจงทราบฤทัย
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ยินดีจะมีไหน
จึงตรัสสั่งมหาเสนาใน	เราจะให้เลี้ยงดูหมู่โยธี
ท่านจงบัตรหมายไปบอก	พวกวิเสทนอกให้ถ้วนถี่
แต่งสำรับกับข้าวคราวนี้	แต่ของที่ดีดีจึงเอามา
ใครเป็นนายเป็นไพร่ก็ให้รู้	เลี้ยงดูเขาตามวาสนา
ทั้งของหวานของคาวเหล้ายา	จัดแจงแต่งมาให้ครบครัน
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	เสนีรับสั่งขมีขมัน
ถวายบังคมลาออกมาพลัน	บัตรหมายบอกกันวุ่นวาย
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ บัดนั้น	พวกวิเสทแจ้งใจที่ในหมาย
ชวนกันหุงต้มแทบล้มตาย	ตัวนายจัดใส่ในสำรับ
เป็ดไก่คั่วแกงพะแนงพล่า	ทั้งหวานคาวเหล้ายาเสร็จสรรพ
หาบตามกันไปให้กองทัพ	ตั้งสำรับเคียงเคียงเรียงราย
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏ บัดนั้น	พวกเสนีรี้พลทั้งหลาย
ต่างคนกินเหล้าเมามาย	ไม่มีอายพูดโป้งโผงอึง
บ้างลุกขึ้นเต้นรำทันที	กูจะซัดชาตรีสักหน่อยหนึ่ง
เพื่อนกันห้ามว่าอย่านะมึง	มันจะอึงอื้อไปอ้ายเกลอ
ลางคนประกวดอวดรู้	การกูแล้วใครไม่เสมอ
พูดกันเอะอะคะเออ	บ้างอ้าปากรากเรอวุ่นไป
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา เซ่นเหล้า

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลเป็นใหญ่
อยู่ด้วยโอรสยศไกร	ประมาณได้หลายทิวาราตรี
ท้าวคิดรำลึกตรึกตรา	ถึงคำมั่นสัญญากับโกสีย์
จำจะชวนลูกยาไปธานี	นิ่งอยู่อย่างนี้จะมีภัย
คิดพลางทางเรียกพระสังข์	มาลูบหลังลูบหน้าแล้วปราศรัย
พ่อนี้นึกประหวั่นพรั่นใจ	ด้วยเกินผัดสหัสนัยน์หลายวันมา
ฉวยท่านกริ้วโกรธทำโทษกรณ์	เห็นชีวิตบิดรจะสังขาร์
ขอเชิญลูกแก้วแววตา	ไปด้วยบิดายังธานี
ท่านลงมาเมื่อไรจะได้เห็น	อย่าให้เป็นปดโป้กับโกสีย์
ทั้งฝูงหญิงชายชาวบุรี	จะยินดีด้วยองค์พระลูกยา
ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระสังข์บังคมเหนือเกศา
จึงทูลสนองพระบัญชา	พระบิดาอย่าประหวั่นพรั่นฤทัย
ซึ่งจะพาข้าน้อยไปเมือง	จะให้เคืองบาทาก็หาไม่
ทุกวันนี้ก็หวังตั้งใจ	จะใคร่แทนคุณของทรงธรรม์
ทูลพลางทางผินพักตรา	ตรัสกับรจนาเมียขวัญ
เจ้าจะคลาไคลไปด้วยกัน	หรือแจ่มจันทร์จะอยู่บุรี
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนามารศรี
นบนอบตอบคำพระสามี	เมียนี้มิได้ไกลองค์
แม้นเสด็จไปไหนจะไปด้วย	กว่าชีวิตจะม้วยผุยผง
สุจริตคิดไว้ในใจจง	ตกไหนน้องคงจะตามไป
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระสังข์ยิ้มย่องสนองไข
ไม่เสียทีที่รักทรามวัย	จะหาเมียที่ไหนได้อย่างนี้
มาเราจะไปทูลลา	พระบิตุเรศมารดาทั้งสองศรี
ธุระพระบิดรร้อนเต็มที	พรุ่งนี้จะยกยาตรา
ว่าพลางทางถวายบังคมคัล	สองพระทรงธรรม์นาถา
ชวนเมียรักร่วมใจไคลคลา	สาวสรรค์กัลยาก็ตามไป
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ ครั้นถึงจึงถวายอัญชลี	พระชนกชนนีเป็นใหญ่
แล้วทูลว่าบิตุรงค์ทรงชัย	จะรับข้าคืนไปยังพารา
ด้วยท้าวมีความผิดติดตัว	เกรงกลัวพระอินทร์นักหนา
พรุ่งนี้ลูกกับนางรจนา	ขอถวายบังคมลาไปด้วยกัน
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์ฟังคำลูกเขยขวัญ
เป็นธุระแม่พ่อข้อสำคัญ	สุดที่จะผ่อนผันฉันใด
จึงว่าพ่อหมายมั่นทุกวันนี้	จะฝากผีลูกรักเมื่อตักษัย
ครั้งนี้เจ้าจะพรากจากไป	เป็นจนใจไม่รู้จะทัดทาน
จงเกณฑ์พวกพลไกรให้หลายพัน	ไปป้องกันเภทภัยในไพรสาณฑ์
แม้นสิ้นทุกข์ลูกน้อยค่อยสำราญ	นานนานแล้วมาหาบิดร
อนึ่งพ่อขอฝากรจนา	ผิดชอบเมตตาช่วยสั่งสอน
จงคิดหวังดังน้องร่วมอุทร	เหมือนเห็นแก่บิดรมารดา
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระสังข์บังคมเหนือเกศา
คำนับรับพรพ่อตา	พระอย่ากินแหนงแคลงใจ
อันรจนานงลักษณ์	ลูกรักไม่มีที่เปรียบได้
ด้วยเป็นเพื่อนลำบากยากไร้	ถึงผิดพลั้งอย่างไรก็ตามที
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	นวลนางมณฑาโฉมศรี
ลดองค์ลงกอดพระบุตรี	โศกีครวญคร่ำรำพัน
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้

๏ โอ้ว่าลูกรักของแม่เอ๋ย	ทรามเชยเจ้าจะไปด้วยผัวขวัญ
เมื่อไรจะได้มาเห็นหน้ากัน	นับวันจะลับไปนับปี
เจ้าสายใจไกลตาของแม่แล้ว	จงฝากตัวผัวแก้วนะโฉมศรี
ทั้งพระชนกชนนี	อย่าให้มีเคืองขัดอัชฌา
แม้นผัวพิโรธอย่าโกรธตอบ	จงเคารพนบนอบดีกว่า
ปกป้องครองตัวของลูกยา	ไกลตาแม่แล้วแก้วกลอยใจ
ว่าพลางโลมลูบจูบพักตร์	ส้วมกอดลูกรักแล้วร้องไห้
ต่างองค์โศกาอาลัย	ครวญคร่ำร่ำไรไปมา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	นวลนางรจนาเสนหา
ก้มเกล้ากราบกรานมารดา	พิไรร่ำลาด้วยอาลัย
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
โอ้

๏ โอ้เจ้าพระคุณทูลกระหม่อม	เคยถนอมเลี้ยงลูกมาจนใหญ่
ครั้งนี้จะพรากจากไป	ยังมิได้แทนคุณชนนี
เมื่อครั้งลูกออกไปอยู่ปลายนา	พระมารดาก็ต้องหมองศรี
ได้กลับมาอยู่วังครั้งนี้	ไม่ถึงปีจะต้องไปไกลพารา
ลูกมีกรรมทำทุกข์ให้พระแม่	ถึงสองครั้งตั้งแต่โหยหา
จงยกโทษโปรดเกล้าลูกยา	อย่าให้เป็นเวราข้างหน้าไป
ร่ำพลางนางกราบลงกับบาท	มิอาจที่จะกลั้นน้ำตาได้
ชลเนตรฟูมฟองนองนัยน์	สะอึกสะอื้นไห้ไปมา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	พระสังข์สุริย์วงศ์พงศา
ครั้นบ่ายชายแสงสุริยา	จึงก้มกราบพ่อตาลาแม่ยาย
แล้วตรัสชวนนวลนางเมียขวัญ	สาวสนมกำนัลทั้งหลาย
ลงจากปราสาทแก้วแพรวพราย	ผันผายออกท้องพระโรงชัย
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ

๏ ลดองค์ลงนั่งเหนืออาสน์	แล้วตรัสสั่งอำมาตย์ผู้ใหญ่
เวลารุ่งพรุ่งนี้เราจะไป	ยังกรุงไกรบิตุรงค์ทรงธรรม์
จงตระเตรียมม้ารถคชสาร	ทวยหาญเลือกล้วนที่ล่ำสัน
ทั้งสองทัพสมทบประจบกัน	ให้พร้อมในไก่ขันวันนี้
ปืนผาอาวุธในโรงแสง	จัดแจงเอาไปให้ถ้วนถี่
สั่งเสร็จเสด็จจรลี	เข้าสู่ที่ปราสาทแก้วแววไว
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ

๏ บัดนั้น	เสนาข้าเฝ้าน้อยใหญ่
มาผูกช้างเตรียมพลสกลไกร	พร้อมไว้คอยเสด็จดังบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	ท้าวสามนต์เศร้าสร้อยละห้อยหา
ครั้นรุ่งรางสร่างแสงสุริยา	คิดถึงลูกสองราจะจากไป
เตือนนางมณฑาว่ายายเอ๋ย	ไม่ไปส่งลูกเขยเฉยเสียได้
แล้วชวนกัลยาคลาไคล	ตรงไปปราสาทพระลูกยา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงจึงเข้าไปในห้อง	เห็นสองกษัตริย์นาถา
บังคมคัลกันตามลำดับมา	พูดจาปราศรัยเป็นไมตรี
พระองค์จะเสด็จกลับไป	ข้าจะเปลี่ยวเปล่าใจอยู่กรุงศรี
ทั้งคิดถึงโอรสบุตรี	เคยอยู่ที่นี่ได้อุ่นวัง
ถ้าพบปะพระอินทร์สิ้นทุกข์แล้ว	ให้ลูกแก้วสองรากลับมามั่ง
มาดแม้นมีธุระปะปัง	จะได้พึ่งพระสังข์สืบไป
ไม่คิดว่าลูกเขยเลยแล้ว	รักเหมือนลูกแก้วเกิดในไส้
อันนวลนางรจนายาใจ	ขอฝากไว้ใต้เบื้องบาทา
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวยศวิมลนาถา
ได้ฟังคำร่ำฝากธิดา	จึงตอบว่าภูธรอย่าร้อนใจ
จะรักนางอย่างราชบุตรี	อันจะมีฉันทานั้นหาไม่
ถึงทั้งสองลูกยาข้าพาไป	คงจะให้กลับมาอย่าอาวรณ์
สายนักก็แดดจะแผดกล้า	ข้าขอลาภูวไนยไปก่อน
ทั้งสององค์จงครองพระนคร	ให้ผาสุกทุกข์ร้อนอย่าแผ้วพาน
ว่าพลางชวนนางจันท์มา	กับลูกยาสององค์สรงสนาน
ต่างสอดเครื่องทรงอลงการ	ชัชวาลล้วนแก้วแวววาวตา
ครั้นเสร็จก็ชวนพระสังข์	ออกไปยังเกยช้างข้างหน้า
ท่านท้าวสามนต์นางมณฑา	ตามส่งออกมาถึงเกยชัย
ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏ ท้าวยศวิมลกับพระสังข์	ต่างทรงช้างที่นั่งสูงใหญ่
นางจันท์รจนาทรามวัย	ต่างขึ้นพิชัยรถทอง
สาวสรรค์กำนัลในซ้ายขวา	ขี่ช้างหลังคาเป็นแถวถ้อง
เสียงแซ่แตรสังข์ฆ้องกลอง	ให้เดินกองทัพหน้าคลาไคล
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
จบพระราชนิพนธ์เรื่องสังข์ทอง

๙
ท้าวยศวิมลตามพระสังข์