๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีตรึกนึกสมหวัง
ได้ว่าการงานทั่วทั้งรั้ววัง	พระแต่งตั้งขุนนางวางน้ำ
กิดาหยันบรรดาข้าหลวงเดิม	ทรงตั้งเติมตามที่มิได้ต่ำ
ที่แกล้วกล้าเป็นพระยาท้ายน้ำ	กินคนโททองคำนั่งทำทรง
บ้างได้เป็นพระยาพระหลวง	ตามกระทรวงห้วงคลังดังประสงค์
ถ้าบุญคนใหม่ใครตายลง	พระองค์ให้ข้าหลวงเดิมเป็นไป
บ้างเป็นที่พระยาศรีสุริยพ่าห์	กรมม้านายพลคนผู้ใหญ่
สำหรับหัดรถาอาชาไนย	ตามพิชัยสงครามสามก๊ก ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย

๏ จึงตรัสสั่งสังคามาระตา	พี่ยามีจิตคิดวิตก
บิดาเจ้าชราสั่นงันงก	เจ้าจงยกพวกพ้องของเจ้าไป
จะได้ช่วยว่าขานการบ้านเมือง	ให้ลื่อเลี่องเฟื่องฟุ้งบำรุงไพร่
ป้องกันศัตรูหมู่ภัย	อย่าให้มีเหตุเภทพาล ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	สังคามาระตาปรีชาหาญ
ได้สดับรับรสพจมาน	จึงกราบทูลภูบาลบทรัช
ข้าบาทปรารถนาจะใคร่อยู่	สุดรู้สุดฤทธิ์จะคิดขัด
จะต้องจำใจจากพรากพลัด	เหื่อโทรมโทมนัสกลัดอุรา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีมียศถา
เห็นระเด่นสังคามาระตา	พักตราหมองคล้ำด้วยจำใจ
จึงตรัสว่าเจ้าอย่าน้อยจิต	จะเบือนบิดคิดแชแก้ไข
ระลึกถึงพี่ยาจงคลาไคล	มิเป็นใดดอกน้องอย่าหมองมน
จึงสั่งพวกภูษามาลา	ให้ไปจัดชฎาเครื่องต้น
ให้ต้องตามสำรับอย่าสับสน	อย่าให้ปนอื่นมาข้าไม่เอา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	พวกภูษามาลาบรรดาเฝ้า
ตัวนายรับสั่งดังไม่เบา	ก้มเกล้าบังคมลาแล้วคลาไคล ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ ถึงคลังนั่งเตียงเสียงโผง	เรียกพันโรงเซ็งแซ่กุญแจไข
พวกกำนัลขนของมากองไว้	นายใหญ่ใส่แว่นตาป้องหน้าดู


ไหนเครื่องทรงองค์เก่าคราวโสกันต์	เมื่อกระนั้นข้าเห็นอยู่ในตู้
พันโรงบ่นพึมพำกรรมของกู	เห็นจะอยู่ในกำปั่นชั้นบน
ขึ้นกะไดไขประแจนี่แน่ละ	เปิดปะปิดฝาพากันขน
ตัวนายนำหน้าผ่าฝูงคน	ขึ้นบนพระโรงคัลทันใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ

๏ เมื่อนั้น	พระทรงภพกุเรปันเป็นใหญ่
เห็นเครื่องต้นขนมาตั้งดังพระทัย	ประทานให้สังคามาระตา
ตรัสอำนวยอวยพรแล้วสอนสั่ง	เจ้าไปยังเวียงชัยให้เร่งหา
คนฉลาดปราชญ์เปรื่องเรืองปัญญา	มาเลี้ยงไว้ได้ปรึกษาหารือ
ถ้าแม้นมีศึกเสือเหนือใต้	ก็เร่งให้บอกคดีมีหนังสือ
พี่จะยกกองทัพไปรับมือ	ให้แตกฮือลือชาระอาเรา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	สังคามาระตาทำหน้าเศร้า
รับของทรงธรรม์ค่อยบรรเทา	ก้มเกล้ารับพรแล้วถอนใจ
จึงทูลขอรอพักสักสามวัน	จะให้ติดตามกันบรรดาไพร่
ลาเจ้าขุนมุลนายไปไกลไกล	จะต้องตามมาให้พร้อมกัน
ทูลพลางทางถวายบังคมลา	พระผู้วงศ์เทวากระยาหงัน
ยุรยาตรนาดกรจรจรัล	ทรงม้าเหลืองเครื่องสุวรรณจรดล
มหาดเล็กเดินเบียดเยียดยัด	แออัดเหลือหลามตามถนน
ตำรวจแห่เป็นคู่ห้ามผู้คน	มิให้เดินสับสนไปมา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด

๏ ถึงเกยเลยลงม้าที่นั่ง	เสด็จยั้งหยุดอยู่ข้างหน้า
ให้หาตัวนายทั้งหลายมา	สั่งให้เตรียมตรวจตราข้าไท
ทั้งกองนอกกองหน้าข้าส่วย	บอกมันด้วยช่วยเอาช้างเข้ามาให้
แต่ในสามทิวาจะคลาไคล	กลับไปธานีบุรีเรา
สั่งเสร็จเสด็จคืนเข้าห้องทอง	นั่นแนบแอบน้องแล้วตรัสเล่า
แจ้งยุบลต้นความตามลำเนา	ขอเชิญเจ้าเข้าไปในวัง
ทูลลาองค์ประไหมสุหรี	ได้พึ่งพาบารมีมาแต่หลัง
ถ้าไม่ไปทูลลาดูน่าชัง	ไปเสียหน่อยร้อยชั่งฟังพี่ชาย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาโฉมฉาย
ได้ฟังสามีอภิปราย	นางชม้ายเมียงหมอบแล้วตอบไป
เป็นไรนั่นฉันจะไม่ไปทูลลา	เป็นเจ้าข้ากันมาแต่ไหนไหน
แต่ครั้งเป็นอุณากรรณนั้นไซร้	ท่านรักใคร่ประทานของน้องดีดี
ตรัสพลางทางสั่งนางกำนัล	ไปบอกกันบรรดามีหน้าที่
เวลาบ่ายชายเย็นวันนี้	เราจะจรลีไปในวัง ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	นางกำนัลได้สดับรับสั่ง
บังคมลาเดินมางังงัง	ถึงประตูทรุดนั่งลงทันที
ร้องตะโกนเรียกไปใครอยู่นั่น	ตะบันหมากกุกกุกลุกมานี่
ช่างนิ่งได้ไม่ขานบ้าหรือดี	ดูเอาเถิดซียังมิมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	กิดาหยันนั่งคิดปริศนา
บ้างใบ้บอกหลอกเล่ห์กันเฮฮา	ตามประสาหลงโลภละโมบคิด
บ้างคิดออกบอกเพื่อนกันเบาเบา	คงจะเอาแล้วนะที่พระอิฐ
เราจะไปต้องให้มิดชิด	ท่านสมภารนั้นติดจะดุร้าย
พอได้ยินสำเหนียกเสียงเรียกหา	นี่ใครมาลุกเดินมาเกริ่นกร่าย
เห็นสาวใช้เจ้าขุนมุลนาย	ก็ยิ้มพรายถามว่ามาว่าไรเรา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	นางกำนัลบอกคดีนี่แน่เจ้า
องค์ระเด่นกุสุมานงเยาว์	เสด็จจะเข้าไปในวังให้สั่งวอ
มหาดเล็กยามค่ำถลำถลาก	เทล่วมหมากค้นคว้าหาดินสอ
จดหมายรายรับสั่งไม่รั้งรอ	เขียนวอเป็นออตามกระบวน
ครั้นเสร็จส่งไปให้กรมวัง	มาแต่งตั้งเตรียมไว้ในฉนวน
พวกขอเฝ้าได้ข่าวเพลาจวน	ก็เดินด่วนรีบไปจะให้ทัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	กุสุมาทรงโฉมประโลมขวัญ
ครั้นบ่ายชายสีรวีวรรณ	จรจรัลไปสรงคงคา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ชมตลาด

๏ ลูบไล้สุคนธ์ปนปรุง	หอมฟุ้งรื่นรสนาสา
ผัดพักตร์นวลละอองดังทองทา	ทรงภูษาพื้นแดงแย่งดอกลอย
ห่มสไบน้ำเงินงามงด	สีสดเลื่อมสลับจับแสงสร้อย
เข็มขัดเพชรประจำยามอร่ามพลอย	สะอิ้งห้อยสร้อยสังวาลบานพับ
ทองกรปะวะหล่ำธำมรงค์	สอดทรงมงกุฎเก็จเพชรประดับ
ตุ้มหูห้อยพลอยแดงแสงระยับ	เสร็จสรรพจับพัดด้ามจิ้วจันทน์ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย

๏ พร้อมเหล่าสาวสรรค์กำนัลใน	อรไทจึงเสด็จผายผัน
ยุรยาตรนาดกรจรจรัล	สาวสนมกำนัลก็ตามไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง

๏ ถึงฉนวนชวนกันหยุดอยู่	แล้วขึ้นสู่วอทองผ่องใส
พอขอเฝ้านำหน้าคลาไคล	ตรงไปฉนวนน้ำตำหนักแพ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงลงจากวอสุวรรณ	สาวสรรค์ส่งเสียงเซ็งแซ่
ร้องเรียกเข้าไปให้ไขประแจ	นายประตูรู้แร่มาเปิดรับ
ทรงฉลองรองบาทยาตรา	เสด็จมาในวังดังฉับฉับ
พวกข้าหลวงตามหลังคั่งคับ	ถ้าจะนับแล้วไม่น้อยสักร้อยปลาย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง

๏ ถึงปราสาทองค์ประไหมสุหรี	บุษบานารีโฉมฉาย
ยุรยาตรนาดกรกรีดกราย	เข้าไปถวายบังคมคัล ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	บุษบานารีสาวสวรรค์
เห็นระเด่นกุสุมาลาวัลย์	เข้ามาเฝ้าจอมขวัญอัญชลี
จึงตรัสปราศรัยไต่ถามทัก	น้องรักมานั่งให้ถึงนี่
เจ้ามาไยในวังวันนี้	หรือว่ามีธุระประการใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	กุสุมานารีศรีใส
จึงกราบทูลยุบลแต่ต้นไป	ด้วยพระจอมภพไตรตรัสบัญชา
ให้องค์ภัสดาของข้านั้น	คืนไปเขตขัณฑ์กับตัวข้า
จึงขอมาถวายบังคมลา	ทูลพลางโศกาอาลัย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีศรีใส
ทราบว่ากุสุมาจะคลาไคล	อรไทพลอยทรงโศกี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ ครั้นโศกสร่างนางสั่งพนักงาน	ให้ไปจัดเครื่องอานพานพระศรี
เครื่องในใส่ถมยาราชาวดี	ต่วนบางอย่างดีสักสี่พับ
ทั้งผ้าลายนอกอย่างต่างพื้น	เอามาสักสิบผืนสีสลับ
เข้มขาบเขียวริ้วทองรองซับ	ที่ซื้อมาห้าพับเมื่อคราวนั้น ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ชาวคลังรับสั่งแล้วผายผัน
จัดของต้องรับสั่งทั้งแพรพรรณ	มาถวายจอมขวัญทันที ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ประไหมสุหรี
จึงประทานกุสุมานารี	แล้วเทวีกล่าวรสพจนา
เจ้าจะไปให้มีศรีสวัสดิ์	อย่าวิบัติเศร้าโทมนัสสา
อนึ่งเล่าเจ้าจงไปชลีลา	ประไหมสุหรีฝ่ายขวานารี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	กุสุมาแน่งน้อยนวลศรี
รับประทานพานสลามาทันที	ทั้งลายอย่างต่างสีแพรพรรณ
จึงทูลลาอรไทไคลคลา	ไปเฝ้านางจินตะหราจอมขวัญ
ขึ้นปราสาทนาดกรจรจรัล	เข้าไปอภิวันท์ทันใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ

๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีขวาอัชฌาสัย
เห็นระเด่นกุสุมายาใจ	จึงถามไถ่เนื้อความตามคดี
ได้ยินว่าสังคามาระตา	กับน้องยาจะกลับบุรีศรี
จึงตรัสเรียกนางสการะวาตี	ทั้งมาหยารัศมีมาพร้อมกัน
เจ้ามาลาพี่ไว้จะไคลคลา	ไปส่งอนุชาจงผายผัน
ตรัสพลางทางสั่งนางกำนัล	ไปสั่งเรือม่านสุวรรณบรรจง ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	นางกำนัลรับสั่งดังประสงค์
กรายกรเดินหยัดดัดทรง	ถึงประตูนั่งลงส่งเสียงดัง
มหาดเล็กเวรใครไปไหนหมด	มิใช่ปดบัดนี้มีรับสั่ง
หรือเซอะนอนซอนซอกดอกกระมัง	เรียกยังไม่มาน่ารำคาญ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	กิดาหยันเล่นหมากรุกสนุกสนาน
กำลังตั้งหมากกลจนริมกระดาน	ต่อติดคิดอ่านกันวุ่นวาย
ที่นั่งมองร้องเข้ามาขอข้าที	เอาเบี้ยนี้กินอีริมแล้วทิ่มหงาย
ม้ารุกถูกคาดโคนตาย	ขุนข้อยเข้าร้ายเห็นพ่ายแพ้
พอได้ยินสำเนียงเสียงร้องเรียก	เคยสำเนียกในใจจำได้แน่
เดินเข้ามาบนทิมริมลับแล	อะไรแม่เรียกพี่นี้ว่าไร ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	สาวใช้แสนงอนค้อนให้
หน้าตาเช่นนี้เป็นพี่ใคร	รับสั่งใช้ให้ข้ามาสั่งเรือ
พูดกันดีดีเช่นนี้ดอก	กลับมาหยอกยั่วข้ามันน่าเบื่อ
ราชการงานเมืองไม่เอื้อเฟื้อ	หรือไม่เชื่ออย่างไรให้ว่ามา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	กิดาหยันเสแสร้งแกล้งว่า
รับสั่งใช้แต่ไหนไหนไม่ออกมา	ไปเที่ยวนอนพูดจาจนตาบวม
ว่าพลางทางหยิบสมุดดำ	มือคลำหาดินสอที่ในล่วม
เขียนหวัดรัดไปใจสำรวม	เหื่อจนท่วมตัวไปแล้วไคลคลา
ส่งให้กรมวังสั่งต่อไป	มหาดไทยกลาโหมซ้ายขวา
จ่ายคนจนเต็มนาวา	ถอยมาเทียบประทับกับแพ
บ้างร้อยสายผูกม่านเพดานดาด	เสื่อสาดปูปัดจัดแคร่
พนักข้างลายปรุฉลุแร	หน้าโขนแพรต่วนติดเลื่อมลาย
พู่ห้อยย้อยขาวราวกับนุ่น	ดาวดุนกุดั่นพับทับด้าย
พร้อมพรูผู้คนพลพาย	คอยเสด็จโฉมฉายจะยาตรา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ประไหมสุหรีขวา
จึงทรงจัดสิ่งของต้องอัชฌา	ประทานให้กุสุมายาใจ
จึงตรัสแก่นางสการะวาตี	ทั้งมาหยารัศมีศรีใส
จะไปส่งอนุชาก็คลาไคล	กุสุมาจงไปให้พร้อมกัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	สามอนงค์รับสั่งนางจอมขวัญ
ต่างองค์ทรงถวายบังคมคัล	จรจรัลมาตามสนามใน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง

๏ ครั้นถึงฉนวนหน้าตำหนักแพ	สาวสรรค์เซ็งแซ่ตามไสว
สามนางต่างเสด็จคลาไคล	ลงในนาวาหลังคาบัง
ม่านราวรอบรูดหมดมิด	สนมในใช้ชิดหมอบสะพรั่ง
พวกฝีพายหัวท้ายคอยระวัง	โขลนนั่งหน้ากัญญาคอยว่าคน
เครื่องอานส่งเสร็จฝีพายจ้อง	โขลนร้องให้ออกบอกสามหน
พายกระชากลากเหนี่ยวจนน้ำวน	ปากบ่นเอาตัวคั่วแห้งไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ โล้

๏ ครั้นถึงจึงรอเรือที่นั่ง	ประทับยังตำหนักน้ำที่ทำใหม่
สามนางต่างเสด็จคลาไคล	สาวสนมกรมในตามพรั่งพรู ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง

๏ เมื่อนั้น	สังคามาระตานั่งสั่งการอยู่
เห็นสองพี่นางทางประตู	กับโฉมตรูกุสุมายาใจ
จึงเสด็จลีลามารับ	น้อมคำนับบังคมประนมไหว้
เชิญพระพี่นางพลางคลาไคล	เข้าในตำหนักนั่งสั่งสนทนา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	สองนางต่างโทมนัสสา
จึงตรัสร่ำรำพันจำนรรจา	ด้วยว่าอาลัยใจผูกพัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้ปี่

๏ โอ้ว่าอนุชามาจำจาก	กรรมวิบากอย่างไรไฉนนั่น
แต่พลัดพรากจากบิดามาด้วยกัน	จะนับวันที่ได้อยู่นั้นน้อยนัก
เจ้าจะไปใจพี่นี้จะขาด	ด้วยไกลบาทบิตุรงค์ทรงศักดิ์
ยังจะซ้ำเศร้าหมองด้วยน้องรัก	ร่ำพลางซบพักตร์ทรงโศกา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
ร่าย

๏ ครั้นโศกสร่างนางสั่งดังประสงค์	ช่วยทูลบาทบิตุรงค์นาถา
ทั้งองค์สมเด็จพระมารดา	ว่าสองข้านี้ถวายบังคมไป
เจ้าไปขอให้จำเริญศรี	ทั้งองค์ภคินีศรีใส
สองนางต่างสอนทรามวัย	ด้วยพระทัยเมตตาปรานี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	สังคามาระตาหมองศรี
ทั้งระเด่นกุสุมานารี	รับพรสองพระพี่ด้วยใจภักดิ์
แล้วทูลว่าตัวข้าจะใคร่อยู่	แต่สุดรู้ด้วยรับสั่งพระทรงศักดิ์
จะขัดขืนบัญชาน่าชังนัก	น้องรักจำใจไปตามคำ
สี่องค์ทรงสั่งสนทนา	จนเพลาสุริยใสจะใกล้ค่ำ
สองนางสั่งเสียสอนซ้ำ	ต่างองค์ครวญคร่ำจะจำไกล ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	สองนางนารีศรีใส
จึงเสด็จลีลาคลาไคล	ลงในนาวาหลังคาทอง
พวกฝีพายบ่ายบากออกจากท่า	โขลนจ่าส่งเสียงสำเนียงก้อง
รีบรัดเร็วบากออกจากคลอง	เลยล่องโยนยาวฉาวมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ โล้

๏ ถึงแพแซ่เสียงหลวงเจ้าแม่	ให้เหล่าโขลนจุดคบทั้งซ้ายขวา
สองนางต่างเสด็จไคลคลา	ตรงมาเข้าวังข้างใน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ บัดนั้น	เสนานายพลคนผู้ใหญ่
แต่สามยามย่ำฆ้องกลองชัย	เรียกหาคนใช้ให้พร้อมกัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
ยานี

๏ จัดกระบวนกองหน้าขี่ม้าหมด	ใส่เสื้อแสดสีสดดังแสร้งสรร
เหน็บกริชติดตัวโพกหัวพัน	ปืนสั้นสายสอดพิรอดรัด
กองหลังตั้งตามกระบวนหน้า	ใส่เสื้อสีฟ้าคาดเข็มขัด
มือถือเกาทัณฑ์สันทัด	สารวัดตรวจตราขี่ม้าน้อย
ม้าที่นั่งสั่งให้ผูกลูกประสม	เครื่องถมทองถักเป็นสายสร้อย
ครั้นเสร็จสรรพประทับกับเกยลอย	เตรียมคอยรับเสด็จภูวไนย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	สังคามาระตาอัชฌาสัย
ครั้นแสงทองส่องฟ้านภาลัย	จึงเสด็จคลาไคลไปสรงชล ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน

๏ ไขท่อปทุมทองต้องกาย	เย็นสบายกายาดังห่าฝน
ทรงกระแจะจรุงปรุงปน	หอมระคนกลิ่นกลั้วยั่วยวน
จับประจงสอดทรงสนับเพลา	ปักเนาทองแรพื้นแพรต่วน
ทรงภูษาอย่างใหม่ลายกระบวน	เจียระบาดคาดควรค่ากรุง
ฉลององค์ทรงข้าวบิณฑ์แย่งขอ	กรองศอหักทองขวางกวางตุ้ง
เข็มขัดแก้วแวววับจับสีรุ้ง	สายรัดทองหุงเนื้อแปดชัด
ตาบทิศทับทรวงพวงเพชร	แต่ละเม็ดเนื้อน้ำตะกั่วตัด
ทองกรแก้วเก้าเนาวรัตน์	นิ้วพระหัตถ์สอดใส่ธำมรงค์
ชฎาใหม่ได้ประทานวานซืนนี้	ล้วนมณีแวววามงามระหง
กรรเจียกจอนงอนจำหลักลายลง	ห้อยอุบะตันหยงส่งกลิ่นไกล ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย

๏ ครั้นเสร็จสรรพจับกริชฤทธา	ชวนระเด่นกุสุมาศรีใส
ยุรยาตรนาดกรคลาไคล	ตรงไปเกยสุวรรณทันที ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ พร้อมเหล่าอาชาม้าที่นั่ง	คับคั่งรถรัตน์หัตถี
เสด็จลงทรงนั่งหลังพาชี	กุสุมานารีนั้นขี่รถ
พวกเหล่าสาวสรรค์กำนัลนาง	ขี่ช้างกูบพังทั้งหมด
ม้าพี่เลี้ยงเคียงองค์พระทรงยศ	ให้เร่งรถคชามาจากเมือง ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ กราว
โทน

๏ ม้าเอยม้าที่นั่ง	สีสังข์เป็นพื้นผ่านเหลือง
เต้นน้อยซอยซ้ำย่ำเยื้อง	ผูกเครื่องน่าชมถมละคร
สองหูพู่ห้อยบังเหียนติด	พนังข้างวิจิตรทองร่อน
แต่ล้วนแก้วแวววับซับซ้อน	เป็นเครื่องหมอนทรงใช้ไล่มฤค
ทหารแห่โห่ลั่นสนั่นเสียง	ฟังสำเนียงคึกคักดังหักศึก
ด้วยได้กลับเวียงชัยดังใจนึก	อึกทึกฮึกเหี้ยมหาญคะนอง
บ้างวางใหญ่ให้แส้เสียงขริว	แลเป็นทิวม้าทหารพานเคล่าคล่อง
สารวัดรัดเร่งทุกหมวดกอง	เดินทางท้องทุ่งนาป่าละเมาะ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
ชมดง

๏ พระชมสัตว์จัตุบาทดาษดง	วิหคหงส์ส่งเสียงเพราะเจาะ
ชะนีเหนี่ยวหน่วงไม้ไล่เลาะ	มีทั้งเงาะน่ากลัวเนื้อตัวดำ
โคถึกมฤคีหมีเม่น	กระต่ายเต้นตามเพื่อนริมเถื่อนถ้ำ
นกยูงจับดาษดื่นบ้างยืนรำ	ลงอาบน้ำไซ้ขนบนคิริน
ที่ท้องธารท่าน้ำลำละหาน	อุบลบานเบญจบัวกลั้วกลิ่น
แมลงภู่ผึ้งพาภุมริน	บ้างโบยบินกินรสเรณูนวล
บนฟากฝั่งดั่งแสร้งแกล้งปลูก	มะเดื่อดูกดอกพะยอมหอมหวน
ให้เร่งรถคชาเพลาจวน	เดินกระบวนพลม้านำหน้าไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
ร่าย

๏ พอเวลาสายัณห์ตะวันรอน	ให้พักพลนิกรน้อยใหญ่
จึงตรัสสั่งให้ตั้งพลับพลาชัย	ให้แล้วแต่ในบัดเดี๋ยวนี้ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ตัวนายรับสั่งใส่เกศี
ออกมาสั่งกันทันที	บ้างวัดวาหน้าที่ทำทุกนาย
บ้างใช้บ่าวเข้าป่าหาไม้	แบกไขว่อุตลุดขุดหลุมค่าย
บ้างปลูกทิมริมเรียงรอบราย	เกณฑ์ฝีพายนอนพิทักษ์รักษาองค์
ยกพลับพลาห้าห้องท้องพระโรง	ดูโอ่โถงสูงตระหง่านงามระหง
แล้วผูกม่านสุวรรณบรรจง	รอบวงพลับพลาข้างหน้าใน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	สังคามาระตาอัชฌาสัย
ชวนระเด่นกุสุมายาใจ	ขึ้นพลับพลาชัยแล้วไสยา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ

๏ ครั้นอุทัยไขส่องท้องฟ้าขาว	กลบเกลื่อนเดือนดาวในเวหา
บุหรงร้องก้องสนั่นอรัญวา	พระตื่นจากไสยามาสรงชล
ทรงเครื่องอย่างกษัตริย์สรรพเสร็จ	แล้วเสด็จทรงอาชาม้าต้น
พวกกองนอกออกหน้านำพล	เร่งร้นรีบลัดตัดดงดาน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด

๏ แรมร้อนนอนไพรได้เจ็ดวัน	ถึงปักมาหงันราชฐาน
เสด็จลงจากหลังอาชาชาญ	เข้าท้องพระโรงธารทันที ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ ครั้นถึงจึงประณตบทบงสุ์	แทบบาทบิตุรงค์เรืองศรี
จึงกราบทูลเนื้อความตามมี	องค์ระเด่นมนตรีบัญชามา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวปักมาหงันหรรษา
จึงตรัสแก่สังคามาระตา	ซึ่งเจ้ามาพ่อนี้ยินดีนัก
อันตัวของบิดาชราร่าง	ก็เสื่อมสร่างยศถาบรรดาศักดิ์
จะมอบเวนราชัยให้ลูกรัก	ให้ประจักษ์แก่ตาบิดานี้
ตรัสพลางทางสั่งเสนา	จงแต่ราชสาราให้ถ้วนถี่
ไปทูลพระเชษฐาธิบดี	เชิญพระพี่มาช่วยการวิวาห์
ทั้งท้าวเจ้าเมืองล่าสำนั้น	ทรงธรรม์แจ้งจิตจะหรรษา
เป็นบิดาของนางกุสุมา	เชิญเสด็จยาตรามาแต่งการ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งดังบรรหาร
ก้มเกล้าเคารพกราบกราน	ต่างคลานออกมาแล้วคลาไคล ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ นั่งบนศาลาลูกขุน	ล้วนเจ้าคุณเหล่าพระยาหน้าใหญ่ใหญ่
ช่วยประดิษฐ์คิดราชสารไป	แล้วเสร็จส่งให้ตำรวจเวร
สองนายรับราชสารา	แล้วขี่ม้ารีบราวกับกราวเขน
ต่างชำนาญทางชัดจัดเจน	แล้วแยกกันตามเกณฑ์ไม่หยุดยั้ง ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด

๏ นายหนึ่งถึงปันจะรากัน	เข้าหาเสนานั้นแจ้งรับสั่ง
ส่งสำเนาเข้าไปอ่านให้ฟัง	แล้วนิ่งนั่งคอยเฝ้าเจ้าธานี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	เสนาแจ้งใจในสารศรี
จึงพากันจรจรัลทันที	เข้าพระโรงรูจีชัชวาล ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ ครั้นถึงก้มเกล้าเคารพ	พระทรงภพปันจะรามหาศาล
จึงกราบทูลข้อคดีมิทันนาน	แล้วคลี่สารอ่านไปทันที ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้า

๏ ราชสารพระศรีอนุชา	ทูลมาใต้บาทบทศรี
ด้วยสังคามาระตาบุตรข้านี้	จะแต่งตั้งพิธีการมงคล
ขอเชิญพระเชษฐามาด้วย	จะได้ช่วยอวยพรสถาผล
บัดนี้เสนาประชาชน	ต่างคนยินยอมพร้อมพรัก ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันแจ้งประจักษ์
จึงโอภาปราศรัยถามทัก	น้องรักอยู่ดีหรือมีภัย
หนึ่งเล่าข้าวกล้านาน้ำ	ยังทำเต็มมือหรือไฉน
จงชี้แจงแถลงเล่าให้เข้าใจ	โดยในข้อความที่ถามนั้น ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ขุนตำรวจทูลไปทันใดนั่น
อันองค์พระอนุชาทรงธรรม์	เกษมสันต์เป็นสุขทุกทิวา
ฝนก็ตกต้องตามฤดูกาล	ธัญญาหารมั่งคั่งทั้งมังสา
ราษฎรสุขเกษมเปรมปรา	จงทราบบาทาฝ่าธุลี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันเรืองศรี
จึงดำรัสตรัสสั่งเสนี	ให้ตรวจเตรียมโยธีทั้งปวง
เราจะไปเมืองปักมาหงัน	จงจัดสรรตามตำรับทัพหลวง
แจกจ่ายหมายบอกทุกกระทรวง	ให้ตำรวจรีบล่วงปลูกพลับพลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
คลานคล้อยถอนตนพ้นออกมา	แล้วไปยังศาลาลูกขุนใน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ยานี

๏ ให้บัตรหมายจ่ายแจกเสื้อแสง	พวกปืนแดงเสื้อดำที่ทำใหม่
พวกทวนทองสีตองถัดไป	เหล่าธนูหางไก่ใส่สีฟ้า
พวกดาบเขนเกณฑ์เข้ากระบวนหลัง	ใส่เสื้อสีครั่งดังลูกหว้า
ดาบดั้งตั้งต่อติดมา	ใส่เสื้อแดงดาษดาดูน่ากลัว
จัดกระบวนทวนทบไว้ครบครัน	นั่งเป็นหลั่นสารวัดจัดแจงทั่ว
บ้างสอดใส่เสื้อแสงแต่งตัว	บ้างโพกหัวผ้าตะบิดกริชเหน็บพุง
พนักงานรถาเอามาเทียม	ตรวจเตรียมอดนอนจนค่อนรุ่ง
ที่บิดพลิ้วหลบหนีตีกันนุง	คอยท้าวเจ้ากรุงเสด็จจร ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันชาญสมร
ครั้นรุ่งรังสีรวีวร	พระภูธรเสด็จมาสรงวาริน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน

๏ ทรงสุคนธ์ปนปรุงจรุงผิว	พิมเสนใส่แก้สิวส่งกลิ่น
สนับเพลาปักเนาเป็นนาคินทร์	ภูษาแย่งครุฑบินจับนาคา
สอดใส่ฉลององค์ทรงประพาส	เจียระบาดตาดสีมีค่า
เข็มขัดสายประจำยามอร่ามตา	ลงยาฝังพลอยพร้อยพราย
ทับทรวงดวงดอกลายกุดั่น	ตาบทิศเวียนวันกระสันสาย
สอดทรงทองกรมังกรกลาย	ธำมรงค์เรือนรายริมเพชร
ทรงมงกุฎบุษย์เหลืองประเทืองแสง	กรรเจียกจอนพลิกแพลงกาบเก็จ
เหน็บกริชติดพันกัลเม็ด	สรรพเสร็จเสด็จมาหน้าพระลาน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย

๏ ขึ้นเกยสุวรรณบรรจง	พร้อมเหล่าจัตุรงค์ทวยหาญ
เสด็จขึ้นรถทรงอลงการ	ให้เคลื่อนพลจากทวารเวียงวัง
ฯ ๒ คำ ฯ กลองโยน
โทน

๏ รถเอยราชรถทรง	กำกงลายกระหนกกระจกฝัง 
เทพประนมพรหมเรียงรอบบัลลังก์	รายกระจังตั้งติดปิดทอง
งอนงามธงสามชายสะบัด	เทียมกัณฐัศว์เผ่นโจนโผนผยอง
สารถีขี่ขับตามทำนอง	ชักรถไวว่องดังล่องลม
เครื่องสูงรายเรียงเคียงข้าง	พระกลดหักทองขวางด้ามถม
กลองชนะแตรสังข์ดังระงม	พ้นนิคมแว่นแคว้นแดนพารา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
ชมดง

๏ พอเข้าป่าพาใจให้ชื่น	หอมรื่นดอกดวงพวงบุปผา
สาวหยุดพุดจีบปีบจำปา	กรรณิการ์มหาหงส์ชงโค
ลำดวนดอกดกตกเต็ม	ยี่เข่งเข็มสารภียี่โถ
รสสุคนธ์ปนมะลิผลิดอกโต	ดอกส้มโอกลิ่นเกล้าน่าดม
มะลิวัลย์พันกิ่งมณฑาเทศ	แก้วเกดดอกดกตกอยู่ถม
บนเนินเขาล้วนเหล่าลั่นทม	ดอกสุกรมยมโดยโชยรส
พิกุลบุนนาคมากมี	ตามทางหว่างวิถีสีขาวสด
ชมพลางทางเร่งรีบรถ	เลียบตามบรรพตเชิงคิรี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
ร่าย

๏ ถึงด่านเมืองปักมาหงัน	เสียงพหลพลขันธ์อึงมี่
จึงดำรัสตรัสสั่งเสนี	ให้ตั้งที่ประทับพลับพลา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ บัดนั้น	เสนีรับสั่งใส่เกศา
ออกมาเกณฑ์กันดังบัญชา	ครั้นเสร็จสรรพกลับมาทูลท้าวไท ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันเป็นใหญ่
เสด็จขึ้นสู่พลับพลาชัย	แทบใกล้ตระพังฝั่งน้ำ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ บัดนั้น	ฝ่ายทูตถือสารไปล่าสำ
รีบรุดหยุดม้าพอกินน้ำ	ครั้นพลบค่ำถึงด่านบ้านตัวนาย


เข้าไปหาบอกกล่าวเล่าเนื้อความ	แจ้งตามสาราพระฦาสาย
นั่งพูดจากันบรรยาย	แล้วนอนผ่อนสบายในราตรี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ

๏ ครั้นรุ่งแสงสุริยาการ้อง	ทั้งสองเชิญราชสารศรี
ต่างมาขึ้นหลังพาชี	ตรงเข้าบุรีล่าสำนั้น ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงจึงลงจากหลังม้า	สองนายจึงพากันผายผัน
เข้าหาเสนาผู้ใหญ่พลัน	เรียนเรื่องราวนั้นให้แจ้งใจ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	เสนานายพลคนผู้ใหญ่
ครั้นได้แจ้งตระหนักประจักษ์ใจ	จึงพาเข้าไปพระโรงธาร ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ ครั้นถึงจึงประณตบทเรศ	ทูลเหตุเรื่องความตามราชสาร
หยิบแว่นตามาใส่แล้วกราบกราน	คลี่สาราอ่านถวายพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้า

๏ ศุภสารสุนทรีศรีสวัสดิ์	จอมกษัตริย์เมืองปักมาหงัน
ให้ทูตนำสารามาอภิวันท์	ทูลองค์ทรงธรรม์ให้ทราบการ
บัดนี้สังคามาระตา	กับระเด่นธิดามาสู่สถาน
คิดไว้ว่าจะให้แต่งงาน	จึงมีราชสารมาทั้งนี้
ขอเชิญท่านท้าวเจ้านคร	มาช่วยอวยพรเจริญศรี
จะได้อยู่เป็นสุขสวัสดี	ตามพิธีบุศยามาแต่ไร ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวล่าสำเป็นใหญ่
ครั้นทราบสารเบิกบานหฤทัย	จึงปราศรัยไต่ถามตามเหตุการณ์
แล้วตรัสสั่งเสนาสามนต์	ให้ตรวจเตรียมรี้พลทวยหาญ
เราจะไปในรุ่งทิวาวาร	แล้วภูบาลเข้าในไพชยนต์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ

๏ บัดนั้น	เสนาพากันกลับสับสน
ผู้รับสั่งมานั่งที่เพิงพล	ให้เกณฑ์คนเข้ากระบวนถ้วนอัตรา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
ยานี

๏ เกณฑ์ทหารถือธงลงยันต์	ใส่เสื้อสีจันทร์เดินหน้า
พลปืนพื้นเสื้อสีฟ้า	เขนงดินศิลาหน้าเพลิงไก
พลทวนล้วนเสื้อเขียวขาบ	พลดาบเสื้อแสดสอดใส่
พลดั้งตั้งต่อติดไป	ใส่เสื้อสีไพรไม่ปะปน
พนักงานรถาเอามาเทียม	ตรวจเตรียมพร้อมสรรพกับพหล
สารวัดจัดแจงผู้คน	เกลื่อนกล่นทั่วไปทั้งในวัง ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	ท้าวล่าสำตรองตรึกนึกสมหวัง
ไสยาสน์เหนืออาสน์บัลลังก์	แว่วสำเนียงเสียงระฆังกังสดาล
บรรทมตื่นฟื้นฟังนาฬิกา	พอเวลาประจุสมัยไก่ขันขาน
เสด็จเข้าที่สรงชลธาร	พนักงานถวายพานภูษาทรง ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
โทน

๏ ทรงขันลงยาราชาวดี	ตักวารีชำระสระสรง
แล้วลูบไล้สุคนธาอ่าองค์	สองทรงสนับเพลาเพราพราย
ทรงภูษาเขียนสุวรรณกระสันรัด	คาดเข็มขัดประจำยามติดสามสาย
ผ้าทิพย์ขลิบตาดเลื่อมลาย	เจียระบาดชาติบุ้มบ่ายลายทอง
สอดทรงฉลององค์พื้นม่วง	ดอกดวงสดสีไม่มีหมอง
ทองกรเก้ารอบลำยอง	ทับทรวงแสงส่องสังวาลแวว
ทรงชฎาดอกดวงพวงเพชรห้อย	กุณฑลทัดจัดพลอยเป็นถ้องแถว
เหน็บกั้นหยั่นกัลเม็ดเสร็จแล้ว	คลาดแคล้วออกมาข้างหน้านั้น ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
ร่าย

๏ ขึ้นเกยเลยลงรถที่นั่ง	คับคั่งหมู่พหลพลขันธ์
จุดปืนฉัตรชัยให้สำคัญ	เดินขบวนตามกันเป็นหลั่นไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ กลองโยน
โทน

๏ รถเอยรถจำหลัก	ธงปักปลายงอนงามไสว
ดุมวงกงกำอำไพ	เทียมด้วยมโนมัยไว้หน้าตา
สารถีขี่ขับไวว่อง	เคล่าคล่องเคยขับสำหรับขา
จามรชอนตะวันกั้นสุริยา	ชุมสายซ้ายขวาเดินหน้ารถ
ฆ้องกลองแตรสังข์ดังระงม	ในพนมพนาวาปรากฏ
รถประเทียบตามกันเป็นหลั่นลด	เร่งรถยาตราเข้าป่าไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
ชมดง

๏ เดินทางตามหว่างศิขเรศ	ที่ประเทศลำเนาเขาใหญ่
เป็นหุบเหวห้วยหินดินอุไร	น้ำใสไหลเชี่ยวเรี่ยวแรง
ที่หินหักหกห้อยย้อยหยัด	น้ำพัดซัดเซาะเป็นเกาะแก่ง
บนฟากฝั่งชลธาร์ศิลาแลง	ดูดาษแดงดื่นดงพงพนัส
ไม้ดอกงอกงามเงื้อมคีรี	ดูท่วงทีดีดังต้นไม้ดัด
ตะขบข่อยขึ้นเบียดเยียดยัด	เอาไว้ตัดเมื่อมาจำป่าไว้
ชมพลางทางเร่งรถทรง	ดั้นดงเดินมาในป่าใหญ่
สารวัดรัดเร่งพลไกร	เดินไปตามทางหว่างคีรี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันเรืองศรี
เนาในพลับพลาพนาลี	แว่วเสียงโยธีนี่นัน
เกรงกริ่งนิ่งนึกตรึกเหตุผล	จึงตรัสสั่งเหล่าพหลพลขันธ์
จงขึ้นม้ารีบไปในไพรวัน	ดูสำคัญถามไถ่ใครยกมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	เหล่าทหารชาญชัยใจกล้า
รับสั่งแล้วบังคมลา	ขึ้นม้าสีมอปล่อยห้อไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงจึงถามคนถือธง	นี่รีบรัดจัตุรงค์จะไปไหน
ใครเป็นนายนำพลสกลไกร	จงเล่าไปตามจริงอย่านิ่งนาน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	คนธงผู้ใหญ่ใจเหี้ยมหาญ
จึงบอกกล่าวเล่าไปให้แจ้งการ	ภูบาลล่าสำนำพลมา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	เสนาได้ฟังไม่กังขา
ชักบังเหียนหันกลับแล้วขับม้า	กระทืบโกลนโผนมาพลับพลาชัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงจึงลงจากม้า	แล้วเข้ามาบังคมประนมไหว้
ทูลท้าวเจ้าตนแต่ต้นไป	โดยในข้อความตามกิจจา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันหรรษา
จึงตรัสสั่งมหาเสนา	จงไปเชิญเข้ามาพลับพลาชัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
ออกมาขึ้นม้าแล้วคลาไคล	ตรงไปกองทัพฉับพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงลงจากพาชีชาญ	เข้าไปกราบกรานขมีขมัน
ทูลว่าท้าวปันจะรากัน	ให้มาเชิญทรงธรรม์ไปพลับพลา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวล่าสำนาถา
ได้ฟังยินดีปรีดา	ให้เร่งรถาคลาไคล ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงหยุดรถรอรั้ง	ประทับยังพลับพลาทองผ่องใส
จึงดำเนินเดินตรงเข้าไป	นั่งใกล้ท้าวปันจะรากัน
ต่างคำนับกันตามประเพณี	ถ้อยทีปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ต่างองค์ปราศรัยไถ่ถามกัน	ถึงเขตขัณฑ์เขื่อนคูหมู่ภัยพาล ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันเกษมศานต์
สนทนาปราศรัยกันช้านาน	แล้วภูบาลตรัสสั่งทูตที่มา
ให้เข้าไปบอกข่าวเจ้านคร	ว่าเราจรจากเมืองมาคอยท่า
รีบมารีบไปอย่าให้ช้า	จงแจ้งกิจจาดังนี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	สองทูตรับสั่งใส่เกศี
ต่างบังคมคัลอัญชลี	มาขึ้นพาชีตีตะบัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ วางใหญ่ให้แส้เสียงขวิว	ม้าโขยกโดดปลิวถึงเขตขัณฑ์
ลงจากอัสดรจรจรัล	เข้าหาเสนานั้นแจ้งกิจจา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ บัดนั้น	เสนานายใหญ่ซ้ายขวา
แจ้งความตามข้อคดีมา	แล้วจึงพากันเข้าเฝ้าภูมินทร์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ คลานหมอบยอบกายถวายกร	แล้วกราบทูลภูธรให้ทราบสิ้น
สองนครจรจากนคริน	ประทับถิ่นปลายด่านชานนคร ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวปักมาหงันสโมสร
สั่งให้เตรียมเสนาพลากร	เราจะจรออกไปรับฉับไว ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
ออกมาเรียกหาข้าไท	วิ่งไขว่หากันให้ทันที
พวกตำรวจตรวจตรัสถือมัดหวาย	บ้างหอกหายถามหาออกอึงมี่
กรมแสงจัดแจงเป็นสิงคลี	รักษาองค์วิ่งตะลีตะลานมา
กรมวังสั่งให้เตรียมพระวอไว้	วิ่งไขว่ชุลมุนวุ่นนักหนา
ด้วยว่าเป็นการด่วนจวนเวลา	ต่างมาคอยองค์พระทรงยศ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	ท้าวปักมาหงันครั้นพร้อมหมด
จึงสระสรงคงคาสุธารส	แป้งสดหอมฟุ้งจรุงใจ
พนักงานตั้งพานพระภูษา	แต่งพระองค์อลงการ์ผ่องใส
ทรงเครื่องสรรพเสร็จเสด็จไป	อนงค์ในตามส่งขึ้นทรงวอ
ชาวมาลาตัวนายถวายพระกลด	ตามเสด็จมาหมดทั้งมดหมอ
วิ่งตามเป็นยืดหืดขึ้นคอ	บ้างหัวร่อคิกคักผลักไสกัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด

๏ ถึงประทับพลับพลาที่หน้าด่าน	ภูบาลปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
เข้าไปเคารพอภิวันท์	พระเชษฐาทรงธรรม์ธิบดี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันเรืองศรี
จึงปราศรัยอนุชาพาที	ต่างองค์ยินดีปรีดา
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวปักมาหงันหรรษา
จึงเชิญท้าวล่าสำกับพี่ยา	ให้ไคลคลาพาพลเข้านคร ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันชาญสมร
ทั้งท้าวล่าสำฤทธิรอน	ต่างองค์บทจรขึ้นทรงรถ
จึงให้เดินพยุหบาตรยาตรา	เลิกทศโยธามาจนหมด
ท้าวปักมาหงันนั้นตามรถ	กั้นพระกลดหักทองขวางมาข้างท้าย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด

๏ ถึงประทับกับเกยริมตำหนัก	ท้าวปักมาหงันก็ผันผาย
นำเข้าพระโรงคัลพรรณราย	เสนาขวาซ้ายถวายกร
ต่างองค์สนทนาพาที	สุขเกษมเปรมปรีดิ์สโมสร
จะตั้งการภิเษกสยุมพร	ให้ถาวรพูนสวัสดิ์กำจัดภัย
จึงตรัสสั่งโหราบรรดาอยู่	จงเร่งดูฤกษ์ยามตามวิสัย
จะเสกสองครองสมบัติฉัตรชัย	เมื่อวันไรฤกษ์พาเพลาดี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	โหรคำนับรับสั่งใส่เกศี
ลงลัคน์จันทร์ชันษานาที	ตามคัมภีร์โฉลกโชคชัย


จึงทูลว่าห้าค่ำอำมฤค	จะก้องกึกโกลาสุธาไหว
แม้นเกิดเหตุเภทพาลประการใด	ขอให้สังหารผลาญชีวา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นเกศเขตขัณฑ์หรรษา
จึงตรัสสั่งทั้งสี่เสนา	จะตั้งการวิวาห์สักห้าวัน
จงปลูกโรงพิธีอภิเษก	ใส่เอกฉัตรชัยไอศวรรย์
มีการเล่นเต้นรำระบำบรรพ์	เหมือนกันกับเราคราววิวาห์
ให้พวกพ้องสองเมืองที่มาช่วย	สมทบด้วยไพร่นายซ้ายขวา
ครั้นเสร็จสั่งทั้งสามกษัตรา	ต่างลีลาเข้าห้องทองประทม ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ

๏ บัดนั้น	พวกเสนามาทิมริมสนม
พร้อมพรั่งสั่งเวรเกณฑ์ระดม	เลกขุนนางต่างกรมสนมใน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ บัดนั้น	พวกหมื่นขุนมุลนายน้อยใหญ่
ต่างจัดแจงแบ่งปันกันไป	เร่งรัดตัดไม้มาใช้การ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ ตัดไม้
ยานี

๏ ปลูกโรงพิธีสิบสี่ห้อง	ที่ท้องสนามหน้ามหาสถาน
ห้อยโคมโขมพัสตร์ดัดเพดาน	ผูกม่านสุวรรณกั้นกำบัง
แล้วตั้งเครื่องพระสำอางอย่างเอก	เทียนภิเษกเสาวรสกลศสังข์
ทั้งแท่นรัตน์ภัทรบิฐบัลลังก์	พระเต้าตั้งแปดทิศติดเทียนชัย


ทั้งกองทองกองแก้วแพร้วพร่าง	กั้นกางเศวตฉัตรจำรัสไข
ราชวัติฉัตรแก้วแววไว	เตรียมไว้พร้อมพรักพนักงาน
พวกที่ถูกปลูกโรงรำเต้น	ลากเข็นแบกขนอลหม่าน
บ้างใส่สอดรอดพรึงกรึงกระดาน	เสียงขวานสิ่วลั่นสนั่นดัง ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
ร่าย

๏ ครั้นถึงวันงานการวิวาห์	ชีพราหมณ์พฤฒามาพร้อมพรั่ง
เหล่าพวกสังฆ์การีตีระฆัง	ไปเร่งสังปะลิเหงะทั้งปวงมา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันหรรษา
ครั้นจวนใกล้ได้ฤกษ์เวลา	จึงสั่งให้ลูกยาสรงวารี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	สังคามาระตาเรืองศรี
 รับสั่งทรงธรรม์อัญชลี	มาเข้าที่โสรจสรงคงคา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน

๏ เสด็จเหนือแท่นสุวรรณบัลลังก์	พราหมณ์ถวายน้ำสังข์ซ้ายขวา
สำอางองค์สรงชลสุคนธา	ทรงภูษาค่าเมืองเรืองระยับ
ฉลององค์ทรงรัดครัดเคร่ง	คาดปั้นเหน่งเปล่งเม็ดเพชรประดับ
ผ้าทิพย์ขลิบทองรองซับ	สวมสังวาลบานพับสลับพลอย
ตาบประดับทับทรวงดวงแก้ว	พราวแพร้วแวววิ่งดังหิ่งห้อย
ทองกรเก็จเพชรกระจ่างพร่างพร้อย	เรียบร้อยธำมรงค์วงวาว


แล้วทรงพระมหามงกุฎ	ประดับบุษราคัมน้ำขาว
กรรเจียกซ้อนจอนแก้วแพรวพราว	งามราวกับเทวัญชั้นฟ้า ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย

๏ ครั้นเสร็จสรงทรงเครื่องเรืองรอง	พราหมณ์ประคองสองฝ่ายซ้ายขวา
จากมณฑลพิธีลีลา	เสด็จมาที่เฝ้าเจ้ากรุงไกร ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ พราหมณ์นอก

๏ เมื่อนั้น	ท้าวปันจะรากันเป็นใหญ่
ชวนพระวงศ์พงศาเสนาใน	แห่ห้อมล้อมไปโรงพิธี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ กลองโยน

๏ ครั้นถึงจึงนั่งบัลลังก์อาสน์	พระหน่อนาถนั่งประณตบทศรี
แวดล้อมพร้อมพวกพราหมณ์ชี	โหราตีฆ้องลั่นเป็นสัญญา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีมียศถา
จึงให้สี่พี่เลี้ยงเคียงธิดา	ให้สรงน้ำมุรธาสุราลัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ พราหมณ์เข้า

๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมาอัชฌาสัย
คิดสะเทินเขินขวยแข็งใจ	เสด็จไปสรงสหัสนัทที ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมตลาด

๏ ลูบไล้สุคนธ์ปนทอง	สี่พี่เลี้ยงเคียงประคองขัดสี
ทรงสำอางสางเกล้ามาลี	ผัดฉวีวรรณเปล่งดังเพ็งจันทร์


นุ่งภูษาค่าเมืองเครื่องใหม่	ห่มสไบใยบัวดูคมสัน
คาดเข็มขัดรัดสะอิ้งโอบพัน	พลอยกุดั่นดวงแก้วแววไว
สอดสังวาลบานพับซับซ้อน	ทองกรแก้วกระจ่างสว่างไสว
สร้อยนวมสวมพระศออรไท	แล้วสอดใส่มงกุฎพระบุตรี
ธำมรงค์ทรงพระหัตถ์ตรัสเตร็จ	ทับทิมเพชรพรรณรายหลายสี
แล้วพี่เลี้ยงเคียงคลอจรลี	มาเฝ้าพระชนนีที่ห้องใน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	องค์พระมารดาอัชฌาสัย
ปลอบประโลมลูกน้อยกลอยใจ	มาจะไปเข้ามณฑลพิธี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ระเด่นกุสุมามารศรี
ให้ครั่นคร้ามขามเขินสะเทินที	เทวีมิใคร่จะไคลคลา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	องค์พระชนนีเสนหา
จึงโอนอ่อนผ่อนผันจำนรรจา	พระบิดาจะคอยแก้วกลอยใจ
แล้วจูงกรพระบุตรีลีลาศ	ประยูรญาติแห่ห้อมล้อมไสว
พร้อมพรักนักสนมกำนัลใน	เสด็จไปเข้ามณฑลพิธี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง

๏ ครั้นถึงจึงนั่งข้างเบื้องซ้าย	น้อมถวายประณตบทศรี
พอได้ฤกษ์งามยามดี	โหรตีฆ้องชัยให้สัญญา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงพิภพนาถา
จึงจูงกรสังคามาระตา	กับระเด่นกุสุมาลาวัณย์
ให้นั่งเหนือกองทองกองแก้ว	ผ่องแผ้วพรรณรายฉายฉัน
ให้สององค์ทรงเกี่ยวก้อยกัน	แล้วทำขวัญขานโห่เป็นโกลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เวียนเทียน

๏ เวียนเอยเวียนเทียน	ให้เวียนซ้ายส่งวงมาขวา
ประโคมอินทเภรีปี่ชวา	แตรสังข์บังกะล่ามลายู
กลองตะโพนโทนทับกระจับปี่	มโหรีเรื่อยเพราะเสนาะหู
โหราพฤฒามาตย์ราชครู	ใส่พลูคะแนนแว่นเทียนชัย
พวกท้าวนางต่างคำนับรับส่ง	เวียนวงวันทาอัชฌาสัย
บำเรอรับขับร้องทำนองใน	ปี่ไฉนเสนาะเพราะสำเนียง
มโหระทึกกึกก้องกลองชนะ	ปิ๋งปะเปิงครึ่มกระหึมเสียง
ทั้งฉิ่งกรับขับกล่อมพร้อมเพรียง	สนั่นเวียงวันงานการวิวาห์
ฝ่ายพวกเล่นเต้นรำโรงนอก	ต่างออกโรงประชันหรรษา
บ้างเชิดฉาวกราวเขนเจรจา	ชาวพาราดูงานสำราญครัน ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ ประโคม

๏ ครั้นเวียนเทียนสำเร็จเจ็ดรอบ	ตามระบอบเสร็จสมภิรมย์ขวัญ
โหรารับดับเทียนโบกควัน	ถวายจันทน์จุณเจิมเฉลิมพักตร์
ต่างอำนวยอวยชัยให้พระเดช	ปราบประเทศทั่วไปทั้งไตรจักร
ได้สืบวงศ์พงศาสุรารักษ์	เป็นพำนักโลกาทั้งธาตรี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวปักมาหงันเรืองศรี
มอบสมบัติขัตติยาธานี	ให้ว่าที่แทนองค์พระทรงธรรม์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์รับสั่งนรังสรรค์
พระลงจากกองแก้วแพรวพรรณ	นางลงจากกองสุวรรณทันใด
ต่างองค์ตรงมาหน้าที่นั่ง	ถวายบังคมลาอัชฌาสัย
พระมารดาพานางไปข้างใน	สี่กษัตริย์เสด็จไปออกพลับพลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ

๏ บัดนั้น	พนักงานการเล่นทุกภาษา
ล้วนฝึกหัดจัดสรรกันมา	เข้าไปเล่นหน้าพลับพลาพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ บัดนั้น	หญิงชายชาวพหลพลขันธ์
เป็นหมู่หมู่ดูงานการประชัน	เสียงครื้นครั่นสรวลเสเฮฮา
พวกหนุ่มหนุ่มกลุ้มเกลื่อนกลางถนน	เที่ยวดูคนเดินกรายซ้ายขวา
เห็นสาวสาวชาวบ้านนอกคอกนา	เข้าพูดจาลดเลี้ยวเกี้ยวพาน
ทั้งพวกพ้องสองทัพก็เที่ยวเกลื่อน	บ้างคบเพื่อนผูกรักสมัครสมาน
เสียงอึงอื้อซื้อสุรากินหน้าร้าน	สาบานพันผูกเป็นลูกเกลอ
พวกอุบาทว์ชาติชั่วหัวไม้	ไม่กลัวใครไพร่ผู้ดีตีเสมอ
เที่ยวแทรกเสียดเบียดเขาเกาคะเยอ	ใครเลินเล่อฉวยผ้าหนีหน้าไป
พวกผู้หญิงชิงที่ดูโขนหุ่น	เถียงกันวุ่นค้อนควักผลักไส
บ้างปล้ำปลุกลุกล้มเกลียวกลมไป	ตำรวจไล่ตีฉาวกราวเกรียว ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏ ครั้นราตรีมีหนังประชันฉาว	ทั้งหนุ่มสาวแซ่ซ้องท่องเที่ยว
บ้างเดินอ้อมด้อมคดลดเลี้ยว	บ้างตามเกี้ยวกันพลางในกลางคืน
จุดดอกไม้ไฟสว่างช้างร้อง	เสียงแซ่ซ้องสับสนผู้คนตื่น
เสียงสนั่นลั่นพิลึกครึกครื้น	ทั้งกลางคืนกลางวันสนั่นไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏ ครั้นสิ้นฤกษ์งานการวิวาห์	ทั้งสองกษัตราอัชฌาสัย
เลิกทัพกลับพหลพลไกร	ตรงไปนครเหมือนก่อนมา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
ช้าปี่

๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงอิเหนาเผ่าพันธุ์อสัญหยา
แต่เสร็จส่งองค์สังคามาระตา	กับระเด่นกุสุมาให้ถาวร
ทั้งแว่นแคว้นแดนชวาอาณาเขต	เกรงพระเดชนอบนบสยบสยอน
คิดรำพึงถึงระตูภูธร	แต่ปางก่อนต่างถวายบุตรชายมา
จำจะให้ไปบุรีมีคู่	สืบวงศ์พงศ์ระตูไปภายหน้า
จึงตรัสสั่งคลังภูษามาลา	ให้จัดเครื่องเสื้อผ้ามาประทาน
ให้เจ็ดองค์วงศ์ระตูที่อยู่ด้วย	ได้เคยช่วยชิงชัยแรมไพรสาณฑ์
มีความชอบรอบรู้ราชการ	ไปอยู่ด่านเขตแดนแทนบิดา
อันระเด่นกุดารัศมี	กับกุดาปาตีกุดาวะหา
ทั้งสามนี้พี่น้องร่วมท้องมา	เป็นบุตรท้าวสะมาหรังทั้งนั้น
อันระเด่นวิยาหยาที่มาอยู่	บุตรระตูตะมาเสรังสรรค์
แต่ระเด่นสุหราวาตีนั้น	เป็นบุตรท้าวกะปาหงันถวายไว้
ทั้งสุหรันติกาหราดาหยน	ทั้งเจ็ดคนกิริยาอัชฌาสัย
ปูนบำเหน็จเสร็จสรรพส่งกลับไป	อยู่เวียงชัยช่วยรักษาประชาชน ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ กราวรำ เลิก
เพลงยาว

๏ อันอิเหนาเอามาทำเป็นคำร้อง	สำหรับงานการฉลองกองกุศล
ครั้นกรุงเก่าเจ้าสตรีเธอนิพนธ์	แต่เรื่องต้นตกหายพลัดพรายไป
หากพระองค์ทรงพิภพปรารภเล่น	ให้รำเต้นเล่นละครคิดกลอนใหม่
เติมแต้มต่อติดประดิษฐ์ไว้	บำรุงใจไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน
ตั้งแต่หนึ่งถึงสี่สิบห้าเล่ม	เขียนเต็มตัวดีดินสอสิ้น
ได้ลอกต่อต่อมาเป็นอาจิณ	ใครยลยินยืมไปอย่าให้ยับ
พากเพียรเขียนยากลำบากลำบน	ต้องซุกซนเต็มประดาหาฉบับ
เสียเลี่ยงโผโล่ลายหลายพับ	จึงกำชับว่าไว้พอให้รู้
ครั้นจะขัดทัดทานไม่ให้เล่า	ก่นแต่เฝ้าว่าขานรำคาญหู
นักเลงอ่านพาลเขลาข้างเจ้าชู้	พอใจดูสมพาสมาตุคาม
บ้างมากวนล้วนจะเอาที่เข้าห้อง	ฉวยได้คล่องต้องจิตคิดย่าม
ยืมต่อยอส่งบ่งความ	เจ้าของตามใจนักมักยับเอย ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
จบบทอิเหนา พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ เท่านี้

๓๘
๓๘