๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายประไหมสุหรีศรีใส
แต่ละห้อยคอยหาพระดนัย 	นางไม่เป็นสุขสักเวลา
พระครรภ์ได้สิบเดือนโดยกำหนด	จะประสูติโอรสเสนหา
ให้เจ็บปวดรวดเร้าทั้งกายา	ประหนึ่งว่าโฉมฉายจะวายปราณ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	กำนัลนางต่างคนอลหม่าน
บ้างเข้าประคององค์นงคราญ	หมอผู้หญิงอยู่งานผันแปร
เหล่าพวกข้าหลวงก็ตกใจ	บ้างวิ่งไปบอกกล่าวท่านเถ้าแก่
เจ้าขรัวนายออกมานั่งสั่งหุ้มแพร	ให้เตรียมแตรพิณพาทย์ฆ้องชัย
แล้วหมายบอกไปเบิกน้ำสุรา	สำหรับยาจะได้ดองสักสองไห
เตือนเจ้าพนักงานทหารใน	ให้ยกที่ประทมไฟเข้าไปพลาง
เชื้อพระวงศ์ทรงถือเขนยทอง	นั่งหนุนพระขนองทั้งสองข้าง
เห็นโฉมฉายประชวรครวญคราง	กำนัลนางน้อยน้อยพลอยตีทรวง
บ้างเร่งหาหมอยาหมอนวด	เรียกตำรวจเข้ามาผูกผ้าหน่วง
บ้างต้มน้ำทำการทั้งปวง	ในเรือนหลวงวิ่งไขว่กันไปมา
ที่นับถือผีสางลางคน	ก็บวงบนเอาเบี้ยขึ้นเหน็บฝา
บ้างอวดรู้ดูยามสามตา	จะประสูติไม่ช้าเวลานี้
เหล่าพวกเจ้าจอมหม่อมอยู่งาน	ก็ลนลานคลานเข้าไปในที่
ชิงกันเอาหน้าพาที	ทูลคดีให้ทราบบาทา ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	พระผ่านภพกุเรปันนาถา
ครั้นแจ้งก็รีบลีลา	ลงมาที่อยู่เยาวมาลย์
ทรงนั่งบัลลังก์รัตน์รูจี	พิศพักตร์มเหสีแล้วสงสาร
จึงกำชับหมอผู้หญิงที่อยู่งาน	ดูอาการกัลยายิ่งอาวรณ์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีศรีสมร
เจ็บจวนประชวรพระอุทร	บังอรไม่เป็นสมประดี
ครั้นปัจจุสมัยใกล้สว่าง	เสียงประโคมดุริยางค์อึงมี่
พอได้ฤกษ์เพลานาที	มารศรีประสูติพระธิดา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ มโหรี

๏ เมื่อนั้น	องค์มะเดหวีเสนหา
รับราชบุตรีนั้นมา	โสรจสรงธาราทันใด
แล้ววางองค์ลงเหนือพระยี่ภู่	ลาดปูโขมพัตถ์ผ่องใส
เอาพานทองรองรับตั้งไว้	ที่ในกระโจมแพรแสสุวรรณ
พระวงศามาเฝ้าพิทักษ์ถนอม	แน่นนั่งพรั่งพร้อมรับขวัญ
ท้าวนางพระสนมกำนัล	ชวนกันชื่นชมยินดี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านกุเรปันกรุงศรี
พิศโฉมพระราชบุตรี	ลออองค์อินทรีย์เพียงนางฟ้า
อันนิมิตที่เป็นให้เห็นนั้น	ก็เหมือนกันกับบุตรีดาหา
จึงให้นามตามวงศ์เทวา	ชื่อระเด่นวิยะดานารี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ฝ่ายมหาอำมาตย์ทั้งสี่
จึงจัดบุตรเสนาบรรดามี	แปดร้อยนารีจำเริญวัย
ทั้งเงินทองของขวัญต่างต่าง	ตามอย่างพระธิดาประสูติใหม่
ให้เถ้าแก่โขลนจ่าพาเข้าไป	ยังในนิเวศน์วังพลัน
ต่างบังคมคัลอัญชลี	องค์ศรีปัตหรารังสรรค์
ตำมะหงงยาสาเสนานั้น	ทูลถวายของขวัญทันที
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวกุเรปันเรืองศรี
ยิ่งทรงโสมนัสพันทวี	จึงจัดสี่พี่เลี้ยงพระธิดา
ล้วนบุตรเสนีมีศักดิ์	นรลักษณ์รูปทรงวงศา
คนหนึ่งชื่อบาหยันกัลยา	ซ่าเหง็ดโสภานารี
หนึ่งชื่อประเสหรันแน่งน้อย	ประลาหงันแช่มช้อยโฉมศรี
ตำแหน่งที่พี่เลี้ยงพระบุตรี	ตั้งได้แต่สี่พารา
อันบุตรเสนีทั้งนั้น	แบ่งเป็นกำนัลซ้ายขวา
แล้วประทานสิ่งของนานา	เงินทองแพรผ้าสารพัน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเฉิดฉัน
เนาในพลับพลาพนาวัน	สุริยันเยี่ยมยอดบรรพต
จึงเข้าที่ชำระสระสรง	ทรงเครื่องประดับองค์อลงกต
แล้วเสด็จขึ้นยังบัลลังก์รถ	ให้เคลื่อนทศโยธาคลาไคล ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
ชมดง

๏ เดินพลางทางชมรุกขชาติ	เดียรดาษดวงดอกออกไสว
หอมประทิ่นเหมือนกลิ่นทรามวัย	ภูวไนยถวิลหาปรารภ
สกุณาพาคู่เคียงบิน	เหมือนเคียงพักตร์ทักษิณที่พระศพ
โนรีเรียงหน้าบนค่าคบ	เหมือนพี่แสร้งแกล้งกระทบอังสานาง
นกขมิ้นบินโผเข้าพงพี	เหมือนเจ้าเดินหนีพี่ไปให้ห่าง
สีชมพูเหมือนสีสไบบาง	ที่เปลี่ยนมากลางทางแทนองค์
นางนวลเล่นน้ำอยู่ในหนอง	เหมือนนวลน้องเมื่อสนานในสระสรง
ชมพลางทางระทดกำสรดทรง	ให้รีบรัดจตุรงค์จรลี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
ร่าย

๏ แต่แรมรอนนอนป่าสิบห้าวัน	ลุถึงกุเรปันกรุงศรี
ให้หยุดรถคชพลพาชี	ภูมีเสด็จไปเข้าในวัง ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง

๏ ครั้นถึงปราสาทพระบิดา	ฝูงกำนัลกัลยาพร้อมพรั่ง
พระหยุดแฝงทวารบานบัง	ยับยั้งดูทีกิริยา
เห็นพระบิตุเรศมารดร	สโมสรสรวลสันต์หรรษา
จึงเข้าไปในปราสาทรจนา	วันทาพระชนกชนนี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้า

๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์ประไหมสุหรี
เห็นอิเหนาเข้ามาอัญชลี	จึงมีมธุรสพจนา
นี่หากว่าชีวันไม่บรรลัย	จึงได้เห็นพักตร์โอรสา
มิเสียแรงกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงมา	เสนหาก็ไม่เสียที ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเรืองศรี
ก้มเกล้าทูลสนองพระเสาวนีย์	อันโทษาลูกนี้ผิดนัก
ได้ทูลลาว่าจะมาเป็นหลายหน	สองประหมันนั้นก่นแต่หน่วงหนัก
ต่างองค์อาลัยด้วยใจรัก	หาญหักห้ามไว้มิให้มา
ต่อได้แจ้งอาการในสารศรี	ว่าชนนีจะคลอดโอรสา
พระจึงอวยให้ลูกไคลคลา	รีบเดินทั้งทิวาราตรี


จะว่าไปก็ในลูกผิดเอง	เหมือนไม่เกรงเบื้องบาทบทศรี
ถึงประหมันมิให้จรลี	แม้นมิฟังใช่ที่จะทำไม
ตกแต่เกรงผู้อื่นนั้นยิ่งกว่า	พระบิตุเรศมารดาเป็นใหญ่
ลูกได้พลั้งผิดคิดเบาใจ	ขอพระองค์จงได้เมตตา
แล้วทูลถวายของขวัญ	สองประหมันประทานขนิษฐา
พระพินิจพิศโฉมวิยะดา	เสนหาพ่างเพียงดวงใจ
พลางดูทำนองสองกษัตริย์	เห็นค่อยคลายเคืองขัดอัชฌาสัย
จึงบังคมลาคลาไคล	เสด็จไปที่อยู่พระภูมี ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ เสมอ
ช้า

๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวดาหาเรืองศรี
แจ้งว่าพระเชษฐาธิบดี	มีราชบุตรีโสภา
จึงให้จัดของขวัญทันใด	ตามในสุริย์วงศ์อสัญหยา
ทั้งของตุนาหงันกัลยา	ให้อะหนะสียะตราลูกรัก
ตำมะหงงจงนำสารไป	กราบทูลภูวไนยให้ประจักษ์
ว่าเรากับขนิษฐาสามิภักดิ์	คิดถึงพระทรงศักดิ์เป็นพ้นไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
ร่าย

๏ บัดนั้น	ตำมะหงงรับสั่งบังคมไหว้
ออกมาจัดของขวัญทันใด	ใส่ในราชรถเรียงรัน


ตำมะหงงเสนีนั้นขี่ม้า	รีบยกโยธาผายผัน
นอนทางค้างแรมมาหลายวัน	ตรงไปกุเรปันธานี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด

๏ พอพบเสนาเมืองกาหลัง	อีกทั้งสิงหัดส่าหรี
สามนายก็พากันจรลี	เข้าในบุรีกุเรปัน
ไปหายาสาตำมะหงง	จึงส่งบรรณาการของขวัญ
เวลาเฝ้าองค์พระทรงธรรม์	ก็พากันเข้าสู่พระโรงชัย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ

๏ ต่างประนมก้มเกล้าเคารพ	พระปิ่นภพกุเรปันเป็นใหญ่
ตำมะหงงมหาเสนาใน	ทูลไปให้แจ้งกิจจา
บัดนี้พระอนุชาทั้งสาม	มีความโสมนัสเป็นหนักหนา
ให้เสนีนำบรรณาการมา	ทำขวัญพระนัดดายาใจ
แต่ศรีปัตหราดาหานั้น	ตุนาหงันพระบุตรีศรีใส
ให้สียะตราโอรสยศไกร	ตามในสุริย์วงศ์เทวา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านกุเรปันนาถา
จึงมีพระราชบัญชา	ปราศรัยเสนาทั้งสามคน
ซึ่งมาท่าทางทุรัศสถาน	เทศกาลเป็นหน้าฟ้าฝน
กันดารโดยมรคาอารญ	ไพร่พลยังพร้อมมูลกัน


อันพระอนุชาทั้งสามองค์	ยังดำรงไอศูรย์เกษมสันต์
อยู่เย็นเป็นสุขทุกนิรันดร์	หรือโรคันอันตรายสิ่งใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	สามเสนาทูลสนองไข
เดชะพระเดชปกเกศไป	มรคามาได้สะดวกดาย
อันสามสมเด็จพระอนุชา	กับพระญาติวงศาทั้งหลาย
มิได้มีไภยันอันตราย	กราบถวายบังคมด้วยภักดี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นภพกุเรปันกรุงศรี
จึงผันพักตรามาพาที	กับประไหมสุหรีนงเยาว์
อันระเด่นบุษบาดาหานั้น	ได้ไปตุนาหงันให้อิเหนา
บัดนี้วิยะดาลูกเรา	ฝ่ายเขามาขอให้สียะตรา
ถ้อยทีมีใจจำนง	มิให้เสียสุริย์วงศ์อสัญหยา
จะโอนอ่อนผ่อนตามอนุชา	กัลยาจะเห็นประการใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	องค์ประไหมสุหรีศรีใส
เคารพอภิวันท์แล้วทูลไป	ตามแต่ภูวไนยจะโปรดปราน
มิใช่ว่าอื่นไกลหาไหนมา	สียะตราหนึ่งหรัดก็เป็นหลาน
น้องมิได้แข็งขัดทัดทาน	ให้เคืองบทมาลย์พระผ่านฟ้า ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระผ่านภพกุเรปันหรรษา
จึงดำรัสตรัสสั่งเสนา	จงบอกแก่อนุชาทั้งสามเมือง
ว่าเราอำนวยอวยชัย	ทุกข์โศกโรคภัยจงปลดเปลื้อง
อย่ารู้มีอันตรายระคายเคือง	ให้รุ่งเรืองเดชากฤษฎาการ
ซึ่งพระอนุชาดาหานั้น	ให้มาตุนาหงันว่าขาน
ก็ชอบตามระบอบโบราณ	มิให้เสียวงศ์วานเทวา
ครั้นเสร็จเสด็จยุรยาตร	จากอาสน์สุวรรณเลขา
ชวนประไหมสุหรีลีลา	ไปปราสาทวิยะดานารี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	เสนาทั้งสามกรุงศรี
ครั้นเสด็จขึ้นแล้วก็จรลี	ออกไปจากที่พระโรงคัล
ต่างคนต่างขึ้นอาชา	รีบเร่งโยธาผายผัน
มาจากกรุงไกรกุเรปัน	แยกกันไปยังพารา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
ช้า

๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงวงศ์อสัญแดหวา
แต่จากเยาวมาลย์ช้านานมา	ไม่วายถวิลหาอาลัย
ยามเข้าไสยาในราตรี	ยิ่งทวีทุกข์ทนหม่นไหม้
บรรทมชมเชยแต่สไบ	แทนองค์อรไททุกเวลา
โอ้ว่ายาหยีของพี่เอ๋ย	เมื่อไรเลยจะได้เห็นหน้า
ยังมิทันสู่สมภิรมยา	เวราสิ่งใดให้ไกลกัน
แม้ช้าอีกสักห้าราตรี	เห็นทีจะได้ดังใฝ่ฝัน
พระรำลึกตรึกตราจาบัลย์	แสนวิโยคโศกศัลย์ไม่เคลื่อนคลาย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย

๏ ซึ่งทรงกำสรดรสรัก	อุตส่าห์หักฤทัยเสียให้หาย
แสร้งทำสุขเกษมเปรมปราย	มิให้คนทั้งหลายสงกา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ ครั้นรุ่งรางสร่างแสงสุริยง	พระแต่งองค์ทรงเครื่องโอ่อ่า
เสด็จทรงมโนมัยไคลคลา	ขึ้นเฝ้าพระบิดาด้วยพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ ครั้นถึงลงจากอัสดร	บทจรย่างเยื้องผายผัน
เข้าไปถวายอภิวันท์	พระผู้ผ่านไอศวรรย์เวียงชัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้า

๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นภพลบโลกเป็นใหญ่
แสนสวาทสองราชดนัย	พระนิ่งนึกตรึกไตรไปมา
อันองค์อิเหนาเยาวเรศ	รักดังดวงเนตรเบื้องขวา
อันอะหนะระเด่นวิยะดา	เพียงดวงนัยนาเบื้องซ้าย
พลางพินิจพิศพักตร์พระโอรส	เห็นกำสรดสร้อยเศร้าไม่เหือดหาย
เหตุที่ทุกข์ใจไม่สบาย	เพราะมุ่งหมายจินตะหราวาตี
จำจะให้ไปนัดอนุชา	กำหนดการวิวาห์ภิเษกศรี
เหมือนเอาเสี้ยนบ่งหนามเห็นงามดี	คิดแล้วจึงมีพระบัญชา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย

๏ ตรัสสั่งดะหมังเสนาใน	พรุ่งนี้จงไปเมืองดาหา
ทูลแถลงแจ้งแก่พระอนุชา	จะแต่งการวิวาห์เดือนหกนี้ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ดะหมังรับสั่งใส่เกศี
ถวายบังคมคัลอัญชลี	ออกมาจากที่พระโรงคัล
จึงบอกบ่าวไพร่ให้พร้อมเพรียง	ลูกเมียหาเสบียงขมีขมัน
ครั้นรุ่งก็รีบจรจรัล	ขึ้นม้าพากันคลาไคล ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด

๏ แรมร้อนนอนทางกลางอรัญ	สิบห้าวันถึงดาหากรุงใหญ่
พอเวลาเฝ้าก็เข้าไป	ยังท้องพระโรงชัยฉับพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ จึงถวายอภิวาทบาทบงสุ์	พระผู้พงศ์เทวากระยาหงัน
ทูลว่าพระเชษฐากุเรปัน	มีบัญชาใช้ให้มา
กำหนดนัดการสยุมพร	ให้ตกแต่งพระนครไว้ท่า
เดือนหกจะยกยาตรา	มาแต่งการวิวาห์พระบุตรี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวดาหาปรีดิ์เปรมเกษมศรี
จึงตรัสแก่ดะหมังเสนี	ว่าเรานี้ถวายบังคมไป
งดสักสามเดือนจึงยกมา	จะตกแต่งพาราเสียใหม่
ท่านจงไปทูลพระภูวไนย	ให้ทราบใต้ละอองบาทา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ดะหมังกุเรปันหรรษา
รับสั่งแล้วบังคมลา	มาขึ้นม้ารีบกลับไปฉับไว ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงจึงเข้าไปเฝ้า	พระปิ่นเกล้ากุเรปันเป็นใหญ่
ทูลแถลงแจ้งความทั้งปวงไป	ให้ทราบใต้บาทาฝ่าละออง ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระทรงภพลบโลกไม่มีสอง
ได้ฟังก็ดำริตริตรอง	ซึ่งพระน้องกำหนดนัดผัดไป
จำเป็นจะหย่อนผ่อนผัน	จะทำเหมือนนึกนั้นเห็นไม่ได้
คิดแล้วเสด็จคลาไคล	เข้าในปราสาทแก้วแพรวพรรณ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ

๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเฉิดฉัน
แจ้งว่าบิตุรงค์ทรงธรรม์	ใช้ให้ดะหมังนั้นไปนัดการ
จัดแจ้งที่จะแต่งสยุมพร	พระเร่งร้อนฤทัยดังไฟผลาญ
แต่โศกาครวญคร่ำรำคาญ	จะคิดอ่านผ่อนผันฉันใดดี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ อย่าเลยจะทูลลาไปเล่นไพร	แต่พอได้ออกจากกรุงศรี
แล้วจะไปหมันหยาธานี	ให้สมที่จินดาอาวรณ์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ คิดแล้วอ่าองค์ทรงเครื่อง	ย่างเยื้องจากแท่นบรรจถรณ์
มาทรงกัณฐัศว์อัสดร	บทจรเข้ายังวังใน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ ครั้นถึงจึงถวายอัญชลี	พระชนกชนนีเป็นใหญ่
เห็นท่วงทีชอบช่องจึงทูลไป	ว่าลูกไม่สบายมาหลายวัน
ขอพระองค์จงโปรดปรานี	พรุ่งนี้จะลาไปไพรสัณฑ์
เที่ยวไล่มฤคาในอารัญ	เจ็ดวันจะกลับมาเวียงชัย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงพิภพสบสมัย
ฟังโอรสลาไปเล่นไพร	ภูวไนยไม่พะวงสงกา
จึงตริตรึกปรึกษามเหสี	อิเหนานี้คะนึงถึงจินตะหรา
เศร้าหมองไม่หายหลายเดือนมา	จะต้องวิญญาณ์ให้คลายใจ
ว่าพลางทางมีพจนารถ	อนุญาตโดยดังอัชฌาสัย
ลูกรักจักลาไปเล่นไพร	ก็ตามใจแต่อย่าอยู่ช้า
แล้วดำรัสตรัสสั่งตำมะหงง	ท่านจงไปด้วยโอรสา
เป็นผู้ใหญ่ต่างใจต่างตา	อย่าให้พระลูกยาอยู่นาน
กำชับให้กลับในเจ็ดวัน	ถึงกรุงกุเรปันราชฐาน
สั่งเสร็จเสด็จจากพระโรงธาร	ภูบาลเข้าสู่ปราสาทชัย ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ เสมอ

๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีศรีใส
ชื่นชมสมจิตที่คิดไว้	ก็คลาไคลไปปราสาทวิยะดา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ พอประสบพบองค์มะเดหวี	สถิตที่ห้องทองขนิษฐา
พระลดองค์ลงถวายวันทา	ทำทีกิริยาเปรมปรีดิ์
แล้วโอบอุ้มประคองพระน้องรัก	มาใส่ตักเชยชมมารศรี
ชันษายังไม่ถึงกึ่งปี	อนิจจาพี่นี้จะจากไป
พลางสะท้อนถอนจิตจาบัลย์	สุดที่จะกลั้นกันแสงได้
ชลเนตรคลอเนตรภูวไนย	ผินไปทรงซับเสียฉับพลัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ	

๏ เมื่อนั้น	มะเดหวีมีศักดิ์เฉิดฉัน
เห็นอิเหนาลูกยาจาบัลย์	จึงตรัสถามไปพลันทันใด
เจ้าอุ้มน้องเชยชมภิรมย์รัก	เป็นไรนั่นผันพักตร์ไปร้องไห้
เห็นผิดทีเที่ยวป่าพนาลัย	เหมือนจะไปอยู่ช้าสักห้าปี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเรืองศรี
เสแสร้งแกล้งทูลพระชนนี	เมื่อกี้ผงปลิวเข้าตา
ก้มกรีดชลนัยน์จะให้หาย	ยังระคายเคืองเนตรเป็นหนักหนา
อย่ากินแหนงแคลงใจพระมารดา	ใช่ว่าจะโศกศัลย์ด้วยอันใด
ซึ่งลูกจะลาไปอารัญ	เจ็ดวันก็จะกลับกรุงใหญ่
ว่าพลางวางองค์พระน้องไว้	บังคมไหว้มะเดหวีแล้วลีลา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ

๏ ครั้นถึงประเสบันทันที	นั่งเหนือแท่นมณีที่ข้างหน้า
จึงสั่งสี่พี่เลี้ยงให้ตรวจตรา	โยธาสำหรับทัพชัย
จงจัดคนนำทางที่สันทัด	ดั้นดัดมรคาป่าใหญ่
พอย่ำยามสามจะยกไป	อย่านอนใจให้ทันเวลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ประสันตารู้นัยแต่ไม่ว่า
ทำนับนิ้วจับยามสามตา	เฉยหน้าทูลองค์พระทรงธรรม์
เสด็จในยามนี้เถิดดีจริง	จะเกิดลาภสักสิ่งเป็นแม่นมั่น
ถ้ามิได้สมจิตที่คิดนั้น	ขอถวายชีวันประสันตา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงวงศ์อสัญแดหวา
ยิ้มพลางทางเขม้นนัยนา	แล้วตรัสว่าช่างทำนายทายเดา
นี่ใครใช้ให้เจ้าเป็นหมอดู	อวดรู้พูดโป้งไปเปล่าเปล่า
จะได้ลาภมิได้ก็ทำเนา	มิใช่การอย่าเอามาพาที
ไม่สบายวิญญาณ์จะคลาไคล	ก็ย่อมรู้อยู่แก่ใจของพี่
รำคาญวานอย่าเฝ้าเซ้าซี้	จงไปจัดโยธีให้พร้อมไว้ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ยะรุเดะผู้มีอัชฌาสัย
แย้มยิ้มในหน้าแล้วว่าไป	เจ้าพูดไยอย่างนั้นประสันตา
ถึงได้ลาภอย่างไรก็ไม่ชื่น	ไม่เหมือนคืนเขตขัณฑ์หมันหยา
ว่าพลางทางถวายบังคมลา	ออกมาหน้าจักรวรรดิจัดพล ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
ยานี

๏ ตั้งกองท้องสนามตามอย่าง	ขุนช้างผูกช้างระวางต้น
แต่ละตัวห้าวหาญชาญชน	ชนะศึกฝึกฝนมาหลายคราว
ขุนม้าผูกม้าพาชี	แซมสีเหลืองกะเลียวเขียวขาว
เลือกล้วนตัวดีมีฝีเท้า	ประดับเครื่องกุดั่นดาวนากทอง
ขุนรถเร่งเทียมรถา	อาชาฉุดชักเคล่าคล่อง
สารถีขี่ขับตามทำนอง	เหน็บกริชฝักทองถือธนู
ขุนพลจัดพลพร้อมพรั่ง	คับคั่งโยธีทั้งสี่หมู่
กรมวังนั่งคอยไขประตู	เตรียมท่าพระโฉมตรูจะยาตรา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงวงศ์อสัญแดหวา
ครั้นล่วงปฐมยามเวลา	เสด็จมาเข้าที่พระบรรทม ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ช้า

๏ เอนองค์ลงรำพึงคะนึงใน	ดังได้โฉมตรูมาสู่สม
ยินดีปรีดาในอารมณ์	พลางชมสไบบางต่างเทวี
หอมตลบอบซาบนาสา	เหมือนกลิ่นจินตะหรามารศรี
นึ่งนึกตรึกไตรในราตรี	ภูมีไม่สนิทนิทรา
แต่เฝ้าเปรมปริ่มกระหยิ่มใจ	เหมือนพรุ่งนี้จะได้ไปเห็นหน้า
พระกรรณตรับนับทุ่มนาฬิกา	นั่งคอยเวลาจะคลาไคล ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย

๏ ครั้นประโคมฆ้องย่ำสามยามเศษ	ภูวเรศยินดีจะมีไหน
เสด็จออกจากห้องทองทันใด	คลาไคลไปสรงชลธาร ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน

๏ ไขสุหร่ายวารินกลิ่นเกลี้ยง	สถิตนั่งเหนือเตียงสรงสนาน
ทรงสุคนธ์ปนทองรองพาน	กลิ่นสุมาลย์ตลบอบองค์
สอดใส่สนับเพลาพื้นตาด	ปักรูปสีหราชเหมหงส์
ภูษายกแย่งครุฑภุชงค์	ฉลององค์อินทรธนูงามงอน
เจียระบาดตาดสุวรรณพรรณราย	คาดปั้นเหน่งเพชรพรายสายสร้อยอ่อน
ทับทรวงดวงกุดั่นดอกซ้อน	ทองกรแก้วมณีเจียระไน
ธำมรงค์ค่าเมืองเรืองระยับ	มงกุฎเก็จเพชรประดับดอกไม้ไหว
เหน็บกริชเทวาแล้วคลาไคล	มาทรงมโนมัยในเที่ยงคืน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
โทน

๏ ม้าเอยม้าต้น	สามารถอาจผจญไม่เต้นตื่น
พ่วงพีมีกำลังยั่งยืน	ตัวรู้อยู่ปืนได้ทดลอง
ผูกเครื่องกุดั่นดาวจำหลัก	สายถือเทศถักเป็นลายสอง
ห้อยหูพู่จามรีกรอง	ใบโพธทองถมยาประดับเพชร
พานหน้าผนังข้างอย่างนอก	ดวงดอกเนาวรัตน์ตรัสเตร็จ
พระทรงแส้สุวรรณกัลเม็ด	เสนาตามเสด็จแน่นนันต์
ม้าพี่เลี้ยงเคียงม้าที่นั่งทรง	ตำมะหงงนั้นนำพลขันธ์
เดินทางสว่างแจ้งด้วยแสงจันทร์	เร่งกันให้รีบจรลี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
โอ้ร่าย

๏ เข้าในอรัญวาป่าใหญ่	ภูวไนยคะนึงถึงโฉมศรี
โอ้ว่าจินตะหราวาตี	ปานฉะนี้ดวงใจจะไสยา
หรือจะตื่นนิทราเพลาดึก	รำลึกถึงพี่มั่งกระมังหนา
หอมหวนอวลรสสุมาลา	พระพายพากลิ่นตลบอบอาย
น้ำค้างตกต้องใบพฤกษา	จับแสงจันทราจำรัสฉาย
หิ่งห้อยย้อยระยับจับไม้ราย	พรายพรายแพร้วแพร้วที่แถวทาง
เสียงบุหรงร้องก้องพนาวัน	สุริย์ฉันจวนแจ้งแสงสว่าง
พอพ้นด่านกุเรปันชั้นกลาง	หนทางรื่นราบดังปราบไว้ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย

๏ พระคิดดูรู้ระยะมรคา	เห็นยังไกลหมันหยากรุงใหญ่
จะอุบายขับควบอาชาไนย	รีบไปให้เปลืองหนทางจร
คิดแล้วจึงมีบัญชาสั่ง	ให้รอรั้งมโนมัยไว้ก่อน
พอรุ่งรางสร่างแสงทินกร	จึงให้ควบอัสดรดูกำลัง ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏ แล้ววางม้าทรงลงแส้	ทั้งทวยหาญม้าแห่หน้าหลัง
ต่างควบอาชาดาประดัง	คับคั่งเคียงแข่งแซงไป
บ้างมุ่นหกผกโผนลำพอง	แตกคลองพากระเจิงเข้าเชิงไผ่
แต่กระชากลากฉุดจนอ่อนใจ	แก้ไขสิ้นคิดถึงปิดตา
พวกขี้ขลาดอวดดีขี่เบาะบาง	สะบัดย่างวางตามเป็นสามขา
รัดอกขาดพลาดพลัดลงมา	ปากคอคิ้วตาระยำยับ
บ้างควบปรึงตะบึงไปไม่รอรั้ง	จนตาลายสิ้นกำลังลมจับ
เหงื่อออกอาบหน้าเอาผ้าซับ	แล้วรีบขับควบตามเสด็จไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด

๏ ลุล่วงมรคามาถึง	ที่หนึ่งธารท่าชลาไหล
เวลาเที่ยงแดดร้อนอ่อนใจ	จึงสั่งให้พักพลโยธา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ขุนหมื่นพันทนายซ้ายขวา
ต่างเปลื้องเครื่องอานอาชา	พานหน้าซองหางออกวางไว้
คนเลี้ยงเคียงม้าจูงประจำ	มาลงน้ำกินหญ้าในป่าใหญ่
บรรดาคนเดินเท้านั้นไซร้	ก็ตามไปถึงพลันทันที
บ้างหุงโภชนาอาหาร	สับสนอลหม่านอึงมี่
บ้างถากเสาเกลาไม้มากมี	ทำที่ประทับพลับพลาพลัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	ระเด่นมนตรีเฉิดฉัน
พระเสด็จย่างเยื้องจรจรัล	ขึ้นสู่สุวรรณพลับพลาชัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ จึงตรัสเรียกระเด่นดาหยน	กับพี่เลี้ยงสี่คนเข้ามาใกล้
พระเสแสร้งแกล้งกล่าวเป็นกลใน	หวังมิให้ตำมะหงงสงกา
เราจะไปประพาสพนาลี	ครั้งนี้มิให้อึงออกหน้า
จะแปลงปลอมเป็นชาวอรัญวา	เที่ยวป่าให้สนุกทุกตำบล
เกลือกจะมีอะไรที่ไหนบ้าง	ชาวบ้านบึงบางกลางไพรสณฑ์
ถ้าพอพบสบโชคชอบกล	จะให้พี่คนละคนที่ดีดี
จงกำชับโยธาทุกหมวดกอง	ให้เรียกน้องว่ามิสาระปันหยี
แล้วเปลี่ยนนามพหลมนตรี	เป็นชื่อชาวพนาลีจงทุกคน
ตรัสพลางทางเตือนประสันตา	เร่งไปผูกอาชาม้าต้น
แต่พอบ่ายแสงสุริยน	จะยกพลรีบไปในไพรวัน ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ระเด่นดาหยนคนขยัน
เข้าใจในทีพระทรงธรรม์	กับพี่เลี้ยงพากันออกมา
เร่งให้ผูกอาชาม้าที่นั่ง	แล้วสั่งโยธีถ้วนหน้า
จงทำเป็นชาวพนาวา	ดัดลิ้นพูดจาพาที
อันพระสุริย์วงศ์ทรงเดช	แปลงเพศเป็นชาวพนาศรี
ทรงนามมิสาหรังปะรังตี	ปันหยีกัศมาหรังฤทธิรณ
ระเด่นดาหยนพระวงศา	ผลัดชื่อกุดาระมาหงน
พวกพี่เลี้ยงเสนาสามนต์	ต่างคนหารือให้ชื่อกัน
ตำมะหงงชื่อสุหรันดากา	ปูนตาชื่อตาระมาหงัน
ยะรุเดะพี่เลี้ยงพระทรงธรรม์	ชื่อมาหงันเอ็งหรูกูดา
อันกะระตาหลาพี่เลี้ยงนี้	ชื่อสุดาส่าหรีกันตะหรา
ประสันตาชื่อกุดาระมายา	เสนาเปลี่ยนชื่อทุกคนไป ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา

๏ ครั้นเสร็จก็พากันมาเฝ้า	ก้มเกล้ากราบทูลแถลงไข
อันชื่อซึ่งแปลงเป็นชาวไพร	ทั้งนายไพร่พร้อมกันดังบัญชา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระสุริยวงศ์เทวัญอสัญหยา
ชื่นชมสมจิตจินดา	จึงปรึกษาพี่เลี้ยงอันร่วมใจ
จะไปโดยมรคานี้ช้านัก	แล้วผู้คนจะรู้จักจำได้
จะลอบสั่งพรานป่าให้พาไป	ยังเขาใหญ่ชื่อว่าปะราปี


ตรัสพลางทางเปลื้องเครื่องทรง	แปลงองค์เป็นชาวพนาศรี
ถือเช็ดหน้าเหน็บกริชฤทธี	มาทรงพาชีฉับพลัน
พร้อมหมู่มาตยาสามนต์	ทวยหาญพหลพลขันธ์
พรานไพรนำหน้าจรจรัล	เลี้ยวลัดดัดดั้นดงมา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงภูผาปะราปี	สมถวิลยินดีเป็นหนักหนา
ด้วยเกือบใกล้หมันหยาพารา	ดังได้เห็นหน้านางบังอร
จึงสั่งตำมะหงงเสนี	จะหยุดยั้งโยธีอยู่นี่ก่อน
จงกะเกณฑ์พหลพลนิกร	ให้ทำที่ประทับร้อนแรมไพร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ตำมะหงงเสนาผู้ใหญ่
รับสั่งพระองค์ทรงฤทธิไกร	บังคมลาคลาไคลออกไปพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ จึงกะเกณฑ์กันดังบัญชา	วัดที่ตั้งพลับพลาพนาสัณฑ์
เอาเชือกชักหลักกรุยเป็นสำคัญ	แบ่งปันปักฉลากให้ตามกรม ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ บัดนั้น	เจ้าหมู่ไพร่หลวงแลเลกสม
รีบเร่งทำงานการระดม	บ้างถากที่ทุบถมลุ่มดอน
พวกไปเอาตัวไม้ใส่สาลี่	อึงมี่ลากฉุดไม่หยุดหย่อน
บ้างเจาะเสาเข้าฝาเกลากลอน	ถากฟันบั่นรอนเป็นโกลา


ปลูกสุวรรณพลับพลาอ่าโถง	เก้าห้องท้องพระโรงหลังหน้า
ที่เสวยที่สรงคงคา	โรงรถคชาพาชี
ระเนียดรอบขอบคันมั่นคง	ทิมกระท่อมล้อมวงประจำที่
ขัดเรือกทำฉนวนลงนที	ปลูกพลับพลาวารีไว้ริมธาร
สนามทวนทุบปราบราบรื่น	ตั้งป้อมหัดปืนตรงหน้าฉาน
สารวัดรัดเร่งทำการ	ก็แล้วทุกพนักงานพร้อมกัน ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ปันหยีเพราเพริศเฉิดฉัน
จึงเสด็จย่างเยื้องจรจรัล	ขึ้นสุวรรณพลับพลาพนาลี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ ลดองค์ลงนั่งเหนืออาสน์	สำราญราชหฤทัยเกษมศรี
สรวลสันต์หรรษาพาที	กับเสนีพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ตำมะหงงกราบทูลแถลงไข
แต่เสด็จมาประพาสพนาลัย	ก็นับได้ถึงเจ็ดวันมา
อันพระมารดาบิตุเรศ	ปานนี้จะเทวษถวิลหา
จะยับยั้งอยู่ไยให้เนิ่นช้า	เชิญเสด็จลีลาไปธานี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระโฉมยงองค์มิสาระปันหยี
เคืองขัดตรัสตอบไปทันที	อะไรนี่มีแต่จะจัณฑาล


ถึงจะถ้วนเจ็ดวันดังสัญญา	ท่านจะไปพาราก็ช่างท่าน
ข้าจะอยู่เที่ยวเล่นให้นานนาน	รำคาญวานอย่าว่าให้ขัดใจ
ตรัสพลางทางเสด็จเข้าในห้อง	ให้ชักปิดม่านทองสองไข
ไสยาสน์เหนืออาสน์อำไพ	ภูวไนยสนิทนิทรา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ ตระ

๔
๔