๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงองค์อายันกัศมาหรา
ตั้งแต่เพียงเข้าปะตาปา	ค่อยเป็นสุขทุกทิวาราตรี
เมื่อจะพบมิสาอุณากรรณ	ให้ร้อนรัญจวนใจดังไฟจี้
พระอยู่ไม่ได้ในกุฎี	ออกมานั่งยังที่แผ่นศิลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย

๏ จึงเรียกอายันยาหยัง	มานั่งด้วยพี่จะปรึกษา
สององค์ยังมิทันจำนรรจา	พอแลลงมาเห็นทัพชัย
พวกพลเกลื่อนกลาดดาษป่า	ใครหนอยกมาจะไปไหน
จึงสั่งกิดาหยันทันใด	จงไปดูทัพใครยกมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	กิดาหยันรับสั่งใส่เกศา
มาสั่งปะหรัดกะติกา	ตามมีบัญชาพระทรงธรรม์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ปะหรัดกะติกาคนขยัน
ลงจากบรรพตด้วยพลัน	ขึ้นม้าขมีขมันควบไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงถามพลที่แห่หน้า	ทัพนี้ยกมาจะไปไหน
ถิ่นฐานอยู่บ้านเมืองใด	คือใครเป็นจอมจัตุรงค์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ขุนพลแจ้งความตามประสงค์
บอกว่าพระโอรสยศยง	ขององค์ระตูประมอตัน
มาเที่ยวหาคู่ครองที่ต้องใจ	ทุกนิเวศน์เวียงชัยไอศวรรย์
ทรงนามมิสาอุณากรรณ	รูปโฉมโนมพรรณโสภา
ซึ่งท่านถามเรานี้ไซร้	จะประสงค์สิ่งไรให้เร่งหา
หรือระตูผู้ใดใช้มา	จงบอกกิจจาให้แจ้งความ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา

๏ บัดนั้น	ประหรัดกะติกาได้ฟังถาม
ขึงบอกว่าปันหยีมีนาม	พยายามบวชอยู่บนเขานี้
พระแลเห็นพวกพลสกลไกร	ทัพใหญ่ยกมาถึงนี่
จะใคร่รู้ระคายร้ายดี	ให้เรานี้มาถามเอาความไป


ว่าแล้วก็ชักม้ากลับ	ควบขับคืนมายังเขาใหญ่
บอกแก่กิดาหยันทันใด	ตามในถ้อยคำขุนพล ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	กิดาหยันครั้นแจ้งเหตุผล
เข้าไปยังปันหยีฤทธิรณ	กราบทูลยุบลบรรยาย
อันกองทัพที่ยกมานั้น	คือองค์อุณากรรณโฉมฉาย
เป็นจอมพหลพลนิกาย	พระฦาสายจงทราบบาทา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	องค์อายันกัศมาหรา
ได้ฟังกิดาหยันพูดมา	จึงตรัสแก่อนุชาชัยชาญ
เขาลือว่าอุณากรรณนี้	ฤทธีสามารถอาจหาญ
ระตูผู้ใดไม่ต้านทาน	เที่ยวรบรุกรานทุกธานี
บัดนี้กรีธาทัพใหญ่	ยกพลสกลไกรมาถึงนี่
ทำไฉนจะได้พบพาที	รูปทรงส่งศรีจะอย่างไร ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อายันยาหยังบังคมไหว้
จึงทูลสนองไปทันใด	เห็นจะได้พบองค์อุณากรรณ
ด้วยเดินทางหว่างเชิงคิรี	เห็นทีจะแวะมาเป็นแม่นมั่น
ทั้งสองกษัตราอายัน	ตรัสสนทนากันไปมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณกระหมันวิยาหยา
คลายคลี่รี้พลโยธา	ยกมาใกล้เนินบรรพต
แลเห็นที่ประทับพลับพลาชัย	สูงใหญ่มหิมาปรากฏ
ค่ายคูเขื่อนขัณฑ์เป็นหลั่นลด	ตามเนินบรรพตพนาวา
เห็นทัพพลหลังคาดาดาษ	ดังเอาผ้าขาวลาดไปทั้งป่า
แลไปจนสุดสายตา	ยังไม่สิ้นโยธาพลากร
จึงสั่งให้ม้าใช้ไปถามดู	ทัพใครตั้งอยู่ยังสิงขร
จะเป็นโจรป่าพนาดร	หรือระตูอยู่นครใดมา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ปะหรัดกะติกาแกล้วกล้า
รับสั่งแล้วขับอาชา	ล่วงพลโยธาขึ้นไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นมาพบกันกับขุนพล	ต่างบอกยุบลแถลงไข
แล้วพากันกลับมาฉับไว	เข้าไปเฝ้าองค์อุณากรรณ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ ครั้นถึงจึงทูลกิจจา	ว่าพลโยธาทัพขันธ์
ตั้งอยู่ที่เชิงกุหนุงนั้น	ปันหยีมาเข้าปะตาปา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณกระหมันวิยาหยา
ได้ฟังจึงสั่งเสนา	ให้หยุดโยธาจัตุรงค์


ด้วยแจ้งว่าปัจจาหงันนี้	ใกล้บุรีกาหลังดังประสงค์
จะเข้าไปอภิวาทบาทบงสุ์	แทนองค์บิตุเรศชนนี
แล้วตริตรึกนึกในไปมา	จะแวะขึ้นไปหาปันหยี
จะฟังข่าวสืบดูพระภูมี	เกลือกจะแจ้งคดีดังจินดา
คิดพลางชวนระเด่นทั้งสองคน	จะไปเที่ยวเล่นบนภูผา
สามองค์มาทรงอาชา	เสนากิดาหยันก็ตามไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงเชิงผาปัจจาหงัน	รุกขชาติเรียงรันงามไสว
เสด็จลงจากหลังมโนมัย	คลาไคลไปตามเนินคิรี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เพลงช้า

๏ เมื่อนั้น	เกนหลงหนึ่งหรัดมารศรี
เที่ยวประพาสชมพรรณมาลี	กับกำนัลนารีปรีดา
เหลือบเห็นมิสาอุณากรรณ	คลับคล้ายไม่ทันจะดูหน้า
คิดว่าปันหยีพี่ยา	ก็วิ่งเข้ามาส้วมสอดกอดไว้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณยิ้มพลางทางปราศรัย
กุมารีนี้นามกรใด	ลูกเต้าเผ่าใครช่างโสภา
ดวงพักตร์ลักขณาก็พร้อมพริ้ง	ไฉนเจ้าจึงวิ่งมากอดข้า
รู้จักเราหรือวนิดา	พลางกอดกัลยาอุ้มไว้
ด้วยเทวัญมากั้นกำบังตา	จะรู้จักวิยะดาก็หาไม่
จึงปราศรัยไต่ถามทรามวัย	เจ้านี้ลูกใครจงบอกมา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	เกนหลงหนึ่งหรัดขนิษฐา
เห็นมิใช่ปันหยีพี่ยา	ก็กันแสงโศกาจาบัลย์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงทั้งสี่ไม่มีขวัญ
ตกใจวิ่งไปด้วยพลัน	บาหยันอุ้มองค์พระธิดา
ปลอบพลางทางเช็ดชลนัยน์	อย่าร้องไห้ไปฟังพี่ว่า
ประเสหรันว่าไปด้วยโกรธา	ทำไมให้โศกามากมาย
ถ้ารู้ไปถึงปันหยี	โทษจะมีแก่เราทั้งหลาย
ยังไม่รู้จักมาทักทาย	เจ้าเป็นชายมาอุ้มพระบุตรี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณจึงตอบนางสาวศรี
ใครได้ทำไมแก่เทวี	วิ่งมากอดข้านี้จึงอุ้มไว้
เด็กชมข้าก่อนจึงเชยบ้าง	เห็นแปลกหน้านางก็ร้องไห้
เจ้าอย่ากินแหนงแคลงใจ	จงถามไถ่บรรดาผู้ตามมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏ บัดนั้น	บาหยันคิดเกรงพระเชษฐา
กลัวจะได้ยินเสียงโศกา	จึงอุ้มพามาเสียให้ไกล ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมตลาด

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณรัศมีศรีใส
เลี้ยวลัดตัดเดินดำเนินไป	ชมพรรณมิ่งไม้บนคิรี


บ้างทรงผลปนดอกดกดาษ	ดูประหลาดหลายอย่างต่างสี
พิศพรรณบุหงาบรรดามี	จรลีเที่ยวทอดทัศนา
เห็นกุฎีน้อยน้อยรอยเรียบ	สงัดเงียบสบายเป็นหนักหนา
ถิ่นฐานสะอ้านโอฬาร์	ลมพาคันธรสตลบไป
เหลือบแลแปรผันซ้ายขวา	ไม่รู้ว่าปันหยีอยู่ที่ไหน
ให้คิดขวยเขินสะเทินใจ	เชือนชมมิ่งไม้ไปมา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	จึงองค์อายันกัศมาหรา
เห็นคนเดินประหลาดดาษดา	จึงชวนอนุชาจรจรัล ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้า

๏ เข้าในกุฎีแล้วลอบมอง	ตามช่องบานแกลแปรผัน
เห็นองค์มิสาอุณากรรณ	ทรงโฉมโนมพรรณพึงใจ
อรชรอ้อนแอ้นเอวองค์	ต้องจิตพิศวงหลงใหล
อนุชาเข้าจงดูไป	ชายใดดำเนินมานี้
เห็นคล้ายละม้ายเหมือนบุษบา	ทั้งดวงพักตร์ลักษณาราศี
กรายกรอ่อนระทวยดังนารี	ท่วงทีกิริยาเป็นน่าชม ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย

๏ ครั้นดำเนินเดินใกล้เข้ามา	แทบจะถึงศาลาอาศรม
จึงแกล้งทำสำรวมอารมณ์	ขืนข่มสมประดีกิริยา


แล้วกล่าวรสพจนาปราศรัย	ไปไหนเจ้าบ่าวน้อยเสนหา
ขอเชิญโฉมเฉลาเข้ามา	กินสลาด้วยกันในกุฎี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณผู้รุ่งรัศมี
แข็งใจเข้าไปอัญชลี	ชำเลืองดูฤาษีทั้งสองรา
องค์หนึ่งซึ่งนั่งหน้านั้น	เหมือนพระพี่กุเรปันหนักหนา
องค์น้อยที่นั่งถัดมา	เหมือนสังคามาระตาชาญชัย
ครั้นเห็นอายันดูอดสูนัก	เมียงพักตร์ไม่ต่อตาได้
ทำเบือนเชือนชมมิ่งไม้	สะเทินใจมิได้จำนรรจา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อายันยิ่งมีเสนหา
ชายเนตรดูองค์อนุชา	สบตาก็ยิ้มพริ้มไป
พระจึงยกพานสลามาสู่	ชำเลืองดูแล้วหยิบใส่หัตถ์ให้
ถามว่าเจ้าอยู่บุรีใด	มีธุระสิ่งไรจึงไคลคลา
เราได้รู้จักกันวันนี้	จะเป็นมิตรไมตรีไปภายหน้า
ถ้าแม้นมีธุรกิจจา	จะได้พึ่งพาอาศัยกัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณเพราเพริศเฉิดฉัน
ได้ฟังวาจาอายัน	ให้ประหวั่นพรั่นใจไปมา
จำเป็นขืนข่มอารมณ์ไว้	ด้วยจะใคร่แจ้งเหตุพระเชษฐา
ความอายเป็นพ้นคณนา	หมากซึ่งให้มาก็กำไว้
จึงฝืนพักตร์พจนาว่าข้านี้	อยู่บุรีประมอตันกรุงใหญ่
พระบิดาจะให้ครองเวียงชัย	จะแต่งไปขอราชบุตรี
ข้าเกรงจะมิชอบดังจำนง	ด้วยมิได้เห็นองค์นางโฉมศรี
จึงลาบาทบิตุราชจรลี	มาเที่ยวหาสตรีที่พึงใจ
ครั้นข้ามายั้งอยู่ปลายด่าน	ชาวเมืองหักหาญเข้าลุยไล่
เขาว่าข้าเป็นโจรไพร	จึงได้รบรุกทุกธานี
พระดาบสนี้มาแต่เมืองไหน	จึงมาตั้งทัพชัยอยู่ที่นี่
แต่เข้าปะตาปามานี้	ได้สักกี่ปีกี่เดือนมา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	จึงองค์อายันกัศมาหรา
ฟังเสียงอุณากรรณจำนรรจา	ดังอำมฤตฟ้ายาใจ
ซึ่งทรงแสนโศกสร้อยเศร้า	ค่อยบรรเทาทุกข์ทนหม่นไหม้
จึงบอกให้แคลงแฝงไว้	เราใช้ใบมาแต่มะละกา
ขึ้นเที่ยวเล่นตามป่าพนาลี	เห็นที่นี่สำราญเป็นหนักหนา
จำเริญใจให้เกิดศรัทธา	ปะตาปามาได้สักเดือนปลาย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณเพราเพริศเฉิดฉาย
ยิ้มพลางทางตอบอภิปราย	มลายูก็กลายเป็นชวา
ละชาติมาข้างศาสนานี้	ก็นิยมยินดีด้วยหนักหนา
ข้าถามถึงเมืองแต่แรกมา	ไม่ว่าให้แจ้งแกล้งพรางกัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อายันฟังคำทำสรวลสันต์
อันธานีที่อยู่ของข้านั้น	มิใช่สำคัญจะพรางไย
จะใคร่ร่วมรักกันไปวันหน้า	ฝ่ายข้าไม่คิดสงสัย
ข้างเจ้าชะรอยไม่เต็มใจ	สลาข้าให้แต่แรกมา
ยังถืออยู่จนป่านนี้	หรือว่าหมากฤาษีชีป่า
ไม่ควรแก่หน่อกษัตรา	หากเห็นแก่หน้าจึงรับไว้ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณยิ้มแย้มแจ่มใส
จึงเอาพัดทองป้องโอษฐ์ไว้	จำใจกินสลาของอายัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อายันแยบคายคมสัน
ชายเนตรดูอนุชาพลัน	ให้พักตรากันแล้วยิ้มพราย
พระแสนกระสันรัญจวนจิต	ยิ่งพิศยิ่งเหมือนนางโฉมฉาย
จึงว่ากินสลาก็ต้องอาย	เหมือนมิใช่ชายชาตรี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณผู้รุ่งรัศมี
ร้อนจิตดังพิษอสนี	มิได้มีพจนารถวาจา
เหลือบไปเห็นให้พักตรากัน	แย้มยิ้มคมสันอยู่ในหน้า
อายดังจะละลายกายา	จึงว่าเย็นแล้วจะลาไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อายันยิ่งคิดพิสมัย
จึงว่าอย่าเพ่อคลาไคล	ยังไม่ค่ำควรหรือด่วนลา
ข้าเห็นเจ้าเป็นตระการนัก	แต่ตั้งพักตร์พิศดูบุหงา
จำเป็นจำนั่งสั่งสนทนา	จนลืมกินสลาที่สู่กัน
จงอยู่ชมถ้ำธารสำราญใจ	ที่ในภูผาปัจจาหงัน
หยุดพักอยู่สักสามวัน	จึงค่อยจรจรัลก็เป็นไร
ซึ่งเจ้าจะยกจากเขานี้	จะไปเที่ยวตีธานีไหน
หรือจะกลับหลังยังเวียงชัย	ครองไอศูรย์แสนศฤงคาร ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณตอบถ้อยแถลงสาร
จะยกจากปัจจาหงันนี้กันดาร	จะต้องผ่านพารากาหลังไป
คิดจะใคร่แวะเข้าอัญชลี	องค์ศรีปัตหราเป็นใหญ่
ให้จำเริญศรีสวัสดิ์เรืองชัย	ด้วยภูวไนยนั้นวงศ์เทวา
แล้วจะเที่ยวไปทุกธานี	ตามมีหฤทัยปรารถนา
แต่รบได้ก็หลายเมืองมา	ยังมิได้กัลยาที่พึงใจ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	อายันครั้นแจ้งแถลงไข
จึงว่าข้าจะขอสัญญาไว้	เจ้าจะเข้าไปไหว้พระภูธร
จะตามเจ้าเข้าไปต่อภายหลัง	แม้นประมาทพลาดพลั้งช่วยสั่งสอน
เป็นชาวไพรไม่เคยเข้านคร	ไปอยู่ก่อนแล้วอย่าลืมกัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณเพราเพริศเฉิดฉัน
จึงรับวาจาอายัน	นบนิ้วอภิวันท์แล้วคลาไคล
องค์อ่อนระทวยขวยเขิน	มิใคร่จะดำเนินไปได้
ลัดแลงเข้าแฝงพุ่มไม้	ใส่ไคล้ทำเด็ดมาลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อายันสร้อยเศร้าเป็นหนักหนา
เคลื่อนองค์เหมือนจะตามลงมา	ดูจนลับตาแล้วถอนใจ
จึงว่าถ้าเป็นสตรี	อันพี่จะละอย่าสงสัย
ด้วยเหมือนบุษบาดังวาดไว้	เสียดายพ้นไปด้วยเป็นชาย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	สังคามาระตาเฉิดฉาย
นบนอบทูลตอบอภิปราย	น้องหมายว่าระเด่นบุตรี
ทั้งถ้อยคำน้ำเสียงรูปทรง	เหมือนองค์บุษบามารศรี
แต่หากคิดบิดผันพาที	ว่าเที่ยวหาสตรีจะให้แคลง
เมื่อดูเดินก็เขินขวยนัก	เชือนชักชมไม้จะได้แฝง
มิใช่ผู้ชายดีร้ายแปลง	พระน้องหากแกล้งปลอมมา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อายันจึ่งตอบขนิษฐา
พี่เห็นมิใช่บุษบา	แต่ว่าหากคล้ายคลึงกัน
หายไปแต่หญิงสามคน	ไฉนจะได้พลแล้วผายผัน
มาเที่ยวรบรุกบุกบัน	อันการศึกนั้นสุดแต่ชาย
อื่นอื่นที่คิดสงสัย	ครั้นคิดถึงชิงชัยก็สูญหาย
แล้วเป็นบุตรระตูผู้เพริศพราย	จะถวิลยินร้ายก็ผิดไป
ส่วนพระวาจาว่าดังนั้น	แต่ฤทัยผูกพันพิสมัย
ให้คิดถึงบุษบายาใจ	ภูวไนยไม่เป็นสมประดี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณผู้รุ่งรัศมี
ลงจากปัจจาหงันคิรี	กลับมายังที่รถทอง ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ ครั้นถึงจึงมีวาจา	แก่พี่เลี้ยงกัลยาทั้งสอง
แถลงเล่าเนื้อความตามทำนอง	วันนี้น้องเที่ยวชมพนาวัน
พบอายันปันหยีปะตาปา	อยู่บนภูผาปัจจาหงัน
ท่วงทีเหมือนพระพี่กุเรปัน	องค์หนึ่งนั้นเหมือนสังคามาระตา
น้องอุตส่าห์ฝืนหน้าพาที	แจ้งคดีเอื้อนอำอยู่หนักหนา
บอกว่ามาแต่มะละกา	เป็นน่าฉงนสนเท่ห์ใจ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงทั้งสองสนองไข
หรือชะรอยพระเชษฐาชาญชัย	ภูวไนยแปลงนามตามมา
หวังมิให้ใครแจ้งประจักษ์องค์	ว่าเป็นวงศ์พงศ์พันธุ์อสัญหยา
เที่ยวตามพระน้องนุชสุดปัญญา	จึงมาเข้าปะตาปาอยู่ที่นี้
แม่จงตรองตรึกนึกใน	เห็นมิใช่โจรป่าพนาศรี
เทเวศร์บอกเหตุให้จรลี	จึงมาพบภูมีดังจำนง ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณตอบความตามประสงค์
มิใช่พระเชษฐาโฉมยง	อย่าพะวงหลงคิดเห็นผิดไป
จินตะหราวาตีเป็นที่รัก	หรือจะหักเสนหามาได้
จะสลัดซัดเมียท่านเสียไย	พี่ช่างเอาอะไรมาเจรจา
แต่เราหากได้ทุกข์ร้อน	จากบิดามารดรมานอนป่า
ว่าพลางถอนฤทัยไปมา	นิทราไม่หลับในราตรี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ ตระ ประธมไพร

๏ ครั้นแสงทองส่องฟ้าพรายพรรณ	ไก่ขันกระชั้นเสียงปักษี
สองนางนำเสด็จจรลี	มาเข้าที่สระสรงคงคา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ สำอางองค์ทรงเครื่องเสร็จสรรพ	แล้วมายังเกยประทับรถา
ขึ้นทรงรถที่นั่งหลังคา	ให้ยกโยธาคลาไคล ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
ชมดง

๏ เดินเอยเดินทาง	ตามหว่างโตรกเตรินเนินไศล
พลางประพาสพิศพรรณมิ่งไม้	ระบัดใบบังแสงสุริยน
เขียวชอุ่มอ่อนแก่แลสลับ	บ้างผลิดอกออกรับฤดูฝน
บ้างตูมหุ้มห่อเสาวคนธ์	ทรงผลสุกห่ามงามงอน
สร้อยฟ้ามหาหงส์ส่งกลิ่นเกลี้ยง	รังเรียงลำดวนหวนหอม
สาวหยุดย้อยระย้าค่าค้อม	เหนี่ยวน้อมเก็บได้ใกล้รถทรง
พี่เลี้ยงเก็บดอกไม้ใส่พานทอง	มาถวายพระน้องต้องประสงค์
ประดู่ดกดอกพวงร่วงลง	ลมส่งกลิ่นกลบตลบไป
ชมพลางทางคนึงถึงเชษฐา	ปานฉะนี้พี่ยาจะอยู่ไหน
ยิ่งวิโยคโศกเศร้าสลดใจ	ให้เร่งรีบพลไกรจรลี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
ร่าย

๏ ครั้นมาถึงปลายด่านกาหลัง	หยุดยั้งตั้งพลับพลาชัยศรี
เสด็จนั่งเหนืออาสน์รูจี	จึงมีพระราชบัญชาการ
ตรัสแก่ตำมะหงงเสนา	เรายกโยธามาถึงด่าน
จะเข้าไปประณตบทมาลย์	สู่บรมสมภารพระภูมี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ตำมะหงงบังคมเหนือเกศี
ทูลว่ารบมาทุกธานี	จะนบนอบเมืองนี้ด้วยอันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณจึงแจ้งแถลงไข
บรรดากษัตริย์ทุกกรุงไกร	มิใช่สุริย์วงศ์เทวา
องค์ศรีปัตหรากาหลังนั้น	เป็นวงศ์อสัญแดหวา
จะรบกลัวตุหลาปาปา	จะวันทาให้เป็นสถาพร
แล้วสั่งเสนาม้าใช้	จงไปแจ้งการชาวด่านก่อน
ว่าเราชาวพงดงดอน	จะเข้าไปชลีกรพระทรงธรรม์ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ปะหรัดกะติกาคนขยัน
รับสั่งแล้วบังคมคัล	ขมีขมันขึ้นม้าคลาไคล ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงจึงบอกแก่ขุนด่าน	ตามข้อราชการแถลงไข
อุณากรรณนายเราจะเข้าไป	บังคมภูวไนยด้วยภักดี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ บัดนั้น	ขุนด่านได้ฟังถ้วนถี่
เขียนสารแล้วขึ้นพาชี	ขับขี่ตีควบเข้าเวียงชัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงจึงลงจากม้า	ไปยังท่านเสนาผู้ใหญ่
กราบเรียนเรื่องความทั้งปวงไป	แล้วยื่นสารให้ทันที ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ปาเตะคลี่อ่านสารศรี
ครั้นแจ้งก็รีบจรลี	เข้ามาที่พระโรงรจนา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ จึงก้มเกล้าประณตบทบงสุ์	พระผู้วงศ์อสัญแดหวา
ทูลว่าปันจุเหร็จฤทธา	นามกรมิสาอุณากรรณ
เที่ยวรบรุกมาทุกธานี	บัดนี้อยู่นอกเขตขัณฑ์
จะเข้ามาถวายอภิวันท์	พระทรงธรรม์จงทราบหฤทัย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวกาหลังฟังแจ้งแถลงไข
จึงตรัสว่าธรรมดาโจรไพร	ชิงชัยเชี่ยวชาญชำนาญนัก
เรืองฤทธิ์วิทยาสามารถ	องอาจจู่โจมโหมหัก
บัดนี้เข้ามาสามิภักดิ์	เราจำจะชักชวนไว้
มาตรแม้นไพรีมีมา	เห็นว่าพอจะวางใจได้
จึงสั่งดะหมังพลันทันใด	ให้แต่งไปรับมายังธานี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ดะหมังรับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้ากราบงามสามที	ออกมาสั่งตามที่พนักงาน
ให้จัดกระบวนแห่หน้าหลัง	พร้อมพรั่งพลเรือนแลทหาร
เตรียมไว้แต่ในราตรีกาล	ย่ำรุ่งสุริย์ฉานจะไคลคลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏ บัดนั้น	ฝ่ายเจ้าพนักงานถ้วนหน้า
เร่งรัดจัดกันเป็นโกลา	วิ่งหาบ่าวไพร่อลวน
พวกนายอำเภอไปร้องป่าว	บรรดาชาวร้านเรือนริมถนน
ให้แม่ค้าขายของจงทุกคน	แล้วจัดแจงแต่งตนให้สะคราญ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏ บัดนั้น	ฝ่ายฝูงหญิงชายชาวบ้าน
ครั้นแจ้งก็ตกแต่งร้าน	บ้างกั้นม่านกางฉากปูพรม
หน้าบ้านร้านใครก็กวาดแผ้ว	เสร็จแล้วขนทรายมารายถม
สาวสาวแม่ค้าน่าชม	นุ่งห่มโอ่อวดประกวดกัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏ บัดนั้น	ทั้งสองเสนาคนขยัน
พนักงานรับแขกเมืองนั้น	ก็นำพลขันธ์คลาไคล ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ มาถึงปลายด่านกาหลัง	จึงไปยังตำมะหงงผู้ใหญ่
บอกว่าพระองค์ทรงภพไตร	ตรัสใช้เรามาแต่ธานี
ให้เชิญอุณากรรณเข้าไปเฝ้า	พระปิ่นเกล้ากาหลังกรุงศรี
ท่านจงไปแถลงแจ้งคดี	โดยมีบัญชาพระภูวไนย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	ตำมะหงงฟังแจ้งแถลงไข
ก็รีบเข้าไปทูลทันใด	ตามในถ้อยคำเสนา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณกระหมันวิยาหยา
ได้ฟังชื่นชมภิรมยา	เสด็จมาสรงสนานสำราญกาย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน

๏ ให้พี่เลี้ยงเคียงไขปทุมทอง	วารีโรยโปรยต้องไม่ขาดสาย
ทรงสุคนธ์กลิ่นตลบอบอาย	ส่องพระฉายผัดพักตร์นวลละออง
สอดใส่สนับเพลาพื้นตาด	ปักรูปสิงหราชผาดผยอง
ทรงภูษาเข้มขาบเขียวตอง	ใส่ฉลององค์โหมดน้ำเงินงาม
เจียระบาดตาดปักทองแล่ง	ทับทรวงห้อยพลอยแดงดูอร่าม
ปั้นเหน่งสายลายดอกประจำยาม	สังวาลแก้วแวววามวิเชียรชู
ธำมรงค์ทรงสอดนิ้วพระหัตถ์	พาหุรัดทองกรเก้าคู่
ห้อยอุบะบุหงางามตรู	ถือเช็ดหน้าชมพูชูใจ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย

๏ แต่งอย่างปันจุเหร็จโจรป่า	กุมกริชเทวาประทานให้
เสด็จมาขึ้นทรงมโนมัย	ให้โบกธงชัยดำเนินนำ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
โทน

๏ ม้าเอยม้าต้น	พ่วงพี่สีขนเขียวขำ
เยื้องอกยกเท้าเป็นทีรำ	สะบัดย่างย่องย่ำซ้ำรอย
ผูกเครื่องหมอนปักหักทองขวาง	ซองหางบังเหียนหูพู่ห้อย
จงกลแก้วแวววับประดับพลอย	ดาวกุดั่นดอกลอยแลระยับ
พลหน้าในกระบวนล้วนชาวเมือง	ธงเทียวเขียวเหลืองสีสลับ
ม้าทหารแห่หลังคั่งคับ	ม้าแซงแข่งขับเคียงมา
ม้าระเด่นเต้นตามม้าทรง	ตำมะหงงขี่ม้านำหน้า
สนั่นเสียงฆ้องกลองก้องโกลา	เร่งพลยาตราเข้าธานี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
ร่าย

๏ บัดนั้น	หญิงชายประชาชาวบุรี
นั่งแน่นสองข้างทางจรลี	ครั้นเห็นแขกเมืองขี่ม้ามา
ต่างพินิศโฉมอุณากรรณ	ว่างามดังอสัญแดหวา
อันบุรุษสุดสิ้นแดนชวา	ทั้งในใต้ฟ้าไม่เทียมทัน
บ้างว่าเปรียบเทวัญนั้นเห็นผิด	ดูจริตรูปร่างเหมือนนางสวรรค์
นวลละอองผ่องพักตร์ผิวพรรณ	ดังบุหลันวันเพ็ญอำไพ
ที่พวกชายหนุ่มหนุ่มจำนรรจา	ถ้าแม้นหาภรรยาอย่างนี้ได้
จะอยู่เคล้าเฝ้าชมภิรมย์ใจ	มิให้จากห้องสักนาที
ลางคนบ้างว่าข้าสงสัย	จะปลงใจว่าชายก็ใช่ที่
ครั้นจะหมายมั่นว่าเป็นนารี	จะมาไยอย่างนี้ผิดทีนัก
แล้วก็เที่ยวรบรุกทุกบ้านเมือง	ลือเลื่องเรืองฤทธิ์สิทธิศักดิ์
ชาวบุรีมีจิตคิดรัก	พิศพักตร์เสนหาอาลัย ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณรัศมีศรีใส
ได้ยินขวยเขินสะเทินใจ	เตือนให้ม้านำเร่งไคลคลา
เอาเช็ดหน้าซับพักตร์เนืองเนือง	ว่าชาวเมืองนี้ร้ายหนักหนา
อดสูมิได้ดูไปมา	พลางเร่งอาชาจรลี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ ครั้นถึงซุ้มทวารวังใน	แทบใกล้ไพชยนต์ปราสาทศรี
สามองค์ลงจากพาชี	เสนีนำเข้าพระโรงชัย​ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ นั่งลงท่ามกลางหว่างอำมาตย์	แล้วถวายอภิวาทบังคมไหว้
เห็นท้าวกาหลังเลิศไกร	กับประไหมสุหรีศรีโสภา
ให้คิดถึงปาปะอะหยี	ทั้งพระชนนีขนิษฐา
ชลเนตรหลั่งคลอนัยนา	ก้มพักตรากรีดเสียฉับพลัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้า

๏ เมื่อนั้น	องค์ศรีปัตหรารังสรรค์
สถิตยังแท่นแก้วแพรวพรรณ	ครั้นเห็นอุณากรรณเข้ามา


พิศโฉมก็ประโลมลานใจ	งามวิไลเลิศล้ำเลขา
จึงมีมธุรสพจนา	ตรัสเรียกเข้ามาที่ข้างใน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย

๏ แล้วถามว่าเจ้ามาบัดนี้	ธุระกังวลมีเป็นไฉน
อันกุมารสองศรีนี้คือใคร	หรือเนื่องในพงศ์พันธุ์กันมา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณกระหมันวิยาหยา
ก้มเกล้าทูลสนองพระบัญชา	อันธุรกิจจานั้นไม่มี
ข้าเที่ยวอยู่ในอรัญบรรพต	ตั้งใจมาประณตบทศรี
จะขอพึ่งเดชาฝ่าธุลี	ให้ถาวรสวัสดีสืบไป
อันราชกุมารทั้งสององค์	จะร่วมวงศ์กับข้าก็หาไม่
บุตรระตูอยู่ต่างเวียงชัย	รบได้เป็นเชลยตามมา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงพิภพนาถา
ฟังพลางทางถวิลจินดา	เขาเล่าลือว่าอุณากรรณ
รุ่งเรืองฤทธาศักดาเดช	เที่ยวรบรุกทุกประเทศเขตขัณฑ์
เหตุใดจึงมาบังคมคัล	หรือจะตุนาหงันบุตรี
คิดแล้วตรัสถามไปพลัน	ดูก่อนอุณากรรณเรืองศรี
ชันษาเจ้าได้สักกี่ปี	ยังเยาว์เท่านี้หรือเที่ยวมา
เจ้าเป็นลูกเต้าเผ่าพงศ์ใคร	ดูทีมิใช่ชาวป่า
น่าจะเป็นสุริย์วงศ์กษัตรา	จงแจ้งกิจจาแต่จริงไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณคิดโดยอัชฌาสัย
ครั้นจะทูลตามตรงบัดนี้ไซร้	จะกินใจว่าจะขอพระธิดา
จำจะบอกให้อ่อนหย่อนลง	พระองค์จึงจะไม่กังขา
คิดแล้วจึงสนองพระวาจา	ชันษาข้าได้สิบสี่ปี
ซึ่งพระองค์สงสัยไต่ถาม	จะทูลความตามจริงให้ถ้วนถี่
อันบิดรมารดาของข้านี้	ครองพิชัยธานีประมอตัน
ข้าทูลลามาเที่ยวประพาสไพร	ครั้นใกล้นคเรศเขตขัณฑ์
เขาว่าเป็นโจรป่าพนาวัน	จึงได้รบพุ่งกันทุกพารา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวกาหลังฟังสารก็หรรษา
จึงมีมธุรสพจนา	เจ้านี้อ่อนกว่าธิดาเรา
แล้วเรียกราชบุตรีศรีสวัสดิ์	นางสการะหนึ่งหรัดโฉมเฉลา
จงมาหาอนุชานงเยาว์	สองเจ้าจงเป็นพี่น้องกัน
พ่อหาโอรสกุมารไม่	สิ่งไรอย่างรังเกียจเดียดฉันท์
จะเลี้ยงเจ้าเป็นบุตรบุญธรรม์	จงอยู่ด้วยกันอย่าไคลคลา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณกระหมันวิยาหยา
น้อมศิโรตม์รับพระบัญชา	แล้วไหว้พระธิดานารี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	นางสการะหนึ่งหรัดโฉมศรี
ครั้นเห็นอุณากรรณอัญชลี	เทวีปราศรัยไปพลัน
ทั้งสองสนทนาไต่ถาม	ไม่มีความรังเกียจเดียดฉันท์
ด้วยร่วมสุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์	แต่เห็นกันก็คิดเมตตา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	ท้าวกาหลังสุริย์วงศ์นาถา
ชื่นชมด้วยสมดังจินดา	เสนหาอุณากรรณพันทวี
จึงประทานเครื่องยศอย่างกษัตริย์	พาหุรัดสังวาลพานพระศรี
ให้อยู่วังดาหาปาตี	ตำแหน่งที่ลูกหลวงแต่ก่อนมา
แล้วตรัสอำนวยอวยพร	ให้สถิตถาวรเป็นสุขา
แม้นคิดถึงพี่นางกัลยา	เจ้าจงเข้ามาหากัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณเพราเพริศเฉิดฉัน
รับของประทานพระทรงธรรม์	ถวายบังคมคัลแล้วลาไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงวังดาหาปาตี	ตำแหน่งที่ลูกหลวงอาศัย
มีสระแลสวนดอกไม้	ที่ข้างหน้าข้างในครบครัน
อพยพซึ่งอยู่นอกพารา	ก็รับมาในนิเวศน์เขตขัณฑ์
หยุดยั้งอยู่สบายมาหลายวัน	พร้อมกันในดาหาปาตี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงนางมะลาหราสาวศรี
เป็นบุตรดะหมังเสนี	บ้านอยู่แทบที่มรคา


แต่ได้เห็นองค์อุณากรรณ	ให้รักใคร่ผูกพันเสนหา
พิศวงด้วยทรงโสภา	ต้องจิตติดตาอยู่ไม่วาย
อกเอ๋ยจะแนะนำทำไฉน	จึงจะได้สบสมอารมณ์หมาย
คิดคิดขึ้นมาก็น่าอาย	เป็นหญิงจะชวนชายก็ใช่ที
แต่เรรวนครวญใคร่ไปมา	จนสุริยาเรืองรองส่องศรี
จึงอาบน้ำทาแป้งแต่งอินทรีย์	มานั่งคอยอยู่ที่หน้าต่างนั้น ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณทรงโฉมเฉิดฉัน
ครั้นรุ่งรังสีรวีวรรณ	ก็ผายผันมาสรงคงคา
สำอางองค์ทรงเครื่องประดับกาย	งามละม้ายเหมือนอสัญแดหวา
มาทรงมโนมัยไคลคลา	ตรงมาตามทางจรจรัล ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด

๏ เมื่อนั้น	มะลาหรานารีสาวสรรค์
เยี่ยมแกลแลเห็นอุณากรรณ	ผิวพรรณผุดผ่องละอององค์
นางแสนกระสันรัญจวนจิต	ยิ่งดูยิ่งคิดพิศวง
ให้ผูกพันรักใคร่ในรูปทรง	ตะลึงหลงแลตามจนสุดตา
แล้วจึงแตระอุบะดอกไม้	ซ่อนใส่ในห่อเช็ดหน้า
วางไว้ข้างที่ไสยา	คอยจะให้มิสาอุณากรรณ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณทรงม้าผายผัน
มาถึงนิเวศน์วังพลัน	จรจรัลขึ้นเฝ้าพระภูมี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านกาหลังกรุงศรี
ครั้นเห็นอุณากรรณมาอัญชลี	จึงมีพจนารถประภาษไป
อันพวกอพยพของเจ้านั้น	มาถึงพร้อมกันหรือไฉน
หรือยังตกค้างอยู่กลางไพร	จงให้ทหารกลับไปรับมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณทูลศรีปัตหรา
อันพวกอพยพโยธา	บรรดาอยู่นอกธานี
ข้าได้ให้ทหารออกไป	รับเข้ามาในบุรีศรี
พร้อมกันแต่วันวานนี้	จงทราบธุลีบทมาลย์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	พระผู้ครองกาหลังราชฐาน
จึงสั่งเสนีพนักงาน	ให้ประทานส่วยสาอากร
ซึ่งเคยขึ้นท้องพระคลังทั้งปวง	เหมือนลูกหลวงตามอย่างแต่ปางก่อน
สั่งสรรพก็หับบัญชร	บทจรเข้าสู่ที่ไสยา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณกระหมันวิยาหยา
เสด็จจากพระโรงรจนา	มาทรงม้ากลับไปฉับพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ เมื่อนั้น	นวลนางมะลาหราสาวสรรค์
นั่งมองอยู่ที่ช่องแกลนั้น	ครั้นเห็นอุณากรรณกลับมา


ยิ่งดูยิ่งคิดพิสมัย	ให้รัญจวนครวญใคร่เสนหา
จึงหยิบเอาห่อมาลา	ทิ้งไปให้มิสาอุณากรรณ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณเหลือบแลแปรผัน
เห็นโฉมอรไทวิไลวรรณ	รูปทรงคมสันโสภา
จึงใส่กลแย้มยิ้มพริ้มเพรา	หยิบเอาดอกไม้ในห่อผ้า
ดมพลางทางดูให้สบตา	ทำมารยาเหมือนจะใคร่เป็นไมตรี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	โฉมนางมะลาหราสาวศรี
เมียงชม้ายชายดูพระภูมี	ทำทีเมินยิ้มพร้ิมพราย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณเพราเพริศเฉิดฉาย
ให้อดสูจิตคิดละอาย	ก็ขับม้าผันผายรีบมา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด

๏ ครั้นถึงจึงลงจากพาชี	จรลีเข้ายังวังดาหา
จึงเปลื้องเครื่องทรงสรงคงคา	ลูบไล้สุคนธาจรุงใจ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้าปี่

๏ ครั้นค่ำสนธยาราตรี	รัศมีจันทร์แจ้งจำรัสไข
เสด็จมายังสวนดอกไม้	บรรทมเล่นที่ในตำหนักนั้น
พฤกษาชาติดาษดกดอกหอม	ปลูกล้อมพลับพลาสะตาหมัน
ลมหวนอวลกลิ่นระคนกัน	ยิ่งกระสันรัญจวนป่วนใจ
คิดคะนึงถึงองค์พระพี่	อนิจจาปานนี้เป็นไฉน
พระหัตถ์ประทับทรวงอรไท	พลางสะท้อนถอนใจใคร่ครวญ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย

๏ จึงสั่งกิดาหยันทันที	ให้เล่นมโหรีที่ในสวน
พอพาใจให้คลายรัญจวน	ปั่นป่วนฤทัยไปมา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ บัดนั้น	กิดาหยันรับสั่งใส่เกศา
ไปเที่ยวเรียกกันมิทันช้า	บัดเดี๋ยวได้มาในราตรี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ จึงขึ้นหย่องลองซอประสานเสียง	สำเนียงนิ้วหนักชักคันสี
รัองรับขับเพลงมโหรี	ท่วงทีเป็นทำนองโอดพัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
นางนาค

๏ พระเอยพระทรงลักษณ์	งามพักตร์ผ่องเพียงดวงบุหลัน
สารพัดพร้อมพริ้งทุกสิ่งอัน	วิไลวรรณอ้อนแอ้นเอวกลม
อันนารีที่เป็นหน่อกษัตริย์ชาติ	จะสนิทพิศวาสไม่งามสม
ควรแต่นางสวรรค์อันอุดม	จะร่วมรสภิรมย์ยินดี เอย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
พัดชา

๏ พระเอยพระยอดฟ้า	พระสนิทนิทราอยู่บนที่
ทรงสดับขับไม้มโหรี	ซอสีส่งเสียงจำเรียงราย


เชิญพระบรรทมสถาพร	จะกล่าวกลอนถนอมกล่อมถวาย
ให้ไพเราะเสนาะใจสบาย	พระฦาสายจงไสยา เอย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณกระหมันวิยาหยา
สถิตในตำหนักสวนมาลา	นิทราพลางฟังดนตรี
จะนิ่งบรรทมไปก็ไม่หลับ	แต่พลิกกลับสับสนอยู่บนที่
จึงเสด็จย่างเยื้องจรลี	มาเล่นมโหรีให้สบาย
เรียกเอากระจับปี่มาทรงดีด	กรายกรีดรัวนิ้วหนุนสาย
แต่งจริตบิดเบือนให้เหมือนชาย	ทำเพลงใหญ่ย้ายเป็นหลายเพลง ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ กะระหนะ

๏ แล้วให้เล่นลำนำขับร้อง	โต้ตอบตามทำนองเหมาะเหมง
เสียงเสนาะสนั่นบรรเลง	ครื้นเครงไปทั้งสวนมาลา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายโฉมนวลนางมะลาหรา
ครั้นค่ำย่ำฆ้องคอยเวลา	คิดจะใคร่ไปหาอุณากรรณ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมตลาด

๏ จึงอาบน้ำขัดสีวารีรด	ให้หมดราคีเป็นสีสัน
ลูบไล้น้ำดอกไม้กระแจะจันทน์	ใส่น้ำกันมันกวดกระหมวดมวย
ผัดหน้านวลละอองผ่องผิว	สีขี้ผึ้งวาดคิ้วสละสลวย
หอมกลิ่นคันธรสรวยรวย	นุ่งผ้าลายชายกรวยสามชั้น


ห่มซับในเนื้อดีสีทับทิม	ตาดปักหน้าริมเฉิดฉัน
สร้อยนวมสวมสอดสังวาลวรรณ	ตาบประดับทับถันเคร่งครัด
สะอิ้งเอวทองคำประจำยาม	แก้วพุกามฝังรายสายเข็มขัด
สวมกำไลใส่แหวนนพรัตน์	แล้วถือพัดด้ามจิ้วจรลี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย

๏ สงัดเงียบผู้คนที่บนจวน	จึงชวนทั้งสองทาสี
ซุบซิบจำนรรจาพาที	แล้วลอบหนีบิดามาพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เพลงช้า

๏ ครั้นถึงวังดาหาปาตี	จรลีเข้าในสะตาหมัน
ลัดแลงแฝงไม้เมียงมัน	มองดูอุณากรรณไม่วางตา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เพ่งพิศรูปทรงวงพักตร์	ต้องจิตคิดรักเป็นหนักหนา
นวลละอองผ่องผิวโสภา	ดังจันทราส่องสว่างกลางโพยม
ยิ่งดูยิ่งเพลินจำเริญใจ	พิศวงหลงใหลที่ในโฉม
พักตร์ผ่องส่องจับกับแสงโคม	งามประโลมเสนหาอาลัย
แสนกระสันรัญจวนป่วนจิต	คิดคิดจะใครเยื้อนปราศรัย
แล้วคิดขวยเขินสะเทินใจ	ทำเชือนชักกิ่งไม้ให้สำคัญ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณเพราเพริศเฉิดฉัน
เหลือบแลแปรพักตร์ไปพลัน	ก็เห็นนางสาวสรรค์ดำเนินมา


เลี้ยวลับคลับคล้ายที่พุ่มไม้	ยังไม่ตระหนักรู้จักหน้า
จึ่งเสด็จลงจากพลับพลา	ลดเลี้ยวเที่ยวหานารี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงฉิ่ง

๏ มาพบนางพลางเดินเข้าใกล้	จึงยิ้มเยื้อนปราศรัยสาวศรี
ค่ำมืดเวลาราตรี	ใครมาถึงที่สวนเรา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	นวลนางมะลาหราโฉมเฉลา
แย้มยิ้มพริ้มพักตร์พรายเพรา	นงเยาว์หยุดยั้งนั่งดุษฎี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณผู้รุ่งรัศมี
เอาพลูรอยกัดซัดเทวี	ยิ้มพลางทางมีวาจา
เจ้ามานี่ประสงค์สิ่งใด	หรือมาทวงดอกไม้กับเช็ดหน้า
บ้านนางทางไกลจะไคลคลา	อุตส่าห์มาถึงนี่พี่ขอบใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	มลาหรานารีศรีใส
ฟังภิปรายอายจิตเป็นพ้นไป	แสนงอนค้อนให้ด้วยมารยา
พระอย่าแกล้งแสร้งเสใส่ความ	ใช่จะตามมาทวงพวงบุหงา
ช่างตรัสได้เหมือนไม่เมตตา	ข้ามาจะเฝ้าโดยดี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณผู้รุ่งรัศมี
ทำเทียมเลียมเล่นพอเป็นที	แล้วกุมกรสาวศรีลีลา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เพลงฝรั่ง
ชาตรี

๏ มานั่งที่แท่นศิลากลางสวน	พลางชวนนวลนางมะลาหรา
เจ้าอย่านั่งที่พื้นพสุธา	มานั่งใกล้เชษฐาให้ยาใจ
อันดอกไม้ให้พี่ที่กลางทาง	ได้ชมพลางต่างพักตร์พิสมัย
ความคะนึงถึงนุชสุดอาลัย	ครวญใคร่ครุ่นคิดยังติดตา
จึงมานั่งเล่นพลางทางคอยดู	เหมือนจะรู้ว่าเจ้าจะมาหา
พอเหลือบไปเห็นแก้วกัลยา	ก็สมดังปรารถนาที่นึกไว้
ว่าพลางทางถดเข้าชิด	จะอายเอียงเบี่ยงบิดไปข้างไหน
ผินหน้ามาจะเล่าให้เข้าใจ	พี่ได้บนตัวไว้แต่หลังมา
ด้วยมีทุกข์ธุระรุงรัง	แม้นมิได้สมดังปรารถนา
สามปียังไม่ร่วมภิรมยา	สมสนิทนิทราด้วยนางใด
เพราะได้ออกปากบนก็จนจิต	มิรู้ที่จะคิดแก้ไข
อย่าทำกระบวนให้ยวนใจ	ใช่จะทำไมได้เมื่อไรมี ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	นวลนางมะลาหราสาวศรี
ได้ฟังวาจาพาที	เทวีเศร้าสร้อยละห้อยใจ
จึงบังคมก้มกราบลงกับตัก	ซบพักตร์โศกาน้ำตาไหล
แม้นน้องมิได้เป็นข้าไท	อันชายอื่นมิให้ต้องตัว ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้โลม

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณปลอบพลางทางยิ้มหัว
ได้บวงบนจนจิตก็คิดกลัว	จะทำชั่วเกรงเดชเทวา
เจ้าเสนหาพี่นี้เท่าไร	พี่พิสมัยในน้องก็หนักหนา
แม้นเห็นใจไมตรีของพี่ยา	จงงดท่าอยู่ก่อนผ่อนไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย

๏ เมื่อนั้น	มะลาหรานารีศรีใส
จึงบังคมทูลพลันทันใด	แม้นพระภูวไนยจะเมตตา
อย่าว่าจะงดแต่เพียงนี้	ถึงสักสิบปีจะอยู่ท่า
ความรักจะไว้ใต้บาทา	น้องไม่เสนหาด้วยชายใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	อุณากรรณยิ้มพลางเฉลยไข
อันความรักของเจ้าก็เข้าใจ	จะหานางไหนได้เหมือนน้องนี้
สารพัดสัตย์ซื่อสุจริต	พยายามตามติดมาถึงนี่
นวลน้องครองตัวไว้จงดี	แต่ในสามปีนี้เถิดรา
บัดนี้ขอเชิญเจ้าไปบ้าน	จะอยู่ไยให้นานหนักหนา
เกลือกดะหมังรู้จะโกรธา	โทษาก็จะมีแก่พี่ชาย
พี่เป็นแขกเมืองมาต่างบุรี	จะพึ่งท่านเสนีทั้งหลาย
จะทำให้ขัดข้องเคืองระคาย	เหมือนพี่ประทุษร้ายต่อมิตร
จงกลับไปก่อนเถิดฟังพี่ว่า	เหมือนเมตตาอย่าให้ได้ผิด
แม้นวาสนาเคยได้เชยชิด	เห็นจะได้สมคิดเราสองรา
ว่าแล้วเปลื้องซ่าโบะบรรจง	ถอดทั้งธำมรงค์ที่หัตถา
ประทานนางพลางมีวาจา	กัลยาเอาไปเป็นสำคัญ ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้น	นวลนางมะลาหราสาวสรรค์
รับแหวนกับผ้ามาพลัน	พิศดูอุณากรรณแล้วถอนใจ
จนจิตจึงจำอำลา	ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
อุตส่าห์ฝืนขืนจิตคลาไคล	กลับไปยังบ้านบิดา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ ทยอย

๒๐
๒๐