ประกาศสถาปนา
ประกาศสถาปนา
พระอิศริยศเฉลิมพระอภิธัยและเลื่อนกรมพระราชวงศ[๑]
 

ศุภมัสดุ พระพุทธศาสนกาล ๒๔๖๘ พรรษา มีนาคมมาศ
ปัณณรสมสุรทิน จันทรวาร กาลกำหนด

พระบาทสมเด็จ พระปรมินทรมหาประชาธิปก
มหันตเดชนดิลกรามาธิบดี เทพยปรียมหาราชรวิวงศ อสัมภินพงศพีรกษัตร บุรุษรัตนราชนิกโรดม
จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ อุภโตสุชาตสำศุทธเคราหณี จักรีบรมนาถ
จุฬาลงกรณราชวรางกูร มหามกุฎวงศวีรสูรชิษฐ ราชธรรมทศพิธอุต์กฤษฏนิบุณ
อดุลยกฤษฏาภินีร์หาร บูรพาธิการสุสาธิต ธันยลักษณวิจิตรเสาภาคยสรรพางค์
มหาชโนตมางคมานท สนธิมตสมันตสมาคม บรมราชสมภาร ทิพยเทพาวตาร
ไพศาลเกียรติคุณอดุลยศักดิเดช สรรพเทเวศปริยานุรักษ มงคลลัคนเนมาหวัย สุโขทัยธรรมราชา
อภิเนาวศิลปศึกษาเดชนาวุธ วิชัยยุทธศาส ดรโกศล วิมลนรรยพินิต สุจริตสมาจาร
ภัทรภิชญานประดิภานสุนทร ประวรศาสโนปสดมภก มูลมุขมาตยวรนายก มหาเสนานี
สราชนาวีพยูหโยธโพยมจร บรมเชษฐโสทรสมมต เอกราชยยศธิคมบรมราชสมบัติ นพปฎลเศวตฉัตราดิฉัตรศรีรัตโนปลักษณ
มหาบรมราชาภิเษกาภิษิกต์ สรรพทศทิควิชิตเดโชไชย สกลมไหศวรยมหาสวามินทร
มเหศวรมหินทรมหารามาธิราชวโรดม บรมนาถชาติอาชันยาศรัย พุทธาทิไตรรัตนศรณารักษ วิศิษฏศักตอัครนเรศวราธิบดี เมตตากรุณาศีตลหฤทัย อโนปไมยบุนยการ
สกลไพศาลมหารักษฎราธิบดินทร ปรมินทรธรรมมิกมหาราชาธิราช บรมนาถบพิตร
พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว

ทรงพระอนุสรคำนึงถึงพระราชจริยานุวัต
ซึ่งทรงประพฤติ์เพื่อเปนสิริมงคลแก่พระบรมราชาภิเษก
เปนต้นว่าบูชาพระศรีรัตนตรัยและเทวพลี ทักษิณานุประทานอุทิศสนองพระเดชพระคุณสมเด็จพระบุรพการี
ก็ได้ทรงบำเพ็ญแล้ว ทรงปรารภถึง พระบรมวงศผู้ใหญ่ฝ่ายหน้าฝ่ายใน
ซึ่งทรงพระคุณเปนที่เชิดชูพระเกียรติยศของพระราชวงศ และที่ได้มีพระคุณูปการมาแก่พระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอย่างยิ่ง
มีอยู่หลายพระองค์ ทรงพระราชดำริห์ว่าสมควรจะเฉลิมพระเกียรติยศสนองพระคุณเนื่องในงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษกตามราชประเพณีซึ่งเคยมีมาแต่ปางก่อน

ทรงพระราชดำริห์ว่า สมเด็จพระมาตุจฉาเจ้าสว่างวัฒนา พระบรมราชเทวี
ได้ทรงเปนประธานราชการฝ่ายในตั้งแต่สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ
พระราชชนนีพันปีหลวงเสด็จสวรรคตมาจนบัดนี้
เปนที่เคารพนับถือของพระบรมวงศานุวงศและคนทั้งหลายทุกชั้นบันดาศักดิ์
ทั้งทรงพระคุณแก่บ้านเมืองปรากฏเปนเอนกปริยาย ดังเช่นทรงอำนวยการสภากาชาดสยามเปนต้น
ในส่วนพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระมาตุจฉาเจ้าได้ทรงประคับประคองโดยทรงพระเมตตากรุณามาเปนนิจตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ไวยมีพระคุณควรนับเปนอย่างยิ่ง
ทุกวันนี้ก็เปนที่ทรงเคารพนับถือเหมือนดังเช่นสมเด็จพระบรมราชนนี
สมควรจะเฉลิมพระเกียรติยศให้ใหญ่ยิ่ง เพื่อเปนที่ทรงปฏิบัติบูชาต่อไป
จึงมีพระบรมราชโองการ มา ณ
พระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสสั่งให้สถาปนาสมเด็จพระมาตุจฉาเจ้าสว่างวัฒนา
พระบรมราชเทวี ขึ้นเปนสมเด็จพระพันวัสสา มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฎว่า สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี
พระพันวัสสามาตุจฉาเจ้า ขอเดชานุภาพพระศรีรัตนตรัย และอำนาจเทพยไทย
แต่บรรดามีไมตรีจิตต์ได้บริหารพระบรมราชวงศนี้สืบมา จงคุ้มครองรักษาพระองค์สมเด็จพระศรีสวรินทิรา
บรมราชเทวี พระพันวัสสามาตุจฉาเจ้า ให้ทรงพระเจริญทฤฆชน มายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาณ
ธนสารสมบัติ สรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคล ศุภวิบุลยผล อิศริยยศเกียรติคุณบุญบารมี
เสด็จสถิตย์เปนศรีของพระบรมราชวงศยั่งยืนสิ้นกาลนาน ขอพระพรทุกประการจงประสิทธิ์
สมดังพรรณนาฉนี้

อนึ่งทรงพระราชดำริห์ว่า พระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี
พระราชเทวี ทรงพระเกียรติคุณเปนหลักอยู่ในพระราชวงศฝ่ายในพระองค์หนึ่งมาช้านาน
ด้วยทรงพระปรีชาญาณรอบรู้ราชกิจน้อยใหญ่
มีพระอัธยาศัยเปนสัจธรรมมั่นคงกอปด้วยพระขันติคุณ และทรงพระเมตตาอารีแก่ผู้น้อยทั่วไปมิได้เลือกหน้า
เปนที่เคารพนับถืออย่างยิ่ง ตั้งแต่พระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และพระบรมวงศานุวงศตลอดไปจนคนทั้งหลายอื่นโดยมากสมควรจะเฉลิมพระเกียรติยศให้ยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน
จึงมีพระบรมราชโองการ มา ณ พระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสสั่งให้ประกาศเฉลิมพระนามพระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี พระราชเทวี
เปนสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี ขอให้ทรงเจริญพระชนมายุ
พรรณ สุข พล ปฎิภาณ คุณสารสมบัติ สรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคลวิบุลยศุภผล
อดุลยเกียรติยศ มโหฬารทุกประการ

อนึ่งทรงพระราชดำริว่า สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้าฯ
กรมพระยาภาณุพันธุวงศวรเดช เปนสมเด็จพระราชโสทรานุชาธิบดีแห่งพระบาทสมเด็จฯ
พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทุกวันนี้เปนที่เคารพบูชาของคนทั้งหลาย
คล้ายฉลองพระองค์สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงอยู่โดยสถานหนึ่ง
และทรงพระคุณปรากฏความภักดีต่อราชการบ้านเมืองมาเปนนิจ จนถึงรัชกาลปัจจุบันนี้
แม้พระชนมายุกาลมากอยู่แล้ว ก็มิได้ทรงย่อท้อต่อความลำบาก ยังทรงพระอุสาหะรับราชการด้วยความซื่อตรงจงรักต่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
และราชการบ้านเมือง
ข้อนี้พึงเห็นได้ในการที่ทรงรับเปนประธานกรรมการองคมนตรีตรวจจัดงบประมาณเงินแผ่นดิน
และเปนตำแหน่งอภิรัฐมนตรี ทรงช่วยพระราชภาระอันหนักอยู่ในบัดนี้ มีพระคุณเปนอย่างยิ่ง
สมควรจะทรงเฉลิมพระเกียรติยศให้ยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน
จึงมีพระบรมราชโองการ มา ณ พระบัณฑูรสุรสิงหนาท
ให้ประกาศเฉลิมพระนามสมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมพระยาภาณุพันธุวงศวรเดชฯ
ให้ใช้คำนำพระนามว่าสมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าฯ
กรมพระยาภาณุพันธุวงศวรเดช ทรงศักดินา ๑๐๐๐๐๐ เปนพระอิศริยศักดิพิเศษ
ขอให้ทรงพระเจริญทฤฆชนมายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาณ ธนสารสมบัติ
สรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคล ศุภวิบุลยผลอิศริยยศเกียรติคุณบุญบารมี เสด็จสถิตย์เปนศรีพระบรมราชวงศยั่งยืนสิ้นกาลนาน

อนึ่งทรงพระราชดำริห์ว่า พระเจ้าบรมวงศเธอ
กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฏ เปนพระราชโสทรานุชาธิบดี
แห่งสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนี พันปีหลวงได้ทำราชการสนองพระเดชพระคุณทั้งสมเด็จพระบรมชนกนาถและสมเด็จพระบรมราชชนนี
ตลอดมาจนสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช ทั้งได้ทรงมีอุปการคุณแก่พระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
โดยฐานที่เปนพระมาตุลามาตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ และบัดนี้พระมาตุลาธิบดีก็มีพระเจ้าบรมวงศเธอ
กรมพระสวัสดิวัดนวิศษฎอยู่แต่พระองค์เดียว สมควรจะทรงสนองพระคุณเฉลิมพระเกียรติยศให้ยิ่งกว่าแต่ก่อน
จึงมีพระบรมราชโองการ มา ณ
พระบัณฑูรสุรสิงหหนาทดำรัสสั่งให้ประกาศเฉลิมพระเกียรติยศ พระเจ้าบรมวงศเธอ
กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฏ เปนสมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฏฯ
ขอให้ทรงเจริญพระชนมายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาณ คุณสารสมบัติสรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคลวิบุลยศุภผล
สกลเกียรติยศเดชานุภาพมโหฬารทุกประการ

อนึ่งทรงพระราชดำริห์ว่า
สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมหลวงนครสวรรค์วรพินิต
ทรงรอบรู้นานาวิชาการ ทั้งมีความสามารถและซื่อตรงดำรงในความสุจริต เปนเหตุให้ได้ทรงรับราชการในตำแหน่งสำคัญมาตั้งแต่ในรัชกาลแห่งสมเด็จพระบรมชนกนาถฯ
จนตลอดรัชกาลแห่งสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลปัจจุบันนี้ยังเสด็จดำรงพระยศเปนสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอฯ
ทรงมีตำแหน่งในทหารบก เคยรับราชการร่วมกับสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมหลวงนครสวรรค์วรพินิต
ได้ทรงทราบตระหนักในพระคุณสมบัติ กับทั้งความอารีรักใคร่ในพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
เปนเหตุให้ทรงรับราชการด้วยกันมาอย่างสนิธสนมกลมเกลียว ส่วนพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
ก็ทรงรักใคร่นับถือเหมือนเช่นเปนสมเด็จพระเชษฐาอันร่วมพระราชชนนีเดียวกันมาแต่ครั้งนั้น
ครั้นมาถึงเวลาเมื่อจะเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ได้ทรงอาศรัยปรึกษาหารือราชการสำคัญต่างๆ
สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมหลวงนครสวรรค์วรพินิตก็ได้ทรงช่วยพระราชภาระโดยเต็มพระหฤทัยทุกอย่าง
ตลอดจนทรงรับตำแหน่งเปนอภิรัฐมนตรีอยู่บัดนี้ เห็นชัดว่าเพราะความซื่อตรงต่อราชการบ้านเมือง
สมควรเปนที่ไว้วางพระราชหฤทัย และเปนที่ทรงเคารพนับถือโดยมีพระคุณอย่างยิ่งดังพรรณามา
จึงมีพระบรมราชโองการ มา ณ
พระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสสั่งให้เลื่อนกรม สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯ
กรมหลวงนครสวรรค์วรพินิต ขึ้นเปนกรมพระ มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า
สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธ ดิลกจันทรนิภาพงศ มหามกุฎวงศนราธิราช
จุฬาลงกรณนาถราชวโรรส อดุลยยศอุภโตพงศพิศุทธ นรุตมรัตนขัติยราชกุมาร กรมพระนครสวรรค์วรพินิต
สชีวะเชษฐสาธิษฐสุขุมาลกษัตริย์ อภิรัฎฐมหาเสนาหุษเนาอุฑฑิน จุฬินทรปริยมหาราชวรางกูร
สรรพพันธุธูรราชประยูรประดิษฐาประชาธิปกปัฐพินทร์ ปรมินทรมหาราชวโรปการ
ปรีชาไวยัตโยฬารสุรพลประภาพ ปราบต์ไตรรัชยยุคยุกติธรรมอรรถศาสตร
อุดมอาร์ชวีวีรยาธยาศรัย เมตตามันตภาณีศิตลหฤทัย พุทธาทิไตรรัตนศรณธาดา
มหันตเดชานุภาพบพิตร มุสิกนาม ทรงศักดินา ๕๐๐๐๐ ตามพระราชกำหนดอย่างสมเด็จเจ้าฟ้าตามกรมในพระบรมราชตระกูลอันสูงศักดิ์
จงทรงเจริญพระชนมายุ พรรณสุข พล ปฏิภาณ คุณสารสมบัติ
สรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคลวิบุลยศุภผล สกลเกียรติยศอิศริยศักดิ
เดชานุภาพมโหฬารทุกประการ
ให้ทรงเลื่อนเจ้ากรม เปนพระนครสวรรค์วรพินิต ถือศักดินา ๘๐๐
ให้ทรงเลื่อนปลัดกรม เปนหลวงจำปาศักดิสิทธิเกษตร ถือศักดินา
๖๐๐
ให้ทรงเลื่อนสมุหบาญชี เปนขุนปลิดเทศพลานุรักษ์ ถือศักดินา
๔๐๐

อนึ่งทรงพระราชดำริห์ว่า สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯ
กรมขุนลพบุรีราเมศวร์ตั้งแต่เสด็จกลับจากประเทศอังกฤษเมื่อทรงสำเร็จการศึกษา
สอบวิชาได้ ชั้น บี.เอ. ในมหาวิทยาลัยเคมบริดชแล้ว สมเด็จพระบรมชนกนาถได้โปรดฯ
ให้ทรงรับราชการในกระทรวงมหาดไทย เปนตำแหน่งผู้ช่วยปลัดทูลฉลอง และเจ้ากรมพลัมภัง
แล้วได้เลื่อนเปนตำแหน่งสมุหเทศาภิบาลมณฑลนครศรีธรรมราช ครั้นถึงรัชกาลที่ ๖
สมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชฯ ได้โปรดฯ ให้ทรงเลื่อนตำแหน่งขึ้นเปนอุปราชปักษ์ใต้
ได้ทรงสำเร็จราชการทั้งมณฑลนครศรีธรรมราช มณฑลปัตตานี
และมณฑลสุราษฎร์ด้วยกันมาจนตลอดรัชกาล สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนลพบุรีราเมศวร์ ได้ทรงรับราชการสนองพระเดชพระคุณโดยกำลังพระฉันทวิริยอุสาหะอันแรงกล้า
กอปด้วยความสัตย์สุจริตและเมตตาอารีเปนที่นับถือของบรรดาผู้ซึ่งอยู่ในบังคับบัญชาทั่วไป
ทรงพระราชดำริห์ว่าสมเด็จพรเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนลพบุรีราเมศวร์
ได้ทนความลำบากตรากตรำรับราชการบ้านเมืองมาช้านาน มีความชอบมาก
สมควรจะเลื่อนพระเกียรติยศขึ้นกว่าแต่ก่อน
จึงมีพระบรมราชโองการ มา ณ
พระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสสั่งให้เลื่อนกรม สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯ
กรมขุนลพบุรีราเมศวร์ ขึ้นเปนกรมหลวง มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฎว่า
สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้ายุคลทิฆัมพร จุฬาลงกรณราชรวิวงศ อุภัยพงศพิสุทธวรุตโมภโตสุชาติ
บรมนฤนาถราชกุมาร กรมหลวงลพบุรีราเมศวร์ คชนาม ทรงศักดินา ๕๐๐๐๐
ตามพระราชกำหนดอย่างสมเด็จเจ้าฟ้าต่างกรม จงทรงเจริญพระชนมายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาณ
คุณสารสมบัติ สรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคล วิบุลยศุภผล สกลเกียรติยศ
อิศริยศักดิมโหฬารทุกประการ
ให้ทรงเลื่อนเจ้ากรม เปนหลวงลพบุรีราเมศวร์ ถือศักดินา ๘๐๐
ให้ทรงเลื่อนปลัดกรม เปนขุนนันนทเขตอำรุง ถือศักดินา ๖๐๐
ให้สมุหบาญชีคงเปน หมื่นยลาผดุงพหล ถือศักดินา ๔๐๐

อนึ่งทรงพระราชดำริห์ว่า พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์
กรมขุนสุทธาสินีนาฎ เปนที่นับถือของพระบรมวงศานุวงศและคนทั้งหลายอื่นโดยมากมาตั้งในรัชกาลที่
๕ ด้วยปรากฏพระคุณความกตัญญูกตเวทีในที่การทรงปฏิบัติวัฏฐากสนองพระเดชพระคุณสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง
และทรงพระเมตตาอารี แก่บรรดาพระราชโอรสธิดามิได้มีที่จะรังเกียจ แม้พระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเมื่อทรงพระเยาว์
พระอรรคชายาเธอฯ ก็ได้ทรงรับเปนผู้เลี้ยงดูอุปการอยู่คราวหนึ่ง
ครั้นถึงเวลาเสด็จออกไปศึกษาวิชาการประทับอยู่ต่างประเทศ พระอรรคชายาเธอฯ
ก็อุส่าห์ทรงฝากสิ่งของเครื่องบริโภคไปถวายเปนเนืองนิจ เห็นได้ว่ายังผูกพระหฤทัย อยู่ในพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมิรู้วาย
ในส่วนพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ยังระลึกถึงพระคุณของพระอรรคชายาเธอฯ อยู่ไม่ขาด
ครั้งเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ทรงพระราชดำริห์ว่าสมควรจะเลื่อนพระเกียรติยศพระอรรคชายาเธอฯ
กรมขุนสุทธาสินีนาฎให้ยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน สนองพระคุณซึ่งได้มีมาแต่หนหลัง
จึงมีพระบรมราชโองการ มา ณ
พระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสสั่งให้เลื่อนกรม พระอรรคชายาเธอฯ
กรมขุนสุทธาสินีนาฎขึ้นเปนกรมพระ มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่าพระวิมาดาเธอ
พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมพระสุทธาสินีนาฏ ปิยมหาราชปดิวรัดา วรรคบริวาร
ทรงศักดินา ๒๐๐๐๐ ตามตำแหน่งพระอรรคชายามีกรมในพระราชกำหนดใหม่ จงทรงเจริญพระชนมายุ
พรรณ สุข พล ปฏิภาณ คุณสารสมบัติ สรรพสิริสวัสดิพิพัฒนมงคล วิบุลยศุภผล
สกลเกียรติยศอิศริยศักดิ มโหฬารทุกประการเทอญ
ให้ทรงเลื่อนเจ้ากรม เปนพระสุทธาสินีนาฎ ถือศักดินา ๘๐๐
ให้ทรงเลื่อนปลัดกรม เปนหลวงอาจอำนวยกิจ ถือศักดินา ๖๐๐
ให้ทรงเลื่อนสมุห์บาญชี เปนขุนสนิทนรารักษ์ ถือศักดินา ๔๐๐
ให้ผู้ซึ่งได้เลื่อนและคงบันดาศักดิ์ทั้ง ๙ นี้
ทำราชการในหลวงและในกรมตามอย่างธรรมเนียม เจ้ากรม ปลัดกรม สมุห์บาญชี
ในสมเด็จเจ้าฟ้าและพระองค์เจ้าต่างกรมทั้งปวงสืบไป ให้มีความสุขสวัสดิเจริญเทอญ

























สุกัญญา/ผู้จัดทำ
๑๙ ตุลาคม ๒๕๕๒
นฤดล/ตรวจ
๒๒ ธันวาคม ๒๕๕๓


















































[๑] ราชกิจจานุเบกษา
เล่ม ๔๒/-/หน้า ๓๗๒/๒๑ มีนาคม ๒๔๖๘