ประกาศสถาปนา
ประกาศสถาปนา
เลื่อนกรมตั้งกรม
และตั้งเจ้าพระยา[๑]
 

ศุภมัสดุ พระพุทธศาสนกาล ๒๔๖๘ พรรษา ปัตยุบันสมัย
พฤศจิกายนมาสเอกาทสมทิน พุธวาร กาลกำหนด

พระบาทสมเด็จพระรามาธิบดี ศรีสินทรมหาวชิราวุธ
เอกอัครมหาบุรุษบรมนราธิราช พินิตพระชานารถมหาสมมตวงศ์ อติศัยพงศวิมลรัตน วรขัตติยราชนิกโรดม
จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ อุภโตสุชาตสังสุทธเคราะหณี จักรีบรมนารถ
จุฬาลงกรณราชวรางกูร บรมมกุฎนเรนทร์สูรสัตติวงศวิสิษฐ สุสาธิตบุรพาธิการ
อดุลยกฤษฎาภินิหารอติเรกบุญฤทธิ์ ธัญลักษณวิจิตรโสภาคยสรรพางค มหาชโนตตะมางคประณต
บาทบงกชยุคล ประสิทธิสรรพศุภผลอุดมบรมสุขุมาลย ทิพยเทพาวตาร
ไพศาลเกียรติคุณอดุลยพิเศษ สรรพเทเวศรานุรักษ บุริมศักดิสมญาเทพทวาราวดี
ศรีมหาบุรุษสุตสมบัติ เสนางคนิกรรัตนอัศวโกศลประพนธปรีชา มัทวสมาจาร
บริบูรณคุณสารสยามาทินคร วรุตเมกราชดิลก มหาปริวารนายกอนันต มหันตวรฤทธิเดช สรรพวิเศษศิรินธร
บรมชนกาดิศรสมมต ประสิทธิวรยศมโหดม บรมราชสมบัติ นพปฎลเสวตรฉัตรา ดิฉัตร
ศิริรัตโนปลักษมหาบรมราชาภิเศกาภิสิต สรรพทศทิศวิชิตไชยสกลมไหศวริยมหาสวามินทร
มเหศวรมหินทรมหารามาธิราชวโรดม บรมนารถชาติอาชาวไศรย
พุทธาทิไตรรัตนสรณารักษอดุลยศักดิ์อรรคนเรศราธิบดี เมตตากรุณาสีตลหฤไทย
อโนปไมยบุญการ สกลไพศาลมหารัษฏาธิเบนทร์ ปรเมนทรธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนารถบพิตร
พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

ทรงพระราชดำริห์ว่า สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ
เจ้าฟ้าประชาธิปกศักดิเดชน์ฯ กรมขุนสุโขทัยธรรมราชา
เปนพระราชโอรสพระองค์น้อยในพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดี ศรีสินทรมหาจุฬาลงกรณ์
พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กับทั้งในสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ สมเด็จพระบรมชนกนาถและสมเด็จพระบรมราชนนี
ได้ทรงถนอมเลี้ยงไว้ชิดติดพระองค์ตั้งแต่ทรงพระเยาว์มา
จนเจริญพระชันมษาสมควรทรงศึกษาตามประเพณีขัติยราชกุมาร จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้เปนนักเรียนนายร้อยพิเศษ ในโรงเรียนนายร้อยทหารบก แล้วโปรดฯ
ให้เสด็จไปทรงศึกษาวิชาการในประเทศอังกฤษ ได้ทรงศึกษาวิชาสามัญในวิทยาลัยอีตัน
เสร็จแล้วไปทรงศึกษาวิชาการทหารที่โรงเรียนนายร้อยทหาร ณ เมืองวูลิช
ทรงสามารถสอบวิชาได้เต็มตามหลักสูตร ถึงได้ทรงรับสัญญาบัตรเปนนายร้อยตรีกิติมศักดิ์แห่งกองทัพอังกฤษ
แล้วเสด็จไปประจำกรมทหารปืนใหญ่ม้าอังกฤษอยู่ที่เมืองออลเดอช๊อด
ทรงศึกษาน่าที่นายทหารต่อมาจนสำเร็จการศึกษา ในชั้นนี้ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้ดำรงพระยศเปนนายร้อยตรีนอกกองการทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ แล้วเลื่อนขึ้นเปนนายร้อยโทและเปนนายทหารนอกกองกรมทหารปืนใหญ่รักษาพระองค์ด้วย
ครั้นเสด็จกลับเข้ามารับราชการ
ในชั้นแรกได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปนตำแหน่งนายทหารคนสนิทพิเศษของ จอมพล
สมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้าฯ กรมหลวงพิศณุโลกประชานาถ เมื่อทรงดำรงตำแหน่งเสนาธิการทหารบกอยู่ก่อนแล้วเลื่อนขึ้นเปนผู้บังคับการกองร้อยทหารปืนใหญ่รักษาพระองค์และเปนนายร้อยเอกต่อมา
แล้วโปรดฯ ให้เสด็จไปรับราชการประจำกรมบัญชาการกองทัพน้อยที่ ๒
ในตำแหน่งนายทหารฝ่ายเสนาธิการและต่อมาเลื่อนขึ้นเปนนายพันตรี แล้วเปนนายพันโท
บังคับการโรงเรียนนายร้อยชั้นปฐม สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าฯ
กรมขุนสุโขทัยธรรมราชาได้ทรงปฏิบัติราชการสนองพระเดชพระคุณในตำแหน่งน่าที่ต่าง ๆ
มาโดยเรียบร้อย แต่เผอิญเกิดพระโรคประชวรเรื้อรัง แพทย์มีความเห็นว่าจำจะต้องเสด็จแปรสถานไปรักษาพระองค์ในประเทศที่อากาศเย็น
พระโรคจึงจะหายเปนปรกติได้ เพราะเหตุนั้นจึงจำต้องพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ทรงละราชการทั้งปวงในตำแหน่งน่าที่
แล้วเสด็จไปรักษาพระองค์อยู่ในยุโรปคราวหนึ่งครั้นหายประชวร
สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอฯ มีพระหฤทัยประสงค์จะทรงศึกษาวิชาทหารชั้นสูงขึ้นไปเพื่อจะได้รับราชการสนองพระเดชพระคุณให้เปนประโยชน์ยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน
ทรงพระราชดำริห์เห็นชอบด้วย จึงพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ทรงศึกษาวิชาทหารฝรั่งเศส
ต่อมาได้เสด็จเข้าประจำอยู่ในกรมบัญชาการกองทัพน้อยทหารบกของฝรั่งเศส แล้วเข้าทรงศึกษาวิชาในโรงเรียนฝ่ายเสนาธิการ
ณ กรุงปารีสจนสำเร็จการศึกษา ได้ทรงรับประกาศนียบัตรเปนนายทหารฝ่ายเสนาธิการ
เสมอเหมือนกับนายทหารฝรั่งเศส แล้วจึงเสด็จกลับและเมื่อเสด็จกลับนั้น ได้โปรดฯ
ให้เสด็จมาทางประเทศสหปาลีรัฐอเมริกาและประเทศญี่ปุ่น
เพื่อประโยชน์ในการที่ทรงศึกษาเพิ่มเติมด้วย ครั้นเสด็จกลับคืนมาถึงพระนคร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้เปนตำแหน่งปลัดกรมเสนาธิการทหารบก เลื่อนพระยศขึ้นเปนนายพันเอกและต่อมาได้ทรงรับตำแหน่งเลื่อนขึ้นเปนผู้บัญชาการกองพลทหารบกที่
๒ และเปนผู้บังคับการพิเศษกรมทหารปืนใหญ่ที่ ๒ ได้ทรงปฏิบัติราชการมาโดยความสามารถ
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระราชปรารภว่า
สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าฯ
กรมขุนสุโขทัยธรรมราชาทรงสามารถรับราชการฝ่ายทหารได้เปนหลักฐานมั่นคงส่วนหนึ่งแล้ว
สมควรจะทรงศึกษาราชการฝ่ายพลเรือน ให้รอบรู้ราชประเพณีและรัฏฐาภิปาลโนบายสามารถจะเปนกำลังของบ้านเมืองได้อีกทางหนึ่ง
จึงทรงพระกรุณาโปรดฯ ให้ทรงศึกษาราชกิจต่าง ๆ ที่ในกรมราชเลขาธิการ แล้วโปรดฯ
ให้ทรงสำเร็จราชการรักษาพระนครในเวลาเสด็จไปประทับอยู่นอกมณฑลราชธานี
และให้รับราชการต่างพระเนตรพระกรรณ เช่น
เปนประธานการประชุมเสนาบดีสภาเปนต้นเปนครั้งเปนคราวมา ได้ทรงสังเกตเห็นสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ
เจ้าฟ้าฯ กรมขุนสุโขทัยธรรมราชาทรงปฏิบัติราชการโดยพระวิริยะอุสาหะอันแรงกล้า
ด้วยความจงรักภักดีต่อใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท และทรงพระสติปัญญาอันสุขุมคัมภีรภาพ
สมควรไว้วางพระราชหฤทัย เปนเหตุให้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงชื่นชมโสมนัศ
ด้วยสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนสุโขทัยธรรมราชา ในบัดนี้ก็เปนสมเด็จพระโสทรานุชาธิบดีอยู่แต่พระองค์เดียว
ปรากฎพระเกียรติคุณและสติปัญญาสามารถจนรับราชการสำคัญสนองพระเดชพระคุณต่างพระเนตรพระกรรณได้เห็นปานนี้
สมควรจะเลื่อนพระเกียรติยศให้ใหญ่ยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน
จึงมีพระบรมราชโองการ ดำรัสสั่งให้เลื่อนสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ
เจ้าฟ้าประชาธิปกศักดิเดชน์ฯ กรมสุโขทัยธรรมราชา ขึ้นเปนสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ
เจ้าฟ้ากรมหลวงมีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าประชาธิปกศักดิเดชน์
ชเนศรมหาราชาธิราช จุฬาลงกรณนาถวโรรส อุดมยศอุกฤษฐศักดิ์ อุภัยปักษนาวิล
อสัมภินชาติพิสุทธิ์ มหามกุฎราชพงศบริพัตร บรมขัตติยมหารัชฎาภิสิญจน์พรรโษทัย
มงคลสมัยสมากร สถาวรวรัจฉริยคุณอดุลยราชกุมาร กรมหลวงสุโขทัยธรรมราชา มุสิกนาม
ทรงศักดินา ๕๐๐๐๐ ตามพระราชกำหนดอย่างสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าต่างกรม
ในพระบรมราชตระกูลอันสูงศักดิ์ จงทรงเจริญพระชนมายุ พรรณสุขพลปฏิภาณ
คุณสารสมบัติสรรพสิริสวัสดิ์พิพัฒนมงคล วิบุลยศุภผลสกลเกียรติยศ อิศริยศักดิ์มโหฬารทุกประการ
เจ้ากรม เปนหลวงสุโขทัยธรรมราชา ถือศักดินา
๘๐๐
ให้ทรงเลื่อน  ปลัดกรม
เปนขุนเชียงรายอาณาธิปก ถือศักดินา ๖๐๐
สมุห์บัญชี คงเปนหมื่นหนองจิกพศกอำรุง
ถือศักดินา ๔๐๐
 

อนึ่งทรงพระราชดำริห์ว่า สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ
เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี เปนพระราชธิดาพระองค์หนึ่ง
ซึ่งพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาจุฬาลงกรณ์
พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระเมตตากรุณามาก ด้วยทรงพระปัญญาอุสาหะศึกษาวิชาการตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์
สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงสังเกตเห็นพระอุปนิสัยว่า
ทรงพระสติปัญญาสามารถจึงเอาเปนพระราชธุระทรงฝึกสอนพระราชทานเองต่อมาในสมัยเมื่อทรงพระเจริญวัยขึ้น
จนรอบรู้ราชกิจแลวิชาการสามารถรับราชการเปนตำแหน่งราชเลขาธิการฝ่ายใน ได้สนองพระเดชพระคุณสมเด็จพระบรมชนกนาถอยู่ใกล้ชิดติดพระองค์มาจนเสด็จสวรรค์คต
สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระสิเนหาและไว้วางพระราชหฤทัยในสมเด็จเจ้าฟ้านิภานภดลเปนยิ่งนัก
อนึ่งสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอพระองค์นี้
กอปด้วยพระจรรยามารยาทอันสมควรแก่ขัติยนารีซึ่งสูงศักดิ์สมบูรณ์ทุกประการ
เปนที่รักใคร่นับถือของพระประยูรญาติทั่วไปไม่มีเว้น
แม้คนทั้งหลายอื่นก็ยกย่องพระเกียรติคุณสรรเสริญกันโดยมาก
ในส่วนพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวนั้นได้ทรงสังเกตเห็นพระคุณสมบัติของสมเด็จเจ้าฟ้านิภานภดลชอบพระราชอัธยาศรัยแต่ยังทรงพระเยาว์ตลอดมา
ทั้งได้ทรงประจักษ์แจ้งความภักดีซึ่งสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอพระองค์นี้มีต่อพระองค์มาเปนนิจจึงเปนสมเด็จพระขนิษฐภคินีซึ่งทรงพระเมตตามากพระองค์หนึ่ง
ทรงพระราชดำริห์ว่าบัดนี้สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอเจ้าฟ้านิภานภดลก็ทรงพระเจริญพระชนมายุกาล
และสมบูรณ์ด้วยพระเกียรติคุณดังกล่าวมา
นับว่าทรงสถิตในฐานะซึ่งจะเปนประมุขแห่งพระบรมวงศานุวงศ์ฝ่ายในพระองค์หนึ่งต่อไปภายน่า
สมควรจะสถาปนาพระเกียรติยศขึ้นเปนเจ้าฟ้าต่างกรมฝ่ายในอีกพระองค์หนึ่ง

จึงมีพระบรมราชโองการ
ดำรัสสั่งให้สถาปนาสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้านิภานภดลวิมลประภาวดี
ขึ้นเปนสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าต่างกรมฝ่ายใน มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า
สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้านิภานภดลวิมลประภาวดี กรมขุนอู่ทองเขตขัติยนารี
วรรคบริวารทรงศักดินา ๕๐๐๐๐ ตามพระราชกำหนดอย่างสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าต่างกรมฝ่ายใน
จงทรงเจริญพระชนมายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาณ คุณสารสมบัติ สรรพสิริสวัสดิ์พิพัฒนมงคล
วิบุลยศุภผล สกลเกียรติยศมโหฬาร ทุกประการ
เจ้ากรม เปนขุนอู่ทองเขตขัติยนารี
ถือศักดินา ๘๐๐
ให้ทรงตั้ง  ปลัดกรม
เปนหมื่นไตรตรึงษ์ศรีอภิบาล ถือศักดินา ๖๐๐
สมุห์บัญชี เปนหมื่นชัยปราการคณารักษ์
ถือศักดินา ๓๐๐

ให้ผู้ซึ่งได้เลื่อนและรับบรรดาศักดิ์คงบรรดาศักดิ์ทั้ง ๖
ทำราชการในหลวงและในกรมตามอย่างธรรมเนียม เจ้ากรม ปลัดกรม สมุห์บัญชี
ในสมเด็จเจ้าฟ้าต่างกรมทั้งปวงสืบไป ให้มีศุขสวัสดิ์ เจริญเทอญ
 

อนึ่งทรงพระราชดำริห์ว่า พระยาสุรบดินทรสุรินทรฦๅชัย
ได้ถวายตัวเปนมหาดเล็กวิเศษ
รับราชการสนองพระเดชพระคุณมาแต่ในรัชกาลสมเด็จพระบรมชนกนาถ พระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาจุฬาลงกรณ์
พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์เปนนายรองฉัน รองหุ้มแพรมหาดเล็ก
แล้วเลื่อนเปนจ่าห้าวยุทธการ ในกรมพระตำรวจ และเปนพระศิริไอสวรรย์
รับราชการในกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ได้เปนตำแหน่งเจ้ากรมโรงยาฝิ่นหลวง
เจ้ากรมสารบรรณ และได้ทำการแทนปลัดทูลฉลองเปนครั้งคราว
ต่อมาทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ไปรับราชการในกระทรวงมหาดไทย
ได้เปนข้าหลวงรักษาราชการจังหวัดนครนายก จังหวัดฉะเชิงเทรา แล้วเข้ามารับราชการเปนตำแหน่งเลขานุการของเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย
ได้ศึกษาวิธีการปกครองในสมัยนั้นแล้ว จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
พระราชทานสัญญาบัตรเลื่อนบรรดาศักดิ์ขึ้นเปนพระยาอุทัยมนตรี
ตำแหน่งผู้ว่าราชการจังหวัดปราจิณบุรี ต่อมาครั้นถึงสมัยเมื่อจัดการมณฑลภาคพายัพ
ต้องการข้าราชการซึ่งทรงคุณความสามารถขึ้นไปรับราชการ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้ย้ายไปรับราชการเปนข้าหลวงประจำนครลำพูน แล้วเปนข้าหลวงประจำนครลำปาง
และเปนข้าหลวงประจำนครน่าน โดยลำดับมา จนถึงพุทธศักราช ๒๔๔๙ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้เลื่อนขึ้นเปนตำแหน่งสมุหเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลพิศณุโลก
รับราชการในตำแหน่งนี้มาจนสิ้นรัชกาลที่ ๕
ครั้นมาในรัชกาลปัตยุบัน
ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนบรรดาศักดิ์ขึ้นเปนพระยาสุรบดินทรสุรินทรฦๅชัย
อภัยพิริยพาหะ แล้วได้เลื่อนเปนตำแหน่งอุปราชภาคพายัพ รับราชการฉลองพระเดชพระคุณมาจนบัดนี้
ในส่วนพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
ได้ทรงคุ้นเคยกับพระยาสุรบดินทรฯ จนสนิธชิดชอบพระราชอัธยาศัยมาตั้งแต่ยังดำรงพระยศเปนสมเด็จพระยุพราช
ด้วยพระยาสุรบดินทรฯ ได้เคยจัดการรับเสด็จประพาสมณฑลพายัพ
เมื่อครั้งยังเปนข้าหลวงประจำนคร
และต่อมาเมื่อคราวเสด็จประพาสเมืองพระร่วงในมณฑลพิศณุโลก พระยาสุรบดินทรฯ เปนตำแหน่งข้าหลวงเทศาภิบาล
ก็ได้จัดการรับเสด็จ และตามเสด็จพระราชดำเนิรตลอดทางจนถึงกรุงเทพพระมหานคร
และเมื่อครั้งเสด็จพระราชดำเนิรเปิดทางรถไฟตอนอุตรดิษฐ พระยาสุรบดินทรฯ ก็ได้จัดการรับเสด็จอีกครั้งหนึ่ง
ครั้นเมื่อได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้ว
เสด็จพระราชดำเนิรสมโภชพระพุทธชินราชที่จังหวัดพิศณุโลก พระยาสุรบดินทรสุรินทรฦๅชัย
ก็ได้จัดการรับเสด็จเปนที่พอพระราชหฤทัย ทรงประจักษ์แจ้งความจงรักภักดีของพระยาสุรบดินทรฯ
ตลอดมา
ส่วนราชการเสือป่า พระยาสุรบดินทรฯ
ได้สมัครเข้าเปนสมาชิกแต่แรกตั้งกอง และได้เอาใจใส่ในน่าที่เปนอย่างดี
ได้รับพระราชทานเลื่อนยศเปนลำดับมา จนเปนตำแหน่งนายพลเสือป่าผู้บัญชาการกองเสนารักษาดินแดนภาคพายัพ
และเปนราชองครักษ์อยู่จนบัดนี้
ทรงพระราชดำริห์ว่า พระยาสุรบดินทรสุรินทรฦๅชัย
เปนผู้มีสติปัญญาสามารถกอปด้วยอุตสาหะวิริยะ มีอัธยาศัยสุภาพโอบอ้อมอารี
เปนที่นิยมรักใคร่ของประชาชนโดยมาก บัดนี้ก็เจริญอายุกาล กอปด้วยความชอบความดี
และมีความจงรักภักดีในใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ดังพรรณามา
สมควรจะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ยกย่องให้มีเกียรติยศสูงยิ่งขึ้น

จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้เลื่อนพระยาสุรบดินทรสุรินทรฦๅชัย
ขึ้นเปนเจ้าพระยามีนามตามตำแหน่งว่า
เจ้าพระยาสุรบดินทรสุรินทรฦๅชัย พายัพไผทนรพิทักษ์ จงรักษ์รามนฤนาถ
ประศาสนนัยนิติธารี ศรีจารุจินดากุลวงศ์ ธำรงสัตย์ มัทวสมาจาร ตรัยรัตนวิศาลสรณธาดา
อภัยพิริยบรากรมพาหุ ดำรงศักดินา ๑๐๐๐๐ จงเจริญสุขสวัสดิ์ พิพัฒนมงคล ทุกประการเทอญ






















สุกัญญา/ผู้จัดทำ
๒๐ ตุลาคม ๒๕๕๒
นฤดล/ตรวจ
๒๒ ธันวาคม ๒๕๕๓


















































[๑] ราชกิจจานุเบกษา
เล่ม ๔๒/-/หน้า ๒๑๖/๑๕ พฤศจิกายน ๒๔๖๘