ประกาศตั้งพระองค์เจ้าและเจ้าพระยา 
ประกาศตั้งพระองค์เจ้าและเจ้าพระยา[๑]
 

ศุภมัสดุ พระพุทธศาสนกาลเป็นอดีตภาค ๒๔๗๓ พรรษา
ปัจจุบันนสมัย ดุรงคสมพัตสร พฤศจิกายนมาส อัษฎมสุรทินมนทวาร โดยกาลบริจเฉท

พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาประชาธิปก มหันตเดชนดิลกรามาธิบดี
เทพยปรียมหาราชรวิวงศ อสัมภินพงศพีระกษัตร บุรุษรัตนราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ
อุภโตสุชาตสำศุทธเคราหณี จักรีบรมนาถ จุฬาลงกรณราชวรางกูร มหามกุฏวงศวีรสูรชิษฐ
ราชธรรมทศพิธอุต์กฤษฏนิบุณ อดุลยกฤษฏาภินีร์หาร บูรพาธิการสุสาธิต
ธันยลักษณวิจิตรเสาภาคยสรรพางค์ มหาชโนตมางคมานท สนธิมตสมันตสมาคม บรมราชสมภาร
ทิพยเทพาวตาร ไพศาลเกียรติคุณ อดุลยศักดิเดช สรรพเทเวศปริยานุรักษ
มงคลลัคนเนมาหวัย สุโขทัยธรรมราชา อภิเนาวศิลปศึกษา เดชนาวุธ วิชัยยุทธศาสดรโกศล
วิมลนรรยพินิตสุจริตสมาจาร ภัทรภิชญานประดิภานสุนทร ประวรศาสโนปสดมภก มูลมุขมาตยวรนายกมหาเสนานี
สราชนาวีพยูหโยธโพยมจร บรมเชษฐโสทรสมมต เอกราชยยศสธิคมบรมราชสมบัติ
นพปฏลเศวตฉัตราดิฉัตร ศรีรัตโนปลักษณ มหาบรมราชชาภิเษกาภิษิกต์
สรรพทศทิควิชิตเดโชไชย สกลมไหศวรยมหาสวามินทร มเหศวรมหินทรมหารามาธิราชวโรดม
บรมนาถชาติอาชันยาศรัย พุทธาทิไตรรัตนศรณารักษ วิศิษฏศักตอัครนเรศวราธิบดี
เมตตากรุณาศีตลหฤทัย อโนปไมยบุนยการ สกลไพศาลมหารัษฎราธิบดินทร
ปรมินทรธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว

ทรงพระราชดำริว่า หม่อมเจ้าอลงกฎ ศุขสวัสดิ
ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๔ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช สำเร็จวิชชาทหาร ณ
โรงเรียนนายร้อยทหารบก ตั้งแต่ในรัชชกาลที่ ๕
ออกสำรองราชการตามตำแหน่งนายทหารสัญญาบัตรอยู่ในกรมทหารมหาดเล็ก และบังคับกองพันพิเศษกองทหารในมณฑลนครราชสีมา
แล้วเลื่อนขึ้นเป็นผู้บังคับการกรมทหารราบที่ ๕ ครั้นได้รับพระราชทานยศชั้นนายพัน
มีตำแหน่งเป็นรองผู้บังคับการกรมทหารมหาดเล็กแล้ว เป็นผู้บัญชาการกองพลที่ ๗ ประจำมณฑลพิษณุโลก
สมเด็จพระบรมชนกาธิราช พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ทรงเห็นว่าหม่อมเจ้าอลงกฎได้ทรงปฏิบัติหน้าที่สำคัญเรียบร้อยเป็นผลดีแก่ราชการทหาร
จึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานยศเป็นนายพลตรีเมื่อปลายรัชชกาลนั้น

มาในรัชชกาลที่ ๖ สมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ
ให้ย้ายไปเป็นผู้บัญชาการกองพลที่ ๕ ประจำมณฑลนครราชสีมา
ก็ทรงบัญชาการทหารบกให้ดำเนิรสู่ความเจริญสถาพรสมพระราชประสงค์
ได้รับพระราชทานพานทองเป็นเกียรติยศ แต่นั้นหม่อมเจ้าอลงกฎพยายามปฏิบัติราชการบำเพ็ญหิตประโยชน์ให้เฟื่องฟูแก่ราชการทหารบกยิ่งขึ้น
จึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นแม่ทัพที่ ๒ พระราชทานยศเป็นนายพลโทสมัยเมื่อรัฐบาลสยามประกาศสงครามร่วมกับสัมพันธมิตรหมู่ใหญ่
หม่อมเจ้าอลงกฎทำหน้าที่เนื่องในสงครามด้วยความอุตสาหและฉลาดไหวพริบ
ยังราชการให้เป็นไปโดยความสงบราบคาบ

เมื่อถึงรัชชกาลปัจจุบัน ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้เป็นจเรทหารบก ครั้นตำแหน่งเสนาธิการทหารบกว่าลงทรงพระดำริเห็นว่า
หม่อมเจ้าอลงกฎมีพิริยปรีชาสามารถตั้ง หฤทัยปฏิบัติราชการในตำแหน่ง ต่าง ๆ เป็น
ที่ เรียบร้อยได้ผลดี มั่นคงอยู่ในความซื่อสัจสุจริต
สมควรจะดำรงตำแหน่งอันสำคัญนี้ได้ จึ่งโปรดเกล้าฯ ให้เป็นเสนาธิการทหารบกต่อมา
และเมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๒ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้ออกไปดูการทหารตลอดทั้งการประลองยุทธ์ของญี่ปุ่น แล้วดูการทหารที่ประเทศอินโดจีน
ก็ได้ผลสมประสงค์แก่ราชการเป็นอย่างดี

ตามที่หม่อมเจ้าอลงกฎรับราชการสนองพระเดชพระคุณในกระทรวงกลาโหม
ตั้งแต่เป็นนายทหารชั้นผู้น้อยโดยลำดับมาจนถึงได้เป็นตำแหน่งเสนาธิการทหารบกนี้
ย่อมเป็น พะยานปรากฏว่าหม่อมเจ้าอลงกฎทรงคุณวุฒิอันไพบูลย์แม้เป็นผู้สำเร็จวิชชานายร้อยในรุ่นแรกซึ่งยังไม่มีการส่งนักเรียนนายร้อยไปศึกษาต่างประเทศ
ก็สามารถปฏิบัติราชการทหารให้ดำเนิรทัดเทียมความเจริญสมสมัย
สำเร็จผลเท่าทันกันกับยุทธศาสตร์ปัจจุบัน อาศัยความปรีชา ใช้สติปัญญาสุขุมรอบคอบ
ประกอบด้วยความอุตสาหพีรยภาพเป็นที่ตั้ง มิได้ถือทิฐิมานะแล้วตกไปในทางที่ผิด
มีความประพฤติโอบอ้อมอารีและอ่อนน้อมทั่วไปในพระบรมราชวงศานุวงศ์และข้าราชการทั้งปวง
เป็นผู้มีสังคหธรรมเครื่องยึดเหนี่ยวน้ำใจชนประจำอยู่ในกมลนิสสัย มีอัธยาศัยสุภาพน่ารักน่านิยมเป็นที่ต้องตาต้องใจคนหมู่มาก
แม้นทรงเป็นนายทหารบังคับบัญชากรมกองใด ๆ ก็ตามย่อมเป็นที่จอดใจจงรักของเหล่าผู้น้อย
และเป็นที่พอใจใฝ่นิยมของบรรดาผู้ใหญ่ด้วย อันคุณวิเศษนี้
นอกจากให้เกิดความนิยมเพราะปัคคหวิธีตามธรรมดาวิสัย
ยังส่งเสริมนโยบายให้เป็นที่ตั้งทั้งรักทั้งกลัวอย่างสมัครใจ เป็นเหตุให้บังเกิดความสามัคคีเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันแก่บรรดาผู้อยู่ใต้บังคับบัญชา
พร้อมที่จะรองรับคำสั่งร่วมมือดำเนิรการโดยเอื้อเฟื้อกลมเกลียวกันทุกขณะ
ซึ่งนับว่าเป็นคุณสมบัติอย่างหนึ่งของหม่อมเจ้าอลงกฎ เป็นปัจจัยเกื้อกูลความเจริญในราชการ
และเป็นที่พอพระราชหฤทัยแด่สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินทุกรัชชกาล
ส่วนราชการในพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ก็ได้รับสนองพระเดชพระคุณเป็นองคมนตรี
เป็นราชองครักษ์พิเศษ และเป็นที่ปรึกษาสำหรับเครื่องราชอิสสริยาภรณ์อันมีศักดิ์รามาธิบดี
หม่อมเจ้าอลงกฎเป็นผู้ที่ได้ทรงคุ้นเคยต้องพระราชอัธยาศัยมาช้านาน
จึ่งทรงตระหนักชัดในความจงรักภักดีอันมีต่อใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทโดยมั่นคง
ทรงพระราชดำริว่าบัดนี้หม่อมเจ้าอลงกฎเจริญวัยวุฒิสมควรจะทรงยกย่องพระอิสสริยยศให้สูงขึ้น
ทั้งเพื่อเป็นที่เฉลิมพระเกียรติยศพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช อีกพระองค์หนึ่งได้

จึ่งมีพระบรมราชโองการมา ณ
พระบัณฑูรสูรสิงหนาทดำรัสสั่งให้สถาปนาหม่อมเจ้าอลงกฎ
ศุขสวัสดิ ขึ้นเป็นพระองค์เจ้ามีคำนำพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าอลงกฏ ครุฑนาม ทรงศักดินา
๓๐๐๐ ตามพระราชกำหนดอย่างพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านั้น จงทรงเจริญพระชนมายุ พรรณ สุข
พล ปฏิภาน คุณสารสมบัติ สรรพศิริสวัสดิพิพัฒนมงคลทุกประการ

อนึ่งทรงพระราชดำริว่า มหาเสวกเอก พระยาบริบูรณ์ราชสมบัติ
เป็นราชตระกูลผู้หนึ่งซึ่งสืบสายโดยตรงลงมาจากพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก
ได้รับราชการสนองพระเดชพระคุณในกรมพระคลังข้างที่มาช้านาน ตั้งแต่รัชชกาลสมเด็จพระบรมชนกาธิราช
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในเบื้องต้น สมเด็จพระบรมชนกนาถทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้เป็นนักเรียนหลวงไปศึกษาวิชชา ณ ประเทศอังกฤษอยู่ ๙ ปี ครั้นเสด็จพระราชดำเนิรประพาสยุโรป
เมื่อ ร.ศ. ๑๑๖ ตรงกับ พ.ศ. ๒๔๔๐ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้พระยาบริบูรณ์ราชสมบัติตามเสด็จพระราชดำเนิรกลับสู่พระมหานคร โปรดเกล้าฯ
ให้เข้ารับราชการในกรมพระคลังข้างที่ แล้วได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นหลวงประกิจอังกนี
ภายหลังเลื่อนตำแหน่งและบรรดาศักดิ์ขึ้นเป็นพระสิทธิธนรักษ์ เจ้ากรมการคลังและหุ้นส่วน พระยาบริบูรณ์ราชสมบัติได้ปฏิบัติราชการสมดั่งพระราชประสงค์จนตลอดรัชชกาลที่
๕

มาในรัชชกาลที่ ๖ สมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
เปลี่ยนนามบรรดาศักดิ์เป็นพระบริบูรณ์ราชสมบัติ
มีตำแหน่งพิเศษเป็นเจ้ากรมพระคลังข้างที่ในพระราชสำนักสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ
พระบรมราชชนนี พันปีหลวง ครั้นทรงเห็นว่าเป็นผู้รับราชการสนองพระเดชพระคุณเรียบร้อยเป็นอย่างดี
จึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เลื่อนเป็นพระยาบริบูรณ์ราชสมบัติ
รองอธิบดีกรมพระคลังข้างที่ มียศเป็นมหาเสวกตรี
ได้รับพระราชทานพานทองเป็นเกียรติยศ เมื่อได้รับพระราชทานตำแหน่งพิเศษเป็นองคมนตรีแล้ว
โปรดเกล้าฯ ให้เป็นมหาเสวกโท และอาศัยความที่เป็นผู้มีนิสสัยสัจซื่อมั่นคงในใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท
จึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ยกขึ้นเป็นอธิบดีกรมพระคลังข้างที่ มียศเป็นมหาเสวกเอก
ในสมัยที่กรมธรรมการสังกัดอยู่ในกระทรวงวัง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้เป็นผู้จัดการรักษาศาสนสมบัติกำกับราชการกรมกัลปนาในกรมธรรมการด้วย

ครั้นถึงรัชชกาลปัจจุบัน
พระยาบริบูรณ์ราชสมบัติได้รับราชการในตำแหน่งพิเศษต่าง ๆ คือ
เป็นกรรมการจัดพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์สมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน
เป็นกรรมการแห่งสภากรรมการจัดการโรงเรียนวชิราวุธวิทยาลัย มีตำแหน่งเป็นเหรัญญิกกิตติมศักดิ์
เป็นกรรมการองคมนตรี เป็นนายคลังเงินในสภากรรมการ จัดการ ทำนุบำรุง
วัดพระศรีรัตนศาสดาราม

ส่วนราชการในพระองค์
พระยาบริบูรณ์ราชสมบัติได้เป็นผู้จัดการดูแลผลประโยชน์ส่วนพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก่อนแต่เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ

ตามประวัติการที่กล่าวมา ก็พอจะเห็นได้ว่า
พระยาบริบูรณ์ราชสมบัติได้ดำเนิรราชกิจใหญ่น้อยในตำแหน่งหน้าที่ทั้งราชการพิเศษและส่วนพระองค์เรียบร้อยต้องตามพระราชประสงค์มาได้เป็นช้านาน
พยายามรักษาพระราชทรัพย์ให้ถาวรเป็นปึกแผ่น และประกอบด้วยกุศโลบายอันแยบคายในทางบำรุงวัฒิผลให้พอกพูนวัฒนาการ
สามารถยังพระราชศฤงคารให้บริบูรณ์เป็นที่อุปถัมภ์พระเกียรติยศ และราชการในกรมพระคลังข้างที่ได้ก้าวหน้า
ขึ้นสู่ความเจริญในสมัยแห่งพระยาบริบูรณ์ราชสมบัติเป็นอเนกประการ
แม้ในสมัยที่เศรษฐกิจถึงคราวคับขัน
พระยาบริบูรณ์ราชสมบัติได้อุตสาหะดำเนิรวิธีด้วยความตรากตรำไม่ย่อท้อ
จนลุล่วงอุปสรรคมาได้ ทั้งนี้ด้วยสุนทรัธยาศัยสวามิภักดิ์ซื่อตรงจงรักหนักแน่นในพระราชาธิบดีทุกรัชชกาล
มิได้หวั่นไหวเพราะอคติอารมณ์ภายนอกประการไร ๆ
นับว่าเป็นผู้ดำรงตนอยู่ในฐานสมควรแก่เกียรติยศฐานันดรศักดิ์ที่ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงตั้งแต่งไว้
ในเวลานี้ก็เจริญวัยวุฒิมากแล้ว สมควรจะทรงยกย่องบรรดาศักดิ์พระยาบริบูรณ์ราชสมบัติให้สูงขึ้นกว่าแต่ก่อน
เพื่อเป็นพะยานแห่งการทรงไว้วางพระราชหฤทัยในความสัจซื่อและความสามารถ
ทั้งเพื่อเป็นที่เฉลิมพระเกียรติยศพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจันทรสุเทพได้ผู้หนึ่ง

จึ่งมีพระบรมราชโองการมา ณ
พระบัณฑูรสูรสิงหนาทดำรัสสั่งให้สถาปนา พระยาบริบูรณ์ราชสมบัติ
ขึ้นเป็นเจ้าพระยามีสมญาจารึกในหิรัณยบัฏว่า เจ้าพระยาศรีพิพัฒน์ รัตนราชโกษาธิบดี
ศรีสุเทพจันทรสกูล วรบาทมูลมหาสวามิภักดิ อันดรภิรักษ์ราชศฤงคาร
พุทธศาสโนฬารศราทธฤตวัต คฤหปติรัตน์มหัทธิกมนตรี อภัยพีรยปรากรมพาหุ อัชนาม
ดำรงศักดินา ๑๐๐๐๐ จงเจริญทีรฆชนมายุ พรรณ สุข สวัสดิพิพัฒนมงคล ธนสารสมบัติ
บริวารสมบูรณ์ทุกประการเทอญฯ





















สุกัญญา/ผู้จัดทำ
๒๐ ตุลาคม ๒๕๕๒
นฤดล/ตรวจ
๒๒ ธันวาคม ๒๕๕๓


















































[๑] ราชกิจจานุเบกษา
เล่ม ๔๗/-/หน้า ๒๔๓/๙ พฤศจิกายน ๒๔๗๓