ประกาศ
ประกาศ
เปลี่ยนธรรมเนียมใหม่[๑]
 

ศุภมัศดุ
จุลศักราช ๑๒๓๕ กุกุฏสังวัจฉระกะติกะมาศ กฤษณปักษพาระสีดิถี รวิวารปริเฉทกาลกำหนด
พระบาทสมเด็จพระปรมินทร มหาจุฬาลงกรณ์บดินทรเทพยมหามงกุฎ บุรุศยรัตนราชรวิวงษ
วรุตมพงษบริพัต วรขัติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิ ราชสังกาศ
บรมธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนารถบพิตร พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จออก ณ
พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย มหัยสวริยพิมาน โดยสฐานอุตราภิมุข พระบรมวงษานุวงษ
แลท่านเสนาบดีข้าราชการผู้ใหญ่ ผู้น้อย ฝ่ายทหาร พลเรือนเฝ้าพร้อมกันโดยลำดับ
จึ่งมีพระบรมราชโองการมารพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ทรงประกาศ แก่พระบรมวงษานุวงษ
แลข้าทูลลอองธุลีพระบาท ผู้ใหญ่ ผู้น้อยให้ทราบทั่วกันว่า
ตั้งแต่ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติมา ก็ตั้งพระราชหฤไทย
ที่จะทำนุบำรุงพระราชอาณาจักร ให้มีความสุขความเจริญแก่พระบรมวงษานุวงษ
แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งสมณชีพราหมณ์ ประชาราษฎรทั้งปวงทั่วไป
การสิ่งไรที่เปนการกดขี่แก่กันให้ได้ความยากลำบากนั้น
ทรงพระดำริห์จะไม่ให้มีแก่ชนทั้งหลายในพระราชอาณาจักรต่อไป
ด้วยได้ทรงพระราชดำริห์เห็นว่าในมหาประเทศต่าง ๆ ซึ่งเปนมหานครอันใหญ่
ในทิศตวันออกตวันตก ในประเทศอาเซียนี้ ฝ่ายตวันออก คือประเทศจีน ประเทศญวน
ประเทศยี่ปุ่น แลฝ่ายตวันตก คือ อินเดีย
แลประเทศที่ใช้การกดขี่ให้ผู้น้อยหมอบคลานกราบไว้ต่อเจ้านายแลผู้มีบันดาศักดิที่เหมือนกับธรรมเนียม
ในประเทศสยามนั้น บัดนี้ประเทศเหล่านั้นก็ได้เลิก
เปลี่ยนธรรมเนียมนั้นหมดทุกประเทศด้วยกันแล้ว การที่เขาได้พร้อมกัน
เลิกเปลี่ยนธรรมเนียมที่หมอบคลานกราบไหว้นั้น
ก็เพราะเพื่อจะให้เห็นความดีที่จะไม่มีการกดขี่แก่กันในบ้านเมืองนั้นอีกต่อไป
ประเทศใด เมืองใด ที่ได้ยกธรรมเนียมที่เปนการกดขี่ซึ่งกันแลกัน
ประเทศนั้นเมืองนั้น ก็เห็นว่ามีแต่ความเจริญมาทุก ๆ เมืองโดยมาก
ก็ในประเทศสยามนี้ ธรรมเนียมบ้านเมือง ที่เปนการกดขี่แก่กัน
อันไม่ต้องด้วยยุติธรรมนั้น ก็ยังมีอยู่อีกหลายอย่าง หลายประการ
จะต้องคิดลดหย่อนผ่อนเปลี่ยนเสียบ้าง แต่การที่จะจัดผลัดเปลี่ยนธรรมเนียม
จะให้แล้วไปในครั้งเดียวคราวเดียวนั้นไม่ได้ จะต้องค่อยคิดเปลี่ยนแปลงไป
ตามเวลาที่ควรแก่กาล ที่จะเปลี่ยนแปลงได้
บ้านเมืองจึ่งจะได้มีความเจริญสมบูรณยิ่งขึ้นไป
แลธรรมเนียมที่หมอบคลานกราบไหว้ในประเทศสยามนี้
เห็นว่าเปนการกดขี่แก่กันแข็งแรงนัก ผู้น้อยที่ต้องหมอบคลานนั้น
ได้ความเหน็จเหนื่อยลำบาก เพราะจะให้ยศแก่ท่านผู้ใหญ่ก็การทำยศ
ที่ให้คนหมอบคลานกราบไหว้นี้
ไม่ทรงเห็นว่ามีประโยชน์แก่บ้านเมืองแต่สิ่งหนึ่งสิ่งใดเลย
ผู้น้อยที่ต้องมาหมอบคลานกราบไหว้ให้ยศต่อท่านผู้ที่เปนใหญ่นั้น ก็ต้องทนลำบากอยู่
จนสิ้นวาระของตนแล้วจึ่งจะได้ออกมา พ้นท่านผู้ที่เปนใหญ่ธรรมเนียมอันนี้แลเห็นว่าเปนต้น
แห่งการที่เปนการกดขี่แก่กันทั้งปวง เพราะฉนั้นจึ่งจะต้องละพระราชประเพณีเดิม
ที่ถือว่าหมอบคลานเปนการเคารพอย่างยิ่งในประเทศสยามนี้เสีย ด้วยทรงพระมหากรุณา
ที่จะให้ท่านทั้งหลายได้ความสุข ไม่ต้องทนยากลำบากหมอบคลาน เหมือนอย่างแต่ก่อน
แลธรรมเนียมที่หมอบคลานนั้น ให้เปลี่ยนอิริยาบถเปนยืนเปนเดิน
ธรรมเนียมที่ถวายบังคมแลกราบไหว้นั้น ให้เปลี่ยนอิริยาบถเปนก้มสีสะ
ธรรมเนียมที่ยืนที่เดินแลก้มสีสะนี้ใช้ได้เหมือนกับธรรมเนียม
ที่หมอบคลานถวายบังคมแลกราบไหว้ บางทีท่านผู้ที่มีบันดาศักดิ์
ซึ่งชอบธรรมเนียมที่หมอบคลานไว้ตามเดิม เห็นว่าดีนั้นจะมีความสงไสยสนเท่ห์ว่า
การที่เปลี่ยนธรรมเนียม หมอบคลาน ให้ยืนให้เดินจะเปนการเจริญแก่บ้านเมือง
ด้วยเหตุไรก็ให้พึงรู้ว่าการที่เปลี่ยนธรรมเนียมใหม่
เลิกหมอบคลานให้ยืนให้เดินนั้น เพราะจะให้เห็นเปนแน่ว่า จะไม่มีการกดขี่แก่กัน
ในการที่ไม่เปนยุติธรรมอีกต่อไป เมืองใดประเทศใดผู้ที่เปนใหญ่
มิได้ทำการกดขี่แก่ผู้น้อย เมืองนั้นประเทศนั้นก็คงมีความเจริญเปนแน่
ตั้งแต่นี้สืบไป พระบรมวงษานุวงษ
แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยซึ่งจะเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทในพระที่นั่ง
และที่เสด็จออกแห่งหนึ่งแห่งใด จงประพฤติ ตามพระราชบัญญัติที่ทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้จัดไว้เปนข้อบัญญัติสำหรับข้าราชการต่อไป จงทุกข้อทุกประการ จึ่งได้โปรดเกล้าฯ
ให้ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงษ
สมันตพงษพิสุทธมหาบุรุศย์รัตโนดม ผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน ตั้งเปนข้อพระราชบัญญัติไว้
สำรับแผ่นดินต่อไปดังนี้

พระราชบัญญัติ์
 

ข้อ
๑ ว่าพระบรมวงษานุวงษ
แลข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือน ผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวง
เมื่อจะเข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทในพระที่นั่งฤๅที่เสด็จออกแห่งใด ๆ ก็ดี
เมื่อเดินเข้าไปถึงน่าพระที่นั่งแล้ว ให้ก้มสีสะถวายคำนับครั้งหนึ่ง
แล้วจึ่งเดินไปยืนที่ตำแหน่งของตนเฝ้า เมื่อไปถึงที่ยืนเฝ้าแล้ว
ให้ก้มสีสะถวายคำนับอีกครั้งหนึ่ง แล้วยืนให้เรียบร้อยเปนปรกติ
ห้ามมิให้เดินไปเดินมา แลยืนหันหน้าหันหลังในเวลาที่เสด็จออก
แลมิให้ยืนเอามือไพล่หลังแลท้าวเอว แลเอามือไปท้าวผนังแลเสาฤๅที่ต่าง ๆ
แลสูบบุหรี่ หัวเราะ พูดกันเสียงดัง ต่อน่าพระที่นั่ง
ให้ยืนให้เรียบร้อยเปนลำดับตามบันดาศักดิ์ผู้ใหญ่ผู้น้อย
ถ้ามีกิจราชการที่จะต้องกราบบังคมทูลพระกรุณา แล้วให้เดินออกมาจากที่เฝ้า
ยืนตรงน่าพระที่นั่ง ก้มสีสะถวายคำนับแล้วจึ่งกราบบังคมทูลพระกรุณา
เมื่อสิ้นข้อความ ที่กราบบังคมทูลพระกรุณาแล้ว ให้ก้มสีสะลงถวายคำนับ
จึ่งให้เดินถอยหลังมาที่ยืนเฝ้าอยู่ตามเดิม ถ้าจะถวายหนังสือฤๅสิ่งของ
สิ่งหนึ่งสิ่งใดต่อพระหัถ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว แล้วให้ถือสองมือ เดินตรงเข้าไป
ถึงหน้าพระที่นั่งภอสมควร ก้มสีสะลงถวายคำนับก่อน จึ่งถวายของนั้นต่อพระหัต
ถ้าถวายของนั้นเสร็จแล้ว ให้เดินถอยหลัง ถ้าเปนที่ใกล้ให้ถอยหลัง ๓ เก้า ฤๅ ๕
เก้าภอสมควร ถ้าเปนที่ไกล ให้ถอยหลังออกมา ๗ เก้า จึ่งกลับหน้าเดินไปยืนตามที่
ถ้าจะมีพระบรมราชโองการดำรัสด้วยผู้หนึ่งผู้ใดที่ยืนอยู่ในที่เฝ้านั้น
ก็ให้ผู้นั้นยืนคงอยู่ตามที่ ก้มสีสะถวายคำนับแล้ว จึ่งรับพระบรมราชโองการ
เมื่อรับพระบรมราชโองการ กราบบังคมทูลสิ้นข้อความแล้วก็ให้ก้มสีสะลงถวายคำนับ
อนึ่งพระบรมวงษานุวงษแลข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวง
ที่ได้เข้ามายืนเฝ้า ในเวลาที่เสด็จออกอยู่นั้น ถ้ามีพระบรมราชโองการ
โปรดพระราชทานเก้าอี้ให้นั่งจึ่งนั่งได้ ห้ามมิให้นั่งลงกับพื้น แลนั่งบนเก้าอี้
ฤๅนั่งที่แห่งใด ๆ ตามชอบใจ ในเวลาที่เสด็จออกต่อน่าพระที่นั่ง
แลผู้ซึ่งทรงพระกรุณา โปรดให้นั่งเก้าอี้เฝ้าอยู่นั้น นั่งให้เปนปรกติ
ห้ามมิให้ยกเท้าขึ้นภับบนเก้าอี้ แลไขว่ห้างเหยียดเท้าตะแคงตัว
ทำกิริยาหาความสบายให้เกินกิริยา ที่นั่งเปนปรกติเปนอันขาด
เมื่อเวลาเสด็จขึ้นก็ให้ ยืนขึ้นถวายคำนับ ให้พร้อมกัน แต่แขกเมืองประเทศราช
เมื่อจะเข้าเฝ้าทูละอองธุลีพระบาท ให้ทำกิริยาคาระวะ ตามเพศบ้านเมืองของตนก่อน
เมื่อทรงพระกรุณาโปรดให้ยืน จึ่งยืนได้

ข้อ
๒ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินออก
ประทับอยู่ที่แห่งใด ๆ ก็ดี
ข้าราชการแลมหาดเล็กซึ่งเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทอยู่ในที่นั้น
ถึงเสด็จออกประทับอยู่ช้าหลายชั่วโมง ก็ห้ามมิให้ข้าราชการ
แลมหาดเล็กที่ยืนเฝ้าอยู่นั้นนั่งลงในที่แห่งใด ๆ เปนอันขาด เว้นไว้แต่เปนที่กำบัง
ลับพระเนตรสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึ่งนั่งได้ แลในเวลาที่เสด็จออก ทรงประทับอยู่ ณ
ที่แห่งใด ๆ นั้น ข้าราชการแลมหาดเล็ก ยืนเฝ้าอยู่ในที่โดยลำดับแล้ว
ผู้ซึ่งจะเข้ามาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทภายหลังที่มิได้มีราชการที่จะกราบบังคมทูลพระกรุณา
ห้ามมิให้เดินผ่านน่าพระที่นั่ง แลเดินผ่านหน้าข้าราชการที่ยืนเฝ้าอยู่ก่อนนั้น
ให้เดินหลีกเลี่ยง เข้ายืนตามตำแหน่งของตนที่ควรจะยืน
เว้นไว้แต่ผู้ที่รับพระบรมราชโองการ จึ่งเดินผ่านหน้าเพื่อนข้าราชการไปมาได้

ข้อ
๓ สมเด็จพระจ้าอยู่หัว
เสด็จพระราชดำเนิน ไปทางสถลมารค์ ข้าราชการแลราษฎร ชาย หญิง ที่จะมาคอยดูกระบวน
เสด็จพระราชดำเนินก็ดี จะทรงช้าง ทรงม้า ทรงรถ ฤๅจะทรงพระที่นั่ง อย่างหนึ่ง
อย่างใดก็ดี เมื่อเวลาเสด็จพระราชดำเนิน มาถึงน่าผู้ที่ยืนคอยดูกระบวนเสด็จพระราชดำเนินอยู่นั้น
ให้คนเหล่านั้น ก้มสีสะถวายคำนับจงทุกคน ห้ามมิให้นั่ง มิให้ยืน
ดูกระบวนเสด็จพระราชดำเนินบนชานเรือน บนน่าต่างเรือน แลบนที่สูง ที่ไม่ควรจะนั่ง
จะยืน ถ้าทรงม้า ทรงรถ ไม่มีกระบวนนำกระบวนตามเสด็จพระราชดำเนิน
ผู้ซึ่งอยู่บนเรือนแลบนที่สูงไม่ทันรู้ว่าเสด็จพระราชดำเนิน
แต่พอแลเห็นว่าเปนรถพระที่นั่ง ฤๅม้าพระที่นั่งก็ให้ยืนขึ้น ถวายคำนับ
ห้ามมิให้นั่ง มิให้หมอบเปนอันขาด แลในเวลาที่เสด็จพระราชดำเนินทรงช้าง ทรงม้า
ทรงรถ ฤๅทรงพระที่นั่งอย่างหนึ่งอย่างใด
มาในทางสถลมารค์ถ้าผู้หนึ่งผู้ใดไปบนหลังม้าฤๅไปบนรถ พบปะกระบวนนำเสด็จพระราชดำเนิน
ก็ให้หยุดม้า หยุดรถริมทาง ถ้าเสด็จพระราชดำเนินมาถึงตรงหน้าแล้วให้ถอดหมวกก้มสีสะ
ถวายคำนับอยู่บนรถบนหลังม้า ไม่ต้องลงจากรถ จากหลังม้า
ต่อเสด็จพระราชดำเนินไปสิ้นกระบวนแล้ว จึ่งให้ออกเดินรถ เดินม้าต่อไป
ถ้าเสด็จพระราชดำเนิน ทางชลมารค์ข้าราชการแลราษฎร ชาย หญิง ที่อยู่แพ
อยู่เรือนริมน้ำ ให้ยืนขึ้นก้มสีสะถวายคำนับจงทุกคน ถ้ามาด้วยเรือพบกระบวน
เสด็จพระราชดำเนิน ถ้าเรือเล็กยืนไม่ได้ ก็ให้ถอดหมวกก้มสีสะ
ถวายคำนับในเรือไม่ต้องยืน ถ้าเปนเรือใหญ่ควรจะยืนได้
ก็ให้ยืนขึ้นถวายคำนับตามธรรมเนียม

ข้อ
๔ ข้าราชการเมื่อจะเข้าไป
ในพระบรมมหาราชวัง แลจะออกจากพระบรมมหาราชวัง ฤๅจะไปกิจธุระแห่งหนึ่งแห่งใดก็ดี
ถ้าภบท่านผู้มีบันดาศักดิ์ที่ได้เคยทำคำนับยำเกรงตามธรรมเนียมเก่าฉันใด
ก็ให้ทำคำนับยำเกรง อย่างธรรมเนียมใหม่ให้เหมือนกัน ธรรมเนียมที่ยืนเหมือนกับนั่ง
เหมือนกับหมอบ ธรรมเนียมที่เปิดหมวกก้มสีสะ เหมือนกับกราบไหว้อย่างแต่ก่อนนั้น
ถ้าผู้หญิงจะไปในที่เฝ้าแลภบท่านผู้ใหญ่ไม่ต้องเปิดหมวก เปนแต่ก้มสีสะลงคำนับ
เมื่อกระทำคำนับแล้ว หมวกนั้นจะเปิดก็ได้ ไม่เปิดก็ได้ แลผู้คนข้าทาษที่ใช้
การงานอยู่ในบ้านเรือนนั้น ก็อย่าให้ท่านผู้ที่เปนเจ้าเปนนาย
บังคับให้ข้าทาษหมอบคลาน ให้บังคับให้ข้าทาษใช้ยืน ใช้เดินตามพระราชบัญญัติ
ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้ตั้งไว้นี้ ให้พระบรมวงษานุวงษข้าราชการฝ่ายทหาร
พลเรือนฝ่ายน่าฝ่ายในพระบรมมหาราชวังพระราชวังบวร ให้กระทำตามพระราชบัญญัติ์
ประกาศนี้จงทุกประการ ประกาศมา ณ วันอาทิตย เดือน ๑๒ แรม ๑๒ ค่ำ ปีรกาเบญจศก




























สุกัญญา/ผู้จัดทำ
๑๙ ตุลาคม ๒๕๕๒
นฤดล/ตรวจ
๒๒ ธันวาคม ๒๕๕๓


















































[๑] ราชกิจจานุเบกษา
เล่ม ๑/-/หน้า ๗/วันจันทร์ เดือน ๘ แรม ๑ ค่ำ ปีจอ ฉศก ๑๒๓๖ (พ.ศ. ๒๔๑๗)