pythainlp/thai_wikipedia_clean_20230101 huggingface dataset:
ขณะที่ เสถียร โพธินันทะ แสดงความเห็นว่า การที่ตำนานมหาปุริสลักษณะว่า พระชิวหาของมหาบุรุษนั้น แลบติดถึงหน้าผากได้ แลบซ้ายขวาถึงใบหู ลิ้นยาว แลบซ้ายขวาถึงใบหู มือยาวถึงเข่า ถ้าคนมือยาวถึงเข่า ล้วนแต่เป็นคำอุปมา ท่านพรรณนาเป็นบุคลาธิษฐาน เช่นพรรณนาอสีติญาณพยัญชนะว่ารอยเท้าของพระพุทธเจ้านั้น มีรูปภูเขาหิมพานต์ มีรูปพัด มีรูปพระพรหม มีรูปพระอินทร์ มีรูปต่าง ๆ เครื่องสูงต่าง ๆ เป็นราชกกุธภัณฑ์ต่าง ๆ การพรรณนาอย่างนั้น ความหมายก็มีว่า สมบัติเหล่านั้น คือ พรหมสมบัติ อินทร์สมบัติ สักกะสมบัติ จักรพรรดิสมบัติ มนุษย์สมบัติ สมบัติต่าง ๆ เหล่านี้ที่เป็นรูปต่าง ๆ ในฝ่าเท้าพระบาทพระพุทธเจ้านั้น สมบัติเหล่านี้ พระศาสดาได้ทรงละแล้ว ทรงอยู่เหนือสมบัติเหล่านี้ อยู่ใต้อุ้งบาทแล้ว สมบัติเหล่านี้ไม่สามารถที่จะทำให้พระองค์ทรงกำเริบ ทรงต้องการความปรารถนาอีกแล้ว เป็นของต่ำในสายพระเนตรของพระองค์ ทรงชนะอินทร์สมบัติ ทรงชนะพรหมสมบัติ ทรงชนะจักรพรรดิสมบัติ ทรงชนะมนุษยสมบัติ เราถือว่า อินทร์ พรหม ยม ยักษ์ จักรพรรดิ มนุษย์ เราขวนขวายอยากได้ อยากมีกัน สิ่งเหล่านั้นพระองค์ทรงเหยียบไว้ใต้ฝ่าพระบาทหมด ไม่มีความหมาย เหมือนหนึ่งอิฐกรวดดินทราย ความหมายของท่านต้องการอย่างนี้ แต่ในการเทศนาโวหารสั่งสอนคนซึ่งมีหลายชั้นที่เป็นปัญญาบุคคลก็มี ไม่ใช่ปัญญาบุคคลก็มี จึงต้องมีการใช้บุคคลาธิษฐานเป็นอุบายโกศลในชักจูงให้ผู้คนเกิดความเลื่อมใสศรัทธา "จึงต้องพรรณนาเป็นรูปว่า ใต้ฝ่าอุ้งพระบาท มีภูเขาหิมพานต์ มีพระพรหม มีพระอินทร์ มีเครื่องสูงพระมหากษัตริย์ มีกงจักร มีนางแก้ว ขุนคลังแก้ว ต่าง ๆ นานา เห็นเป็นภาพใต้อุ้งฝ่าพระบาท ทีนี้คนดูเห็นภาพเหล่านั้นก็นึกว่าของเหล่านี้ เป็นประเสริฐถึงเพียงนี้ แต่ยังมาติดอยู่ที่พระบาทของพระศาสดาของเรา ก็แสดงว่าพระศาสดาของเรานี่เหนือกว่าสมบัติเหล่านี้ ต้องการเพียงแค่นี้ ความหมายในเรื่องรูปต่าง ๆ ในอุ้งฝ่าพระบาทเป็นอย่างนี้"
เสถียร โพธินันทะ ยังแสดงความเห็นเพิ่มเติมอีกด้วยว่า "ข้อว่าแลบพระชิวหาถึงพระกรรณได้ อย่างนี้ไม่ใช่ของจริง ของจริงเป็นอย่างนั้นคนกลัว เห็นเข้าหนีแล้ว ลิ้นยาวขนาดติดหน้าผาก ลิ้นยาวขนาดห้อยถึงหน้าอกได้ อย่างนี้ถ้าถึงนลาฏได้ ก็ถึงหน้าอกได้ เวลาแลบออกมาทางต่ำก็ถึงหน้าอก เราเห็นเข้า เห็นจะวี๊ดว๊าดกระตู้วู้กันแน่ ลิ้นในที่นี้ หมายถึงว่า ทรงแสดงธรรมสามารถครอบงำบุคคล ความยาวของลิ้นเท่ากับวิถีแห่งธรรมะที่สามารถครอบงำบุคคลโดยรอบได้ ลิ้นพระองค์ตวัดไปโดยรอบ เปรียบเหมือนธรรมะที่ทรงแสดงจากพระโอษฐ์นี่ สามารถไหลกลมกลืนในดวงใจคนโดยรอบได้ ต้องการความหมายเพียงแค่นี้ เข้าตำนานมหาปุริสลักษณะที่พรรณนาอย่างนี้ ต้องการความหมายเพียงเท่านั้นเอง ไม่ได้ต้องการความหมายอื่นไกลกว่านี้เลย นี่เป็นความหมายอันหนึ่งในเรื่องข้อที่ว่า แลบชิวหายาว"
สังโยชน์
สังโยชน์  คือ กิเลสที่ผูกมัดใจสัตว์, ธรรมที่มัดสัตว์ไว้กับทุกข์ หรือกิเลสเครื่องร้อยรัดจิตใจให้จมในวัฏฏะ มี 10 อย่าง คือ
พระโสดาบัน ทำสังโยชน์ 3 ข้อให้สิ้นไปได้ คือ สักกายทิฏฐิ, วิจิกิจฉา และสีลัพพตปรามาส
พระสกทาคามี ทำสังโยชน์ 3 ข้อให้สิ้นไปได้ และมีราคะ โทสะ โมหะ เบาบาง
พระอนาคามี ทำสังโยชน์เบื้องต่ำ 5 ข้อ หรือโอรัมภาคิยสังโยชน์ให้สิ้นไปได้
พระอรหันต์ ทำสังโยชน์เบื้องต่ำและเบื้องสูงทั้ง 10 ข้อให้สิ้นไปได้
บารมี
บารมี  ปฏิปทาอันยวดยิ่ง มีความหมาย 2 ประการ ประการแรก คือ บรม แปลว่าดีเลิศ สูงสุด และประการต่อมาหมายถึง การไป คือ ไปให้ถึงอีกฝังหนึ่ง คุณธรรมที่ประพฤติปฏิบัติอย่างยิ่งยวด คือ ความดีที่บำเพ็ญอย่างพิเศษ เพื่อบรรลุซึ่งจุดหมายอันสูง เช่น พระพุทธเจ้า พระอสีติมหาสาวก เป็นต้น
เถรวาท.
ในนิกายเถรวาทมี 10 อย่าง จึงเรียกว่า ทศบารมี หรือ บารมี ๑๐ คือ กำลังใจที่ต้องทำให้เต็ม ไม่พร่อง
สามารถแยกออกเป็นหมวด ได้ 3 หมวดและจัดออกเป็นคู่ๆที่สนับสนุนกันในเวลาที่บำเพ็ญบารมี ได้แก่
ศีล มี 4 ได้แก่ ทาน คู่กับ เมตตา ศีล คู่กับ เนกขัมมะ
สมาธิ มี 4 ได้แก่ วิริยะ คู่กับ ขันติ สัจจะ คู่กับ อธิษฐาน และ
ปัญญา มี 2 ได้แก่ ปัญญา คู่กับ อุเบกขา
ทานบารมี สมบูรณ์ได้ด้วย ศีลบารมี (ทานที่ให้โดยผู้มีศีลยอมสมบูรณ์ยิ่ง)
ศีลบารมี สมบูรณ์ได้ด้วย เนกขัมมะบารมี (ศีลสมบูรณ์ได้ด้วยการการสำรวมอินทรีย์ทั้ง6)
เนกขัมมะบารมี สมบูรณ์ได้ด้วย ปัญญาบารมี (การสำรวมในกามสมบูรณ์ด้วยการพิจารณาตามจริงด้วยปัญญา)
ปัญญาบารมี สมบูรณ์ได้ด้วย วิริยะบารมี (ปัญญาจะฉลาดึกซึ้งกว้างขวางด้วยการหมั่นพิจารณาหมั่นตั้งคำถามหมั่นศึกษา)
วิริยะบารมี สมบูรณ์ได้ด้วย ขันติบารมี (ความเพียรพยายามจะต่อเนื่องได้เพราะอาศัยความอดทน)
ขันติบารมี สมบูรณ์ได้ด้วย สัจจะบารมี (ความอดทนจะมั่นคงได้ด้วยความตั้งใจจริง)
สัจจะบารมี สมบูรณ์ได้ด้วย อธิฏฐานบารมี (ความตั้งใจจริงมุ่งมั่นอยู่ได้ด้วยการมีเป้าหมายในชีวิตที่ชัดเจน)
อธิฏฐานบารมี สมบูรณ์ได้ด้วย เมตตาบารมี (ทุกๆเป้าหมายในชีวิตต้องประกอบด้วยเมตตาธรรมไม่สร้างความเดือนร้อนแก่ผู้ใด)
เมตตาบารมี สมบูรณ์ได้ด้วย อุเบกขาบารมี (ความมีเมตตาต้องมีการให้อภัยละวางความอิจฉาปราศจากอคติยอมรับผลแห่งเหตุ)
อุเบกขาบารมี สมบูรณ์ได้ด้วย ทานบารมี (ความมีอุเบกขามิใช่ความวางเฉยแบบไม่สนใจแต่ต้องรู้จักเสียสละ)
ในแนวคิดบารมีของเถรวาท ผู้บารมีทั้ง10ประการ บารมีแต่ล่ะอย่างยอมส่งเสริมเพิ่มอำนาจให้กันและกัน จนทวีคูณจนหาประมาณมิได้ สามารถทำปุถุชนคนธรรมดาให้กลายเป็นองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า
มหายาน.
พระสูตรมหายาน เช่น ปรัชญาปารมิตาสูตร สัทธรรมปุณฑรีกสูตร เป็นต้น ถือว่าบารมีมี 6 ประการได้แก่
แต่ในคัมภีร์ทศภูมิกสูตร ได้เพิ่มอีก 4 ข้อ รวมเป็นบารมี 10 4 ข้อนั้นได้แก่
ตุ๊ด
โชเน็นจัมป์รายสัปดาห์
รายชื่อหนังสือการ์ตูนรายคาบ
รายชื่อหนังสือการ์ตูนรายคาบ รวมถึง รายสัปดาห์ รายปักษ์ และรายเดือน หรือหลายเดือนขึ้นไป
มหาปุริสลักษณะ
ภาษาโซมาลี
โซมาลี (, ; อักษรละติน: ; อักษรวาดาอัด: صومالي; อักษรออสมันยา: 𐒖𐒍 𐒈𐒝𐒑𐒛𐒐𐒘, ) เป็นภาษาแอโฟรเอชีแอติกที่อยู่ในสาขาคูชิติก โดยเป็นภาษาแม่ของชาวโซมาลีในเกรตเตอร์โซมาลีและชาวโซมาลีพลัดถิ่น ภาษาโซมาลีเป็นภาษาทางการในประเทศโซมาเลียและโซมาลีแลนด์
การคิดเชิงวิพากษ์
โคอิจิ ฮาชิโมโตะ
โคอิจิ ฮาชิโมโตะ  หรือชื่อจริง มิฮาชิ โยอิจิ  เป็นนักพากย์ชายชาวญี่ปุ่น เกิดเมื่อวันที่ 12 มกราคม พ.ศ. 2496 ที่จังหวัดชิบะ ประเทศญี่ปุ่น เวลานี้ไม่ได้สังกัดค่ายใด ๆ แม้ในปัจจุบันฮาชิโมโตะจะไม่มีงานพากย์มากนัก แต่ในอดีตเขาเคยโด่งดังมากจากบทของซิกนัส เฮียวกะ ในเรื่องเซนต์เซย่า
โอมิ มินามิ
โอมิ มินามิ  เป็นนักพากย์หญิงที่มีชื่อเสียงคนหนึ่งของประเทศญี่ปุ่น โดยบทส่วนใหญ่ที่เธอได้รับมักจะเป็นเด็กผู้ชาย หรือไม่ก็เด็กผู้หญิงที่มีบุคลิกเอ๋อๆ โก๊ะๆ แต่บทที่สร้างชื่อเสียงให้กับเธอมากที่สุดคือ รูริ จากเรื่องนาเดชิโก้ ปัจจุบันมินามิแต่งงานแล้ว กับ ยูจิ อูเอดะ นักพากย์ชายที่มีชื่อเสียงอีกคนหนึ่ง
วันเกิด : 13 กรกฎาคม พ.ศ. 2511
สังกัด : ออฟฟิศโอซาว่า (อดีตเคยสังกัด อาร์ตส์วิชัน, โปรดักชันเบาบั๊บ)
มินามิ โอมิ
เทคเคน  เป็นเกมต่อสู้ที่ผลิตโดยบริษัท "นัมโค" จากประเทศญี่ปุ่น สำหรับเครื่องเล่นเพลย์สเตชัน และเกมตู้ โดยเกมเทคเคนนั้น เป็นเกมต่อสู้ 3 มิติที่ออกมาในยุคแรกของเกม 3 มิติ พร้อมกับเกมโทชินเดนสำหรับเครื่องเพลย์สเตชัน ในปัจจุบัน เกมล่าสุดในชุดเทคเคน คือ เกม เทคเคน 7 สำหรับเครื่อง เพลย์สเตชัน 4,XBox One และ คอมพิวเตอร์
ลักษณะการเล่นเกมของเทคเคน โดยผู้เล่นจะเลือกตัวละครขึ้นมาหนึ่งตัว โดยเป็นตัวละครตัวแทนจากทุกมุมโลก และต่อสู้เพื่อชิงรางวัลอันยิ่งใหญ่ของ ไซบัตซึ ผู้จัดการแข่งขันเทคเคน โดยหัวหน้าใหญ่ในเกมจะเปลี่ยนแปลงไปทุกภาค
เทกเคน
พาวเวอร์ดอลส์
พาวเวอร์ดอลส์  เป็นเกมซิมูเลชั่นแนววางแผนการรบ พัฒนาโดยบริษัท โคงะโดสตูดิโอ (ปัจจุบันคือ บริษัท โคงะโดสตูดิโอ จำกัด) ซึ่งออกวางจำหน่ายในรูปแบบของเกมคอมพิวเตอร์, PC-FX และ เพลย์สเตชัน
เนื้อหาของเกม พาวเวอร์ดอลส์ ได้เริ่มต้นขึ้นในปี ค.ศ. 2535 เมื่อ "ดาวเคราะห์ออมนี" ได้ทำการประกาศสงครามเพื่อแยกตัวเป็นอิสระจากรัฐบาลโลก ซึ่งผู้เล่นจะต้องทำการบังคับให้หน่วยรบพิเศษ ภายใต้ชื่อหน่วย DoLLS (ย่อมาจาก Detachment of Limited Line Service) ของฝ่าย "กองทัพออมนี " ปฏิบัติภารกิจที่ได้รับมอบหมายในแต่ละฉากให้สำเร็จลุล่วง โดยสมาชิกในหน่วย DoLLS จะเป็นผู้หญิงล้วน พวกเธอจะบังคับเครื่องจักรกลรูปร่างคล้ายมนุษย์ที่เรียกว่า "พาวเวอร์โลดเดอร์ (Power Loader)" เข้าห้ำหั่นกับกองทัพรัฐบาลโลก ซึ่ง "พาวเวอร์โลดเดอร์" นี้ นอกจากจะใช้เป็นอาวุธในการรบแล้ว ยังใช้เป็นเครื่องมือทำลายสิ่งก่อสร้างที่เป็นเป้าหมาย และใช้ช่วยเหลือผู้คนอีกด้วย
หลังจากที่เกม พาวเวอร์ดอลส์ ภาคแรกได้ออกวางจำหน่ายในปี ค.ศ. 1994 ก็ได้รับความนิยมในหมู่นักเล่นเกมอย่างสูง ทางบริษัท โคงะโดสตูดิโอ จึงได้พัฒนาเกมภาคต่อออกมาเรื่อยๆ พร้อมกับเพิ่มตัวละครใหม่ๆ เข้าไปอีกหลายคน โดยปัจจุบันได้ออกมาแล้วถึง 6 ภาค นอกจากนี้ยังมีการสร้างเป็นอะนิเมะ ออกวางจำหน่ายในรูปแบบของ OVA อีก 2 ภาค คือภาค Omni Senki 2540 (บันทึกสงครามออมนี ปี 2540) ในปี ค.ศ. 1996 และภาค Project α (โปรเจกต์อัลฟา) ในปี ค.ศ. 1998
Power Dolls
มิจิเอะ โทมิซาวะ
มิจิเอะ โทมิซาวะ  เป็นนักพากย์และนักแสดงหญิงที่มีชื่อเสียงคนหนึ่งของประเทศญี่ปุ่น เธอเริ่มเข้าสู่วงการนักพากย์ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2526 มีผลงานเป็นที่รู้จักมากมาย แต่บทที่ทำให้เธอมีชื่อเสียงมากที่สุดคือ ฮิโนะ เร หรือ เซเลอร์มาร์ส ในเซเลอร์มูน
วันเกิด : 20 ตุลาคม พ.ศ. 2504
บ้านเกิด : จังหวัดกุมมะ ประเทศญี่ปุ่น
โทมิซาวะ มิจิเอะ
มันเผาญี่ปุ่น
มันเผาญี่ปุ่น  เป็นอาหารชนิดหนึ่ง ในประเทศญี่ปุ่นนิยมรับประทานในฤดูใบไม้ร่วง หลายปีก่อนการเผามันนิยมใช้ใบไม้กองสุมรวมกันแล้วเผา แต่กฎหมายใหม่ญี่ปุ่นห้ามเผาสิ่งของต่าง ๆ ที่อาจก่อให้เกิดอันตรายหรือผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม วิธีการทำมันเผาจึงเปลี่ยนแปลงไป ส่วนในฤดูหนาวการถือมันเผาร้อน ๆ ไว้ที่มือยังช่วยคลายความหนาวให้กับมือด้วย
นอกจากในญี่ปุ่นแล้ว มันเผาญี่ปุ่นยังแพร่หลายจนเป็นอาหารทานเล่นของจีนและเกาหลีใต้เรียกว่า เก่าหงฉู่  และ คุนโกกูมา ( "gungoguma") ตามลำดับ
มันเผาทั่วไป.
มันเผาทั่วไป ชาวญี่ปุ่นเรียกว่า ยากิอิโมะ มีมาแต่ก่อนยุคโชวะ ที่นิยมทำกินในฤดูใบไม้ร่วงอันเนื่องมาจากใบไม้มีเป็นจำนวนมาก มีความยุ่งยากในการกำจัดให้หมดไปโดยเร็วการเผาจึงเป็นวิธีที่เร็วที่สุด เมื่อทำการเผาระหว่างรอจะนำเอาหัวมันใส่เข้าไปในกองไฟ รอให้สุกได้ที่จึงรับประทาน
ธันวาคม พ.ศ. 2543 รัฐบาลญี่ปุ่นได้ออกกฎหมายควบคุมการเผาสิ่งของต่าง ๆ ซึ่งรวมถึงการเผาใบไม้ ด้วยเหตุผลด้านสิ่งแวดล้อม ทำให้ไม่สามารถเผาใบไม้ได้อีกต่อไป ชาวญี่ปุ่นที่อยากทำมันเผากินเองจึงเปลี่ยนวิธีการทำไปจากเดิม เช่น ห่อด้วยอะลูมิเนียมฟอยล์แล้วจึงนำเข้าไปอบด้วยเตาอบไมโครเวฟ หรือวางไว้บนเครื่องทำความอุ่นแบบใช้น้ำมันก๊าด (สโต๊บ)
มันเผาใช้หิน.
อิชิยากิอิโมะ  เป็นมันเผาอีกชนิดหนึ่งที่นิยมรับประทาน ซึ่งวิธีการทำแตกต่างจากมันเผาที่เรียกยากิอิโมะ โดยจะใช้หินจากแม่น้ำที่มีลักษณะกลม เล็กพอเหมาะมาใส่ลงในภาชนะขนาดใหญ่จากนั้นให้ความร้อนและใช้หินเป็นตัวกระจายความร้อนให้หัวมันสุก ในขั้นต้นจะทำให้หินร้อนทั่วกันด้วยการคนจนร้อนได้ที่ก่อน จากนั้นจึงนำหัวมันใส่ลงไปและเริ่มทำการคนอีกครั้ง (คล้ายการคั่วเกาลัดของไทย) ผู้ทำมันเผาชนิดนี้จึงต้องมีความชำนาญเป็นพิเศษ
จอมใจจอมยุทธ์
จอมใจจอมยุทธ์ หรือ ตำนานอักษรกระบี่  เป็นผลงานเรื่องแรกของ กิมย้ง หรือในชื่อ จือเกี่ยมอึ้งชิ้วลก (Shu Jian En Chau Lu : จอมใจจอมยุทธ์) ซึ่งเขียนขึ้นครั้งแรกราว ๆ พ.ศ. 2498 (ค.ศ. 1955) ซึ่งเนื้อเรื่องเรื่องนี้ ได้เค้าจากตำนานที่เล่าขานกันว่า พระจักรพรรดิ์เคี่ยนหลงฮ่องเต้ (เฉียนหลงฮ่องเต้) แห่งราชวงศ์ชิง มีสายเลือดจีน (ชาวฮั่น) แสดงให้เห็นความขัดแย้งระหว่างอำนาจกับเชื้อชาตินิยม นิยายเรื่องนี้ทำให้กิมย้ง ติดอันดับในยุทธจักรนิยายกำลังภายในทันที เป็นพื้นฐานความสำเร็จในเรื่องต่อ ๆ ไป แต่มีข้อด้อยที่ตัวละครเอกไม่เด่น ความเด่นกลับไปตกอยู่กับหัวหน้าหน่วยพรรค ดอกไม้แดงทั้งหมด 14 คน ซึ่งมี ตั้งแกลก (เฉินเจียลั่ว) ตัวเอกของเรื่อง เป็นหัวหน้าใหญ่ แม้ผู้แต่งจะพยายามเน้นให้ประมุขพรรค คือ ตั้งแกลก เด่นกว่าคนอื่นก็ตาม แต่ไม่ถึงกับประทับใจผู้อ่านมากนัก แต่กระนั้นก็ยังจัดเป็นวรรณกรรมที่ประสบความสำเร็จอย่างสูง
จอมใจจอมยุทธ์เป็นเรื่องราวการต่อสู้ระหว่างพี่น้องร่วมอุทรที่คนหนึ่งทรยศต่อชาติตระกูลของตนเพราะต้องการดำรงตำแหน่งฮ่องเต้แห่งราชวงศ์ชิง ส่วนอีกคนหนึ่งได้กลายเป็นผู้นำแห่งพรรคดอกไม้แดงที่ต้องการล้มล้างราชวงศ์ชิง
ตัวเอกในเรื่องนี้ยังคงมีบทบาทในเรื่องจิ้งจอกภูเขาหิมะ
ราชาธิราช
ราชาธิราช หรือชื่อในภาษาพม่า ยาซาดะริต อเยดอว์บอง  เป็นชื่อของบันทึกเหตุการณ์พม่า ซึ่งมีเนื้อหาว่าด้วยประวัติศาสตร์ของอาณาจักรหงสาวดีของชาวมอญตั้งแต่ พ.ศ. 1830 — พ.ศ. 1964 รายละเอียดภายในบันทึกประกอบด้วยเรื่องราวของความขัดแย้งภายในราชสำนัก การกบฏ เรื่องราวทางการทูต การสงคราม เป็นต้น เนื้อหาประมาณกึ่งหนึ่งของเรื่องอุทิศพื้นที่ให้กับรัชกาลของพระเจ้าราชาธิราช โดยลงลึกในรายละเอียดของสงครามสี่สิบปีระหว่างกรุงหงสาวดีของมอญกับกรุงอังวะของพม่า ภายใต้การนำของพระเจ้าฝรั่งมังฆ้องและพระมหาอุปราชมังรายกะยอชวา
ต้นฉบับของเรื่องราชาธิราชฉบับภาษาพม่ามาจากพงศาวดารภาษามอญเรื่อง "พงศาวดารกรุงหงสาวดี" ("Hanthawaddy Chronicle") และได้รับการแปลเป็นภาษาพม่าโดยพญาทะละ เสนาบดีและกวีชาวมอญซึ่งรับราชการในอาณาจักรพม่าสมัยราชวงศ์ตองอู นับได้ว่าเป็นเอกสารเกี่ยวกับชาวมอญในดินแดนพม่าตอนล่างที่เก่าแก่ที่สุดเท่าที่หลงเหลืออยู่ และอาจเป็นพงศาวดารมอญเพียงฉบับเดียวที่เหลือรอดจากการเผาทำลายเมืองพะโค (หงสาวดี) โดยกบฏชาวมอญภายใต้การนำของอดีตขุนนางในอาณาจักรหงสาวดีในปี พ.ศ. 2107
สำเนาใบลานของเรื่องราชาธิราชฉบับพญาทะละปัจจุบันเหลือรอดมาเพียง 4 ชุด สันนิษฐานว่าทำขึ้นในช่วงราวพุทธศตวรรษที่ 23 (คริสต์ศตวรรษที่ 18) นอกจากนี้ยังมีฉบับแปลฉบับอื่นๆ อยู่อีก รวมทั้งสิ้น 9 ฉบับ ตามการวิเคราะห์โดยนายปันหละเมื่อปี พ.ศ. 2511 นายปันหละได้แปลราชาธิราชฉบับหนึ่งกลับเป็นภาษามอญเมื่อปี พ.ศ. 2501 และเรียบเรียงเรื่องราชาธิราชขึ้นใหม่อีก 1 ฉบับเป็นภาษาพม่า (นับเป็นราชาธิราชฉบับที่ 10) โดยสังเคราะห์ข้อมูลจากราชาธิราชฉบับพญาทละ ฉบับ "ปากลัด" และจากมหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้ว รวมทั้งอาศัยข้อมูลเพิ่มเติมจากการวิจัยสมัยใหม่
ราชาธิราชฉบับภาษาไทย.
พงศาวดารเรื่องราชาธิราชได้มีการแปลจากฉบับภาษามอญเป็นภาษาไทยครั้งแรกในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย ซึ่งฉบับแปลครั้งแรกนั้นได้สูญหายไปเมื่อกรุงศรีอยุธยาล่มสลายในปี พ.ศ. 2310 ต่อมาในปี พ.ศ. 2328 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ มีพระราชดำริว่า หนังสือเรื่องราชาธิราชเป็นหนังสือดี เคยได้รับการยกย่องมาแล้ว จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีการแปลและเรียบเรียงใหม่ โดยมีเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เป็นแม่กองกำกับการแปล ร่วมกับพระยาอินทรอัครราช พระภิรมรัศมี และพระศรีภูริปรีชา ได้ตีพิมพ์ครั้งแรกที่โรงพิมพ์หมอบรัดเลย์ เมื่อ พ.ศ. 2423
เนื้อหาของราชาธิราชฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) มีความแตกต่างจากราชาธิราชฉบับภาษาพม่าของพญาทะละอยู่ 2 ข้อใหญ่ๆ คือ
เฟรเดอริก ลอว์ ออล์มสเตด
เฟรเดอริก ลอว์ ออล์มสเตด (, 26เมษายนพ.ศ. 2365—28สิงหาคมพ.ศ. 2446) เป็นภูมิสถาปนิกชาวอเมริกัน เกิดที่เมืองฮาร์ตเฟิร์ด รัฐคอนเนทิคัต หลังจากการศึกษาเบื้องต้นที่มีข้อจำกัดจากปัญหาสายตา ออล์มสเตดได้เข้าศึกษาในมหาวิทยาลัยเยล ด้านวิทยาศาสตร์และวิศวกรรมได้ระยะหนึ่งก็ได้กลายเป็นนักเขียนบทความในหนังสือพิมพ์ที่มีความสนใจและซาบซึ้งในธรรมชาติ หลังจากการเดินทางทั่วโลกรวมทั้งประเทศอังกฤษที่ออล์มสเตดให้ความสนใจชื่นชมภูมิทัศน์และสวนสาธารณะในเมืองเป็นพิเศษ ซึ่งต่อมาออล์มสเตดก็ได้เปลียนอาชีพมาเป็นภูมิสถาปนิกและชนะการประกวดแบบสวนสาธารณะ "เซ็นทรัลปาร์ก" ในนครนิวยอร์ก
การออกแบบและก่อสร้างเซ็นทรัลปาร์กทำให้ออล์มสเตดมีชื่อเสียงได้รับการว่าจ้างให้ออกแบบสวนสาธารณะและภูมิทัศน์วิทยาเขตเป็นจำนวนมากในสหรัฐฯ รวมทั้งบริเวณสำคัญหลายแห่งในกรุงวอชิงตัน ดี.ซี. การบุกเบิกของออล์มสเตดถือเป็นจุดกำเนิดของวิชาชีพภูมิสถาปัตยกรรมสมัยใหม่ที่เผยแพร่ไปทั่วโลกในเวลาต่อมา
ออล์มสเตดได้ร่วมกับนักอนุรักษ์สำคัญอีกหลายคนรณรงค์ให้มีการประกาศ "โยเซมิติ" ให้เป็นพื้นที่อนุรักษ์ธรรมชาติ ซึ่งเป็นจุดกำเนิดของระบบอุทยานแห่งชาติของประเทศสหรัฐฯ ออล์มสเตดได้รับการยกย่องเป็นบิดาแห่งวิชาชีพภูมิสถาปัตยกรรม
ฟักแม้ว
ฟักแม้ว, มะระแม้ว, มะระหวาน, มะเขือเครือ หรือ ชาโยเต้ (; ชื่อวิทยาศาสตร์ "Sechium edule") เป็นไม้เถาวงศ์แตง (Cucurbitaceae) ผลและยอดอ่อนกินได้
ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์.
มีถิ่นกำเนิดอยู่ทางตอนใต้ของประเทศเม็กซิโก และแถบอเมริกากลาง ปัจจุบันมีปลูกอยู่ทั่วโลก พบปลูกทั่วไปในพื้นที่สูง 500-1,700 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล มีดินอุดมสมบูรณ์ แสงสว่างพอเพียง (ช่วงแสง 12 ชั่วโมงต่อวัน เพื่อชักนำให้เกิดการเจริญของดอก) และใกล้แหล่งน้ำ สันนิษฐานกันว่าพืชชนิดนี้นำเข้ามาในประเทศไทยโดยหมอสอนศาสนา และให้ชาวบ้านปลูกเป็นครั้งแรกที่จังหวัดแพร่
ฟักแม้วเป็นไม้เถาเลื้อย สามารถเจริญเติบโตข้ามปีได้ มีลักษณะคล้ายเป็นพืชที่อยู่ในกลุ่มของพืชตระกูลแตง แต่มีลักษณะหลายอย่างที่ไม่เหมือนพืชตระกูลแตงที่พบเห็นโดยทั่วไป ลักษณะลำต้น ใบ ยอด และมือจับ คล้ายแตงกวาผสมกับฟักเขียว มีระบบรากสะสมขนาดใหญ่ ลำต้นเป็นเหลี่ยม เจริญเป็นเถา ยาว 15-30 ฟุต มีเถาแขนง 3-5 เถา มือเกาะเจริญที่ข้อ ใบมีขอบใบลักษณะเป็นเหลี่ยม 3-5 เหลี่ยม ยาว 8-15 เซนติเมตร ดอกสีขาวปนเขียว ดอกเกิดที่ข้อระหว่างต้นกับก้านใบเป็นชนิดดอกช่อ (Inflorescence) ส่วนดอกเป็นประเภทไม่สมบูรณ์เพศ (Imperfect flower) กล่าวคือดอกตัวผู้และดอกตัวเมียเป็นคนละดอก แต่อยู่ในต้นเดียวกัน (Monoecious plant) ผลของมะเขือเครือเป็นประเภทผลเดี่ยว (Simple fruit) เนื้อของผลเจริญมาจากฐานรองดอกที่ขยายใหญ่ไปหุ้มเมล็ดไว้มีเมล็ดเพียงเมล็ดเดียว ในผลเหมือนกับมะม่วง มะปราง ซึ่งเป็นข้อแตกต่างของพืชตระกูลแตงที่พบเห็นโดยทั่วไป
ผลทรงกลมยาวสีเขียวอ่อน รูปร่างคล้ายแพร์ มีขนาดความยาว 7-20 เซนติเมตร กว้าง 5-15 เซนติเมตร น้ำหนักผล 200-400 กรัม เนื้อมีรสหวาน รสชาติคล้ายมันฝรั่งปนแตงกวา
การปรุงอาหาร และสรรพคุณทางยา.
ใช้ ผล ใบ และรากประกอบอาหาร แต่ก็สามารถกินลำต้นและเมล็ดได้ ในประเทศไทยนิยมกินยอดซาโยเต้ผัดน้ำมันหอย
ฟักแม้ว มีชื่อเรียกอื่น ๆ แตกต่างกันตามท้องถิ่น ได้แก่
ในภาษาอังกฤษ ฟักแม้ว Chayote ( IPA: [tʃa'jɔte])) เป็นชื่อในภาษาสเปน ที่มาจากภาษา Nahuatl (ภาษาของชาวแอสเต็ก ทางตอนกลางของเม็กซิโก) ชื่อนี้ใช้ทั่วไปในประเทศที่พูดภาษาสเปน อเมริกาใต้ และสหรัฐอเมริกา ส่วนในประเทศอื่น ๆ มีชื่อเรียกต่าง ๆ ดังนี้
ชาโยเต้
ราล์ฟ วอลโด เอเมอร์สัน
ราล์ฟ วอลโด เอเมอร์สัน (, พ.ศ. 2346–2425) กวีและนักเขียนบทความ เกิดที่เมืองบอสตัน รัฐแมสซาชูเซตส์ สหรัฐอเมริกา ได้รับการศึกษาที่มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดและเริ่มชีวิตด้วยการเป็นครู ต่อมาเมื่อ พ.ศ. 2372 ได้บวชเป็นพระที่โบสถ์ยูนิทาเรียนในเมืองบอสตัน แต่ด้วยการมีมุมมองที่ถูกมองว่าแปลก เป็นที่น่าถกเถียงกันมากจึงต้องสึก ในปี พ.ศ. 2376 เอเมอร์สันได้เดินทางท่องเที่ยวยุโรปและได้พบกับทอมัส คาร์ลีลย์ (Thomas Carlyle) ซึ่งได้ติดต่อกันอย่างใกล้ชิดต่อมาเป็นเวลาถึง 38 ปี ในปี พ.ศ. 2377 เอเมอร์สันได้ย้ายไปอยู่ที่เมืองคองคอร์ด รัฐแมสซาชูเซตส์และได้เริ่มแต่ง "บทร้อยแก้วกระทบอารมณ์" (Prose rhapsody) ชื่อ “"ธรรมชาติ (Nature)”"
เมื่อ พ.ศ. 2379 และบทกวีอื่น ๆ ที่สำคัญอีกหลายชิ้นงาน โดยเฉพาะเรื่อง “"การดำเนินชีวิต (The Conduct of life" – พ.ศ. 2403) เอเมอร์สันได้รับการยกย่องว่าเป็นนัก"อุตรวิสัย" หรือนักคิดเหนือธรรมชาติ (transcendentalist) ด้านปรัชญา เป็นนักถือเหตุถือผลทางศาสนาและเป็นผู้สนับสนุนอย่างแรงกล้าในด้านปัจเจกชน
Emerson, Ralf Waldo
ทอมัส คาร์ไลล์
ทอมัส คาร์ไลล์ (, พ.ศ. 2338-2424) เป็นนักอักษรศาสตร์ เกิดที่เมืองเอเคล็กเฟแชน กอลโลเวย์ สกอตแลนด์ตะวันตกเฉียงใต้ สหราชอาณาจักร ได้รับการศึกษาที่มหาวิทยาลัยเอดินบะระ และสอนอยู่ที่นั่นเป็นเวลาหลายปีก่อนที่จะเริ่มเขียนบทความให้กับ สารานุกรมเอดินบะระ จนซาบซึ้งในวรรณกรรมเยอรมัน โดยเฉพาะของเกอเธ่ ในปี พ.ศ. 2369 คาร์ไลล์ แต่งงานกับ เจน บิลลี เวลช์ งานที่มีชื่อเสียงของคาร์ไลล์ได้แก่ ซาร์ทอร์ เรซาทัส (พ.ศ. 2366-7) ต่อมาได้ย้ายมาอยู่ที่กรุงลอนดอนที่ซึ่งคาร์ไลล์ได้เขียนงานชิ้นสำคัญอีกว่าด้วยการปฏิวัติของฝรั่งเศส (3 ตอน พ.ศ. 2370) และ พระเจ้าเฟรเดริกมหาราช (พ.ศ. 2401-2408) แต่หลังจากการเสียชีวิตของภรรยา คาร์ไลล์ได้ใช้ชีวิตอย่างเงียบ ๆ และมีผลงานออกมาน้อยมาก
Carlyle, Thomas
ราเชล คาร์สัน
ราเชล หลุยส์ คาร์สัน (; 27 พฤษภาคม พ.ศ. 2450 — 14 เมษายน พ.ศ. 2507) นักธรรมชาติวิทยาและนักรณรงค์ เกิดที่เมืองสปริงเดล รัฐเพนซิลเวเนีย สหรัฐอเมริกา จบการศึกษาจากมหาวิทยาลัยจอนส์ฮอปกินส์แล้วเข้าทำงานด้านวิทยาศาสตร์ทางทะเลในหน่วยงานสัตว์น้ำและสัตว์ป่าของสหรัฐฯ ระหว่าง พ.ศ. 2479-2492) ราเชลมีผลงานเขียนออกมามากที่สุดในช่วงระหว่าง พ.ศ. 2483-2492 โดยเฉพาะหนังสือที่เกี่ยวกับชีววิทยาทางทะเลส่งอิทธิพลสูงมาก และในปี พ.ศ. 2505 หนังสือเล่มสำคัญชื่อ “ความเงียบสงัดในฤดูใบไม้ผลิ” (The Silent Spring) ได้สร้างผลกระทบสูงสุดต่อสาธารณชนในด้านการตระหนักถึงผลกระทบ และภัยของยาฆ่าแมลงที่ใช้มากในภาคเกษตรกรรมของสหรัฐฯ ส่งผลให้มีการรณรงค์ด้านสิ่งแวดล้อมอย่างกว้างขวางไปทั่วสหรัฐฯ และทั่วโลกโดยมีราเชลเป็นผู้นำคนสำคัญ เป็นผลให้ริชาร์ด นิกสัน ต้องจัดตั้งหน่วยงานใหม่ขึ้นมาเพื่อปกป้องสิ่งแวดล้อมในระดับชาติ (The Environmental Protection Agency - EPA)ในปี พ.ศ. 2512 ซึ่งประเทศไทยก็ได้มีการจัดตั้งหน่วยงานในลักษณะเดียวกันคือ สำนักงานคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ (สนล.) เมื่อ พ.ศ. 2515
หนังสือชื่อ "The Silent Spring" ได้รับการจัดเป็นหนังสือ 1 ใน 100 เล่มที่ดีที่สุดของโลกของคริสต์ศตวรรษที่ 20 สภาวิจัยแห่งชาติได้จัดแปลหนังสือเล่มนี้มานานก่อนหน้านี้ โดยใช้ชื่อภาษาไทยว่า เงามฤตยู
มหาวิทยาลัยเอดินเบรอะ
เอดินเบรอะ
ทวารวดี
ทวารวดี เป็นคำภาษาสันสกฤต เกิดขึ้นครั้งแรกใน พ.ศ. 2427 โดยนายแซมมวล บีล  ได้แปลงมาจากคำว่า "โตโลโปตี้"  ที่มีอ้างอยู่ในบันทึกของภิกษุจีนจิ้นฮง  ตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 12 กล่าวว่า "โตโลโปตี" เป็นชื่อของอาณาจักรหนึ่งตั้งอยู่ระหว่างอาณาจักรศรีเกษตร และอาณาจักรอิศานปุระ และเขาได้สรุปด้วยว่าอาณาจักรนี้เดิมตั้งอยู่ในดินแดนประเทศไทย (สยาม) ปัจจุบัน และยังสันนิษฐานคำอื่น ๆ ที่มีสำเนียงคล้ายกันเช่น จวนโลโปติ  หรือ เชอโฮโปติ  ว่าคืออาณาจักรทวารวดีด้วย
ต่อมาความคิดเห็นนี้ได้มีผู้รู้หลายท่านศึกษาต่อและให้การยอมรับเช่น นายเอดัวร์ ชาวาน  และ นายตากากุสุ  ผู้แปลจดหมายเหตุการเดินทางของภิกษุอี้จิงในปี พ.ศ. 2439 และ นายโปล เปลลิโอต์  ผู้ขยายความอาณาจักรทวารวดีเพิ่มอีกว่ามีประชาชนเป็นชาวมอญในปี พ.ศ. 2447 เป็นต้น ดังนั้นบรรดาเมืองโบราณรวมทั้งโบราณวัตถุสถานต่าง ๆ ที่พบมากมายโดยเฉพาะในบริเวณลุ่มน้ำแม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งแต่เดิมไม่สามารถจัดกลุ่มได้ว่าเป็นของขอม–เขมรหรือของไทย แต่มีลักษณะคล้ายกับศิลปะอินเดียสมัยราชวงศ์คุปตะ - หลังคุปตะ ราวพุทธศตวรรษที่ 9-13 ที่พันตรีลูเนต์ เดอ ลาจองกีเยร์  เรียกว่า กลุ่มอิทธิพลอินเดียแต่ไม่ใช่ขอม–เขมร จึงถูกนำมาสัมพันธ์กลายเป็นเรื่องเดียวกัน โดยศาสตราจารย์ ยอร์ช เซเดส์ (พ.ศ. 2468) และสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ (พ.ศ. 2469) เป็นกลุ่มบุคคลแรกที่กำหนดเรียกชื่อดินแดนที่เมืองโบราณเหล่านี้ตั้งอยู่ รวมทั้งงานศิลปกรรมที่พบนั้นว่าทวารวดี โดยใช้เหตุผลของตำแหน่งที่ตั้งอาณาจักรและอายุตามบันทึกของจีน กับอายุของงานศิลปกรรมที่ตรงกัน อาณาจักรทวารวดีจึงกลายเป็นอาณาจักรแรกในดินแดนไทย กำหนดอายุตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 12 ลงมาถึงพุทธศตวรรษที่ 16
อาณาจักรทวารวดี เป็นที่น่าเชื่อถือขึ้นอีกเมื่อพบเหรียญเงิน 2 เหรียญ มีจารึกภาษาสันสกฤตอายุราวพุทธศตวรรษที่ 13 จากเมืองนครปฐมโบราณ มีข้อความว่า ศรีทวารวดีศวรปุณยะ ซึ่งแปลได้ว่า บุญกุศลของพระราชาแห่งศรีทวารวดี หรือ บุญของผู้เป็นเจ้าแห่งศรีทวารวดี หรือ พระเจ้าศรีทวารวดีผู้มีบุญอันประเสริฐ อาณาจักรทวารวดีจึงเป็นที่ยอมรับกันทั่วไปว่ามีอยู่จริง และยังเชื่อกันอีกด้วยว่าเมืองนครปฐมโบราณน่าจะเป็นศูนย์กลางหรือเมืองหลวงของอาณาจักร แต่ขณะเดียวกันนักวิชาการบางท่านก็เชื่อว่าเป็นอำเภออู่ทอง หรืออาจเป็นจังหวัดลพบุรี ที่น่าจะเป็นเมืองหลวงมากกว่ากัน ปัจจุบันพบเหรียญลักษณะคล้ายกันอีก 2 เหรียญ ที่อำเภออู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี และที่อำเภออินทร์บุรี จังหวัดสิงห์บุรี ความสำคัญของเมืองนครปฐมจึงเปลี่ยนไป
ร่องรอยกลุ่มวัฒนธรรมทวารวดี.
ปัจจุบันร่องรอยเมืองโบราณ รวมทั้งศิลปะโบราณ วัตถุสถานและจารึกต่าง ๆ ในสมัยทวารวดีนี้พบเพิ่มขึ้นอีกมากมาย และที่สำคัญได้พบกระจายอยู่ในทุกภาคของประเทศไทย โดยไม่มีหลักฐานของการแผ่อำนาจทางการเมืองจากจุดศูนย์กลางเฉกเช่นรูปแบบการปกครองแบบอาณาจักรทั่วไป เช่น
จากการศึกษาจากภาพถ่ายทางอากาศพบเมืองโบราณสมัยนี้ถึง 63 เมืองด้วยกัน นอกจากนี้จากการสำรวจและขุดค้นทางโบราณคดียังพบว่าเมืองโบราณแทบทุกแห่งจะมีลักษณะของการต่อเนื่องทางวัฒนธรรมจากชุมชนสมัยก่อนประวัติศาสตร์ พัฒนาการขึ้นมาสู่ช่วงสมัยทวารวดีเมื่อมีการติดต่อกับอารยธรรมอินเดีย
ดังนั้นทฤษฎีของนักวิชาการรุ่นก่อนโดยเฉพาะความเชื่อเรื่องรูปแบบการปกครองแบบอาณาจักรและเมืองศูนย์กลางจึงเปลี่ยนไป ว่าน่าจะอยู่ในขั้นตอนของเมืองก่อนรัฐ (Proto-State) ในรูปของเมืองเบ็ดเสร็จหรือเมืองที่มีองค์ประกอบสมบูรณ์ในตัวเองทั้งทางเศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม และความเชื่อศาสนา หากจะมีอำนาจทางการเมืองก็หมายถึงมีอำนาจเหนือเมืองบริวารหรือชุมชนหมู่บ้านรอบ ๆ ในพื้นที่ใกล้เคียงเท่านั้น เมืองใหญ่เหล่านี้แต่ละเมืองจะมีอิสระต่อกัน และเกิดขึ้นมาพร้อมๆ กันเพราะผลจากการติดต่อค้าขายและรับวัฒนธรรมจากอินเดีย โดยเฉพาะทางด้านศาสนาพุทธแบบหินยาน รวมทั้งภาษาและรูปแบบศิลปกรรมแบบเดียวกัน
สภาพสังคมทวารวดีนั้นลักษณะไม่น่าจะเป็นอาณาจักร คงเป็นเมืองขนาดต่าง ๆ ซึ่งพัฒนาขยายตัวจากสังคมครอบครัว และสังคมหมู่บ้านมาเป็นสังคมเมืองที่มีชุมชนเล็ก ๆ ล้อมรอบ มีหัวหน้าปกครอง มีการแบ่งชนชั้นทางสังคม นอกจากนี้ยังมีการใช้ศาสนาเป็นเครื่องมือในการปกครอง ความสัมพันธ์ระหว่างเมืองต่อเมืองหรือรัฐต่อรัฐ ไม่ใช่ความสัมพันธ์โดยการเมือง แต่โดยการค้า ศาสนา และความเหมือนกันทางวัฒนธรรม
เศรษฐกิจของชุมชนทวารวดีคงจะมีพื้นฐานทางการเกษตรกรรม มีการค้าขายแลกเปลี่ยนระหว่างเมือง หรือการค้าขายแลกเปลี่ยนกับชุนชนภายนอก ชุมชนทวารวดีเริ่มต้นแนวความเชื่อแบบพุทธศาสนาในลัทธิเถรวาท ควบคู่ไปกับการนับถือศาสนาพราหมณ์หรือฮินดู ทั้งลัทธิไศวนิกาย และลัทธิไวษณพนิกาย โดยศาสนาพราหมณ์ หรือศาสนาฮินดู จะแพร่หลายในหมู่ชมชนชั้นปกครอง ในระยะหลังเมื่อเขมรเข้าสู่สมัยเมืองพระนคร เศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรมทวารวดีก็ถูกครอบงำโดยเขมร และในตอนท้ายคติความเชื่อเดิมก็ได้เปลี่ยนแปลงไป
ชาวทวารวดีได้มีการพัฒนาการทางเทคโนโลยีอันก้าวหน้าจากการจัดระบบชลประทานทั้งภายในและภายนอกเมือง มีการขุดคลอง สระน้ำ การทำคันบังคับน้ำหรือทำนบ ซึ่งสิ่งต่าง ๆ เหล่านี้ได้ถ่ายทอดสู่ชนรุ่นหลังในสมัยลพบุรี และสมัยอาณาจักรสุโขทัย ด้านการคมนาคม คนในสมัยทวารวดีมีการสัญจรทั้งทางน้ำและทางบก นอกเหนือจากการติดต่อกับชาวเรือที่เดินทางค้าขายแล้ว ยังปรากฏร่องรอยของคันดินซึ่งสันนิษฐานว่าอาจเป็นถนนเชื่อมระหว่างเมือง นอกจากนี้หลักฐานทางโบราณคดีที่พบไม่ว่าจะเป็นสถาปัตยหรือประติมากรรมล้วนแล้วแต่แสดงความเจริญก้าวหน้าทางเทคโนโลยี และศิลปกรรม เช่น เทคนิคตัดศิลาแลง การสกัดหิน การทำประติมากรรม การหล่อสำริด การหลอมแก้ว
วัฒนธรรมทวารวดีเริ่มเสื่อมลงราวปลายพุทธศตวรรษที่ 16 เมื่ออิทธิพลวัฒนธรรมแบบเขมรโบราณจากประเทศกัมพูชา ที่มีคติความเชื่อทางศาสนาและรูปแบบศิลปกรรมที่แตกต่างออกไปเข้ามาแทนที่
แต่อย่างไรก็ตาม ปัญหาเรื่องทวารวดียังต้องการคำตอบอีกมากไม่ว่าปัญหาเรื่องของอาณาจักรหรือเมืองอิสระ ปัญหาเมืองศูนย์กลาง ปัญหาอาณาเขต หรือแม้แต่ชื่อ ทวารวดี จะเป็นชื่ออาณาจักร หรือชื่อกษัตริย์ หรือชื่อราชวงศ์หนึ่ง หรืออาจเป็นชื่อที่ใช้เรียกกลุ่มเมืองเจ้าของวัฒนธรรมแบบเดียวกันเฉกเช่นกลุ่มศรีวิชัยทางภาคใต้ ก็ยังเป็นปัญหาที่ต้องขบคิดและหาหลักฐานมาพิสูจน์กันต่อไป
โบราณสถานสมัยทวารวดี.
สิ่งที่ปฏิเสธไม่ได้แม้ว่าชื่อทวารวดีจะเป็นชื่อของสิ่งใดก็ตาม หลักฐานโบราณสถานโบราณวัตถุที่พบมากมาย ซึ่งล้วนมีลักษณะฝีมือทางศิลปกรรมที่คล้ายคลึงกันทุกแห่งทุกภาค ไม่ว่าจะเป็นงานประติมากรรมที่ส่วนใหญ่เป็นพระพุทธรูป, พระพิมพ์, ธรรมจักร, ใบเสมา, ภาพปูนปั้นและภาพดินเผาประดับที่มีลักษณะเฉพาะ หรือ งานสถาปัตยกรรมอันได้แก่ สถูปเจดีย์และวิหารที่มีแผนผัง รูปแบบ วัสดุ เทคนิคการสร้าง ตลอดจนคติทางศาสนาแบบเดียวกัน