pythainlp/thai_wikipedia_clean_20230101 huggingface dataset:
ในวันที่ 3 พฤษภาคม พ.ศ. 2504 ได้เปิดให้บริการอาคารผู้โดยสารหลังใหม่ มีมูลค่าถึง 21 ล้านดอลล่าร์สหรัฐ ซึ่งมีขนาดใหญ่ที่สุดในประเทศ สามารถรองรับจำนวนผู้โดยสารได้มากกว่า 6 ล้านคนต่อปี ทำให้จำนวนผู้โดยสารดันทะลุสถิติเป็น 9.5 ล้านคน ในปีพ.ศ. 2510 เมืองแอตแลนตาและสายการบินต่างๆ ได้ประชุมความเห็นในการวางแผนแม่บทในการพัฒนาท่าอากาศยานแอตแลนตาในอนาคต
การก่อสร้างเริ่มตรงบริเวณพื้นที่ตรงกลางที่เป็นอาคารผู้โดยสารท่าอากาศยานในปัจจุบันในเดือนมกราคน พ.ศ. 2520 ดำเนินงานโดยนายกเทศมนตรีเมย์นาร์ด แจ็ดสัน (Maynard Jackson) ซึ่งเป็นการก่อสร้างที่มีมูลค่าสูงที่สุดในแดนใต้ 500 ล้านดอลล่าร์สหรัฐ จากนั้นก็ได้เปลี่ยนชื่อท่าอากาศยานตามชื่อของอดีตนายกเทศมนตรีแอตแลนตา วิลเลี่ยม เบอร์รี่ ฮาร์ตสฟีลด์ (William Berry Hartsfield) ผู้ซึ่งผลักดันการเดินทางท่องเที่ยวด้วยเครื่องบิน ว่า ท่าอากาศยานนานาชาติวิลเลี่ยม บี. ฮาร์ทสฟิวด์ เปิดให้บริการในวันที่ 21 กันยายน พ.ศ. 2523 ซึ่งท่าอากาศยานใหม่นี้ออกแบบไว้ให้สามารถรองรับจำนวนผู้โดยสารได้ถึง 55 ล้านคนต่อปี และครอบคลุมพื้นที่ถึง 230,000 ตารางเมตร (2.5 ล้านตารางฟุต) ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2523 ทางวิ่งขนานกันขนาด 2,743 เมตร (9,000 ฟุต) ทั้ง 4 เส้น ก็เสร็จสมบูรณ์ และได้มีการขยายความยาวของทางวิ่งเส้นหนึ่งออกเป็น 3,624 เมตร (11,889 ฟุต) ในปีถัดมา
ในปีพ.ศ. 2546 สภาเมืองแอตแลนตาได้ลงคะแนนเสียงเมื่อวันที่ 20 ตุลาคม ให้เปลี่ยนชื่อจาก ท่าอกาศยานนานาชาติฮาร์ตสฟีลด์แอตแลนตา เป็นชื่อที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน คือ ท่าอากาศยานนานาชาติฮาร์ตสฟีลด์-แจ็กสัน แอตแลนตา เพื่อให้เกีรยติอดีตนายกเทศมนตรีเมย์นาร์ด แจ็กสัน นายกเทศมนตรีชาวแอฟริกัน-อเมริกันคนแรกของแอตแลนตา ซึ่งเสียชีวิตไปเมื่อวันที่ 23 มิถุนายน พ.ศ. 2546 แรกเริ่มเดิมทีสภาเมืองแอตแลนจะเปลี่ยนท่าอากาศยานเป็นชื่อของท่านายกเทศมนตรีแจ็กสันเพียงคนเดียว แต่ประชาชนชาวเมือง โดยเฉพาะอย่างยิ่งลูกหลานของอดีตนายกเทศมนตรีฮาร์ตสฟีลด์ ได้เรียกร้องให้คงชื่อของท่านไว้ด้วย
ช่วงกลางปีพ.ศ. 2548 การก่อสร้างทางวิ่งเส้นที่ 5 (10/28) จึงแล้วเสร็จ และเปิดใช้บริการในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2549 ซึ่งช่วยลดปัญหาการจราจรทางอากาศสำหรับการขึ้นลงของเครื่องบินขนาดกลาง ที่ใช้ทางวิ่งขนาดยาวร่วมกับเครื่องบินขนาดใหญ่อย่างโบอิง 777 ที่ต้องการระยะทางในการนำเครื่องขึ้น
การเช็คอิน และรับกระเป๋า.
อาคารผู้โดยสารเมย์นาร์ด โฮลบรูค แจ็กสัน จูเนียร์.
อาคารหลังนี้จะตั้งอยู่ทางฝั่งตะวันออกของท่าอากาศยาน ใกล้กับโรงเก็บเครื่องบินของสายการบินเดลต้า แอร์ไลน์ ผthe Delta Air Lines Jet Base) ตรงบริเวณที่เป็นอาคารคลังสินค้าและหอบังคับการบิน ระบบเดินทางภายในท่าอากาศยานจะขยายเส้นทางมาถึงพื้นที่อาคารผู้โดยสารใหม่นี้ด้วย
กลุ่มอาคารเทียบเครื่องบินฝั่งใต้.
อาคารเทียบเครื่องบินนี้จะใช้ชื่อเรียก G โดยจะมีหลุดจอด 31 หลุม
อาคารเทียบเครื่องบิน ดี.
กัลฟ์พอร์ท/บิล็อกซี, ชาร์ล็อตต์, โมลีน, เดย์ตัน, ไตร-ซิตี (TN), ทัลลาแฮสซี, นิวพอร์ทนิวส์, บลูมมิงตัน, บอสตันเราจ์, รัวโนก, เล็กซิงตัน, ไวท์เพลนส์, ออร์แลนโด, เอกรอน/แคนตอน, แอชวิลล์, ฮันท์วิลล์)
อาคารเทียบเครื่องบิน เอฟ (ผู้โดยสารระหว่างประเทศ).
อาคารหลังนี้จะตั้งอยู่ทางฝั่งตะวันออกของท่าอากาศยาน ใกล้กับโรงเก็บเครื่องบินของสายการบินเดลต้า แอร์ไลน์ ผthe Delta Air Lines Jet Base) ตรงบริเวณที่เป็นอาคารคลังสินค้าและหอบังคับการบิน ระบบเดินทางภายในท่าอากาศยานจะขยายเส้นทางมาถึงพื้นที่อาคารผู้โดยสารใหม่นี้ด้วย คาดว่าจะสามารถเปิดใช้บริการได้ในช่วงต้นปีพ.ศ. 2553 โดยคองคอสนี้จะมีหลุมจอด 10 หลุมและระบบศุลกากรใหม่
"ดูรายละเอียดข้างต้น"
งานบริการชุมชน
งานบริการชุมชน หรือกฎหมายไทยเรียก งานบริการสังคมหรืองานสาธารณประโยชน์  เป็นงานบริการหรือกิจกรรมที่บุคคลหรือกลุ่มบุคคลทำให้เปล่าเพื่อประโยชน์สาธารณะ
ผู้ทำงานบริการชุมชนอาจเรียก "อาสาสมัคร" (volunteer) แต่ใช่ว่าทุกคนที่ทำงานบริการชุมชนจะเป็นอาสาสมัคร บางคนอาจถูกบังคับให้ทำงานบริการชุมชนตามคำสั่งศาลเพื่อแทนโทษทางอาญา เช่น ทำงานบริการชุมชนแทนค่าปรับที่ไม่มีเงินชำระ หรือตามคำสั่งของรัฐเพื่อแทนการเป็นทหาร หรือตามคำสั่งของสถาบันการศึกษาเพื่อเป็นส่วนหนึ่งในการสำเร็จวิชาศึกษาเล่าเรียน เป็นต้น
สำหรับกรณีบริการชุมชนตามคำสั่งศาลนั้น ผู้ต้องโทษทางอาญาจะต้องทำงานบริการชุมชนหรือหน่วยงานสาธารณะภายในเขตอำนาจศาลนั้น ๆ แทนการไม่ต้องรับโทษหรือวิธีการบังคับอย่างอื่นทางอาญา ไม่ว่าทั้งหมดหรือบางส่วน เช่น กักขัง หรือปรับ เป็นต้นว่า ค่าปรับอาจลดลงตามจำนวนชั่วโมงที่ทำงานบริการชุมชนแล้วแต่ศาลจะกำหนดอัตรา ในบางกรณี งานบริการชุมชนอาจมีลักษณะเป็นโทษทางอาญาอยู่ในตัว เป็นต้นว่า ผู้ทิ้งขยะเรื่อยเปื่อยอาจต้องทำความสะอาดสวนสาธารณะหรือทางหลวง หรือผู้ขับรถยนต์ขณะเมาสุราอาจต้องไปอธิบายให้นักเรียนฟังว่าเป็นไฉนพฤติกรรมของเขาจึงเป็นโทษต่อสังคม
ศาลอาจให้ผู้ต้องโทษเลือกประเภทงานบริการชุมชนเองก็ได้ แต่มักให้ผู้นั้นอยู่ภายใต้การกำกับดูแลขององค์กรหรือเจ้าพนักงานที่เชื่อถือได้ เช่น พนักงานคุมประพฤติ หรือองค์การสาธารณประโยชน์ และบางครั้ง ศาลอาจห้ามผู้ต้องโทษทำงานบางประเภท เช่น ทนายความที่ต้องโทษอาจต้องห้ามให้บริการทางกฎหมายบางประการต่อสังคม
ในสหรัฐอเมริกา ศาลหลายศาลวางรายการสำหรับให้ผู้เยาว์ที่กระทำความผิดได้ทำงานเพื่อบ้านเมืองหรือหน่วยงานราชการบ้านเมืองโดยมีเจ้าพนักงานตำรวจหรือนายอำเภอคอยกำกับ เพื่อไม่ต้องรับโทษจำคุก และในบางโอกาส ผู้ต้องขังอาจได้รับอนุญาตให้ทำงานบริการสังคมภายนอกที่คุมขังก็ได้ เช่น งานผลิตแสงสว่าง งานซ่อมบำรุง งานเอกสาร งานในไร่ งานสงวนที่ดิน หรืองานโยธาอื่น ๆ โดยอาจได้รับการลดวันในที่คุมขังด้วยก็ได้ การบริการของผู้ต้องขังเช่นนี้มักจัดว่าเป็นแรงงานนักโทษประเภทหนึ่ง มากกว่าจะเป็นการบริการสังคม
ทฤษฎีเกี่ยวกับการเลือกให้ทำงานบริการชุมชนแทนการลงโทษนั้นอย่างน้อยมีอยู่ว่า งานบริการชุมชนจะสร้างคุณประโนชน์ให้แก่สังคมมากกว่าการลงโทษผู้กระทำความผิด ทั้งยังประหยัดค่าใช้จ่ายในการคุมขัง และเป็นหนทางหนึ่งในการอบรมสั่งสอนผู้กระทำความผิดให้เห็นแก่ส่วนรวมและเป็นพลเมืองดีอีกด้วย
แฟรงคลิน ดี. รูสท์เวลท์
มาลาอีกะฮ์
องค์กรมวยโลก
องค์กรมวยโลก (, ตัวย่อ: WBO, , ตัวย่อ: OMB) สถาบันที่ดูแลและควบคุมการชกมวยสากลในระดับโลก
ก่อตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2531 ที่กรุงซานฮวน ปวยร์โตรีโก โดยมี ราโมน ปินา อาเซเบโด สเปน​: (Ramón Pina Acevedo) ชาวโดมินิกัน เป็นประธานองค์กรมวยโลกคนแรก
ในระยะแรกเริ่มยังไม่เป็นที่ยอมรับของแฟนมวย เนื่องจากเป็นสถาบันใหม่ แชมป์โลกคนแรกขององค์กรมวยโลกคือ โธมัส เฮิร์นส์ โดยได้เป็นแชมป์ในรุ่นซูเปอร์มิดเดิลเวท โดยการชิงแชมป์ว่างเอาชนะ เจมส์ คินเชน และทำสถิติเป็นแชมป์โลก 5 รุ่น คนแรกของโลกด้วย
ในเวลาต่อมา องค์กรมวยโลกได้พิสูจน์ให้เห็นว่าเป็นอีกหนึ่งสถาบันที่ได้มาตรฐาน มีนักมวยมากมายที่เป็นแชมป์และโดดเด่น มีความสามารถมากกว่าแชมป์โลกในรุ่นเดียวกันของสมาคมมวยโลก (WBA), สภามวยโลก (WBC), สหพันธ์มวยนานาชาติ (IBF) ในบางครั้งเสียอีก เช่น ทอมมี มอร์ริสัน, นาซีม ฮาเหม็ด, ออสการ์ เดอ ลา โฮยา, มาร์โก อันโตนิโอ บาร์เรรา, วิตาลี คลิทช์โก, วลาดีมีร์ คลิทช์โก เป็นต้น
ในปัจจุบันผู้ดำรงตำแหน่ง​ประธานองค์กรมวยโลก คือ ฟรันซิสโก บัลการ์เซล (สเปน : Francisco Valcárcel) นักกฎหมายชาวปวยร์โตรีกัน เริ่มดำรงตำแหน่งเมื่อ พ.ศ. 2539
องค์กรมวยโลกกับประเทศไทย.
สำหรับในทวีปเอเชีย สถาบันแห่งนี้ยังไม่ได้แพร่หลายเข้ามา จนกระทั่งในปี พ.ศ. 2547 จึงมีการชิงแชมป์ในสถาบันนี้ขึ้นเป็นครั้งแรกในประเทศไทย มีนักมวยไทยที่ได้เป็นแชมป์ อาทิ เช่น ประมวลศักดิ์ โพธิ์สุวรรณ, ไก่ชน ส.วรพิน, สด ปูนอินทรียิม แต่มีเพียง 2 รายเท่านั้นที่ได้เป็นแชมป์โลก คือ รัตนชัย ส.วรพิน และผึ้งหลวง ส.สิงห์อยู่ นอกนั้นเป็นเพียงแชมป์ในระดับภูมิภาคเท่านั้น และในปี พ.ศ. 2548 มีรายการนักมวยไทยหลายรุ่นขึ้นชิงแชมป์โลกที่สหรัฐอเมริกา แต่ไม่มีใครประสบความสำเร็จเลย
ปัจจุบัน กิจการขององค์กรมวยโลกในประเทศไทย อยู่ในการดูแลของ นายก่อเกียรติ พาณิชยารมณ์
เจ้าพระยาอภัยราชา
เจ้าพระยาอภัยราชา อาจหมายถึง
หมอฟลามิงโก้
ก้าง (ปลา)
ไซโค
ไซโค  ภาพยนตร์แนวระทึกขวัญจิตวิทยาเรื่องที่โด่งดังและเป็นที่กล่าวขานมากที่สุดของอัลเฟร็ด ฮิตช์ค็อก สร้างจากนวนิยายของ เป็นภาพยนตร์ขาวดำ ความยาว 109 นาที ฉายในปี ค.ศ. 1960 และในประเทศไทยในปีถัดมา โดยไม่มีชื่อภาษาไทย และได้กลับมาสร้างใหม่ในปี ค.ศ. 1998 ในชื่อเดียวกัน
วันศุกร์ที่ 11 ธันวาคม แมเรี่ยน เครน (เจเน็ต ลีห์) เลขานุการสาวขโมยเงินจำนวน 40,000 ดอลลาร์สหรัฐ จากนายจ้างของเธอ โดยหนีไปจากเมืองฟีนิกซ์ รัฐแอริโซนา หวังจะไปหาแซม คู่หมั้นหนุ่มของเธอ (จอห์น เกวิน) แต่เธอขับรถหลงทางและขณะที่ฝนตก เธอได้หลงเข้าไปในโรงแรมแห่งหนึ่ง ที่ชื่อ เบตส์ โมเต๊ล ที่มีบ้านทรงโกธิคอยู่ข้างหลัง เจ้าของโรงแรมเป็นชายหนุ่มท่าทางขี้อาย ชื่อ นอร์แมน เบตส์ (แอนโธนี่ เพอร์กิ้นส์) เธอได้พักที่โรงแรมแห่งนี้ เมื่อพูดคุยกันเธอได้รู้ว่านอร์แมนมีแม่ที่สติไม่ค่อยดี และสร้างความอึดอัดใจให้กับนอร์แมนเสมอ ๆ เธอเสนอให้นอร์แมนพาแม่ไปที่โรงพยาบาล แต่นอร์แมนปฏิเสธ เมื่อเธอเข้าห้องพักและอาบน้ำ ความสยองขวัญก็บังเกิดขึ้น
หลังจากนั้น ไลล่า เครน (วีร่า ไมล์) น้องสาวของแมเรี่ยนก็ออกตามหาพี่สาวของเธอซึ่งหายไปอย่างสาบสูญ เธอตามไปพบแซม แต่แซมปฏิเสธไม่รู้เรื่อง ทั้งคู่ได้ออกตามหาความจริง และได้พบกับนักสืบคนหนึ่งชื่อ อาร์โบกาส (มาร์ติน บัลซั่ม) อาร์โบกาสเหมือนจะรู้เรื่องทั้งหมด จึงเป็นฝ่ายอาสาออกตามหาแมเรี่ยนเอง และเมื่ออาร์โบกาสได้เข้าไปในเบตส์ โมเต๊ล ก็หายสาบสูญไปอีกคน
ไลล่า และแซม ไปขอความช่วยเหลือจากนายอำเภอ (จอห์น แมคอินไตร์) แต่นายอำเภอก็ไม่อาจช่วยอะไรได้มากนัก จึงออกตามหาเองและได้เข้าไปในเบตส์ โมเต๊ล ทั้งคู่ได้สืบเสาะหาความจริงจากโรงแรมแห่งนั้น ความจริงที่น่าสยองขวัญทั้งหมดจึงถูกเปิดเผยขึ้น
ไซโค นับเป็นภาพยนตร์ที่ได้รับความนิยมและวิพากษ์วิจารณ์อย่างมากในสมัยนั้น เพราะมีฉากรุนแรงหลายฉากโดยเฉพาะฉากฆาตกรรมในห้องน้ำอันลือลั่น ที่แท้ที่จริงแล้วมีดไม่ได้ปักลงไปในตัวของแมเรี่ยน เครน เลย เป็นฉากที่ถ่ายทำออกมาชวนให้ผู้ชมคล้อยตามภาพยนตร์ไปนั่นเอง และมีภาพแสดงให้เห็นโถส้วมซึ่งในสมัยนั้น ถือว่าเป็นสิ่งไม่สมควรนำเสนอออกทางสื่อ
อีกทั้งยังเป็นภาพยนตร์ที่ได้รับคำชมว่าเป็นภาพยนตร์ที่เพียบพร้อมไปด้วยศิลปะและความบันเทิงไปพร้อมกันและยังเป็นภาพยนตร์ที่มีประเด็นให้วิเคราะห์ตีความทางจิตวิทยาอย่างที่ไม่มีภาพยนตร์เรื่องไหนทำได้มาก่อน
นอกจากนี้แล้ว ไซโคยังเป็นหนึ่งในภาพยนตร์ที่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช เคยทอดพระเนตรถึงในโรงภาพยนตร์ โดยเสด็จทอดพระเนตรเมื่อวันที่ 12 เมษายน ค.ศ. 1961 ณ โรงภาพยนตร์พาราเมาต์
หลังจากประสบความสำเร็จแล้ว ไซโคก็มีการสร้างเป็นภาคต่อมาอีก 3 ภาค ในปี ค.ศ. 1983, ค.ศ. 1986 และ ค.ศ. 1990 แต่ทั้งหมดนี้ไม่ได้กำกับหรือสร้างโดยฮิตช์ค็อกอีกแล้ว แต่นำแสดง กำกับ และอำนวยการสร้างโดย แอนโธนี่ เพอร์กิ้นส์ ซึ่งทั้งหมดไม่ได้รับการยกย่องหรือกล่าวขานอีกเลยเหมือนต้นฉบับ
ในปี ค.ศ. 1998 กัส แวน แซงต์ ผู้กำกับชาวอเมริกันเชื้อสายดัตช์ได้สร้าง ไซโค ฉบับปี ค.ศ. 1960 ขึ้นมาใหม่ โดยลอกฉากเดิมมาทั้งหมด แต่ถ่ายทำเป็นฟิล์มสีและเปลี่ยนแปลงรายละเอียดบางส่วนเพื่อให้เข้ากับยุคสมัย กำกับภาพโดยคริสโตเฟอร์ ดอยล์ แต่ได้รับคำวิจารณ์ว่าเป็นภาพยนตร์ยอดแย่ประจำปี
และในปี ค.ศ. 2013 เรื่องราวของไซโค ถูกนำไปสร้างเป็นซีรีส์ทางโทรทัศน์ในชื่อเรื่อง "Batse Motel" ที่กล่าวถึงตำนานการเริ่มต้นของโรงแรมเบตส์ โมเต๊ล โดยเหตุการณ์ในซีรีส์จะเล่าย้อนกลับไปที่ช่วงเวลาที่ นอร์แมน เบตส์ ยังเป็นเด็กวัยรุ่น แต่นำเสนอในยุคปัจจุบันและอาศัยอยู่กับแม่ของเขา ซึ่งมาเริ่มต้นชีวิตใหม่โดยการซื้อบ้านและโรงแรม รับบทนอร์แมน เบตส์ โดย เฟรดดี้ ไฮร์มอร์
ชะโด
Linkin park
ช่อนข้าหลวง
ช่อนงูเห่า
ดุกด้าน
ดุกลำพัน
ตะพัด
รายนามรัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรม
ตาเหลือก
เทโพ
บึก
ใบไม้ (ปลา)
เผาะ
ปักเป้าขน
ปักเป้าดำ
ปักเป้าสมพงษ์
ปักเป้าหางวงเดือน
ยอดม่วงลาย
ยอดม่วงเกล็ดถี่
ย่าดุก
ลิ้นหมาน้ำจืด
สวาย
เสือตอลายเล็ก
เสือตอลายใหญ่
เสือพ่นน้ำเกล็ดถี่
อุก
อินทรีทะเลสาบเขมร
เสือพ่นน้ำ
เหล็กใน
หมากผาง
ตะลุมพุก (ปลา)
แมว (ปลา)
ฉนากจะงอยปากกว้าง
ซิวแก้ว
หวีเกศ
สังกะวาดท้องคม
ยาว อาจหมายถึง
สวายหนู
อาเทน
อาเทน  เป็นสุริยเทพพระองค์หนึ่ง ได้รับการนับถือมากในสมัยฟาโรห์อเมนโฮเตปที่ 4 ที่ต้องการเปลี่ยนให้ชาวอียิปต์นับถือเทพอาเทนเพียงพระองค์เดียว ทรงเปลี่ยนพระนามของพระองค์เป็นแอเคนาเทนและสร้างเมืองอเคทาเทนเป็นเมืองหลวงใหม่ถวายแด่เทพเจ้าพระองค์นี้
อาเทนเป็นเทพเจ้าผู้ยิ่งใหญ่แห่งเมืองธีบส์ มีรูปเป็นบุรุษเพศ เศียรประดับศิราภรณ์รูปขนนกยาว ยุคหลังพระนามเพี้ยนเป็น อาตอน หรือ อาเทน ในยุคของฟาโรห์อาเมนโฮเทปที่ 4 ได้ทรงพยายามให้คนอียิปต์ทั้งมวลหันมาเคารพเทพอาเทนเพียงองค์เดียว ซึ่งนับเป็นความพยายามในการปฏิรูปความเชื่อครั้งยิ่งใหญ่ โดยฟาโรห์เองได้เปลี่ยนพระนามเป็น แอเคนาเทน (Akhenaten) และฟาโรห์องค์ต่อมาก็ทรงพระนามที่เกี่ยวข้อง คือ ตุตันคาเมน เป็นต้น อาเทน หรืออามุน ถือเป็นเทพแห่งดวงอาทิตย์ ได้ถูกนำมารวมกับ รา หรือ เร กลายเป็นสุริยเทพซึ่งเป็นใหญ่เหนือเทพทั้งปวง
อุโมงค์ปิยะมิตร
อุโมงค์ปิยะมิตร เป็นอุโมงค์ประวัติศาสตร์ของการรบของคอมมิวนิสต์มลายา สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2519 ตั้งอยู่บ้าน ปิยะมิตร ตำบลตะเนาะแมเราะ อำเภอเบตง จังหวัดยะลา มีความยาวของอุโมงค์ประมาณ 1 กิโลเมตร แต่ก่อนมีทาง ออก 9 ทาง แต่ปัจจุบันเหลือเพียง 6 ทาง
อุโมงค์ปิยะมิตร ถูกปรับปรุงเป็นสถานที่ท่องเที่ยวให้กับบุคคลทั่วไปเข้าเยี่ยมชม
อุโมงค์ปิยะมิตร อำเภอเบตง จังหวัดยะลา
อุโมงค์ปิยะมิตร ตั้งอยู่ที่หมู่ที่ 2 บ้านปิยะมิตร 1 ตำบลตะเนาะแมเราะ อำเภอเบตง จังหวัดยะลา เข้าทางเดียวกับบ่อน้ำร้อนเบตงและน้ำตกอินทสร อยู่เลยบ่อน้ำร้อนอีก 3 กิโลเมตร เป็นอุโมงค์ที่ผู้ร่วมพัฒนาชาติไทย หรืออดีตกลุ่มโจรคอมมิวนิสต์มลายา (จคม.) สร้างขึ้นเป็นฐานของพรรคคอมมิวนิสต์มลายา เขต 2 เมื่อปี พ.ศ. 2519 ใช้หลบการโจมตีทางอากาศและสะสมเสบียง การสร้างใช้กำลังคน 40 - 50 คน ขุดเข้าไปในภูเขา และใช้เวลาเพียง 3 เดือน จึงแล้วเสร็จ อุโมงค์มีความกว้าง 50-60 ฟุต ยาวประมาณ 1 กิโลเมตร สามารถจุคนได้เกือบ 200 คน มีทางเข้าออกทั้งหมด 9 ทาง เชื่อมต่อถึงกันหมด ปัจจุบันเหลือ 6 ทาง ภายในมีสถานีวิทยุของ จคม. ห้องนอน ห้องเก็บเสบียง มีซอกมีมุมให้เลี้ยวลัดเลาะ ด้านบนเป็นป่ารกมีต้นไม้ใหญ่มากมายปกคลุม ยากแก่การค้นหาและถูกค้นพบโดยทหารฝ่ายรัฐบาล ในปัจจุบันได้เปิดเป็นแหล่งท่องเที่ยว เปิดบริการให้เข้าชมทุกวัน เวลา 8.00 - 16.30 น. การท่องเที่ยวอุโมงค์ใช้เวลาประมาณ 2 ชั่วโมง มีการติดตั้งไฟฟ้าตลอดแนวอุโมงค์ อากาศภายในเย็นสบายไม่อึดอัด บริเวณทางเข้าสองข้างทางเต็มไปด้วยพรรณไม้นานาพันธุ์ และมีแอ่งน้ำที่ไหลมาจากภูเขา ด้านนอกอุโมงค์ซึ่งเคยเป็นลานฝึกทหารจัดให้มีนิทรรศการแสดงภาพและเรื่องราวประวัติศาสตร์ รวมถึงวิถีการดำเนินชีวิตในป่า นอกจากนี้ ยังมีเห็ดและยาสมุนไพรจากป่าจำหน่ายแก่นักท่องเที่ยว
สินค้า 1 ตำบล 1 ผลิตภัณฑ์ (OTOP)
กริช ถือเป็นสัญลักษณ์ซึ่งติดตัวชายหนุ่มมุสลิมเกือบตลอดเวลา ปัจจุบันมีกริชที่ผลิตขึ้นเพื่อเป็นเครื่องประดับฐานะและเป็นของที่ระลึกในรูปของปากกากริช โดยย่อส่วนจากของจริงลงมา เน้นด้านฝีมือและความประณีตในการแกะสลักหัวกริชและด้าม
จากอำเภอเบตง ไปตามทางหลวงหมายเลข 410 เป็นระยะทางประมาณ 5 กิโลเมตร แล้วแยกไปตามทางลาดยางอีก 11 กิโลเมตร
นูต (เทพี)
เทพีนัต เป็นน้องสาวของเทพเกบ บางตำราเล่าว่าเป็นชายาของเทพเร มีโอรสธิดา 5 องค์คือ เทพโอไซริส เทพเคปริ เทพเซต เทพีไอซิส และเทพีเนฟธิส เป็นเทพีแห่งท้องฟ้า ลักษณะเป็นหญิงที่ทูนหม้อน้ำไว้บนศีรษะหรือหญิงเปลือยที่นอนคว่ำครอบโลกไว้
เทพีไอซิส
ยี่เก
ลายกนก
เกบ
เทพเกบ เป็นเทพแห่งผืนดินมีน้องสาวคือเทพีนัตมีโอรสธิดา 5 พระองค์คือ เทพโอไซริส เทพเคปริ เทพเซต เทพีไอซิส และเทพีเนฟธิส เป็นเทวกษัตริย์ต่อจากเทพชู พระบิดา มีทั้งตำนานที่เล่าว่าพระบิดาสละราชสมบัติให้และเทพเกบเป็นผู้ชิงบัลลังก์
แก้วโม่ง
อีกา หรือ กา
(, แปลว่านกกาที่มีปากใหญ่)
เป็นนกกาที่กระจายพันธุ์เป็นวงกว้างในเอเชีย
ปรับตัวได้เก่ง สามารถกินอาหารได้หลากหลาย ทำให้ขยายไปยังพื้นที่ใหม่ได้ง่าย บางครั้งถูกมองว่าเป็นสัตว์รังควานโดยเฉพาะในเกาะต่าง ๆ
มีปากใหญ่ ทำให้มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า "macrorhynchos" ซึ่งเป็นคำกรีกโบราณแปลว่า ปากใหญ่
และมีชื่ออังกฤษว่า large-billed crow (นกกาปากใหญ่) หรือ thick-billed crow (นกกาปากหนา)
บางครั้งมองผิดว่าเป็น นกเรเวน
นกมีพันธุ์ย่อยถึง 11 ชนิด ที่แตกต่างกันทางเสียงร้อง ทางสัณฐาน และทางพันธุกรรม ทำให้มีแนวคิดว่า จริง ๆ อาจจะเป็นนกหลายพันธุ์
พันธุ์ตัวอย่างเช่น
กาโดยทั่วไปยาวประมาณ 46-59 ซม. แต่จะมีความต่าง ๆ กันตามภูมิภาค เช่นในสุดทิศตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศญี่ปุ่น ที่เกาะคูริลและคาบสมุทรซาฮาลิน จะค่อนข้างใหญ่กว่านกกากินซาก  ในขณะที่ชนิดย่อยในประเทศอินเดียในเขตสุดตะวันตกเฉียงใต้ที่มันอยู่ จะเล็กกว่านั้นพอสมควร
นกทุก ๆ พันธุ์ย่อยมีปากยาว โดยปากด้านบนจะหนาและโค้ง ดูใหญ่และทำให้ดูเหมือนนกเรเวน
โดยทั่วไปแล้ว นกทุก ๆ พันธุ์จะมีขนดำออกเทา ๆ ที่ด้านหลังของหัว คอ ไหล่ และด้านล่างของตัว
ส่วนปีก หาง หน้า และคอจะเป็นสีดำเงา
ส่วนที่ออกเทา ๆ จะแตกต่างกันไปตามภูมิภาค เช่นในพันธุ์อินเดียจะเกือบดำสนิท
เขตที่อยู่ของนกกากว้างขวาง เริ่มตั้งแต่ชายฝั่งทะเลตะวันออกเฉียงเหนือของเอเชีย ไปจนถึงประเทศอัฟกานิสถานและอิหร่านตะวันออกซึ่งเป็นสุดเขตทางตะวันตก ไปจนถึงเอเชียใต้ เอเชียอาคเนย์ ประเทศไทยกับกัมพูชา และหมู่เกาะซุนดาน้อย ซึ่งเป็นเขตสุดทางตะวันออกเฉียงใต้
นกอยู่ทั้งในป่า อุทยาน สวน และเขตเกษตรกรรมที่มีต้นไม้ แต่ในทางทิศใต้ที่ไม่มีนกเรเวนและนกกาอื่น ๆ เป็นคู่แข่ง จะอยู่ในเขตที่โล่ง ๆ กว่าเมื่อเทียบกับทางทิศเหนือ
นกกินอะไรได้ง่ายมาก จะหาอาหารทั้งจากที่พื้นและจากต้นไม้
จะพยายามกินทุก ๆ อย่างที่ดูน่าจะกินได้ ตายแล้วหรือยังมีชีวิตก็ดี เป็นพืชหรือสัตว์ก็ดี
เป็นพันธุ์นกที่ดื้อและกล้ามาก โดยเฉพาะในเขตเมือง
ในประเทศญี่ปุ่น นกจัดว่าเป็นสัตว์รังควาน เนื่องจากจะจิกเปิดถุงขยะ หรือขโมยไม้ลวดแขวนเสื้อผ้าเพื่อทำรัง
ในประเทศศรีลังกา นักวิชาการพบว่า นกเป็นสัตว์ล่าเหยื่อชนิดหนึ่ง หรืออาจจะเป็นตัวสำคัญด้วยซ้ำ ของสัตว์เล็ก ๆ เช่น นกจะชำนาญจับพวกกิ้งก่า คือใช้เวลาเพียงแค่ 45 นาทีเพื่อหา จับ และกินกิ้งก่าประจำถิ่นพันธุ์ที่มีความเสี่ยงขั้นวิกฤติต่อการสูญพันธุ์ในอุทยานแห่งชาติ
ส่วนพฤติกรรมการเก็บตุนอาหาร จะพบในนกพันธุ์ย่อย "culminatus"
รังนกสร้างด้วยกิ่งไม้ซี่เล็ก ๆ ตรงง่ามกิ่งไม้ทำเป็นหลุมตื้น ๆ ปกติบนต้นไม้สูงโดยเฉพาะพวกไม้สนสูง ๆ
บางครั้งก็ทำเรียบร้อยดี บ้างครั้งก็ไม่ค่อยเรียบร้อยกะรุ่งกะริ่ง
และจะปูด้วยรากหญ้า ขนสัตว์ ผ้าขี้ริ้ว ใยพืช และวัสดุที่คล้ายกันอื่น ๆ
แต่ก็พบรังนกที่สร้างด้วยเส้นลวดโลหะล้วน
จะวางไข่ปกติ 3-5 ฟองและฟักอยู่ 17-19 วัน
ลูกนกจะหัดบินโดยปกติภายใน 35 วัน
ในประเทศอินเดีย อีกาพันธุ์ต่าง ๆ จะผสมพันธุ์ในช่วงเดือนมีนาคมถึงพฤษจิกายน แต่ในที่ราบต่ำ จะมีนกที่ผสมพันธุ์เริ่มตั้งแต่กลางเดือนธันวาคม
ไข่แต่ละรังปกติจะมีเพียงแค่ 4-5 ฟอง น้อยครั้งที่จะมีถึง 6-7 ฟอง
มีรูปวงรีกว้าง ค่อนข้างจะแหลมที่ปลายข้างหนึ่ง
ผิวจะแข็งและละเอียดออกมันหน่อย ๆ
พื้นสีจะออกน้ำเงินเขียวด่าง ๆ มีจุดและลายเป็นสีแดงน้ำตาล สีน้ำตาลอ่อน ๆ สีเทา และสีจางค่อนข้างจืดชืดอื่น ๆ
ขนาดเฉลี่ยประมาณ 3.19 x 2.32 ซม.
อาจจะเป็นสัตว์ถูกเบียนคือถูกไข่ให้เลี้ยงโดยนกกาเหว่า
การนอนพัก.
นกจะเกาะกิ่งนอนรวมกันเป็นกลุ่มบางครั้งเป็นพัน ๆ ตัว
ซึ่งอาจจะเห็นได้ในเวลาช่วงเย็นเกาะกลุ่มกันเป็นกลุ่มใหญ่
และไม่ปรากฏว่าลดจำนวนแม้ในฤดูผสมพันธุ์ เพราะว่า จะยังไม่ผสมพันธุ์ในช่วงปีแรกหลังเกิด
แม้ว่าในเวลากลางวัน นกที่เป็นคู่อาจจะป้องกันอาณาเขตของตน
แต่เวลากลางคืนจะนอนพักรวมกับตัวอื่นเป็นกลุ่มใหญ่ ๆ
นกจัดชั้นเป็นลูกพี่ลูกน้องตามลำดับ (linear dominance hierarchies) ที่แต่ละตัวจะรู้จำกันได้เอง
เสียงร้องจะคล้ายกับอีแกที่เป็นนกพันธุ์ใกล้ชิดที่สุด แต่จะทุ้มและก้องกว่า ดังกา ๆ
แต่ว่า ก็มีเสียงร้องอื่น ๆ ด้วย บางอย่างฟังดูเหมือนเสียงนกหัวขวานเคาะต้นไม้
มีสัตว์ล่าอีกาไม่กี่อย่าง แต่ก็ยังถูกเบียนโดยพยาธิตัวกลมใน superfamily "Filarioidea"
ในประเทศญี่ปุ่น ยังพบพร้อมไข้หวัดนกประเภท H5N1 ที่ทำให้ถึงตายอีกด้วย
นอกจากนั้นแล้ว การติดเชื้อ "Clostridium" และลำไส้เล็กอักเสบ (enteritis) ก็ยังทำให้นกตายเกลื่อนเป็นบางครั้ง
เทวีไอซิส
ดุก
ดุกอุย
ปลาอั้วะชื้อ
อั้วะชื้อ
พระยาคำโสม
พระยาคำโสม (พ.ศ. 2287 - พ.ศ. 2337) หรือ เจ้าคำสม เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 4 เป็นหนึ่งในเจ้าเจ็ดตน และเป็นราชบุตรองค์ที่ 2 ของเจ้าฟ้าสิงหาราชธานีเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว ได้ครองนครลำปางสืบต่อจากพระเชษฐา คือพระเจ้ากาวิละ ในระหว่างปี พ.ศ. 2325-2337 เสด็จพิราลัยในขณะมีพระชนมายุได้ 50 ชันษา
พระยาคำโสม ประสูติเมื่อปีชวด พ.ศ. 2287 มีพระอนุชาและพระขนิษฐารวม 10 พระองค์ (หญิง 3 ชาย 7) (เจ้าชายทั้ง 7 พระองค์ได้ทรงช่วยกันต่อสู้อริราชศัตรูขยายขอบขัณฑสีมาล้านนาออกไปอย่างเกรียงไกร เป็นเหตุให้มีพระสมัญญาว่า "เจ้าเจ็ดตน") มีพระนามตามลำดับ ดังนี้
พระเจ้าคำโสม อภิเษกสมรสกับเจ้าหญิงปทุมมา ต่อมาคือ แม่เจ้าปทุมมาราชเทวี และมีชายาอีกหลายพระองค์ อาทิ แม่เจ้าจันทรา แม่เจ้าจอมแก้ว
พระเจ้าคำโสม มีพระราชโอรสหลายพระองค์ ซึ่งมีพระองค์ที่ได้ขึ้นครองนคร ได้แก่
เมื่อปี พ.ศ. 2307 เจ้าฟ้าแก้ว ได้ครองนครลำปาง และเจ้าคำโสม ได้ช่วยงานราชการนครลำปาง ในปี พ.ศ. 2309 เจ้าคำโสม ได้นำกำลังไพร่พลจากนครลำปางเข้าสมทบกองทัพพม่าที่เกณฑ์กำลังหัวเมืองขึ้นทั้งปวงของพม่าในเวลานั้น เพื่อเข้าตีกรุงศรีอยุธยา
ในปี พ.ศ. 2317 พระยาคำโสม ได้รับพระราชทานอาชญาสิทธิ์เป็นพระยาราชวงศ์นครลำปาง และในปี พ.ศ. 2325 พระเจ้ากาวิละ ได้รับการสถาปนาจากพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ให้เป็นพระยาวชิรปราการเจ้าเมืองเชียงใหม่ และเจ้าคำโสมได้เป็น "พระยาคำโสม" เจ้าเมืองลำปาง จนกระทั่งในปี พ.ศ. 2336 พระยาคำโสม ร่วมกับพระเจ้ากาวิละ และเจ้าพี่น้องรวมกัน 7 คน (ภายหลังได้รับสมัญญาว่า "เจ้าเจ็ดตน") และกองทัพเมืองแพร่ เมืองน่าน มีไพร่พล 10,000 ยกทัพไปตีเมืองเชียงแสนล้อมเมืองอยู่ 2 เดือน จึงยึดเมืองได้
พระเจ้าคำโสม เมื่อว่างจากราชการสงครามได้ทำนุบำรุงพระศาสนาในนครลำปาง อาทิ สร้างพระพุทธรูปองค์ใหญ่ (พระเจ้าตนหลวง) การสร้างวัดหลวงกลางเวียง วิหารวัดป่าดัวะ วิหารวัดศรีเกิด วิหารวัดหมื่นกาด วิหารวัดปงสนุก วิหารวัดป่าพร้าว รวมทั้งสิ้น 8 วัด และสร้างรั้วรอบพระธาตุลำปางหลวง และพระธาตุเสด็จ
พระเจ้าดวงทิพย์
พระเจ้าดวงทิพย์ (; พ.ศ. 2291 - 2369) เจ้าผู้ครองนครลำปาง สืบต่อจากพระเจ้าคำโสมผู้เป็นพระเชษฐา ครองราชย์ในระหว่างปี พ.ศ.2337 - 2369 ซึ่งพระองค์ทรงเป็นเจ้าราชบุตรองค์ที่ 4 ของเจ้าฟ้าสิงหาราชธานีเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว และทรงเป็นเจ้าผู้ครองนครที่ได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาเลื่อนพระเกียรติยศขึ้นเป็น "พระเจ้าประเทศราช" องค์ที่ 2 (13 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2366 - 30 มีนาคม พ.ศ. 2369) ในสมัยรัชกาลที่ 3
พระเจ้าดวงทิพย์ หรือ "พระเจ้านครลำปางดวงทิพ" ได้รับพระราชทานสถาปนาเป็นพระเจ้าประเทศราช พระองค์ที่ 2 ถัดจากพระบรมราชาธิบดีฯ
พระเจ้าดวงทิพย์ เป็นพระอนุชาของพระเจ้ากาวิละ มีพระเชษฐา พระอนุชา และพระขนิษฐา รวม 10 พระองค์ โดยเจ้าชายทั้ง 7 พระองค์ได้ทรงช่วยกันต่อสู้อริราชศัตรูขยายขอบขัณฑสีมาล้านนาออกไปอย่างเกรียงไกร เป็นเหตุให้มีพระสมัญญาว่า "เจ้าเจ็ดตน" มีพระนามตามลำดับ ดังนี้
ในปี พ.ศ. 2317 พระยาดวงทิพย์ ได้รับพระราชทานอาชญาสิทธิ์เป็นพระยาราชวงศ์นครลำปาง
พระเจ้าดวงทิพย์ เมื่อครั้งยังดำรงอิสริยยศเป็น "พระยาอุปราช" ได้ร่วมกับพระยาคำโสม พระเจ้ากาวิละ และเจ้าพี่น้อง 7 พระองค์ (เจ้าเจ็ดตน) คุมไพร่พลสมทบในราชการสงครามตีเมืองเชียงแสน ในปี พ.ศ. 2336
พ.ศ. 2337 พระยาคำโสม ป่วยถึงแก่พิราลัย พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงสถาปนาให้พระยาอุปราชดวงทิพย์ ขึ้นครองนครลำปาง เป็น "พระยานครลำปาง” และได้รับพระราชทานเครื่องยศเป็น "เจ้านครลำปาง" ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2366 จนถึงแก่พิราลัยในปี พ.ศ. 2369 พระชนมายุ 78 พรรษา
พระเจ้าดวงทิพย์ มีพระอัครชายาคือ แม่เจ้าสุวัณณเกี๋ยงคำ ราชธิดาเจ้าฟ้าชายสามจุฬามณีสิริเมฆภูมินทร์ เจ้าฟ้านครเชียงตุง พระเจ้าดวงทิพย์ยังมีราชเทวีอีกคือ แม่เจ้าสะหลีบุญนำ ธิดาเจ้าพระยาสะหลี และแม่เจ้าบัวแก้ว ราชธิดาพระยามงคลยศประเทศราช เจ้าผู้ครองนครน่าน มีราชบุตร-ราชธิดา ดังนี้
พระยาไชยวงศ์
เจ้าหลวงไชยวงศ์  (เจ้ามหาขนานไชยวงศ์) เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 6 ในระหว่างปี พ.ศ. 2369 - พ.ศ. 2380 เป็นราชบุตรองค์โต ในพระยาคำโสม เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 4 เป็นราชนัดดาในเจ้าฟ้าสิงหาราชธานีเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว และเป็นราชปนัดดาในพระยาสุละวะลือไชยสงคราม
เจ้าหลวงไชยวงศ์ สิ้นชีพพิตักษัยในวันขึ้น 1 ค่ำ เดือน 7 พ.ศ. 2380 ตรงกับในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ครั้งนั้นพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระยาพิพิธไอศูรย์ เป็นผู้แทนพระองค์มาพระราชทานเพลิงศพ
เชื้อสายในปัจจุบัน.
ตระกูลไชยวงศ์ หลังจากที่เจ้าหลวงไชยวงศ์ สิ้นชีพิตักษัยเชื้อสายทางไชยวงศ์ได้แบ่งออกมาเป็น ไชยวงศ์ (ตามบรรดาศักดิ์ของเจ้าหลวงไชยวงศ์) ส่วนชัยวงศ์ กับชัยวงษ์นั้น น่าจะเพี้ยนมาจากไชยวงศ์
เจ้าหลวงไชยวงศ์ มีพระราชโอรสเท่าที่สืบค้นข้อมูลได้คือ
[หมวดหมู่:ราชโอรสในเจ้าผู้ครองนครฝ่ายเหนือ]]
พระยาขัติยะ
เจ้าหลวงขัติยะ  (เจ้าคันธิยะ ณ ลำปาง) เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 7 ครองราชย์ในปี พ.ศ. 2380 แต่ครองราชย์ได้เพียง 6 เดือน ก็เสด็จถึงแก่พิราลัย
เจ้าคันธิยะ หรือเจ้าหลวงขัติยะ ทรงเป็นราชบุตร องค์ที่ 2 ของพระยาคำโสม เป็นพระอนุชาในพระยาไชยวงศ์ เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 6
เมื่อพระยาไชยวงศ์ ถึงแก่พิราลัยในปี พ.ศ. 2380 พระยาอุปราชขัติยะ ได้เดินทางลงไปเฝ้าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว และได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ตั้งให้เป็นพระยานครลำปาง ครั้นพระยาขัติยะ กราบถวายบังคมลงเดินทางกลับมายังนครลำปางได้เพียง 6 เดือน ก็ป่วยถึงแก่พิราลัย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้พระยาสุเรนทร์ราชเสนา เป็นผู้แทนมาพระราชทานเพลิงศพ
เจ้าหลวงไชยวงศ์, เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ ๔
พระเจ้าดวงทิพย์, พระเจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ ๓
พระยาน้อยอินท์
เจ้าหลวงน้อยอินทร์  หรือ "พระยาน้อยอินท์" เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 8 และเจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 3 เป็นราชบุตรของพระยาคำโสม องค์ที่ 3 เป็นพระอนุชาพระยาขัติยะ
เจ้าน้อยอินท์ ได้รับโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นเจ้าหลวงนครลำพูน เมื่อปี พ.ศ. 2370 สืบแทนพระเจ้านครลำพูนบุญมา ซึ่งถึงแก่พิราลัย จนกระทั่งในปี พ.ศ. 2381 เจ้าหลวงขัติยะ เจ้าผู้ครองนครลำปาง ถึงแก่พิราลัย รัชกาลที่ 3 จึงโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าหลวงน้อยอินทร์ ไปเป็นเจ้าผู้ครองนครลำปางในปีเดียวกัน
ในปี พ.ศ. 2391 เจ้ามหาวงศ์ (ภายหลังคือ พระยามโหตรประเทศ) และเจ้าไชยลังกา (ภายหลังคือ เจ้าหลวงไชยลังกาพิศาล) พร้อมกันมีใบบอกกล่าวโทษพระยานครลำปางน้อยอินท์ และพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระยาน้อยอินท์ เดินทางมาเข้าเฝ้าที่กรุงเทพมหานคร
ครั้นเดินทางมาถึงกรุงเทพฯ ยังมิทันได้ชำระความ เจ้าหลวงน้อยอินทร์ ถึงแก่พิราลัยเมื่อเดือน 2 ศักราช 1210 ปีวอก ตรงกับ พ.ศ. 2391 รวมพระชนมายุ 70 พรรษา รวมเป็นเจ้าผู้ครองนครลำพูน 11 ปี และครองนครลำปาง 10 ปี
พระยาน้อยอินท์ มีราชโอรสและราชธิดา 12 พระองค์ อาจจะมีราชเทวีและหม่อมหลายพระองค์ตามธรรมเนียมของเจ้าผู้ครองนคร
พระเจ้าคำโสม, พระเจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ ๒
เจมินี่ คาน่อน
เจ้าหลวงน้อยอินทร์, เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ ๖
เจ้าวรญาณรังษี
เจ้าวรญาณรังษี เจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 9 ในราชวงศ์ทิพย์จักร เป็นราชบุตรในพระยาคำโสม
เจ้าวรญาณรังษี มีนามเดิมว่าเจ้าญาณรังสี เป็นโอรสองค์ที่ 5 ของพระยาคำโสม ได้สมรสกับเจ้าสุวันไล (เจ้าฝาง) มีโอรส-ธิดา ได้แก่
เจ้าวรญาณรังสี ได้รับราชการจนมีบรรดาศักดิ์เป็น"พระยาอุปราชเมืองนครลำปาง" เมื่อพระยาน้อยอินท์ถึงแก่อนิจกรรม พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงมีตราตั้งให้ท่านว่าราชการเมืองนครลำปาง ถึงวันพฤหัสบดี แรม 2 ค่ำ เดือน 10 ปีมะโรง (ตรงกับวันที่ 16 ตุลาคม พ.ศ. 2399) จึงโปรดให้เลื่อนเป็น "เจ้าวรญาณรังษี ภักดีราชธรรม์ สุพรรณโสมดไนย โยนกวิไสยประชาธิกร อมรมหาเดชเชษฐกเสนางค์ ลำปางคมหานคราธิปตัย เจ้านครลำปาง"
เจ้าวรญาณรังษีว่าราชการเมืองมาได้ 16 ปี ก็ป่วยจนถึงแก่อนิจกรรมเมื่อวันเสาร์ แรม 5 ค่ำ เดือน 7 ปีมะแม จ.ศ. 1233 (ตรงกับวันที่ 7 มิถุนายน พ.ศ. 2414)
ในปี พ.ศ. 2400 เจ้าวรญาณรังษี เป็นประธานฝ่ายฆราวาสในการลงฤกษ์ฝังเสาอินทขีล (เสาหลักเมือง) ณ วัดปงสนุก และในปีต่อมาได้สร้างสะพานข้ามแม่น้ำวัง และบูรณะเนินพระธาตุวัดปงสนุก