pythainlp/thai_wikipedia_clean_20230101 huggingface dataset:
ปี พ.ศ. 2443 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ฯ ทรงสร้างวัดเบญจมบพิตร ได้มีการรวบรวมพระพุทธรูปที่เก่าแก่และสวยงาม ที่อยู่ตามหัวเมืองต่าง ๆ มาประดิษฐานไว้ที่วัดเหล่านี้ พระพุทธรูปหลวงพ่อเพ็ชร มีพุทธลักษณะงาม ก็ได้รับเลือกสรรให้อัญเชิญมาประดิษฐานที่วัดเบญจมบพิตร พร้อมกับพระพุทธรูปองค์อื่น ๆ จากทั่วราชอาณาจักร การที่ต้องนำหลวงพ่อเพ็ชรไปจากวัดลังเต้าหม้อทำให้เจ้าอาวาสเสียใจมาก จึงได้ออกจากวัดธุดงค์ไปในที่ต่าง ๆ สุดท้ายได้มรณภาพบนภูเขาในป่า บ้านนาตารอด ตำบลบ้านด่าน อำเภอเมือง จังหวัดอุตรดิตถ์
อัญเชิญกลับมาจังหวัดอุตรดิตถ์.
ต่อมาเมื่อปี พ.ศ. 2453 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า ฯ ได้โปรดเกล้า ฯ ให้อัญเชิญพระพุทธรูปหลวงพ่อเพ็ชร กลับคืนไปประดิษฐานไว้ที่วัดวังเตาหม้อตามคำขอของชาวเมืองอุตรดิตถ์ ดังข้อความซึ่งปรากฏอยู่ที่ฐานของพระพุทธรูป " หลวงพ่อเพ็ชร " ว่า
"พระพุทธรูปองค์นี้ เมื่อ ร.ศ.119 พระจุลจอมเกล้ารัชกาลที่ 5 ได้อัญเชิญจาก วัดท่าถนนไปไว้ วัดเบญจมบพิตร ครั้น ร.ศ. 129 หลวงนฤบาล ( จะพันยา ) อัญเชิญกลับมาไว้ วัดท่าถนน "
เหตุที่มีรับสั่งให้นำหลวงพ่อเพ็ชรมาคืนชาวอุตรดิตถ์ครั้งนี้มี มีคำบอกเล่ามาว่าเทวดาประจำองค์หลวงพ่อได้ไปเข้าสุบินสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงว่า อยากกลับอุตรดิตถ์ พระองค์จึงทรงทำตามพระสุบินนั้น
เมื่อปี พ.ศ. 2473 พระครูธรรมกิจจาภิบาล (ทองสุก) หรือพระสุธรรมเมธี อดีตเจ้าคณะจังหวัดอุตรดิตถ์ ร่วมกับประชาชนชาวเมืองอุตรดิตถ์ได้ช่วยกันสร้างพระวิหารขึ้นใหม่ และอัญเชิญพระพุทธรูปหลวงพ่อเพ็ชรมาประดิษฐานไว้ในพระวิหาร เพื่อให้ประชาชนได้เข้ามาสักการบูชาได้สะดวก
ปัจจุบันหลวงพ่อเพ็ชรประดิษฐานอยู่ในวิหารทางด้านทิศเหนือของอุโบสถ
มวลสารวัตถุจากโบราณสถาน และโบราณวัตถุในที่นี้ พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ได้นำมาเป็นส่วนประกอบในการทำพระสมเด็จจิตรลดา
วัดศาลาทอง
วัดศาลาทอง ตั้งอยู่เลขที่ 12 ถนนเบญจรงค์ ตำบลในเมือง อำเภอเมืองนครราชสีมา จังหวัดนครราชสีมา เป็นวัดราษฎร์ ฝ่ายธรรมยุติกนิกาย มีเนื้อที่ประมาณ 50 ไร่เศษ เป็นวัดที่มีอายุเก่าแก่ตั้งแต่สมัยขอมยังเรืองอำนาจ
เมื่อสมัยขอมยังปกครองอยู่ วัดแห่งนี้มีชื่อว่า วัดป่าเลไลย์ ต่อมาเปลี่ยนมาเป็น วัดป่าเลไลย์ทอง และเมื่อครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช โปรดให้สร้างเมือง"โคราฆปุระ"หรือเมืองนครราชสีมา จึงเปลี่ยนชื่อเป็น วัดศาลาทอง จวบจนปัจจุบัน
ประวัติและการบูรณปฏิสังขรณ์วัด.
วัดศาลาทอง เป็นวัดที่มีอายุเก่าแก่ตั้งแต่สมัยขอมยังเรืองอำนาจ
วัดศาลาทอง ได้สังกัดฝ่ายธรรมยุติกนิกาย
ในสมัยที่เจ้าพระคุณสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ เป็นเจ้าคณะมณฑลนครราชสีมา ได้ส่งพระครูใบฏีกาหรั่ง ชินวํโส มาเป็นเจ้าอาวาสวัดศาลาทอง
ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา
นางเลียบ ชิ้นในเมือง พร้อมผู้มีจิตศรัทธา ได้ร่วมกันสร้าง พระอุโบสถหลังใหม่แทนอุโบสถหลังเก่าซึ่งเป็นไม้ แต่ยังคงลักษณะเดิมไว้ โดยผู้ออกแบบพระอุโบสถคือ พระครูปลัดสัมพิพัฒน์วิริยาจารย์ (พระมหาสุทัศน์ สุทสสโน ป.ธ.6) ได้เป็นผู้ควบคุมการก่อสร้าง นำพระภิกษุสามเณรและพุทธศาสนิกชนร่วมกันก่อสร้าง จนแล้วเสร็จเมื่อปี พ.ศ. 2483
ทำพิธีวางศิลาฤกษ์และทำการก่อสร้าง พระสัมพุทธเจดีย์ศรีสิงหนาท เมื่อวันที่ 22 กันยายน พ.ศ. 2489
จอมพลผิน ชุณหะวัณ รองนายกรัฐมนตรีขณะนั้น ในโอกาสมาเป็นประธานพิธีบรรจุพระบรมสารริกธาตุภายในพระเจดีย์ เมื่อวันที่ 13 มกราคม พ.ศ. 2496
ได้มีการบูรณะพระอุโบสถ โดยเปลี่ยนกระเบื้องหลังคาครั้งใหญ่ และทาสีใหม่ทั้งหลัง โดยการนำของพลตำรวจตรี ชนัน ชานะมัย อดีตผู้บังคับการตำรวจภูธรภาค 3
มีการบูรณะโครงหลังคาพระอุโบสถ จากไม้เป็นโครงเหล็กทั้งหลัง รวมถึงบันไดทางขึ้นอุโบสถทั้ง 4 ด้าน โดยพระครูสิริเจติยาภิบาล เจ้าอาวาสองค์ปัจจุบัน
สิ่งปลูกสร้างภายในวัด.
เป็นทรงจตุรมุขหรือมีหน้าบัน 4 ด้าน อย่างพระปรางค์ปราสาทหินพิมาย ปราสาทหินพนมรุ้ง ถ้าตัดมุขทั้ง 4 ด้านออก ซึ่งจะไม่เหมือนรูปอุโบสถอย่างไทยนิยมในปัจจุบัน ซึ่งส่วนใหญ่สร้างเป็นรูปสี่เหลี่ยมมีหลังคาลาดชัน
เป็นพระพุทธรูปปางป่าเลไลย์ ทรงนั่งห้อยพระบาททั้งสองเฉกเดียวกับปางปฐมเทศนา ซึ่งนิยมสร้างกันมากในสมัยทวาราวดี ผิดกันแต่พระกรขวาท่อนล่างพาดอยู่บนพระเพลา ทรงหงายพระหัตถ์ ส่วนปางปฐมเทศนานั้นพระหัตถ์ขวายกขึ้นจีบนิ้วเป็นรูปวงธรรมจักร แต่พระประธานวัดศาลาทองทรงประทับนั่งบนแท่นศิลาไม่พิงพนัก ทอดพระเนตรต่ำ สีพระวรกายเป็นสีทองอร่าม ริมพระโอษถ์สีแดงสด ความสูงจากพระบาทฐานถึงพระรัศมี 5.10 เมตร วัดโดยรอบพระต้นพระกร รวมอุระ 3.10 เมตร พระบาทสูงจากพื้น 0.50 เมตร พื้นพระอุโบสถยกสูงจากพื้นดิน 1.80 เมตร ไม่มีดอกบัวรองรับพระบาท ครองผ้าเฉวียงอังสะ พาดสังฆาติคล้ายพระสงฆ์ลงโบสถ์ทำสังฆกรรม ผินพระพักต์ไปทางทิศตะวันออกพระกรทั้งสองพาดพระเพลา เป็นกิริยารับถวายน้ำเต้าและรวงผึ้งจากช้างและวานร
พระสัมพุทธเจดีย์ศรีสิงหนาท.
ทำพิธีวางศิลาฤกษ์และทำการก่อสร้าง เมื่อวันที่ 22 กันยายน พ.ศ. 2489 ตรงกับวันเสาร์ แรม 11 ค่ำ เดือน 10 ปีจอ อัฐศก มีลักษณะ เป็นพระเจดีย์เป็นสององค์ครอบทับกันอยู่ องค์ใหญ่ความสูง 32.60 เมตรฐานวงกลมเส้นผ่านศูนย์กลาง 21.60 เมตร องค์เล็ก ความสูง 7.20 เมตร ฐานวงกลมเส็นผ่านศูนยบ์กลาง 4.80 เมตร
ตามหลักฐานคำกล่าวรายงานของ พลโท ส.ไสว แสนยากร ต่อ จอมพลผิน ชุณหะวัณ รองนายกรัฐมนตรีขณะนั้น ในโอกาสมาเป็นประธานพิธีบรรจุพระบรมสารริกธาตุ เมื่อวันที่ 13 มกราคม พ.ศ. 2496 ตรงกับวันอังคาร แรม 13 ค่ำ เดือน ยี่ ปีมะเส็ง เบญจศก ความตอนหนึ่งว่า
เมื่อเป็นที่ปรากฏฉะนี้ ข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ฝ่ายบ้านเมืองจึงได้จัดงานฉลองพระบรมสารีริกธาตุขึ้นที่ พระนคร จนเกิดความน่าอัศจรรย์ต่อการเคารพบูชาขึ้นหลายสิ่ง ต่อมา จอมพลผิน ชุณหะวัณ ท่านได้ขอแบ่งพระบรมสารีริกธาตุ ออกเป็นสองส่วน ส่วนนึง อัญเชิญไปประดิษฐานยัง วัดพระศรีมหาธาตุ บางเขน พระนคร อีกส่วนหนึ่งได้อัญเชิญมาประดิษฐานยัง มณฑลอิสาน ณ วัดศาลาทอง จังหวัดนครราชสีมา เพื่อก่อให้เกิดมิ่งขวัญ และความเป็นสิริพิพัฒนมงคล แก่บรรดา เหล่าทหารและพุทธศาสนิกชนโดยทั่วไป อนึ่งท่านจอมพลผิน ชุณหะวัณ ได้ตั้งปณิธานไว้ว่า
ดังที่ปรากฏเป็นสาระสำคัญที่ได้กล่าวมาแล้วในข้างต้น
งานวัดประจำปี.
ในทุกๆปี จะมีเทศกาลตรุษสงกรานต์ได้มีพิธีสรงน้ำพระประธาน " หลวงพ่อใหญ่ " (ปางป่าเลไลย์) ในพระอุโบสถ
มวลสารวัตถุจากโบราณสถาน และโบราณวัตถุที่วัดศาลาทอง รัชกาลที่ 9 ได้นำมาเป็นส่วนประกอบในการทำพระสมเด็จจิตรลดา
ปราสาทหินพนมวัน
ปราสาทหินพนมวัน ตั้งอยู่ที่บ้านมะค่า ตำบลบ้านโพธิ์ ถนนสายโคราช-ขอนแก่น อำเภอเมืองนครราชสีมา จังหวัดนครราชสีมา เป็นโบราณสถานสถาปัตยกรรมในคติความเชื่อของเขมรโบราณ
สันนิษฐานว่า เดิมปราสาทหินพนมวันก่อสร้างด้วยอิฐในราวพุทธศตวรรษที่ 15 ต่อมาในราวพุทธศตวรรษที่ 18-19 จึงได้สร้างอาคารหินซ้อนทับลงไป มีลักษณะคล้ายครึงกับปราสาทหินพิมายแต่มีขนาดเล็กกว่า จากจารึกที่ค้นพบ เรียกปราสาทแห่งนี้ว่า "เทวาศรม" เป็นศาสนสถานในศาสนาฮินดู ต่อมา จึงได้เปลี่ยนแปลงให้เป็นพุทธสถาน เป็นปราสาทหินที่มีขนาดใหญ่เป็นอันดับ 5 ของประเทศไทย
กรมศิลปากรได้มีการขุดแต่งและบูรณะ ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2532 แล้วเสร็จในปี พ.ศ. 2542 โดยปราสาทประธานได้มีการบูรณะด้วยวิธีอนัสติโลซิส (Anastylosis) และยังได้มีการบูรณะสถานที่ภายนอกระเบียงคด ได้แก่ ซากโบสถ์ร้าง เนินอรพินท์ เป็นต้น จึงทำให้ปราสาทพนมวันมีความสมบูรณ์ขึ้น
สิ่งก่อสร้างบริเวณปราสาท.
ตัวปราสาทหินพนมวันสร้างเป็นปรางค์ มีฉนวน (ทางเดิน) ติดต่อกันเป็นรูปสี่เหลี่ยมยาว 25.50 เมตร กว้าง 10.20 เมตร พระปรางค์มีประตูซุ้ม 3 ด้าน ซุ้มประตูด้านทิศเหนือ ประดิษฐานพระพุทธรูปยืนปางประธานอภัย 1 องค์ ลักษณะศิลปะแบบอยุธยา
ระเบียงคดและโคปุระ.
บริเวณโดยรอบตัวปราสาทเป็นลานกว้างมีระเบียงคดก่อด้วยหินทรายและศิลาแลงล้อมเป็นกำแพงอยู่ ขนาดกว้าง 54 เมตร ยาว 63.30 เมตร ประตูทางเข้าเทวสถาน มีโคปุระ (ซุ้มประตู) สลักหินทรายขนาดเล็กก่อสร้างเป็นรูปหอสูงทั้งสี่ทิศ
ปรางค์น้อย.
ทางด้านทิศตะวันตกเฉียงใต้ของปรางค์มีอาคารก่อด้วยหินทรายสีแดงเรียกว่า "ปรางค์น้อย"
เนินนางอรพิมพ์.
ทางด้านนอกปราสาททางด้านทิศตะวันออกห่างจากโบราณสถานเกือบ 300 เมตร มีร่องรอยของคูน้ำและเนินดิน เรียกกันแต่เดิมว่า "เนินนางอรพิมพ์" หรือ "เนินอรพิม" นอกจากนี้ยังพบศิลาแลงจัดเรียงเป็นแนวคล้ายซากฐานอาคารบนเนินแห่งนี้ด้วย สันนิษฐานว่าน่าจะเป็น "พลับพลาลงสรง" ในรูปแบบพิเศษที่ไม่เคยพบในที่อื่นๆ ของประเทศไทย อาจใช้เป็นเรือนสำหรับรับรองเจ้านายหรือเป็นวังของผู้ปกครองเมืองพนมวัน แล้วก็เป็นพลับพลาพระตำหนักรับเสด็จพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 หรือผู้แทนพระองค์ที่น่าจะเดินทางมาถึงปราสาทพนมวันในยุคพุทธศตวรรษที่ 18 เพื่อถวายพระพุทธรูปพระชัยพุทธมหานาถ
บาราย.
ทางด้านทิศตะวันออกมี “บาราย” หรือสระน้ำขนาดใหญ่ประจำชุมชน เรียกว่า "สระเพลง" ขนาดกว้าง 275 เมตร ยาว 475 เมตร
พระธาตุหนองสามหมื่น
วัดพระธาตุหนองสามหมื่น ตั้งอยู่ที่ หมู่ 1 บ้านแก้ง ภูเขียว ชัยภูมิ วัดราษฎร์ เป็นโบราณสถานที่มีความสำคัญและน่าสนใจมากแห่งหนึ่งของชัยภูมิ ตั้งอยู่ที่บ้านแก้ง จากตัวเมืองชัยภูมิเดินทางไปตามทางหลวงหมายเลข 201 ผ่านอำเภอภูเขียวไปจนถึงบ้านหนองสองห้องระยะทางประมาณ 80 กิโลเมตร เลี้ยวซ้ายเข้าทางหลวงหมายเลข 2055 อีก 9 กิโลเมตรถึงบ้านแก้งและแยกซ้ายไปวัดพระธาตุหนองสามหมื่นอีกประมาณ 5 กิโลเมตร พระธาตุหนองสามหมื่น เรียกชื่อตามหนองน้ำ ซึ่งอยู่ห่างออกไปทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือของวัด เป็นพระธาตุที่มีลักษณะสวยงาม และสมบูรณ์ที่สุดองค์หนึ่ง ไม่ปรากฏหลักฐานว่าสร้างขึ้นเมื่อใดแต่จากลักษณะทางด้านสถาปัตยกรรมและศิลปกรรมที่ปรากฏ เกิดจากการผสมผสานกันระหว่างศิลปล้านนา ล้านช้าง และอยุธยา สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นราวพุทธศตวรรษที่ 21-22 ในสมัยพระไชยเชษฐาธิราชแห่งราชอาณาจักรลาว
พระธาตุหนองสามหมื่นมีลักษณะเป็นเจดีย์ย่อมุมไม้สิบสอง ตั้งอยู่บนฐานเขียงรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส มีความสูงประมาณ 45 เมตร มีบันไดทางขึ้นทั้งสี่ด้าน เหนือฐานเขียงเป็นฐานบัวคว่ำบัวหงายรองรับองค์พระธาตุ ซึ่งมีซุ้มทั้งสี่ทิศ ประดิษฐานพระพุทธรูปปางรำพึง และปางลีลา ภายในองค์พระธาตุบรรจุพระบรมสารีริกธาตุของพระพุทธเจ้า รูปแบบดังกล่าวอาจเปรียบเทียบได้กับพระธาตุอื่นๆ ทั้งในนครเวียงจันทน์และในเขตไทย เช่น พระธาตุวัดเทพพล เมืองเวียงคุก จังหวัดหนองคาย พระธาตุศรีเมือง นครเวียงจันทน์ เป็นต้น
จากหลักฐานทางโบราณคดีพบว่าบริเวณนี้เคยเป็นเมืองโบราณขนาดใหญ่สมัยทวารวดี อายุราวพุทธศตวรรษที่ 12-16 ปรากฏร่องรอยของคูน้ำ คันดิน และโคกเนินโบราณสถานหลายแห่ง โบราณวัตถุสำคัญที่พบทั้งในและนอกเขตคูเมืองหลายชิ้นได้นำมาเก็บรักษาไว้ที่วัด เช่น กลุ่มใบเสมาหินทราย บางแผ่นก็มีจารึกอักษรปัลลวะภาษาสันสกฤต อายุราวพุทธศตวรรษที่ 12-14 และมีแผ่นหนึ่งนำไปตั้งเป็นหลักเมืองประจำอำเภอภูเขียวด้วย นอกจากนี้ยังมีประติมากรรมรูปเคารพอีก 2 ชิ้น สภาพชำรุดชิ้นหนึ่งคล้ายเศียรพระพุทธรูปนาคปรกในศิลปะขอมแบบบายน อายุราวพุทธศตวรรษที่ 18
พระธาตุหนองสามหมื่น เป็นพระธาตุที่มีลักษณะสวยงามและสมบูรณ์ ที่สุดองค์หนึ่ง ไม่ปรากฏหลักฐานว่าสร้างขึ้นเมื่อใด แต่จาก ลักษณะสถาปัตยกรรมและศิลปกรรมที่ผสมผสานกันระหว่างล้านนา ล้านช้างและอยุธยา สันนิษฐานว่าสร้าง ขึ้นในราวพุทธศตวรรษที่ ๒๑ - ๒๒ ในสมัยพระไชยเชษฐาธิราชแห่งราชอาณาจักรลาว นอกจากนี้ บริเวณ ที่ตั้งพระธาตุหนองสามหมื่นแต่เดิม เคยเป็นเมืองโบราณสมัยทวาราวดีที่มีขนาดใหญ่เมืองหนึ่ง อายุราว พุทธศตวรรษที่ ๑๒ - ๑๖ เนื่องจากปรากฏร่องรอยของคูน้ำคันดิน และโคกเนินโบราณสถานหลายแห่ง รวมทั้งโบราณวัตถุหลายชิ้น เช่น กลุ่มใบเสมาหินทราย สันนิษฐานว่าเป็นเมืองขนาดใหญ่ ปรากฏในตำนานอุรังคนิทาน ว่ามีเมืองหนึ่ง อยู่ด้านทิศตะวันตกของเมืองหนองหาร ชื่อว่า อโยธยา หรือกุรุนทนคร โดยส่วนใหญ่จะเข้าใจว่าจะเป็นแถบจังหวัดนครปฐม เพราะความหมายกำกวม ในที่นี้อาจจะเป็นเป็นเมืองกรุนทนคร ขึ้นตรงกับอาณาจักรทวารวดี (อโยธยา) ก็อาจเป็นได้
ประเพณีรำผีฟ้า เป็นการรำบวงสรวงเป็นกลุ่มๆ ที่ภูพระ ซึ่งมีพระเจ้าองค์ตื้อ เป็นพระพุทธรูปแกะสลักหินทราย สูงประมาณ 2 เมตร ชาวบ้านเชื่อว่า มีความศักดิ์สิทธิ์มาก การรำบวงสรวงนี้ จะมีขึ้นในระหว่างวันขึ้น 13-15 ค่ำ เดือน 5 คือเดือนเมษายน และในวันเข้าพรรษา วันออกพรรษา ซึ่งจะมีประชาชนไปทำบุญเป็นจำนวนมาก
พระปรางค์กู่
สมเด็จพระบรมราชินีนาถมาเกรเธที่ 2
วัดบูรพาราม (จังหวัดปัตตานี)
วัดบูรพาราม (วัดออก) เป็นวัดเก่าแก่วัดหนึ่งของ อำเภอยะหริ่ง จังหวัดปัตตานี ตั้งอยู่เลขที่ 309 หมู่ที่ 1 ถนนรามโกมุท ตำบลยามู อำเภอยะหริ่ง จังหวัดปัตตานี เป็นวัดราษฎร์ สร้างขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น แต่เนื่องจากไม่ได้มีการจดบันทึกไว้จึงทำให้มีการคลาดเคลื่อน วัดบูรพารามมีความเกี่ยวพันทางประวัติศาสตร์กับวัดตะเคียนทอง (วัดตก) วัดมัชฌิมาวาส (วัดกลาง) อำเภอยะหริ่ง และ วัดมุจลินทวาปีวิหาร (วัดตุยง) พระอารามหลวง อำเภอหนองจิก จังหวัดปัตตานี
ในสมัยเมืองปัตตานียังเป็นเมืองเดียวกันยังไม่ได้แยกออกเป็นเมืองเล็ก ๆ สมัยที่นายขวัญซ้าย เป็นเจ้าเมืองปกครองปัตตานีอยู่นั้น ท่านได้ตั้งศูนย์กลางอยู่ที่ตำบลนาเกลือ อำเภอเมืองปัตตานี ต่อมาท่านได้เสียชีวิตลง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงแต่งตั้ง นายพ่าย เป็นเจ้าเมืองปกครองเมืองปัตตานี ให้นายยิ้มซ้าย (หลวงสวัสดิภักดี) เป็นผู้ช่วย ท่านได้ย้ายศูนย์กลางการปกครองของปัตตานีมาอยู่ที่ ตำบลยามู ท่านได้สร้างบ้านและว่าราชการอยู่ในเมืองยะหริ่งนี้ จึงได้สร้างวัดขึ้นมาเพื่อเป็นศูนย์กลางของเมือง และเป็นที่ถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา นั้นก็คือ วัดมัชฌิมาวาส (วัดกลาง) จึงถือได้ว่า วัดมัชฌิมาวาสในสมัยนั้นมีความเจริญมาก เพราะเนื่องจากเป็นวัดประจำเมือง และวัดประจำของเจ้าเมือง
ต่อมาเมื่อเกิดการกบฏจากเชื้อสายเจ้าเมืองเก่า และกลุ่มการเมืองเก่า ทำให้บ้านเมืองเกิดความไม่สงบ ท่านจึงส่งใบบอกไปยังเมืองสงขลา ทางเมืองสงขลาจึงรายงานขึ้นไปยังกรุงเทพ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จึงได้ส่งกองทัพมาช่วยปราบปราม และได้แยกเมืองปัตตานีออกเป็นเจ็ดเมือง คือ เมืองปัตตานี เมืองยะลา เมืองระแงะ เมืองสายบุรี เมืองยะหริ่ง เมืองรามันห์ เมืองหนองจิก ซึ่งเมืองยะหริ่งนั้น พระองค์โปรดเกล้าให้ นายพ่าย เป็นเจ้าเมืองปกครองเมืองยะหริ่ง หลวงสวัสดิภักดี (นายยิ้มซ้าย) เป็นผู้ช่วย วัดมัชฌิมาวาส จึงกลายเป็นวัดประจำเมืองยะหริ่ง
พระยายะหริ่ง (พ่าย) ใช้ตำบลยามูเป็นศูนย์กลางในการปกครองของเมืองปัตตานี และเมืองยะหริ่ง หลังจากท่านได้สร้างวัดขึ้นมาแล้ว จึงได้อัญเชิญพระพุทธรูปที่ประดิษฐานอยู่ ณ หมู่บ้านทุ่งคา ซึ่งเป็นที่พักสงฆ์ และได้นิมนต์พระสงฆ์จากทุ่งคามาเป็นเจ้าอาวาสวัดมัชฌิมาวาส ท่านเป็นเจ้าอาวาสอยู่ในเมืองยะหริ่งเป็นเวลาเท่าไหร่ไม่ปรากฏ เมื่อท่านมรณภาพ เนื่องจากเมืองในบริเวณนี้เป็นเมืองที่มีชาวมุสลิมอยู่เป็นจำนวนมาก พระสงฆ์จึงมีจำนวนน้อย เจ้าอาวาสรูปต่อมาจึงเป็นพระสงฆ์ที่นิมนต์มาจากที่อื่น ชื่อท่านสอน ชาวเมืองยะหริ่งเรียกว่า "ท่านบางกอก" (สันนิษฐานว่า เนื่องจากครอบครัวของนายพ่ายเป็นชาวจีน อยู่ในเมืองจะนะ มีบรรดาศักดิ์เป็นเจ้าเมืองจะนะ (พระยามหานุภาพปราบสงคราม) และนายขวัญซ้ายเองเคยรับราชการเป็นมหาดเล็กในเมืองหลวงมาก่อน ทำให้นายพ่ายนิมนต์พระมาจากเมืองหลวงเพื่อมาประดิษฐานพระพุทธศาสนาให้มั่นคงยิ่งขึ้น) ท่านสอน มีสมณศักดิ์ชั้นใดไม่ปรากฏ มีพระฐานานุกรม คือ พระปลัด หนึ่งรูป พระสมุพรหม ธมฺมสโร หนึ่งรูป ท่านขรัวเทพ หนึ่งรูป และท่านขรัวสม หนึ่งรูป หลังจากวัดมัชฌิมาวาส มีความมั่นคงแล้ว ท่านปลัด ได้ออกไปตั้งสำนักอยู่ปริวาสกรรมในดงตะเคียนด้านทิศตะวันตกของวัด (ซึ่งในขณะนั้นเป็นพื้นที่เดียวกัน) สืบเนื่องต่อมาจนเป็น วัดตะเคียนทอง(วัดตก) ในฝ่ายท่านสมุห์พรหม ได้ไปตั้งสำนักเรียนด้านฝ่ายตะวันออกของวัดสืบเนื่องต่อมาเป็นวัดบูรพาราม (วัดออก) วัดบูรพารามสมัยเริ่มตั้งสำนักเรียนปริยัตินั้นได้รับการดูแลจากชาวจีนที่อาศัยอยู่บริเวณริมคลองยามู เพราะวัดบูรพารามอยู่ใกล้กับชุมชนชาวจีน
ต่อมาเกิดเหตุการณ์ศึกสงครามขึ้นมาอีก ทำให้บริเวณเจ็ดหัวเมืองมีการเปลี่ยนแปลงผู้ปกครองเมือง นายพ่ายยังคงปกครองเมืองยะหริ่งเช่นเดิม ให้นายยิ้มซ้ายผู้ช่วยเมืองยะหริ่ง ไปเป็นผู้ปกครองเมืองยะลา และให้นายเม่น จากเมืองจะนะ ผู้ซึ่งมีความชอบในการปกป้องเมืองจะนะจากข้าศึก มาปกครองเมืองหนองจิก (เมืองหนองจิกเดิมอยู่บริเวณบ้านยาบี)
นายพ่ายปกครองเมืองยะหริ่งจนท่านได้ถึงแก่กรรม จึงได้ย้ายนายยิ้มซ้ายมาปกครองเมืองยะหริ่ง และให้นายเกลียง (หรือนายเกลี้ยง) เป็นผู้ช่วย ในระหว่างที่นายยิ้มซ้ายปกครองเมืองยะหริ่งอยู่นี้ เกิดเหตุการณ์ที่นายเม่น ทำการลักพาตัวลูกสาวของพระยายะหริ่ง(ยิ้มซ้าย) ในขณะที่ลูกสาวท่านพระยายะหริ่งไปเที่ยวป่าบริเวณตำบลบ้านยาว ทำให้ทั้งสองเมืองนี้ไม่ถูกกัน
หลังจากนั้น นายยิ้มซ้าย ได้ถึงแก่กรรมลง ขณะเดียวกันนายเม่น เจ้าเมืองหนองจิกก็ถูกปลดจากตำแหน่ง (แต่ยังตั้งบ้านเรือนอยู่ที่เดิม) ทางราชการจึงได้ทำการเปลี่ยนแปลงเจ้าเมืองคนอื่นๆในคราวเดียวกันนี้เอง โดยให้ นายเกลี้ยง (บุตรนายยิ้มซ้าย) เป็นเจ้าเมืองหนองจิก ให้นายเมือง (บุตรนายพ่าย) ไปเป็นเจ้าเมืองยะลา ให้ โต๊ะกี หรือ นิยูโซ๊ะ มาเป็นเจ้าเมืองยะหริ่งแทน ในช่วงนี้เอง นายเกลี้ยง ซึ่งเป็นลูกศิษย์ใกล้ชิดกับท่านสมุห์พรมจึงได้นิมนต์พระสมุพรหม ผู้ซึ่งดูแลวัดออก และชาวบ้านบางส่วนไปอยู่เมืองหนองจิก ท่านได้ย้ายศูนย์กลางเมืองมาอยู่ที่บริเวณตำบลตุยง เพราะด้วยเหตุผลจากนายเม่น (ผู้เป็นเจ้าเมืองเก่า) คอยระราน ไม่ให้ท่านว่าราชการ ท่านจึงไม่อยากมีปัญหา จึงหาสถานที่ตั้งเมืองใหม่ และได้สร้างวัดตุยงขึ้นในคราวนี้เอง จึงกล่าวได้ว่า พระสมุพรม ท่านสร้างวัดขึ้นสองวัด คือ วัดบูรพาราม (วัดออก) และ วัดมุจลินทวาปีวิหาร (วัดตุยง)
เมื่อเจ้าเมืองเปลี่ยนเป็นผู้นับถือศาสนาอิสลาม วัดในเมืองยะหริ่งจึงเสื่อมลงในคราวนี้ แต่ไม่ถึงกับขาดประชาชนดูแลเลย เพราะเมืองยะหริ่งนั้น มีชาวจีน และชาวพื้นเมืองที่นับถือศาสนาพุทธ อยู่กันมากกว่าเมืองอื่นๆ ทั้งหมดในปัตตานี วัดจึงได้รับการดูแลมาเป็นอย่างดีจากประชาชนที่อยู่ในเมืองยะหริ่งนี่เอง
หลังจากพระยายะหริ่ง(ยิ้มซ้าย) ได้ถึงแก่กรรมลง เจ้าเมืองยะหริ่งหลังจากนั้นเป็นต้นมาก็เป็นชาวมุสลิม ทำให้วัดกลางไม่ได้เป็นศูนย์กลางของเมืองดังเช่นอดีต ทำให้เสื่อมโทรมลง แต่วัดบูรพารามได้พัฒนาขึ้นและมีเสนาสนะที่เหมาะสมมั่นคง ชาวบ้านจึงได้อัญเชิญพระพุทธรูปหลวงพ่อทุ่งคาไปประดิษฐานยังวัดบูรพาราม
ร.ศ.118 (ตรงกับ พ.ศ. 2442) พระศิริธรรมมุนี(ม่วง รตนทฺธโช) ผู้อำนวยศึกษามณฑลนครศรีธรรมราช ได้เริ่มจัดการการศึกษาในมลฑลนครศรีธรรมราช ท่านได้เดินทางไปยังเมืองต่างๆเพื่อตั้งโรงเรียนขึ้น ตามพระราชประสงฆ์ของรัชกาลที่ 5 ท่านได้เดินทางมาถึงเมืองยะหริ่ง และได้เขียนรายงานทูลเกล้าถวาย พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส ผู้ทรงเป็นประธานอำนวยการศึกษา ความว่า
"“วันที่ ๒๒ หลวงสุนทรธนารักษ์จัดเรือกรรเชียงให้ ๑ ลำ เรือพาย ๑ ลำ ไปส่งยังเมืองยะหริ่ง ในเวลา ๔ โมงเช้า เจ้าอธิการหมวดมาต้อนรับ ให้พักในศาลาการเปรียญวัดออก ได้ไปตรวจวัดนั้นๆ ตามที่มีมาเป็นลำดับในบาญชีนั้นแล้ว เพลาบ่าย ๔ โมง พระยาพิพิธเสนามาตยาธิบดี เจ้าเมืองยะหริ่ง กับหมื่นราชรักษา ผู้แทนข้าหลวงผู้ช่วยรักษาราชการเมืองยะหริ่งมาเยี่ยม ได้ชี้แจงพระราชประสงค์ดังที่กล่าวแล้วข้างต้น พร้อมกันเห็นว่า วัดออกมีพระสงฆ์ ๑๑ รูป ศิษย์วัด ๒๑ คน ควรตั้งโรงเรียนราษฏรได้ หมื่นราชรักษารับเป็นผู้อุดหนุนตามกำลัง จัดศาลาการเปรียญเป็นโรงเรียนไปพลางก่อน จัดพระจันเป็นอาจารย์ แต่ยังไม่ได้เปิดการสอน เพราะพระจันความรู้ยังอ่อน ต้องพาพระจันเข้าไปศึกษาที่โรงเรียนเมืองสงขลา เพื่อจะให้เข้าใจในวิธีสอน แล้วจึงจะให้กลับเปิดการสอนในต้นศก ๑๑๙ โรงเรียนนี้ (ชื่อว่า ราชรักษุประการ) ”"
โรงเรียนที่จัดตั้งขึ้นในวัดบูรพารามนี้ถือว่าเป็นโรงเรียนแรกของอำเภอยะหริ่ง ซึ่งเกิดพร้อมกับโรงเรียนในเมืองสงขลา และเมืองอื่นๆ โดยมีชื่อดังนี้
มหาวชิราวุธ (อำเภอเมือง จังหวัดสงขลา) ภุมมาพิสมัย (อำเภอสทิงพระ จังหวัดสงขลา) หฤทัยวิทยา (อำเภอจะนะ จังหวัดสงขลา) เพ็ชรานุกูลกิตย์ (อำเภอหนองจิก จังหวัดปัตตานี) สุนทรวิทยาธาร(อำเภอเมืองปัตตานี) วิมลญาณพิทักษ์ (อำเภอสายบุรี จังหวัดปัตตานี) และ ราชรักษุกประการ (อำเภอยะหริ่ง จังหวัดปัตตานี)
ต่อมาโรงเรียนที่ตั้งในวัดบูรพารามไม่ได้รับความนิยม เนื่องจากชาวมุสลิมไม่นิยมเข้ามาศึกษาในวัดเพราะเห็นว่าเป็นการเรียนด้านศาสนา ส่วนชาวพุทธเองก็มีน้อย ประกอบกับไม่ได้รับการอุดหนุนจากผู้ว่าราชการเมืองเท่าที่ควร โรงเรียนจึงได้ยุบลง
ในปี ร.ศ.123 (ตรงกับ พ.ศ. 2447) พระศิริธรรมมุนี ท่านได้รายงานเรื่องโรงเรียนในเมืองต่างๆ รวมถึงเมืองยะหริ่ง ไว้ดังนี้
"“ การศึกษาในเมืองนี้ เดิมเมื่อศก ๑๑๘ ได้จัดตั้งโรงเรียนขึ้นไว้ที่วัดออก ได้แนะนำพระสมุห์จันจัดให้สอนตามแบบของโรงเรียน ราษฏรไม่สู้พอใจจนโรงเรียนล้มไป ในปี้นี้ พระสมุห์จัน ได้จัดการเรี่ยรายกับสับบุรุษและข้าราชการบางนายให้ออกทุนตั้งขึ้นอีก พระหนูเป็นอาจารย์ มีนักเรียน ๒๐ คน สอนตามแบบแผนของโรงเรียนอยู่ แต่ยังหาได้รับความบำรุงของรัฐไม่ ”"
วัดบูรพาราม (วัดออก) มีเจ้าอาวาสผลัดกันปกครอง จนมามั่นคงอีกครั้งในสมัยของ พระอธิการช่วย อินฺทสโร ท่านปกครองดูแลวัดบูรพาราม จนถึงแก่มรณภาพ
ปี พ.ศ. 2491 เมื่อท่านอธิการช่วย ถึงแก่มรณภาพ พระครูสุวรรณไพบูลย์ ขณะนั้นท่านดำรงตำแหน่งเป็นเจ้าคณะอำเภอยะหริ่ง ท่านได้มอบหมายให้ พระแดง ฐานธมฺโม มาดูแลปกครองวัดบูรพารามต่อมา
เมื่อแรกมาอยู่วัดบูรพาราม พระราชมงคลญาณ เล่าว่า มีศาลาบาตร 1 หลัง มีรูปวาดสวยงาม ท่านเห็นว่ากีดขวางการสร้างทาง และท่านคิดว่าจะสร้างขึ้นใหม่ ด้วยความรู้เท่าไม่ถึงการณ์ท่านจึงรื้อเสีย ในสมัยนั้นบริเวณวัดบูรพารามมีต้นตะเคียนต้นใหญ่ๆ จำนวนมาก ในพรรษาแรก ท่านได้นิมนต์พระมาจากวัดปิยารามเพื่อมาจำพรรษา พอมาถึงวัดพระที่มาด้วยถึงกับน้ำตาไหล ท่านได้ซักถามว่าร้องไห้ทำไม พระรูปนั้นบอกว่า “สงสาร ท่านอยู่วัดนี้ได้พรื่อ” ท่านอธิบายว่า คงเห็นว่าพื้นที่วัดเป็นป่า ห่างไกลบ้านประชาชน พอเริ่มเข้าพรรษาท่านจึงนำพระร่วมกันพัฒนาวัด ด้วยการตัดต้นตะเคียนเพื่อนำไม้มาก่อสร้างเสนาสนะต่างๆ แต่ท่านเล่าว่า ต้นตะเคียนที่อยู่ในบริเวณวัดนี้ต้นใหญ่ๆ สองถึงสามคนโอบ ชาวบ้านบางรายขอร้องท่านว่าอย่าตัดเลย ส่วนท่านก็ต้องการพัฒนาวัด ท่านจึงไม่ตัดตามคำร้องขอ แต่ท่านใช้วิธีการขุด แรงงานที่ใช้ก็ใช้แรงงานของพระ บางต้นเริ่มต้นขุดตอนบ่ายโมง เสร็จสิ้นตอนเที่ยงคืนบ้าง ตีหนึ่งบ้าง
พระราชมงคลญาณ เล่าว่า ในอดีตที่ท่านมาเป็นเจ้าอาวาสใหม่ๆ มีหลุมฝังศพของชาวจีนเรียงรายเป็นจำนวนมาก ซึ่งบางหลุมไม่มีญาติมาทำบุญเป็นระยะเวลานาน ท่านจะขุดปรากฏว่าไม่มีอะไรเหลืออยู่เลย บางหลุมก็มีกระดูก ท่านจึงได้เก็บรวบรวมไว้ หลังจากนั้นท่านได้ปรับพื้นที่ให้เรียบเสมอกัน ท่านได้พัฒนาวัดบูรพารามให้มีเสนาสนะต่างๆตั้งแต่ท่านได้เริ่มเป็นเจ้าอาวาส โดยท่านได้เริ่มสร้าง
1.หอฉัน ช่างคิดค่าแรงและค่าอุปกรณ์บางส่วน ราคา 7,000 บาท แต่ท่านมีเงินเพียง 2,000 บาท นายอ่ำ ซึ่งเป็นเจ้าของ โรงอ่าง (บริเวณริมคลองยามูใกล้คลองแยกทางไปบ้านป่าหลวง) ได้บอกให้ท่านเริ่มสร้างโดยนายอ่ำได้บริจาคเงิน และได้เชิญชวนให้ประชาชนร่วมบริจาคในครั้งนี้ด้วย
2.กุฏิไม้สองชั้น
3.ศาลาการเปรียญ
4.พระอุโบสถ
5.เมรุเผาศพ พร้อมศาลา
6.สำนักงานเจ้าคณะจังหวัด
7..วิหารหลวงพ่อทุ่งคา ในปี 30 มิถุนายน พ.ศ. 2545 ได้สร้างวิหารหลวงพ่อทุ่งคาเสร็จเรียบร้อย และได้มีการฉลอง รวมถึงอัญเชิญหลวงพ่อทุ่งคาจากกุฏิเจ้าอาวาสมาประดิษฐานยังวิหารแห่งนี้ในคราวเดียวกัน
8.ซุ้มประตูทางเข้าวัด(ใหม่)
หลังจากปี พ.ศ. 2547 เกิดเหตุการณ์ความไม่สงบรุนแรงในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ ทำให้มีทหารเข้ามาใช้วัดบูรพารามเป็นฐานเพื่อดูแลความไม่สงบของประชาชนในเขตอำเภอยะหริ่ง จนถึงปัจจุบัน (พ.ศ. 2554)
วัดบูรพาราม เป็นวัดราษฏร์ ได้รับการดูแลจากประชาชนมาเป็นอย่างดีตลอดมา ในวันพุธที่ 10 พฤศจิกายน 2553 สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี ทรงพระกรุณาโปรดให้เชิญผ้าพระกฐินส่วนพระองค์ทอดถวาย ณ วัดบูรพาราม ตำบลยามู อำเภอยะหริ่ง จังหวัดปัตตานี ถือได้ว่าเป็นครั้งแรกที่วัดบูรพารามได้รับการอุปถัมภ์จากพระบรมวงศานุวงค์ชั้นผู้ใหญ่ สร้างความปลาบปลื้มใจให้กับประชาชนในอำเภอยะหริ่งเป็นอย่างยิ่ง
ปัจจุบัน วัดบูรพารามมีเสนาสนะที่จำเป็นครบถ้วน ซึ่งได้สร้างขึ้นในสมัยของพระราชมงคลญาณทั้งสิ้น ทำให้วัดบูรพารามมีความมั่นคงเป็นหลักยึดให้กับประชาชนชาวอำเภอยะหริ่ง และพุทธศาสนิกชนทั่วไป
วัดมหาพุทธาราม
วัดมหาพุทธาราม เป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ชนิดสามัญ สังกัดคณะสงฆ์ฝ่ายมหานิกาย ตั้งอยู่ถนนขุขันธ์ ตำบลเมืองเหนือ อำเภอเมืองศรีสะเกษ จังหวัดศรีสะเกษ
วัดมหาพุทธาราม (วัดพระโต) ได้ชื่อว่าเป็นวัดเก่าแก่คู่บ้านคู่เมืองศรีสะเกษ ปี พ.ศ. 2328 พระวิเศษภักดี (ท้าวชม) เจ้าเมืองศรีสะเกษคนที่ 2 ได้ย้ายเมืองศรีสะเกษจากที่ตั้งเดิม คือ บ้านโนนสามขาสระกำแพง มาตั้งที่บริเวณที่เป็นศาลหลักเมืองในปัจจุบัน ในขณะที่สร้างเมืองนั้น มีคนไปพบ "หลวงพ่อโต" ประดิษฐานอยู่ใจกลางป่าแดงโดยบังเอิญ จึงได้สร้างวัดขึ้นบริเวณที่พบองค์พระพุทธรูป และตั้งชื่อว่า "วัดพระโต" หรือ "วัดป่าแดง" ได้จัดหาพระสงฆ์ผู้ทรงคุณวุฒิมาปกครอง ก่อสร้างเสนาสนะที่จำเป็นต่าง ๆ และเจ้าเมืองศรีสะเกษคนต่อ ๆ มาไม่ว่าจะเป็นพระวิเศษภักดี (ท้าวบุญจันทร์) เจ้าเมืองศรีสะเกษคนที่ 3, พระวิเศษภักดี (โท) เจ้าเมืองศรีสะเกษ คนที่ 4 เป็นต้น กระทั่งมีการเปลี่ยนชื่อใหม่เป็น "วัดมหาพุทธาราม" ในปี พ.ศ. 2494 ต่อมาในปีพ.ศ. 2491 คณะสงฆ์ศรีสะเกษซึ่งมีพระชินวงศาจารย์ (อิ่ม องฺกุโร) ซึ่งเป็นเจ้าคณะจังหวัดศรีสะเกษในขณะนั้น ดำริจะเปลี่ยนชื่อ "วัดพระโต" หรือ "วัดป่าแดง" เป็น "วัดมหาพุทธวิสุทธาราม" แต่คณะกรรมการสงฆ์จังหวัดได้พิจารณาเห็นควรเพียง ชื่อว่า "วัดมหาพุทธาราม" จึงได้ชื่อ "วัดมหาพุทธาราม" มาตั้งแต่บัดนั้น
พ.ศ. 2465 ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา
พ.ศ. 2555 โปรดเกล้า ฯ ให้ยกวัดมหาพุทธาราม ตำบลเมืองเหนือ อำเภอเมืองศรีสะเกษ จังหวัดศรีสะเกษ เป็นพระอารามหลวง ชั้นตรี ชนิดสามัญ
วัดมหาพุทธาราม ถือเป็นศูนย์รวมจิตใจของชาวพุทธทั้งหลาย เป็นศูนย์กลางการปกครอง การศึกษา การเผยแผ่พระพุทธศาสนา ตลอดจนเป็นสถานที่ประกอบพิธีสำคัญของคณะสงฆ์ ปัจจุบันวัดมหาพุทธาราม ได้เป็นสำนักปฏิบัติธรรมประจำจังหวัดศรีสะเกษ และยังเป็นแหล่งท่องเที่ยวสำคัญแห่งหนึ่งของจังหวัดศรีสะเกษ
วัดมหาพุทธาราม มีจ้าอาวาสปกครองตั้งแต่อดีต ดังนี้
วัดมหาวนาราม
วัดมหาวนาราม เดิมชื่อว่า วัดป่าหลวงมณีโชติศรีสวัสดิ์ นิยมเรียกว่า วัดป่าใหญ่ เป็นพระอารามหลวง เป็นวัดเก่าแก่คู่บ้านคู่เมืองของจังหวัดอุบลราชธานี ตั้งอยู่บนถนนหลวง ตำบลในเมือง อำเภอเมืองอุบลราชธานี จังหวัดอุบลราชธานี
พระปทุมวรราชสุริยวงศ์(ท้าวคำผง - ต้นสายสกุล " ณ อุบล " ) เจ้าเมืองอุบลราชธานีคนแรก ได้ได้ก่อสร้างวัดที่ริมฝั่งแม่น้ำมูล ตั้งชื่อว่า วัดหลวง เพื่อให้เป็นสถานที่บำเพ็ญกุศลแก่ประชาชนทั่วไป
เมื่อพระมหาเถระได้เข้ามาอยู่จำพรรษาแล้วท่านเห็นว่า วัดนี้เป็นวัดบ้าน หรือ ฝ่ายคามวาสีไม่เหมาะแก่การปฏิบัติสมณธรรม]วิปัสสนากรรมฐาน จึงได้หาสถานที่ใหม่ คือ ป่าดงอู่ผึ้ง ห่างจากวัดหลวงไปทางทิศเหนือ 100 เส้น มีหนองน้ำ ชื่อว่า หนองสะพัง เป็นสถานที่อันสงบวิเวก เหมาะจึงได้ก่อตั้งขึ้นเป็นสำนักสงฆ์ (พ.ศ. 2322) ชื่อว่า วัดป่าหลวงมณีโชติศรีสวัสดิ์ เพื่อให้คู่กับวัดหลวงซึ่งก่อตั้งขึ้นก่อนแล้วนั้น แต่ก็ยังไม่ทันได้ตั้งเป็นวัดให้เรียบร้อยสมบูรณ์ เจ้าเมืองคือ พระปทุมวรราชสุริยวงศ์ (ท้าวคำผง - ต้นสายสกุล " ณ อุบล " ) ได้ถึงแก่อนิจกรรมเสียก่อนเมื่อ พ.ศ. 2338)
พ.ศ. 2348 เจ้าเมืองคนที่ 2 คือ พระพรหมวรราชสุริยวงศ์ (ท้าวทิดพรหม - ต้นสายสกุล " พรหมวงศานนท์ " ) ได้มาก่อสร้างวิหารอารามในวัดป่าหลวงมณีโชติศรีสวัสดิ์ต่อจนสำเร็จใน พ.ศ. 2350 และได้ยกฐานะเป็นวัดชื่อว่า วัดป่าหลวงมณีโชติ แต่ชาวบ้านเรียกว่า วัดหนองตะพังหรือหนองสระพัง ตามชื่อหนองน้ำที่อยู่ใกล้เคียง (มีหลักฐานการสร้างวัดอยู่ที่ ศิลาจารึก ซึ่งตั้งอยู่ข้างหลัง (ด้านซ้าย) ของพระเจ้าใหญ่อินทร์แปงระบุปีที่สร้างวัดนี้ ตรงกับ พ.ศ. 2350) โดยมีพระมหาราชครูศรีสัทธรรมวงศาเป็นเจ้าอาวาสรูปแรก และเป็นผู้สร้างพระพุทธรูปพระอินแปง หรือ พระเจ้าใหญ่อินทร์แปลง
"จุลศักราชได้ ๑๔๙ ตัว ปีเมิงมด เจ้าพระปทุมได้มาตั้งเมืองอุบลได้ ๒๖ ปี (ซาวหกปี)
ศักราชได้ ๑๔๒ ตัว ปีกดซง้า จึงถึงอนิจกรรมล่วงไปด้วยลำดับปีเดือนหั่นแล
ศักราชได้ ๑๕๔ ตัว ปีเต่าสัน พระพรหมวราชสุริยะวงศ์ ได้ขึ้นเสวยเมืองอุบลได้ ๑๕ ปี
ศักราช ๑๖๗ ตัว ปีรวงเล้า จึงมาได้สร้างวิหารอารามในวัดป่าหลวงมณีโชติศรีวัสสัสดี เพื่อให้เป็นที่สำราญแก่พระพุทธรูปเจ้า