pythainlp/thai_wikipedia_clean_20230101 huggingface dataset:
ท่าเรือแอนต์เวิร์ปได้รับการปลดปล่อย เมื่อวันที่ 4 กันยายน โดยกองพลยานเกราะที่ 11 ของบริติช จอมพล เซอร์ เบอร์นาร์ด มอนต์โกเมอรี ได้บัญชาการกองทัพกลุ่มที่ 21 ของอังกฤษ-แคนาดา ได้ชักชวนให้กองบัญชาการสูงสุดของฝ่ายสัมพันธมิตรเปิดฉากการโจมตีอย่างกล้าหาญ ปฏิบัติการมาร์เก็ตการ์เดน ซึ่งเขาได้คาดหวังว่าจะทำให้ฝ่ายสัมพันธมิตรก้าวข้ามแม่น้ำไรน์และสร้างแนวรบที่แคบที่เขาชื่นชอบ ทหารโดดร่มจะขึ้นเครื่องบินมาจากสหราชอาณาจักรและลงจอดเข้ายึดสะพานข้ามแม่น้ำสายหลักของเนเธอร์แลนด์ภายใต้การยึดครองของเยอรมันในสามเมืองหลักคือ ไอนด์โฮเวน ไนเมเคิน และอาร์เนม กองทัพสนามที่ 30 ของบริติซจะเจาะทะลวงแนวรบของเยอรมันตามแนวคลอง Maas–Schelde และเข้าสมทบกับกองกำลังทหารโดดร่มต่างๆ ได้แก่ กองพลทหารโดดร่มสหรัฐที่ 101 ในเมืองไอนด์โฮเวน กองพลทหารโดดร่มสหรัฐที่ 82 ในเมืองไนเมเคิน และกองพลทหารโดดร่มบริติซที่ 1 ในเมืองอาร์เนม หากทุกอย่างเป็นไปด้วยดี กองทัพสนามที่ 30 ก็จะรุกเข้าไปในเยอรมนีได้โดยปราศจากอุปสรรคสำคัญที่หลงเหลืออยู่ กองทัพสนามที่ 30 สามารถรุกได้เกินกว่าหกในเจ็ดสะพานที่กองกำลังทหารโดดร่มยึดครองอยู่ แต่ไม่สามารถสมทบกับกองทหารที่อยู่ใกล้กับสะพานข้ามแม่น้ำไรน์ที่เมืองอาร์เนม ผลที่ตามมาคือการถูกทำลายล้างเกือบหมดสิ้นของกองพลทหารโดดร่มบริติซที่ 1 ในช่วงยุทธการที่อาร์เนม ซึ่งคาดการณ์ว่ามีผู้ได้รับบาดเจ็บและล้มตายเกือบ 8,000 นาย การรุกได้สิ้นสุดลงด้วยเมืองอาร์เนมที่เหลืออยู่ยังอยู่ในเงื้อมมือของเยอรมันและฝ่ายสัมพันธมิตรได้ถือว่าเป็นการขยายส่วนที่ยื่นออกจากชายแดนเบลเยียมไปยังพื้นที่ระหว่างไนเมเคินและอาร์เนม
การรุกตอบโต้กลับฤดูหนาว.
เยอรมันได้เตรียมการโจมตีตอบโต้กลับครั้งใหญ่ในด้านตะวันตกนับตั้งแต่ฝ่ายสัมพันธมิตรบุกทะลวงจากนอร์ม็องดี แผนดังกล่าวเรียกว่า Wacht am Rhein (เฝ้าดูไรน์) เป็นการโจมตีผ่านทางป่าอาร์เดนส์และมุ่งหน้าไปทางเหนือสู่แอนต์เวิร์ป ทำการแบ่งแยกกองทัพอเมริกันและบริติซออกจากกัน การโจมตีได้เริ่มต้นขึ้น เมื่อวันที่ 16 ธันวาคม ซึ่งกลายเป็นที่รู้จักกันคือ ยุทธการตอกลิ่ม การป้องกันเส้นทางผ่านป่าอาร์เดนส์เป็นหน้าที่ของกองกำลังทหารแห่งกองทัพสหรัฐที่หนึ่ง ความสำเร็จครั้งแรกในสภาพอากาศที่เลวร้าย ซึ่งทำให้พวกเขาถูกบดบังจากกองทัพอากาศฝ่ายสัมพันธมิตร เป็นผลทำให้เยอรมันเข้ารุกได้ไกลถึง 80 กิโลเมตร(50 ไมล์) ไปยังภายในอย่างน้อยถึง 16 กิโลเมตร(10 ไมล์)ของแม่น้ำเมิซ เมื่อได้รับรู้ด้วยความประหลาดใจ ฝ่ายสัมพันธมิตรได้จัดตั้งกองทัพใหม่และเยอรมันได้หยุดชะงักโดยถูกโจมตีตอบโต้กลับแบบผสมคือทั้งทางภาคพื้นดินและทางอากาศ ซึ่งในที่สุดแล้วพวกเขาถูกผลักดันกลับไปยังจุดเริ่มต้น เมื่อวันที่ 25 มกราคม ค.ศ. 1945
เยอรมันได้เปิดฉากขั้นที่สอง การรุกขนาดเล็ก(นอร์ดวินด์) เข้าไปยังแคว้นอาลซัส เมื่อวันที่ 1 มกราคม ค.ศ. 1945 ด้วยเป้าหมายที่จะยึดสทราซบูร์กลับคืนมาอีกครั้ง เยอรมันได้โจมตีกองทัพกลุ่มที่ 6 ในหลายๆจุด เพราะแนวรบของฝ่ายสัมพันธมิตรได้ยืดออกไปอย่างหนักหน่วงในการตอบสนองต่อวิกฤตในป่าอาร์เดนส์ การถือครองและการรุกของนอร์วินด์นั้นล่าช้ากลับกลายเป็นเรื่องที่มีราคาแพงซึ่งกินเป็นเวลาเกือบสี่สัปดาห์ จุดสูงสุดของการโจมตีตอบโต้กลับของฝ่ายสัมพันธมิตรได้ฟื้นฟูแนวหน้าไปยังพื้นที่ของชายแดนเยอรมันและพังทะลายกอลมาร์พ็อกเกต
การบุกครองเยอรมนี.
ในเดือนมกราคม ค.ศ. 1945 หัวสะพานข้ามแม่น้ำรูร์ของเยอรมันระหว่างไฮน์แบร์ก(Heinsberg) และเรอร์มอนด์(Roermond)ได้ถูกจัดการในปฏิบัติการแบล็คคอก ครั้งนี้ตามมาด้วยการเคลื่อนไหวแบบก้ามปูของกองทัพแคนาดาที่หนึ่งในปฏิบัติการเวริเทเบิล เข้ารุกจากไนเมเคิน พื้นที่ของเนเธอร์แลนด์ และกองทัพสหรัฐที่ 9 ได้ข้ามแม่น้ำรูร์ในปฏิบัติการเกรเนด เวริเทเบิลและเกรเนดเป็นแผนที่เริ่มต้นขึ้น เมื่อวันที่ 8 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1945 แต่เกรเนดได้ล่าช้าไปสองสัปดาห์ เมื่อเยอรมันได้ทำให้เกิดน้ำท่วมหุบเขารูร์โดยการทำลายประตูเขื่อนแม่น้ำรูร์ที่ตั้งอยู่ทางต้นน้ำ จอมพล แกร์ท ฟ็อน รุนท์ชเต็ท ได้ขออนุมัติในการถอนกำลังไปยังด้านตะวันออกหลังแม่น้ำไรน์ โดยยืนยันว่าการต่อต้านที่เพิ่มมากขึ้นจะช่วยถ่วงเวลาได้อย่างแน่นอน แต่ได้รับคำสั่งจากฮิตเลอร์ว่าให้ต่อสู้รบต่อไปอย่างที่กองทัพของเขาจะยืนหยัดได้
เมื่อถึงเวลาน้ำลดลงและกองทัพสหรัฐที่เก้าก็สามารถข้ามแม่น้ำรูร์ เมื่อวันที่ 23 กุมภาพันธ์ กองทัพฝ่ายสัมพันธมิตรอื่นๆยังได้ประชิดฝั่งตะวันตกของแม่น้ำไรน์ กองพลของฟ็อน รุนท์ชเต็ทซึ่งยังหลงเหลืออยู่บนฝังตะวันตกถูกโอบล้อมใน"ยุทธการที่ไรน์ลันท์"-จำนวน 280,000 นายถูกจับเป็นเชลย กับผู้ชายจำนวนมากที่ถูกจับกุม การต่อต้านของเยอรมันที่ดือรั้นในช่วงการทัพของฝ่ายสัมพันธมิตรเพื่อไปถึงแม่น้ำไรน์ในเดือนกุมภาพันธ์และเดือนมีนาคม ค.ศ. 1945 จึงทำให้มีราคาแพง ความสูญเสียทั้งหมดได้บรรลุถึงประมาณ 400,000 นาย เมื่อถึงเวลาที่พวกเขาเตรียมข้ามแม่น้ำไรน์ในปลายเดือนมีนาคม ฝ่ายสัมพันธมิตรตะวันตกได้จับกุมเชลยศึกชาวเยอรมันจำนวน 1,300,000 นาย ในยุโรปตะวันตก
เมื่อฝ่ายสัมพันธมิตรข้ามแม่น้ำไรน์ได้แล้ว บริติซก็ได้มุ่งหน้าไปทางตะวันออกเฉียงเหนือเข้าสู่เมืองฮัมบวร์ค ข้ามแม่น้ำเอลเบและมุ่งหน้าไปยังเดนมาร์กและทะเลบอลติก กองทัพบริติซได้เข้ายึดครองเมืองเบรเมิน เมื่อวันที่ 26 เมษายน ภายหลังสัปดาห์ของการสู้รบ ทหารโดดร่มบริติชและแคนาดาได้เดินทางมาถึงเมืองบนฝั่งทะเลบอลติกคือ วิสมาร์(Wismar) ซึ่งมาถึงก่อนกองทัพโซเวียต เมื่อวันที่ 2 พฤษภาคม กองทัพสหรัฐที่ 9 ซึ่งยังคงอยู่ภายใต้คำสั่งของกองบัญชาการบริติชนับตั้งแต่ยุทธการตอกลิ่ม ได้มุ่งหน้าไปทางใต้เช่นเดียวกับทางเหนือเข้าบรรจบกันเป็นคีบปากหนีบของการโอบล้อมที่รัวร์ เช่นเดียวกับผลักดันส่วนที่เหลือไปทางด้านตะวันออก กองทัพสนามที่สิบเก้าของกองทัพที่เก้าได้เข้ายึดครองเมืองมัคเดอบวร์ค เมื่อวันที่ 18 เมษายน กองทัพสนามสหรัฐที่สิบสามได้มุ่งหน้าไปทางเหนือเข้ายึดครองสเทินเดล(Stendal)
กองทัพกลุ่มที่ 12 ของสหรัฐได้แผ่ขยายออกไป กองทัพที่หนึ่งได้มุ่งหน้าไปทางเหนือเช่นเดียวกับทางใต้เข้าบรรจบกันเป็นคีบปากหนีบของการโอบล้อมที่รัวร์ เมื่อวันที่ 4 เมษายน การโอบล้อมได้เสร็จสมบูรณ์ และกองทัพที่เก้าได้หวนกลับมาอยู่ภายใต้คำสั่งกองบัญชาการของกองทัพกลุ่มที่ 12 ของแบรดลีย์ กองทัพเยอรมันกลุ่มบีภายใต้บัญชาการของจอมพล วัลเทอร์ โมเดิล ถูกติดกับในรัวร์พ็อกเกตและทหาร 300,000 นายได้ตกเป็นเชลยศึกสงคราม กองทัพอเมริกันที่เก้าและหนึ่งได้หันมุ่งหน้าไปยังทางด้านตะวันออกและผลักดันไปยังแม่น้ำเอลเบในกลางเดือนเมษายน ในช่วงระหว่างการผลักดันทางด้านตะวันออก เมืองต่างๆ ได้แก่ ฟรังค์ฟวร์ทอัมไมน์, คัสเซิล, มัคเดอบวร์ค, ฮัลเลอ และไลพ์ซิชล้วนได้รับการป้องกันอย่างแน่นหนาโดยกองทหารรักษาการณ์เฉพาะกิจของเยอรมันที่ประกอบไปด้วยทหารประจำการ หน่วยทหารต่อต้านอากาศยาน ฟ็อลคส์ชตวร์ม และกองกำลังติดอาวุธสนับสนุนพรรคนาซี นายพลไอเซนฮาวร์และแบรดลีย์ได้หารือข้อสรุปว่าการผลักดันเกินกว่าที่แม่น้ำเอลเบนั้นไม่มีความหมายอะไรเลย เนื่องจากเยอรมนีตะวันออกได้ถูกกำหนดเอาไว้แล้วในทุกกรณีที่ถูกยึดครองโดยกองทัพแดง กองทัพที่หนึ่งและเก้าได้หยุดทัพตามแนวแม่น้ำเอลเบและมัลเด(Mulde) ทำการติดต่อกับกองทัพโซเวียตที่อยู่ใกล้กับแม่น้ำเอลเบในปลายเดือนเมษายน กองทัพสหรัฐที่สามได้แผ่ขยายออกไปทางด้านตะวันออกโดยไปทางภาคตะวันตกเข้าสู่เชโกสโลวาเกีย ทางภาคตะวันออกเฉียงใต้เข้าสู่บาวาเรีย และทางภาคเหนือเข้าสู่ออสเตรีย ในวัยชัยแห่งยุโรป กองทัพกลุ่มที่ 12 ของสหรัฐเป็นกองกำลังจากทั้งสี่กองทัพ(หนึ่ง, สาม, เก้า และสิบห้า) ซึ่งมีจำนวนมากกว่า 1.3 ล้านนาย
จุดจบของจักรวรรดิไรช์ที่สาม.
กองทัพกลุ่มที่ 6 ได้แผ่ขยายออกไปยังภาคตะวันตกเฉียงใต้ เคลื่อนทัพผ่านทางตะวันออกของสวิตเซอร์แลนด์ไปจนถึงบาวาเรียและเข้าสู่ออสเตรียและทางตอนเหนือของอิตาลี Black Forest และ Baden ถูกบุกรุกโดยกองทัพฝรั่งเศสที่หนึ่ง ได้มีการตั้งรับอย่างแน่วแน่ในเดือนเมษายนโดยกองทัพเยอรมันที่อยู่ในเมืองไฮล์บร็อน เนือร์นแบร์ค และมิวนิก, แต่กลับถูกพิชิตลงได้หลังผ่านไปหลายวัน ส่วนหนึ่งของกองพลทหารราบสหรัฐที่ 3 เป็นทหารฝ่ายสัมพันธมิตรกลุ่มแรกที่เดินทางไปถึงแบร์ชเทิสกาเดินซึ่งพวกเขายึดครองมาได้ ในขณะที่กองพลยานเกราะฝรั่งเศสที่ 2 ได้เข้ายึดแบร์คโฮฟ(บ้านพักตากอากาศบนเทือกเขาแอลป์ของฮิตเลอร์) เมื่อวันที่ 4 พฤษภาคม ค.ศ. 1945 กองทัพเยอรมันกลุ่มจีได้ยอมจำนนต่อกองทัพสหรัฐที่ฮารร์ ในบาวาเรีย เมื่อวันที่ 5 พฤษภาคม จอมพลมอนต์โกเมอรีได้รับการยอมจำนนของทหารเยอรมันของกองทัพเยอรมันทั้งหมดในเนเธอร์แลนด์ ทางด้านตะวันตกเฉียงเหนือและเดนมาร์กบน Lüneburg Heath พื้นที่ระหว่างเมืองฮัมบวร์ค ฮันโนเฟอร์ และเบรเมิน เมื่อวันที่ 4 พฤษภาคม ค.ศ. 1945 เช่นเดียวกับผู้บัญชาการปฏิบัติการของกองทัพบางส่วนนี้คือ พลเรือเอก คาร์ล เดอนิทซ์ Reichspräsident(ประมุขแห่งรัฐ)คนใหม่ของไรช์ที่สามได้ยินยอมที่จะเซ็นลงนามสัญญาสงบศึกเป็นอันสงครามในยุโรปสิ้นสุดลง
เมื่อวันที่ 7 พฤษภาคม ที่สำนักงานใหญ่ของเขาในแร็งส์ ไอเซนฮาวร์ได้รับการยอมจำนนอย่างไม่มีเงื่อนไขของกองทัพเยอรมันทั้งหมดต่อฝ่ายสัมพันธมิตรตะวันตกและสหภาพโซเวียต จากหัวหน้าเสนาธิการเยอรมัน นายพล อัลเฟรท โยเดิล เป็นผู้ลงนามคนแรกในตราสารยอมจำนนที่เวลา 0241 ชั่วโมง นายพล Franz Böhme ได้ประกาศยอมจำนนอย่างไม่มีเงื่อนไขของกองกำลังทหารเยอรมันในนอร์เวย์ การดำเนินการได้หยุดลงที่เวลา 2301 ชั่วโมงตามเวลายุโรปกลาง(CET) เมื่อวันที่ 8 พฤษภาคม ในวันเดียวกัน จอมพล วิลเฮ็ล์ม ไคเทิล ในฐานะที่เป็นหัวหน้าของกองบัญชาการใหญ่แห่งแวร์มัคท์(OKW)และหัวหน้าของโยเดิล ได้ถูกนำตัวไปหาจอมพล เกออร์กี จูคอฟ ในคาร์ลชอร์สท์และเซ็นลงนามในตราสารยอมจำนนอีกครั้งซึ่งมีลักษณะคล้ายกับการลงนามในแร็งส์ โดยมีการเพิ่มเติมที่เล็กน้อยสองครั้งที่ถูกเรียกร้องโดยโซเวียต
ศิลปะคริสเตียน
ศิลปะคริสเตียน  เป็นคำที่หมายถึงจักษุศิลป์ที่สร้างขึ้นเพื่อเป็นสื่อแสดงความหมาย, ขยายความ และแสดงเรื่องราวที่เกี่ยวกับหลักของศาสนาคริสต์ นิกายของศาสนาคริสต์เกือบทุกนิกายใช้ศิลปะคริสเตียนแต่จะมากบ้างน้อยบ้างก็แล้วแต่กฎบัตรของแต่ละนิกาย แต่โดยทั่วไปไม่ว่าจะเป็นสื่อชนิดใดหัวเรื่องการสร้างก็จะคล้ายคลึงกันคือจะเป็นเรื่องราวเกี่ยวกับชีวประวัติของพระเยซูจากพันธสัญญาใหม่ หรือบางครั้งก็รวมเรื่องราวจากพันธสัญญาเดิม นอกนั้นการเขียนเรื่องนักบุญหรือผู้มีความสำคัญต่อศาสนาก็เป็นที่นิยมกันโดยเฉพาะในนิกายโรมันคาทอลิก, นิกายแองกลิคัน และนิกายอีสเทิร์นออร์ทอดอกซ์
ศิลปะคริสเตียนมีอายุนานพอ ๆ กับศาสนาคริสต์ สื่อที่พบที่เก่าที่สุดมาจาก ค.ศ. 70 ที่นักโบราณคดีพบที่ว้ดที่เมกิดโด (Megiddo) และประติมากรรมเก่าที่สุดที่พบมาจากคริสต์ศตวรรษที่ 2 เป็นงานสลักบนโลงหิน
หลังจักรวรรดิโรมัน.
ศิลปะที่พบหลักจากจักรวรรดิโรมันล่มเป็นศิลปะคริสเตียนแทบทั้งสิ้น หลังจากจักรวรรดิโรมันล่มสถาบันศาสนาคริสต์ก็เข้ามามีบทบาทและอำนาจแทนที่ซึ่งปัจจุบันคือสถาบันโรมันคาทอลิกผู้เป็นตัวจักรสำคัญในการสร้างศิลปะคริสเตียน ทางออร์ทอดอกซ์ตะวันออกที่คอนสแตนติโนเปิลที่ยังมีความสงบกว่าภายใต้การปกครองของจักรวรรดิโรมันตะวันออกก็มีบทบาทสำคัญในการสร้างศิลปะคริสเตียนทางตะวันออก เมื่อสถานะการทางการเมืองของทางตะวันตกเริ่มมั่นคงขึ้นบางระหว่างยุคกลางสถาบันโรมันคาทอลิกก็เพิ่มบทบาทในการสนับสนุนการสร้างศิลปะโดยการจ้างจิตรกร ประติมากร และสถาปนิกในสร้างงานให้สถาบันโดยตรง สถาปัตยกรรมศาสนาคริสต์ออกมาในรูปของวัดแบบต่าง ๆ, มหาวิหาร, สำนักสงฆ์ และ ที่เก็บศพ หรือ อนุสาวรีย์ผู้ตาย
ระหว่างการวิวัฒนาการทางศิลปะคริสเตียนในจักรวรรดิไบแซนไทน์จากแบบนามธรรมของกรีกก็กลายมาเป็นศิลปะที่ใกล้เคียงธรรมชาติมากขึ้นบ้าง แต่ลักษณะใหม่นี้ก็ยังเป็นแบบจินตนิยม (hieratic) จุดประสงค์ของศิลปะทำเพื่อสื่อสารข้อมูลทางศาสนามีใช่เพื่อให้เหมือนสิ่งที่วาดหรือแม่แบบอย่างเที่ยงตรง การเขียนภาพจะไม่คำนึงถึงการเขียนแบบทัศนียภาพ ให้ได้สัดส่วนแสงเงาที่ถูกต้องแต่จะใช้รูปทรงที่ง่าย และการวางองค์ประกอบที่เป็นมาตรฐาน เพราะความขัดแย้งในการใช้ "รูปต้องห้าม" (idol หรือ graven images) จากที่ตีความหมายจากบัญญัติข้อที่สองของบัญญัติ 10 ประการและสถานะการณ์เกี่ยวกับลัทธิทำลายรูปสัญลักษณ์ทำให้มีผลสองประการ: การออกมาตรฐานของการแสดงรูปสัญลักษณ์ทางศาสนาคริสต์ภายในนิกายอีสเทิร์นออร์ทอดอกซ์ซึ่งเป็นผลให้การแสดงออกทางศิลปะเป็นแบบจุลนิยมในศิลปะของนิกายโปรเตสแตนต์ต่อมาภายหลัง
เมื่อปรัชญาทางโลกและการแยกระหว่างศาสนากับทางโลกเริ่มมีความสำคัญมาขึ้นในคริสต์ศตวรรษที่ 19 ในยุโรปตะวันตก ก็เริ่มมีการสะสมศิลปะคริสเตียนจากยุคกลางมิใช่เพื่อเป็นการสักการะแต่เพราะเป็นสิ่งสะสมที่มีคุณค่าทางศิลปะในขณะเดียวกันศิลปะคริสเตียนร่วมสมัยก็ลดความสำคัญลง ศิลปินก็สร้างงานทางศาสนาน้อยลงเป็นลำดับหรือถ้าทำก็เป็นโอกาสพิเศษ แต่ก็มีศิลปินบางคนที่ยังสร้างงานศาสนาเช่น มาร์ก ชากาล (Marc Chagall), อ็องรี มาติส, เจคอป เอพสไตน์ (Jacob Epstein) และอลิสซาเบ็ธ ฟริงค์ (Elizabeth Frink)
---คริสต์ศิลป์สมัยนิยม---
วิวัฒนาการการพิมพ์ทำให้เกิดความแพร่หลายของลัทธินิยมในการเป็นเจ้าของภาพพิมพ์ทางศิลปะ เช่นงานจิตรกรรมของ Mihály Munkácsy ในคริสต์ศตวรรษที่ 19 หรืองานสมัยใหม่ของทอมัส คินเคด (Thomas Kinkade) และทอมัส แบล็กเชียร์ (Thomas Blackshear) เป็นต้น
ศิลปะคริสเตียนไม่ว่าจะเป็นรูปแบบใดมักจะแสดงบุคคลหรือเหตุการณ์ที่เฉพาะเจาะจง แต่ละชิ้นก็จะเป็นสัญลักษณ์นิยม(Symbolism) ของแต่ละนิกาย การใช้สัญลักษณ์ไม่มีกฎตายตัวเช่นการใช้กางเขนก็จะไม่เหมือนกันไปทุกนิกายหรือลัทธิ หรือแม้แต่คัมภีร์ไบเบิลก็ตาม แต่อย่างไรก็ตามหัวข้อใหญ่ ๆ ที่ทำกันไม่ว่าจะเป็นลัทธิใดก็ได้แก่
หัวเรื่องศิลปะคริสเตียน.
หัวเรื่องศิลปะคริสเตียนที่นิยมเขียนหรือสร้างกันมากก็ได้แก่
ศิลปะของคริสต์ศาสนา
ศิลปะของศาสนาคริสต์
แนวรบด้านตะวันออก (สงครามโลกครั้งที่สอง)
แนวรบด้านตะวันออกเป็นเขตสงครามหนึ่งในสงครามโลกครั้งที่สอง มีอักษะประเทศในทวีปยุโรป และคู่สงครามร่วมฟินแลนด์ฝ่ายหนึ่ง กับสหภาพโซเวียต โปแลนด์และชาติสัมพันธมิตรจำนวนหนึ่งอีกฝ่ายหนึ่งเป็นคู่สงคราม เขตสงครามนี้กินอาณาบริเวณยุโรปตะวันออก บางส่วนของยุโรปเหนือและยุโรปใต้ สู้รบกันระหว่างวันที่ 22 มิถุนายน ค.ศ. 1941 ถึง 9 พฤษภาคม ค.ศ. 1945 เขตสงครามดังกล่าวมีเรียกหลายชื่อแตกต่างกันไปตามประเทศ ชื่อที่โดดเด่น เช่น "มหาสงครามของผู้รักชาติ"  ในอดีตสหภาพโซเวียต; แนวรบด้านตะวันออก  การทัพตะวันออก  หรือ การทัพรัสเซีย  ในเยอรมนี
การยุทธ์บนแนวรบด้านตะวันออกประกอบกันเป็นการเผชิญหน้าทางทหารครั้งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ มีลักษณะของความรุนแรงอย่างไม่เคยมีมาก่อน การทำลายไม่เลือกหน้า การเนรเทศขนานใหญ่ ตลอดจนการสูญเสียชีวิตมหาศาลอันเนื่องมาจากการสู้รบ ความอดอยาก การทอดทิ้ง โรคระบาด และการสังหารหมู่ แนวรบด้านตะวันออก อันเป็นแหล่งค่ายมรณะ การเดินขบวนแห่งความตาย (death march) เกตโต และโพกรมแทบทั้งหมด ถือเป็นศูนย์กลางของฮอโลคอสต์ จากตัวเลขประเมินผู้เสียชีวิตในสงครามโลกครั้งที่สอง 70 ล้านคน มีผู้เสียชีวิตราว 30 ล้านคนในแนวรบด้านตะวันออก ซึ่งเป็นพลเรือนเสียมาก แนวรบด้านตะวันออกมีส่วนสำคัญในการกำหนดผลของสงครามโลกครั้งที่สอง และถือเป็นสาเหตุสำคัญประการหนึ่งอันนำไปสู่ความปราชัยของเยอรมนี สงครามนี้ลงเอยด้วยการล่มสลายของนาซีเยอรมนี การแบ่งประเทศเยอรมนีนานเกือบครึ่งศตวรรษ และการก้าวขึ้นเป็นรัฐอภิมหาอำนาจทางทหารและอุตสาหกรรมของสหภาพโซเวียต
แม้เยอรมนีกับสหภาพโซเวียตจะชังในอุดมการณ์ของอีกฝ่าย แต่ทั้งสองต่างไม่ชอบผลของสงครามโลกครั้งที่หนึ่งด้วยกัน สหภาพโซเวียตเสียดินแดนผืนใหญ่ในยุโรปตะวันออกไป อันเป็นผลมาจากสนธิสัญญาเบรสท์-ลีตอฟสก์ ซึ่งได้ยกให้ตามข้อเรียกร้องของเยอรมนีและยอมยกโปแลนด์ ลิทัวเนีย เอสโตเนีย ลัตเวียและฟินแลนด์ ฯลฯ ให้แก่ "ฝ่ายมหาอำนาจกลาง" ต่อมา เมื่อเยอรมนียอมจำนนต่อฝ่ายสัมพันธมิตรบ้าง ดินแดนเหล่านี้ถูกปลดปล่อยภายใต้เงื่อนไขของการประชุมสันติภาพปารีส ค.ศ. 1919 แต่ขณะนั้นรัสเซียอยู่ในภาวะสงครามกลางเมือง ฝ่ายสัมพันธมิตรไม่รับรองรัฐบาลบอลเชวิค และสหภาพโซเวียตยังไม่ถูกก่อตั้งขึ้นจนอีก 4 ปีให้หลัง ฉะนั้นจึงไม่มีผู้แทนรัสเซียเข้าร่วมประชุม
สนธิสัญญาโมโลตอฟ-ริบเบนทรอพ ซึ่งมีการลงนามเมื่อเดือนสิงหาคม ค.ศ. 1939 เป็นความตกลงไม่รุกรานระหว่างนาซีเยอรมนีกับสหภาพโซเวียต ซึ่งมีพิธีสารลับที่มุ่งย้อนยุโรปกลางคืนสู่สถานะเดิมก่อนสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง โดยการแบ่งดินแดนระหว่างเยอรมนีกับสหภาพโซเวียต ฟินแลนด์ เอสโตเนีย ลัตเวียและลิทัวเนียจะกลับไปอยู่ในการควบคุมของโซเวียต ขณะที่โปแลนด์และโรมาเนียจะถูกแบ่งระหว่างทั้งสอง
ตามข้อมูลของแอนดรูว์ นากอร์สกี (Andrew Nagorski) (2007; The Greatest Battle) อดอล์ฟ ฮิตเลอร์ได้ประกาศเจตนารมณ์ในการบุกครองสหภาพโซเวียตเมื่อวันที่ 11 สิงหาคม ค.ศ. 1939 ต่อคาร์ล ยาคอบ บูร์คฮาร์ดท์ ข้าหลวงสันนิบาตชาติ โดยกล่าวว่า "ทุกอย่างที่ผมทำมุ่งต่อต้านพวกรัสเซีย ถ้าทางตะวันตกโง่และตาบอดเกินกว่าจะฉวยสิ่งนี้ เช่นนั้นผมจะถูกบังคับให้หันไปทำความตกลงกับพวกรัสเซีย เอาชนะตะวันตก และจากนั้นหลังประเทศเหล่านั้นแพ้แล้ว ค่อยหันกำลังของผมทั้งหมดต่อสหภาพโซเวียต ผมต้องการยูเครนเพื่อที่เขาจะทำให้เราอดอยากไม่ได้ เหมือนที่เคยเกิดในสงครามครั้งที่แล้ว"
อุดมการณ์ของเยอรมนี.
อดอล์ฟ ฮิตเลอร์โต้เถียงใน "ไมน์คัมพฟ์" อัตชีวประวัติของตน ถึงความจำเป็นของแนวคิดเลเบนซเราม์  ซึ่งเป็นการเข้ายึดดินแดนใหม่เพื่อการตั้งถิ่นฐานของชาวเยอรมันทางตะวันออกของเยอรมนี เขาดำริการตั้งถิ่นฐานชาวเยอรมันในที่นั้นเป็นชนชาติปกครอง (master race) ขณะที่กำจัดหรือเนรเทศผู้อยู่อาศัยส่วนมากไปยังไซบีเรียและใช้ที่เหลือเป็นแรงงานทาส สำหรับพวกนาซีที่ยึดมั่นในหลักการ (ดังเช่นฮิมม์เลอร์) สงครามกับสหภาพโซเวียตเป็นการต่อสู้ของนาซีต่อคอมมิวนิสต์ และเชื้อชาติอารยันต่ออุนแทร์เมนซเชน (ต่ำกว่ามนุษย์) สลาฟ ฮิตเลอร์เอ่ยถึงโดยใช้คำพิเศษว่า "สงครามแห่งการทำลายล้าง" ในแผนการชื่อ "เจเนรัลพลันโอสท์" (Generalplan Ost) ประชากรยุโรปกลางและสหภาพโซเวียตที่ถูกยึดครองจะถูกเนรเทศไปยังไซบีเรียตะวันตกบางส่วน บางส่วนตกเป็นทาส และถูกกำจัดทิ้งไปในที่สุด ชาวเยอรมันหรือ "ผู้ที่แผลงเป็นเยอรมัน" (Germanized) จะตั้งนิคมในดินแดนที่พิชิตได้ นอกจากนี้ พวกนาซียังมุ่งกวาดล้างประชากรชาวยิวขนาดใหญ่ในยุโรปกลางและตะวันออก เป็นส่วนหนึ่งของโครงการนาซีที่มุ่งกำจัดชาวยิวทุกคนในยุโรป
หลังความสำเร็จขั้นต้นของเยอรมนีที่ยุทธการเคียฟ อดอล์ฟ ฮิตเลอร์มองว่าสหภาพโซเวียตอ่อนแอทางทหารและสุกงอมแก่การพิชิตทันทีทันใด วันที่ 3 ตุลาคม ค.ศ. 1941 เขาประกาศว่า "เราทำแค่เตะที่ประตู และอาคารที่ผุพังทั้งหลังก็จะถล่มลงมา" ดังนั้น เยอรมนีคาดหวังบลิทซครีกช่วงสั้น ๆ อีกครั้งหนึ่ง และไม่มีการเตรียมการจริงจังต่อการสงครามยืดเยื้อ อย่างไรก็ดี หลังชัยชนะอย่างเด็ดขาดของโซเวียตที่ยุทธการสตาลินกราดและสถานการณ์ทางทหารอันเลวร้ายมากของเยอรมนีอันเป็นผล ฮิตเลอร์และโฆษณาชวนเชื่อนาซีประกาศว่า สงครามเป็นการป้องกันอารยธรรมตะวันตกต่อการถูกทำลายโดย "ฝูงบอลเชวิก" (Bolshevik horde) ใหญ่โตที่กำลังหลั่งไหลเข้าสู่ยุโรป
อุดมการณ์ของโซเวียต.
ระบอบโซเวียต ซึ่งมีโจเซฟ สตาลินเป็นผู้นำ วางแผนการขยายอุดมการณ์ลัทธิมากซ์-เลนิน และให้ความช่วยเหลือแก่ความคืบหน้าของการปฏิวัติโลก ในความเป็นจริง สตาลินได้ยึดหลักการสังคมนิยมประเทศเดียว (Socialism in one country) และใช้หลักการนั้นสร้างความชอบธรรมแก่การปรับให้สหภาพโซเวียตเป็นประเทศอุตสาหกรรมช่วงคริสต์ทศวรรษ 1930 นาซีเยอรมนี ซึ่งวางตัวเป็นรัฐที่ต่อต้านคอมมิวนิสต์มาอย่างต่อเนื่อง และได้ยืนยันฐานะอย่างเป็นทางการด้วยการลงนามในกติกาสัญญาต่อต้านโคมินเทิร์นกับญี่ปุ่น และอิตาลี นับเป็นขั้วตรงข้ามทางอุดมการณ์โดยตรงกับสหภาพโซเวียต ความตึงเครียดจากอุดมการณ์ได้เปลี่ยนไปเป็นสงครามตัวแทนระหว่างนาซีเยอรมนีและสหภาพโซเวียต เมื่อ ใน ค.ศ. 1936 เยอรมนีและฟาสซิสต์อิตาลีเข้าแทรกแซงสงครามกลางเมืองสเปน โดยสนับสนุนฝ่ายชาตินิยมสเปน ขณะที่ฝ่ายโซเวียตสนับสนุนสาธารณรัฐสเปนที่สอง ซึ่งนำโดยพวกสังคมนิยมและคอมมิวนิสต์อย่างโดดเด่น
เหตุการณ์อันชลุสส์ออสเตรียของเยอรมนี ใน ค.ศ. 1938 และการตัดเชโกสโลวาเกียแสดงถึงความเป็นไปไม่ได้ที่จะสร้างระบบความมั่นคงร่วมในทวีปยุโรป ซึ่งเป็นนโยบายที่ได้รับการสนับสนุนจากมักซิม ลิตวินอฟ รัฐมนตรีต่างประเทศโซเวียต ความล้มเหลวดังกล่าว ตลอดจนความไร้ความสามารถของผู้นำอังกฤษและฝรั่งเศสที่จะลงนามพันธมิตรทางการเมืองและทางทหารเพื่อต่อต้านเยอรมนีเต็มขั้นกับสหภาพโซเวียต นำไปสู่สนธิสัญญาโมโลตอฟ-ริบเบนทรอพระหว่างสหภาพโซเวียตกับเยอรมนีช่วงปลายเดือนสิงหาคม ค.ศ. 1939 การลงนามดังกล่าวนี้นำไปสู่การพลิกผันการโฆษณาชวนเชื่อของโซเวียต นาซีไม่ถูกพรรณนาว่าเป็นศัตรูคู่อาฆาตอีกต่อไป และสื่อสหภาพโซเวียตนำเสนอว่าเยอรมนีเป็นกลาง และกล่าวโทษโปแลนด์ สหราชอาณาจักรและฝรั่งเศสว่าเป็นผู้ก่อสงคราม อย่างไรก็ดี หลังเยอรมนีบุกตี ฐานะของรัฐบาลโซเวียตก็เปลี่ยนมาเป็นต่อต้านนาซีเต็มตัว
การตัดสินใจทำสงคราม.
เป็นช่วงเวลาเกือบสองปีที่แนวชายแดนเยอรมนี-โซเวียตคงความสงบอยู่ ขณะที่เยอรมนีรุกรานเดนมาร์ก นอร์เวย์ ฝรั่งเศส กลุ่มประเทศแผ่นดินต่ำและคาบสมุทรบอลข่าน ฮิตเลอร์มีความตั้งใจที่จะฉีกสนธิสัญญาไม่รุกรานและโจมตีสหภาพโซเวียต ความพยายามของฮิตเลอร์กลายเป็นรูปเป็นร่างเมื่อถึงฤดูใบไม้ผลิของปี 1940 ฮิตเลอร์เชื่อว่าสหภาพโซเวียตจะต้องยอมจำนนอย่างง่ายดายหลังจากต้องเผชิญกับการโหมกระหน่ำบุกของกองทัพเยอรมัน และสงครามน่าจะยุติลงก่อนที่ฤดูหนาวอันทารุณในสหภาพโซเวียตจะมาถึง
บางคนมีความเห็นว่าโจเซฟ สตาลินมีความกลัวที่จะทำสงครามกับเยอรมนี หรือไม่คาดว่าเยอรมนีจะทำสงครามสองด้าน และไม่ต้องการรบกวนฮิตเลอร์ บางคนบอกว่าสตาลินต้องการให้เยอรมนีทำสงครามกับประเทศทุนนิยมอื่น อีกแง่มุมหนึ่งก็คือ สตาลินเชื่อว่าสงครามจะเกิดขึ้นในปี ค.ศ. 1942 เมื่อทุกอย่างเตรียมพร้อมเสร็จสิ้นแล้ว และไม่เชื่อว่าสงครามจะเกิดขึ้นก่อนหน้านั้นอย่างแน่นอน
ถึงแม้ว่าเยอรมนีจะรวบรวมกองทัพขนาดใหญ่ไว้ในโปแลนด์ตะวันออก และใช้เครื่องบินสำรวจเหนือแนวชายแดนหลายรอบ แต่สตาลินละเลยสัญญาณดังกล่าว รวมไปถึงหน่วยสืบราชการลับด้วยเช่นกัน ไม่กี่คืนก่อนหน้าการรุกรานจะเริ่มต้น ทหารโซเวียตได้รับคำสั่งที่ลงนามโดยจอมพลแซมยอน ติโมเชนโก และพลเอกเกออร์กี จูคอฟ ตามคำสั่งของสตาลินว่า "ห้ามตอบโต้การกระทำใด ๆ" และ "ห้ามลงมือต่อข้าศึกโดยปราศจากคำสั่งโดยตรง" การโจมตีสหภาพโซเวียตของเยอรมนีทำให้นายพลระดับสูงของโซเวียตพากันแปลกใจ แม้ว่าสตาลินจะได้รับรายงานของหน่วยข่าวกรองเตือนว่าจะมีการรุกรานก็ตาม
ปฏิบัติการบาร์บารอสซา: ฤดูร้อน 1941.
ปฏิบัติการบาร์บารอสซาเริ่มต้นขึ้นก่อนรุ่งอรุณของวันที่ 22 มิถุนายน ค.ศ. 1941 เล็กน้อย ฝ่ายเยอรมันทำลายเครือข่ายสายโทรเลขในมณฑลทหารบกทางชายแดนด้านตะวันตกของสหภาพโซเวียตทั้งหมด เพื่อทำลายการติดต่อสื่อสารของโซเวียต เวลา 3.15 น. ของวันนั้น 99 กองพล จากทั้งหมด 190 กองพลของเยอรมนี รวมถึงกองพลแพนเซอร์ 14 กองพล และกองพลยานยนต์ 10 กองพล เคลื่อนย้ายเข้าวางกำลังต่อสหภาพโซเวียตจากทะเลบอลติกถึงทะเลดำ นอกจากนี้ยังมี 10 กองพลของโรมาเนีย 9 กองพลน้อยของโรมาเนียและ 4 กองพลน้อยของฮังการีเข้าสมทบ
เพื่อสถาปนาความเป็นเจ้าอากาศ ลุฟท์วัฟเฟอเริ่มการเข้าตีฉับพลันต่อสนามบินโซเวียต และทำลายกองสนามบินกองทัพอากาศโซเวียตที่เคลื่อนเข้าวางกำลังส่วนหน้าซึ่งประกอบด้วยอากาศยานที่ล้าสมัยส่วนใหญ่เป็นอันมากก่อนที่นักบินจะทันนำเครื่องขึ้นจากพื้นดิน เป็นเวลากว่าเดือนที่การรุกสามทางหยุดไม่อยู่ เมื่อกำลังแพนเซอร์โอบล้อมกองทหารโซเวียตนับแสนในวงล้อมขนาดใหญ่ซึ่งถูกลดทอนโดยกองทัพทหารราบที่เคลื่อนที่ได้ช้ากว่า ขณะที่แพนเซอร์ยังรักษาการรุก ตามหลักนิยมบลิทซครีก
วัตถุประสงค์ของกองทัพกลุ่มเหนือ คือ เลนินกราด ผ่านรัฐบอลติก ประกอบด้วยกองทัพที่ 16 ที่ 18 และกลุ่มแพนเซอร์ที่ 4 รูปขบวนนี้เคลื่อนที่ผ่านลิทัวเนีย ลัตเวีย เอสโตเนีย และเขตปสคอฟและนอฟโกรอดของรัสเซีย ในลิทัวเนีย ลัตเวียและเอสโตเนีย พวกเขาได้รับการสนับสนุนจากผู้ก่อการกำเริบทอ้งถิ่น โดย "ปลดปล่อย" ลิทัวเนียเกือบทั้งประเทศ ลัตเวียตอนเหนือและเอสโตเนียตอนใต้ก่อนที่กองกำลังเยอรมันจะมาถึง
สองกลุ่มแพนเซอร์ ของกองทัพกลุ่มกลาง ได้แก่ กลุ่มแพนเซอร์ที่ 2 และที่ 3 เคลื่อนที่ไปทางเหนือและใต้ของเบรสท์-ลีตอฟสก์ และมาบรรจบกันทางตะวันออกของมินสค์ ตามด้วยกองทัพที่ 2 ที่ 4 และที่ 9 กำลังแพนเซอร์ผสมถึงแม่น้ำเบเรสินาในหกวัน ซึ่งอยู่ห่างจากแนวเริ่มต้น 650 กิโลเมตร วัตถุประสงค์ต่อไป คือ ข้ามแม่น้ำนีเปอร์ ซึ่งประสบความสำเร็จในวันที่ 11 กรกฎาคม จากนั้น เป้าหมายต่อไป คือ สโมเลนสก์ ซึ่งแตกเมื่อวันที่ 16 กรกฎาคม แต่การต้านทานอย่างดุเดือดของโซเวียตในพื้นที่สโมเลนสก์ และความล่าช้าของเวร์มัคท์ในการรุกทางเหนือและทางใต้บีบให้ฮิตเลอร์หยุดการผลักดันตรงกลางที่กรุงมอสโกและหันกลุ่มแพนเซอร์ที่ 3 ไปทางเหนือ ที่สำคัญ กลุ่มแพนเซอร์ที่ 2 ของกูเดเรียนถูกสั่งให้เคลื่อนไปทางใต้ในกลยุทธ์คีมยักษ์ร่วมกับกองทัพกลุ่มใต้ที่กำลังเคลื่อนเข้าสู่ยูเครน กองพลทหารราบของกองทัพกลุ่มกลางแทบไม่เหลือการสนับสนุนจากยานเกราะในการดำเนินการรุกคืบที่ล่าช้าไปยังกรุงมอสโก
การตัดสินใจนี้ก่อให้เกิดวิกฤตการณ์ภาวะผู้นำอย่างรุนแรง ผู้บังคับบัญชาสนามของเยอรมนีสนับสนุนการรุกไปยังกรุงมอสโกทันทีทันใด แต่ฮิตเลอร์ปฏิเสธพวกเขา โดยอ้างความสำคัญของทรัพยากรเกษตรกรรม เหมืองแร่และอุตสาหกรรมของยูเครน เช่นเดียวกับการระดมกำลังเพิ่มเติมของโซเวียตในพื้นที่โกเมลระหว่างปีกด้านใต้ของกองทัพกลุ่มกลางและปีกด้านเหนือของกองทัพกลุ่มใต้ที่ถูกหน่วงไว้ การตัดสินใจนี้ ที่ได้ชื่อว่า "ช่วงหยุดฤดูร้อน" ของฮิตเลอร์ เชื่อกันว่ามีผลกระทบร้ายแรงต่อผลของยุทธการมอสโก โดยยอมเสียความเร็วในการรุกคืบไปยังกรุงมอสโกไปโอบล้อมกองทหารโซเวียตขนาดใหญ่รอบเคียฟ
กองทัพกลุ่มใต้ ร่วมกับกลุ่มแพนเซอร์ที่ 1 กองทัพที่ 6 ที่ 11 และที่ 17 ได้รับมอบหมายให้เคลื่อนที่ผ่านกาลีเซียเข้าสู่ยูเครน อย่างไรก็ดี ความคืบหน้าของพวกเขาค่อนข้างช้า และได้รับความสูญเสียอย่างหนักในยุทธการรถถังใหญ่ ด้วยฉนวนมุ่งสู่เคียฟถูกเข้าครองเมื่อถึงกลางเดือนกรกฎาคม กองทัพที่ 11 ด้วยความช่วยเหลือจากกองทัพโรมาเนีย 2 กองทัพ สู้รบผ่านเบสซาราเบียมุ่งสู่โอเดสซา กลุ่มแพนเซอร์ที่ 1 เบนจากเคียฟช่วงหนึ่ง โดยรุกเข้าสู่หัวโค้งนีเปอร์ (มณฑลนีโปรเปตรอฟสก์ตะวันตก) เมื่อกลุ่มแพนเซอร์ที่ 1 เชื่อมกับส่วนใต้ของกองทัพกลุ่มใต้ที่อูมัน กลุ่มฯ ก็จับเชลยโซเวียตได้ราว 100,000 นายในวงล้อมขนาดใหญ่ กองพลยานเกราะของกองทัพกลุ่มใต้ที่กำลังรุกคืบพบกับกลุ่มแพนเซอร์ที่ 2 ของกูเดเรียนใกล้กับโลฮ์วึตซาในกลางเดือนกันยายน โดยตัดกองทหารกองทัพแดงจำนวนมากในกระเป๋าทางตะวันออกของเคียฟ เชลยโซเวียต 400,000 คนถูกจับเมื่อเคียฟยอมจำนนในวันที่ 19 กันยายน
ระหว่างที่กองทัพโซเวียตร่นถอยอยู่หลังแนวแม่น้ำนีเปอร์และแม่น้ำดวีนา สตัฟกาของโซเวียตมุ่งความสนใจไปกับการอพยพอุตสาหกรรมในภูมิภาคทางตะวันตกให้ได้มากที่สุด โรงงานถูกรื้อและบรรจุลงในรถไฟขนสินค้า และตั้งขึ้นใหม่ในพื้นที่ห่างไกลกว่าในเทือกเขาอูราล คอเคซัส เอเชียกลางและไซบีเรียตะวันออกเฉียงใต้ พลเรือนส่วนมากถูกทิ้งให้หนีมาทางตะวันออกเอง เพราะมีเพียงกรรมกรอุตสาหกรรมเท่านั้นที่จะถูกอพยพพร้อมอุปกรณ์ และประชากรจำนวนมากถูกทิ้งไว้เบื้องหลังกับความเมตตาของกองกำลังฝ่ายบุกครอง
โจเซฟ สตาลินสั่งการให้กองทัพแดงที่กำลังร่นถอยริเริ่มนโยบาย scorched earth เพื่อไม่ให้เยอรมนีและพันธมิตรได้เสบียงพื้นฐานขณะที่พวกเขาเคลื่อนมาทางตะวันออก เพื่อปฏิบัติตามคำสั่งนั้น กองพันทำลายถูกตั้งขึ้นในพื้นที่แนวหน้า มีอำนาจประหารชีวิตบุคคลต้องสงสัยอย่างรวบรัด กองพันทำลายเผาหมู่บ้าน โรงเรียนและอาคารสาธารณะ ส่วนหนึ่งของนโยบายนี้ ผู้ตรวจการกิจการภายในประชาชน (People's Commissariat for Internal Affairs - NKVD) สังหารหมู่นักโทษ โดยมีนักโทษต่อต้านโซเวียตหลายพันคนถูกประหารชีวิต
มอสโกและรอสตอฟ : ฤดูใบไม้ร่วง 1941.
จากนั้น ฮิตเลอร์ตัดสินใจกลับมารุกสู่กรุงมอสโกต่อ โดยได้มีการจัดกลุ่มแพนเซอร์เป็นกองทัพแพนเซอร์เพื่อการณ์นี้ ในปฏิบัติการไต้ฝุ่น ซึ่งเริ่มตั้งแต่วันที่ 30 กันยายน กองทัพแพนเซอร์ที่ 2 เร่งรุดตามถนนลาดยางตั้งแต่โอริออล (ถูกยึดเมื่อวันที่ 5 ตุลาคม) ไปจนถึงแม่น้ำโอกาที่ปลัฟซโคเย ขณะที่กองทัพแพนเซอร์ที่ 4 (ถูกโอนจากกองทัพกลุ่มเหนือมายังกองทัพกลุ่มกลาง) และกองทัพแพนเซอร์ที่ 3 ล้อมกำลังโซเวียตในวงล้อมขนาดใหญ่สองวงที่เวียซมาและเบรียนสก์ กองทัพกลุ่มเหนือตั้งอยู่หน้าเลนินกราดและพยายามตัดเส้นทางรถไฟเชื่อมที่มกา (Mga) ไปทางตะวันออก นับเป็นจุดเริ่มต้นของการล้อมเลนินกราดนาน 900 วัน เหนือเส้นอาร์กติกเซอร์เคิลขึ้นไป กำลังผสมเยอรมัน-ฟินแลนด์เริ่มต้นบุกไปยังมูร์มันสก์ แต่ไม่อาจบุกไปได้เกินกว่าแม่น้ำซาปัดนายา ลิตซา ที่ซึ่งหยุดตั้งมั่นไว้