pythainlp/thai_wikipedia_clean_20230101 huggingface dataset:
หลักฐานบางส่วนเกี่ยวกับการตั้งเวียงธาตุพนมในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าสิริบุญสารแห่งเวียงจันทน์หรือเจ้าองค์บุญ (ครองราชย์ราว พ.ศ. 2294-2322) จากใบลานเรื่องพื้นตำนานธาตุเจ้ามหาพนมหัวอก ฉบับวัดหัวเวียงรังษี ต.ธาตุพนม อ.ธาตุพนม ใบ 48 หน้า 95 บรรทัด 2-4 ถึงหน้า 96 บรรทัด 1-3 ระบุว่าสมเด็จพระเจ้าสิริบุญสารศรัทธาในพระพุทธศาสนาเมืองธาตุพนมจึงพระราชทานทองคำไว้เป็นส่วยพระมหาธาตุจำนวนมาก พร้อมสละราชกุมาร 3 องค์ซึ่งเป็นโอรสของพระองค์ที่ประสูติแต่เจ้านางจันทะมาสเทวีนัดดาเจ้าเมืองสีโคตตะบองขอนให้เป็นข้อยโอกาสพระธาตุพนม ราชกุมารองค์โตนามว่าเจ้าพระยาหลวงราชาบุตรโคตรหรือเจ้าคำอยู่กุูมาร เดิมนามยศเจ้าพระยาเมืองฮามนามฮุ่งสีได้เป็นบุตรบุญธรรมของเจ้าพระยานาเหนือโอรสเจ้าแผ่นดินนครจำปาสัก ต่อมาราชาบุตรโคตรได้ขึ้นเป็นกวานเวียงพนมหรือเจ้าพนม จากนั้นราชาบุตรโคตรได้ปลงเมืองพระมหาธาตุพนมให้บุตรคนโตคือพระรามราชกุมารปกครองต่อ ส่วนตนและพี่น้องได้แยกย้ายไปตั้งเมืองใหม่รวม 7 เมืองในสองฝั่งโขง เนื้อความระบุว่า "...แต่นั้นส่วนยาเจ้าลาซบุดโคดหนีแต่เมืองธาตุพระนม ล่วงไปตั้งเมืองตาลักขันธทีปะนครคนว่าเมืองดอนตานแล จิงปลงเมืองพระนมไว้ยาหลวงลามมลาสตนลูกกกแล ส่วนอันว่าเอกพนหานแลกินเจ้าพระยาหลวงเมืองพันล่วงไปตั้งเมืองลัตตนนครแล สุกขลนันทกุมมารลาชกินเจ้าพระยาหลวงเมืองแพนล่วงไปตั้งเมืองพาลหพิลังคนครแลคนว่าแก่นขามนครโมลิยะลาชหั้นแล พานลกุมมารกินเจ้าพระยาหลวงสุทโทธลาชล่วงไปตั้งเมืองในที่กัปปิลวัตถุนครแล ส่วนอันว่าสุวันนะปุตตกุมมารลาชกินเจ้าพระยาหลวงสีวอละลาซาล่วงลงไปตั้งเมืองสุวัณณอลัญซลานครแล อนุสาลกุมมารกินเจ้าพระยาหลวงสุกโลลาชแลล่วงไปตั้งเมืองสาลรุกขนครปาวาหั้นแล ส่วนอันว่าเจ้าอนุสาลกุมมารลวดตั้งหมั้นอยู่ในที่นั้นสืบมาแล ส่วนว่ากนิฐกุมมารกินเจ้าพระยาหลวงจันทสูลิยวงสาล่วงไปตั้งเมืองสีมุตติกนครแล ขาฝูงนี้หากเป็นเค้าเป็นแก่บ้านเมืองสืบ ๆ มาแล หากเป็นพี่เป็นน้องท้องแม่เดียวแลเป็นเซื้อลูกเซื้อหลานวงสาเวียงจันทน์สีโคตตะบองสืบลูกสืบหลานมาท่อวันแล..." ในคัมภีร์เดียวกัน ใบ 138 ด้าน 2 หน้า 276 บรรทัด 1-4 ยังระบุถึงพระรามราชอีกว่า "...พระลามมลาสเสวยกองข้อยโอกาสมหาทาดตุเจ้าหัวเอิกที่พูกำพ้าเป็นเค้าเป็นปัถถมมะก่อนแล อุปปละสีสุวัณณสานกินกองข้อยพระมหาทาดตุพระนมเจดีหลวงมีใน 3 ปลีหั้นแล ปงไว้แก่ลูกหลานในสังกาดได้ 2 ฮ้อย 30 3 ตัว สุวัณณสาละเจ้าคำหมั้รปงกองข้อยโอกาสมาหาทาดตุเจ้าไว้ผ้าขาวคำมุงเจ้าแทนปิตตาตนพ่อ แลใส่ยดท้าวอุปปละดั่งเดียวพ่อเขาดั่งนั้น คำมุงมาได้เมียคนธาดตุประนมซื่อนางลัตนหน่อแก้วลูกท้าวบุตตลาดแลนางกงมาหั้นแล อุปปละคำหมั้รมีลูก 7 ตนแล้วดั่งนี้ พระอุปปละมุง 1 นางคำทุง 1 นางคำเผาะ 1 นางหนู 1 นางแสนคำติ้ว 1 ท้าวคำปุ้ง (คำบุ่ง) 1 คำผูย 1 ลุรมายาพ่อออกอุปปละคำมุงกินกองข้อยพระธาดตุเจ้าแล ตนน้องคำผูยกินยดพระหานลือไซในที่ภูกำพ้าหั้นแล้ว ลุรมาใส่ยดพระยาหานหั้นแล ขาฝูงนี้เซื้อลูกเซื้อหลานพระรามมลาดโพธิสัดเจ้าตนเสวยเมืองพระนมธาดตุองค์หลวงล้ำเฮาทั้งมวรก็มีแท้ดีหลีแล ฝูงนี้เสวยกองข้อยมหาธาดตุเจ้าก้ำผ่ายบ้านธาดตุพระนม..."
ในธาตุภูกำพร้า.
ใบลานเรื่องธาตุภูกำพร้า ฉบับวัดหัวเวียงรังษี ต.ธาตุพนม อ.ธาตุพนม ว่าด้วยตำนานการสร้างพระธาตุพนม จาร จ.ศ. 1276 กาบยี่ ปีขาล ฉศก วัสสันฤดู เดือน 10 ขึ้น 13 ค่ำ ศรัทธาสร้างโดยอาชญาพ่อตาแสงหมื่นสีลลาสำมาทานวัตรกำนันพระธาตุพนมกับบุตรธิดาภริยา จารโดยเจ้าสาลีภิกขุวัดธาตุพนมบุรมมหาเจดีย์ มีอาชญาท่านหลักคำทาอธิการเจ้าวัดมหาธาตุพนมบุรมเจดีย์ศรีมหาสถานเป็นเจ้าลาน (ปกครอง พ.ศ. 2438-2458) ในใบ 11 หน้า 21 บรรทัด 2-4 ถึงใบ 12 หน้า 24 บรรทัด 1 ปรากฏนามพระรามราชว่า "...สืบเส้นแต่เจ้าแผ่นดินเวียงจันทบุรีสีสัตตนาคนหุตคือว่าพระมหากษัตราธัมมเทวังสะองค์สีบุญสารลงมาปลูกเจ้าราชกุมมารแก้วตนเป็นพระราชบุตรขึ้นเสวยเหนือหลังดินหลังน้ำเมืองภูกำพร้าธาตุพนมเฮานี้ คือว่าเจ้าตนประถมเป็นเค้าอุปัฏฐากมหาธาตุพนมคือว่ามีเจ้าราชบุตรโคตรวังสานาเหนือ สืบเส้นเท่าฮอดเจ้าพระยาเมืองฮามนามฮุ่งสี หาเจ้าเป็นน้องทั้ง 5 กุมมาร หาเจ้าพระมะรามมะราชปราณีสีโสธัมราชาอันเขาว่าขุนราม หาเจ้าพระยาหลวงแสนกางน้อยสีวรมุงคุล หาเจ้าพระปราณีสีมหาประนมพรหมพุทธบริษัทเมฆทองทิพย์เฒ่า หาเจ้าสมเด็จอัคร์บุตรสุทธสุวัณณะเจดีย์สีมหาคุณ หาเจ้าพระยาหลวงโคสาราชกัตติยวงสา หาเจ้าพระอุปราชากัตติยะวงศา คืนหาเส้นหาเจ้าพระอามาตย์ราชวงสา 4 ตนลูกตนหลาน หาเจ้าพระสุริยะอ้วนเฒ่า หาเจ้าพระราชวัตรคูณคำเฒ่า หาเจ้าพระอุปละปาสักทั้ง ๒ หาเจ้าอุปละสุวัณณเสฏฐา หาเจ้าพระพิพักษ์เจดีย์ธาตุคำถง หาเจ้าพระพิพักษ์เจดีย์ธาตุคำแก่น หาเจ้าพระพิพักษ์เจดีย์สีส่องฟ้า หาเจ้าปลัดพระโพธิสารพินิจราช หาเจ้าพระไชยะสุริยวังสา หาเจ้าพระพรหมวังสะ 3 ตนอ้ายน้อง หาเจ้าพระบำรุงธาตุพระนมเจดีย์สีมหาพุทธบริษัท หาเจ้าอาชญาปลัดโพธิสาร หาเจ้าอาชญาพ่ออุปราชามหาสุวัณณคำเฮือง เท่าฮอดผู้ข้ากวานหมื่นสีลลาสัมมาทานวัตร แลยาน้องพระอนุรักษ์ธาตุเจดีย์ ก็สืบเส้นขุนโอกาสอันเป็นท้าวพระยาลาวเวียงจันทน์มาเสวยบ้านเมืองกองโอกาสตาแสงฮักษาอยู่เทิงเหนือหลังดินหลังน้ำภูกำพร้ามหาธาตุพนมแห่งพระสัพพัญญูเจ้าเฮานี้ คือว่ามีถ้วน 33 ท้าวพระยาตาแสงเมืองลาวหั้นแล ฝูงนี้หากเป็นเค้าเป็นเหง้าอุปัฏฐากฮักษามหาธาตุหัวอกพระเจ้าแลฝูงข้อยโอกาสหยาดน้ำทั้งมวลเทิงเหนือหลังน้ำหลังดินมหาธาตุเจ้าพนม..."
ในพื้นพระบาทใช้ชาติหรือพื้นครุธราช (พื้นพระยาธัมมิกราช).
พื้นพระบาทใช้ชาติฉบับคัดลอกจากคัมภีร์ใบลานของพระครูสิริปัญญาวุฒิ (ขุนละคร ขันตะ) อดีตเจ้าคณะอำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม อักษรธรรมลาว-ลาวเดิม เขียนบนกระดาษมีเส้น ลายเส้นดินสอ ต้นฉบับจารเมื่อ พ.ศ. 2449 ศรัทธาสร้างโดยพ่อออกพระบริบูรณ์ประชา ขุนวิเศษนาถ่อน ขุนพินิจอักษรเสร็จและญาติพี่น้อง ซึ่งว่าด้วยประวัติศาสตร์เมืองธาตุพนมช่วงเหตุการณ์ผีบุญองค์มั่น องค์พระบาท (ยาครูสีทัตต์ สุวรรณมาโจ) และองค์ขุดเข้ามามีบทบาทต่อการเมืองท้องถิ่นธาตุพนม และว่าด้วยเหตุการณ์ความขัดแย้งภายในของกลุ่มชนชั้นปกครองธาตุพนม ในหน้า 3 ระบุถึงพระรามราชว่า "...คันพระสังกราชได้ 2 ร้อย 41 ตัว พระยาธรรมิกราชเจ้าตนมีบุญหนักจักเษกเอาราชกุมมารเจ้าพระอัคร์บุตรสุตสุวัณณบุญมีแลว่าตนนี้อาชญ์กว่าท้าวพระยาทั้งหลายว่าดั่งนี้ ว่าตนนี้แม่นหลานแลลูกพระยาเจ้าโอกาศศาสนานครพระมหาธาตุเจ้าพระนมบุรมสถานวิเศษแท้ดั่งนั้นแล จิงว่าเจ้าพระอุปละเกิดตามหลังบ่ให้เป็นใหญ่ในกองข้อยน้อยใหญ่ในเวียงพระมหาธาตุเจ้าแลว่าดั่งนั้นแล้วก็มีแท้ดีหลีแล..." ส่วนหน้า 5-6 ระบุว่า "...สังกราชได้ร้อย 74 เจ้าชีวิตเวียงจันทน์ลงมาสลองพระมหาธาตุเจ้า สังกราชได้ร้อย 80 ตัว เดือน 5 อาชญาเจ้าโอกาสหลวงสุรคุต สังกราชได้ร้อย 88 ตัว เจ้าพระนมขึ้นไปเฝ้าเจ้าเวียงจันทน์ สังกราชได้ร้อย 90 พระนมบังมุกแตกเจ้าซานน สังกราชได้ 2 ร้อยสิบ 8 ตัว อาชญาสุริยราชเจ้าโอกาสตนอ้ายจุติก่อน สังกราชได้ 2 ร้อยซาว พระสุริยราชตนน้องจุติอยู่กองข้อยสะโนด เหื่อพระมหาธาตุเจ้าพระนมไหลออกก้ำทิศศะหนใต้แลเสี้ยงเชื้อนางบุสดี สังกาศได้ 2 ร้อยซาว 1 อาชญาหลวงโอกาศตนชื่อพระอำมาตย์ราชวงสาจุติ เอาเจ้าสุวัณณเสฏฐาเชื้อพระลามมะลาสขึ้นเป็นขุนโอกาส..."
ในพื้นเวียงจัน.
พบใบลานพื้นเวียงจันอย่างน้อย 3 ฉบับกล่าวถึงกษัตริย์เวียงจันทน์ทรงตั้งเมืองธาตุพนมและสถาปนาพระราชกุมารหมายถึงเจ้าพระรามราชขึ้นปกครองธาตุพนมและรักษาพระธาตุพนม โดยยกข้อความใบลานทั้ง 3 ฉบับมาเป็นตัวอย่างพอสังเขปดังนี้ พื้นเวียงจัน (เวียงจัน (พื้น) ฉบับวัดอารันยะราม บ้านนาโน เมืองหินบูน แขวงคำม่วน อักษรธรรมลาว 1 ผูก ผูก 1 ใบ 8 หน้า 15 บรรทัด 3-4 และหน้า 16 บรรทัด 1-3 ระบุว่า "...แต่นั้นไปบ่มีใผจักมาเป็นเจ้าเมืองเวียงก็บ่มี ยังมีแต่นั้นยังมีแต่กุมมานหลานน้อยหนุ่มนั้นแล้ว จีงเอาพ่ออิหลีบนั้นให้มาเป็นเจ้าเวียงก็ได้ 30 4 ปีแล้วดั่งนั้น ก็ข้าราดซวงเสียแล้วกับเมืองขวากับเมืองซ้ายนั้นก็ข้าเสีย พอพ่ออิหลีบนั้นเป็นเจ้าเวียงอยู่หั้นแล แต่นั้นยังมีพระกระสัด 2 คนอ้ายน้องมาแต่ทิสสใต้ของที่เกาะขดซื่อว่าเจ้าอินเจ้านัน ฮอดสี่พันดอรนั้นแลก็ถือเอากำลังโยทาขึ้นมาตั้งอยู่เมืองกุทธนาซายพองหั้นแล้ว ส่วรอันว่าพ่ออิหลีบอันเป็นเจ้าเวียงก็คึดว่าซีบ่แพ้แล้ว ก็มามอบเมืองเวียงจรรย์ให้แล้ว จีงลงมาส้างซง้อหอคำนั้นได้ปี 1 แล้ว ก็จีงล่วงลงไปตั้งเมืองที่พระนมทาดตุนั้น จีงปูกกุมมานอันเป็นเซื้อกระกุรแก่ก่อรไว้ให้ลักสาพระทาดนั้นแล้ว ก็จีงขึ้นเมือเมืองแล้ว อยู่ได้ 5 ปีแล้ว จีงซ้ำขึ้นไปตีเมืองเซียงใหม่ก็ได้มาแล้วดั่งนั้น อยู่มาได้ 5 ปีเจ้าอีนก็นีรัพพาน..."
ในพื้นเวียงจันทะบูลี.
พื้นเวียงจันทะบูลี ฉบับวัดสวนตาน บ้านหนองเดิ่น เมืองอาดสะพอน แขวงสุวรรณเขต อักษรธรรมลาว 4 ผูก ผูก 3 ใบ 13 หน้า 25 บรรทัด 1-4 และหน้า 26 บรรทัด 1 ระบุว่า "...แต่นั้นไปบ่มีใผจักมาเป็นเจ้าเวียงก็บ่มี ยังมีแต่นั้นยังแต่กุมมานหลานน้อยยังแต่กุมมัลกุมมลีหนุ่มน้อยแล แล้วจีงเอาพ่ออีหลีบนั้นมาเป็นเจ้าเวียงก็ได้ 34 ปีแล้วดั่งนั้น ก็ข้าราดซวงเสียกับเมืองขวา ผู้เป็นทับซ้ายนั้นซ้ำข้าเสียแล้ว พอพ่ออีหลีบนั้นก็เป็นเจ้าเมืองเวียงอยู่หั้นแล แต่นั้นยังมีพระกระสัด 2 คนอ้ายน้องมาแต่ทิสสใต้ของที่เกาะคดซื่อว่าสี่พันดอรนั้นแล มันก็ถือเอากำลังโยทาขึ้นมาตั้งค่ายอยู่ที่เมืองคุกท่านาซายพองกองหมากหั้นแล้ว ส่วรอันว่าพ่ออีหลีบอันเป็นเจ้าเวียงนั้นก็คึดว่าซีบ่แพ้ ก็จีงได้มามอบเมืองเวียงนั้นให้กูมมานทั้ง 2 นั้นเป็นเจ้าล้านซ้างเวียงจันหั้นแล กระสัด 2 ตนนั้นซื่อว่าเจ้าอีนเจ้านันหั้นแล แต่เมื่อสังกราดได้ถ้วร 2 พันพู้รแล กูมมานทั้ง 2 ก็ได้เป็นเจ้าเวียงจันแล้ว จีงได้ลงมาส้างซง้อหอคำนั้นได้ปี 1 แล้วก็จีงล่องลงไปตั้งเมืองในที่พระนมทาดตูนั้นแล้ว ก็จีงปุกกูมมานอันเป็นเซื้อกระกูรมาแต่ก่อรพู้รไว้ให้รักสาพระทาดนั้นแล ก็จีงขึ้นเมือเมืองแล้ว ก็อยู่ได้ 5 ปีแล้ว จีงขึ้นไปตีเมืองสีเซียงใหม่ก็ได้มาแล้วดั่งนั้น อยู่ได้ 5 ปีเจ้าอีนก็นีรัพพานไปแล้วดั่งนั้น..."
ในหนังสือพื้นเวียงจัน.
หนังสือพื้นเวียงจัน (พื้นเวียงจัน) ฉบับวัดโพไซ บ้านนาห้าง เมืองหินบูน แขวงคำม่วน 1 ผูก ผูก 1 ใบ 8 หน้า 15 บรรทัด 1-4, ใบ 9 หน้า 16 บรรทัด 1 ระบุว่า "...แต่นั้นไปจีงบ่มีใผจักมาเขาก็บ่มี ยังแต่กุมมานหลานน้อยยังแต่กุมมลีหนุ่มน้อยหั้นแล แล้วจีงเอาพ่ออิหลีบนั้นให้มาเป็นเจ้าเวียงก็ได้...(ชำรุด)...กับเมืองขวาแลกับเมืองซ้ายนั้นก็ข้าเสีย พ่ออิหลีบนั้นก็เป็นเจ้าเวียงอยู่หั้นแล แต่นั้นยังมีพระกสัด 2 คนอ้ายน้องมา...(ชำรุด)...ตั้งอยู่ที่เมืองกุทธนาซายพองหั้นแล้ว ส่วรอันว่าพ่ออีหลีบอันเป็นเจ้าเมืองเวียงก็คึดว่าซีบ่แพ้แล้ว ก็มอบเมือง...(ชำรุด)...เจ้า...(ชำรุด)...แต่เมื่อสังกาดได้ถ้วร 2 พันแท้แล กุมมานทั้ง 2 ได้เป็นเจ้าเวียงจันแล้ว จีงลงมาส้างซง้อหอคำนั้นได้ปี 1 แล ก็จีงล่องลงมาไปตั้งเมืองในที่พระนมทาดตุนั้น จีงปุกกุมมานอันเป็นเซื้อกกุรมาไว้ให้ฮักสาพระทาดนั้นแล้ว ก็จีงขึ้นเมือเมืองแล้ว อยู่ได้ 5 ปีแล้ว ก็จีงซ้ำขึ้นไปตีเมืองสีเซียงใม่ก็ได้มาดั่งนั้น อยู่ได้ 5 ปีเจ้าอีนก็นีรัพพานไปแลดั่งนั้น..."
ในหนังสือหยั้งหยืนเปลี่ยนสกุลเป็นรามางกูร.
ใบลานหนังสือหยั้งหยืนเปลี่ยนสกุลเป็นรามางกูร ต้นฉบับเดิมของพระอุปราชา (เฮือง รามางกูร) ปู่ของ ดร.วีรพงษ์ รามางกูร อดีตรองนายกรัฐมนตรีออกให้นายคำมี รามางกูร (นามเดิมท้าวสุวัณณคำมี บุคคละ) บุตรบุญธรรมและหลานอาของพระอุปราชาและเป็นอาของ ดร.วีรพงษ์ รามางกูร เอกสารจารเมื่อ "...วันพหัสบดี ที่ซาว 4 เดือนกรกฎาคม พระพุทธสังกราชศาสนา 2 พัน 4 ฮ้อย 90 ขึ้นวันมื้อ 7 ค่ำ เดือนแปดหลัง ปีกุน จุลสังกราชราชาได้ 3 ฮ้อย 9 ตัว..." ระบุถึงพระรามราชว่า "...ข้าพระเจ้าเป็นบุตรอาชญาหลวงกางน้อยสีวรมุงคุลนามเดิมว่ายาเจ้าพ่อสีเจ้าเมืองพระธาตุพระนมแต่ก่อน อาชญาหลวงกางน้อยสีวรมุงคุรหรือยาเจ้าพ่อสีเป็นบุตรยาหลวงเจ้าพระยาลามมะลาดรามางกูรที่กินขุนโอกาสมีนามเดิมว่าเจ้ารามราชก็เป็นเจ้าเมืองพระธาตุพระนมมาแต่ก่อน เจ้าพระยารามราชเป็นบุตรของเจ้าพระยาหลวงราซบุดโคตตวงสานามเดิมว่ายาหลวงคำอยู่เจ้าเมืองพระธาตุพระนมแต่ก่อนพู้น แต่ก่อนยาหลวงคำอยู่ก็ใซ้นามยศศักดิ์เดิมกินเจ้าพระยาเมืองฮามนามฮุ่งสีอยู่เมืองนครจำปาสัก เจ้าพระยาหลวงราซบุดโคตตวงสาคือเจ้าพระยาเมืองฮามนามฮุ่งสีเป็นโอรสเจ้าแผ่นดินเวียงจันทน์องค์บุญแต่ก่อนพู้น แต่ว่าพระเจ้าแผ่นดินเวียงจันทน์ไปตีเศิกเสียบ้านเมืองบ่ทันสงบจิงยกไว้ให้เป็นบุตรบุญธรรมของสมเด็จเจ้าพระยานาเหนือเมืองนครจำปาสัก ที่เป็นลูกหลานพระเจ้าแผ่นดินเมืองนครจำปาสักแต่ก่อนพู้น วงศ์กระกูลของพวกข้าพระเจ้านี้เป็นพระราชวงศ์เมืองล้านซ้างเวียงจันทน์มาแต่เก่า ได้มาอยู่กินเมืองพระมหาธาตุพระนมและกินกองข้าพระมหาธาตุพระนมเดี๋ยวนี้สืบมาจนหลวงตั้งข้าหลวงนายอำเภอมาสืบแทนวงศ์ตระกูลของพวกข้า...หนังสือหยั้งหยืนเปลี่ยนสกุลเป็นรามางกูร รามางกูรแปลว่าผู้เกิดแต่ขุนโอกาสตนซื่อพระรามราชและผู้เป็นหน่อเนื้อเซื้อวงศาเจ้าพระยาเมืองฮามขุนโอกาสตนซื่อพระยาหลวงราซบุดโคดเจ้าเมืองธาตุพระนมแลเจ้าเฮย..."
หลักฐานในจารึก.
ประวัติจารึก.
จารึกวัดพระธาตุพนม 3 ระบุถึงขุนโอกาส (ขุนโอกลาษ) จากการตรวจสอบศักราชคงหมายถึงเจ้าพระรามราช ศักราชในจารึกอยู่ช่วงก่อนเจ้าอนุวงศ์สถาปนาบุตรของเจ้าพระรามราชคือแสนกางน้อยสีมุงคุรปกครองธาตุพนม 12 ปี เป็นอักษรลาวเก่าหรือลาวเดิม (ไทน้อย) พ.ศ. 2349 ภาษาลาว 2 ด้าน ปรากฏนามในด้านที่ 2 ซึ่งจารึกก่อนด้านที่ 1 มี 13 บรรทัด วัตถุศิลาหินทรายทรงเสมากว้าง 24 ซม. สูง 35 ซม. บัญชีทะเบียนวัตถุกองหอสมุดแห่งชาติกำหนดชื่อเป็นจารึก นพ. 6 หนังสือจารึกในประเทศไทยเล่ม 5 กำหนดชื่อเป็นจารึกเจ้าครูศีลาภิรัตน์ เนื่องจากอีกด้านจารสมัยหลังโดยเจ้าครูศีลาภิรัตน์ (หมี บุปผาชาติ) อดีตเจ้าอาวาสวัดพระธาตุพนม หนังสือศิลาจารึกอีสานสมัยไทย-ลาวเรียกจารึกวัดพระธาตุพนม 3 มีเฉพาะด้านที่ 2 หนังสืออุรังคนิทานกำหนดเป็นคำจารึกอิฐเผามีเฉพาะด้านที่ 2 พบจารึกเมื่อ 28 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2495 ที่ประตูทิศตะวันออกวิหารทิศใต้วัดพระธาตุพนมโดยเจ้าหน้าที่แผนกศึกษาธิการจังหวัดนครพนม ปัจจุบันเก็บรักษาที่ศูนย์ศิลปวัฒนธรรมรัตนโมลีศรีโคตรบูร เผยแพร่ในหนังสือจารึกในประเทศไทยเล่ม 5 ศิลาจารึกอีสานสมัยไทย-ลาว และอุรังคนิทาน หลังพบจารึกพระพนมเจติยานุรักษ์เจ้าอาวาสวัดพระธาตุพนมคัดลอกอักษรเมื่อ 28 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2495 ศึกษาธิการจังหวัดนครพนมนำสำเนาส่งเจ้าหน้าที่กองหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร 4 มีนาคม พ.ศ. 2495 เมื่อเจ้าหน้าที่อ่านจึงทราบว่าจารึก 2 แผ่นไม่ต่อเนื่องและต่างยุคสมัยต่างรูปแบบอักษร เมษายน พ.ศ. 2524 เจ้าหน้าที่งานบริการหนังสือภาษาโบราณ กองหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร เข้ามาสำรวจเอกสารโบราณภาคอีสานทราบว่าจารึกถูกเคลื่อนย้าย เมษายน 2529 สำรวจพบจารึกในกุฏิรองเจ้าอาวาส จารึกถูกสำรวจและถ่ายภาพโดยคณะทำงานโครงการพัฒนาฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย 29 ตุลาคม พ.ศ. 2550 พบจารึกที่ศูนย์ศิลปวัฒนธรรมรัตนโมลีศรีโคตรบูรในสภาพผนึกติดเสาเห็นอักษรเพียงด้านที่ 2 เนื้อหาด้านที่ 1 เป็นอักษรธรรมลาวกล่าวถึงเจ้าครูศีลาภิรัตน์พร้อมภิกษุสามเณรและสัปบุรุษประดิษฐานพัทธสีมาเมื่อ พ.ศ. 2464 ด้านที่ 2 จารึกด้วยอักษรลาวเก่ากล่าวถึงเจ้าพระยาจันทสุริยวงศา (กิ่ง จันทรสาขา) เจ้าเมืองมุกดาหารสร้างพัทธสีมาเมื่อ พ.ศ. 2349 สันนิษฐานว่าผู้สร้างจารึกคือพระยาหลวงเมืองจันกับขุนโอกาส ในบรรทัดที่ 1 ระบุ จ.ศ. 168 เข้าใจว่ามีการละเลข 1 ตัวหน้า (พ.ศ. 2349) ตรงกับรัชกาลพระเจ้าอนุวงศ์แห่งเวียงจันทน์หรือสมัย ร. 1 ส่วนด้านที่ 1 บรรทัด 3 ระบุ จ.ศ. 1283 (พ.ศ. 2464) ตรงกับสมัย ร. 6 (ครองราชย์ พ.ศ. 2453-2464)
เนื้อความในจารึก.
เนื้อความจารึกระบุดังนี้ "...สังกลาสได้ฮ้อย 68 ตัว ปีฮวายยี่ เจ้าพระยาจันทสุลิยวงสาเมืองมุกดาหานกับทั้งบุตตนัตตาภริยา มีอัคคมหาเสนาเจ้าใหญ่ทั้งปวงมีปัสสาทศรัทธาในวรศาสนาอันล้ำยิ่ง จิงให้พระยาหลวงเมืองจันขึ้นมาปัคคัยหะกับขุนโอกาส พร้อมกับโมทนาเจ้าสังฆราชกับทั้งอันเตวาสิก พร้อมกับริจนาสิมมาสืบฮอยมือออรหันตาเจ้าไว้ ขอให้ได้ดังใจจงนิพานะ ปัตไจโย โหตุ..." ((บท.1) สังกลาษไดรอย 608 ตั (บท.2) ว ปีรวายยี เจ้าพรยาจันทะสุ (บท.3) ลิยะวังสาเมืองมุกดาหานกับ (บท.4) ทังบุดตะนัตตาพะลิยา มีอักคะมหาเส (บท.5) นาเจ้าไหยทังปวงมีปัษสาทะสัด (บท.6) ทาไนวํละสาษสนาอันลำยิง จิงไห (บท.7) พรยาหลวงเมืองจันขึนมาปักไคหะ (บท.8) กับขุนโอกลาษ พอมกับโมทะ (บท.9) นาเจ้าสังคะลาษกับทังอันเตวา (บท.10) สิก พอมกับลิดจะนาสิมมาสื (บท.11) บรอยมือํละหันตาเจ้าไว ขํไห (บท.12) ไดดังไจจังนิพานะปัตไจโยโ (บท.13) หตุ)
จารึกในเอกสารของชาวต่างชาติ.
สืบเนื่องจากจารึกวัดพระธาตุพนม 3 หรือจารึก นพ. 6 หรือจารึกเจ้าครูศีลาภิรัตน์ ก่อนพบจารึกดังกล่าวมีการอ้างถึงก่อนในเอกสารต่างชาติ (แปล) พ.ศ. 2441 (จ.ศ. 1259) เอเจียน แอร์มอนิเย นักเดินทางชาวฝรั่งเศสมาถึงธาตุพนมแล้วสอบถามชาวบ้านได้รับคำตอบเกี่ยวกับเนื้อความจารึกโดยบันทึกว่า "...ที่ด้านตะวันออกมีกุฏิของพระสงฆ์และวิหารจำนวนมาก เสาทำด้วยอิฐหลังคามุงด้วยดินขอ วิหารหลังหนึ่งในจำนวนที่มีนั้นอ้างว่าสร้างโดยเจ้าอนุจากนครเวียงจันทน์ซึ่งพังทลายไปครึ่งหนึ่งแล้ว วิหารลงรักปิดทองมีจิตรกรรมและประติมากรรมที่ประตูวิหารทั้ง 3 ด้าน อีกหลังหนึ่งนั้นไม่สวยเท่าวิหารที่กล่าวมาได้รับการดูแลรักษาเป็นอย่างดี มีจารึกภาษาลาวเขียนย้ำสามครั้งบอกว่าเจ้าเมืองบังมุกพร้อมด้วยอนุชาทั้ง 2 ซึ่งมียศศักดิ์เหมือนกันได้มาสร้างวิหารบูชาพระธาตุ..." อนุชาทั้ง 2 ของเจ้าเมืองมุกดาหารคงหมายถึงพระยาหลวงเมืองจันกับขุนโอกาสคือเจ้าพระรามราช ในพื้นเมืองเวียงจันทะบูลีระบุว่าเจ้ารามราชเป็นราชวงศ์เวียงจันทน์ ส่วนเจ้าเมืองมุกดาหารก็เป็นราชวงศ์เวียงจันทน์ เนื้อความที่เอเจียน แอร์มอนิเย อ้างถึงจึงสอดคล้องกับหลักฐานท้องถิ่น เชื่อว่าจารึกหมายถึงเจ้าพระรามราชเนื่องจากพบจารึกหลักเดียวในวัดพระธาตุพนมกล่าวถึงเจ้าเมืองมุกดาหาร
เหตุการณ์สำคัญในสมัยปกครองธาตุพนม.
สมัยเจ้าพระรามราชปกครองธาตุพนมมีเหตุการณ์สำคัญคือการบูรณะพระธาตุพนม ฉลองสะพานหน้าวัด ตั้งบุญหลวงฉลองหอพระแก้ว และสร้างสะพานข้ามโขง ราว พ.ศ. 2344 สมเด็จพระเจ้าอินทวงส์เสด็จลงมาบูรณะพระธาตุพนมโดยใบลานตำนานเมืองเก่า (บั้งจุ้ม) ระบุว่า "...สังกราด 1163 ปลีฮวงเฮ้า เจ้าอีนไปพอกธาดตุ..." ซึ่งพงศาวดารย่อเมืองเวียงจันทน์ (แผนเมือง) ระบุตรงกันว่า "...ศักราช 163 ปีฮวงเฮ้า เจ้าอินทร์ไปพอก (ปิด) ธาตุ..." ต่อมาราว พ.ศ. 2350 สมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์เสด็จมาฉลองสะพานหน้าวัดพระธาตุพนมในตำนานเมืองเก่าระบุว่า "...สังกราด 1169 ปลีเมิงเหม้า เจ้าอนุไปสลองขัวธาดตุ..." ส่วนพงศาวดารย่อเมืองเวียงจันทน์ระบุตรงกันว่า "...ศักราชได้ 169 ปีเม่า (เถาะ) เจ้าเวียงจันทน์ไปฉลองขัว (สะพาน) ธาตุ..." ต่อมาราว พ.ศ. 2355-56 พระองค์ได้ตั้งบุญหลวงฉลองหอพระแก้ววัดพระธาตุพนมและสร้างสะพานข้ามน้ำโขงหน้าวัดซึ่งเข้าใจว่าเป็นสะพานข้ามแอ่งน้ำจำนวนมากจากหน้าวัดพระธาตุพนมไปสู่ทางลงแม่น้ำโขงทางทิศตะวันออก โดยตำนานเมืองเก่าระบุว่า "...สังกราด 1174 ปลีเต่าสัน เจ้าอนุไปสลองวัดธาดตุแล้วคืนมาเถิงเวียงเดือน 3 (ปี) ขึ้น 3 ค่ำ เดือน 3 เพ็ง ตั้งบุรหลวงฮอดมื้อลับจีงแล้วสลองหอพระพระแก้วฟ้า...ส้างขัวข้ามน้ำของก็ปีนั้นแล..." ส่วนพงศาวดารย่อเมืองเวียงจันทน์ระบุว่า "...ศักราชได้ 175 ปีเต่าสัน (วอก) ไปฉลองเดือนเจียง (อ้าย) แรม 4 ค่ำ วันอังคาร เจ้าเวียงจันทน์วัดธาตุคืนมาเมื่อเดือนยี่ ขึ้นสามค่ำ วันพฤหัสบดี ฮอด (ถึง) มื้อ (วัน) นั้นเดือนสามเพ็งตั้งบุญหลวงเท่าฮอด (จนถึง) มื่อฮับจึงแล้ว สร้างขัว (สะพาน) ข้ามของก็ปีนั้น..."
ทัศนะประวัติศาสตร์ด้านตำแหน่งปกครอง.
พระมหาดวง รามางกูร (ป.ธ.3, พระราชทานเพลิง) วัดบวรนิเวศวิหาร คณะแดงรังษี พร้อมทายาทส่วนใหญ่เห็นว่าเป็นเจ้าเมืองธาตุพนม พื้นเมืองพระนมชี้ว่าเป็นเจ้าเมืองกัลปนาเรียกว่าเจ้าโอกาสศาสนานคร (เจ้าโอกาดสาสสนานคอร) ตำแหน่งดังกล่าวพบในอุรังคธาตุผูกเดียวหรือพื้นธาตุหัวอกมากกว่า 10 ฉบับโดยเรียกว่าเจ้าโอกาส คำเรียกตำแหน่งดังกล่าวสอดคล้องกับสร้อยนามบุตรพระองค์ว่าอุกาสะราชาซึ่งพบในพื้นเมืองพระนม หมายถึงราชาหรือเจ้าผู้ปกครองข้าโอกาส ดร.วีรพงษ์ รามางกูร (ม.ป.ช, ม.ว.ม., ป.ภ.) อดีตรองนายกรัฐมนตรี ระบุประวัติตระกูลของตนสอดคล้องกับความเห็นพระมหาดวง รามางกูร ผู้เป็นลุง ในนิตยสารไฮคลาสว่า ...ตระกูลผมเป็นเจ้ามืองธาตุพนมมาโดยตลอด นามสกุลนี่มาจากปู่ทวดมีบรรดาศักดิ์เป็นขุนคงจะเป็นหัวเมืองชั้นจัตวาเพราะว่าเจ้าเมืองแค่ขุนเท่านั้นเองชื่อว่าขุนราม ก็เลยเอามาเป็นนามสกุลของตระกูล รามางกูรก็เลือดเนื้อเชื้อไขของรามคือขุนราม ลูกของขุนรามก็เป็นเจ้าเมืองต่อมา
แต่ว่าเมืองคงจะใหญ่ขึ้นคิดว่าคงปลายกรุงศรีอยุธยาสืบทอดกันมาหลายชั่วคน ลูกของขุนรามก็เป็นเจ้าเมือง ต่อมามีบรรดาศักดิ์เป็นหลวงแล้วแสดงว่าเมืองใหญ่ขึ้นชื่อว่าหลวงปราณีพุทธบริษัท ลูกของหลวงปราณีฯ ก็เป็นเจ้าเมืองต่อมาชื่อว่าหลวงกลางน้อยศรีมงคล หลวงกลางน้อยฯ เป็นปู่ทวดของผม เป็นพ่อของปู่ของผมชื่อว่าเรือง ภาษาอีสานคือเฮือง...ทีนี้หลวงกลางน้อยศรีมงคลเป็นเจ้าเมืองที่เป็นคนท้องถิ่นคนสุดท้ายของเมืองธาตุพนม หลังจากนั้นก็มีการปฏิรูปการปกครองสมัยรัชกาลที่ 5 สมัยสมเด็จพระเจ้าบรมวงษ์เธอ พระองค์เจ้าชายดิศวรกุมาร กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ก็เลิกเอาคนท้องถิ่นเป็นเจ้าเมือง ส่งข้าราชการจากกรุงเทพมหานครไป ก็เลยหมด ปู่ผมก็ไม่ได้เป็นเจ้าเมือง...ความที่ปู่มีความฝังใจอยากให้ลูกหลานเป็นเจ้าเมืองก็บอกว่าให้ผมเรียนรัฐศาสตร์ให้เรียนปกครองและให้เข้ากระทรวงมหาดไทย...
พระครูสิริเจติยานุรักษ์ (สมลักษณ์ สีหเตโช) มหาเถระอดีตผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดพระธาตุพนมวรมหาวิหารซึ่งคุ้นเคยกับบุตรหลานตระกูลขุนโอกาส ระบุว่าตำแหน่งปกครองเจ้ารามราชเป็นขุนโอกาสปกครองกองข้าโอกาสพระธาตุพนม ตระกูลของพระองค์สืบทอดตำแหน่งนี้หลายชั่วคน ทายาทมีบทบาททำนุบำรุงพระพุทธศาสนาในวัดพระธาตุพนมมาถึงปัจจุบันโดยระบุว่า ...ตระกูลรามางกูรเป็นตระกูลเก่าแก่ของอำเภอธาตุพนม เป็นตระกูลขุนโอกาสที่มีความสำคัญกับวัดพระธาตุพนมมาช้านาน และได้มีการใช้ชื่อขุนรามรามางกูรเป็นชื่อเรือยาวด้วยว่าเรือเจ้าพ่อขุนรามฯ แห่งวัดมรุกขาราม...บุตรหลานของตระกูลรามางกูรจะเกี่ยวข้องกับวัดพระธาตุพนมมาโดยตลอด เป็นไวยาวัจกรบ้าง เป็นมัคคทายกบ้าง ทั้งมหาดวง รามางกูร พ่อใหญ่บุญ รามางกูร ก็เป็นไวยาวัจกร พ่อใหญ่เศียร รามางกูร ก็เป็นมัคคทายก...
พระธรรมราชานุวัตร (แก้ว กนฺโตภาโส, อุทุมมาลา, ป.ธ.6, นธ.เอก) อดีตเจ้าอาวาสวัดพระธาตุพนมวรมหาวิหารและเจ้าคณะจังหวัดนครพนม เห็นว่าเป็นหัวหน้ากองข้าโอกาสพระธาตุพนมซึ่งมีหลายหมู่บ้านในสองฝั่งโขง ทรงมีพระชนม์และปกครองช่วงรัชสมัยพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราช (ครองราชย์ราว พ.ศ. 2182-2238) ก่อนรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าสิริบุนสานหลายสิบปี เนื่องจากตำนานบ้านดงนาคำระบุว่าบุตรของพระองค์นามว่าแสนกางน้อยศรีมุงคุนปกครองกองข้าโอกาส และรักษาคัมภีร์อุรังคธาตุฉบับเดิมซึ่งจารึกบนลานคำสมัยเจ้าราชครูหลวงโพนสะเม็ก ตรงกับรัชสมัยพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราช
อย่างไรก็ตามช่วงเวลาปกครองและช่วงชีวิตของพระองค์ที่เก่าเกินไปตามทัศนะนี้แย้งกับเอกสารตระกูล หลักฐานประวัติศาสตร์ทั้งใบลานและจารึก ส่วน ดร.สุรชัย ชินบุตร และประวิทย์ คำพรหม กลับเห็นต่างจากหลายทัศนะว่าทรงเป็นขุนนางชั้นขุนตำแหน่งกำนันตำบลหรือตาแสงศักดินา 400 ไร่ อาจสืบเชื้อสายจากขุนโอกาสหรือหัวหน้าผู้ควบคุมกองข้าโอกาสพระธาตุพนมในอดีต และอาจมีช่วงชีวิตราวสมัย ร. 5 ของสยาม (ครองราชย์ พ.ศ. 2396-2453) ทัศนะนี้ไม่ตรงกับหลักฐานประวัติศาสตร์ทั้งใบจุ้มที่จารคัดลอกในอุรังคธาตุ พื้นเมืองพระนม พื้นเมืองจันทะบูลี จารึกวัดพระธาตุพนม และเอกสารราชการตั้งสกุลของทายาท เนื่องจากเป็นสมมติฐานที่ใม่ใช้หลักฐานประวัติศาสตร์มาอ้างอิง
เกี่ยวกับผู้ปกครองธาตุพนมยุคจารีต.
ผู้ปกครองข้าโอกาสพระธาตุพนมพบชื่อเรียกในเอกสารลายลักษณ์อักษรและจารึกหลายคำ เช่น เจ้าเมือง ขุนโอกาส เจ้าโอกาสหรือเจ้าโอกาสหลวง พระเจ้าเฮือนหรือเจ้าเฮือน นายกอง เป็นต้น เจ้าเมืองพบในเอกสารท้องถิ่น ต่างชาติ (แปล) และสยาม ไม่พบในจารึก ขุนโอกาสพบในเอกสารท้องถิ่นและจารึกไม่พบในเอกสารต่างชาติและสยาม เจ้าโอกาสพบในคัมภีร์อุรังคธาตุ พื้นธาตุพนม พื้นธาตุหัวอกและเอกสารท้องถิ่นปลาย พ.ศ. 2400 เจ้าโอกาสหลวงพบในพื้นพระยาธรรมิกราชหรือพื้นพระบาทใช้ชาติไม่พบในหลักฐานอื่น พระเจ้าเฮือนหรือเจ้าเฮือนพบในนิทานอุรังคธาตุ พื้นธาตุพนม และจารึก ส่วนนายกองพบทั้งเอกสารท้องถิ่น ต่างชาติ (แปล) และสยาม ไม่พบในจารึก ราวพุทธศตวรรษที่ 2-6 พื้นเมืองพระนมอ้างผู้ปกครองธาตุพนมยุคแรกว่ามีสถานะเป็นพระยาเมือง แบ่งการปกครองเป็น 3 กองใหญ่มีพระยาสหัสสรัฏฐาหรือเจ้าแสนเมืองราชนัดดาพระยานันทเสน (ราวพุทธศตวรรษที่ 1-3) กษัตริย์ศรีโคตรบูรปกครองเมือง พระยาทักขิณรัฏฐาหรือเจ้าเมืองขวาและพระยานาคกุฏฐวิตถาระหรือพระยาโต่งกว้างร่วมปกครองด้วย
ราวพุทธศตวรรษที่ 3-7 สมัยพระยาสุมิตตธัมมะวงศาเอกะราชามรุกขนครกษัตริย์มรุกขนคร พบเนื้อความอุรังคธาตุนิทานว่าผู้ปกครองธาตุพนมในฐานะนายด่านและนายกองถูกแต่งตั้งและรับสิ่งของพระราชทานจากพระองค์ว่า ...แล้วพระยาเทวะอามาตย์เอาไปให้ล่ามนำไปแจกยายแก่นายด่านนายกอง เงินพันคำพันเสื้อผ้า... พ.ศ. 2063-90 (จ.ศ. 882-909) สมัยล้านช้างนิทานอุรังคธาตุระบุพระเจ้าโพธิสาลราชกษัตริย์หลวงพระบางแต่งตั้งข่าเมืองส่วยที่เคยดำรงตำแหน่งข้าหัตถบาทของพระองค์จากราชสำนักมาปกครองธาตุพนม พระราชทานบรรดาศักดิ์ถึงชั้นเจ้าหัวพันเทียบเจ้าเมืองชั้นโทในราชทินนามเฮือนหินซึ่งหมายถึงปราสาทหินและเรียกตำแหน่งนี้ว่าพันเฮือนหิน
สันนิษฐานว่าตำแหน่งดังกล่าวพระราชทานแก่ผู้ปกครองธาตุพนมเป็นพิเศษในฐานะผู้รักษาศาสนสถานดังหลักฐาน ...มีลูกข้าสองคนเมืองส่วยเอามาถวายแต่น้อย ๆ พระองค์เลี้ยงไว้เป็นข้าหัตถบาส ผู้อ้ายนั้นชื่อว่าข้าชะเองผู้น้องให้กินเฮือนหินจึงได้ชื่อว่าพันเฮือนหิน...โปรดให้เป็นใหญ่ปกครองข้าโอกาสทั้งมวล พระราชทานจุ้มและหลั่งน้ำไว้...บ่เถิงปีพันเฮือนหินจึงได้หนีกลับขึ้นมาและเฝ้าพระยาโพธิสาลราช...ข้าชะเองผู้อ้ายจึงเอาคนสามสิบคนเมืออยู่ด้วยสืบหน้าตามหลังพันเฮือนหินแล้วแต่งคนเทียวส่งข้าวกกหมกปลาอีกฮ้อยสามสิบคน ครั้งนั้นขุนพันทั้งหลายมีความสงสัยพันเฮือนหินจึงให้แต่งใส่เวียกชารืมสามสิบด้ามขวานจึงได้เฮ็ดชารืมตั้งแต่นั้นมา... ราว พ.ศ. 2224 (จ.ศ. 1043) สมัยพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชแห่งเวียงจันทน์ (ครองราชย์ราว พ.ศ. 2181-2238) ปรากฏนามเจ้านายธาตุพนมองค์หนึ่งในจารึกสร้างพระพุทธรูปทองคำฐานบุเงิน นามพระเจ้าสุวรรณาวรวิสุทธิ์อุตมวิโรจน์โชติรัตนาลังการ พบเมื่อ พ.ศ. 2497 (จ.ศ. 1316) ประดิษฐานใต้วิหารวัดพระธาตุพนมวรมหาวิหาร ฐานบุพระพุทธรูปจารึกนามเจ้านายว่า ...สังกราช 43 ตัว ปีฮ้วงเฮ้า เดือน 12 แฮม 4 ค่ำ วัน 5 มื้อกัดใส้ ยามแถใกล้เที่ยง วันฤกษ์ 4 ลูก นาทีฤกษ์ 59 ติดถี 18 นาทีติดถี 56,538 มาส เกณฑ์ 581 อาวมาน 15,599 หรคุณ หัวท้าวเคยแปงเล่าคึดกับทังมาตุปิตาชายามีประสาทะสัทธา ประกอบด้วยมหากุสละเจตนาเลื่อมใสในวรพุทธศาสนายิ่ง จิงได้สร้างพระพุทธฮูปเจ้าขึ้นนามวิเศษ...
เจ้านายองค์นี้เป็นผู้ปกครองธาตุพนมหรือไม่ยังไม่มีหลักฐานอื่นสนับสนุน พ.ศ. 2238 หลังสมัยพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราชปรากฏนามเจ้านายธาตุพนมในจารึกลานเงินพระราชสาส์นตราตั้งพบในองค์พระธาตุพนม สันนิษฐานว่าเป็นนามผู้ปกครองธาตุพนมสมัยนั้น เนื่องจากผู้ปกครองธาตุพนมมักมีศักดินาเป็นเจ้าหัวแสนมียศเป็นพระยาดังพบในสมัยเจ้าอนุวงศ์ (ครองราชย์ราว พ.ศ. 2348-2371) แต่งตั้งแสนกางน้อยสีมุงคุรเป็นขุนโอกาส เนื้อความจารึกระบุว่า ...จุลศักราชได้ 57 ตัว เดือน 12 ขึ้น 6 ค่ำ วัน 5 พระราชอาชญาเจ้านครวรกษัตริย์ขัติยราชวงศาเจ้า สิทธิพระพรนามกรแสนจันทรานิทธสิทธิมงคลสุนทรอมร... เนื้อความชี้ว่าธาตุพนมยุคนี้อยู่ใต้การปกครองกษัตริย์นครพนมซึ่งขึ้นกับนครเวียงจันทน์
อย่างไรก็ตามตำนานบ้านดงนาคำระบุเหตุการณ์ช่วงใกล้กันหรือก่อน-หลังเหตุการณ์ไม่นานว่าธาตุพนมถูกแบ่งเป็น 3 กองเหมือนครั้งแรกตั้งเมืองโดยมีผู้ปกครอง 3 ท่าน หลักฐานดังกล่าวเป็นมุขปาฐะและความเชื่อของคนโบราณที่ให้การไว้ช่วงต้น พ.ศ. 2500 โดยระบุว่า ...เมื่อสร้างยอดพระธาตุเสร็จแล้วเจ้าราชครูหลวงโพนสะเม็กได้สั่งให้หัวหน้าข้าโอกาสทั้ง 3 คน คือแสนกลางน้อยศรีมงคล แสนพนม และแสนนาม พาครัวลูกหลานบ่าวไพร่อพยพจากบ้านธาตุพนมไปตั้งภูมิลำเนาอยู่แถวดงนาคำ...แสนกลางน้อยศรีมุงคุลได้อพยพพวกพ้องไปตั้งอยู่บ้านมะนาว แสนพนมไปตั้งอยู่บ้านดงใน แสนนามพาครอบครัวไปตั้งอยู่บ้านดงนอก ทั้ง 3 บ้านถือพระบรมธาตุและตำนานพระธาตุเป็นสรณะอันศักสิทธิ์สืบมาจนบัดนี้...