pythainlp/thai_wikipedia_clean_20230101 huggingface dataset:
โดยอุปเทศตำราระบุว่า "ภาวนานึก สติตรองตรึก อย่าทำร้อนใจ สารพัดเมตตา อย่าได้อาวรณ์ ครูแต่เก่าก่อน เคยได้ใช้มา เสกหมากรับประทาน เป็นที่เสน่หา แก่ชนทั้งหลาย (ภาวนาเสกกระแจะ น้ำมันหอม หมากพลู สารพัดที่กินที่ใช้ เป็นเสน่ห์แก่คนทั้งปวง)"
นอกเหนือจากการสาธยายเพื่อผลทางอานุภาพเหนือธรรมชาติแล้ว พระคาถารัตนมาลา ยังมีประโยชน์ในการสาธยายเพื่อรำลึกถึงคุณแห่งสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จัดเป็นพุทธานสติ อันเป็นหนึ่งใน อนุสสติ 10 หรือ กรรมฐานเป็นเครื่องระลึกถึง มี 10 อย่าง
ฟาร์คราย 2
ฟาร์คราย 2  เป็นวิดีโอเกมประเภทยิงมุมมองบุคคลที่หนึ่งโอเพนเวิลด์ ที่พัฒนาโดย ยูบิซอฟท์มอนทริออล และจัดจำหน่ายโดย ยูบิซอฟท์ ในรูปแบบของเครื่องเล่นวีดิโอเกมไมโครซอฟท์ วินโดวส์ ,เพลย์สเตชัน 3 และเอกซ์บอกซ์ 360 เกมนี้ได้วางจำหน่ายในวันที่ 21 ตุลาคม ค.ศ. 2008 ใน[[ทวีปอเมริกาเหนือ] ,[[23 ตุลาคม]] [[ค.ศ. 2008]] ใน[[ทวีปออสเตรเลีย]] และ[[24 ตุลาคม]] [[ค.ศ. 2008]] ใน[[ทวีปยุโรป]] เป็นวิดีโอเกมที่ต่อจากภาค[[ฟาร์คราย]]
[[หมวดหมู่:วิดีโอเกมที่ออกวางจำหน่ายในปี พ.ศ. 2551]]
[[หมวดหมู่:ฟาร์คราย]]
[[หมวดหมู่:วิดีโอเกมยิงมุมมองบุคคลที่หนึ่ง]]
[[หมวดหมู่:วิดีโอเกมโอเพนเวิลด์]]
[[หมวดหมู่:เกมสำหรับเพลย์สเตชัน 3]]
[[หมวดหมู่:วิดีโอเกมภาคต่อ]]
[[หมวดหมู่:วิดีโอเกมที่พัฒนาขึ้นในประเทศแคนาดา]]
[[หมวดหมู่:วิดีโอเกมที่มีฉากในประเทศแอฟริกาใต้]]
[[หมวดหมู่:เกมสำหรับเอกซ์บอกซ์ 360]]
[[หมวดหมู่:เกมสำหรับวินโดวส์]]
[[หมวดหมู่:เกมของยูบิซอฟต์ เอนเตอร์เทนเมนท์]]
ทอรี่ เบิร์ช
รายพระนามรัชทายาทลักเซมเบิร์ก
รายพระนามรัชทายาทลักเซมเบิร์ก รายพระนามนี้รวมถึงบุคคลทุกคนที่ได้รับการพิจารณาว่าจะได้รับมรดกสืบราชบัลลังก์ลักเซมเบิร์ก หรือ แกรนด์ดยุกแห่งลักเซมเบิร์ก ไม่ว่าจะเป็นทายาทผู้มีสิทธิโดยตรงหรือทายาทโดยสันนิษฐานนับตั้งแต่รัฐธรรมนูญแห่งลักเซมเบิร์กในวันที่ 15 มีนาคม ค.ศ. 1815 ผู้ที่ได้สิบราชบัลลังก์แกรนด์ดยุกหรือแกรนด์ดัชเชสจะแสดงเป็นตัวหนา
ราชรัฐลักเซมเบิร์กก่อตั้งขึ้นในปีค.ศ. 1815 โดยการประชุมใหญ่แห่งเวียนนาและรวมอยู่ในรัฐใหม่คือ สหราชอาณาจักรเนเธอร์แลนด์ภายใต้พระมหากษัตริย์เนเธอร์แลนด์ ในการแลกเปลี่ยนสำหรับบรรพบุรุษของพระองค์ โดยรัฐออเรนจ์-นัสเซาจะต้องตกเป็นของปรัสเซีย ส่งผลให้แกรนด์ดยุกแห่งลักเซมเบิร์กพระองค์แรกเป็นพระมหากษัตริย์ชาวดัตช์ และรัชทายาทก็จะเหมาะสมกับทั้งสองราชบัลลังก์ สหภาพเริ่มแตกสลายในปีค.ศ. 1884 เมื่อพระราชโอรสองค์สุดท้ายของพระมหากษัตริย์-แกรนด์ดยุกได้สิ้นพระชนม์ ทำให้ไม่มีรัชทายาทที่เป็นชายในสายพระราชสันตติวงศ์ของราชวงศ์ออเรนจ์-นัสเซา ในขณะที่พระราชธิดาของพระมหากษัตริย์คือ เจ้าหญิงวิลเฮลมินาสามารถ (และต้อง) สืบราชบัลลังก์ดัตช์ ในฐานะ สมเด็จพระราชินีนาถวิลเฮลมินาแห่งเนเธอร์แลนด์ ลักเซมเบิร์กในฐานะดินแดน "เยอรมัน" ตามข้อตกลงราชสกุลนัสเซาในปีค.ศ. 1783 ในที่นั้นกฎหมายแซลิก (การยกเว้นการสืบทอดมรดกของเพศหญิง) ได้นำมาใช้ แต่ราชบัลลังก์ได้ถูกส่งผ่านไปยังสาขาราชสกุลนัสเซาที่ยังคงเหลือเพียงหนึ่งคือ ราชสกุลนัสเซา-ไวล์บูร์ก
ราชสกุลสาขานี้ต้องเผชิญกับสถานการณ์ที่ใกล้เคียงกันในอีก 20 ปีต่อมา คือ แกรนด์ดยุกทรงมีพระราชธิดา 6 พระองค์แต่ไม่มีพระราชโอรส และถือได้ว่าพระญาติของพระองค์คือ เคานท์แห่งมาเรนเบิร์ก ซึ่งมาจากการแต่งงานต่างฐานันดร ซึ่งยากในการสืบราชบัลลังก์ แทนที่(จากการประท้วงของเคานท์แห่งมาเรนเบิร์ก)พระองค์จะใช้คำอธิบายในเรื่อง "กฎหมายกึ่งแซลิก" แต่ทรงเห็นพ้อง (ซึ่งมีความชัดเจนกว่าข้อตกลงราชสกุลนัสเซา)ให้ผ่านราชบัลลังก์ไปยังพระราชธิดาของพระองค์ (และทายาทชายของเหล่าพระราชธิดา)ในการประสูติ โดยเฉพาะพระสวามีของแกรนด์ดัชเชสจะไม่มีบทบาทในฐานะประมุข
ในปีค.ศ. 2011 กฎมณเฑียรบาลว่าด้วยการสืบราชสันตติวงศ์ได้มีการเปลี่ยนแปลงโดยอนุญาตให้สตรีสามารถสืบราชบัลลังก์ได้เท่าเทียมกับบุรุษ
ตาโกลบัน
ฐานกรณ์
ฆูไล
ซีโอมาย
นาซิอูลัม
นาซิอูดุก
นาซิกูนิง
อูรับ
เข็มรัตน์ กองสุข
รองศาสตราจารย์ เข็มรัตน์ กองสุข ศิลปินแห่งชาติ ปี 2555 สาขาทัศนศิลป์ (ประติมากรรม) และอาจารย์คณะจิตรกรรมประติมากรรมและภาพพิมพ์ มหาวิทยาลัยศิลปากร
รองศาสตราจารย์ เข็มรัตน์ กองสุข เกิดเมื่อวันที่ 26 พฤษภาคม พุทธศักราช 2490 เป็นชาวจังหวัดสุรินทร์ โดยกำเนิด สำเร็จการศึกษาระดับปริญญาตรี ปริญญาศิลปบัณฑิต เกียรตินิยม อันดับ ๒ (ประติมากรรม) และระดับปริญญาโท ปริญญาศิลปมหาบัณฑิต (ประติมากรรม) จากคณะจิตรกรรมประติมากรรมและภาพพิมพ์ มหาวิทยาลัยศิลปากร เริ่มรับราชการในตาแหน่งอาจารย์ ที่คณะจิตรกรรมประติมากรรมและภาพพิมพ์ มหาวิทยาลัยศิลปากร เกษียณอายุในตาแหน่งรองศาสตราจารย์ ระดับ ๙ และได้รับการต่ออายุราชการ ๕ ปีขณะนี้กาลังทางานค้นคว้าพัฒนาผลงานทางวิชาการระดับศาสตราจารย์
ภาษาไตทัญ
ภาษาไตเมเน
พระราชวังหลวงเฮอัง
พระราชวังหลวงเฮอัง (平安宮) เป็นพระราชวังเดิมของ เฮอังเกียว (ปัจจุบันคือ เกียวโต) ซึ่งเป็นเมืองหลวงของ ญี่ปุ่น ตั้งแต่ ปี พ.ศ. 1337 ถึงปี พ.ศ. 1770 วังซึ่งทำหน้าที่เป็นที่ประทับของจักรพรรดิและศูนย์กลางการบริหารของ ยุคเฮอัง (ตั้งแต่ปี พ.ศ. 1337 ถึงปี พ.ศ. 1728) ตั้งอยู่บนทำเลใจกลางเมืองตอนเหนือ ตามแบบ จีน ที่ใช้ออกแบบเมืองหลวง
พระราชวังประกอบด้วยกำแพงสี่เหลี่ยมขนาดใหญ่ซึ่งมีอาคารประกอบพิธีและธุรการหลายแห่ง รวมทั้งกรมต่างๆ ของราชสำนัก ภายในพระราชวังนี้เป็นที่ประทับที่มีกำแพงแยกกันของ จักรพรรดิ กับ พระราชฐานชั้นใน นอกจากเป็นที่ประทับของจักรพรรดิแล้ว พระราชฐานชั้นในยังเป็นที่ประทับของพระราชวงศ์และบาทบริจาริกา ตลอดจนขุนนางบางคน
รูปแบบดั้งเดิมของพระราชวังคือการแสดงให้เห็นรูปแบบการปกครองแบบรวมศูนย์ที่รับมาจากจีนแล้วญี่ปุ่นนำมาดัดแปลงใน คริสต์ศตวรรษที่ 7 พระราชวังได้รับการออกแบบเพื่อให้มีการใช้งานที่เหมาะสมสำหรับการเป็นที่ประทับขององค์จักรพรรดิ การบริหารราชการแผ่นดิน และประกอบพระราชพิธี ในขณะที่การดำรงอยู่ของพระราชวังดำเนินมาจนถึงคริสต์ศตวรรษที่ 12 สิ่งอำนวยความสะดวกที่สร้างขึ้นสำหรับพิธีใหญ่ของราชสำนักเริ่มไม่ได้ใช้งานตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 9 ทั้งนี้เกิดจากการละทิ้งพิธีการทางกฎหมายหลายพิธีนำไปสู่การลดขนาดเขตพระราชฐานชั้นใน
จากกลางยุคเฮอัง พระราชวังประสบไฟไหม้และภัยพิบัติอื่น ๆ หลายครั้ง ระหว่างการก่อสร้างใหม่จักรพรรดิและหน่วยงานบางส่วนไปอยู่นอกพระราชวัง ควบคู่ไปกับการสูญเสียอำนาจทางการเมืองของราชสำนัก
เพลงชาติสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตจอร์เจีย
เพลงชาติสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตจอร์เจีย  เป็นเพลงชาติของจอร์เจียสมัยอยู่ภายใต้การปกครองของสหภาพโซเวียต.
เพลงชาติสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตจอร์เจีย ประกาศใช้ในปี ค.ศ. 1946 จนถึงปี ค.ศ. 1991. เรียบเรียงทำนองโดย โอตาร์ ทาคทาคิชวิลี (Otar Taktakishvili), และ ประพันธ์เนื้อร้องโดย จีกอล อาบาชิเซย์ (Grigol Abashidze) และ อเล็กซานเดอร์ อบาเชลลี (Alexander Abasheli). ในปี ค.ศ. 1978, ได้มีการเปลี่ยนแปลงเนื้อร้องในบทที่ 2 เพื่อลบล้างอิทธิพลของโจเซฟ สตาลินที่ปรากฏอยู่ในเพลง เนื้อร้องฉบับภาษายูเครนที่ปรากฏในบทความนี้เป็นฉบับที่มีการแก้ไขในปีนั้น ส่วนฉบับภาษารัสเซียเป็นเนื้อร้องฉบับก่อนปี ค.ศ. 1977.
เมธี ทับทิมทอง
ธนวรสกร กุมชพร
เพลงชาติสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตคารีโล-ฟินนิช
เพลงชาติสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตคารีโล-ฟินนิช  เป็นเพลงชาติของสาธารณรัฐคาเรลียาสมัยอยู่ภายใต้การปกครองของสหภาพโซเวียต
รัฐบาลของสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตคารีโล-ฟินนิชได้จัดให้มีการประกวดบทร้องเพลงชาติในปี ค.ศ. 1945 ผู้ชนะเลิศในการประกวด (ประพันธ์เนื้อร้องโดยอาร์มัส แออิกิแอ และเรียบเรียงทำนองโดยคาร์ล เราติโอ) ประกาศใช้อย่างเป็นทางการเมื่อ ค.ศ. 1950 จนถึงปี ค.ศ. 1956 เมื่อสาธารณรัฐแห่งนี้ถูกผนวกกลับเข้าไปในสหพันธ์สาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตรัสเซีย มีเพียงเพลงชาติสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตคาเรโล-ฟินนิชและเพลงชาติสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตเอสโตเนียเท่านั้นที่ไม่กล่าวถึงชาวรัสเซียในเนื้อเพลง
ท่อนที่ 1
ดินแดนคารีโล-ฟินแลนด์ของเราทั้งผอง
เป็นสาธารณรัฐโซเวียตอันเสรีแห่งแดนเหนือ!
ความงดงามของฝืนป่าบ้านของเรา ณ ราตรีกาลแพรวพราว
แสงเหนือของเราลอยล่องจากท้องนภา
ท่อนประสานเสียง
"สหภาพโซเวียตอยู่ยงคงกระพัน"
"นั่นคือยุคแห่งมหาปิตุภูมิแห่งปวงชนเรา"
"เส้นทางของมันเองก็คือเกียรติยศของประชาชาติ"
"จะนำพาชาวคาเรเลียไปสู่ชัยชนะ!"
ท่อนที่ 2
ปิตุภูมิแห่งกาเลวา ปิตุภูมิแห่งกวี
นำทางโดยธงแห่งเลนินและสตาลิน
แสงแห่งประชาภราดรภาพส่องมา
เหนือปวงชนผู้ทำงานอย่างพากเพียรผู้มีสุข
ท่อนที่ 3
แดนของเราบูรณาขึ้นใหม่ด้วยแรงงานประชา
เราจะปกปักษ์พิทักษ์ผืนแผ่นดินดั่งที่บิดาของเราทำไว้
ขุนศึกเราพลิ้วไหว กวัดแกว่งดาบฟาดฟัน
เราจะปกป้องซัมโปของโซเวียตด้วยยศอำนาจ
ดินแดนของพวกเราชาวคาเรเลีย-ฟินแลนด์
สาธารณรัฐโซเวียตเสรีแห่งแดนเหนือ!
ในยามราตรี ความงดงามของป่าไม้สะท้อนให้เห็น
แสงเหนือจากท้องฟ้าที่สว่างไสว
"นี่คือมหาปิตุภูมิของประชาชนเรานิจนิรันดร์"
"เส้นทางของมันคือเส้นทางอันรุ่งโรจน์ของประชาชน"
"พาประชาชนแห่งคาเรเลียไปสู่ชัยชนะ!"
ปิตุภูมิแห่งกาเลวา ดินแดนแห่งอักษรรูน
บัดนี้นำโดยธงแห่งเลนินและสตาลิน
แสงแห่งดาวภราดรภาพของผู้คนส่องแสง
พวกเราเป็นคนที่มีความสุขที่ขยันขันแข็งของเรา
แรงงานคนของเราได้ฟื้นฟูบ้านเกิดของเรา
แผ่นดินนี้เราปกป้องเหมือนที่บรรพบุรุษของเราเคยทำ
ท้องนภาของเราพลิ้วไหว ดาบของเราฟาดฟัน
ด้วยกำลังแห่งทหาร เราปกป้องซัมโปแห่งสหภาพโซเวียต
เพลงชาติสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตเอสโตเนีย
เพลงชาติสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตเอสโตเนีย  เป็นเพลงชาติของเอสโตเนีย สมัยอยู่ภายใต้การปกครองของสหภาพโซเวียต
ประพันธ์เนื้อร้องโดยโยฮันเน็ส เซ็มเปร์ (Johannes Semper) และเรียบเรียงทำนองโดยกุสตัฟ เอร์เนซักส์ (Gustav Ernesaks) มีเพียงเพลงชาติสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตเอสโตเนียและเพลงชาติสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตคารีโล-ฟินนิชเท่านั้นที่ไม่กล่าวถึงชาวรัสเซียในเนื้อเพลง ในปี ค.ศ. 1978 ได้มีการเปลี่ยนแปลงเนื้อร้องในบทที่ 3 เพื่อลบข้อความที่กล่าวถึงโจเซฟ สตาลินออกไป
เพลงชาติสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตเติร์กเมน
เพลงชาติสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตเติร์กเมน  เป็นเพลงชาติของเติร์กเมนิสถานสมัยอยู่ภายใต้การปกครองของสหภาพโซเวียต.
เพลงชาติสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตเติร์กเมน ประกาศใช้ในปี ค.ศ. 1946 จนถึงปี ค.ศ. 1997. เรียบเรียงทำนองโดย เวลี มูคาตอฟ (Veli Mukhato) ซึ่งเป็นผู้เรียบเรียงทำนองเพลงชาติเติร์กเมนิสถาน; และ ประพันธ์เนื้อร้องโดย อัมมาน เคคิลอฟ (Aman Kekilov) ในวันที่ 12 เมษายน ค.ศ. 1978, ได้มีการเปลี่ยนแปลงเนื้อร้องในบทที่ 2 เพื่อลบล้างอิทธิพลของโจเซฟ สตาลินที่ปรากฏอยู่ในเพลง เนื้อร้องที่ปรากฏในบทความนี้เป็นฉบับที่มีการแก้ไขในปีนั้น ส่วนฉบับภาษารัสเซียเป็นเนื้อร้องฉบับก่อนปี ค.ศ. 1977. ในปี ค.ศ. 1997, จึงได้มีการประกาศใช้เพลงชาติฉบับใหม่ที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน.
อัมบูยัต
อัมบูยัต เป็นอาหารพื้นเมืองในเกาะบอร์เนียว ในรัฐซาราวักและบรูไน และถือเป็นอาหารประจำชาติของบรูไนด้วย โดยทำจากแป้งของปาล์มสาคูที่ขูดออกจากลำต้นมากวนให้สุกซึ่งจะเหนียวเหมือนแป้งเปียก ใช้จันดัสซึ่งคล้ายตะเกียบแต่ปลายข้างหนึ่งติดกัน จุ่มแล้วม้วนก้อนแป้งกินเป็นคำ ๆ โดยรับประทานคู่กับซอสเปรี้ยวที่เรียกว่าชาชะฮ์ทำจากผลบินไยหรือผลลำพู นอกจากนั้นยังกินกับซัมบัลเตอราซี หรือซัมบัลเติมโปยก (น้ำพริกทุเรียนดอง) และกับข้าวอื่น ๆ ได้แก่ ผัดใบมัน ผักบุ้งผัดกะปิ ปลาย่าง เนื้อย่าง เป็นต้น ในอดีตใช้เป็นอาหารเมื่อขาดแคลนข้าว
อัมบูยัตมีลักษณะใกล้เคียงกับปาเปดาที่นิยมรับประทานทางตะวันตกของอินโดนีเซีย
ปาเปดา
ปาเปดา  หรือ บูบูร์ซากู  เป็นอาหารทำจากสาคู จัดเป็นอาหารท้องถิ่นของหมู่เกาะมาลูกู (โมลุกกะ) และปาปัวตะวันตก มีลักษณะคล้ายอัมบูยัตที่พบในเกาะบอร์เนียวโดยเฉพาะรัฐซาราวักและบรูไน
ปาเปดาทำจากแป้งสาคูที่มาจากลำต้นของปาล์มสาคู อายุ 5–15 ปี การปรุงปาเปดาจะนำแป้งไปกวนจนสุกและเหนียวนิยมกินกับแกงเหลืองปลาทูน่าที่ปรุงรสเปรี้ยวด้วยมะขามและมะนาว
ปูผัดพริก
ปูผัดพริก  เป็นอาหารที่มีชื่อเสียงของสิงคโปร์ นิยมใช้ปูทะเลชนิดที่เรียกปูศรีลังกาแต่ใช้ปูชนิดอื่นแทนได้ นำมาผัดกับ กระเทียม หอมแดง ขิง ปรุงรสด้วยซอสพริก ซอสมะเขือเทศ น้ำส้มสายชู น้ำตาล เกลือ และน้ำมันงา ใส่ไข่และแป้งข้าวโพดให้ข้น รับประทานกับหมั่นโถวทอดหรือข้าว
จอร์แดน มิลเลอร์
จอร์แดน มิลเลอร์ (Jourdan Miller) คือ นางแบบแฟชั่นชาวอเมริกา และเป็นผู้เข้าแข่งขันที่ได้รับตำแหน่งชนะเลิศ ในฤดูกาลที่ 20 ของรายการอเมริกาส์เน็กซ์ท็อปโมเดล
มหาวิทยาลัยปูลา
มหาวิทยาลัยยูไร โดบรีลา แห่งพูลา  มหาวิทยาลัยในเมืองพูลา โครเอเชีย ก่อตั้งขึ้นในปี ค.ศ. 2006 และมีนักศึกษา 2,465 คน
เพลงชาติสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตอาเซอร์ไบจาน
เพลงชาติสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตอาเซอร์ไบจาน  เป็นเพลงชาติของอาเซอร์ไบจานสมัยอยู่ภายใต้การปกครองของสหภาพโซเวียต
เพลงชาติสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตอาเซอร์ไบจาน ประกาศใช้ในปี ค.ศ. 1944 จนถึงปี ค.ศ. 1992. เรียบเรียงทำนองโดย Uzeyir Hajibeyov, ซึ่งเป็นผู้เรียบเรียงทำนองมาร์ชอาเซอร์ไบจาน เพลงชาติฉบับที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน. และ ประพันธ์เนื้อร้องโดย สุไลมาน รัสตาม (Suleyman Rustam), ซาหมัด เวอร์กุน (Samad Vurgun) และ ฮุซเซน อารีฟ (Huseyn Arif) ในปี ค.ศ. 1978, ได้มีการเปลี่ยนแปลงเนื้อร้องในบทที่ 2 เพื่อลบล้างอิทธิพลของโจเซฟ สตาลินที่ปรากฏอยู่ในเพลง (เป็นส่วนหนึ่งของนโยบายโต้อภิวัฒน์สตาลิน) เนื้อร้องฉบับภาษายูเครนที่ปรากฏในบทความนี้เป็นฉบับที่มีการแก้ไขในปีนั้น ส่วนฉบับภาษารัสเซียเป็นเนื้อร้องฉบับก่อนปี ค.ศ. 1977.
ระบบประสาทสัมผัส
ประสาทสัมผัส
เป็นสมรรถภาพทางสรีรภาพของสิ่งมีชีวิตที่ให้ข้อมูลเพื่อให้เกิดการรับรู้ (perception) มีการศึกษาเกี่ยวกับการทำงาน การจำแนกประเภท และทฤษฎีของประสาทสัมผัสในวิชาหลายสาขาโดยเฉพาะประสาทวิทยาศาสตร์ จิตวิทยาปริชาน (หรือประชานศาสตร์) และปรัชญาแห่งการรับรู้ (philosophy of perception) ระบบประสาทของสัตว์มีระบบรับความรู้สึกหรืออวัยวะรับความรู้สึกโดยเฉพาะ ๆ สำหรับความรู้สึกแต่ละอย่าง
มนุษย์เองก็มีประสาทสัมผัสหลายอย่าง
การเห็น การได้ยิน การลิ้มรส การได้กลิ่น การถูกต้องสัมผัส เป็นประสาทสัมผัสห้าทางที่รู้จักกันมาตั้งแต่โบราณ
แต่ความสามารถเพื่อตรวจจับตัวกระตุ้นประเภทอื่น ๆ นอกเหนือจากนั้นก็ยังมีอยู่
รวมทั้งอุณหภูมิ อากัปกิริยา (proprioception) ความเจ็บปวด (nociception) การทรงตัว (equilibrioception) แรงสั่น (mechanoreception) ความรู้สึกเกี่ยวกับตัวกระตุ้นภายในต่าง ๆ
แต่เหล่านี้ก็สามารถเรียกว่าเป็นประสาทสัมผัสต่างหาก ๆ ได้เพียงไม่กี่อย่าง เพราะประเด็นว่า อะไรเรียกว่าประสาทสัมผัส (sense) ก็ยังเป็นที่ถกเถียงกันอยู่ ทำให้นิยามความหมายของคำอย่างแม่นยำได้ยาก
สัตว์ต่าง ๆ มีตัวรับความรู้สึกต่าง ๆ กันเพื่อรู้โลกรอบ ๆ ตัว มีระดับความสามารถที่ต่าง ๆ กันไปแล้วแต่สปีชีส์
เมื่อเทียบกันแล้ว มนุษย์มีจมูกที่ไม่ดี และสัตว์เหล่าอื่นก็อาจจะไม่มีประสาทสัมผัส 5 ทางที่กล่าวแล้วอย่างใดอย่างหนึ่ง
สัตว์บางอย่างอาจจะรับข้อมูลเกี่ยวกับตัวกระตุ้นและแปลผลข้อมูลเหล่านั้นต่างไปจากมนุษย์
และสัตว์บางชนิดก็สามารถสัมผัสโลกโดยวิธีที่มนุษย์ไม่สามารถ เช่นมีสัตว์บางชนิดสามารถรู้สนามไฟฟ้าและสนามแม่เหล็ก สามารถรู้แรงดันน้ำและกระแสน้ำ
คำนิยามแบบกว้าง ๆ ของประสาทสัมผัสซึ่งเป็นที่ยอมรับก็คือ "ระบบที่ประกอบด้วยเซลล์รับความรู้สึกประเภทต่าง ๆ โดยแต่ละอย่างตอบสนองต่อปรากฏการณ์ทางกายภาพเฉพาะอย่าง ๆ และประกอบด้วยเขตในสมองที่รับและแปลสัญญาณของปรากฏการณ์ทางกายภาพนั้น"
ไม่มีความเห็นพ้องที่ชัดเจนว่า มีประสาทสัมผัสกี่ทาง เนื่องจากมีนิยามต่าง ๆ กันว่า อะไรเรียกว่าประสาทสัมผัส
สัตว์อื่นนอกจากมนุษย์อาจจะมีประสาทสัมผัสอื่น ๆ ที่มนุษย์ไม่มี เช่นการรับรู้สนามไฟฟ้า (electroreception) การรับรู้สนามแม่เหล็ก (magnetoreception) และการรับรู้แสงโพลาไรส์
ในศาสนาพุทธ คำว่า อายตนะที่แปลว่า เครื่องเชื่อมต่อการรับรู้ รวมจิตใจว่าเป็น "ประสาท" รับความรู้สึก เพิ่มขึ้นจากประสาทสัมผัสโดยทั่วไป 5 อย่าง
ที่เพิ่มขึ้นอย่างนี้ อาจเพื่อเน้นเรื่องสภาวะจิตใจในปรัชญาและข้อปฏิบัติของชาวพุทธ
คือ ใจโดยลำพังจัดว่าเป็นทวารคือทางเข้าหลักของปรากฏการณ์ธรรมชาตินานาชนิดที่ต่างกับข้อมูลทางกายภาพที่ได้รับทางประสาทสัมผัส
การพิจารณาระบบรับความรู้สึกของมนุษย์อย่างนี้ แสดงความสำคัญของความรู้สึกภายใน และของการรับรู้อื่น ๆ ที่บูรณาการประสบการณ์ทางกาย
ประสาทสัมผัสที่รู้จักกันมาตั้งแต่โบราณ.
การเห็นเป็นสมรรถภาพของตาในการโฟกัสและจับภาพที่เกิดจากแสงในความถี่ที่เห็นได้ซึ่งตกกระทบที่เซลล์รับแสงในจอตาของตาแต่ละข้าง เป็นผลให้เซลล์ส่งกระแสประสาทไปยังระบบประสาทกลางเกี่ยวกับสีและความสว่าง
มีเซลล์รับแสงสองอย่างคือเซลล์รูปแท่งและเซลล์รูปกรวย
เซลล์รูปแท่งไวแสงมาก แต่ไม่แยกแยะสี
เปรียบเทียบกับเซลล์รูปกรวยที่แยกแยะสี แต่ไวแสงน้อยกว่า
นี่จึงเป็นที่ถกเถียงกันว่า นี่เป็นประสาทสัมผัสหนึ่งทาง สองทาง หรือสามทางกันแน่ โดยนักกายวิภาคทั่วไปพิจารณาว่าเป็นประสาทสัมผัส 2 ทาง เพราะเป็นตัวรับความรู้สึกต่าง ๆ กันที่รับรู้สีและความสว่าง
บางพวกกล่าวว่า แม้แต่การเห็นเป็น 3 มิติด้วยตาสองข้าง ก็เป็นประสาทสัมผัสอีกอย่างหนึ่ง แต่โดยทั่ว ๆ ไปแล้ว การรับรู้อย่างนี้จัดเป็นส่วนของประชาน (cognition) คือการรับรู้ที่เกิดขึ้นหลังได้ข้อมูลทางประสาทสัมผัสโดยเกิดขึ้นภายในเปลือกสมองส่วนการเห็น ซึ่งเป็นเขตที่ข้อมูลเกี่ยวกับวัตถุและรูปแบบต่าง ๆ จะแปลผลและระบุว่าเป็นอะไรโดยเทียบกับประสบการณ์อันเคยมีมาก่อน
อาการตาบอดอาจเกิดเพราะความเสียหายต่อลูกตาโดยเฉพาะต่อจอตา เพราะความเสียหายที่เส้นประสาทตาซึ่งเชื่อมตากับสมอง หรือเพราะโรคหลอดเลือดสมองที่ทำให้เนื้อสมองซึ่งจำเป็นในการเห็นตายเหตุขาดเลือด อนึ่ง ความบอดทั้งแบบชั่วคราวและถาวรก็สามารถเกิดขึ้นได้เพราะสารพิษหรือยา
สำหรับบุคคลที่ตาบอดเพราะเปลือกสมองส่วนการเห็นเสื่อมหรือเสียหาย แต่ตายังใช้ได้อยู่ ก็ยังอาจเห็นในบางระดับและมีปฏิกิริยาต่อตัวกระตุ้นทางตาที่ไม่เห็น เป็นภาวะที่เรียกว่าภาวะเห็นทั้งบอด (blindsight)
บุคคลเช่นนี้จะไม่สำนึกว่าตนเองทำปฏิกิริยาต่อข้อมูลที่มาจากตา โดยพฤติกรรมจะเปลี่ยนไปตามตัวกระตุ้นทางตาที่ไม่อยู่ใต้อำนาจจิตใจ
ในปี 2013 นักวิจัยได้พัฒนาอุปกรณ์ใช้ฝังในประสาทซึ่งให้การรับรู้แสงอินฟราเรดแก่หนู เป็นการให้ประสาทสัมผัสใหม่ ๆ ไม่ใช่แค่ทดแทนหรือเพิ่มสมรรถภาพของประสาทสัมผัสที่มีอยู่แล้ว
การได้ยิน.
การได้ยินก็คือการรับรู้เสียง
เป็นการรับรู้ความสั่นสะเทือนล้วน ๆ
คือ ตัวรับแรงกล (mechanoreceptor) ที่อยู่ในหูชั้นในจะแปลงความสั่นสะเทือนในสื่อ (เช่นอากาศ) ให้เป็นกระแสประสาทที่เป็นไฟฟ้า
เนื่องจากเสียงเป็นความสั่นสะเทือนที่เดินทางไปในสื่อเช่นอากาศ การตรวจจับความสั่นสะเทือน (การได้ยิน) จึงเป็นประสาทสัมผัสเชิงกลเพราะมีสื่อนำความสั่นสะเทือนไปโดยแรงกลจากแก้วหูผ่านกระดูกหูเล็ก ๆ ตามลำดับไปสู่ปลายประสาทที่ปรากฏเหมือนขน (คือเซลล์ขน) ในหูชั้นใน
ซึ่งสามารถตรวจจับการเคลื่อนไหวเชิงกลในระดับความถี่
โดยแตกต่างกันพอสมควรระหว่างบุคคล
การได้ยินเสียงความถี่สูงจะเสื่อมลงเมื่ออายุมากขึ้น
หูหนวกเป็นการไม่ได้ยินหรือมีความบกพร่องในการได้ยิน
เสียงสามารถตรวจจับโดยเป็นความสั่นสะเทือนผ่านร่างกายได้เช่นกันคือผ่านระบบรับความรู้สึกทางกาย
เสียงความถี่ต่ำที่สามารถได้ยินอาจตรวจจับได้โดยวิธีนี้
คนหูหนวกบางพวกสามารถกำหนดทิศทางและตำแหน่งของแรงสั่นสะเทือนผ่านเท้าของตน
การลิ้มรส.
การลิ้มรสก็เป็นการรับรู้ที่รู้จักกันดีอย่างหนึ่งในประสาทสัมผัส 5 อย่าง
หมายถึงสมรรถภาพในการตรวจจับรสของสิ่งต่าง ๆ เช่นอาหาร เกลือแร่ และสารพิษเป็นต้น
แต่พึงสังเกตว่า "ความอร่อย" ของอาหารนั้นมักจะหมายถึงความรู้สึกที่ได้จากประสาทสัมผัสหลายอย่างรวม ๆ กันรวมทั้งรสชาติ กลิ่น สัมผัส และอุณหภูมิ
มนุษย์รับรสชาติจากอวัยวะรับความรู้สึกที่เรียกว่า ตุ่มรับรส (taste bud) หรือ gustatory calyculi ซึ่งมีอยู่ที่ผิวด้านบนของลิ้นเป็นต้น
มีรสหลัก ๆ 5 รสคือ หวาน ขม เปรี้ยว เค็ม และอูมามิ (รสกลมกล่อม)
รสอย่างอื่น ๆ เช่นรสแคลเซียม และรสกรดไขมันอิสระ (free fatty acids) ก็อาจรับรู้ได้แต่ยังไม่ได้การยอมรับโดยทั่วไป
การได้กลิ่น.
การได้กลิ่นเป็นประสาทสัมผัสเชิงเคมีอย่างหนึ่ง
และไม่เหมือนการลิ้มรส มีเซลล์รับกลิ่นเป็นร้อยชนิด (388 ชนิดโดยแหล่งข้อมูลหนึ่ง)
แต่ละตัวทำปฏิกิริยาต่อโมเลกุลที่มีลักษณะโดยเฉพาะ ๆ
โมเลกุลมีกลิ่นมีลักษณะต่าง ๆ มากมายและกระตุ้นเซลล์รับกลิ่นเฉพาะอย่างในระดับต่าง ๆ
การตอบสนองของเซลล์รับกลิ่นหลาย ๆ ตัวที่มารวมกัน นำไปสู่การรับรู้ว่าเป็นกลิ่นใดกลิ่นหนึ่ง
เปลือกสมองส่วนการรู้กลิ่นเป็นตัวแปลผลของข้อมูลกลิ่นในระบบรับกลิ่น
เซลล์รับกลิ่นในจมูกมนุษย์ต่างกับเซลล์ประสาทในที่อื่น ๆ เพราะมีอายุจำกัดและต้องสร้างทดแทนใหม่เสมอ ๆ
ความไม่สามารถรู้กลิ่นเรียกว่า ภาวะเสียการรู้กลิ่น (anosmia) มีเซลล์ประสาทในจมูกบางส่วนที่ทำหน้าที่รับรู้ฟีโรโมนโดยเฉพาะ
สัมผัส.
การถูกต้องสัมผัสเป็นความรู้สึกที่เริ่มจากเซลล์รับความรู้สึก ซึ่งทั่ว ๆ ไปมีอยู่ในผิวหนังรวมทั้งปุ่มขน (hair follicle) แต่ก็มีอยู่ที่ลิ้น คอ และเยื่อเมือกด้วย
มีตัวรับแรงกลที่ตอบสนองต่อแรงกดแบบต่าง ๆ (แบบหนัก แบบผ่าน ๆ แบบคงที่ เป็นต้น)
ความรู้สึกคันที่เกิดจากแมลงกัดหรือภูมิแพ้เกี่ยวข้องกับเซลล์ประสาทซึ่งทำหน้าที่โดยเฉพาะและอยู่ที่ผิวหนังและในไขสันหลัง
การเสียหรือความเสื่อมความรู้สึกสัมผัสเรียกว่า อาการไม่รู้สึกสัมผัส (tactile anesthesia)
ส่วนอาการความรู้สึกสัมผัสเพี้ยน (paresthesia) เป็นความรู้สึกจักจี้ เหน็บชา ร้อนคัน หรือเหมือนถูกเข็มจิ้ม เป็นผลของความเสียหายทางประสาท โดยอาจเป็นแบบถาวรหรือชั่วคราว
การทรงตัวและความเร่ง.
การกำหนดรู้การทรงตัว (balance) หรือ vestibular sense หรือ equilibrioception ยังสิ่งมีชีวิตให้รู้สึกถึงการเคลื่อนไหวของกาย ทิศทางการเคลื่อนไหว และความเร่ง เพื่อให้รักษาดุลของท่าทางในร่างกายได้
อวัยวะที่รับรู้ความรู้สึกต่าง ๆ มีการเคลื่อนไหวของกายเป็นต้นเหล่านี้ก็คือ ปลายประสาทของระบบการทรงตัว (vestibular system) ที่อยู่ในหูชั้นในแต่ละข้าง
อวัยวะเหล่านี้มีหน้าที่รับรู้ความรู้สึกสองอย่างคือ ความเร่งของโมเมนตัมเชิงมุม และความเร่งเชิงเส้น (ซึ่งเป็นอันเดียวกับความรู้สึกเกี่ยวกับแรงโน้มถ่วง) โดยเรียกรวม ๆ กันว่าการกำหนดรู้การทรงตัว (equilibrioception)
เส้นประสาท vestibular nerve สื่อข้อมูลจากเซลล์ขนใน osseous ampullae (กระเปาะกระดูกหู) 3 ส่วนที่รับรู้ความเคลื่อนไหวของน้ำในหลอดกึ่งวงกลม 3 หลอด เป็นความเคลื่อนไหวที่เกิดจากการหมุนหัว (คือความเร่งของโมเมนตัมเชิงมุม)
นอกจากนั้นแล้ว เส้นประสาท vestibular nerve ก็ยังสื่อข้อมูลจากอวัยวะอื่นในหูชั้นในคือ utricle และ saccule
ซึ่งมีเซลล์ขนโดยมีขนที่งอได้เพราะน้ำหนักของ otolith ซึ่งเป็นผลึกเล็ก ๆ ของแคลเซียมคาร์บอเนต
และให้ความเฉื่อยเพื่อตรวจจับความเร่งเชิงเส้น (แบบตรง ๆ) และทิศทางของแรงโน้มถ่วง
การรับรู้ร้อนเย็น (thermoception) เป็นการรู้สึกถึงความเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิหรือการแลกเปลี่ยนความร้อนที่อวัยวะต่าง ๆ รวมทั้งช่องต่าง ๆ ในร่างกาย
มีตัวรับอุณหภูมิเฉพาะอย่างสำหรับรับความเย็นและความร้อน
ตัวรับความเย็นมีบทบาทสำคัญในการรับรู้กลิ่นเพราะบอกทิศทางของลม (และของกลิ่น)
ตัวรับความร้อนไวต่อรังสีอินฟราเรดและอาจจะมีอยู่ในอวัยวะพิเศษเช่นในสัตว์วงศ์ย่อยงูหางกระดิ่ง
ตัวรับอุณหภูมิ (thermoceptor) ที่ผิวหนังต่างกับตัวรับอุณหภูมิในสมองเขตไฮโปทาลามัสที่ทำหน้าที่เกี่ยวกับภาวะธำรงดุล (homeostasis) คือให้ข้อมูลแก่สมองเกี่ยวกับอุณหภูมิภายในร่างกาย
ประสาทสัมผัสเกี่ยวกับการเคลื่อนไหว.
การรับรู้อากัปกิริยา (proprioception) หรือประสาทสัมผัสเกี่ยวกับการเคลื่อนไหว (kinesthetic sense) ให้ข้อมูลแก่สมองกลีบข้างเกี่ยวกับตำแหน่งเชิงเปรียบเทียบของส่วนต่าง ๆ ในร่างกาย
ถ้าการรับรู้อากัปกิริยาเป็นปกติ คนไข้จะไม่เสียความสำนึกว่ามืออยู่ที่ตำแหน่งไหนจริง ๆ แม้จะไม่ได้รับรู้ด้วยประสาทสัมผัสอื่น ๆ
การรับรู้อากัปกิริยาและการรับรู้สัมผัสเกี่ยวข้องกันอย่างละเอียดสุขุม
และความเสื่อมในประสาทสัมผัสเหล่านั้นมีผลให้การรับรู้และพฤติกรรมบกพร่องอย่างลึกซึ้งและน่าประหลาดใจ
ความเจ็บปวด.
โนซิเซ็ปชั่น (nociception) เป็นการส่งสัญญาณแสดงความเสียหายที่เกิดกับเส้นประสาทหรือเนื้อเยื่อ
มีโนซิเซ็ปเตอร์ (nociceptor) คือปลายประสาทรับรู้ 3 ประเภทคือที่ผิวหนัง ที่กายส่วนอื่น ๆ (เช่นที่ข้อต่อและกระดูก) และที่อวัยวะภายใน (visceral)
ก่อนหน้านี้เชื่อว่า ความเจ็บปวดมาจากตัวรับแรงกล แต่งานวิจัยในครึ่งแรกของคริสต์ศตวรรษที่ 20 แสดงว่า ความเจ็บปวดเป็นปรากฏการณ์ธรรมชาติต่างหากที่เป็นไปร่วมกับความรู้สึกประเภทอื่น ๆ เช่นการสัมผัส
ในครั้งหนึ่ง ความเจ็บปวดจัดว่าเป็นประสบการณ์ที่เป็นอัตวิสัยอย่างสิ้นเชิง (คนอื่นไม่สามารถรู้ได้) แต่งานวิจัยภายหลังกลับแสดงว่า ความเจ็บปวดปรากฏให้ตรวจดูได้ที่รอยนูนสมอง anterior cingulate gyrus
ความเจ็บปวดมีหน้าที่หลักให้เราสนใจที่ภัยอันตราย และกระตุ้นให้หลีกเลี่ยงอันตรายเหล่านั้น
ตัวอย่างเช่น มนุษย์หลีกเลี่ยงการถูกของแหลมทิ่มหรือวัตถุที่ร้อน หรือยืดแขนเกินระยะที่ปลอดภัย เพราะประสบการณ์เหล่านั้นอาจเป็นอันตราย ดังนั้น จึงทำให้เจ็บ
ถ้าไม่รู้สึกเจ็บ เราอาจทำสิ่งที่เป็นภัยได้หลายอย่างโดยไร้สำนึก
การรับรู้เวลา (time perception) หมายถึงกระบวนการรับรู้และประสบการณ์ของการรับรู้เวลาที่ผ่านไป
แม้ความรู้สึกเกี่ยวกับเวลา (sense of time) จะไม่เป็นส่วนของระบบรับความรู้สึกอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่งานวิจัยของนักจิตวิทยาและนักประสาทวิทยาศาสตร์ก็ได้แสดงว่า สมองมนุษย์มีกลไกการรับรู้เวลา
ซึ่งประกอบด้วยระบบต่าง ๆ ที่กระจายไปในสมองรวมทั้งในเปลือกสมอง (cerebral cortex) ซีรีเบลลัม และ basal ganglia
องค์ประกอบอย่างหนึ่งก็คือนิวเคลียส suprachiasmatic nucleus ซึ่งมีหน้าที่เกี่ยวกับจังหวะรอบวัน (circadian rhythm)
ประสาทสัมผัสภายในอื่น ๆ.
การรับรู้ภายในร่างกายเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า interoception โดยหมายถึง "ประสาทสัมผัสที่ปกติได้ตัวกระตุ้นภายในร่างกาย".
เป็นความรู้สึกที่เกี่ยวข้องกับตัวรับความรู้สึกมากมายหลายประเภทในอวัยวะภายใน
มีอาการบางอย่าง เช่น alexithymia
ที่เชื่อว่า การรับรู้เช่นนี้ผิดปกติ
ตัวอย่างโดยเฉพาะ ๆ ของตัวรับความรู้สึกเช่นนี้ก็คือ
ในสัตว์อื่น.
ที่คล้ายกับของมนุษย์.
สิ่งมีชีวิตอื่นมีตัวรับความรู้สึกสำหรับโลกรอบตัว รวมทั้งประสาทสัมผัสที่กล่าวมาแล้วในมนุษย์ แต่กลไกและสมรรถภาพของประสาทสัมผัสเหล่านั้นอาจต่างกันมาก
สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมโดยมากรู้กลิ่นได้ดีกว่ามนุษย์ แม้ประสาทสัมผัสจะมีกลไกคล้าย ๆ กัน
ปลาฉลามใช้การได้กลิ่นและการรับรู้เวลาที่เฉียบคมเพื่อกำหนดทิศทางของกลิ่น
คือ จะว่ายไปทางรูจมูกที่ตรวจจับกลิ่นได้ก่อน ส่วนแมลงมีตัวรับกลิ่น (olfactory receptor) ที่หนวด (antenna)
Vomeronasal organ.
สัตว์หลายชนิดรวมทั้งซาลาแมนเดอร์ สัตว์เลื้อยคลาน และสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมบางประเภทมีอวัยวะที่เรียกว่า vomeronasal organ
ซึ่งอยู่ต่อกับช่องปาก
ในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม อวัยวะนี้โดยหลักใช้ตรวจจับฟีโรโมนที่อยู่ในอาณาเขตหรือเส้นทาง หรือตรวจดูภาวะทางเพศ เป็นอวัยวะที่เกี่ยวข้องกับพฤติกรรมที่เรียกว่า flehman response ซึ่งปรากฏโดยการม้วนหรือยกริมฝีปากด้านบนขึ้น ซึ่งส่งไปที่ vomeronasal organ
ในมนุษย์ อวัยวะนี้เป็นอวัยวะเหลือค้าง (vestigial - คือเหลือให้เห็น) แต่นิวรอนที่เกี่ยวข้องกับอวัยวะนี้ไม่ปรากฏว่าให้ความรู้สึกอะไร ๆ แก่สมอง
ส่วนสัตว์เลื้อยคลานเช่นงูและสัตว์วงศ์เหี้ยใช้อวัยวะนี้เพื่อดมกลิ่นโดยส่งโมเลกุลมีกลิ่นไปที่อวัยวะด้วยปลายลิ้นแฉก
เป็นอวัยวะที่เรียกว่า Jacobsons organ ในสัตว์เลื้อยคลาน
แมลงวันและผีเสื้อมีอวัยวะรู้รสที่เท้า ทำให้สามารถรู้รสของวัตถุสิ่งของที่มันไปจับ ส่วนปลาตระกูลปลาหนังมีอวัยวะรู้รสทั้งร่างกาย และสามารถรู้รสของทุกอย่างที่มันสัมผัส รวมทั้งสารเคมีต่าง ๆ ในน้ำ
แมวสามารถเห็นในที่แสงสลัว เพราะนอกจากมีกล้ามเนื้อที่อยู่รอบ ๆ ม่านตาเพื่อหดและขยายรูม่านตา ยังมีเยื่อ tapetum lucidum หลังจอตาซึ่งสะท้อนแสงโดยเพิ่มระดับแสงให้กับเซลล์รับแสง (photoreceptor) อีกด้วย
ส่วนงูในวงศ์ย่อยงูหางกระดิ่ง วงศ์งูเหลือม และวงศ์งูโบอา มีอวัยวะตรวจจับแสงอินฟราเรด คืองูเหล่านั้นสามารถรับรู้ความร้อนในร่างกายของเหยื่อ ทำให้เข้าไปหาเหยื่อในที่สลัวได้
ส่วนค้างคาวแวมไพร์ธรรมดาอาจมีอวัยวะตรวจจับแสงอินฟราเรดที่จมูก ซึ่งทำให้รู้ว่าส่วนไหนของร่างกายเหยื่อมีเลือดวิ่งผ่านมาก
อนึ่ง นกและสัตว์อื่น ๆ เป็น tetrachromat คือเป็นสัตว์ที่มีเซลล์รูปกรวย 4 ประเภท (เทียบกับ 3 ในมนุษย์) ซึ่งทำให้สามารถเห็นแสงอัลตราไวโอเลตที่มีความยาวคลื่นสั้นจนถึง
ส่วนผึ้งและแมลงปอ
ก็สามารถเห็นแสงในระดับอัลตราไวโอเลตเช่นเดียวกัน ส่วนกั้งสามารถรับรู้แสงโพลาไรส์ สามารถเห็นภาพในแสงหลายสเปกตรัม และเป็น dodecachromat คือสัตว์ที่มีเซลล์รูปกรวย 12 ประเภท
การทรงตัว.
สัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังหลายประเภทมี statocyst ซึ่งเป็นตัวรับความรู้สึกเกี่ยวกับความเร่งและการกำหนดทิศทางการวางตัว เป็นอวัยวะที่ทำงานต่างกับหลอดกึ่งวงกลมในหูของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมอย่างมาก