pythainlp/thai_wikipedia_clean_20230101 huggingface dataset:
เอกสาร"พื้นเวียง"ระบุว่า พระยาพรหมภักดี ซึ่งต่อมาคือเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) มีส่วนทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างเจ้าอนุวงศ์ และทางกรุงเทพฯ ไม่สู้ดี เกิดความขัดแย้งระหว่างพระยาไกรภักดี (บุญจันทร์) เจ้าเมืองขุขันธ์ กับท้าวกิ่งหล้าผู้เป็นน้องชาย "พื้นเวียง"ระบุว่าพระยาพรหมภักดี (ทองอิน) ให้การสนับสนุนแก่ท้าวกิ่งหล้า ทำให้พระยาไกรภักดีไม่พอใจ อีกทั้งยังเกิดความขัดแย้งระหว่างพระยาพรหมภักดีกับเจ้าราชบุตร (โย้) เจ้าเมืองจำปาศักดิ์ เนื่องจากพระยาพรหมภักดีต้องการยกทัพไปปราบข่า ในเขตแดนเมืองจำปาศักดิ์ ในเวลาต่อมาพระยาพรหมภักดีได้เลื่อนขึ้นเป็นเจ้าพระยานครราชสีมา
เหตุการณ์เมื่อเปลี่ยนรัชกาล.
ใน พ.ศ. 2365 นายจอห์น ครอว์เฟิร์ด (John Crawfurd) ทูตอังกฤษเดินทางมายังกรุงเทพฯ เจ้าอนุวงศ์ได้เข้าพบกับครอว์เฟิร์ด เจ้าอนุวงศ์มีความเข้าใจว่าอังกฤษกำลังจะยกทัพเรือเข้ารุกรานกรุงเทพฯ
ใน พ.ศ. 2367 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยเสด็จสวรรคต เจ้าอนุวงศ์ พร้อมทั้งพระโอรสคือ เจ้าราชวงศ์ (เหง้า) นำไพร่พลชาวลาวจากเวียงจันทน์ มาเข้าร่วมพระราชพิธี พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชโองการให้เจ้าอนุวงศ์นำกำลังชาวลาว ขนท่อนไม้ต้นตาลจากเมืองสุพรรณบุรีไปยังสมุทรปราการ เพื่อทำฐานเตาหม้อของพระสมุทรเจดีย์กลางน้ำ เจ้าอนุวงศ์จึงให้เจ้าราชวงศ์ (เหง้า) คุมไพร่พลชาวลาวขนต้นตาลจากสุพรรณบุรีไปสมุทรปราการ
หลังจากเสร็จสิ้นพระราชพิธี เจ้าอนุวงศ์ได้ทูลขอพระราชทานจากพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวประการต่าง ๆ ดังนี้:
พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระวินิจฉัยไม่พระราชทานดังคำขอของเจ้าอนุวงศ์ เจ้าคุณวังหลวง (นุ่น) ได้จัดมอบนักร้องคนหนึ่งของเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ให้แก่เจ้าอนุวงศ์แทน
ในปีเดียวกัน พ.ศ. 2367 มีพระราชกำหนดให้สักเลกหัวเมืองลาวตะวันออก โดยมีเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) เป็นแม่กอง และพระสุริยภักดี (ป้อม) ไปตั้งกองสักเลกที่เมืองยโสธร นอกจากนี้ยังมีการตั้งกองสักเลขที่กาฬสินธุ์ ร้อยเอ็ด และสุวรรณภูมิ "พื้นเวียง"ระบุว่าเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) เป็นผู้ทูลเสนอให้มีการสักเลกชาวลาว เนื่องจากหากเจ้าอนุวงศ์ทวีอำนาจขึ้น ชาวลาวจะอพยพไปอยู่เวียงจันทน์เสียหมด ในพ.ศ. 2369 เจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) และพระยาสุริยเดช (ทองคำ) ปลัดเมืองนครราชสีมา ยกทัพไปไกล่เกลี่ยความขัดแย้งระหว่างพระยาไกรภักดี (บุญจันทร์) และท้าวกิ่งหล้าที่เมืองขุขันธ์ และในปีเดียวกันนั้นเองนายเฮนรี เบอร์นี (Henry Burney) ผู้แทนอังกฤษเดินทางมาถึงกรุงเทพฯ ทางกรุงเทพแจ้งไปยังเจ้าอนุวงศ์ว่าหากเกิดเหตุการณ์อังกฤษโจมตีกรุงเทพของให้เจ้าอนุวงศ์ยกทัพลงมาช่วย เกิดข่าวลือในหัวเมืองลาวว่าอังกฤษจะยกทัพมาโจมตีกรุงเทพ
การรุกรานของเจ้าอนุวงศ์ (มกราคม - กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2370).
การเตรียมการของเจ้าอนุวงศ์.
เอกสารฝ่ายไทยระบุว่า เจ้าอนุวงศ์มีเป้าหมายเพื่อยึดกรุงเทพ เจ้าอุปราช (ติสสะ) พระอนุชาของเจ้าอนุวงศ์ คัดค้านการกบฏของเจ้าอนุวงศ์ “"…เมืองไทยเป็นกรุงใหญ่ มาตรแม้นตีได้ก็จะไปตั้งเป็นเจ้าอยู่ที่นั่นได้หรือ"” แต่เจ้าอนุวงศ์ยืนยันว่า หากยึดครองกรุงเทพไม่ได้ก็จะกวาดต้อนผู้คนมาไว้ที่เวียงจันทน์ เจ้าอุปราช (ติสสะ) จึงจำยอมเข้าร่วมกบฏกับเจ้าอนุวงศ์ เอกสารฝ่ายลาวระบุว่าเจ้าอนุวงศ์มีเป้าหมายเพียงเพื่อกวาดต้อนไพร่พลชาวลาว ซึ่งถูกกวาดต้อนมายังนครราชสีมา และสระบุรีตั้งแต่สมัยธนบุรี และเพื่อโจมตีกองสักเลขต่าง ๆ เพื่อยับยั้งการสักเลขชาวลาวเท่านั้น ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2369 เกิดลมพายุใหญ่ที่เวียงจันทน์ พัดช่อฟ้าใบระกา ของหอพระแก้วพระบางพังลง วังของเจ้าอนุวงศ์ได้รับความเสียหายและบ้านเรือนราษฎรชาวลาวถูกทำลายลงประมาณ 40-50 หลัง ต่อมาในเดือนตุลาคม เกิดแผ่นดินไหวแผ่นดินแยกออกที่กำแพงท้ายเมือง เป็นลางบอกเหตุ
เจ้าอุปราชเข้าเกลี้ยกล่อมหัวเมืองลาวต่าง ๆ ในภาคอีสานได้แก่เมืองกาฬสินธุ์ เมืองร้อยเอ็ด เมืองสุวรรณภูมิ เมืองชนบท และเมืองขอนแก่น ให้เข้าร่วมกับการกบฏในครั้งนี้ เจ้าอุปราช (ติสสะ) ยกทัพจากเวียงจันทน์ถึงเมืองสกลนคร พระธานี (มั่ง) เจ้าเมืองสกลนครเตรียมการรับมือไม่ทัน จึงยินยอมให้เจ้าอุปราชยกทัพผ่านสกลนครแต่โดยดี จากสกลนครเจ้าอุปราชยดทัพต่อไปยังเมืองกาฬสินธุ์ พระยาไชยสุนทร (แพง) เจ้าเมืองกาฬสินธุ์ไม่ยอมเข้าร่วมฝ่ายเจ้าอนุวงศ์ เจ้าอุปราชจึงให้ประหารชีวิตพระยาไชยสุนทรและอุปราช (สุย) เมืองกาฬสินธุ์ไปเสีย จากนั้นเจ้าราชวงศ์ยกต่อไปที่เมืองร้อยเอ็ด สังหารข้าราชการฝ่ายไทยซึ่งกำลังสักเลกอยู่ที่ร้อยเอ็ด เจ้าอนุวงศ์ยังมีคำสั่งให้เจ้าราชบุตร (โย้) พระโอรสที่เป็นเจ้าเมืองจำปาศักดิ์ยกทัพเข้าเกลี้ยกล่อมโจมตีและกวาดต้อนผู้คนเมืองต่างๆทางอีสานใต้ฝั่งโขงได้แก่เมืองเขมราฐ เมืองอุบล เมืองศรีสะเกษ เมืองเดชอุดม และเมืองยโสธร กวาดต้อนผู้คนมายังเมืองเวียงจันทน์
สรุปปฏิกิริยาของหัวเมืองอีสานต่าง ๆ ต่อการกบฏของเจ้าอนุวงศ์ ดังนี้:
การรุกรานของเจ้าอนุวงศ์.
เดือนยี่ แรม 13 ค่ำ จุลศักราช 1188 เจ้าอนุวงศ์ให้เจ้าราชวงศ์ (เหง้า) ยกทัพหน้ามายังเมืองนครราชสีมาก่อน โดยแจ้งแก่กรมการเมืองหัวเมืองอีสานต่างๆว่า ทางกรุงเทพได้ร้องขอให้เจ้าอนุวงศ์ยกทัพลงไปช่วยป้องกันกรุงเทพจากการโจมตีของอังกฤษ เจ้าราชวงศ์ยกทัพมาถึงนครราชสีมาในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2370 ตั้งทัพอยู่ที่ชานเมืองนครราชสีมา เจ้าราชวงศ์ให้แสนสุริยพหลไปทำทางที่ช่องเขาดงพญาไฟเพื่อใช้เป็นเส้นทางเดินทัพของเจ้าอนุวงศ์เข้าไปยังภาคกลาง และส่งเพียเมืองซ้ายไปขอเบิกข้าวจากเมืองนครราชสีมา ขณะนั้นเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) และพระยาสุริยเดช (ทองคำ) ปลัดเมือง กำลังยกทัพไปไกล่เกลี่ยข้อพิพาธที่เมืองขุขันธ์อยู่ มีพระยาพรหมยกกระบัตรเป็นผู้รักษาต่อเมืองนครราชสีมา พระยาพรหมยังไม่ทราบว่าฝ่ายเจ้าอนุวงศ์เตรียมการก่อกบฏจึงเดินทางออกไปพบกับเจ้าราชวงศ์ที่นอกเมือง สอบถามว่าเหตุใดจึงยกกำลังพลมาจำนวนมาก เจ้าราชวงศ์ตอบว่าทางกรุงเทพขอให้ช่วยยกทัพลงไปป้องกันเมืองจากอังกฤษ พระยาพรหมจึงเบิกข้าวให้แก่กองทัพของเจ้าราชวงศ์ เจ้าราชวงศ์ยกทัพต่อไปจากนครราชสีมาไปทางดงพญาไฟไปตั้งอยู่ที่ขอนขว้าง (ตำบลขอนขว้าง อำเภอแก่งคอย จังหวัดสระบุรี) และให้เพียเมืองขวาและพระยาเชียงใต้ยกทัพไปยังเมืองสระบุรีก่อน เพียเมืองขวาและพระยาเชียงใต้นำตัวพระยาสุราราชวงศ์ เจ้าเมืองสระบุรีซึ่งเป็นชาว”ลาวพุงดำ” (ไทยวนล้านนา) ไปพบกับเจ้าราชวงศ์ที่ขอนขว้าง เจ้าราชวงศ์แจ้งแก่พระยาสุราราชวงศ์ว่าขณะนี้อังกฤษกำลังเข้าโจมตีกรุงเทพ พระยาสุราราชวงศ์จึงยอมเข้ากับเจ้าราชวงศ์กวาดต้อนไพร่พลราษฏรเมืองสระบุรีไป
เจ้าอนุวงศ์พร้อมกับโอรสอีกองค์คือเจ้าสุทธิสาร (โป้) ยกทัพจากเวียงจันทน์ลงมาถึงเมืองนครราชสีมาในวันแรม 6 ค่ำ เดือนสาม (กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2370) ตั้งทัพอยู่ที่ทะเลหญ้าหรือทุ่งหญ้านอกเมืองนครราชสีมาทางด้านตะวันออก มีกำลังพลทั้งสิ้น 80,000 คน พระยาพรหมยกกระบัตรนครราชสีมาออกไปพบกับเจ้าอนุวงศ์ เจ้าอนุวงศ์กล่าวว่าเจ้าพระยานครราชสีมาเบียดเบียนไพร่พลได้รับความเดือนร้อนมีผู้มาร้องทุกข์ตลอด และสั่งให้พระยาพรหมกวาดต้อนผู้คนชาวเมืองนครราชสีมาทั้งหมดไปยังเมืองเวียงจันทน์ พระยาพรหมเห็นว่าสถานการณ์ไม่สู้ดีเจ้าอนุวงศ์มีกำลังมากไม่อาจสู้รบต้านทานได้จึงจำยอมทำตามคำสั่งของเจ้าอนุวงศ์ อพยพชาวเมืองนครราชสีมาทั้งหมดไปยังเวียงจันทน์รวมทั้งครอบครัวของเจ้าพระยานครราชสีมาและพระยาสุริยเดชด้วย นอกจากนี้ฝ่ายเจ้าอนุวงศ์ยังนำอาวุธปืนและดาบทั้งหมดจากนครราชสีมากลับไปด้วย เจ้าอนุวงศ์ตั้งให้พระบรมราชา (มัง) เจ้าเมืองนครพนมเป็นผู้รักษาเมืองนครราชสีมา
ฝ่ายเจ้าอุปราช (ติสสะ) ยกทัพถึงเมืองยโสธร พบกับพระสุริยภักดี (ป้อม) ซึ่งตั้งกองสักเลขอยู่ที่ยโสธร เจ้าอุปราชกล่าวแก่พระสุริยภักดีว่าตนเองไม่เต็มใจเข้าร่วมการกบฏในครั้งนี้ และออกอุบายให้พระสุริยภักดีนำจดหมายไปส่งให้แก่เจ้าอนุวงศ์ เพื่อเปิดทางให้พระสุริยภักดีสามารถเดินทางไปแจ้งข่าวให้แก่กรุงเทพได้ พระสุริยภักดีเดินทางไปพบกับเจ้าอนุวงศ์ที่นครราชสีมาและมอบจดหมายให้แก่เจ้าอนุวงศ์ เจ้าอนุวงศ์เมื่ออ่านจดหมายแล้วจึงอนุญาตให้พระสุริยภักดีเดินทางไปยังกรุงเทพ และกล่าวว่าในครั้งนี้เจ้าอนุวงศ์เองไม่ได้ตั้งใจกบฏเพียงแต่ราษฎรชาวเมืองสระบุรีและนครราชสีมาร้องทุกข์ต่อเจ้าอนุวงศ์ว่า เจ้าพระยานครราชสีมากดขี่ข่มเหงจะขอย้ายไปอยู่เวียงจันทน์ จึงยกทัพลงมาพาราษฏรเหล่านั้นไปอยู่เวียงจันทน์ แต่เจ้าอนุวงศ์ได้ขอตัวพระอนุชิตพิทักษ์ (บัว) น้องชายของเจ้าพระยาอภัยภูธร (น้อย บุณยรัตพันธุ์) สมุหนายกไว้เป็นตัวประกัน พระสุริยภักดี (ป้อม) จึงเดินทางต่อไปยังดงพญาไฟพบกับเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) เจ้าราชวงศ์ต้องการจับกุมตัวพระสุริยภักดี แต่พระยาเชียงใต้ทัดทานว่าเจ้าอนุวงศ์มีคำสั่งให้ปล่อยตัวพระสุริยภักดีแล้ว หากจะจับซ้ำอีกจะไม่เคารพคำสั่งของเจ้าอนุวงศ์ พระสุริยภักดีจึงสามารถเดินทางไปยังกรุงเทพเพื่อแจ้งข่าวการกบฏของเจ้าอนุวงศ์ได้
เจ้าราชวงศ์ยกทัพเข้ายึดเมืองสระบุรีซึ่งมีระยะทางห่างจากกรุงเทพฯเพียงสองวันแต่กลับไม่ยกทัพมาโจมตีกรุงเทพ เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค) ให้เหตุผลว่าเหตุที่เจ้าอนุวงศ์ยังไม่ยกลงมาตีกรุงเทพเลยในครั้งเดียวนั้น เนื่องจากยังไม่สามารถรวมอำนาจในหัวเมืองอีสานได้เรียบร้อย หากยกลงมาโจมตีกรุงเทพอาจถูกโจมตีทางด้านหลังได้ จึงเน้นการกวาดต้อนผู้คนมากกว่า ในขณะที่เอกสารฝ่ายลาวเจ้าอนุวงศ์ไม่ได้มีจุดประสงค์เพื่อยึดกรุงเทพ
วีรกรรมที่ทุ่งสัมฤทธิ์.
ฝ่ายเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) และพระยาสุริยเดช (ทองคำ) ซึ่งยกทัพไปไกล่เกลี่ยเหตุพิพาธที่เมืองขุขันธ์นั้น ปรากฏว่าพระยาไกรภักดี (บุญจันทร์) เจ้าเมืองขุขันธ์ยกทัพออกมาต่อสู้กับทัพเมืองนครราชสีมา ฝ่ายนครราชสีมาสามารถเอาชนะทัพเมืองขุขันธ์ได้พระยาไกรภักดีเจ้าเมืองขุขันธ์หลบหนีไปยังเมืองนางรอง เมื่อเจ้าพระยานครราชสีมาและพระยาสุริยเดชทราบข่าวการกบฏของเจ้าอนุวงศ์ และการเสียเมืองนครราชสีมาแล้ว เจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) เห็นว่ากำลังพลของตนเองมีน้อยจึงตัดสินใจเดินทางหลบหนีไปยังเมืองสวายจิกที่กัมพูชา ในขณะที่พระยาสุริยเดช (ทองคำ) ปลัดเมืองนครราชสีมา เห็นว่าครอบครัวของตนกำลังถูกเจ้าอนุวงศ์กวาดต้อนไปเวียงจันทน์ จึงเดินทางกลับไปหาครอบครัวของตน โดยไปพบกับชาวเมืองนครราชสีมาที่กำลังเดินทางอยู่ พระยาปลัดฯเข้าพบกับเจ้าอนุวงศ์แจ้งว่าเจ้าพระยานครราชสีมาหลบหนีไปยังกัมพูชาแล้ว ส่วนตนเองนั้นเป็นห่วงครอบครัวจึงขอติดตามเจ้าอนุวงศ์ไปยังเวียงจันทน์ด้วย เจ้าอนุวงศ์เชื่อจึงให้พระยาสุริยเดชปลัดฯกับพระยาพรหมยกกระบัตรเป็นหัวหน้าคุมชาวเมืองนครราชสีมาไปเวียงจันทน์ "พื้นเวียง"กล่าวว่า พระยาไกรภักดี (บุญจันทร์) เจ้าเมืองขุขันธ์คนเก่า เข้าร่วมกับฝ่ายเจ้าอนุวงศ์และอาสายกทัพไปตามจับเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) ด้วยความเจ็บแค้นในอดีต
พระยาปลัดฯและพระยาพรหมคุมชาวเมืองนครราชสีมาและเพี้ยเมืองแพนคุมกองกำลังลาวคอยเฝ้าดูชาวนครราชสีมาอยู่ พระยาทั้งสองออกอุบายให้ชาวเมืองนครราชสีมาแสร้งถ่วงเดินทางอย่างช้าๆ และเดินทางไปพบเจ้าอนุวงศ์แจ้งว่าชาวนครราชสีมาอดอยากขาดอาหารขอมีดพร้าขวานและปืนไว้ล่าสัตว์เป็นอาหารบ้าง เจ้าอนุวงศ์ยินยอมมอบอาวุธเหล่านั้นให้แก่ชาวนครราชสีมา เมื่อเดินทางถึงทุ่งสัมฤทธิ์ (ตำบลสัมฤทธิ์ อำเภอพิมาย จังหวัดนครราชสีมา) ซึ่งใน"พื้นเวียง"เรียกว่า ”ค่ายมูลเค็ง” พระยาปลัดฯ และพระยาพรหมแจ้งแก่เพี้ยเมืองแพนว่าขอตั้งพักอยู่ที่ทุ่งสัมฤทธิ์ก่อน จากนั้นในเวลากลางคืนพระยาปลัดฯและพระยาพรหมจึงนำกำลังใช้อาวุธเหล่านั้นเข้าสังหารผู้รักษาการณ์ชาวลาวไปจนหมดสิ้น และตั้งค่ายขึ้นที่ทุ่งสัมฤทธิ์ เจ้าอนุวงศ์เมื่อทราบว่าชาวเมืองนครราชสีมาลุกฮือขึ้นจึงให้เจ้าสุทธิสาร (โป้) พระโอรสยกทัพลาวจำนวน 3,000 คน มาโจมตีชาวเมืองนครราชสีมาที่ทุ่งสัมฤทธิ์ พระยาปลัดฯจึงจัดทัพเข้าสู้กับฝ่ายลาว จัดผู้ชายเป็นปีกซ้ายปีกขวา พระยาปลัดฯและพระยาพรหมเป็นกองกลาง คุณหญิงโม (ท้าวสุรนารี) ภริยาของพระยาปลัดฯนำทัพผู้หญิงเป็นกองหนุน ผู้ที่ไม่มีอาวุธก็ตัดไม้มาทำเป็นหลาว นำไปสู่วีรกรรมที่ทุ่งสัมฤทธิ์ พระยาปลัดฯนำทัพเข้าสู้กับทัพของเจ้าสุทธิสารสามารถเอาชนะทัพของเจ้าสุทธิสารได้และสังหารทหารลาวไปได้ 2,000 คน เจ้าสุทธิสารแม่ทัพลาวต้องล่าถอยไป ปรากฏตำนานวีรกรรมของนางสาวบุญเหลือ ผู้แย่งดาบจากเพี้ยรามพิชัย เพี้ยรามพิชัยวิ่งตามนางสาวบุญเหลือ นางสาวบุญเหลือจึงโยนคบไฟใส่ดินระเบิดเสียชีวิตไปทั้งนางสาวบุญเหลือและเพี้ยรามพิชัย
ในเวลานั้นเองเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) ซึ่งคุมไพร่พลเชลยมาจากสระบุรีเดินทางมาพบกับเจ้าอนุวงศ์ เจ้าอนุวงศ์ปรึกษากับเจ้าราชวงศ์ว่าเมื่อไม่สามารถปราบการลุกฮือของชาวนครราชสีมาได้ ประกอบกับข่าวลือว่าทางกรุงเทพกำลังจัดเตรียมขนาดใหญ่เข้ามาโจมตีเจ้าอนุวงศ์จากหลายทิศทาง และนครราชสีมาไม่ใช่จุดตั้งรับที่ดีเนื่องจากจะถูกโจมตีจากหลายด้าน เจ้าอนุวงศ์จึงตัดสินใจปล่อยเชลยชาวเมืองนครราชสีมาและถอยทัพขึ้นทางเหนือไปอยู่ที่หนองบัวลำภู และสั่งให้เจ้าราชวงศ์ยกทัพไปตั้งรับที่เมืองหล่มสัก (อำเภอหล่มเก่า)
การรุกรานของเจ้าราชบุตร.
เจ้าราชบุตร (โย้) เจ้าเมืองจำปาศักดิ์ซึ่งเป็นโอรสของเจ้าอนุวงศ์ ยกทัพจากเมืองจำปาศักดิ์เข้าโจมตีและเกลี้ยกล่อมหัวเมืองต่างๆในอีสานใต้ พระเทพวงศา (ก่ำ) เจ้าเมืองเขมราฐ ผู้เป็นบุตรของเจ้าพระวอ ไม่ยอมเข้าร่วมการกบฏ เจ้าราชบุตร (โย้) จึงเข้ายึดเมืองเขมราฐและสังหารพระเทพวงศา (ก่ำ) ไป จากนั้นเจ้าราชบุตรจึงยกทัพต่อไปยังเมืองขุขันธ์ พระยาไกรภักดีฯ (บุญจันทร์) ซึ่งขัดแย้งกันกับเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) นั้น ได้เข้าสวามิภักดิ์ต่อเจ้าราชบุตร (โย้) แต่เจ้าราชบุตรไม่ไว้ใจพระไกรภักดีฯ จึงมีคำสั่งให้ประหารชีวิตพระยาไกรภักดีฯ (บุญจันทร์) พร้อมทั้งพระภักดีภูธรสงคราม (มานะ) ปลัดเมืองขุขันธ์ และพระแก้วมนตรี (เทศ) ยกกระบัตรเมืองขุขันธ์ ต่างถูกประหารชีวิตไปสิ้น เจ้าเมืองสุรินทร์และเจ้าเมืองสังขะหลบหนีรอดไปได้ เจ้าราชบุตร (โย้) ให้กวาดต้อนชาวเขมรและชาวส่วยจากทั้งสามเมืองนั้นไปที่จำปาศักดิ์ จากนั้นเจ้าราชบุตรจึงยกทัพไปเมืองศรีสะเกษ
เจ้าอนุวงศ์ถอยไปที่ช่องเขาสาร.
หลังจากวีรกรรมที่ทุ่งสัมฤทธิ์ เจ้าอนุวงศ์ถอยทัพไปทางเมืองชัยภูมิ พระนรินทร์สงคราม (ทองคำ ลาวัณบุตร) เจ้าเมืองจัตุรัส เข้าร่วมกับเจ้าอนุวงศ์ เจ้าอนุวงศ์ส่งเจ้าสุทธิสาร (โป้) ยกทัพไปยึดเมืองชัยภูมิ เกลี้ยกล่อมพระยาภักดีชุมพล (แล) เจ้าเมืองชัยภูมิ ให้เข้าพวกกับเจ้าอนุวงศ์ แต่พระยาภักดีชุมพลไม่ยอม เจ้าอนุวงศ์ถึงให้ประหารชีวิตพระยาภักดีชุมพลที่ริมหนองปลาเฒ่า จากนั้นเจ้าอนุวงศ์จึงถอยทัพต่อไปยังเมืองภูเขียว เจ้าเมืองภูเขียวไม่ยอมเข้าร่วมด้วย เจ้าอนุวงศ์จึงยกทัพเข้าสังหารเจ้าเมืองภูเขียวและยึดเมือง ส่วนเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) ยกทัพไปเมืองหล่มสัก พระสุริยวงศาเจ้าเมืองหล่มสักยอมเข้าด้วยแต่โดยดี เจ้าอนุวงศ์ยกทัพไปตั้งรับที่ช่องเขาสาร (ช่องเขาระหว่างจังหวัดหนองบัวลำภู และจังหวัดอุดรธานีในปัจจุบัน) และจัดทัพตั้งรับทัพฝ่ายไทย ดังนี้:
การตอบโต้ของฝ่ายไทย (มีนาคม - พฤษภาคม พ.ศ. 2370).
การเตรียมทัพของฝ่ายไทย.
พระยาไชยวิชิตฯเจ้าเมืองอยุธยากรุงเก่าฯ ทราบข่าวว่าเจ้าอนุวงศ์ยกทัพมายึดเมืองสระบุรี จึงนำความลงมากราบทูลฯ ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2370 ว่า เจ้าอนุวงศ์เป็นกบฏยกทัพมายึดเมืองนครราชสีมา และเมืองสระบุรี พร้อมกวาดต้อนครัวเรือนผู้คนชาวลาวต่างสมัครใจไปกับเจ้าอนุวงศ์ทั้งสิ้น พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงมีพระราชโองการให้จัดเตรียมทัพเข้าปราบกบฏเจ้าอนุวงศ์ โดยมีการเตรียมตั้งทัพไว้ที่ทุ่งวัวลำพองไปจนตลอดถึงทุ่งบางกะปิและทางทิศเหนือของพระนครซึ่งเป็นทางที่ทัพลาวอาจยกลงมา รวมทั้งมีพระราชโองการให้กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพย์ เสด็จเป็นจอมพลยกทัพ พร้อมข้าราชการฝ่ายพระราชวังบวรฯ และเจ้าต่างกรมไปเมืองสระบุรี ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2370 เมื่อกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพย์เสด็จยกทัพถึงเมืองกรุงเก่าฯ อยุธยาแล้วนั้น พระสุริยภักดี (ป้อม) เดินทางมาถึงอยุธยา เข้าเฝ้ากรมพระราชวังบวรฯ กราบทูลฯ ความให้ทรงทราบ แล้วพระสุริยภักดีจึงเดินทางลงมายังพระนคร พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ มีพระราชโองการว่า พระสุริยภักดีเป็นผู้ที่รู้การงานที่เมืองลาวอยู่แล้ว ให้เดินทางกลับขึ้นไปตามทัพหลวงของกรมพระราชวังบวรฯ
กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพย์ ทรงตั้งค่ายทัพอยู่ที่ท่าเรือพระพุทธบาท (อำเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา) เมื่อกำลังไพร่พลจากกรุงเทพฯเดินทางมาถึงโดยพร้อมเพรียงแล้ว จึงมีพระราชบัณฑูรให้จัดเตรียมทัพดังนี้;
ทัพหลวงของกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพย์เสด็จยกทัพไปถึงเมืองนครราชสีมา ในครั้งนั้นเกิดโรคระบาดขึ้นในกองทัพหลวง ทำให้สูญเสียไพร่พลล้มตายไปมาก ฝ่ายเจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) ซึ่งหลบหนีไปยังเมืองสวายจีบนั้น ทราบว่ากรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพย์ยกทัพหลวงมาตั้งที่เมืองนครราชสีมา จึงเดินทางมาเข้าเฝ้า กรมพระราชวังบวรฯจึงมีพระราชบัณฑูรให้เจ้าพระยานครราชสีมา (ทองอิน) รวบรวมผู้คนซึ่งกระจัดกระจายไปฟื้นฟูเมืองนครราชสีมาขึ้นมาอีกครั้ง นอกจากนี้ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯยังมีพระราชโองการให้แต่งทัพเข้าเพิ่มเติม ดังนี้:
ทัพของเจ้าพระยาพระคลัง ทัพของกรมหมื่นพิพิธภูเบนทร์ และทัพของกรมหมื่นพิทักษเทเวศร์ ยกไปทางคลองสำโรงไปยังเมืองปราจีนบุรี และไปสมทบกับทัพของพระยาราชสุภาวดี (สิงห์) ที่เมืองประจันคาม ทัพของพระยาราชสุภาวดียกขึ้นไปก่อนทางดงพญาไฟ จากนั้นทัพของเจ้าพระยาพระคลังจึงยกต่อมาตามลำดับ ในเวลานั้นเอง เจ้าพระยานครศรีธรรมราช (น้อย) นำความเข้ามากราบทูลฯ ว่า ฝ่ายอังกฤษนำเรือจำนวนสี่ถึงห้าลำมาประจำไว้ที่เกาะปีนังหรือเกาะหมากไม่น่าไว้วางใจ จึงไม่ได้เตรียมทัพเข้ามาตามพระราชกำหนด พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ จึงมีพระราชโองการให้เจ้าพระยาพระคลัง กรมหมื่นพิพิธภูเบนทร์ และกรมหมื่นพิทักษเทเวศร์ ยกทัพกลับลงมาป้องกันเมืองสมุทรปราการเพื่อเตรียมการป้องกันการรุกรานของอังกฤษที่อาจจะเกิดขึ้น ส่วนพระยาราชสุภาวดี (สิงห์) นั้นให้ยกทัพเข้าสมทบรวมกับทัพหลวงของกรมพระราชวังบวรฯไป เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ) ซึ่งยกทัพไปถึงนครราชสีมาแล้วนั้น ทราบท้องตราจึงกราบทูลฯลากรมพระราชวังบวรฯแล้วยกทัพกลับลงมาพร้อมกับกรมพิพิธภูเบนทร์และกรมหมื่นพิทักษเทเวศร์
กรมพระราชบวรมหาศักดิพลเสพย์ มีพระราชบัณฑูรให้พระยาราชสุภาวดี (สิงห์) ยกทัพจำนวน 6,000 คน ไปตีเมืองจำปาศักดิ์ ส่วนทัพหลวงจะยกทัพขึ้นไปทางเหนือเพื่อเข้าโมตีเจ้าอนุวงศ์ที่ช่องเขาสาร
พระยาราชสุภาวดีตีเมืองจำปาศักดิ์.
พระยาราชสุภาวดี (สิงห์) ยกทัพจากนครราชสีมาไปทางตะวันออก พบกับทัพของเจ้าโถงหลานของเจ้าอนุวงศ์ที่เมืองพิมาย พระราชสุภาวดีตีทัพของเจ้าโถงแตกพ่ายไปยึดเมืองพิมายได้แล้ว จึงยกทัพต่อไปตั้งที่เมืองขอนแก่น พระยาราชสุภาวดีแต่งหนังสือไปถึงเจ้าอุปราช (ติสสะ) ที่เมืองสุวรรณภูมิว่า ครั้งก่อนเมื่อเจ้าอุปราช (ติสสะ) อยู่ที่กรุงเทพฯ นั้น เคยบอกความไว้ว่าเจ้าอนุวงค์จะเป็นกบฏ บัดนี้เจ้าอนุวงศ์เป็นกบฏจริงแล้ว ให้เจ้าอุปราช (ติสสะ) หันกลับมาเข้ากับฝ่ายไทย ยกทัพไปตีเมืองเวียงจันทน์ จากนั้นทัพหลวงของกรมพระราชวังบวรฯจะเสด็จยกตามขึ้นไป เจ้าอุปราช (ติสสะ) ได้รับจดหมายของพระยาราชสุภาวดีแล้ว จึงส่งจดหมายนั้นให้แก่เจ้าอนุวงศ์ที่ช่องเขาสารได้อ่าน บอกว่าเป็นอุบายของฝ่ายไทยที่ทำให้เจ้าอนุวงศ์และเจ้าอุปราชแตกร้าวต่อกัน ทำให้เจ้าอนุวงศ์เกิดความระแวงสงสัย ว่าแม่ทัพนายกองขุนนางคนใดบ้างที่เป็นไส้ศึกให้แก่ฝ่ายไทย
ฝ่ายพระยาราชสุภาวดี ส่งสาส์นให้แก่เจ้าอุปราช (ติสสะ) แล้ว เจ้าอุปราชไม่ตอบ จึงยกทัพเจ้าโจมตีค่ายเวียงคุกของเมืองยโสธร ฝ่ายเมืองยโสธรพระสุนทรราชวงษา (สีชา) เจ้าเมืองยโสธรถึงแก่กรรมไปตั้งแต่พ.ศ. 2366 ยังไม่ทันแต่งตั้งเจ้าเมืองยโสธรคนใหม่ มีอุปราช (บุตร) ซึ่งเป็นบุตรของพระสุนทรราชวงษา (ท้าวคำสิงห์) และราชวงศ์ (เสน) บุตรของพระวอ อยู่รักษาการณ์เมืองยโสธรอยู่ วงศ์เมืองยโสธรแบ่งออกเป็นสองฝ่าย คือฝ่ายอุปราช (บุตร) อยู่ฝ่ายเจ้าอนุวงศ์ ในขณะที่ท้าวฝ่ายบุตรโอรสของพระวิไชยราชสุริยวงษขัติยราช พระประเทศราชแห่งจำปาศักดิ์ (ท้าวฝ่ายหน้า) และเป็นน้องชายของท้าวคำสิงห์ เข้าสวามิภักดิ์ต่อพระยาราชสุภาวดี อุปราชเมืองยโสธร (บุตร) เข้าต่อสู้ป้องกันค่ายเวียงคุก นำไปสู่การรบที่เวียงคุก พระยาราชสุภาวดีและท้าวฝ่ายบุตรยกทัพเข้าตีค่ายเวียงคุกแตกพ่ายและเข้ายึดเมืองยโสธร พระยาราชสุภาวดีมีคำสั่งให้จับอุปราช (บุตร) แห่งเมืองยโสธรที่อยู่ฝ่ายเจ้าอนุวงศ์พร้อมครอบครัวมาจุดดินประสิวเผาคลอกไฟถึงแก่กรรม
พระยาราชสุภาวดีตั้งค่ายอยู่ที่ยโสธร เจ้าราชบุตร (โย้) เจ้าเมืองจำปาศักดิ์ตั้งทัพอยู่ที่ศรีสะเกษ เมื่อทราบว่าพระยาราชสุภาวดียกมาตั้งที่ยโสธรแล้ว จึงย้ายทัพลาวใหญ่มาตั้งที่เมืองอุบล ให้อนุชาคือเจ้าปาน และเจ้าสุวรรณยกทัพลาวเข้ามาโมตีพระยาราชสุภาวดีที่ยโสธร พระยาราชสุภาวดียกทัพไปสู้กับเจ้าปานเจ้าสุวรรณ นำไปสู่การรบที่ยโสธร ทัพลาวของเจ้าปานเจ้าสุวรรณแตกพ่ายไป จากนั้นพระยาราชสุภาวดียกทัพไปโจมตีเจ้าราชบุตร (โย้) ที่เมืองอุบล เวลานั้นชาวเมืองอุบลลุกฮือขึ้นเป็นกบฏขึ้นต่อต้านเจ้าราชบุตร (โย้) และเข้าโจมตีทัพของเจ้าราชบุตร เจ้าราชบุตร (โย้) จึงต้องหลบหนีออกจากเมืองอุบลไปยังเมืองจำปาศักดิ์ เชลยศึกที่เจ้าราชบุตรเคยกวาดต้อนไปไว้ที่เมืองจำปาศักดิ์ก็ได้ลุกฮือขึ้นเผาเมืองจำปาศักดิ์ ทำให้เจ้าราชบุตร (โย้) ไม่สามารถเข้าเมืองจำปาศักดิ์ได้ จึงหลบหนีข้ามไปยังฝั่งตะวันออกของแม่น้ำโขงโดยมีผู้ติดตามเพียง 30-40 คน พระยาราชสุภาวดีเข้ายึดเมืองจำปาศักดิ์ได้โดยปราศจากการต่อต้าน พระยาราชสุภาวดีให้คนไปตามจับเจ้าราชบุตร (โย้) พร้อมทั้งเจ้าปานและเจ้าสุวรรณผู้เป็นอนุชามาได้
การรบที่หนองบัวลำภู ช่องเขาสาร และส้มป่อย.
เจ้าอนุวงศ์ตั้งค่ายที่ช่องเขาสารเพื่อเตรียมการรับทัพของฝ่ายไทย เจ้าอนุวงศ์ตั้งค่ายใหญ่อยู่บนเขาสาร ให้พระยาสุโพและพระยาชานนตั้งค่ายที่ช่องเขาสารมีกำลัง 20,000 คน ให้พระยานรินทรสงคราม (ทองคำ) ตั้งค่ายอยู่ที่หนองบัวลำภู 3,000 คน
ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2370 กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพย์ มีพระราชบัณฑูรให้พระยาจ่าแสนยากร พระยากลาโหมราชเสนา พระยาพิไชยบุรินทรา เจ้าพระยามหาโยธา (ทอเรียะ) และพระองค์เจ้าขุนเณร ยกทัพจำนวน 8,400 คนเป็นทัพหน้ายกขึ้นไปโจมตีพระยานรินทร์สงคราม (ทองคำ) ที่หนองบัวลำภูก่อน นำไปสู่การรบที่หนองบัวลำภู ทัพหน้าตีค่ายของพระยานรินทร์สงครามแตกพ่าย จับตัวพระยานรินทร์สงครามส่งกลับมาถวายกรมพระราชวังบวรฯ กรมพระราชวังบวรฯตรัสถามพระยานรินทร์สงครามว่าจะให้สวามิภักดิ์ต่อฝ่ายไทยพระยานรินทร์สงครามจะยอมหรือไม่ พระยานรินทร์สงครามไม่ยอม กรมพระราชวังบวรฯจึงมีพระราชบัณฑูรให้นำตัวพระยานรินทรสงครามไปประหารชีวิตด้วยการให้ช้างแทงเสีย
เจ้าพระยาอภัยภูธร (น้อย) สมุหนายก ยกทัพขึ้นเหนือไปทางเพชรบูรณ์ พระยาเพชรพิไชย (เกศ) และพระยาไกรโกษยกทัพไปทางพิษณุโลกนครไทย เข้าโจมตีทัพของเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) ที่เมืองหล่มสักสองข้างกระหนาบพร้อมกัน ทำให้ทัพของเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) แตกพ่ายไป เจ้าราชวงศ์และพระสุริยวงศาเจ้าเมืองหล่มสักหลบหนีจากเมืองหลบสักไปหาเจ้าอนุวงศ์ที่ช่องเขาสาร เจ้าอนุวงศ์ที่ช่องเขาสารเมื่อทราบว่าทัพของพระยานรินทร์สงคราม (ทองคำ) ที่หนองบัวลำภู แลทัพของเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) ที่หล่มสัก ล้วนแตกพ่ายถูกฝ่ายไทยยึดไปหมดแล้ว จึงตัดสินใจเดินทางกลับไปยังเมืองเวียงจันทน์ โดยสั่งพระยาสุโพและพระยาชานนให้คอยรักษาช่องเขาสารไว้
เจ้าอนุวงศ์และเจ้าราชวงศ์ (เหง้า) เดินทางถึงเมืองเวียงจันทน์ มีคำสั่งให้ประหารชีวิตพระอนุชิตพิทักษ์ (บัว) น้องชายของเจ้าพระยาอภัยภูธรซึ่งจับกุมไว้เป็นตัวประกันเสีย เจ้าอนุวงศ์ เจ้าราชวงศ์ (เหง้า) เจ้าสุทธิสาร (โป้) พร้อมทั้งพระราชวงศ์เวียงจันทน์ เดินทางออกจากเวียงจันทน์ไปตามแม่น้ำโขงไปยังเมืองนครพนม เดินทางขึ้นบกไปทางเมืองมหาไชยกองแก้ว (Mahaxay) และเดินบกขึ้นเหนือไปยังจังหวัดเหงะอาน หรือเมืองแง่อาน หรือเมืองล่าน้ำ พระบรมราชา (มัง) เจ้าเมืองนครพนม และพระพรหมอาสา (จุลนี) เจ้าเมืองมหาชัยกองแก้ว ติดตามสมทบเจ้าอนุวงศ์ไปเมืองญวนด้วยกัน
การรบที่ช่องเขาสารและส้มป่อย.
ทัพหน้าของทัพหลวงหลังจากที่เอาชนะทัพลาวได้ที่หนองบัวลำภูแล้ว จึงเดินทัพต่อไปทางบ้านสามหมอไปตั้งที่บ้านส้มป่อย (ตำบลนาด่าน อำเภอสุวรรณคูหา จังหวัดหนองบัวลำภู) กรมพระราชวังบวรฯเสด็จมาตั้งทัพหลวงที่น้ำเชิน ฝ่ายพระยาสุโพ พระยาชานน และพระยาเชียงสา แม่ทัพฝ่ายลาวซึ่งรักษาช่องเขาสารอยู่นั้น เมื่อทราบข่าวว่าฝ่ายไทยมาตั้งทัพอยู่ที่ส้มป่อย จึงยกทัพมาเข้าล้อมทัพไทยที่ส้มป่อยอย่างไม่ทันตั้งตัว นำไปสู่การรบที่ส้มป่อย ฝ่ายทัพไทยนำโดยพระยาจ่าแสนยากร พระยากลาโหมราชเสนา และเจ้าพระยามหาโยธา (ทอเรียะ) เห็นว่าฝ่ายลาวมีกองกำลังจำนวนมาก ไม่ออกสู้รักษาค่ายไว้ก่อน ทัพลาวล้อมทัพไทยอยู่นานเจ็ดวันที่ส้มป่อย ฝ่ายไทยเริ่มขาดเสบียงอาหาร ทัพของกรมหมื่นนเรศร์โยธียกทัพไปถึงส้มป่อยจึงยกทัพเข้าโจมตีทัพลาวเพื่อช่วยทัพหน้า แต่ฝ่ายลาวก็ล้อมทัพของกรมหมื่นนเรศร์โยธีไว้เช่นกัน จนกระทั่งทัพของกรมหมื่นเสนีบริรักษ์ยกตามหลังมาถึงจึงเข้าโจมตีทัพลาวเพื่อช่วยทัพของกรมหมื่นนเรศร์โยธีออกมาจากที่ล้อม พระยาจ่าแสนยากร พระยากลาโหมราชเสนา และเจ้าพระยามหาโยธา เมื่อได้ยินเสียงปืนด้านนอกเข้าใจว่ายไทยยกทัพมาช่วยแล้ว จึงโจมตีทัพลาวฝ่าวงล้อมออกมาได้สำเร็จในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2370 ทัพลาวแตกพ่ายไปถอยจากช่องเขาสารกลับไปยังเมืองเวียงจันทน์
ยึดเมืองเวียงจันทน์.
เมื่อฝ่ายไทยสามารถเอาชนะทัพลาวได้ในการรบที่ส้มป่อยแล้วนั้น จึงยกทัพข้ามช่องเขาสารไปตั้งที่เมืองพานพร้าว (ตำบลพานพร้าว อำเภอศรีเชียงใหม่ จังหวัดหนองคาย) ฝั่งตรงข้ามแม่น้ำโขงจากเมืองเวียงจันทน์ กรมหมื่นนเรศร์โยธีและกรมหมื่นเสนีบริรักษ์เสด็จยกทัพข้ามแม่น้ำโขงเข้าเมืองเวียงจันทน์ สามารถยึดเมืองเวียงจันทน์ได้แต่เจ้าอนุวงศ์ได้หลบหนีไปแล้ว กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพย์ยกทัพหลวงมาตั้งที่เมืองพานพร้าว มีพระราชบัณฑูรให้รื้อกำแพงอิฐเมืองเวียงจันทน์ลงและเผาเมืองเวียงจันทน์ รวมทั้งตัดต้นไม้ที่มีผล ทัพของหัวเมืองล้านนาและหลวงพระบางจำนวน 20,000 คน ยกทัพมาถึงเมืองพานพร้าวในเวลาเดียวกัน รวมทั้งเจ้าพระยาอภัยภูธร (น้อย) พระยาเพชรพิไชย (เกศ) และพระยาไกรโกษายกทัพจากหล่มสักมาติดตามทัพหลวงถึงเมืองพานพร้าวเช่นกัน
ฝ่ายเจ้าอุปราช (ติสสะ) ที่เมืองสุวรรณภูมิเมื่อพระยาราชสุภาวดี (สิงห์) ยึดเมืองจำปาศักดิ์ได้แล้ว จึงถอยทัพมาตั้งที่เมืองหนองหาร และเมื่อทราบข่าวว่าเจ้าอนุวงศ์พ่ายแพ้หลบหนีไปแล้วและทัพหลวงมาตั้งที่เมืองพานพร้าว จึงเดินทางมายังเมืองพานพร้าวเข้าเฝ้ากรมพระราชวังบวรฯขอสวามิภักดิ์ต่อฝ่ายไทย กราบทูลว่าตนเองนั้นไม่เห็นด้วยกับการกบฏของเจ้าอนุวงศ์แต่จำใจยอมทำตามคำสั่งของเจ้าอนุวงศ์เพื่อรักษาชีวิต โดยมีพระสุริยภักดี (ป้อม) เป็นพยานอยู่แล้ว กรมพระราชวังบวรฯจึงมีพระราชบัณฑูรให้เจ้าอุปราช (ติสสะ) ถือน้ำพิพัฒนสัตยาและไปรวบรวมราษฏรชาวลาวกลับมาตั้งขึ้นเป็นบ้านเมืองดังเดิม
ฝ่ายพระยาเชียงสาแม่ทัพลาว หลังจากที่พ่ายแพ้ให้แก่ทัพไทยที่ส้มป่อยแล้ว หลบหนีไปตั้งทัพที่โพนเชียงหวังคอยสู้กับฝ่ายไทยอยู่ กรมพระราชวังบวรฯมีพระราชบัณฑูรให้พระยาไกรโกษายกทัพจากพานพร้าวไปปราบพระยาเชียงสาที่โพนเชียงหวัง ปรากฏว่าพระยาไกรโกษาถูกพระยาเชียงสาตีแตกทัพพ่ายกลับมา กรมพระราชวังบวรฯทรงพระพิโรธมีพระราชบัณฑูรจะให้ประหารชีวิตพระยาไกรโกษา แต่ทรงเห็นว่าเป็นข้าหลวงเดิมจึงลดโทษเหลือปลดออกจากตำแหน่ง จากนั้นกรมพระราชวังบวรฯจึงมีพระราชบัณฑูรให้พระยาเพชรพิไชย (เกศ) และพระยาเกษตรรักษายกทัพจากพานพร้าวไปตีทัพของพระยาเชียงสาที่โพนเชียงหวังอีกครั้ง นายกองคำแม่ทัพลาวนำทัพเข้าตีด้านหลังของทัพพระยาเพชรพิไชย แต่พระยาเพชรพิไชยสามารถเอาชนะทัพลาวได้นายกองคำถูกปืนเสียชีวิตในที่รบ พระยาเชียงสายกทัพหลบหนีจากโพนเชียงหวังไปตามแม่น้ำโขง พระยาเพชรพิไชยยกทัพติดตาม ไปพบกับพระยาเชียงสาอีกครั้งที่ห้วยหลวง  พระยาเพชรพิไชยเอาชนะพระยาเชียงสาได้อีกครั้ง พระยาเชียงสาจึงหลบหนีไปพบกับพระยาราชสุภาวดี (สิงห์) ที่เมืองยโสธร ขอเข้าสวามิภักด์ต่อฝ่ายไทย เมื่อพระยาเพชรพิไชยทราบว่าพระยาเชียงสาได้สวามิภักด์ต่อฝ่ายไทยแล้วจึงยกทัพกลับ
ในเวลานั้นเกิดโรคระบาดไข้ป่วงขึ้นในกองทัพฝ่ายไทยที่เมืองพานพร้าว เจ้าพระยาอภัยภูธร (น้อย) สมุหนายกซึ่งตั้งทัพอยู่ที่พานพร้าวล้มป่วยถึงแก่อสัญกรรม กรมพระราชวังมหาศักดิพลเสพย์เสด็จยกทัพหลวงจากเมืองพานพร้าวกลับมายังกรุงเทพฯในเดือนกรกฎาคมพ.ศ. 2370 กราบทูลข้อราชการและผู้มีความดีความชอบในการปราบกบฏเจ้าอนุวงศ์ในครั้งนี้ คุณหญิงโม ภริยาของพระยาสุริยเดช (ทองคำ) เมืองนครราชสีมา ได้รับการแต่งตั้งเป็น"ท้าวสุรนารี" เมื่อเดือนตุลาคม พ.ศ. 2370 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯจึงมีพระราชโองการ ให้เลื่อนพระยาราชสุภาวดี (สิงห์) ขึ้นเป็นเจ้าพระยาราชสุภาวดีว่าที่สมุหนายก แทนที่เจ้าพระยาอภัยภูธร (น้อย) ที่ถึงแก่อสัญกรรมไป และเลื่อนพระสุริยภักดี (ป้อม) ขึ้นเป็นพระราชวรินทร์