pythainlp/thai_wikipedia_clean_20230101 huggingface dataset:
ในสมัยอยุธยา พิจิตรเป็นหัวเมืองชั้นตรี มีตำแหน่งเจ้าเมืองปรากฏตามพระไอยการตำแหน่งนาพลเรือนนาทหารหัวเมืองว่า ออกญาเทพาธิบดีศรีรณรงค์ฤๅไชยอภัยพิรียภาหะ ศักดินา 5,000 ไร่ ซึ่งถือว่าเป็นขุนนางบรรดาศักดิ์ระดับสูง ในสมัยกรุงศรีอยุธยามีหัวเมืองชั้นตรีเพียง 7 เมืองเท่านั้น คือ เมืองพิชัย เมืองพิจิตร เมืองนครสวรรค์ เมืองพัทลุง เมืองชุมพร เมืองจันทบูร และเมืองไชยา จึงนับว่าในสมัยโบราณ พิจิตรเป็นเมืองที่ค่อนข้างจะมีความสำคัญสูง จนตำแหน่งเจ้าเมืองมีการตราไว้ในพระไอยการฯ ซึ่งสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถได้ทรงตราไว้
ในสมัยรัตนโกสินทร์ เมืองพิจิตรเป็นเพียงเมืองขนาดเล็ก แต่ก็ยังมีเจ้าเมืองปกครองดังเช่นเมืองอื่น ๆ เมื่อถึงสมัยรัชกาลที่ 5 โปรดให้ย้ายเมืองพิจิตรมาตั้งที่บ้านคลองเรียง ซึ่งเป็นคลองขุดใหม่ลัดแม่น้ำน่านที่ตื้นเขิน คลองเรียงจึงกลายเป็นแม่น้ำน่านไป ส่วนบริเวณเมืองพิจิตรเก่ายังปรากฏโบราณสถานอยู่หลายแห่ง ซึ่งมีอายุตั้งแต่สมัยสุโขทัยถึงสมัยอยุธยา
จังหวัดพิจิตรอยู่ห่างจากกรุงเทพมหานคร ไปทางทิศเหนือประมาณ 350 กิโลเมตร มีเนื้อที่ 4,531.013 ตารางกิโลเมตร หรือประมาณ 2,831,883 ไร่ มีอาณาเขตติดต่อกับจังหวัดใกล้เคียง ดังนี้
มีสภาพภูมิประเทศเป็นที่ราบลุ่มตอนกลางและค่อยสูงขึ้นทางทิศตะวันออกและตะวันตกมีแม่น้ำยมและแม่น้ำน่านไหลผ่านจากเหนือจรดใต้ มีบึงสีไฟ และบึง หนอง คลอง อีกจำนวนมาก สภาพภูมิอากาศโดยทั่วไปอุณหภูมิเฉลี่ย 30.2 องศาเซลเซียส ต่ำสุดโดยประมาณ 14.4 องศาเซลเซียส สูงสุดโดยเฉลี่ยประมาณ 33.2 องศาเซลเซียส ปริมาณน้ำฝนเฉลี่ยตลอดปี 911.3 มิลลิเมตร สูงสุด 1,113.9 มิลลิเมตร การประกอบอาชีพ ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพทางการเกษตรเป็นภาคการผลิตหลัก รองลงมาได้แก่ อุตสาหกรรม การค้าส่ง การค้าปลีก และการบริการ ผลผลิตสำคัญได้แก่ ข้าวโพด ถั่วเขียว และการประมง
การปกครองแบ่งออกเป็น 12 อำเภอ 89 ตำบล 888 หมู่บ้าน
จังหวัดพิจิตรมีองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรวม 102 แห่ง ประกอบด้วย องค์การบริหารส่วนจังหวัด 1 แห่ง, เทศบาลเมือง 3 แห่ง ได้แก่ เทศบาลเมืองตะพานหิน เทศบาลเมืองบางมูลนาก และเทศบาลเมืองพิจิตร, เทศบาลตำบล 25 แห่ง และองค์การบริหารส่วนตำบล 75 แห่ง
การขนส่งในจังหวัดพิจิตรมีทั้งทางถนนและทางราง ทางหลวงสำคัญในจังหวัดในแนวเหนือ-ใต้ ได้แก่ ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 117 และทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 11 ซึ่งเชื่อมต่อจากจังหวัดนครสวรรค์ ผ่านจังหวัดพิจิตร ไปยังจังหวัดพิษณุโลก ส่วนในแนวตะวันออก-ตะวันตก ได้แก่ ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 115 ซึ่งเป็นทางหลวงที่เชื่อมต่อไปจังหวัดกำแพงเพชร นอกจากนี้ ยังมีทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 113 ซึ่งเชื่อมต่อจากตัวเมืองไปยังอำเภอตะพานหิน และไปยังจังหวัดเพชรบูรณ์
นอกจากทางถนนแล้ว จังหวัดพิจิตรยังมีทางรถไฟสายเหนือผ่านอำเภอบางมูลนาก อำเภอตะพานหิน และอำเภอเมืองพิจิตร โดยมีสถานีรถไฟ 10 แห่ง ได้แก่ สถานีรถไฟวังกร่าง บางมูลนาก หอไกร ดงตะขบ ตะพานหิน ห้วยเกตุ หัวดง วังกรด พิจิตร และสถานีรถไฟท่าฬ่อ
ประเพณีแข่งเรือ.
จังหวัดพิจิตรมีการแข่งเรือประเพณีมาเป็นเวลานานแล้วเพราะมีธรรมเนียมว่า วัดใดถ้าจัดงานปิดทองไหว้พระแล้วก็จะต้องจัดงานแข่งเรือควบคู่กันไปด้วย มักจัดกันในฤดูน้ำหลาก ประมาณวันเสาร์-อาทิตย์ต้นเดือนกันยายนของทุกปี ในงานจะมีการแข่งเรือประเพณีและการประกวดขบวนแห่เรือต่าง ๆ ในแม่น้ำน่าน หน้าวัดท่าหลวงมีการจัดกิจจกรรมภายในงานที่น่าสนในมากมาย
การแข่งเรือยาวของหวัดท่าหลวงเริ่มในสมัยท่าเจ้าคุณพระธรรมทัสส์มุนีวงค์ (เอี่ยม) เจ้าอาวาสวัดท่าหลวง และเจ้าคณะจังหวัดพิจิตร เมื่อประมาณ พ.ศ. 2450 ได้กำหนดงานจัดงานแข่งขันเรือตามกำหนดวัน คือ วัน ขึ้น 6 ค่ำ เดือน 11 ของทุกปี ภายหลังน้ำในแม่น้ำน่านลดลงเร็วเกินไป ไม่เหมาะสมจะแข่งขันเรือยาว จึงเปลี่ยนมาเป็นวันขึ้น 6 ค่ำ เดือน 10 และทางวัดแข่งขันเพียงวันเดียว การแข่งขันเรือยาวได้จัดนำผ้าห่มหลวงพ่อเพชรมอบให้เป็นรางวัลสำหรับเรือยาวที่ชนะเลิศ และรองชนะเลิศ ต่อมาได้เปลี่ยนรางวัลเป็นธงที่มีรูปหลวงพ่อเพชรแทน
ประเพณีกำฟ้า.
เป็นประเพณีสำคัญของชาวบ้านป่าแดง ตำบลหนองพยอม อำเภอตะพานหิน ซึ่งเป็นชาวไทยพวน ซึ่งถือปฏิบัติต่อกันมา เป็นเวลาช้านาน จัดตรงกับวันขึ้น 2 ค่ำและ 3 ค่ำ เดือน 3 (ประมาณเดือนกุมภาพันธ์) เพื่อแสดง ความเคารพบูชาเทวดาและพระมหากษัตริย์ เมื่อถึงวันกำฟ้าชาวไทยพรวนจะกลับมายังบ้านของตน เพื่อร่วมทำบุญกับญาติพี่น้อง พบปะสังสรรค์และเล่นกีฬาพื้นบ้าน
พระพิจิตรเกศคด.
ตามตำนานเล่าว่าในสมัยโบราณ พิจิตรเป็นเมืองลูกหลวงของกรุงสุโขทัย เวลามีศึกสงคราม ก็มักจะมีการเกณฑ์ชายฉกรรจ์ชาวพิจิตรไปรบ และนักรบจากเมืองพิจิตรนี้มีความกล้าหาญอย่างยิ่ง ก็มีผู้สงสัยว่าทำไมนักรบเหล่านี้จึงกล้าหาญ ก็ปรากฏว่า ชายฉกรรจ์เหล่านี้ต่างมีพระเครื่อง ที่เป็นวัตถุมงคลติดตัวไปทุกคน และพระเครื่องเหล่านี้ก็แปลกกว่าที่อื่น ๆ คือตรงเศียรพระจะเอียงไม่ตรง เข้าใจว่าพิมพ์ที่นำมาใช้หล่อพระนั้นจะทำไม่ตรง แต่ภายหลังก็เป็นที่นิยมกันว่า พระเครื่องของพระเกจิอาจารย์ต่าง ๆ ที่ทำขึ้นในเมืองพิจิตรในสมัยต่อมามักจะทำเกศให้คด เป็นรูปพิมพ์นิยม จึงเรียกกันติดปากว่า พิจิตรเกศคด
ตำนานชาละวัน.
ชาละวัน เป็นจระเข้ใหญ่เลื่องชื่อแห่งแม่น้ำน่านเก่าเมืองพิจิตร สันนิษฐานว่าเกิดขึ้นในสมัยที่พิจิตรมีเจ้าเมืองปกครอง ตามตำนานกล่าวว่า มีตายายสองสามีภรรยา ออกไปหาปลาพบไข่จระเข้ที่สระน้ำแห่งหนึ่ง จึงเก็บมาฟักเป็นตัวแล้วเลี้ยงไว้ในอ่างน้ำ เพราะยายอยากเลี้ยงไว้แทนลูก ต่อมาจระเข้ตัวใหญ่ขึ้นจึงนำไปเลี้ยงไว้ในสระใกล้บ้านหาปลามาให้เป็นประจำ ต่อมาตายายหาปลามาให้เป็นอาหารไม่พออิ่ม จระเข้ตัวนั้นจึงกินตายายเป็นอาหาร เมื่อขาดคนเลี้ยงดูให้อาหาร จระเข้ใหญ่จึงออกจากสระไปอาศัยอยู่ในแม่น้ำน่านเก่าซึ่งอยู่ห่างจากสระตายายประมาณ 500 เมตร
แม่น้ำน่านเก่าในสมัยนั้นยังอุดมสมบูรณ์ไปด้วยพันธุ์ปลานานาชนิดและมีน้ำบริบูรณ์ตลอดปี ขณะนั้นไหลผ่านบ้านวังกระดี่ทอง บ้านดงเศรษฐี ล่องไปทางใต้ ไหลผ่านบ้านดงชะพลู บ้านคะเชนทร์ บ้านเมืองพิจิตรเก่า บ้านท่าข่อย จนถึงบ้านบางคลาน จระเข้ใหญ่ก็เที่ยวออกอาละวาดอยู่ในแม่น้ำตั้งแต่ย่านเหนือเขตวังกระดี่ทอง ดงชะพลู จนถึงเมืองเก่า แต่ด้วยจระเข้ใหญ่ของตายายได้เคยลิ้มเนื้อมนุษย์แล้ว จึงเที่ยวอาละวาดกัดกินคนทั้งบนบกและในน้ำไม่มีเว้นแต่ละวัน จึงถูกขนานนามว่า "ไอ้ตาละวัน" ตามสำเนียงภาษาพูดของชาวบ้านที่เรียกตามความดุร้ายที่มันทำร้ายคน ไม่เว้นแต่ละวัน ต่อมาก็เรียกเพี้ยนเสียงเป็น "ไอ้ชาละวัน" และเขียนเป็น "ชาลวัน" ตามเนื้อเรื่องในพระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
ชื่อของชาละวันแพร่สะพัดไปทั่วเพราะเจ้าชาละวันไปคาบเอาบุตรสาวคนหนึ่งของเศรษฐีเมืองพิจิตรขณะกำลังอาบน้ำอยู่ที่แพท่าน้ำาหน้าบ้าน เศรษฐีจึงประกาศให้สนบนหลายสิบชั่ง พร้อมทั้งยกลูกสาวที่มีอยู่อีกคนหนึ่งให้แก่ผู้ที่ฆ่าชาละวันได้ ไกรทอง พ่อค้าจากเมืองล่าง สันนิษฐานว่าจากเมืองนนทบุรี รับอาสาปราบจระเข้ใหญ่ด้วยหอกลงอาคมหมอจระเข้ ถ้ำชาละวันสันนิษฐานว่าอยู่กลางแม่น้ำน่านเก่า ปัจจุบันอยู่ห่างจากที่พักสงฆ์ถ้ำชาละวัน บ้านวังกระดี่ทอง ตำบลย่านยาว ไปทางใต้ประมาณ 300 เมตร ทางลงปากถ้ำเป็นโพรงลึกเป็นรูปวงกลมมีขนาดพอดี จระเข้ขนาดใหญ่มากเข้าได้อย่างสบาย คนรุ่นเก่าได้เล่าถึงความใหญ่โตของชาละวันว่า เวลามันอวดศักดาลอยตัวปริ่มน้ำขวางคลอง ลำตัวของมันจะยาวคับคลอง คือหัวอยู่ฝั่งนี้ หางอยู่ฝั่งโน้น เรื่องชาละวันเป็นเรื่องที่เลื่องลือมาก จนพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยได้ทรงพระราชนิพนธ์บทละครนอกเรื่อง "ไกรทอง" และให้นามจระเข้ใหญ่ว่า "พญาชาลวัน"
ปฏิทินกริกอเรียน
ปฏิทินกริกอเรียน  เป็นปฏิทินที่ดัดแปลงมาจากปฏิทินจูเลียน ใช้กันแพร่หลายในประเทศตะวันตก ประกาศใช้ครั้งแรกโดยสมเด็จพระสันตะปาปาเกรโกรีที่ 13 เมื่อ 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2125 (ค.ศ. 1582)
เหตุที่มีการคิดค้นปฏิทินกริกอเรียนขึ้นใช้แทน เนื่องจากปีในปฏิทินจูเลียน ซึ่งยาวนาน 365.25 วันนั้น มีนานกว่าปีฤดูกาลจริง (365.2425 วัน) อยู่เล็กน้อย ทำให้วันวสันตวิษุวัตของแต่ละปี ขยับเร็วขึ้นทีละน้อย เพื่อที่จะให้วันอีสเตอร์ตรงกับวันที่ 21 มีนาคม (วันวสันตวิษุวัต) จึงจำเป็นต้องปฏิรูปปฏิทิน
เนื่องจากสมเด็จพระสันตะปาปาทรงปรับปรุงปฏิทินโดยมีผลย้อนหลัง กำหนดให้ถัดจากวันที่ 4 ตุลาคม พ.ศ. 2125 วันรุ่งขึ้นเป็นวันที่ 15 ตุลาคม พ.ศ. 2125 ในครั้งแรกของการปรับวัน จำนวนวันจึงถูกร่นขาดหายไป 10 วัน กล่าวคือ
ต่อมา ร่นวันอีก ศตวรรษละ 1 วัน ทั้งสิ้น 3 ครั้ง กล่าวคือ
หลังจากนั้นไม่มีการร่นวันอีก กล่าวคือ
ดังนั้นจำนวนวันที่แตกต่างกันระหว่างปฏิทินจูเลียนและกริกอเรียนในเวลาปัจจุบันจึงเท่ากัน 13 วัน ดังนี้
อย่างไรก็ตาม ในความเป็นจริงเมื่อคำนวณอย่างละเอียดตามหลักวิทยาศาสตร์ 1ปี เฉลี่ยเท่ากับ 365 วัน 5 ชั่วโมง 48 นาที 46 วินาที (ประมาณ 365.242199074วัน) แต่ปฏิทินเกรโกเรียนกำหนดให้หนึ่งปีมี 365.2425 วัน ปฏิทินนี้จึงคลาดเคลื่อนไปโดยช้าลงปีละประมาณ 26 วินาที
เริ่มแรกประเทศคาทอลิกเท่านั้นที่ยอมรับการเปลี่ยนแปลง เช่น
อังกฤษ เริ่มใช้ในปี 1752 โดยประกาศให้หลังวันที่ 2 กันยายน เป็น 14 กันยายน
กรีก เริ่มใช้เมื่อ 1923
จำนวนลบและจำนวนไม่เป็นลบ
จำนวนลบ (negative number) คือ จำนวนที่น้อยกว่าศูนย์ เช่น −3.
จำนวนบวก (positive number) คือ จำนวนที่มากกว่าศูนย์ เช่น 3.
ศูนย์ ไม่เป็นทั้งจำนวนบวกหรือจำนวนลบ แต่ในการคำนวณบางครั้ง จะถือว่าศูนย์เป็นจำนวนบวก
จำนวนไม่เป็นลบ (non-negative numbers) คือ จำนวนจริงที่ไม่เป็นจำนวนลบ (เป็นจำนวนบวกหรือศูนย์)
จำนวนไม่เป็นบวก (non-positive numbers) คือจำนวนจริงที่ไม่เป็นจำนวนบวก (เป็นจำนวนลบหรือศูนย์)
จำนวนลบ.
เราอาจพิจารณาว่า จำนวนลบ เป็นส่วนขยายของจำนวนธรรมชาติ ซึ่งทำให้สมการ "x" − "y" = "z" มีคำตอบสำหรับทุกค่า "x" และ "y". เซตของจำนวนทั้งหลายต่างก็ได้รับแนวคิดเรื่องลักษณะทั่วไปมาจากจำนวนเต็ม
จำนวนลบมีประโยชน์ในการอธิบายค่าบนสเกลที่อยู่ต่ำกว่าศูนย์ เช่น อุณหภูมิ, และในการทำบัญชี จำนวนลบใช้แทนภาวะที่เป็นหนี้ ซึ่งหนี้มักจะถูกแทนด้วยตัวเลขสีแดง หรือตัวเลขในวงเล็บ
จำนวนไม่เป็นลบ.
จำนวน เป็น จำนวนไม่เป็นลบ ก็ต่อเมื่อ มันมากกว่าหรือเท่ากับศูนย์ นั่นคือ เป็นจำนวนบวกหรือศูนย์ ดังนั้น "จำนวนเต็มไม่เป็นลบ" จะหมายถึงจำนวนเต็มตั้งแต่ศูนย์ขึ้นไป และ "จำนวนจริงไม่เป็นลบ" จะหมายถึงจำนวนจริงตั้งแต่ศูนย์ขึ้นไป
ฟังก์ชันเครื่องหมาย.
ฟังก์ชันเครื่องหมาย (sign function) sgn("x") บนจำนวนจริง มีค่าเท่ากับ 1 สำหรับจำนวนบวก, −1 สำหรับจำนวนลบ และ 0 สำหรับศูนย์ (บางครั้งเรียกว่า ฟังก์ชันซิกนัม) มีนิยามว่า:
เราจะได้:
(ยกเว้น "x"=0) เมื่อ |"x"| เป็นค่าสัมบูรณ์ของ "x" และ "H"("x") เป็นฟังก์ชันHeaviside step ดูในอนุพันธ์
จำนวนบวก
จำนวนลบ
หลักการของเฮยเคินส์
หลักการของฮอยเกนส์ (ตามชื่อของนักฟิสิกส์ชาวดัตช์ คริสตียาน ฮอยเกนส์) เป็นวิธีการวิเคราะห์ปัญหาหน้าคลื่นของการแผ่ของคลื่น หลักการนี้ได้กล่าวว่า ที่แต่ละจุดของหน้าคลื่นที่กำลังเคลื่อนตัว จะกระทำตัวเสมือนเป็นจุดศูนย์กลางกำเนิดคลื่นใหม่ และหน้าคลื่นที่เคลื่อนตัวออกไปจะเสมือนกับเป็นผลรวมของคลื่นย่อย ซึ่งกำเนิดขึ้นจากจุดที่หน้าคลื่นเดิมได้วิ่งผ่าน มุมมองนี้มีส่วนช่วยให้สามารถทำความเข้าใจถึงปรากฏการณ์ต่าง ๆ ของคลื่น เช่น การเลี้ยวเบนของคลื่น
ตัวอย่างเช่น ถ้าห้องสองห้องนั้นเชื่อมต่อด้วยทางเดิน และมีการกำเนิดเสียงที่มุมหนึ่งของห้องหนึ่ง ผู้ที่อยู่ในอีกห้องหนึ่งจะสามารถได้ยินเสียงนี้ ราวกับว่าเสียงนี้มีจุดกำเนิดอยู่ที่ทางเดิน ซึ่งในความเป็นจริงการสั่นไหวของอากาศที่ทางเดินนี้เป็นแหล่งกำเนิดเสียงนี้นั่นเอง ในทำนองเดียวกันกับแสงวิ่งผ่านมุมของสิ่งกีดขวาง แต่ปรากฏการณ์นี้ยากที่จะสังเกตได้เนื่องมาจากแสงนั้นมีความยาวคลื่นที่สั้น
ปรากฏการณ์การแทรกสอดของแสง จากหน้าคลื่นของแสงจากจุดกำเนิดที่อยู่ห่างกัน ทำให้เกิดเป็นรูปแบบแถบสว่าง-มืดของการกระเจิง ดูตัวอย่างได้จากการทดลองช่องคู่ (double-slit experiment)
กฎของไฮเก้น
สถานีย่อย
ยานจอตโต
ยานอวกาศจอตโต (Giotto) เป็นยานอวกาศที่ไปสำรวจดาวหางฮัลเลย์ ตั้งตามชื่อของจิตรกรจอตโต ผู้วาดภาพดาวหางลงบนผนังโบสถ์เมืองปาดัวของอิตาลี เมื่อ ค.ศ. 1303 ตามที่เขาได้เห็นเมื่อสองปีก่อนหน้านั้น
กล้องถ่ายรูปและอุปกรณ์อย่างอื่นในยานได้ปฏิบัติงานอย่างสมบูรณ์ จนกระทั่ง 2 วินาที ก่อนเข้าไปใกล้ใจกลางหัวที่สุดในเดือนมีนาคม ค.ศ. 1986 และแล้วฝุ่นก็ชนยาน ทำให้กล้องหยุดทำงานและติดต่อกับยานไม่ได้เป็นเวลาสั้น ๆ ใน ค.ศ. 1992 อุปกรณ์หลายอย่างของยานจอตโต ยังเปิดใช้ได้อีกในการสังเกตดาวหางอีกดวงหนึ่งชื่อว่า ดาวหางกริกก์-สคเจลเลอรุป
ราชบุรี (แก้ความกำกวม)
ราชบุรี อาจหมายถึง:
จังหวัดระยอง
ระยอง เป็นจังหวัดหนึ่งในภาคตะวันออกของประเทศไทย เป็นจังหวัดที่มีรายได้ประชากรต่อหัวสูงที่สุดในประเทศ และผลิตภัณฑ์รวมจังหวัดอยู่ในอันดับที่ 2 ของประเทศไทย เป็นเมืองท่องเที่ยวที่มีแหล่งท่องเที่ยวที่มีชื่อเสียงมากมาย และเป็นเมืองที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจเป็นอย่างมาก ทั้งทางด้านอุตสาหกรรม การท่องเที่ยว และการเกษตรกรรม
คำว่าระยองเพี้ยนมาจาก "ราย็อง" เป็นภาษาชอง อาจมีความหมายสองอย่าง คือ "เขตแดน" หรือ "ไม้ประดู่" นอกจากนี้ชื่อสถานที่ในจังหวัดระยองยังมีที่มาจากภาษาชอง เช่นคำว่า เพ, ชะเมา, แกลง
มีการกล่าวอ้างว่าแต่เดิมมีหญิงชราชื่อว่า "ยายยอง" เป็นผู้มาตั้งหลักฐานประกอบอาชีพทำไร่ในแถบนี้ก่อนผู้ใด จึงเรียกบริเวณแถบนี้ว่า "ไร่ยายยอง"” ต่อมาภาษาพูดพี้ยนไปจนกลายเป็น "ระยอง" อีกข้อสันนิษฐานคือ "ระยอง" มาจาก "แร่นอง" เพี้ยนเป็น "ระนอง" ก่อนที่จะมาเป็น "ระยอง" เพราะเป็นแหล่งพบทรัพยากรแร่ธรรมชาติเป็นอันมาก
สมัยขอม.
มีข้อสันนิษฐานที่พอเชื่อได้ว่าระยองน่าจะเป็นเมืองที่สร้างขึ้นในสมัยขอม ประมาณ พ.ศ. 1500 ซึ่งเป็นสมัยที่ขอมมีอิทธิพลในดินแดนสุวรรณภูมิ มีเมืองนครธมเป็นราชธานี สร้างเมืองนครพนมเป็นเมืองหน้าด่านแรก เมืองพิมายเป็นเมืองอุปราชและได้สถาปนาเมืองลพบุรีขึ้นเป็นเมืองสำคัญ ส่วนทางด้านทิศตะวันตกเฉียงใต้ของนครธม มีเมืองจันทบูรหรือจันทบุรีในปัจจุบัน เป็นเมืองหน้าด่านเมืองแรก จึงพออนุมานได้ว่าขอมเป็นผู้สร้างเมืองระยอง แต่ไมปรากฏแน่ชัดว่าสร้างสมัยใด
ด้านหลักฐานทางโบราณคดี พบซากหินสลักรูปต่าง ๆ ที่บ้านดอน บ้านหนองเต่า ตำบลเชิงเนิน คูค่ายและซากศิลาแลงบ้านคลองยายล้ำ ตำบลบ้านค่าย อำเภอบ้านค่าย ซึ่งมีการก่อสร้างแบบขอม ชุมชนที่เก่าที่สุดเท่าที่พบคือ ชุมชมวัดบ้านค่าย เป็นชุมชนคนจีนซึ่งพัฒนาขึ้นมาหลัง พ.ศ. 1700
ระยองเริ่มมีชื่อปรากฏในอัยการตำแหน่งนายทหารหัวเมือง เมื่อปี พ.ศ. 1998 ในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ระบุเมืองระยองเป็นหัวเมืองชั้นตรี มีเจ้าเมืองตำแหน่งออกพระราชภักดีสงคราม
และยังปรากฏชื่อในพงศาวดารเมื่อ พ.ศ. 2113 ในสมัยสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชแห่งกรุงศรีอยุธยา พระยาละแวกเจ้าเมืองเขมรได้บุกรุกเข้ามาดินแดนไทยแถบหัวเมืองชายทะเลด้านตะวันออก แต่ไม่สามารถยึดหัวเมืองได้ จึงกวาดต้อนผู้คนไปยังเขมรรวมถึงชาวเมืองระยองด้วยที่ถูกกวาดต้อนไปไม่น้อย
ในช่วงใกล้เสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ 2 พระยาวชิรปราการหรือพระเจ้าตากสิน แม่ทัพคนสำคัญของกรุงศรีอยุธยา ซึ่งถูกเกณฑ์ให้มารักษากรุงขณะที่ถูกพม่าล้อมระหว่าง พ.ศ. 2306–2310 จนราวเดือนยี่ ท่านได้พิจารณาเห็นแล้วว่ากรุงศรีอยุธยาคงเสียแก่พม่าเป็นแน่แท้ จึงได้รวบรวมพรรคพวกประมาณ 500 คน ออกไปตั้งหลักที่วัดพิชัย แล้วยกทัพมุ่งไปทางตะวันออก พระเจ้าตากได้พักแรมอยู่ที่วัดลุ่มมหาชัยชุมพล สองคืน จึงได้ตั้งค่ายที่บริเวณนี้ จากนั้นจึงได้ยึดเมืองระยองแล้วโปรดให้พักไพร่พลอยู่ในเมือง 7–8 วัน แล้วจึงเสด็จต่อไปจันทบุรีเพื่อยึดที่ตั้งมั่นต่อไป ก่อนกู้อิสรภาพของชาติคืนจากพม่าต่อไป
ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น เมืองมีฐานะเป็นหัวเมืองชั้นจัตวา เป็นหัวเมืองชั้นนอก ขึ้นสังกัดกับกรมท่า หัวเมืองชั้นนอกที่ขึ้นสังกัดกรมท่าในครั้งนั้นมีสามเมืองคือ เมืองระยอง เมืองจันทบูร และเมืองตราด โดยเมื่อปี พ.ศ. 2449 เมืองระยองขึ้นกับมณฑลจันทบุรี จากนั้นเมื่อ พ.ศ. 2451 ได้โอนอำเภอเมืองแกลงจากเมืองจันทบุรีมาขึ้นกับเมืองระยอง
ในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เปลี่ยนชื่อเมืองระยองมาเป็นจังหวัดระยอง เมื่อ พ.ศ. 2459 โดยยังขึ้นต่อมณฑลจันทบุรี จากนั้นปี พ.ศ. 2474 ยุบมณฑลจันทบุรี จังหวัดระยองย้ายไปขึ้นกับมณฑลปราจีนบุรี ต่อมาเมื่อปี พ.ศ. 2476 เมื่อมีการยกเลิกระบบเทศาภิบาล จังหวัดระยองจึงขึ้นต่อกระทรวงมหาดไทย
การปกครองแบ่งออกเป็น 8 อำเภอ 58 ตำบล 442 หมู่บ้าน
มีเทศบาลนคร 1 แห่ง คือ
เทศบาลเมืองและเทศบาลตำบล.
มีเทศบาลเมือง 2 แห่ง และเทศบาลตำบล 27 แห่ง คือ
จากสถิติทางการทะเบียนในจังหวัดระยอง พ.ศ. 2561 พบว่าจังหวัดระยอง มีประชากรทั้งสิ้น 723,316 คน ชาย 355,539 คน ร้อยละ 49.15 หญิง 367,777 คน ร้อยละ 50.85 ในด้านแรงงานมีประชากรภาคแรงงาน เมื่อสิ้นไตรมาสที่ 2 ของปี พ.ศ. 2562 รวมทั้งสิ้นจำนวน 585,316 คน จำแนกเป็น 2 ประเภท ได้แก่ แรงงานในภาคเกษตร และแรงงานนอกภาคเกษตร ซึ่งแบ่งเป็น แรงงานในภาคเกษตร 112,471 คน ร้อยละ 19.22 และแรงงานนอกภาคเกษตร 472,845 คน ร้อยละ 80.78
จังหวัดพะเยา
พะเยา  เป็นจังหวัดในภาคเหนือของประเทศไทย แล้วเป็นแคว้นเก่าแก่ นครรัฐ และรวมอยู่ในอาณาจักรล้านนา เป็นจังหวัดที่เก่าแก่นับหลายพันปี พะเยามีเมืองใหญ่ๆอยู่4แห่ง ได้แก่ เวียงภูกามยาว อาณาจักรเวียงโกมคำนคร เชียงคำ และ เมืองปง และภายหลังก็รวมเป็นแผ่นดินแดนกันได้ในสมัยพะเยาเข้าร่วมกับล้านนา บริเวณที่ตั้งของตัวเมืองพะเยาในปัจจุบันอยู่ติดกับกว๊านพะเยา เดิมเป็นที่ตั้งของเมือง ภูกามยาว หรือ พะยาว ที่ก่อตั้งขึ้นเมื่อพุทธศตวรรษที่ 16 โดยกษัตริย์องค์แรกคือ พญาจอมธรรม ซึ่งเป็นราชบุตรองค์หนึ่งจากเมืองหิรัญนครเงินยางเชียงแสน และเป็นบรรพบุรุษของกษัตริย์เมืองพะยาวอีกหลายองค์ เช่น พญาเจือง วีรบุรุษแห่งเผ่าไท-ลาวในพื้นที่ลุ่มแม่น้ำโขง และพญางำเมืองซึ่งได้กระทำสัตย์สาบานเป็นไมตรีต่อกันกับพญามังรายแห่งนครพิงค์เชียงใหม่ และพญาร่วงรามคำแหงแห่งสุโขทัย พญาแก้วคำหลวงราชบุตรองค์หนึ่งจากราชวงค์ลวจักราชปู่เจ้าลาวจก ได้สร้างอาณาจักรเวียงโกมคำนครรุ่งเรืองถึงขีดสุด ภายหลังมีการเปลี่ยนแปลงอำนาจ และตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของอาณาจักรล้านนา ในสมัยพญาคำฟู
จังหวัดพะเยาเป็นจังหวัดที่มีความหลากหลาย เป็นจังหวัดที่มีความล้านนาแบบดั้งเดิม คงประเพณี วัฒนธรรม ภาษา สำเนียง ตัวธรรม การแสดงต่างๆ โบราณสถาน สถานที่ท่องเที่ยว ศิลปะ ทั้ง ลาว พม่า ล้านนา เชียงใหม่ เชียงแสน สุโขทัย อยุธยา ล้านช้าง ลำปาง ลำพูน ชนเผ่า หลากหลายทั้ง ไทลื้อ ไทเขิน ไทยวน ไทวน ไต คนเมียง เงี้ยว มอญ ลั๊วะ ม้ง เมี้ยน อาข่า ลาหู่ แม้ว จนกำเกิดเป็นวัฒนธรรมที่เฉพาะตัวของจังหวัดพะเยา
เวียงภูกามยาว ปัจจุบันตั้งอยู่บริเวณติกับกว๊านพะเยาการสร้างเมืองตั้งอยู่บริเวณลุ่มน้ำอิง มีคูเมืองล้อมรอบ สร้างขึ้นโดย พญาจอมธรรมมิกราช กษัตริย์พระองค์แรกของเมืองพะเยา จากเมืองหิรัญนครเงินยางเชียงแสน
ลักษณะผังเมืองและประตูเมือง
1.ผังเมืองเป็นรูปน้ำเต้า ตั้งอยู่ใกล้แม่น้ำอิงและกว๊านพะเยา 2.มีประตูเมือง ได้แก่ ประตูชัย ประตูกลอง ประตูเหล็ก ประตูป่าแดง ประตูศรีโคมคำ ประตูเวียงพะเยา ประตูจอมทอง
อาณาจักรเวียงโกมคำนคร แปลว่า อาณาจักรที่มีโคมไฟส่องแสงด้วยสีทอง ปัจจุบันตั้งอยู่บริเวณ อำเภอดอกคำใต้
ในประวัติศาสตร์และตำนาน อาณาจักรตั้งอยู่บริเวณ ห้วยดินแดง(แม่น้ำร่องช้าง) แม่น้ำร่องขุย แม่น้ำร่องสัก น้ำแม่ต๋ำหลวง มี 4 สาย แม่น้ำทั้ง4สายมีหน้าที่ต่างกัน ดังนี้
1.แม่น้ำร่องขุย (คูเวียงคำหลง) เป็นคูเมืองชั้นนอก ทางทิศตะวันตกของอาณาจักร ทำหน้าที่เป็นคูเมืองและมีแนวดินกั้น ความกว้างของคูเมือง30-40เมตร ความลึกท่วมหลังช้าง 1-2 ตัว
2.แม่น้ำร่องสัก (คูเวียงคำปุระก๋าระ) เป็นแนวคูเมืองชั้นในของเมืองหลวงราชธานีของอาณาจักร ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ ทำหน้าที่เป็นแนวคูเมืองชั้นในมีแนวดินกั้นสูงถึง 5 ศอก คูเมืองกว้าง 30-40 เมตร ความลึกท่วมหลังช้าง 1-2 ตัว
3.แม่ต๋ำหลวง (คูเมืองแม่ต๋ำหลวง) เป็นแนวคูเมืองชั้นนอกทางด้านทิศใต้และทิศตะวันออกเฉียงใต้ของอาณาจักร และเป็นคูเมืองกั้น ตั้งแต่ แม่กา - บ้านร่มจิต หนองหล่ม จรดดอยภูนาง ในปัจจุบัน คูเมืองกว้าง 30-60 เมตร ลึกท่วมหลังช้าง 5-7 เชือก เนื่องจากเป็นคูเมืองที่อยู่ระหว่างเทือกเขาเนินเขาสลับซับซ้อน
4.แม่น้ำฮ่องจ้างมหานที (ห้วยดินแดง) เป็นสายเลือดหล่อเลี้ยงชีวิตของอาณาจักรเป็นลำห้วยที่ไหลผ่านตรงอาณาจักรและไปรวมกับแม่น้ำอิงในเวียงภูกามยาว มีหน้าที่เป็นเส้นทางคมนาคมและเส้นทางการค้าที่สำคัญ และยังเป็นคูเมืองของ เวียงโกมคำนครราชธานีของอาณาจักรการะปุระนคร(อาณาจักรโกมคำนคร)
อาณาจักรเวียงโกมคำ
ลักษณะผังเมืองและการวางแบบผังเมือง
ผังเมืองตัวอาณาจักร มีลักษณะเป็นรูปไม่แน่ชัด เหตุผลเพราะ ตามภูมิภาคของพื้นดินและการตั้งอาณาจักร
กำแพงและป้อมปราการ คูเมือง
ทิศเหนือ มีกำแพงความยาวตั้งแต่ตีนดอยภูนางบ้านใหม่ ตำบลหนองหล่มในปัจจุบัน ผ่านมาตามห้วยเสือหยาด ตำบลบ้านปิน ถึงจนสบกับแม่น้ำร่องช้างในตำบลคือเวียง และหักมุมเป็นแนวทิศเหนือตามถนนเส้นบ้านปาง-วัดร่องขุย มีคูเมือง ยาวประมาณ 15-20 กิโล มีกำแพงเมืองทิศเหนือ เป็นคันดินสูง 5ศอก กับการสร้างกำแพงไม้ผสมอิฐ สูง 15 ศอก มีประตูเมือง 2 ประตู 1.ประตูศรีคำ 2.ประตูไจยมงคล 3.ประตูคำเหนือ (ประตูเวียงห้าว ในปัจจุบัน) ป้อมปราการ 1.ป้อมราชเสือหยาด 2.ป้อมสะหรี๋ หลวง 3.ป้อมคำดินแดง
ทิศใต้ มีใช้เทือกเขาเป็นแนวกำแพงและมีคูเมืองเป็นน้ำแม่ต๋ำหลวง ความยาวตั้งแต่อ่างเก็บน้ำแม่ต๋ำในปัจจุบัน ผ่านมาตามน้ำแม่ต๋ำหลวง ตำบลบ้านปิน ถึงจนตีนดอยภูนาง บ้านร่มจิตในตำบลหนองหล่ม มีป้อมปราการ 2 ป้อม ที่สร้างขึ้นเพื่อสังเกตการ ขบวนกองทัพจากเมืองใต้ 1.ป้อมศรีแม่ต๋ำหลวง 2.ป้อมต้นแม่ต๋ำ
ทิศตะวันออก มีกำแพงและคูเมืองมีความยาวตั้งแต่อ่างเก็บน้ำแม่ต๋ำ ผ่านเลียบกับห้วยหมูเฒ่าไปสบกับร่องขุย ตรงวัดร่องขุย มีคูเมืองและกำแพงเมืองยาวประมาณ 15-25 กิโล สร้างกำแพงไม้ผสมอิฐ สูง 15 ศอก กว้าง 10 ศอก คันดินสูง 5 ศอก กว้าง 17 ศอก มีประตูเมือง 4 ประตู 1.ประตูฮ่องขุยหลวง 2.ประตูเทพนิมิต 3.ประตูแจ้โว้ 4.ประตูแจ่งต๋ำเหนือ ป้อมปราการ 1.ป้อมศรีวังเหนือ 2.ป้อมขุยวราราม 3.ป้อมหลวงแจ้โว้ 4.ป้อมสบขุย 5.ป้อมบูจาเวียงหาบ
ทิศตะวันตก 9ป้อม ดังนี้ 1.ป้อมเทพวราราม(ป้อมปราการประตูใหญ่ ที่ต้อนรับเข้าเมืองทางทิศเหนือ มีผู้รักษาป้อมเป็นเทพวัดป่าเทพวราราม) 2.ป้อมถ้ำเหนือ 3.ป้อมสุวรรณคูหา 4.ป้อมเสือหยาด 5.ป้อมราชะปุระนคะระโกมคำสะหรี (ป้อมปราการที่ใหญ่และสูงศักดิ์ที่สุด เป็นป้อมต้อนรับประตูหลวง พร้อมรับสงครามในทุกรูปแบบ แข็งแก่ง และงดงาม สร้างเมื่อพญาแก้วคำหลวง เฉลิมฉลองการได้ช้างคู่บ้านคู่เมืองบารมี ช้างปู้คำ มีงาเป็นคำ ดวงตาใสเหมือนแก้ว สูง 15 ศอก มีพละกำลังมหาศาล เพื่อเป็นการประกาศและเตรียมพร้อมการรับกองทัพต่างบ้านต่างเมืองที่จะเข้ามารุกรานทำสงครามกับเมือง พระองค์ทรงมีพระบัญชาสั่งสร้างประตูโกมคำงิ้วหงกหลวงขึ้นพร้อมป้อมปราการ โดยตอนแรกใช้ชื่อว่า การะโกมคะนาคำหลวง ภายหลังถูกเปลี่ยนชื่อในยุคต่อๆมา ป้อมราชะปุระนครโกมคำสะหรี มีแค่กษัตริย์เท่านั้นถึงจะใช้ป้อมปราการนี้ได้ ห้ามผู้ใดใช้ เว้นแต่ยามจำเป็นเท่านั้น) 6.ป้อมศรีเวียงไชยแสนคำ (ป้อมประตูหลวง ป้อมใหญ่ที่สอง สมัยพระนางแสนคำมหาเทวีขึ้นครองราช พระนางทรงสั่งสร้างป้อมปราการขึ้นคู่กับป้อมปราการราชะปุระนคร ที่พระบิดาของพระนางสร้างไว้แต่ก่อน เพื่อเป็นการทำให้ทางเข้าเมืองสมบูรณ์ และยิ่งใหญ่ และแข็งแกร่งและเป็นป้อมที่ผู้หญิงสามารถใช้ได้ทุกคนในยามสงคราม)7.ป้อมบานเย็น(สร้างเมื่อสมัยพญาบานเย็น เพื่อเป็นจุดสังเกตการและป้อมกันการเกิดความเสียหายแก่ป้อมหลวง *ป้อมราชะปุระโกมคำสะหรี *ป้อมศรีเวียงไชยแสนคำ ) 8.ป้อมศรีขจร 9.ป้อมขุยหลงหลวง(ป้อมหลวงคูเมือง ตรงแจ่งศรีขุยหลง)
กำแพงทิศเหนือ มีความยาวตั้งแต่ 3 แยก บ้านถ้ำ-บ้านจำไก่ ถึง จรดดอยจอมศีล ระยะทางประมาณ 2 กิโล ความสูงกำแพง ท่วมหลังช้างสาร กว้างช้างพลาย 1เชือก มีป้อมปราการ ดังนี้ 1.ป้อมวระสุรียะล้านจ้างวังใต้(ป้อมปราการของเชื้อราชวงค์ล้านช้าง) 2.ป้อมสันทราย 3.ป้อมถ้ำเพรช
กำแพงทิศใต้ มีความยาวตั้งแต่คูเมืองขุยหลง เฉียงทิศใต้ตามลำนำแม่ต๋ำหลวงจรดตีนดอยภูนาง ระยะทาง ไม่ทราบ ความสูง ไม่ทราบ ความกว้าง ไม่ทราบ ป้อมปราการ ข้อมูลไม่แน่ชัด ป้อมแก้ว ป้อมต๋ำหลวง ป้อมสักกะระ ป้อมสระเป็ดหงส์ ป้อมแม่พริก …
กำแพงพิเศษทิศตะวันตก เป็นแนวกั้นกำแพงชั้นนอกของอาณาจักร บริเวณตั้งแต่ คูเมืองขุยหลง ถึง คูเมืองเวียงห้าว บ้านปาง-ดอกคำใต้ ใช้แม่น้ำร่องขุยและขุยหลง เป็นคูเมือง ภายหลังขุดเพิ่มจาก "ตำนานจ้างปู่ก่ำงาเขียว" มีป้อมปราการ ดังนี้ 1.ป้อมขุยหลงน้อย 2.ป้อมสบขุย 3.ป้อมแจโว้ (ป้อมปู่ย่า)4.ป้อมปางนคร 5.ป้อมคือเวียงหลวง(ป้อมใหญ่ เมืองหน้าด่าน) 6.ป้อมสะหรีเวียงห้าวปุระ (ศรีเวียงห้าวหลวง ป้อมปราการของเจ้าผู้ครองนครเวียงห้าวสมัยล้านนา พญาลิ้นก๋าน) 7.ป้อมเวียงห้าวใต้ (ป้อมหลวงเวียงใหม่)8.ป้อมบ้านราชะก๋าน
ลำดับและยุคสมัย
1.ยุคโกมคำนคร ราชวงค์ก๋าระคำ (*สันนิธาน พระองค์ได้เดินทางมาตามลำห้วยในหน้าแล้งและได้พบกับดินแดนที่อุดมสมบูณร์ ที่ราบลุ่มแม่น้ำ เหมาะแก่การสร้างบ้านแปงเมือง ขบวนเสด็จจึง เลือกตั้งบ้านเมืองที่นี่ ซึ่งบริเวณนี้มีชาวบ้านชาวเมืองอยู่จำนวนหนึ่ง และได้สร้างอาณาจักรที่ยิ่งใหญ่ภายใน 7 ปี ครบพร้อมทุกด้าน เป็นเมืองที่เจริญรุ่งเรือง)
กษัตริย์ 1.ลาวก๋าระคำ *พญาแก้วคำ จากราชวงค์ลวจักราชปู่เจ้าลาวจก ราชวงค์ลาว 2.ลาวจาง *พญาดวงคำ 3.นางแสนคำ *พระนางแสนคำมหาเทวี พระราชรายาพญาคำแก้ว จากชาวบ้านท้องถิ่นในอาณาจักร
2.ยุคล่มสลายโกมคำ วันราชาภิเษก ของพระธิดา พระนางแสนคำมหาเทวีแลพญาแก้วคำหลวง พระธิดาพระนามพระนางแสงแก้วเมืองมาคำมหาเทวี อายุ 20 พรรษา เชิญขึ้นครองราชเป็นเจ้าเมืองโกมคำนคร และสืบราชวงค์ก๋าระคำ แต่วันที่ขึ้นครองราช จัดในพกค่ำ เป็นงานยิ่งใหญ่มาก มีโคมไฟนับล้านดวงห้อยประดับ มีผางประทีปจุดทั่วพระนคร มีวงเครื่องเสียงหลวง มีอาหารขันโตก เชิญเจ้าเมืองต่างๆมาร่วมงานด้วย ดอกไม้นานาพรรณจัดขันดอกถวายพระเจ้า จัดสะเหรี่ยง ขบวนอันเชิญพระธิดาขึ้นครองราช มีทั้งขบวนช้าง ม้า วัว ควาย ขบวนขันดอก ขบวนโคมหลวง ขบวนฟ้อนผาง ขบวนดาบ ขบวนล้อ ขบวนสายสิน ขบวนผลไม้ ขบวนวงเครื่องเสียง ขบวนตุง ขบวนพาน ขบวนแก้ว ขบวนคำ ขบวนเงิน ขบวนพุ่มคำ ขบวนวี ขบวนดอก ขบวนน้ำมนต์ ขบวนน้ำทิพย์ ขบวนผ้าซิ่น ขบวนชาวบ้านชาวเมือง ขบวนถวาย ยิ่งใหญ่อลังการ พอกำลังจะทำพิธีก็เกิดเหตุการณ์ไม่คาดคิด ทั้งๆที่ดูฤกษ์ดูยามมรอล้ว "“ณ ไจยก๋างเวียง คุ้มเฮือนเอื้องศรี บุญบารมี เชิญนางแสงแก้ว ขึ้นครองนครา เวลาค่ำแล้ว เดือนเพ็ญกินแก้ว ตะขาบกินเดือน ลมปลิวธงไสว ต้นไม้ก่นเปียง เกิดเหตุฮุนเฮียง อาเพศฝนฟ้า สายฟ้าผ่าลง ก๋างกงไจยเวียง พระธาตุไจยก๋างเวียง หักเกิ่งก่นลง แก้วแหวนเงินคำ ไหลออกธาตุเจ้า จาวบ้านฟั่งเอาลูกหลานหนีไป ตามไฟตะเกียง โกมไฟหวั่นไหว ปุดปลิวตางใด ลมแล้งปลิวเสี้ยว ขันดอกขันเจ้า บูจาบุญเฮียง ผถานาต่อเสียง พระเจ้าจงจวยเฮา เสียงไม้ก่นหัก เสียงน้ำไหลเสียว ไหลตกดอยเดียว เข้าท่วมนคร สิ้นแล้วกษัตริย์ สิ้นแล้วโกมคร เมืองแห่งนคร งดงามตามสิ้น สิ้นสุดบ้านเฮือน สิ้นสุดเวียงคิน สิ้นสุดตราบสิ้น จมปื้นบาดาล นับเป็น100ปี เมืองแห่งนที ค่อยลดลงที จนเห็นปื้นดิน แผ่นดินนคร โกมคำเวียงงาม สาปหายติดตาม เหลือไว้แต่น้อย กำแพงเมืองสูง เหลือเพียงถานน้อย ดินกี่ดินดอย ประตูเมืองพรหายไป โกมคำสุดสิ้น เหลือเพียงตำนาน เล่าไขเล่าขาน เวียงโกมคำนครแล…”"
3.ยุคเวียงห้าว
มีเมืองหน้าด่านสำคัญ อยู่ 3 แห่งคือ เวียงห้าว เวียงคำปวน เวียงดอกคำใต้ กษัตริย์ พระองค์แรกที่ปกครองอาณาจักรเวียงโกมคำนคร คือ พญาเก้วคำหลวง จากราชวงค์ลวจักรปู่เจ้าลาวจก ภายหลังเกิดประสบภัยธรรมชาติ ทำให้เมืองจมอยู่ใต้บาดาลนับหลายเดือน ชาวบ้านชาวเมืองต่างพากันหนีไปอยู่เมืองบริเวณเมืองที่สูง ได้แก่ เวียงป่าสัก(เวียงห้าว) เวียงหม้าย เวียงจอมศีล(คุ้มหลวงเจ้าพ่อล้านช้าง) ภายหลังน้ำลดเมืองก็เสียหาย มีหญ้าขึ้นรกมากมาย มีต้นมะปิน ต้นมะต้องขึ้นทั่วบริเวณ ทำให้ชาวบ้านชาวเมืองปล่อยทิ้งร้าง นับหลายร้อยปี และแต่งตั้งราชธานีใหม่ขึ้น เป็นเวียงป่าสัก ภายหลังเปลี่ยนชื่อ เป็นเวียงห้าว จากตำนานปู้จ้างก่ำงาเขียว พ่อขุนรามคำแห่งก็เสด็จมาเยี่ยมสหายพญางำเมืองที่เมืองภูกามยาว ทำให้เดินทางผ่านเมืองร้างที่เก่าผุพัง เสด็จเดินทางมาตามลำห้วยดินแดงในหน้าแล้ง และเกิดเป็นร่องแม่น้ำที่ใหญ่ขึ้น จนฝนตกกลายเป็นสายน้ำไหลเต็มลำห้วย ชาวบ้านจึงเรียกว่าแม่น้ำร่องช้าง ภายหลังเมืองภูกามยาวขอเป็นไมตรีกับอาณาจักรเวียงโกมคำนคร และเชิดชูในเป็นเมืองนาย เมืองเอก ของแคว้นพะเยา จนปัจจุบันสิ้นสุดยุคล้านนา บริเวณอาณาจักรเวียงโกมคำนคร ก็กลายเป็นอำเภอดอกคำใต้ จังหวัดพะเยา และหลงเหลือ สถานที่ วัด ประวัติศาสตร์อยู่บางแห่ง เช่น วัดงิ้วหงกศรีโกมคำ วัดต้นต้องศรีโกมคำ วัดเวียงห้าวเทพนิมิต วัดจอมคีรีศรีเวียงหม้าย วัดพระธาตุแจโว้ วัดร่องขุย วัดจอมศีล วัดห้วยชมภู วัดพระธาตุจอมไคร้