ช่องแคบระหว่างประเทศ

ช่องแคบระหว่างประเทศ (International strait) คือช่องทางน้ำธรรมชาติที่แคบซึ่งเชื่อมระหว่างส่วนต่าง ๆ ของทะเลหลวงหรือเขตเศรษฐกิจจำเพาะ โดยใช้เพื่อการเดินเรือระหว่างประเทศ ตามอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยกฎหมายทะเล (UNCLOS) ช่องแคบเหล่านี้อยู่ภายใต้ระบอบการเดินเรือผ่านทาง (transit passage) ทั้งสำหรับเรือและอากาศยาน โดยมีข้อยกเว้นเพียงเล็กน้อย แม้ว่าทะเลอาณาเขตของประเทศที่มีพรมแดนติดช่องแคบนั้นจะทับซ้อนกันก็ตาม ทั่วโลกมีช่องแคบมากกว่า 200 แห่งที่อาจเข้าเกณฑ์ของช่องแคบระหว่างประเทศ ช่องแคบที่มีชื่อเสียง ได้แก่ ช่องแคบบอสฟอรัสและดาร์ดะเนลส์, ช่องแคบมาเจลลัน, ช่องแคบยิบรอลตาร์, ช่องแคบโดเวอร์, ช่องแคบเดนมาร์ก และช่องแคบฮอร์มุซ
คำศัพท์.
คำนี้ถูกนิยามในข้อ 37 และ 38 ของอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยกฎหมายทะเล ฉบับที่ 3 (UNCLOS III) อย่างไรก็ตาม อนุสัญญานี้หลีกเลี่ยงการใช้คำว่า "ช่องแคบระหว่างประเทศ" เพื่อป้องกันความสับสนกับทะเลหลวง โดยใช้คำว่า ช่องแคบที่ใช้ในการเดินเรือระหว่างประเทศ แทน
ผู้เชี่ยวชาญบางรายเสนอคำจำกัดความของ "ช่องแคบระหว่างประเทศ" ที่กว้างขึ้น โดยเฉพาะกลุ่มต่าง ๆ ต่อไปนี้:
"ช่องแคบที่ใช้เพื่อการเดินเรือระหว่างประเทศ" ซึ่งอยู่ภายใต้ระบอบการเดินเรือผ่านทาง
"ช่องแคบทางภูมิศาสตร์" ที่ยังคงมีเขตทะเลหลวงอยู่ โดยพื้นที่ในทะเลอาณาเขตของช่องแคบดังกล่าวจะอยู่ภายใต้ระบอบการผ่านอย่างบริสุทธิ์ (innocent passage)
"ช่องแคบที่อยู่ภายใต้อนุสัญญาที่ยั่งยืน" ซึ่งการเดินเรือผ่านช่องแคบเหล่านี้จะอยู่ภายใต้เงื่อนไขของอนุสัญญา
ช่องแคบที่มีทางเลือกทะเลหลวงอื่นที่มี "ความสะดวกใกล้เคียงกัน" ซึ่งมักเกิดจากรัฐชายฝั่งที่เลือกกำหนดทะเลอาณาเขตเพียง 3 ไมล์ เพื่อรักษาระบอบทะเลหลวงไว้ที่แนวกึ่งกลางของช่องแคบ ซึ่งการผ่านในทะเลอาณาเขตในกรณีนี้จะอยู่ภายใต้การผ่านอย่างบริสุทธิ์เท่านั้น
ช่องแคบที่เกิดจากหมู่เกาะ อยู่ภายใต้ระบอบการผ่านอย่างบริสุทธิ์ที่ไม่สามารถระงับได้
ช่องแคบในหมู่เกาะ ("archipelagic straits") อยู่ภายใต้ระบอบการผ่านทางในช่องเดินเรือทะเลหมู่เกาะ ("archipelagic sea lanes passage")
ช่องแคบทางตัน ("dead end straits") อยู่ภายใต้ระบอบการผ่านอย่างบริสุทธิ์
ประวัติ.
ความสนใจในสิทธิการเดินเรือผ่านช่องแคบมีมาตั้งแต่สงครามเพโลพอนนีเซียน (ประมาณ 422 ปีก่อนคริสตกาล) โกรเทียสในต้นคริสต์ศตวรรษที่ 17 รับรองสิทธิของเจ้าของชายฝั่งในการครอบครองพื้นน้ำที่มองเห็นได้จากชายฝั่ง และหน้าที่ในการอนุญาตให้เดินเรืออย่างบริสุทธิ์ (ไม่ติดอาวุธ) ผ่านน่านน้ำดังกล่าว โกรเทียสยังเสนอว่าผู้ครอบครองสามารถเรียกเก็บค่าผ่านทางได้ ซึ่งแนวคิดนี้ได้รับการสนับสนุนโดยพุฟเฟนดอร์ฟ และต่อมาโดยเดอ วัตเทล และดำเนินต่อเนื่องจนถึงกลางศตวรรษที่ 19 เมื่อเดนมาร์กยกเลิกค่าผ่านทางในช่องแคบเดนมาร์กและช่องแคบซุนด์ (เทียบกับอนุสัญญาโคเปนเฮเกน ปี 1857 ที่ยกเลิกภาษีซาวด์ ซึ่งเรียกเก็บมา 400 ปี)
เดอ วัตเทลเป็นผู้แรกที่ชี้ให้เห็นถึงความแตกต่างระหว่างช่องแคบที่ "ทำหน้าที่เป็นทางเชื่อมระหว่างทะเลหลวงสองแห่ง" กับช่องแคบที่ไม่มีบทบาทเช่นนั้น โดยเห็นว่าการห้ามไม่ให้เรือเดินผ่านช่องแคบประเภทแรกนั้นทำไม่ได้ ตราบใดที่ไม่ได้กระทบต่อความมั่นคงของรัฐชายฝั่ง แม้วัตเทลจะอ้างแนวคิดนี้จากกฎหมายโรมันในเรื่องสิทธิการผ่านทาง นักคิดคนอื่นในศตวรรษที่ 18 หลายคนยังคงสนับสนุนสิทธิของรัฐชายฝั่งในการกันเรือต่างชาติออกจากทะเลอาณาเขต
เมื่อเรือกลไฟถือกำเนิดในศตวรรษที่ 19 ความสามารถในการเดินทางตามเส้นทางที่สั้นที่สุดกลายเป็นปัจจัยสำคัญทางเศรษฐกิจ ส่งผลให้เกิดการพัฒนาระบอบพิเศษสำหรับการผ่านทางคล้ายคลึงกับทะเลหลวง และมีการแยกระหว่างสถานะการเดินเรือในยามสงบและยามสงคราม
ความพยายามครั้งสำคัญในการจัดทำประมวลกฎหมายสำหรับช่องแคบเริ่มขึ้นโดยสถาบันกฎหมายระหว่างประเทศ (Institut de Droit International – IDI) ระหว่างปี 1894–1912 โดยในปี 1894 ได้มีการประกาศหลักการการผ่านอย่างบริสุทธิ์ในช่องแคบที่ไม่มีเขตทะเลหลวงเนื่องจากทะเลอาณาเขตทับซ้อนกัน งานบางส่วนยังเกิดขึ้นโดยสมาคมกฎหมายระหว่างประเทศ (ILA) และสหภาพรัฐสภา (Inter-parliamentary Union) แต่ทั้งหมดหยุดชะงักจากสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง โดยการประชุมสันติภาพครั้งที่สอง (1907) เพียงแต่ยืนยันว่าช่องแคบระหว่างประเทศจำเป็นต้องมีระบอบพิเศษของตน การประชุมกรุงเฮก ปี 1930 ก็ไม่สามารถบรรลุข้อตกลงได้ และตามคำแถลงของสำนักงานกิจการมหาสมุทรและกฎหมายทะเลแห่งสหประชาชาติในปี 1992 ระบุว่า "การจัดการเรื่องช่องแคบระหว่างปี 1894–1930 นั้นไม่เป็นที่น่าพอใจ"
หนังสือ "International Straits. A Treatise on International Law" โดยเอริค บรูเอล ที่ได้รับการยกย่องว่าเป็นคลาสสิกในหัวข้อนี้ ตีพิมพ์ในปี 1947
 คดีช่องแคบคอร์ฟูต่อศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ (ICJ) ในปี 1949 วางหลักเกณฑ์สำหรับการผ่านอย่างบริสุทธิ์ในช่องแคบดังนี้:
อย่างไรก็ตามเหตุการณ์ช่องแคบคอร์ฟูที่เป็นต้นเหตุของคดี ได้ชี้ให้เห็นข้อจำกัดของระบอบการผ่านอย่างบริสุทธิ์ โดยเฉพาะในกรณีที่เรือรบที่ดำเนินปฏิบัติการเสรีภาพในการเดินเรืออาจตกอยู่ในความเสี่ยงหากเผชิญกับกองทัพเรือของรัฐชายฝั่ง
 อนุสัญญาว่าด้วยทะเลอาณาเขตและเขตติดต่อ (1958) ภายใต้UNCLOS I ได้ประมวลผลการทำงานของคณะกรรมาธิการกฎหมายระหว่างประเทศตั้งแต่ปี 1949 โดยกำหนดว่า ในกรณีของช่องแคบระหว่างประเทศที่เชื่อมต่อทะเลหลวงกับทะเลอาณาเขตของรัฐต่างชาติ จะต้องอนุญาตให้เดินเรือผ่านอย่างบริสุทธิ์แบบไม่สามารถระงับได้ ส่วนช่องแคบอื่นยังคงอยู่ภายใต้ระบอบเดียวกับทะเลอาณาเขตทั่วไป
การเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่เกิดขึ้นในUNCLOS III (1982) อันเป็นผลจากปัจจัยหลายประการ เช่น การเพิ่มขึ้นของการจราจรทางทะเลและทางอากาศ ความกังวลเกี่ยวกับมลพิษและอุบัติเหตุในช่องแคบ และความต้องการของรัฐชายฝั่งในการขยายทะเลอาณาเขตเป็น 12 ไมล์ทะเล แม้ในตอนแรก UNCLOS III ถูกวางแผนให้เน้นการใช้ทรัพยากรท้องทะเล แต่ในทางปฏิบัติก็ได้รับอิทธิพลอย่างมากจากความต้องการของสหรัฐอเมริกาและสหภาพโซเวียตที่จะรักษาผลประโยชน์ทางยุทธศาสตร์ในการผ่านช่องแคบระหว่างประเทศ ผลลัพธ์คือการยอมรับระบอบการผ่านทางแบบใหม่ ซึ่งไม่มีแบบอย่างทางกฎหมายมาก่อน และถือเป็น "ความสำเร็จสูงสุด" ของ UNCLOS III แม้ว่าระบอบนี้จะลดอำนาจการบังคับใช้ของรัฐชายฝั่งลงก็ตาม