พระยาวุฒาธิคุณ (เคน ณ หนองคาย)

พระยาวุฒาธิคุณ หรือ เคน ณ หนองคาย (ถึงแก่อนิจกรรม 19 กันยายน พ.ศ. 2441) เป็นเจ้าเมืองหนองคายคนที่ 3 มีบรรดาศักดิ์เป็นพระปทุมเทวาภิบาล ต่อมาเลื่อนเป็นจางวางเมือง กรมการผู้ใหญ่ที่ปรึกษาราชการเมืองหนองคาย
ประวัติ.
พระยาวุฒาธิคุณวิบุลยศักดิ์ อัครสุรินทรมหินทรภักดี เจ้าเมืองหนองคายคนที่ ๓ มีนามเดิมว่า ท้าวเคน เป็นบุตรของพระปทุมเทวาภิบาล (บุญมา) เจ้าเมืองหนองคายคนแรก เป็นพระปนัดดาในพระประทุมวรราชสุริยวงศ์ (ท้าวคำผง) เจ้าเมืองอุบลราชธานีศรีวนาลัยประเทศราช สืบเชื้อสายราชวงศ์แสนทิพย์นาบัว จากเจ้าอุปราชนองเมืองหนองบัวลุ่มภู เดิมท้าวเคน รับราชการกับบิดาที่บ้านสิงห์โคกหรือเมืองยโสธร ต่อมาเมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๓ โปรดเกล้าฯ พระราชทานสัญญาบัตรให้ท้าวสุวอธรรมา (บุญมา) กรมการเมืองยโยธร เป็นพระปทุมเทวาภิบาล เจ้าเมืองหนองคาย และท้าวเคน ผู้บุตรพระปทุมเทวาภิบาล (บุญมา) ได้ไปช่วยราชการบิดาที่เมืองหนองคาย ต่อมาในสมัยพระปทุมเทวาภิบาล (ราชบุตร) ท้าวเคนได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเป็น พระอุปฮาด (เคน) อุปฮาดเมืองหนองคาย 
ในปี พ.ศ. ๒๔๐๐ พระปทุมเทวาภิบาล (ราชบุตร) เจ้าเมืองหนองคายคนที่ ๒ ถึงแก่อนิจกรรม พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระอุปฮาด (เคน) ดำรงตำแหน่งเป็น พระปทุมเทวาภิบาล (เคน) เจ้าเมืองหนองคายคนที่ ๓ พระราชทานเครื่องยศสำหรับเจ้าเมืองประเทศราช ประกอบด้วย พานหมากเงินกลมถมตะทองปากจำหลักกลีบบัว ๑ เครื่องในทองคำ คือ จอกหมาก ๒ ผะอบ ๒ ตลับขี้ผึ้ง ๑ ซองพลู ๑ ซองบุหรี่ ๑ มีดหนีบหมาก ๑ คนโททองคำ ๑ กระโถนเงินถม ๑ ประคำทองสาย ๑ กระบี่บั้งทอง ๕ บั้ง ๑ สัปทนปัสตู ๑ เสื้อทรงประภาศหมวกตุ้มปี่กำมะหยี่สำรับ ๑ ปืนชนวนทองแดงต้นเลี่ยมเงิน ๑ เสื้อเข้มขาบริ้วดี ๑ เสื้อแพรจินเจา ๑ แพรสีติดขลิบ ๑ ส่านไทยปักทอง ๑ ผ้าปูมเขมร ๑ ผ้าลายเกี้ยว ๑ แพรขาวหงอนไก่ลาย ๑ แพรขาวโล่ ๑
เลื่อนบรรดาศักดิ์.
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ พระราชทานสัญญาบัตร เลื่อนบรรดาศักดาศักดิ์ พระประทุมเทวาภิบาล (เคน) เจ้าเมืองหนองคาย เป็น พระยาประทุมเทวาภิบาล ผู้สำเร็จราชการเมืองหนองคาย ในวันอังคาร แรม ๑๓ ค่ำ เดือน ๗ ปีมะเส็ง จุลศักราช ๑๒๓๑ ตรงกับปีพุทธศักราช ๒๔๑๒ ความว่า
"...ให้พระประทุมเทวาธิบาล เป็นพระยาประทุมเทวาภิบาล ผู้สำเร็จราชการเมืองหนองคาย ตั้งแต่ ณ วัน ๒ ฯ๑๓ ๗ ค่ำ ปีมเส็งเอกศก ศักราช ๑๒๓๑ เป็นวันที่ ๒๑๐ ในรัชกาลปัตยุกบันนี้"
เลื่อนเป็นจางวางเมืองหนองคาย.
พระยาปทุมเทวาภิบาล (เคน) เป็นเจ้าเมืองหนองคาย อยู่ ๓๐ ปี ในปี พ.ศ. ๒๔๓๐ พระยาประทุมเทวาภิบาลแก่ชราและตาบอดทั้งสองข้าง ไม่สามารถรับราชการได้เต็มกำลัง จึงมีใบบอกกราบบังคมทูลขอให้ราชบุตร (ท้าวสุพรหม) ผู้เป็นเป็นบุตรชายขึ้นเป็นเจ้าเมืองหนองคายแทน ปรากฏตามพระราชกิจรายวัน พ.ศ. ๒๔๓๐ ความว่า
"...วัน ๖ ฯ๑๔ ๖ ค่ำ ปีกุน นพศก ศักราช ๑๒๔๙ เวลาย่ำค่ำแล้ว เสด็จออกขุนนางในห้องออกขุนนางตามเคย หลวงเสนาภักดีนำ...ใบบอกพระยาประทุมเทวาธิบาล อุปฮาดเมืองหนองคายว่า พระยาประทุมเทวาธิบาลเสียจักษุ อุปฮาดเป็นลมสันนิบาต จะรับราชการต่อไปไม่ได้ ขอรับพระราชทานราชบุตรผู้บุตรพระยาประทุมเทวาธิบาล ผู้ว่าราชการเมือง พระวรสารสุรไกรบุตรราชวงศ์คนเก่า เป็นพระอุปฮาดรับราชการต่อไป...แลนำราชบุตร พระวรสารสุรไกรเมืองหนองคาย ท้าวบุญจัน พระคลังทิพจักษ์เมืองขุขัน ราชบุตรหลวงศรีรัตนเมืองศรีสะเกษเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท..."
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนพระยาปทุมเทวาภิบาล (เคน) เป็นที่ “พระยาจางวาง” หรือที่ปรึกษาราชการเมือง รับพระราชทานราชทินนามที่ “พระยาวุฒาธิคุณวิบูลย์ศักดิ์ อรรคสุรินทร มหินทรภักดี” และให้ราชบุตร (ท้าวสุพรหม) บุตรชายพระยาวุฒาธิคุณฯ เป็นที่พระยาปทุมเทวาภิบาล ผู้ว่าราชการเมืองหนองคายแทน ความว่า
"“...พระยาปทุมเทวาธิบาล ป่วยเจ็บเสียจักขุ จะรับราชการต่อไปไม่ได้นั้น ทรงพระราชดำริว่า พระยาประทุมเทวาธิบาลก็ได้ทำราชการฉลองพระเดชพระคุณมานาน ไม่มีความผิดสิ่งใดลงไปให้ขุ่นเคืองฝ่าละอองธุลีพระบาท จะให้พระยาประทุมออกเสียจากตำแหน่งก็ยังไม่ควร จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม พระราชทานนามสัญญาบัตรประทับพระราชลัญจกร เลื่อนพระยาประทุมเทวาธิบาลเป็นที่พระยาวุฒาธิคุณวิบูลย์ศักดิ์ อรรคสุรินทร มหินทรภักดี จางวางที่ปรึกษาราชการ…วัน ๓ ฯ๔ ๙ ค่่ำ ปีกุนนพศก ๑๒๔๙”"
ส่วนอุปฮาดเมืองหนองคายที่เป็นโรคลมสันนิบาตรับราชการต่อไม่ได้นั้นก็ได้เลื่อนเป็น “พระยาปลัดจางวาง” ที่ปรึกษาราชการเมืองเช่นกัน โดยได้รับพระราชทานราชทินนามที่ “พระยาอดุลเดชากร” แล้วเลื่อนพระวรสารสุรไกร ผู้ช่วยราชการเมืองเป็นอุปฮาดเมืองหนองคายแทน หากแต่ใน พ.ศ. 2430 ราชบุตร (ท้าวสุพรหม) ขณะเมื่อไปรับสัญญาบัตรเป็นที่พระยาปทุมเทวาภิบาล เจ้าเมืองหนองคายนั้น ได้เกิดป่วยที่กรุงเทพฯ และถึงแก่อนิจกรรม ดังความในจดหมายเหตุว่า
"“...วันพฤหัส เดือนแปด แรมสองค่ำ ปีกุนนพศก พระยาประทุมเทวาธิบาลปวยเปนโลกจุกเสียดเหลือกำลังแพทย์จะเยียวยา เวลาสองโมงเช้า พระยาประทุมเทวาธิบาลถึงแก่กรรม…”"
ทางราชสำนักกรุงเทพฯ จึงให้กรมการเมืองหนองคายตกลงกันและให้เสนอผู้ที่ขึ้นจะเป็นเจ้าเมืองหนองคายต่อราชสำนักกรุงเทพฯ แต่มีหลักเกณฑ์ว่าผู้ที่เสนอมานั้นควรเป็น “บุตรชาย” ของพระยาวุฒาธิคุณฯ 
"“...พระยาประทุมเทวาธิบาล (สุพรหม) ถึงแก่กรรมแล้ว จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมว่า พระยาจางวางจะให้บุตรคนใดเปนพระยาประทุมต่อไป ก็ให้ไปบอกลงไปกรุงเทพพระมหานคร ไม่ว่าบุตรคนใดคนนึงจะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานให้ทั้งสิ้น...”" 
พระยาวุฒาธิคุณ (เคน) จึงมีเสนอชื่อราชบุตร (ท้าวเสือ) บุตรชายอีกคนของพระยาวุฒาธิคุณฯ ขึ้นเป็นพระยาปทุมเทวาภิบาล เจ้าเมืองหนองคายแทนพระยาปทุมเทวาภิบาล (สุพรหม) ที่ถึงแก่อนิจกรรมไป ซึ่งทางราชสำนักกรุงเทพฯ ก็ตั้งให้ตามคำขอดังกล่าว ความว่า
"“...ณ วัน ๕ เดือน ๗ ขึ้น ๗ ค่ำ พระเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณา โปรดเกล้าฯ พระราชทานสัญญาบัตร...ท้าวเสือผู้ว่าที่ราชบุตร เปนพระยาประทุมเทวาธิบาล ผู้ว่าราชการเมืองหนองคาย ๑ ท้าวคำตัน เปนราชบุตรเมืองหนองคาย ๑…”"
เครื่องราชอิสริยาภรณ์.
พระยาวุฒาธิคุณเป็นเจ้าเมืองในหัวเมืองลาวพวนเพียงไม่กี่ท่านที่ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เพราะท่านได้อุตสาหะในราชการเป็นอันมาก ดังปรากฏในพระหัตถเลขาของ พระเจ้าน้องยาเธอฯ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม ข้าหลวงมณฑลลาวกาว ซึ่งนำขึ้นกราบบังคมทูล พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ความว่า
"เมืองหนองคาย วันที่ ๒๐ เมษายน รัตนโกสินทรศก ๑๑๑ "
"ข้าพระพุทธเจ้า ขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณาทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท ...พระยาวุฒาธิคุณ จางวางเมืองหนองคาย ได้รับราชการรบทัพเมื่อคราวพระยามหาอำมาตย์ (ชื่น) ขึ้นไปเป็นแม่ทัพได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ภูสนาภรณ์เป็นความชอบ มาภายหลังเมื่อพระยาราชวรานุกูล (เอก บุญยรัตนพันธุ์) ยกกองทัพขึ้นไป ๒ ครั้ง ได้ส่งเสบียงอาหารเรียบร้อยตลอด เมื่อข้าพระพุทธเจ้าขึ้นไปรับราชการฉลองพระเดชพระคุณเมื่อปีกุนนพศก ก็ได้ส่งเสบียงอาหารเป็นกำลังแก่ราชการมาก" 
"ประการหนึ่งบรรดาผู้ที่ว่าราชการในเมืองตะวันออกที่ได้พบ ๆ มาไม่เห็นผู้ใดเป็นหลักฐานมั่นคงยั่งยืนเหมือนสักคนหนึ่งไม่มี ประการหนึ่ง สิ่งไรที่เป็นราชการแล้ว ตั้งหน้าทำโดยความอุตส่าห์ภักดีต่อราชการมิได้เห็นแก่ประโยชน์ตน รู้ว่าการสิ่งไรจะเป็นประโยชน์แก่ราชการแล้วก็พูดจาแนะนำสิ่งนั้นขึ้น ไม่เหมือนกับผู้ว่าราชการเมืองอื่น ผู้ว่าราชการเมืองอื่น ๆ มักจะคิดเสียว่าถ้าจะแนะนำการสิ่งไรขึ้นก็จะต้องใช้ให้ตัวไปทำ เหมือนหนึ่งผู้ที่มาบอกกับนายว่าหญ้าม้าที่ตรงนั้นงามแล้วนายก็ใช้ให้ผู้นั้นไปตัดหญ้าม้าให้ พระยาวุฒานี้หาเป็นเช่นนั้นไม่ ถ้ารู้ว่าสิ่งไรว่าเป็นประโยชน์แก่ราชการแล้ว ก็พูดจาแนะนำตามความเห็น อนึ่งในเร็ว ๆ นี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้ไปตรวจดูถนนที่ได้ทำไว้แต่ก่อนเห็นแคบไป ก็พูดกับกรมการและผู้อื่น ๆ บ้าง ว่าจะคิดทำถนนให้กว้างแต่ยังติดอยู่ด้วยบ้านราษฎรและกรมการที่กีดขวางอยู่มาก จึงให้ลงมือทำแผนที่ ถ้าควรจะผ่อนผันซื้อให้น้อยที่สุดเพียงไรก็จะได้คิดให้ทำลง มาภายหลังพระยาวุฒาฯ ทราบว่า ข้าพระพุทธเจ้าคิดจะทำถนนก็ให้รื้อบ้านตัวเองเข้าไปก่อน ไม่ทันที่จะได้บอกกล่าวว่ากระไร ได้ทราบข่าวจากผู้มาบอกเล่าว่า พระยาวุฒาว่าถ้าจะไม่รื้อของตัวเองเสียก่อน ภายหลังเวลาจะทำจะว่ากล่าวผู้อื่นไม่ได้ เป็นตัวอย่างดังนี้ ราชการอื่น ๆ ที่แกลงเนื้อเห็นว่าเป็นคุณประโยชน์แก่ราชการแล้ว เป็นทำไปโดยแข็งแรงไปอย่างนี้ทุกอย่าง อนึ่ง การสิ่งไรที่ไม่เห็นด้วยที่สงสัย ก็มีความกล้าหาญเข้ามาโต้ทานไต่ถาม ไม่เหมือนกับคนอื่น ๆ เป็นคนดีมาก สมควรที่จะได้รับพระราชทานเลื่อนยศความชอบอยู่แล้ว จะโปรดเกล้าฯ พระราชทานความชอบชั้นใด ก็สุดแล้วแต่จะทรงกรุณาโปรดเกล้า ฯ ..."
"ขอเดชะ ข้าพระพุทธเจ้า ประจักษ์ศิลปาคม"
 
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระราชหัตถเลขา โปรดเกล้าฯ พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฏสยามแด่พระยาวุฒาธิคุณ ความว่า
"เกาะสีชัง วันที่ ๒๑ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก ๑๑๑ 
"ถึงกรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม ด้วยเธอจดหมายลงวันที่ ๒๐ เมษายน ๑๑๑ มาขอตั้งตำแหน่งและขอตรามานั้นได้ทราบแล้ว ...และส่งตรามงกุฏสยามชั้นที่ ๒ ขึ้นไปให้พระยาวุฒาธิคุณ เหรียญบุษปะมาลาให้หลวงณรงค์โยธาแล้ว."
"(พระปรมาภิไธย) สยามินทร์ "
ถึงแก่อนิจกรรม.
พระยาวุฒาธิคุณ (เคน) ถึงแก่อนิจกรรม เมื่อวันที่ ๑๙ กันยายน พ.ศ. ๒๔๔๑ ปรากฏในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ ๑๕ หน้า ๔๐๘-๔๐๙ ร.ศ. ๑๑๗ ความว่า
""...พระยาวุฒาธิคุณ (เคน) จางวางเมืองหนองคาย ป่วยเปนโรคลมอำมพาธ ถึงแก่อนิจกรรม วันที่ ๑๙ กันยายน รัตนโกสินทร์ศก ๑๑๗..”" 
เป็นเจ้าเมืองและจางวางเมืองหนองคาย รวมระยะเวลา ๔๑ ปี