พระเจ้าประเทศราช

พระเจ้าประเทศราช เป็นบรรดาศักดิ์ ชั้นสูงสุด ที่พระมหากษัตริย์แห่งอาณาจักรสยาม ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาให้แก่ เจ้าผู้ปกครองเมืองประเทศราช
ลักษณะโดยทั่วไป.
ลักษณะร่วมกับเจ้าประเทศราช.
พระเจ้าประเทศราชและเจ้าประเทศราชจะได้รับการยกย่องจากสยามสูงขึ้นไปจากผู้ปกครองหัวเมืองอื่น เช่น
<templatestyles src="Template:Blockquote/styles.css" />พระราชโอรสเกิดด้วยเจ้าต่างประเทศซึ่งเป็นเมืองเอกราชในครั้งนั้น เป็นเจ้าฟ้าไบไรต์ ฤๅเมืองซึ่งเป็นเอกราชอยู่แต่เดิมภายหลังมาเป็นเมืองประเทศราชขึ้นกรุงเทพ ฯ พระเจ้าแผ่นดินนั้นยังคงยศศักดิ์อยู่ ถ้าพระเจ้าแผ่นดินจะโปรดให้หลานเจ้าคนนั้น ซึ่งเป็นพระราชโอรส พระราชธิดาของพระองค์เป็นเจ้าฟ้าก็เป็นได้ เหมือนดังพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ยกพระองค์เจ้าหญิง ในเจ้าจอมมารดา ซึ่งเป็นลูกเจ้าเวียงจันทน์ ขึ้นเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี เจ้าฟ้าดังนี้ก็ยังนับอยู่ว่าเป็นไบไรต์ แต่คนไม่สู้จะนับถือเหมือนพระมารดา ซึ่งเป็นพระบรมราชวงศ์เดียวกัน แลในเมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว นักเยี่ยมซึ่งเป็นบุตรสมเด็จพระนโรดมเจ้ากรุงกัมพูชา ซึ่งโปรดให้เป็นพระองค์เจ้ากำโพชราชสุดาดวง แลตนกูสุเบีย ซึ่งเป็นน้องสาวสุลต่านมหมุดเมืองลิงงา เป็นพระสนมอยู่ทั้งสองคน ก็ได้ทรงพระปรารภเป็นการดังทราบทั่วกัน ถ้าพระราชบุตรเกิดด้วยเจ้า ๒ คนนี้ ก็ต้องเป็นเจ้าฟ้าตามธรรมเนียมเหมือนกัน แต่ก็มีคนรังเกียจอยู่ในการที่จะต้องเป็นดังนั้นมาก
ธรรมเนียมการเลื่อนพระอิสริยยศในหัวเมืองล้านนา.
เดิมผู้ปกครองหัวเมืองล้านนามียศเป็นพระยา หากเจ้าเมืองคนใดมีความชอบมากจะได้รับการแต่งตั้งให้เป็นพระเจ้าเฉพาะตัว ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสถาปนาให้ผู้ปกครองนครเชียงใหม่, นครลำปาง, นครลำพูน และนครน่านมียศโดยปกติเป็นเจ้า ถ้าเจ้าผู้ครองนครมีความชอบในราชการมากเป็นพิเศษก็จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เลื่อนเป็นพระเจ้า ดังปรากฎในพระนิพนธ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ความว่า
<templatestyles src="Template:Blockquote/styles.css" />ระเบียบยศเจ้าประเทศราชนั้น แต่เดิมมารัฐบาลในกรุงเทพฯ ยกยศประเทศราชเป็นเจ้าแต่เมืองเวียงจันทน์กับเมืองหลวงพระบาง เพราะสืบสายมาแต่พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตแต่โบราณ ส่วนประเทศราชในมณฑลพายัพยังให้มียศแต่เป็น พระยา เพราะเพิ่งตั้งเป็นประเทศราชขึ้นใหม่ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์นี้ ต่อเจ้าเมืองคนใดมีความชอบมากจึงทรงตั้งให้เป็น พระเจ้า เฉพาะตัว เช่นพระเจ้าเชียงใหม่กาวิละในรัชกาลที่ ๑ พระเจ้านครลำปางดวงทิพและพระเจ้านครลำพูนบุญมาในรัชกาลที่ ๒ แต่ชาวเมืองประเทศราชเหล่านั้นเองตลอดไปจนประเทศราชที่ขึ้นกับพม่า เช่นเมืองเชียงตุงเป็นต้น นับถือว่าเป็นเจ้า พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริว่าสกุลเจ้าเจ็ดตนที่ได้ครองเมืองเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองนครลำพูนกับทั้งสกุลเจ้าเมืองน่าน ได้มีความสามิภักดิ์ยั่งยืนมา ที่ให้มียศเป็นแต่เพียงพระยา ต่ำกว่าพวกที่ครองเมืองหลวงพระบางและประเทศราชที่ขึ้นพม่าหาสมควรไม่ จึงทรงสถาปนาให้มียศโดยปกติเป็นเจ้า ถ้ามีความชอบพิเศษเลื่อนขึ้นเป็น พระเจ้า เป็นระเบียบสืบมา
โดยพฤตินัยพระอิสริยยศพระเจ้าประเทศราชนั้นจะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เลื่อนพระอิสริยยศเจ้าประเทศราช ที่ทรงมีพระชนมายุอาวุโสสูงสุดในบรรดา หัวเมืองล้านนา ขึ้นดำรงพระอิสริยยศเป็นพระเจ้าประเทศราช ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์พระมหากษัตริย์แห่งอาณาจักรสยาม ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาเลื่อนพระเกียรติยศเจ้าผู้ครองนครขึ้นดำรงพระอิสริยยศเป็นพระเจ้าประเทศราช รวมทั้งสิ้น 7 พระองค์
การสถาปนาพระเจ้าประเทศราช.
ตารางต่อไปนี้แสดงรายละเอียดการสถาปนาพระเจ้าประเทศราชในสมัยอาณาจักรธนบุรีและอาณาจักรรัตนโกสินทร์โดยยึดตามข้อมูลในพระสุพรรณบัฏ (ถ้ามี) วันที่สถาปนายึดตามปฏิทินเกรกอรี ในการสถาปนาพระเจ้านันทเสน จดหมายเหตุระบุวันที่สถาปนาคือ "วันพฤหัสบดีขึ้น 4 ค่ำ เดือน 1 จ.ศ. 1143 ปีเถาะ" อย่างไรก็ตาม จ.ศ. 1143 เป็นปีฉลูไม่ใช่ปีเถาะ ตารางต่อไปนี้ยึดตามการเผยแพร่ของกรมศิลปากรในปี พ.ศ. 2545 สันนิษฐานว่า คือ "วันพฤหัสบดีขึ้น 4 ค่ำ เดือน 1 จ.ศ. 1144 ปีขาล"