ชาวตาตาร์

ชาวตาตาร์  หรือ ตาร์ตาร์  เป็นคำให้ความหมายกว้างถึงกลุ่มชนเตอร์กิกหลายกลุ่มที่เรียกตนเองด้วยชื่อนั้นทั่วยุโรปตะวันออกและเอเชีย เดิมตาตาร์อาจหมายถึงสมาพันธ์ตาตาร์ หนึ่งในสมาพันธ์เผ่าใหญ่ห้าเผ่าในที่ราบสูงมองโกเลียสมัยคริสต์ศตวรรษที่ 12 ซึ่งต่อมาถูกรวมเข้ากับจักรวรรดิมองโกล เมื่อเจงกิส ข่านรวมชนเผ่าร่อนเร่ต่าง ๆ คำว่า "ตาตาร์" หรือ "ตาร์ตาร์" ในประวัติศาสตร์ใช้บรรยายถึงกลุ่มชนที่มีพื้นเพในมวลแผ่นดินเอเชียเหนือและเอเชียกลางที่เรียกว่า ตาร์ตารี ซึ่งบางครั้งมีการใช้คำนี้ผสมกับคำว่าจักรวรรดิมองโกล อย่างไรก็ตามคำว่า "ตาตาร์" เมื่อไม่นานมานี้หมายความเฉพาะกลุ่มชนที่เรียกตนเองว่าตาตาร์หรือพูดภาษาตาตาร์
กลุ่มชนที่เรียกตนเองว่าตาตาร์ประกอบด้วยชาวตาตาร์วอลกาในภูมิภาควอลกา-ยูรัล ทางตะวันตกของรัสเซีย ชาวตาตาร์ไครเมียในคาบสมุทรไครเมีย ชาวตาตาร์อัฟกันในอัฟกานิสถาน ชาวตาตาร์ไซบีเรียในไซบีเรียตะวันตก และชาวตาตาร์ลิปกาในเบลารุส ลิทัวเนียและโปแลนด์ ชาวตาตาร์กลุ่มใหญ่ที่สุดคือชาวตาตาร์วอลกาที่อาศัยอยู่ในสาธารณรัฐตาตาร์สตานของรัสเซีย คิดเป็น 53 เปอร์เซ็นต์ของประชากรตาตาร์สตานทั้งหมด มีชาวตาตาร์ประมาณ 5.3 ล้านคนในรัสเซียใน ค.ศ. 2010
กลุ่มชนตาตาร์หลักสามกลุ่มอย่างชาวตาตาร์วอลกา ชาวตาตาร์ไครเมียและชาวตาตาร์ไซบีเรีย แม้จะเรียกตนเองว่าตาตาร์เหมือนกัน แต่ทั้งหมดพูดภาษาคิปชากคนละกลุ่ม การศึกษาทางพันธุกรรมพบว่าทั้งสามกลุ่มไม่มีบรรพบุรุษร่วมกัน กล่าวคือพวกเขาก่อตัวเป็นอิสระจากกลุ่มอื่น ๆ อย่างไรก็ตามเป็นไปได้ที่ชาวตาตาร์อาจมีต้นกำเนิดร่วมกันในสมัยโกลเดนฮอร์ด
ตระกูลขุนนางหลายตระกูลในอาณาจักรซาร์รัสเซียและจักรวรรดิรัสเซียมีที่มาจากชาวตาตาร์
ศัพทมูลวิทยา.
ตาตาร์เป็นคำเรียกประชากรของอดีตโกลเดนฮอร์ดในยุโรป เช่น รัฐข่านคาซัน รัฐข่านไครเมีย รัฐข่านอัสตราฮัน รัฐข่านกอเซมและรัฐข่านซีเบียร์ การสะกด "Tartar" มีที่มาจากทั้งภาษาละตินและฝรั่งเศส เข้าสู่โลกยุโรปตะวันตกผ่านภาษาตุรกีและเปอร์เซีย ("ผู้ส่งสารบนหลังม้า") พจนานุกรมภาษาอังกฤษ ฉบับออกซฟอร์ดสันนิษฐานว่าการเพิ่มตัว "r" ใน "Tartar" อาจเกี่ยวข้องกับทาร์ทารัส
Ochir (2016) กล่าวว่าชาวตาตาร์ไซบีเรียและชาวตาตาร์ที่อาศัยในพื้นที่ระหว่างทวีปเอเชียและยุโรปมีพื้นเพเป็นชาวเตอร์กิกและรับเอาคำตาตาร์มาใช้ภายหลัง พวกเขาไม่ได้มีบรรพบุรุษเป็นชาวมองโกลและชาวเตอร์กิกที่กลายเป็นมองโกลในสมาพันธ์ตาตาร์ที่ปกครองพวกเขาช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 6–8 ขณะที่ Pow (2019) เสนอว่ากลุ่มชนเตอร์กิกในคูมาเนียรับคำตาตาร์มาใช้เพื่อแสดงความภักดีต่อชาวมองโกล ก่อนจะรับวัฒนธรรมและภาษามองโกลมาด้วย
ภาษา.
มะห์มูด อัลคัชการี นักวิชาการจากรัฐข่านคาราคานิดสมัยคริสต์ศตวรรษที่ 11 บันทึกว่าชาวตาตาร์ในอดีตสามารถพูดภาษาเตอร์กิกอื่น ๆ นอกเหนือจากภาษาตนเอง
ภาษาตาตาร์สมัยใหม่และภาษาบัชกอร์ตเป็นภาษาในกลุ่มภาษาคิปชาก ซึ่งเป็นกลุ่มภาษาเตอร์กิกทั่วไปที่แพร่หลายในยุโรปตะวันออกและเอเชียกลาง ภาษาตาตาร์มีภาษาย่อยสองภาษาคือ ภาษาตาตาร์กลางและตะวันตก ภาษาย่อยตะวันตกพูดโดยชาวตาตาร์มิชาร์ ส่วนภาษาย่อยกลางพูดโดยชาวตาตาร์อัสตราฮันและคาซัน
ภาษาตาตาร์ไซบีเรียเป็นภาษาที่พูดโดยชาวตาตาร์ไซบีเรีย มีความแตกต่างจากภาษาตาตาร์ของชาวตาตาร์วอลกา-ยูรัลอย่างมากจนไม่สามารถเข้าใจร่วมได้ (mutual intelligibility) ซึ่งอาจเป็นเพราะทั้งสองกลุ่มมีบรรพบุรุษต่างกัน โดยชาวตาตาร์วอลกาอาจมีที่มาจากช่วงโกลเดนฮอร์ด ส่วนชาวตาตาร์ไซบีเรียสืบเชื้อสายจากชาวเคต (Ket) ชาวซามอเยดิก (Samoyedic) และชาวยูเกรียน (Ugrians) นอกเหนือจากชาวเตอร์กิก-มองโกลในโกลเดนฮอร์ด
ภาษาตาตาร์ไครเมียเป็นภาษาพื้นถิ่นของชาวตาตาร์ไครเมีย บางครั้งมักสับสนว่าเป็นภาษาย่อยหนึ่งของภาษาตาตาร์ แม้ทั้งสองภาษาจะอยู่ในกลุ่มคิปชากเหมือนกันและมีระดับความเข้าใจร่วมอย่างสำคัญ แต่ภาษาที่ใกล้เคียงภาษาตาตาร์ไครเมียที่สุด คือ ภาษาคูมิกและภาษาคาราไช-บัลคาร์
เชิงอรรถ.