สมเด็จพระอัครมหาสังฆราชาธิบดี (เทพ วงศ์)

สมเด็จพระอัครมหาสังฆราชาธิบดี (เทพ วงศ์) (เขมร: សម្ដេចព្រះអគ្គមហាសង្ឃរាជាធិបតី ទេព វង្ស; 12 มกราคม พ.ศ. 2475 — 26 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2567) ทรงเป็นพระภิกษุชาวกัมพูชาผู้ดำรงสมณศักดิ์เป็นสมเด็จพระสังฆราชแห่งกัมพูชาจนถึงวันสิ้นพระชนม์ในปี พ.ศ. 2567
พระประวัติ.
วัยเยาว์.
สมเด็จพระอัครมหาสังฆราชาธิบดี (เทพ วงศ์) ทรงประสูติ ณ บ้านตรำเปียงจ็อก ตำบลเจรียะว จังหวัดเสียมราฐ และเมื่อมีพระชนมายุได้ 10 พรรษา ทรงเข้าศึกษาพระธรรมวินัยที่วัดเรียจโบ ในตัวเมืองเสียมราฐ เมื่อมีพระชนมายุได้ 16 พรรษา ทรงผนวชเป็นสามเณรที่วัดเดิม แต่ด้วยภาระหน้าที่ทางครอบครัว จึงทรงครองผ้าเพียง 9 เดือน พระอุปัชฌาย์ของพระองค์คือ พระอาจารย์เฮง เมา เจ้าอาวาสวัด ครั้นเมื่อมีพระชนมายุครบ 21 พรรษา จึงทรงอุปสมบทเป็นพระภิกษุที่วัดเดิม โดยมีพระอุปัชฌาย์องค์เดิมเป็นผู้บวชให้เช่นกัน และในปี พ.ศ. 2499 ทรงได้รับแต่งตั้งให้ดำรงสมณศักดิ์เป็น “พระครูโสรฺต” ซึ่งเป็นพระภิกษุชั้นรองเจ้าอาวาสของวัด
ยุคเขมรแดง.
เช่นเดียวกับพระสงฆ์กัมพูชาทั้งปวง สมเด็จพระอัครมหาสังฆราชาธิบดี (เทพ วงศ์) ทรงถูกบีบบังคับให้ลาสิกขาในช่วงระหว่าง พ.ศ. 2518–2522 ภายใต้การปกครองของระบอบเขมรแดง ในช่วงเวลาดังกล่าว บางแหล่งข้อมูลระบุว่าพระองค์สามารถลี้ภัยไปยังประเทศเวียดนามได้ แต่เรื่องนี้ยังคงเป็นที่ถกเถียงในหมู่นักวิชาการ ต่อมา ในระหว่างการไต่สวนของศาลประชาชนเพื่อการปฏิวัติ ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากรัฐบาลเวียดนาม และจัดขึ้นระหว่างวันที่ 15 ถึง 20 กรกฎาคม พ.ศ. 2522 พระองค์ได้ทรงกล่าวหาพล พต โดยตรงว่ามีส่วนในการสังหารพระสงฆ์ 57 รูป รวมถึงพระภิกษุผู้เป็นหลานของพระองค์เอง 3 รูป อย่างไรก็ดี ภายหลังพระองค์ได้ทรงแสดงพระเมตตาและอภัยต่อผู้นำเขมรแดงบางราย โดยครั้งหนึ่งได้ทรงเปรียบเปรยเอียง สารี กับองคุลิมาล โจรร้ายในพระพุทธศาสนาที่กลับใจและบรรลุธรรมภายหลังการกลับตัวเข้าสู่พระธรรมวินัย
การอุปสมบทใหม่และการฟื้นฟูคณะสงฆ์หลังปี พ.ศ. 2522.
สมเด็จพระอัครมหาสังฆราชาธิบดี (เทพ วงษ์) ทรงเป็นพระภิกษุที่อายุน้อยที่สุดในบรรดาพระผู้ใหญ่ 7 รูป ที่ได้รับการอุปสมบทใหม่ ณ วัดอุณาโลม เมื่อวันที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2522 ในพิธีที่จัดขึ้นโดยรัฐ เพื่อจัดตั้งแกนนำคณะสงฆ์ชุดใหม่ซึ่งจะสามารถอุปสมบทพระรูปอื่น ๆ ต่อไป และเป็นจุดเริ่มต้นในการฟื้นฟูพระพุทธศาสนาในกัมพูชาที่ถูกทำลายเกือบสิ้นโดยระบอบเขมรแดง ในการอุปสมบทครั้งนี้ทรงได้รับฉายานามทางธรรมในภาษาบาลีว่า อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคิโก อย่างไรก็ตาม มีผู้ตั้งข้อสงสัยเกี่ยวกับสมณศักดิ์และความชอบธรรมของพิธีอุปสมบทครั้งนั้น นอกจากนี้ การสถาปนาคณะสงฆ์ใหม่ภายหลังยังมิได้ฟื้นฟูการแบ่งแยกระหว่างนิกายมหานิกายและธรรมยุติ ซึ่งเคยมีอยู่ก่อนถูกล้มล้างโดยระบอบพล พต
การกลับเข้าสู่สมณเพศและบทบาทในรัฐบาลหลังยุคเขมรแดง.
เช่นเดียวกับพระสงฆ์ส่วนใหญ่ที่ได้รับการอุปสมบทใหม่ในพิธีวันที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2522 พระองค์ได้ทรงกลับเข้าสู่ชีวิตสมณเพศก่อนหน้านั้นแล้วเป็นเวลาหลายเดือน โดยเชื่อกันว่าเริ่มต้นตั้งแต่เดือนมิถุนายน ปีเดียวกัน พระองค์ทรงสวมจีวรและดำรงตนเป็นพระภิกษุในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2522 ขณะเสด็จไปเป็นพยานในศาลประชาชนเพื่อไต่สวนพล พต และผู้นำเขมรแดงคนอื่น ๆ (ซึ่งจัดขึ้นโดยไม่ปรากฏตัวของจำเลย) โดยทรงให้การว่ามีพระสงฆ์ถึง 57 รูปในตำบลเดียวที่ถูกเขมรแดงประหารชีวิต ซึ่งรวมถึงพระภิกษุผู้เป็นหลานของพระองค์เอง 3 รูป นอกจากนี้ พระองค์ยังทรงให้การว่าพระองค์เองเคยถูกเกณฑ์ให้ทำงานหนักตลอดช่วงเกือบสี่ปีแห่งการปกครองของเขมรแดง ในปีนั้นเอง พระองค์ยังทรงเป็นผู้แทนคณะสงฆ์กัมพูชาและรัฐบาลสาธารณรัฐประชาชนกัมพูชา (PRK) เดินทางเยือนมองโกเลียและสหภาพโซเวียตในฐานะพระภิกษุ เพื่อเผยแพร่ภาพลักษณ์ใหม่ของประเทศภายหลังยุคเขมรแดง
การก้าวขึ้นเป็นผู้นำคณะสงฆ์และบทบาททางการเมือง.
ภายหลังจากการอุปสมบทใหม่ในปี พ.ศ. 2522 พระองค์ทรงได้รับแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่ง “"พระครูวินัยธร”" ซึ่งเป็นผู้รับผิดชอบดูแลด้านวินัยของคณะสงฆ์ ในระยะแรก พระแกต เวย์ ซึ่งเป็นพระที่มีอาวุโสสูงสุดในบรรดาพระ 7 รูปที่อุปสมบทใหม่ ได้ทำหน้าที่เป็นพระอุปัชฌาย์ในพิธีอุปสมบทพระสงฆ์ใหม่ตามสายการปกครองของรัฐ แต่ด้วยเหตุแห่งชราภาพ พระแกต เวย์จึงหยุดปฏิบัติหน้าที่นี้ในปี พ.ศ. 2524 และพระองค์ได้ทรงรับหน้าที่ดังกล่าวแทน นับแต่นั้น พระองค์จึงทรงเป็นผู้นำโดยพฤตินัยของคณะสงฆ์พุทธศาสนารวมแห่งกัมพูชา ("Unified Cambodian Buddhist Sangha") ในระบอบการปกครองของสาธารณรัฐประชาชนกัมพูชา มิได้มีการจัดตั้งกระทรวงศาสนาเช่นในอดีต แต่สถาบันศาสนาทั้งหลายอยู่ภายใต้การควบคุมของแนวร่วมสมานฉันท์เพื่อการสร้างสรรค์และพิทักษ์มาตุภูมิกัมพูชา ซึ่งเรียกกันโดยทั่วไปว่า “แนวร่วม” ("The Front") ทรงเป็นหนึ่งในคณะกรรมการกลางชุดแรกของแนวร่วม และในเดือนกันยายน พ.ศ. 2522 ทรงได้รับการแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งรองประธานคนที่สี่ขององค์กรนี้ ต่อมาในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2524 พระองค์ยังได้รับเลือกตั้งเป็นสมาชิกสภาแห่งชาติในฐานะผู้แทนจังหวัดเสียมราฐ และในเดือนกรกฎาคมปีเดียวกัน ทรงได้รับแต่งตั้งเป็นรองประธานสภาแห่งชาติ
ตำแหน่งผู้นำคณะสงฆ์ภายใต้ระบอบสังคมนิยม.
ภายใต้การปกครองของสาธารณรัฐประชาชนกัมพูชา (พ.ศ. 2522–2534) รัฐบาลไม่ได้ใช้คำว่า "สมเด็จพระสังฆราช" อย่างเป็นทางการสำหรับผู้นำคณะสงฆ์ แม้ว่าในบางแหล่งจะใช้คำดังกล่าวเพื่ออธิบายบทบาทของพระองค์ในยุคทศวรรษ 2520–2530 อย่างไรก็ตาม บทบาทของพระองค์ในบริบทของระบอบคอมมิวนิสต์นั้น ควรเรียกอย่างถูกต้องว่า "ประธานการกสงฆ์แห่งกัมพูชา" ซึ่งเป็นตำแหน่งที่พระองค์ดำรงอย่างเป็นทางการหลังเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2531 ตลอดช่วงเวลาดังกล่าว พระองค์ทรงเป็นผู้นำสูงสุดของพระพุทธศาสนาในกัมพูชาเพียงพระองค์เดียว จนถึงปี พ.ศ. 2534
สมเด็จพระสังฆราชมหานิกายตั้งแต่ปี พ.ศ. 2534.
ภายหลังการลงนามในข้อตกลงสันติภาพกรุงปารีส เมื่อวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2534 ซึ่งส่งผลให้สมเด็จพระนโรดม สีหนุ กลับมาดำรงตำแหน่งประมุขแห่งรัฐ ระบบคณะสงฆ์ในกัมพูชาก็ได้รับการฟื้นฟูให้แยกออกเป็น 2 นิกายอีกครั้ง ได้แก่ มหานิกาย และธรรมยุติกนิกาย อีกทั้งยังมีการรื้อฟื้นการพระราชทานสมณศักดิ์และบรรดาศักดิ์ตามราชประเพณี เมื่อวันที่ 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2534 พระองค์ได้รับพระราชทานพระสมณศักดิ์ศรีเป็น “"สมเด็จพระมหาสุเมธาธิบดี“ และในวันที่ 15 พฤศจิกายนปีเดียวกัน ได้รับการแต่งตั้งอย่างเป็นทางการให้ดำรงตำแหน่ง “สมเด็จพระสังฆราชมหานิกาย” โดยพระบรมราชโองการของสมเด็จพระนโรดม สีหนุ ต่อมาในวันที่ 7 ธันวาคม สมเด็จพระสุคนธาธิบดี (บัว กรี) ก็ได้รับแต่งตั้งให้เป็นสมเด็จพระสังฆราชธรรมยุติกนิกาย" โดยพระมหากษัตริย์เช่นกัน พระองค์ยังได้รับแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งสมาชิกโดยตำแหน่งของ "กรมปรึกษาราชบัลลังก์สภากัมพูชา" เมื่อวันที่ 23 กันยายน พ.ศ. 2536
บทบาททางการเมืองและข้อวิพากษ์.
ทรงสนับสนุนพลเอกฮุน เซน อย่างต่อเนื่อง ทั้งก่อนและหลังเหตุการณ์รัฐประหารในปี พ.ศ. 2540 โดยไม่มีเงื่อนไข ในช่วงการเลือกตั้งอันวุ่นวายในปี พ.ศ. 2541 เมื่อพระภิกษุ 12 รูปซึ่งมีแนวโน้มสนับสนุนฝ่ายค้านปิดประตูขังตัวเองอยู่ในอาคารหลังหนึ่งของวัดอุณาโลม พระองค์ได้กราบบังคมทูลขอความช่วยเหลือจากพลเอกฮุน เซน เพื่อระงับเหตุการณ์ดังกล่าว ทำให้พระองค์ถูกวิจารณ์อย่างรุนแรงจากฝ่ายตรงข้ามทางการเมือง ในปี พ.ศ. 2545 พระองค์แต่งตั้งพระทิม สาคร ซึ่งเป็นชาวกัมพูชาเชื้อสายเวียดนามจากเขตกัมพูชา ให้ดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาส แม้จะทราบดีว่าไม่มีคุณสมบัติถูกต้องตามหลักกฎหมาย ต่อมาในวันที่ 16 มิถุนายน พ.ศ. 2550 พระองค์ถูกกดดันให้ลาสิกขาพระทิม สาคร ภายหลังถูกกล่าวหาว่ามีพฤติกรรมไม่เหมาะสมและใช้สถานะพระภิกษุเพื่อเผยแพร่แนวคิดชาตินิยม อีกทั้ง ในปี พ.ศ. 2546 พระองค์ทรงออกคำสั่งห้ามพระสงฆ์ประมาณ 60,000 รูปทั่วประเทศใช้สิทธิเลือกตั้ง แต่ภายใต้แรงกดดันจากสังคม พระองค์ทรงยกเลิกคำสั่งดังกล่าวในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2549 โดยให้เหตุผลว่า พระสงฆ์สามารถใช้สิทธิเลือกตั้งได้เพื่อประโยชน์แห่งการพัฒนาชาติ
สมณศักดิ์สูงสุด.
ในปี พ.ศ. 2549 พระองค์ได้รับการสถาปนาพระสมณศักดิ์เป็น “สมเด็จพระอัครมหาสังฆราชาธิบดี” (เขมร: សម្តេចព្រះអគ្គមហាសង្ឃរាជាធិបតី) ซึ่งเป็นตำแหน่งสูงสุดของคณะสงฆ์กัมพูชา และเป็นพระภิกษุรูปแรกในรอบกว่า 150 ปีที่ได้รับสมณศักดิ์นี้ ซึ่งมีอำนาจครอบคลุมทั้งมหานิกายและธรรมยุติกนิกาย
การสิ้นพระชนม์.
สมเด็จพระอัครมหาสังฆราชาธิบดี (เทพ วงศ์) สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 26 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2567 สิริพระชันษา 93 ปี กระทรวงศาสนาและศิลปวัฒนธรรมแห่งราชอาณาจักรกัมพูชาได้แถลงว่า สาเหตุการสิ้นพระชนม์มาจากพระอาการประชวรเรื้อรัง พระศพของพระองค์ได้ถูกอัญเชิญไปประดิษฐานไว้ ณ วัดอุณาโลม เพื่อให้พุทธศาสนิกชนและประชาชนทั่วไปได้เข้าสักการะและแสดงความอาลัยก่อนจะมีพิธีพระราชทานเพลิงพระศพในเวลาต่อมา