แม่น้ำเจ้าพระยา

แม่น้ำเจ้าพระยา เป็นแม่น้ำสายหลักของประเทศไทย โดยถือเป็นแม่น้ำสายสำคัญที่สุดสายหนึ่งของประเทศ มีความยาวโดยประมาณกว่า 372 กิโลเมตร เริ่มต้นจากจุดบรรจบของแม่น้ำสายหลักสองสายจากภาคเหนือ ได้แก่ แม่น้ำปิงและแม่น้ำน่าน ณ บริเวณปากน้ำโพ อำเภอเมืองนครสวรรค์ จังหวัดนครสวรรค์ ลักษณะของแม่น้ำทั้งสองสายแตกต่างกันอย่างชัดเจน กล่าวคือ แม่น้ำน่านจะมีน้ำที่มีสีออกแดงจากตะกอนดินและแร่ธาตุจากลุ่มน้ำทางทิศตะวันออก ขณะที่แม่น้ำปิงมีสีเขียวอมฟ้าใสสะอาด ไหลมาจากแถบเทือกเขาในจังหวัดเชียงใหม่และจังหวัดตาก เมื่อน้ำทั้งสองสายไหลมาบรรจบกันจึงก่อกำเนิดแม่น้ำสายใหญ่ที่เรียกว่า "เจ้าพระยา" ซึ่งเปรียบเสมือนเส้นเลือดใหญ่ที่หล่อเลี้ยงแผ่นดินภาคกลางมาตั้งแต่ยุคโบราณ
หลังจากการก่อกำเนิด แม่น้ำเจ้าพระยาไหลลงทางทิศใต้ ผ่านพื้นที่ลุ่มภาคกลางที่อุดมสมบูรณ์ โดยพาดผ่านจังหวัดอุทัยธานี ชัยนาท สิงห์บุรี อ่างทอง และพระนครศรีอยุธยา ซึ่งพื้นที่เหล่านี้มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์และเป็นศูนย์กลางของอารยธรรมลุ่มน้ำมาตั้งแต่สมัยอาณาจักรสุโขทัย อยุธยา จนถึงรัตนโกสินทร์ แม่น้ำเจ้าพระยาทำหน้าที่เป็นเส้นทางคมนาคม การค้าขาย และการขนส่งทางน้ำที่สำคัญที่สุดของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ นอกจากนี้ยังเป็นแหล่งน้ำหล่อเลี้ยงพื้นที่เกษตรกรรมขนาดใหญ่ โดยเฉพาะนาข้าวที่เป็นฐานเศรษฐกิจสำคัญของประเทศ แม่น้ำสายนี้ยังเชื่อมโยงกับระบบคลองชลประทานหลากหลายสายที่แตกแขนงออกไป เพื่อกระจายทรัพยากรน้ำสู่พื้นที่รอบนอกอย่างทั่วถึง
เมื่อเข้าสู่พื้นที่เมืองหลวง แม่น้ำเจ้าพระยาไหลผ่านจังหวัดปทุมธานี นนทบุรี และเข้าสู่กรุงเทพมหานคร ซึ่งถือเป็นช่วงที่แม่น้ำมีบทบาทสูงสุดทั้งในด้านเศรษฐกิจ สังคม และการวางผังเมือง โดยมีการพัฒนาเมืองอย่างหนาแน่นตลอดสองฟากฝั่ง อันเป็นที่ตั้งของท่าเรือ ตลาด ชุมชนดั้งเดิม วัดวาอาราม และสถานที่ราชการสำคัญ แม่น้ำเจ้าพระยาเปรียบเสมือนหัวใจของกรุงเทพมหานคร และยังคงเป็นเส้นทางคมนาคมทางน้ำที่มีบทบาทในปัจจุบัน ทั้งในรูปแบบของเรือด่วนเจ้าพระยา เรือข้ามฟาก และเรือท่องเที่ยว ก่อนจะไหลออกสู่อ่าวไทยบริเวณอำเภอเมืองสมุทรปราการและอำเภอพระสมุทรเจดีย์ จังหวัดสมุทรปราการ โดยปากแม่น้ำเจ้าพระยานี้ยังเป็นจุดเชื่อมโยงการเดินเรือระหว่างภูมิภาคภายในประเทศและการขนส่งระหว่างประเทศ แม่น้ำเจ้าพระยาจึงเป็นทั้งแหล่งชีวิต พื้นที่วัฒนธรรม และโครงสร้างพื้นฐานที่หล่อเลี้ยงประเทศสืบเนื่องมาแต่โบราณจนถึงปัจจุบัน
ข้อมูลทางภูมิศาสตร์.
จุดเริ่มของแม่น้ำเจ้าพระยาอยู่ที่บริเวณปากน้ำโพ อำเภอเมืองนครสวรรค์ จังหวัดนครสวรรค์ โดยการรวมของแม่น้ำปิงและแม่น้ำน่าน แม่น้ำทั้งสองรับน้ำมาจากทิวเขาถนนธงชัยและทิวเขาผีปันน้ำ ที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยามีพื้นที่ 20,125 ตารางกิโลเมตร (ไม่รวมลุ่มน้ำปิง วัง ยม น่าน สะแกกรัง ป่าสัก และท่าจีน) และมีความยาวถึง 372 กิโลเมตร โดยแยกออกเป็นแม่น้ำท่าจีน (คลองมะขามเฒ่า) ที่จังหวัดชัยนาท
ที่มาของชื่อ.
"พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา" ระบุว่า เมื่อ พ.ศ. 2041 ในสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ได้มีการขุดลอกคลองสำโรงเนื่องจากคลองตื้นเขิน เรือใหญ่เดินทางไปมาผ่านคลองสำโรงไม่สะดวก และมีการขุดพบรูปเทพารักษ์ 2 องค์ได้แก่ พระยาแสนตาและพระยาบาทสังขกร จึงเรียกชุมชนบริเวณนี้ว่า "บางเจ้าพระยา" ซึ่งต่อมาได้นำชื่อชุมชนบริเวณปากน้ำนี้มาตั้งเป็นชื่อแม่น้ำ
ธรณีกาล.
แม่น้ำเจ้าพระยาเป็นแม่น้ำเก่าในยุคไพลสโตซีน เป็นหนึ่งในแควหลักของแม่น้ำซุนดาเหนือ ร่วมสมัยกับแม่น้ำแม่กลอง แม่น้ำพุมดวง–ตาปี ต่อมาช่วงต้นยุคโฮโลซีน น้ำทะเลเพิ่มสูงขึ้นจากการละลายของน้ำแข็ง ทำให้ขอบเขตแม่น้ำเจ้าพระยาหายไป เนื่องจากพื้นที่ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาจมอยู่ใต้อ่าวไทยโบราณ จากนั้นเริ่มมีการทับถมของดินตะกอนใหม่อีกครั้ง จนเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาในปัจจุบัน
การขุดลัดแม่น้ำ.
การขุดลัดแม่น้ำเจ้าพระยาในบริเวณกรุงเทพมหานคร ทั้ง 3 ครั้งในสมัยอยุธยา ประกอบด้วยคลองลัดบางกอก พ.ศ. 2065 รัชสมัยสมเด็จพระไชยราชาธิราช, คลองลัดบางกรวย พ.ศ. 2081 รัชสมัยสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ, คลองลัดนนทบุรี พ.ศ. 2179 รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง และในสมัยรัตนโกสินทร์มีการขุดลอกคลองลัดโพธิ์ บริเวณตำบลทรงคะนองและตำบลบางยอ อำเภอพระประแดง จังหวัดสมุทรปราการ เพื่อช่วยในการระบายน้ำและผลิตกระแสไฟฟ้า
ลำน้ำสาขา.
ด้วยความที่แม่น้ำเจ้าพระยามีความสำคัญเปรียบเสมือนเส้นเลือดใหญ่ของภาคกลาง ทั้งในด้านการเดินทางและวิถีชีวิต นอกจากจะมีการสร้างสะพานและท่าน้ำจำนวนมากแล้ว ยังมีลำน้ำสาขา คลองธรรมชาติ และคลองขุด ซึ่งเชื่อมโยงแม่น้ำเจ้าพระยากับพื้นที่ภายในให้สามารถติดต่อถึงกันได้ โดยลำน้ำสาขาและคลองมีจำนวนมาก แบ่งออกเป็น 3 กลุ่มใหญ่ ๆ ดังนี้
ต้นน้ำ.
ต้นน้ำซึ่งได้ไหลมาลงยังแม่น้ำเจ้าพระยาประกอบด้วย
ท่าน้ำ.
แม่น้ำเจ้าพระยาเป็นเส้นทางคมนาคมอีกเส้นทางสำหรับคนกรุงเทพมหานครและปริมณฑล จึงทำให้มีการสร้างท่าน้ำจำนวนมากเพื่อรองรับการขนส่งทางน้ำ โดยท่าน้ำในการเดินเรือโดยสารในเขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑล มีดังนี้
การผลิตน้ำประปา.
แม่น้ำเจ้าพระยาเป็นแหล่งผลิตน้ำประปาสำคัญของการประปาส่วนภูมิภาคในพื้นที่ภาคกลาง ส่วนเขตจังหวัดนนทบุรี กรุงเทพมหานครและจังหวัดสมุทรปราการ รับผิดชอบโดยการประปานครหลวง โดยมีสถานีสูบน้ำดิบสำแล ตั้งอยู่ที่ตำบลบ้านกระแชง อำเภอเมืองปทุมธานี จังหวัดปทุมธานี