ประวัติศาสตร์หัวเมืองเหนือ (พ.ศ. 1981–2127)

หัวเมืองเหนือ (พ.ศ. 1981–2127) คือ ดินแดนของอาณาจักรสุโขทัย (เมืองพระพิษณุโลกสองแคว เมืองสุโขทัย เมืองพิชัย เมืองสวรรคโลก เมืองกำแพงเพชร เมืองพิจิตร และเมืองพระบาง) ซึ่งตกอยู่ภายใต้การปกครองของอาณาจักรอยุธยาหลังอาณาจักรสุโขทัยสิ้นสุดลง โดยกษัตริย์แห่งอยุธยาไม่ได้ปกครองโดยตรง แต่แต่งตั้งผู้ปกครองเมืองพิษณุโลกให้เป็นผู้ปกครองหัวเมืองเหนือแทน จนต่อมาถูกรวมเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรอยุธยาเพื่อเป็นฐานกำลังในการต่อต้านราชวงศ์ตองอู
ประวัติศาสตร์.
การปกครองหัวเมืองเหนือของอาณาจักรอยุธยา.
อาณาจักรสุโขทัยเริ่มอ่อนแอลงหลังจากรัชกาลพ่อขุนรามคำแหงมหาราช การปรากฏตัวขึ้นของอาณาจักรอยุธยาทางตอนใต้กระทบกระเทือนเสถียรภาพของสุโขทัย จนในท้ายที่สุดสุโขทัยถูกแทรกแซงจากอยุธยาจนตกเป็นประเทศราช โดยมีพระมหาธรรมราชาที่ 4 (บรมปาล) เป็นผู้ปกครองอาณาจักรสุโขทัยพระองค์สุดท้าย ในขณะนั้น ด้วยการแทรกแซงของอยุธยา อาณาจักรสุโขทัยจึงถูกแบ่งออกเป็น 4 ส่วน คือ
หลังสิ้นรัชกาลพระมหาธรรมราชาที่ 4 (บรมปาล) พระยายุทธิษเฐียรได้ครองเมืองสองแคว และเมื่อแรกที่สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเสด็จขึ้นผ่านพิภพเป็นพระมหากษัตริย์กรุงศรีอยุธยา ปรากฏว่าขณะนั้นพระยายุทธิษเฐียรเกิดน้อยเนื้อต่ำใจที่ได้เพียงตำแหน่งพระยาสองแคว เนื่องด้วยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงเคยดำริไว้สมัยทรงพระเยาว์ว่า หากได้ขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์จะชุบเลี้ยงพระยายุทธิษเฐียรให้ได้เป็นพระมหาอุปราช พ.ศ. 1994 พระยายุทธิษเฐียรจึงเอาใจออกหากจากสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถไปขึ้นกับพระยาติโลกราช กษัตริย์ล้านนาในขณะนั้น เหตุการณ์นี้ส่งผลให้เกิดการเฉลิมพระนามกษัตริย์ล้านนาจากพระยาเป็นพระเจ้าเพื่อให้เสมอศักดิ์ด้วยกรุงศรีอยุธยา พระนามพระยาติโลกราชจึงได้รับการเฉลิมเป็นพระเจ้าติโลกราช 
หลังจากที่พระยายุทธิษเฐียรนำสองแควออกจากอยุธยาไปขึ้นกับล้านนา สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถจึงเสด็จจากกรุงศรีอยุธยากลับมาพำนัก ณ เมืองสรลวงสองแคว พร้อมทั้งสร้างกำแพงและค่ายคู ประตู หอรบ แล้วจึงสถาปนาขึ้นเป็นเมืองพระพิษณุโลกสองแคว เป็นราชธานีฝ่ายเหนือของอาณาจักร สงครามแย่งชิงหัวเมืองเหนือระหว่างอยุธยาและล้านนาสิ้นสุดลงเมื่อสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถจึงทรงตีเอาเมืองเชลียงคืนได้ในปี พ.ศ. 2017 แต่เหตุการณ์ทางหัวเมืองเหนือยังไม่เข้าสู่ภาวะที่น่าไว้วางใจ จึงตัดสินพระทัยพำนักยังนครพระพิษณุโลกสองแควต่อจนสิ้นรัชกาล ส่วนทางอยุธยานั้น ทรงได้สถาปนาสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 3 พระราชโอรสเป็นพระมหาอุปราชดูแลอยุธยาและหัวเมืองฝ่ายใต้ 
ด้วยความที่เป็นคนละอาณาจักรมาก่อน และเคยมีสงครามต่อกัน ชาวบ้านระหว่างสุโขทัยและอยุธยาจึงมิได้ปรองดองเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกัน จึงต้องแยกการปกครอง โดยพระมหากษัตริย์อยุธยาจะทรงสถาปนาพระราชโอรส หรือพระอนุชา หรือพระญาติอันมีเชื้อสายสุโขทัยปกครองพิษณุโลกในฐานะราชธานีฝ่ายเหนือ และควบคุมหัวเมืองเหนือทั้งหมด
การสิ้นสุด.
พ.ศ. 2127 หลังจากชนะศึกที่แม่น้ำสะโตงแล้ว พระนเรศวรโปรดให้เทครัวหัวเมืองเหนือทั้งปวงลงมาไว้ที่อยุธยา เพื่อเตรียมรับศึกใหญ่ พิษณุโลกและหัวเมืองเหนือทั้งหมดจึงกลายเป็นเมืองร้าง หลังจากเทครัวไปเมืองใต้ จึงสิ้นสุดการแบ่งแยกระหว่างชาวเมืองเหนือกับชาวเมืองใต้ และถือเป็นการสิ้นสุดของหัวเมืองเหนือโดยสมบูรณ์ เพราะหลังจากนั้น 8 ปี พิษณุโลกได้ถูกฟื้นฟูอีกครั้ง แต่ถือเป็นเมืองเอกในราชอาณาจักร มิใช่ราชธานีฝ่ายเหนือ
ในด้านวิชาการ มีนักวิชาการหลายท่านได้เสนอเพิ่มว่า เหตุการณ์อีกประการอันทำให้ต้องเทครัวเมืองเหนือทั้งปวงโดยเฉพาะพิษณุโลกนั้นคือ เหตุการณ์แผ่นดินไหวครั้งใหญ่บนรอยเลื่อนวังเจ้าในราวปี พ.ศ. 2127 แผ่นดินไหวครั้งนี้ส่งผลให้ตัวเมืองพิษณุโลกราพณาสูญ แม้แต่แม่น้ำแควน้อยก็เปลี่ยนเส้นทางไม่ผ่านเมืองพิษณุโลก แต่ไปบรรจบกับแม่น้ำโพ (ปัจจุบันคือแม่น้ำน่าน) ที่เหนือเมืองพิษณุโลกขึ้นไป และยังส่งผลให้พระศรีรัตนมหาธาตุพิษณุโลกหักพังทลายในลักษณะที่บูรณะคืนได้ยาก ในการฟื้นฟูจึงกลายเป็นการสร้างพระปรางค์แบบอยุธยาครอบทับลงไปแทน ทั้งหมด