คุณวัน

คุณวัน หรือมีพระยศเดิมว่า พระองค์เจ้าอัมพวัน เป็นพระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาทิม และเป็นหลานยายของท้าวทรงกันดาล (ทองมอญ) ซึ่งเป็นหญิงมอญผู้รับผิดชอบกิจการฝ่ายในของราชสำนักธนบุรี หลังการผลัดแผ่นดินพระองค์เจ้าอัมพวันถูดลดพระยศเรียกว่า "คุณวัน" หลังจากนั้นครอบครัวของคุณวันได้ฝากตัวกับกลุ่มราชินิกุลในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว และรับราชการสนองพระเดชพระคุณเจ้านายในราชวงศ์จักรีเรื่อยมา
ประวัติ.
ชีวิตตอนต้นและครอบครัว.
คุณวัน หรือ คุณอัมพวัน มีพระยศเดิมที่ พระองค์เจ้าอัมพวัน เป็นพระราชบุตรลำดับที่ 3 จากทั้งหมด 29 พระองค์ และเป็นพระราชโอรสพระองค์เดียวในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ที่ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาทิม และเป็นหลานยายของท้าวทรงกันดาล (ทองมอญ) ซึ่งเป็นหญิงมอญผู้รับผิดชอบกิจการฝ่ายในของราชสำนักธนบุรี นับเป็นพระราชโอรสพระองค์แรกในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีที่ประสูติแต่บาทบริจาริกา
เจ้าจอมมารดาทิม และท้าวทรงกันดาล มีพื้นเพมาจากบ้านท่าสิบเบี้ย ซึ่งเป็นหมู่บ้านมอญอพยพในกรุงศรีอยุธยา ในเอกสารของพระยาไชยนันทน์พิพัทธพงศ์ (เชย ไชยนันทน์) ที่เขียนขึ้นจากความทรงจำของตนเอง และคำบอกเล่าของผู้ใหญ่ในตระกูลเมื่อ พ.ศ. 2456 ให้ข้อมูลว่า ต้นตระกูลของท้าวทรงกันดาลมีพื้นเพเป็นชาวมอญเมืองโคราช และระบุเนื้อหาอย่างสับสนว่าท้าวทรงกันดาลเคยเป็นบาทบริจาริกาในหม่อมเจ้าในเจ้าฟ้าจีด แต่บางตอนก็ว่าเป็นบาทบริจาริกาของเจ้าฟ้าจีด ส่วน "ป้าป้อนหลาน" นิพนธ์ของหม่อมเจ้าดวงจิตร จิตรพงศ์ ซึ่งเป็นทายาทอีกคนหนึ่ง ระบุว่า สามีของท้าวทรงกันดาลเป็นหม่อมเจ้าในราชสกุลหนึ่งของกรุงศรีอยุธยา แต่ไม่ทราบว่าเป็นใคร หรือสืบเชื้อสายมาจากรัชกาลใด ซึ่งกรณีดังกล่าว นิธิ เอียวศรีวงศ์ เสนอว่าท้าวทรงกันดาลอาจเป็นเครือข่ายของกลุ่มผู้ดีจากกรุงเก่า หรืออาจเป็นเครือญาติเชื้อสายมอญของราชวงศ์จักรีก็เป็นได้
เมื่อผลัดแผ่นดินเข้าสู่รัชสมัยกรุงธนบุรี สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีโปรดเกล้าฯ ให้ท้าวทรงกันดาล รับราชการฝ่ายในประจำราชสำนักของพระองค์ ท้าวทรงกันดาลสนองพระเดชพระคุณ ถวายตัวเจ้าจอมมารดาทิม บุตรสาว เป็นบาทบริจาริกาในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี 
นอกจากนี้ท้าวทรงกันดาลยังมีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งในการยึดอำนาจสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ซึ่งเป็นลูกเขย เพราะท่านเป็นผู้จัดเรือพระที่นั่งรับเสด็จพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชข้ามฟากจากพลับพลาบริเวณวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร ไปเหยียบแผ่นดินฝั่งกรุงธนบุรีเพื่อเอาฤกษ์เอาชัยก่อนการยึดอำนาจจากสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี
ชีวิตหลังการผลัดแผ่นดิน.
หลังการผลัดแผ่นดินเข้าสู่ยุครัตนโกสินทร์ เชื้อพระวงศ์ฝ่ายหน้าจำนวนหนึ่งถูกประหารชีวิตพร้อมกับขุนนาง ส่วนเจ้านายฝ่ายในถูกจองจำไว้ ดังปรากฏความใน "พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา" ระบุไว้ตอนหนึ่ง ความว่า "...ยังเหลืออยู่แต่พระราชบุตร และบุตรีน้อย ๆ มีเจ้าฟ้าสุพันธุวงศ์ อันเป็นพระราชนัดดาของพระองค์นั้น [หมายถึง พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช] เป็นต้น และเจ้าฮั้น [หมายถึง กรมหลวงเทวินทรสุดา] ซึ่งเป็นน้าของเจ้าตากสิน และเจ้าส่อนหอกลางซึ่งเป็นกรมหลวงบาทบริจาอัครมเหสี กับญาติวงศ์ซึ่งเป็นหญิงนั้นให้จำไว้ทั้งสิ้น..." แต่ด้วยพระเมตตาอาลัยของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชที่มีต่อเจ้าฟ้าสุพันธุวงศ์ พระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี และเป็นพระราชนัดดาในพระองค์ จึงให้งดโทษประหารพระญาติวงศ์เจ้านายของราชวงศ์ธนบุรีที่เหลืออยู่ ดังปรากฏความใน "พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา" ความว่า "...สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังฯ [หมายถึง สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท] เสด็จลงมาเฝ้า กราบทูลว่าบรรดาบุตรชายน้อย ๆ ของเจ้าตากสิน จะขอรับพระราชทานเอาใส่เรือไปล่มน้ำเสียให้สิ้น คำบุราณกล่าวว่า ตัดหวายอย่าไว้หนามหน่อ ฆ่าพ่ออย่าไว้ลูก ซึ่งจะเลี้ยงไว้นั้นหาประโยชน์ไม่ จะเป็นเสี้ยนหนามไปภายหน้า สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระอาลัยอยู่ในเจ้าฟ้าสุพันธุวงศ์ พระราชนัดดา จึงดำรัสแก่สมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้า ขอชีวิตไว้ทั้งสิ้น..."
ด้วยเหตุนี้ การกวาดล้างราชวงศ์ธนบุรีใน พ.ศ. 2325 จึงมีเจ้านายของราชวงศ์ธนบุรีถูกสำเร็จโทษไปสี่พระองค์ แบ่งเป็น พระราชโอรสที่ประสูติแต่พระอัครมเหสีสองพระองค์ คือ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอินทรพิทักษ์ และเจ้าฟ้าน้อย กับพระราชนัดดาอีกสองพระองค์ คือ กรมขุนอนุรักษ์สงคราม และกรมขุนรามภูเบศร์ ส่วนพระองค์เจ้าอัมพวันรอดจากการถูกประหารมาได้ แต่ก็ถูกถอดฐานันดรศักดิ์ลงเป็นไพร่ แม้ตัวจะไม่เป็นเจ้าแล้ว แต่ก็รับเกียรติเรียกว่า "คุณวัน" หรือ "คุณอัมพวัน" ในเวลาต่อมา นอกจากนี้ พระราชบุตรของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรียังได้รับสิทธิพิเศษบางประการเสมอพระยศของเจ้านายในราชวงศ์จักรี และพระราชธิดาและทายาทที่เป็นหญิงของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ก็รับราชการเป็นบาทบริจาริกาของพระมหากษัตริย์และเจ้านายในราชวงศ์จักรีหลายพระองค์ ไม่มีการดูถูกดูแคลนประหนึ่งข้าทาสแต่ประการใด และลูกหลานของพระราชบุตรในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ล้วนได้รับการเรียกอย่างให้เกียรติว่า "คุณชาย" และ "คุณหญิง" หลังจากนั้นก็มีการกวาดล้างเชื้อพระวงศ์ของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีอีกครั้ง ในกรณีกบฏเจ้าฟ้าเหม็นเมื่อ พ.ศ. 2352 แต่ก็ไม่มีชื่อของคุณวันหรือลูกหลานของเขา ปรากฏอยู่ในรายชื่อผู้ถูกสำเร็จโทษแต่ประการใด
คุณวันสมรสกับแจ่ม ธิดาพระอักษรสมบัติ (ทับ) บุตรชายของท้าวทรงกันดาล (ทองมอญ) นับเป็นลูกพี่ลูกน้องในครอบครัวฝั่งมารดาของตน สันนิษฐานว่าคุณวันคงอาศัยอยู่ร่วมกับเครือญาติของท้าวทรงกันดาลแถบคูเมืองเดิมบริเวณวัดชิโนรสารามวรวิหาร ซึ่งห่างจากพระราชวังเดิมราวหนึ่งกิโลเมตร และฝักใฝ่เข้ากับราชินิกุลในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เพราะเป็นเครือญาติผ่านการสมรส ลูกหลานของท้าวทรงกันดาลและคุณวันหลายคน ต่างรุ่งเรืองในการรับราชการถวายแก่เจ้านายในราชวงศ์จักรี
คุณวันสิ้นชีพเมื่อใดไม่เป็นที่ปรากฏ
ครอบครัวและทายาท.
คุณวันมีภรรยาจำนวนเท่าใดไม่เป็นที่ปรากฏ ทราบนามอยู่หนึ่งคนคือ แจ่ม ธิดาพระอักษรสมบัติ (ทับ) เกิดกับภริยาไม่ปรากฏนามนางหนึ่งที่ไม่ใช่คุณผ่อง และปรากฏนามของบุตร-ธิดาของคุณวันทั้งหมด 7 คน ซึ่งทุกคนถูกเรียกอย่างให้เกียรติว่า "คุณชาย" และ "คุณหญิง" นำหน้านาม ได้แก่
ปัจจุบันยังมีทายาทที่สืบเชื้อสายของคุณวัน พระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ในสายพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสิงหนาทราชดุรงค์ฤทธิ์ มีทายาทคนสำคัญ คือ เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ (หม่อมราชวงศ์หลาน กุญชร) ที่ยังมีลูกหลานสืบสันดานลงมาถึงปัจจุบัน