สงครามอินเดีย-ปากีสถาน ค.ศ. 1965

สงครามอินเดีย-ปากีสถาน ค.ศ. 1965 หรือ สงครามกัศมีร์ครั้งที่สอง เป็นความขัดแย้งด้วยอาวุธระหว่างปากีสถานและอินเดีย ซึ่งเกิดขึ้นตั้งแต่เดือนสิงหาคม 1965 ถึงเดือนกันยายน 1965 ความขัดแย้งเริ่มต้นขึ้นหลังจากปากีสถานทำปฏิบัติการยิบรอลตาร์ ส่งกองกำลังแทรกซึมเข้าไปในรัฐชัมมูและกัศมีร์เพื่อเร่งให้เกิดการก่อกบฏต่อต้านการปกครองของอินเดีย สงครามที่กินเวลานาน 17 วันส่งผลให้ทั้งสองฝ่ายมีผู้เสียชีวิตหลายพันคน และยังเป็นการต่อสู้ด้วยยานเกราะครั้งใหญ่ที่สุด รวมถึงการต่อสู้ด้วยรถถังที่ใหญ่ที่สุดนับตั้งแต่สงครามโลกครั้งที่สองอีกด้วย
ภูมิหลัง.
ความขัดแย้งระหว่างมุสลิมและฮินดูในอนุทวีปอินเดียภายหลังได้รับเอกราชจากอังกฤษ ส่งผลให้เกิดสงครามอินเดีย-ปากีสถาน ค.ศ. 1947 ซึ่งแม้มีการหยุดยิงตามข้อเสนอของสหประชาชาติ อินเดียครอบครองกัศมีร์ฝั่งตะวันออก ขณะที่ปากีสถานถือครองกัศมีร์ฝั่งตะวันตก โดยมีเส้นควบคุมเป็นเขตแบ่งดินแดนที่ไม่เป็นทางการ
อย่างไรก็ตาม ตลอดทศวรรษ 1950 ถึงต้นทศวรรษ 1960 ความสัมพันธ์ระหว่างอินเดียกับปากีสถานยังคงตึงเครียด โดยเฉพาะในชัมมูและกัศมีร์ที่ทั้งสองฝ่ายยังอ้างสิทธิ์เหนือดินแดนทั้งหมดของภาคดังกล่าว ปากีสถานมองว่าอินเดียปฏิเสธไม่ยอมให้มีการลงประชามติในกัศมีร์ตามที่องค์การสหประชาชาติเคยเสนอ และกล่าวหาว่าอินเดียพยายามผนวกกัศมีร์ตามอำเภอใจ ในขณะเดียวกัน อินเดียก็ยืนกรานว่ากัศมีร์ได้เข้าร่วมกับอินเดียโดยถูกต้องตามกฎหมายตั้งแต่ปี 1947 
การที่อินเดียพ่ายแพ้อย่างขาดลอยในการสงครามจีน-อินเดียเมื่อปี 1962 โดยเฉพาะในดินแดนลาดักและอรุณาจัลประเทศ บั่นทอนขวัญของกองทัพและรัฐบาลอินเดียอย่างรุนแรง และทำให้หลายฝ่ายในปากีสถานเชื่อว่าอินเดียอ่อนแอลง และไม่สามารถรับมือกับสงครามสองด้านได้หากถูกโจมตีในกัศมีร์ นี่จึงเป็นส่วนสำคัญที่ผลักดันให้ประธานาธิบดีปากีสถานตัดสินใจริเริ่มที่จะทำปฏิบัติการบางอย่างในกัศมีร์
ความตึงเครียดทวีความรุนแรงขึ้นในปี 1965 เมื่อเกิดการปะทะกันที่ชายแดนด้านตะวันตกของรัฐคุชราต ประเทศอินเดีย แม้จะมีการไกล่เกลี่ยและยุติลงได้โดยผ่านความร่วมมือของอังกฤษ แต่ปากีสถานยิ่งมองว่ากองทัพอินเดียอ่อนแอ และเริ่มปฏิบัติการลับในชื่อ “ปฏิบัติการยิบรอลตาร์” เพื่อแทรกซึมกองกำลังพิเศษเข้าไปในกัศมีร์ฝั่งอินเดียและจุดชนวนการกบฏ แต่แผนการก็ล้มเหลวเพราะชาวกัศมีร์ไม่ได้ลุกฮืออย่างที่คาดหวัง
ในปี 1965 สถานการณ์ทางสังคมในกัศมีร์ค่อนข้างนิ่ง แม้ชาวกัศมีร์จำนวนมากแม้ไม่ชอบอินเดีย แต่ก็ไม่เชื่อมั่นปากีสถาน พวกเขากังวลว่าหากกัศมีร์ตกอยู่ภายใต้การปกครองของปากีสถาน อาจต้องเผชิญกับระบอบเผด็จการรวมศูนย์
การรบ.
ภายหลังปฏิบัติการยิบรอลตาร์ในสิงหาคม 1965 ประสบความล้มเหลว อินเดียเปิดฉากรุกข้ามเส้นควบคุมในวันที่ 1 กันยายน เพื่อยึดพื้นที่ยุทธศาสตร์ในกัศมีร์ เช่น เมืองอัคโนร์ และจุดยุทธศาสตร์บริเวณหุบเขาชัมมู จากนั้น 6 กันยายน อินเดียเปิดแนวรบใหม่ในปัญจาบ รุกเข้าสู่ดินแดนของปากีสถานโดยตรง
การรบส่วนใหญ่กระจุกตัวอยู่ในกัศมีร์ ปัญจาบ และรอบเมืองลาฮอร์ อินเดียพยายามตีเมืองลาฮอร์แต่ถูกสกัดไว้ได้ ในขณะเดียวกัน ปากีสถานโต้กลับด้วยกองกำลังรถถังจำนวนมากในยุทธการที่ชวินดา ซึ่งกลายเป็นหนึ่งใน การรบด้วยรถถังที่ใหญ่ที่สุดหลังสงครามโลกครั้งที่สอง แต่ก็จบลงด้วยการชะงักงัน ทั้งสองฝ่ายสูญเสียอย่างหนักทั้ง อากาศยาน รถถัง และกำลังพล อินเดียได้เปรียบทางยุทธศาสตร์บางจุด เช่น การควบคุมพื้นที่สูงในกัศมีร์ แต่ไม่สามารถยึดเมืองหลักของปากีสถาน ขณะที่ปากีสถานแม้สามารถต้านการรุกได้บางแนว แต่ล้มเหลวในการปลุกระดมชาวกัศมีร์ตามเป้าหมายเดิม
สงครามดำเนินไปเป็นเวลา 17 วัน ก่อนจะหยุดยิงตามการเจรจาของสหประชาชาติ ต่อมา สหภาพโซเวียตเป็นคนกลางในการจัดการประชุมที่ทาชเคนต์ ประเทศอุซเบกิสถาน ในเดือนมกราคม 1966 
บทบาทของสหรัฐและโซเวียต.
ในช่วงก่อนสงคราม สหรัฐเป็นผู้สนับสนุนรายใหญ่ของปากีสถานโดยให้ความช่วยเหลือทางทหารผ่านโครงการของ NATO และ SEATO หวังใช้ปากีสถานเป็นพันธมิตรต่อต้านคอมมิวนิสต์ แต่เมื่อสงครามปะทุในปี 1965 สหรัฐเลือกวางตัวเป็นกลางด้วยการประกาศระงับการส่งออกอาวุธให้ทั้งสองฝ่าย ซึ่งส่งผลกระทบอย่างมากต่อปากีสถานที่ต้องพึ่งพาอาวุธสหรัฐเป็นหลัก การตัดสินใจของสหรัฐในครั้งนี้ทำให้ปากีสถานไม่พอใจอย่างรุนแรง และกลายเป็นจุดเปลี่ยนที่ทำให้ปากีสถานเริ่ม หันไปหาจีนและประเทศอื่นที่ไม่ขึ้นกับตะวันตก
อินเดียไม่ได้เป็นพันธมิตรในสนธิสัญญาใดกับสหภาพโซเวียต แต่ในทางปฏิบัติแล้ว ความสัมพันธ์ระหว่างอินเดียกับมอสโกแน่นแฟ้นขึ้นตามลำดับ โซเวียตขายอาวุธให้อินเดีย เช่น เครื่องบินรบ MiG และรถถังตระกูล T อีกทั้งยังมีบทบาทสำคัญในการไกล่เกลี่ยหลังสงคราม โดยโซเวียตเป็นผู้จัดการประชุมความตกลงทาชเคนต์ ระหว่างผู้นำอินเดียและปากีสถานในเดือนมกราคม 1966