กรณีการตีความคำพิพากษาคดีปราสาทพระวิหาร

การร้องขอให้ตีความคำพิพากษาศาลยุติธรรมระหว่างประเทศลงวันที่ 15 มิถุนายน ค.ศ. 1962 ในคดีปราสาทพระวิหาร (ระหว่างประเทศกัมพูชากับประเทศไทย)  เป็นคดีที่ประเทศกัมพูชายื่นคำร้องต่อศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ เมื่อวันที่ 28 เมษายน ค.ศ. 2011 โดยมีจุดประสงค์เพื่อขอให้ศาลตีความคำพิพากษาที่ได้ตัดสินไปแล้วเมื่อวันที่ 15 มิถุนายน พ.ศ. 2505 (ค.ศ. 1962) ในคดีปราสาทพระวิหาร (ระหว่างประเทศกัมพูชากับประเทศไทย)
ในการพิจารณาคดีเดิมเมื่อปี พ.ศ. 2505 ศาลโลกได้วินิจฉัยว่าปราสาทพระวิหาร ซึ่งตั้งอยู่บนภูเขาพระวิหารหรือ "เขาพระวิหาร" ในพื้นที่ชายแดนไทย–กัมพูชา เป็นของประเทศกัมพูชา และพิพากษาให้ประเทศไทยมีพันธกรณีต้องถอนกำลังเจ้าหน้าที่ทุกประเภทออกจากบริเวณปราสาทพระวิหาร และต้องส่งคืนวัตถุโบราณที่ได้เคลื่อนย้ายไปจากปราสาทด้วย อย่างไรก็ตาม คำพิพากษาดังกล่าวไม่ได้ให้ความชัดเจนเกี่ยวกับ "บริเวณใกล้เคียง" (vicinity) ที่ไทยจะต้องถอนกำลังออกจากพื้นที่อย่างครบถ้วน ซึ่งในเวลาต่อมา ได้กลายเป็นข้อโต้แย้งสำคัญของทั้งสองประเทศ โดยเฉพาะเมื่อเกิดกรณีการขึ้นทะเบียนปราสาทพระวิหารเป็นมรดกโลกในปี พ.ศ. 2551 ซึ่งส่งผลให้เกิดความตึงเครียดบริเวณชายแดนและการเผชิญหน้าทางทหารในหลายช่วงเวลา
ในคำร้องเมื่อปี พ.ศ. 2554 กัมพูชาระบุว่า ประเทศไทยยังคงมีการแสดงตนในพื้นที่โดยรอบปราสาทที่ตนเห็นว่าเป็นของกัมพูชาตามคำพิพากษาเดิม และมีการตั้งฐานทหารหรือปฏิบัติการทางทหารในเขตที่ควรถูกตีความว่าตกอยู่ภายใต้ขอบเขตของคำสั่งศาลเดิม กัมพูชาจึงยื่นคำร้องต่อศาลเพื่อให้ตีความอย่างชัดเจนว่า "บริเวณใกล้เคียง" ตามคำพิพากษาปี พ.ศ. 2505 ครอบคลุมพื้นที่ใดบ้าง และขอให้ศาลมีคำสั่งมาตรการชั่วคราวเพื่อระงับสถานการณ์ความตึงเครียดที่กำลังปะทุขึ้นในขณะนั้น
คำร้องขอนี้ของกัมพูชาถือเป็นการใช้สิทธิ์ภายใต้มาตรา 60 ของธรรมนูญศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ ซึ่งเปิดโอกาสให้คู่กรณีในคดีสามารถร้องขอต่อศาลให้ "ตีความ" คำพิพากษาหากเกิดข้อโต้แย้งเกี่ยวกับความหมายหรือขอบเขตของคำตัดสินเดิม
ในวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2556 (ค.ศ. 2013) ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศได้ออกคำวินิจฉัยตีความ โดยชี้แจงว่า คำตัดสินในปี พ.ศ. 2505 ได้ระบุอย่างชัดเจนว่าพื้นที่ของปราสาทรวมถึงบริเวณที่มีความเกี่ยวเนื่องโดยตรงกับตัวปราสาท (the promontory of the Temple) นั้นอยู่ภายใต้อธิปไตยของประเทศกัมพูชา และประเทศกัมพูชามีสิทธิอธิปไตยเหนือนั้นอย่างเต็มรูปแบบ ขณะที่ประเทศไทยต้องปฏิบัติตามคำพิพากษาด้วยการถอนกำลังทหารออกจากพื้นที่ดังกล่าวทั้งหมด แม้คำวินิจฉัยจะยังไม่ได้ระบุเส้นเขตแดนในทางภูมิศาสตร์ที่แน่ชัดลงไป แต่ก็ถือเป็นการยืนยันสิทธิของกัมพูชาเหนือดินแดนรอบตัวปราสาทอย่างมีนัยสำคัญ
คดีนี้มีความสำคัญต่อความสัมพันธ์ไทย–กัมพูชาอย่างยิ่ง เพราะส่งผลต่อแนวทางการเจรจาและนโยบายความมั่นคงของทั้งสองประเทศในเขตชายแดน และยังเป็นกรณีศึกษาที่สะท้อนถึงความยุ่งยากในการตีความคำพิพากษาทางกฎหมายระหว่างประเทศที่เกี่ยวข้องกับข้อพิพาทดินแดน และการอาศัยเวทีตุลาการโลกเป็นกลไกระงับข้อพิพาทระหว่างรัฐ
การตั้งต้นคดี.
เมื่อวันที่ 28 เมษายน 2554 กัมพูชาได้ยื่นคำร้องต่อศาล เพื่อขอให้ศาลตีความคำพิพากษาคดีปราสาทพระวิหาร พ.ศ. 2505 ที่ตัดสินไปแล้ว และในวันเดียวกัน กัมพูชาได้ยื่นคำร้องต่อศาลเพื่อขอให้ศาลระบุวิธีการชั่วคราวสำหรับรักษาสิทธิของกัมพูชาอย่างเร่งด่วน ในคำร้องทั้งสองฉบับกัมพูชาได้กล่าวอ้างถึงความขัดแย้งไทย-กัมพูชาที่ยังคงเป็นปัญหามาจนถึงปัจจุบัน
ต่อมาวันที่ 2 พฤษภาคม 2554 ศาลแจ้งต่อสื่อมวลชนว่า คำร้องของกัมพูชาที่ขอให้ศาลตีความคำพิพากษาเดิมนั้นถือเป็นการเริ่มต้นคดีใหม่ ส่วนคำร้องที่ขอให้ศาลระบุวิธีการชั่วคราวนั้นถือเป็นกระบวนพิจารณาที่เกี่ยวเนื่องกับคดีใหม่ดังกล่าว
คำร้องขอให้ตีความคำพิพากษา.
เนื้อหาคำร้องของกัมพูชา.
กัมพูชาได้ยื่นคำร้องเป็นภาษาฝรั่งเศสความยาว 17 หน้า มีใจความสำคัญดังนี้
กัมพูชาระบุว่าไทยมีข้อขัดแย้งต่อความหมายและขอบเขตของคำพิพากษาเดิมในประเด็นดังต่อไปนี้
กัมพูชาอธิบายต่อว่า แม้ไทยจะไม่โต้แย้งว่ากัมพูชามีอธิปไตยเหนือปราสาทพระวิหาร แต่เมื่อไทยโต้แย้งว่ากัมพูชาไม่มีอธิปไตยเหนือบริเวณโดยรอบและใกล้เคียงปราสาทพระวิหาร ย่อมถือว่าไทยโต้แย้งว่าเส้นเขตแดนที่ศาลได้ยอมรับไว้ตามคำพิพากษาเดิมนั้นไม่ถูกต้องทั้งหมด ซึ่งย่อมกระทบไปถึงบริเวณตัวปราสาทด้วยเช่นกัน
กัมพูชาจึงมีขอให้ศาลวินิจฉัยและสั่งว่า พันธกรณีที่ไทยต้องถอนกำลังทหารหรือกำลังตำรวจใด ๆ หรือเจ้าหน้าที่ยามหรือผู้เฝ้าดูแลอื่น ๆ ที่ไทยได้เคยให้ประจำอยู่ ณ ตัวปราสาทหรือบริเวณใกล้ตัวปราสาท (ตามบทปฏิบัติการข้อ 2 ของคำพิพากษาเมื่อ พ.ศ. 2505) เป็นผลโดยเฉพาะที่เกิดจากพันธกรณีอันทั่วไปและต่อเนื่องที่ไทยจะต้องเคารพบูรณภาพอาณาเขตของกัมพูชา โดยที่บริเวณตัวปราสาทและบริเวณใกล้เคียงในอาณาเขตดังกล่าวได้มีการปักปันโดยเส้นเขตแดนตามแผนที่ซึ่งศาลได้อ้างถึงในหน้า 21 ของคำพิพากษาเดิมอันศาลได้อาศัยเป็นฐานในการพิพากษา
ลักษณะการพิจารณาคดี.
ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศมีอำนาจพิจารณาคดีที่รัฐร้องขอให้ศาลตีความคำพิพากษาตามธรรมนูญศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ ข้อ 60 ซึ่งไทยและกัมพูชาต่างเป็นภาคี ประกอบกับระเบียบศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ ข้อ 98 โดยศาลจะอาศัยเพียงคำร้องของกัมพูชาฝ่ายเดียวเพื่อรับคดีไว้พิจารณาก็ได้ อย่างไรก็ดี เมื่อศาลได้รับคดีเข้าสู่สารบบความแล้ว ก่อนที่ศาลจะสามารถตีความคำพิพากษาเดิม ศาลจะต้องวินิจฉัยคำร้องของกัมพูชาเสียก่อนว่ามีเหตุแห่งคดีที่เข้าเงื่อนไขให้ตีความได้หรือไม่ ซึ่งหากพิจารณาจากแนววินิจฉัยในอดีตแล้ว ศาลจะพิจารณาเงื่อนไขสองประการคือ
หากคำร้องไม่เข้าเงื่อนไขทั้งสอง ศาลก็จะพิพากษาว่าคำร้องดังกล่าวไม่สามารถนำไปสู่การตีความคำพิพากษาเดิมได้ อย่างไรก็ดีหากคำร้องบางส่วนหรือทั้งหมดเข้าเงื่อนไขดังกล่าว ศาลก็จะพิจารณาคำร้องส่วนดังกล่าวเพื่อตีความคำพิพากษาเดิม โดยการตีความจะปรากฏในคำพิพากษาฉบับใหม่
กระทรวงการต่างประเทศคาดว่าไทยจะต้องทำความเห็นเป็นลายลักษณ์อักษรให้ศาลภายในประมาณเดือนตุลาคม 2554 ซึ่ง คาดว่ากระบวนพิจารณาการตีความอาจจะแล้วเสร็จใน พ.ศ. 2555
การโต้แย้งของฝ่ายไทย.
กษิต ภิรมย์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ กล่าวว่า ฝ่ายไทยโต้แย้งประเด็นของกัมพูชา โดยยกธรรมนูญศาลโลกข้อ 60 มาอ้าง การตีความคำพิพากษาต้องเป็นเรื่องต่อเนื่องจากคดีหลัก คือ คดีปราสาทพระวิหาร และหากศาลตัดสินโดยใช้แผนที่เขตแดนของฝรั่งเศสจะทำให้เป็นการพิจารณาในเรื่องที่เกี่ยวข้องกับเขตแดนซึ่งไม่อยู่ในอำนาจของศาล
การร้องขอให้กำหนดวิธีการชั่วคราว.
เนื้อหาคำร้องของกัมพูชา.
กัมพูชาได้ยื่นคำร้องเป็นภาษาฝรั่งเศสความยาว 3 หน้า มีใจความสำคัญดังนี้
กัมพูชากล่าวว่า นับตั้งแต่วันที่ 22 เมษายน 2554 เป็นต้นมา มีเหตุการณ์ร้ายแรงเกิดขึ้นบริเวณปราสาทพระวิหารและจุดอื่น ๆ ตามเขตแดนระหว่างไทยและกัมพูชา ส่งผลให้ชาวบ้านในพื้นที่เสียชีวิต ได้รับบาดเจ็บและต้องเดินทางหนีภัย ซึ่งเหตุการณ์ร้ายแรงดังกล่าวได้ดำเนินมาจนกระทั่งเวลาที่กัมพูชาได้ยื่นคำร้องต่อศาลโดยไทยเป็นฝ่ายที่ตั้องรับผิดชอบต่อเหตุการณ์ทั้งหมด ศาลจึงจำเป็นต้องมีวิธีการอันเร่งด่วนเพื่อคุ้มครองรักษาสิทธิของกัมพูชา และป้องกันมิให้ความขัดแย้งรุนแรงมากขึ้น หากปราศจากวิธีการของศาลและไทยยังคงดำเนินการต่อเนื่อง ก็จะทำให้ปราสาทพระวิหารเสียหาย รวมไปถึงทำให้ผู้คนล้มตายและทุกข์ทรมานจากการปะทะกันโดยอาวุธ ซึ่งจะร้ายแรงยิ่งขึ้น
กัมพูชาจึงขอให้ศาลระบุวิธีการชั่วคราวดังต่อไปนี้
ลักษณะการพิจารณาคดี.
ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศมีอำนาจเกี่ยวกับวิธีการชั่วคราวตามธรรมนูญศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ ข้อ 41 ซึ่งไทยเป็นภาคี ประกอบกับระเบียบศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ ข้อ 73 ถึง 78 โดยกระบวนพิจารณาเกี่ยวกับวิธีการชั่วคราวถือเป็นส่วนหนึ่งของคดีที่กัมพูชาได้ขอให้ศาลตีความคำพิพากษาเดิม
ก่อนที่ศาลจะสามารถระบุวิธีการชั่วคราว ศาลต้องวินิจฉัยคำร้องว่าได้ปรากฏเหตุที่เข้าเงื่อนไขให้สามารถระบุวิธีการชั่วคราวได้หรือไม่ ซึ่งหากพิจารณาจากแนววินิจฉัยในอดีตแล้ว ศาลจะพิจารณาเงื่อนไขสามประการคือ
กระทรวงการต่างประเทศคาดว่าศาลจะนัดฟังการแถลงคดีด้วยวาจาโดยกัมพูชาและไทย ประมาณวันที่ 30–31 พฤษภาคม 2554 เพื่อให้ตัวแทนแต่ละฝ่ายได้ชี้แจงข้อมูลต่อศาลเกี่ยวกับการขอให้มีวิธีการชั่วคราว โดยแต่ละฝ่ายจะมีเวลาแถลงคดีด้วยวาจาประมาณฝ่ายละ 4 ชั่วโมง
การโต้แย้งของฝ่ายไทย.
สำหรับคำร้องขอวิธีการชั่วคราวของกัมพูชานั้น ฝ่ายไทยชี้ว่า คำขอดังกล่าวไม่เข้าเกณฑ์ สถานการณ์ปัจจุบันไม่ได้เร่งด่วนและไม่มีความเสี่ยงจะเกิดความเสียหายที่ไม่อาจแก้ไขได้ การอ้างถึงปราสาทตาเมือนและปราสาทตาควายไม่ได้เกี่ยวข้องกับปราสาทพระวิหาร และสถานการณ์ทั่วไปตามชายแดนของทั้งสองประเทศยังคงเป็นไปอย่างปกติ นอกจากนี้การจัดทำหลักเขตแดนระหว่างสองประเทศยังมีกลไกทวิภาคีอยู่
การแถลงด้วยวาจา.
ศาลกำหนดการแถลงด้วยวาจาออกเป็นสองรอบ ในวันที่ 31 พฤษภาคม และ 1 มิถุนายน สำหรับวันที่ 31 พฤษภาคม ได้กำหนดให้กัมพูชาแถลงเวลา 10.00–12.00 น. ตามเวลาท้องถิ่น และไทยแถลงเวลา 16.00–18.00 น. ตามเวลาท้องถิ่น และในวันที่ 1 มิถุนายน กำหนดให้กัมพูชาแถลงเวลา 10.30–11.30 น. ตามเวลาท้องถิ่น และไทยแถลงเวลา 17.00–18.00 น. ตามเวลาท้องถิ่น
ด้านฮอร์ นัม ฮง รัฐมนตรีว่าการกระทรวงต่างประเทศกัมพูชา แถลงด้วยวาจาต่อศาลว่า กัมพูชาเตรียมร้องขอวิธีการชั่วคราวจากศาลเพื่อปกป้องสันติภาพและหลีกเลี่ยงการยกระดับการปะทะในพื้นที่ ยืนยันว่าประเทศไทยอยู่ใต้เงื่อนไขต้องถอนกำลังทหารออกจากพื้นที่รอบปราสาท ส่วนทางด้านฝ่ายไทย วีรชัย พลาศรัย เอกอัครราชทูตวิสามัญผู้มีอำนาจเต็มแห่งราชอาณาจักรไทยประจำเนเธอร์แลนด์, อิทธิพร บุญประคอง อธิบดีกรมสนธิสัญญาและกฎหมาย และกษิต ภิรมย์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ เข้าร่วมการแถลงด้วยวาจาร่วมกับกัมพูชา
คำสั่งศาล.
วันที่ 7 กรกฎาคม 2554 แผนกข้อมูลข่าวสาร (Information Department) ของศาลแถลงว่า ศาลจะอ่านคำสั่งสำหรับคำร้องของกัมพูชาที่ขอให้ศาลกำหนดวิธีการชั่วคราว ในวันจันทร์ที่ 18 กรกฎาคม 2554 เวลา 10:00 นาฬิกา (เวลาท้องถิ่น) ณ วังสันติ (Peace Palace) ครั้นวันเวลาดังกล่าว ศาลนั่งพิจารณา โดยมี ฮิซะชิ โอะวะดะ ประธานศาลเป็นประธานในการนั่งพิจารณา โอะวะดะอ่านคำสั่งของศาลมีใจความดังนี้