รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย (ฉบับชั่วคราว) พุทธศักราช 2490

รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย (ฉบับชั่วคราว) พุทธศักราช 2490 เป็นรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยฉบับที่ 4 ประกาศใช้ในวันที่ 9 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490 หนึ่งวันหลังจากคณะทหารแห่งชาติก่อรัฐประหารในประเทศไทย พ.ศ. 2490
ประวัติ.
รัฐธรรมนูญนี้มีบุคคลดังต่อไปนี้ลักลอบร่วมกันร่างขึ้นเตรียมไว้สำหรับรัฐประหารดังกล่าว
เมื่อร่างเสร็จแล้วได้ซ่อนร่างรัฐธรรมนูญไว้ใต้ตุ่มน้ำที่บ้านของนาวาอากาศเอก กาจ กาจสงคราม หนึ่งในแกนนำคณะรัฐประหาร ซึ่งเป็นตุ่มดินเผาสีแดง เรียกว่าตุ่มน้ำสามโคก รัฐธรรมนูญนี้จึงได้ชื่อว่า รัฐธรรมนูญใต้ตุ่ม
ครั้นรัฐประหารสำเร็จ นาวาอากาศเอก กาจ นำร่างรัฐธรรมนูญออกจากใต้ตุ่มไปขอให้หม่อมเจ้าจักรพันธ์เพ็ญศิริ จักรพันธุ์ บุตรเขยของตน พาเข้าเฝ้าคณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชเพื่อลงนามประกาศใช้ แล้วให้หม่อมเจ้าจักรพันธ์เพ็ญศิริเป็นผู้แทนคณะรัฐประหารเดินทางไปกราบบังคมทูลต่อสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ณ ประเทศสวิตเซอร์แลนด์
อย่างไรก็ดีมีผู้สำเร็จราชการเพียงพระองค์เดียวที่ลงพระนามในร่างรัฐธรรมนูญ คือสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาชัยนาทนเรนทร ส่วนพระยามานวราชเสวี (ปลอด วิเชียร ณ สงขลา) ผู้สำเร็จราชการอีกคน ไม่ยอมลงนามด้วย
สาระสำคัญ.
รัฐธรรมนูญนี้ใช้บังคับแทนรัฐธรรมนูญฉบับก่อนหน้า คือ "รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2489"
คำปรารภของรัฐธรรมนูญนี้ระบุเหตุผลในการล้มล้างรัฐธรรมนูญฉบับเดิมว่า "การดำเนินการของรัฐบาลและการควบคุมราชการฝ่ายบริหารของรัฐสภาเพื่อมุ่งหมายที่จะช่วยกันแก้ไขให้ดีขึ้นตามวิถีทางที่กำหนดไว้ในรัฐธรรมนูญฉะบับนั้นไม่ประสบผลดีเลยแม้แต่น้อย เป็นการผิดหวังของประชาชนทั้งประเทศ และตรงกันข้ามกลับทำให้เห็นว่า การแก้ไขทุกอย่างเป็นเหตุที่ทำให้ประเทศชาติทรุดโทรมลงเป็นลำดับ ถ้าจะคงปล่อยให้เป็นไปตามยถากรรม ก็จะนำมาซึ่งความหายนะแก่ประเทศประเทศชาติอย่างไม่มีสุดสิ้น จนถึงกับว่าจะไม่ดำรงอยู่ในภาวะอันควรแก่ความเป็นไทยต่อไปอีกได้ ราษฎรไทยส่วนมากผู้สนใจต่อการนี้ พร้อมด้วยทหารของชาติ ได้พร้อมใจกันนำความขึ้นกราบบังคมทูลขอให้เลิกใช้รัฐธรรมนูญปัจจุบันและประกาศใช้รัฐธรรมนูญฉบับใหม่ อันจะเป็นวิถีทางจรรโลงประเทศชาติให้วัฒนาถาวร อีกทั้งจะเป็นทางบำบัดยุคเข็ญของประชาชนทั้งปวงให้เข้าสู่ภาวะปกติได้สืบไป"
รัฐธรรมนูญนี้กำหนดให้มีสภานิติบัญญัติระดับชาติ เรียกว่ารัฐสภา ประกอบด้วยสภาย่อย 2 สภา คือวุฒิสภาและสภาผู้แทน มีสมาชิกจำนวนเท่ากัน แต่สมาชิกวุฒิสภามาจากการแต่งตั้ง และไม่ห้ามข้าราชการประจำเป็นสมาชิกวุฒิสภา ส่วนสมาชิกสภาผู้แทนมาจากการเลือกตั้งโดยตรงของประชาชนในแบบรวมเขตเลือกตั้ง คือถือเอาเขตจังหวัดเป็นเขตเลือกตั้ง และให้มีสมาชิกสภาผู้แทน 1 คนต่อจำนวนราษฎร 200,000 คน อย่างไรก็ดีบทเฉพาะกาลของรัฐธรรมนูญกำหนดว่า ในวาระเริ่มแรก ให้รัฐสภาประกอบด้วยวุฒิสภาเพียงสภาเดียว โดยสมาชิกวุฒิสภามาจาก "การเลือกตั้ง" ของพระมหากษัตริย์ภายใน 15 วันนับแต่ประกาศใช้รัฐธรรมนูญ และรัฐสภาจะมีสภาเดียวเช่นนี้จนกว่าจะเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทน ซึ่งจะกระทำภายใน 90 วันนับแต่ประกาศใช้รัฐธรรมนูญ
รัฐธรรมนูญนี้ยังฟื้นฟูองค์กรสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์ คือคณะอภิรัฐมนตรี โดยกำหนดว่า ให้คณะอภิรัฐมนตรีประกอบด้วยสมาชิก 5 คนซึ่งต้องเป็นข้าราชการประจำมาแล้วไม่น้อยกว่า 25 ปีและเคยดำรงตำแหน่งอธิบดีเป็นอย่างน้อย หรือเป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมาแล้วไม่น้อยกว่า 4 ปี และให้คณะอภิรัฐมนตรีทำหน้าที่ถวายคำปรึกษาแก่พระมหากษัตริย์ และสำเร็จราชการแทนพระองค์
อนึ่งรัฐธรรมนูญนี้กำหนดให้มีคณะรัฐมนตรี ประกอบด้วยนายกรัฐมนตรี 1 คน และรัฐมนตรีอื่นอีกอย่างน้อย 15 คน อย่างมาก 25 คน ทำหน้าที่บริหารราชการแผ่นดิน และมีอำนาจกราบบังคมทูลให้พระมหากษัตริย์ทรงตราพระราชกำหนด และเมื่อตราพระราชกำหนดแล้ว ให้แจ้งรัฐสภารับทราบเท่านั้น
การแก้ไขเพิ่มเติม.
รัฐธรรมนูญนี้ได้รับการแก้ไขเพิ่มเติม 3 ครั้งดังนี้
ในวันที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2490 มีการออก "รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย (ฉบับชั่วคราว) แก้ไขเพิ่มเติม พ.ศ. 2490" เพื่อแก้ไขเพิ่มเติมวิธีการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทน
ในวันที่ 3 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2491 มีการออก "รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย (ฉบับชั่วคราว) แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2491" เพื่อให้มีสภาร่างรัฐธรรมนูญขึ้นมาร่างรัฐธรรมนูญใหม่ทั้งฉบับ ถือเป็นการจัดตั้งสภาร่างรัฐธรรมนูญเป็นครั้งแรกในประเทศไทย
จากนั้นในวันที่ 24 สิงหาคม พ.ศ. 2491 มีการออก "รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย (ฉบับชั่วคราว) แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2491" เพื่อให้เอกสิทธิ์ทางรัฐสภาแก่สภาร่างรัฐธรรมนูญ
การวิพากษ์วิจารณ์.
พลเรือตรี ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์ นายกรัฐมนตรีซึ่งพ้นจากตำแหน่งเนื่องจากรัฐประหารครั้งนี้ เขียนวิจารณ์ลงหนังสือพิมพ์ "การเมืองรายสัปดาห์" ฉบับวันที่ 29 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490 ว่า "รัฐธรรมนูญใหม่นี้เป็นเรื่องถอยหลังเข้าคลอง" ขณะที่เอดวิน ฟอร์เวิร์ด สแตนตัน (Edwin Forward Stanton) เอกอัครราชทูตสหรัฐอเมริกาประจําประเทศไทย วิพากษ์วิจารณ์ว่า รัฐประหารขับไล่รัฐบาลครั้งนี้ และสาระในรัฐธรรมนูญฉบับใหม่นี้ เป็นการหมุนเข็มนาฬิกาถอยหลัง
นักกฎหมายยังตั้งคำถามถึงความชอบธรรมและความมีผลใช้บังคับของรัฐธรรมนูญนี้ เนื่องจากสภาผู้แทนราษฎรได้ลงมติไว้ในคราวแต่งตั้งคณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ว่า ต้องมีผู้สำเร็จราชการอย่างน้อย 2 คนลงนามในเอกสาร เอกสารจึงจะมีผลใช้บังคับ แต่รัฐธรรมนูญนี้ได้รับการลงนามจากผู้สำเร็จราชการเพียงคนเดียว
รัฐธรรมนูญนี้ยังเป็นรัฐธรรมนูญฉบับแรกที่มาจากรัฐประหารล้มล้างรัฐธรรมนูญเดิมและประกาศใช้รัฐธรรมนูญใหม่ ซึ่งคณะรัฐประหารในภายหลังได้ดำเนินตามตลอดมา ทำให้รัฐธรรมนูญนี้ถูกวิพากษ์วิจารณ์ว่าเป็นจุดเริ่มต้นแห่งวงจรอุบาทว์ของการเกิดรัฐประหารซ้ำแล้วซ้ำเล่าในประเทศไทย
การสิ้นสุดลง.
รัฐธรรมนูญนี้สิ้นสุดลงในวันที่ 23 มีนาคม พ.ศ. 2492 เนื่องจากประกาศใช้ "รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2492" แทน รวมอายุการใช้งาน 1 ปี 4 เดือน 14 วัน