ฐานันดรศักดิ์เจ้านายฝ่ายเหนือ

ฐานันดรศักดิ์เจ้านายฝ่ายเหนือ หมายถึง ระบบชั้น และชั้นยศของเจ้านายประเทศราชฝ่ายเหนือ ซึ่งประกอบด้วยนครเชียงใหม่ นครลำปาง นครลำพูน นครน่าน และนครแพร่
สมัยอาณาจักรล้านนา.
ในสมัยอาณาจักรล้านนา มีกษัตริย์และราชวงค์สืบทอดกันมายาวนาน 
เจ้านายฝ่ายหญิง มีพระอิสริยยศ ดังนี้
สมัยเข้าเป็นประเทศราชของสยาม.
พระเป็นเจ้าทั้งสาม.
ชาวยวนตั้งแต่สมัยอาณาจักรล้านนาเรียกเจ้าผู้ครองนครว่าพญา (พงศาวดารสยามสะกดว่า"พระยา") ต่อมาจึงมีตำแหน่งพระมหาอุปราชเรียกว่าเจ้าหอหน้า
ปี พ.ศ. 2325 เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชขึ้นครองราชย์ พระเจ้ากาวิละเจ้าเมืองนครลำปางได้พาพี่น้องลงมาเข้าเฝ้าสวามิภักดิ์ จึงโปรดเกล้าฯ เลื่อนพระยากาวิละขึ้นเป็นพระยาวชิรปราการเจ้าเมืองนครเชียงใหม่ พร้อมทั้งตั้งพระยาธรรมลังกาเป็นพระยาอุปราชนครเชียงใหม่ และพระยาคำฟั่นเป็นพระยารัตนหัวเมืองแก้ว "ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่" เรียกเจ้านายทั้งสามพระองค์นี้ว่า"พระเป็นเจ้าทั้ง 3 พระองค์พี่น้อง" โดยพระยาอุปราชเป็นวังหน้าและพระยารัตนะหัวเมืองแก้วเป็นวังหลัง
เจ้าขันห้าใบ.
ในปี พ.ศ. 2366 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ตั้งตำแหน่ง พระยาเมืองแก้ว ประจำนครเชียงใหม่เป็นครั้งแรก ต่อมาในปี พ.ศ. 2369 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ตั้งตำแหน่ง พระยาเมืองแก้ว และ พระยาราชบุตร ขึ้นสำหรับนครลำปางและนครลำพูน ทำให้เกิดตำแหน่ง "เจ้าขันห้าใบ" ขึ้นเป็นครั้งแรกในนครลำปางและนครลำพูน ต่อมาในปี พ.ศ. 2386 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ตั้งเจ้าขันห้าใบของ เมืองพะเยา เมืองเชียงราย เมืองงาวด้วย 
ในปี พ.ศ. 2398 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เลื่อนยศเจ้าขันห้าใบของหัวเมืองประเทศราชอันใหญ่ ได้แก่ นครเชียงใหม่, นครลำปาง และนครลำพูน จากพระยาขึ้นเป็น "เจ้า" ทั้ง 3 นคร ในส่วนของเมืองขึ้นให้คงเป็นพระยาอยู่ตามเดิม และในปีต่อมาเจ้าขันห้าใบของนครน่าน ก็ได้รับการโปรดเกล้าฯ ให้เป็นขึ้น "เจ้า" ด้วยเช่นกัน
เจ้าขันห้าใบ ประกอบด้วย เจ้านายระดับสูง 5 ตำแหน่ง ดังนี้
นายโฮลต์ ฮัลเลต์ นักสำรวจชาวอังกฤษ ได้เคยเขียนบันทึกระบุถึงเจ้าห้าขันไว้ว่า
<templatestyles src="แม่แบบ:คำพูด/style.css" />"...ที่ดินทั้งหมดเปนของเจ้าผู้ทรงอำนาจสูงสุดทั้งห้าคน ซึ่งประกอบกันเปนรัฐบาล เขาทั้งหลายให้ที่ดินแก่เจ้านายแลขุนนาง... ซึ่งจะได้รับข้าวหนึ่งตระกร้า...เป็นภาษีที่ดินหรือค่าเช่าที่ดิน..."
เจ้าตำแหน่งรองและตำแหน่งพิเศษ.
เจ้าตำแหน่งรอง เป็นตำแหน่งเจ้านายระดับรองลงมาจากเจ้าขันห้าใบ ประกอบด้วย 
เจ้าตำแหน่งพิเศษ เป็นตำแหน่งเจ้านายระดับรองลงมาจากเจ้าขันห้าใบและเจ้าระดับรอง แบ่งออกเป็น 2 ชั้น 
ในการสถาปนาฐานันดรศักดิ์ เป็นพระราชอำนาจของพระมหากษัตริย์แห่งอาณาจักรสยาม ที่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานสัญญาบัตรให้แก่เจ้านายบุตรหลานของเจ้าผู้ครองนครฝ่ายเหนือ ตามที่เจ้าประเทศราชได้ขอกราบบังคมทูลเสนอมา<templatestyles src="แม่แบบ:คำพูด/style.css" />อนึ่ง เจ้าระดับรองของนครแพร่ ถึงแม้จะมีตำแหน่งเป็นชั้น "พระ" แต่ภายในหัวเมืองประเทศราชล้านนาหรือในนครแพร่เองก็จะได้รับการยอมรับว่ามีฐานันดรศักดิ์สูงกว่ากลุ่มขุนนางเค้าสนามหลวงที่มาจากชนชั้นไพร่และเจ้าผู้ครองนครเป็นผู้แต่งตั้ง เพราะเจ้าระดับรองลงมาเหล่านี้ล้วนเป็นเชื้อพระวงศ์ที่สืบเชื้อสายมาจากเจ้าผู้ครองนครแพร่ อาจเป็นขุนนางหรือคหบดีที่ได้เสกสมรสกับราชธิดาหรือนัดดาของเจ้าผู้ครองนครแพร่ ซึ่งมักเรียกกันว่า "เจ้าพระ"
ตารางเปรียบเทียบตำแหน่งเจ้านายฝ่ายเหนือในยุคที่มีสถานะเป็นเมืองประเทศราชของอาณาจักรสยาม
เจ้านายฝ่ายหญิง.
เจ้านายฝ่ายหญิง มีพระอิสริยยศ ดังนี้
การขึ้นเป็น "เจ้าผู้ครองนคร".
อนึ่ง การขึ้นเป็น “เจ้าผู้ครองนคร” หรือสืบตำแหน่ง “เจ้าหลวง” หรือการสืบความเป็นเจ้านายของหัวเมืองประเทศราชล้านนาสามารถสืบทางฝ่ายหญิงได้เพราะวัฒนธรรมล้านนานั้นนับถือผีบรรพบุรุษ (ผีปู่ย่า) ซึ่งเป็นผีฝ่ายผู้หญิง วิถีชีวิตของเจ้านายล้านนาจึงแตกต่างจากเจ้านายสยามอย่างสิ้นเชิง เพราะผู้หญิงสามารถสืบทอดเชื้อสายวงศ์ตระกูล และมีการตรากฎหมายรองรับชัดเจนในสมัยพระเจ้าสุทโธธัมมราชา (King Thalun) "(คัดลอกจากบทความของ อ.ชัยวุฒิ ไชยชนะ)" การสืบทอดผ่านทางผีปู่ย่าของฝ่ายหญิงไม่ว่าเจ้านายผู้หญิงจะแต่งงานกับเจ้าที่ต่ำศักดิ์ หรือแต่งงานกับไพร่ บุตรธิดาที่เกิดมาจะมีความเป็นเจ้าโดยปริยาย แต่หากเจ้านายผู้ชายแต่งงานกับไพร่ บุตรธิดาที่เกิดมาจะเป็นไพร่ธรรมดาสามัญหากผีฝ่ายหญิงไม่ปรากฏชัด โดยเฉพาะส่วนใหญ่จะถูกกล่าวหาว่าหญิงไพร่มีเชื้อผีกะหรือผีปอบ ในทางกลับกันลูกทาสที่ถือผีคุ้มหลวงอาจมีสถานะเหนือกว่าทั้งนี้เป็นเพราะผีปู่ย่าของฝ่ายหญิงนั้นสำคัญมากต้องมีการสืบให้รู้ 
การขึ้นเป็น "เจ้าผู้ครองนคร" ผ่านฝ่ายสตรีของเจ้านายฝ่ายเหนือ มีรายพระนาม ดังนี้