วัดพระธาตุดวงเดียว

วัดพระธาตุดวงเดียว เป็นวัดราษฎร์สังกัดคณะสงฆ์ฝ่ายมหานิกาย ตั้งอยู่ในตำบลลี้ อำเภอลี้ จังหวัดลำพูน
วัดพระธาตุดวงเดียวสร้างขึ้นสมัยพระนางจามรี ตามตำนานเล่าว่าพระนางจามรีหนีภัยสงครามมาจากหลวงพระบางมาสร้างเมืองลี้ โดยช้างมงคลได้ทำกิริยา 5 ประการ แล้วล้มลง พระนางจึงสั่งให้เผาซากช้างแล้วก่อเจดีย์ครอบไว้ ผ่านมาสมัยสุโขทัย เมืองถูกเผาแล้วกลายเป็นเมืองร้าง รวมถึงวัดนี้ ต่อมา พ.ศ. 2510 ครูบาเจ้าอภิชัยขาวปี (วัดพระพุทธบาทผาหนาม) ได้เริ่มงานบูรณะองค์พระธาตุ จน พ.ศ. 2532 หลวงปู่วงค์ พร้อมคณะศิษย์ ได้ร่วมกันบูรณะอีก เสร็จสมบูรณ์เมื่อ พ.ศ. 2538 ตั้งเป็นวัดเมื่อวันที่ 2 สิงหาคม พ.ศ. 2543 ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาเมื่อวันที่ 9 สิงหาคม พ.ศ. 2553
สิ่งก่อสร้างในวัดรวมถึงองค์พระธาตุนั้นได้สร้างในสมัยหลังมีอายุไม่เกิน 80 ปี โดยสร้างบนตำแหน่งเมืองโบราณเดิม เจดีย์มีลักษณะเป็นทรงเหลี่ยม ย่อมุมรูปทรงเพรียวชะลูด สูงประมาณ 30 เมตร สร้างครอบเจดีย์องค์เดิมจนไม่เหลือเค้าเจดีย์เก่า ตั้งอยู่ภายในระเบียงคด ทุกวันที่ 20 เมษายน จะมีพิธีสรงน้ำพระธาตุคู่กันกับวัดพระธาตุห้าดวง
วัดพระธาตุกลางเวียงหรือดวงเดียว ประวัติเมืองลี้ความเป็นมาของพระธาตุดวงเดียว ณ ท้องที่อำเภอลี้มีเวียงหนึ่งปรากฎอยู่ในประวัติศาสตร์ล้านนาเป็นเวียงที่เก่าแก่นานมาก เคยมีเจ้าผู้ครองสืบต่อกันมาหลายองค์ ตามยุคตามสมัย 
หลังพุทธกาลเขตเมืองโกสัมพีเป็นเมืองใหญ่ เมื่อองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเข้าสู่นิพพานไปแล้วลุมาถึงปีพุทธศักราช 500-700 ปี เจ้าเมืองวิเทหะ และพวกจีนฮ่อที่แคว้นยูนนาน แต่ละเมืองได้แผ่อาณาเขตมาถึงโยนก ซึ่งเป็นเผ่าไทยในสมัยนั้น เมืองโยนกได้ถูกพวกจีนฮ่อใกล้เขตแถบนั้นกฎขี่ข่มเหงกระทำทารุณกรรมบังคุบขู่เข็นให้เป็นทาศรับใช้ ชาวโยนกผู้รักอิสระเสรีรักความเป็นไทไม่ยอมรับใช้เผ่าจีนฮ่อได้ อพยพผู้คนที่รักอิสระถอยลงมาตามลำดับ และมาตั้งอยู่ที่สิบสองปันนา หรือสิบสองจุไทอีกก๊กหนึ่ง ต่อมามีกำลังก็ตั้งเมืองหลวงพระบางชาวโยนกก๊กนี้มีเจ้าคำภีระเป็นผู้นำ มีพระนางจามรีธิดา ลูกสาวแสนงามชอบทรงม้าเป็นพาหนะมีทหารมหาดเล็กคอยติดตามเป็นเมืองที่เจริญมาก พวกจีนฮ่อรู้ว่าเมืองนี้เจริญได้รวบรวมกำลังเข้าตีเมืองหลวงพระบางในที่สุดหลวงพระบางแตกเจ้าเมืองหลวงพระบางจึงให้ธิดาจามรีพาบริวารนำของมีค่าเป็นทองคำพร้อมทหารหนีไปก่อนชาวเมืองบริวารที่อยู่นอกเมืองก็ขอติดตามพระนางจามรีทหารคนสนิทเจ้าพันมหาดได้ติดตามอารักขาพระนางจามรีได้พาบริวารชายหญิงมาถึงเมืองเชียงตุง เชียงรุ้ง เชียงแสน ตามลำดับ และเมืองจำปี(เมืองฝาง)หรือเมืองคจมีระนครพระนางจามรีได้พญาช้างเชือกหนึ่งคือพลายสุวรรณมงคลเป็นช้างคู่บุญบารมีของพระนางจามรี เจ้าพันมหาดไดเ้เป็นหัตถจารย์(ควานช้าง) ได้นำขบวนหนีออกจากเมืองคามีระนคร หรืออำเภอฝางในปัจจุบัน พระนางได้ตั้งสัจจะอธิฐานว่าขอให้เดินทางไปโดยสวัสดิภาพขอให้พญาช้างมงคลนี้นำทางไปให้ตลอดรอดฝั่ง ในที่สุดก็มาถึงดอยเพียงดาวหรือเชียงดาวในปัจจุบันได้พักพลบริวารอยู่เมืองเชียงดาว บ้านแม่นะ แต่งตั้งให้เจ้ามหาดเป็นบุตรบุญธรรมจนเป็นหมู่บ้านมาถึงปัจจุบันว่า บ้านแม่มานะเชียงดาวและได้หนีล่องมาเรื่อยๆจนลุมาถึงดอยลูกหรือภูเขาสูง และใกล้แม่น้ำแม่ระมิงค์ พญาช้างได้ไหลลื่นลงจากดอยลูกนั้นจึงมีนานว่าดอยหล่อเดี๋ยวนี้เป็นอำเภอจอมทอง จังหวัด เชียงใหม่ในปัจจุบันขบวนได้ลงจากดอยหล่อแล้วมาถึงแม่น้ำระมิงค์หรือแม่น้ำปิงแล้วพากันข้ามไปอีกฟากหนึ่งพอพ้นแม่น้ำช้างและคนก็ได้เดินลัดเลาะป่าดงพงไพรมาตามฝั่งน้ำโดยหันหน้าไปทางทิศตะวันออกลัดเลาะออกไปแล้วพากันหยุดพักตรงนั้นตรงนั้นเรียกว่าแม่ลอบในปัจจุบันและพากันขึ้นขบวนยาวมาเรื่อยๆ แล้วพากันหยุดผู้หญิงที่เดิมตามมาหาบสัมภาระขึ้นดอยยาวต่างก็อิดอ่อนระโหยโรยแรงบางนางก็หายใจถี่เร็วเปล่งเสียงออกมาหุย หุย ดอยยาวลูกนั้นมีนามว่าดอยอีฮุยการอพยพมาอย่างลำบากและระยะทางก็ไกล เครื่องใช้ไม้สอยต่างๆ ก็ชำรุดเสียหายและเครื่องทรงช้างเจ้าพันมหาดหละหลวมจึงปลดลงซ่อมแซมเครื่องทรงตรงนั้น ปัจจุบันเรียกบ้านแม่แสนเมื่อซ่อมเสร็จแล้วก็พากันเดินทางมาที่แห่งหนึ่ง เจ้าพันมหาดก็อยากพักช้างพอกดหัวช้างลงแต่ช้างไม่ยอมน้อมหัวลง (ต่อมาตรงนั้นเรียกทุ่งหัวช้าง)เมือ่เดินทางต่อไปอีกแห่งหนึ่งช้างได้หยุด เจ้าพันมหาดก็ได้กดหัวช้างลงตรงนั้นอีก และที่นั้นได้ชื่อว่าแม่ปลง ปัจจุบันเรียกว่าบ้านปวง พักหยุดตรงนั้นหลายแรมเดือนนัสัยดั้งเดิมของเจ้าพันมหาดเป็นคนที่ชอบล่าสัตว์พักตรงไหนก็ล่าสัตว์ตรงนั้นถึงคราวเป็นเวรเป็นกรรมที่ติดตามเจ้าพันมหาดจึงถูกงูเห่ากัดนั่งครวญคราญอยู่ในป่าเดียวโดยที่ไม่มีคู่หูไปด้วย เมื่อถึงเวลาอาหารเช้าพระนางจามรีได้ถามหาเจ้าพันมหาดเพราะเลยเวลาอาหารเช้าแล้ว จึงแปลกใจให้บริวารออกไปเสาะแสวงหาที่ที่เคยไปพบเจ้าพันมหาดนั่งครวญครางอยู่จึงได้พามาสู่ที่พักเยียวยาก็ไม่บรรเทาหายในที่สุดก็สินใจตาย ตรงนั้นไปเกิดเป็นอารักษ์สถิตอยู่ที่ตรงนั้นเรียกว่าอารักษ์เจ้าพันมหาดและชื่อตรงนั้นเคยเป็นที่ตั้งวัดแอ่งพระนาง ฝ่ายพระนางจามรีเมื่อเ้จาพันมหาดเสียชีวิตแล้วก็ไม่ทราบว่าจะไปทางไหนดี จึงตกแต่งพวงคำประดับช้างที่บ้านปวงคำตรงนั้นช้างเชือกนั้นได้ชื่อใหม่ว่าช้างพวงคำด้วยเหตุที่พระนางจามรีตกแต่งช้างด้วยพวงคำนั่นเองพอประดับช้างด้วยพวงคำแล้วบริบูรณ์ พระนางก็ตั้งสัตยาธิฐานวอนต่อเทพยดาอารักษ์ขอให้นำช้างไปสู่สถานที่ๆควรตั้งบ้านเมืองช้างพวงตำก็ล่องได้ล่องไปตามริมฝั่งน้ำแม่ลี้ พิมาถึงดอยลูกหนึ่ง ช้างไกลับคืนหัลงตรงนั้นเรียกว่าดอยช้างคืนพอช้างได้สติคืนมาก็ลัดเลาะมาถึงที่แห่งหนึ่งพระนางจามรีจึงให้ผู้คนที่มีกำลังเอาใหญ่มาวางเรียงกัน(ถิ่นนั้นเรียกว่าหมู่บ้านผายอง) และได้ตั้งจิตอธิษฐานเช่นกับครั้งแรกเป็นครั้งที่สอง พญาช้างพวงคำก็บ่ายหน้าลัดเข้าป่ามาถึงที่แห่งหนึ่งพญาช้างได้สะดุ้งตกใจอะไรบางอย่างที่ผู้คนไม่เห็นตัวคือเจ้าป่าหรือพงป่า ทำให้พญาช้างตื่นตกใจถึงกับวิ่งหกต่อมาตรงที่ตรงนั้นเป็นหมู่บ้านโป่งหลอก ติดกับบ้านป่าหก มาจนถึงทุกวันนี้พอช้างวิ่งหรือหกไปไม่ไกลนัก พวงคำได้พลุดตกจากช้างที่ตรงนั้น ชาวบ้านเรียกสถานที่นั้นว่าพวงคำจนถึงปัจจุบัน ครั้นช้างหกหนีไปอย่างนั้นพระนางจามรีได้บอกบริวารไปสกัดหน้าช้างที่สบแวนแต่จับไม่ได้ช้างได้ลัดเลาะขึ้นไปลุลงทางห้วยสายบริวารของพระนางก็พยายามติดตามช้างไป ทันพญาช้างและจับช้างได้ที่ฮ่อมต้อ พอจับช้างได้แล้วพระนางก็ประดับตกแต่งพวงคำใหม่ แล้วพระนางและบริวารก็ได้ตั้งสัจจะ เป็นครั้งที่สามคือว่าถ้าจะได้สร้างเมืองที่นั่นที่นี่จริงๆ เพื่อเป็นที่ลี้ภัยและรอนแรมมาเกือบปีแล้วหากมีบุญบารมี ก็ขออำนาจเทพยดาได้นำพญาช้างหาที่ตั้งเมืองด้วยเถอะเทพยดาก็นำช้างขึ้นห้วยแต๊ะ และแม่ไปขึ้นไปจากลำห้วยแม่ไป ขึ้นดอยมานิดหนึ่ง ทางทิศตะวันตกของแม่น้ำลี้ในที่สุดตะวันคล้อยต่ำสาดส่องแนวไม้ไผ่ที่อยู่บนดอยน้อยนั้นมีจุดสำคัญดอยลูกนี้ยาวไปไกล ในอดีตชาติพระโพธิสัตว์ได้เกิดเป็นโคอยู่บนดอยลูกนี้มาก่อนและดอยลูกนี้มีพญานาคปกปักษ์รักษามาไว้เหมือนกันพอพญาช้างไปถึงจุดหนึ่งตรงกลางมีมูลดินกองพอสมควร และเรียกชื่อว่าจอมปลวกใหญ่มีหินสีขาวคล้ายับไข่นกยูง พญานาคตัวหนึ่งได้เฝ้ารักษาเป็นเวลานานอยู่บนยอดของจอมปลวกใหญ่ เพราะเทวาอารักษ์ได้ดลใจให้พญาช้างของพระแม่จามรีขึ้นมาแลได้เห็นจอมปลวกใหญ่เท่านั้น พญาช้างได้ร้องเสียงกึก้องทั่วอาณาบริเวณนั้นแล้วเดินล้อมจอมปลวกตรงนั้นถึงสามรอบและเอางวงหักหิ่งไม้ที่มีดอกพัดวีจอมปลวกแล้วหยุดยืนเอางวงยกขึ้นทำคามเคารพสถานที่ตรงนั้นพระนางจามรีและบริวารได้สมใจนึกแล้วตะวันก็คล้อยลงทุกขณะจึงพร้อมใจกันพักไพร่พลบริวารตรงใกล้ๆกับไม้มะค่าใหญ่ที่แผ่ปกคลุมที่ตรงนั้นปัจจุบันคือต้นโพธิ์ใหญ่ที่ขึ้นมาแทนไม้มะค่าตั้นนั้นและในคืนนั้นเองได้มีลูกแก้วลอยขึ้นมาจากจอมปลวกใหญ่เมื่อรุ่งขึ้นวันใหม่พระแม่จามรีก็ให้บริวารแผ้วถางตรงบริเวณจอมปลวกใหญ่ให้สะอาดและเอาเป็นแกนกลางใจเมืองและให้พญาช้างเดินรอบเอาเป็นเขตกำแพงและทำการขุดคูเมืองสองชั้นรักษาไม้ไผ่ที่มีอยู่แล้วแทนอิฐเป็นแนวกำแพงล้อมรอบด้วยไม้ไผ่หนาทึบอยู่ข้างนอกแทบไม่รูว่าเป็นบ้านเมืองซึ่งปกคลุมด้วยหมอก พระแม่จึงได้ตั้งชื่เมืองนี้ว่า "เมืองลี้" หรือ "เมืองลี้ลับ"ลับลี้หมายความว่าแอบซ่อนและได้ทำคันกั้นน้ำไว้สร้างประตูสองแห่งทิศเหนือและทิศใต้หลังจากตั้งบ้านตั้งเมืองหรือเวียงให้ดีพอใช้เรียบร้อยแล้วพระนางจามรีก็สร้างวัดพระธาตุห้าดวงเป็นวัดแรกของเมืองลี้ติดกับเขตในเวียงวังของพระนาง