อสัญกรรมและรัฐพิธีศพของเลโอนิด เบรจเนฟ

วันที่ 10 พฤศจิกายน ค.ศ. 1982 เลโอนิด อิลลิช เบรจเนฟ เลขาธิการกลางพรรคคอมมิวนิสต์แห่งสหภาพโซเวียตคนที่ 3 และผู้นำสหภาพโซเวียตคนที่ 5 ถึงแก่อสัญกรรม ด้วยโรคกล้ามเนื้อหัวใจตายเหตุขาดเลือด สิริอายุ 75 ปี การถึงแก่อสัญกรรมได้รับการประกาศอย่างเป็นทางการโดยวิทยุและโทรทัศน์ของสหภาพโซเวียตในวันที่ 11 พฤศจิกายน เบรจเนฟได้รับการจัดงานศพแบบรัฐพิธีหลังจากมีการไว้ทุกข์ทั่วประเทศเป็นเวลาสามวันเต็ม จากนั้นจึงมีการฝังศพในหลุมฝังศพส่วนบุคคลบนจัตุรัสแดงที่สุสานกำแพงเครมลิน ยูรี อันโดรปอฟ ผู้สืบทอดตำแหน่งเลขาธิการของเบรจเนฟ เป็นประธานคณะกรรมการที่รับผิดชอบการจัดการงานศพของเบรจเนฟ ซึ่งจัดขึ้นเมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน ค.ศ. 1982 ห้าวันหลังอสัญกรรม
ในรัฐพิธีศพมีหัวหน้ารัฐและรองหัวหน้ารัฐ 47 คน หัวหน้ารัฐและรองหัวหน้ารัฐบาล 23 คน หัวหน้ากระทรวงการต่างประเทศ 40 คน ประฐานสภานิติบัญญัติต่างประเทศ 6 คน และเจ้าชาย 5 องค์ เข้าร่วม พรรคคอมมิวนิสต์ส่วนใหญ่ของโลกใน ค.ศ. 1982 เข้าร่วมด้วย ในขณะที่พรรคคอมมิวนิสต์ 47 พรรคจากประเทศที่พรรคไม่ได้มีอำนาจก็ส่งตัวแทนเข้าร่วมด้วย ประธานาธิบดีโรนัลด์ เรแกนแห่งสหรัฐอเมริกาส่งรองประธานาธิบดีจอร์จ เอช. ดับเบิลยู. บุชเข้าร่วมแทน การกล่าวคำไว้อาศัยกล่าวโดยยูรี อันโดรปอฟ ดมีตรี อุสตีนอฟ อะนาโตลี อะเลคซันดรอฟ วิคตอร์ ปุชกาเรฟ และอะเลคเซย์ กอร์เดียนโค
ช่วงปีสุดท้าย.
เบรจเนฟป่วยด้วยโรคหัวใจและหลอดเลือดมาหลายโรคตั้งแต่ ค.ศ. 1974 ใน ค.ศ. 1982 โรคที่ร้ายแรงที่สุดได้แก่หลอดเลือดแดงใหญ่แข็งและภาวะหัวใจขาดเลือดและหัวใจเต้นผิดจังหวะ ซึ่งทั้งหมดได้รับผลกระทบจากการสูบบุหรี่จัด ภาวะจากโรคอ้วนมากขึ้น และการพึ่งพายาคลายเครียดและยานอนหลับ
ก่อนหน้านี้ เบรจเนฟได้พูดถึงเรื่องการเกษียณอายุของเขากับยูรี อันโดรปอฟและอันเดรย์ โกรมืยโค รัฐมนตรีว่าการกระทรวงต่างประเทศใน ค.ศ. 1979 แต่เนื่องจากไม่มีบรรทัดฐานหรือขั้นตอนใด ๆ สำหรับการเกษียณอายุโดยสมัครใจของเลขาธิการกลาง สมาชิกโปลิตบูโรส่วนใหญ่กลับชอบเสถียรภาพที่เกิดจากการรักษาสภาพเดิมและหลีกเลี่ยงการเปลี่ยนแปลงผู้นำ แม้ว่ากลุ่มคนส่วนน้อยจะมองว่าจำเป็นต้องมี "ลมหายใจแห่งความสดชื่น" ก็ตาม แม้โปลิตบูโรจะขอให้เบรจเนฟดำรงตำแหน่งต่อ แต่เบรจเนฟก็ไม่ลังเลใจ โดยกล่าวว่า "หากคุณทุกคนมีความคิดเห็นเช่นนี้ ฉันก็จะทำงานต่อไปอีกหน่อย"
โปลิตบูโรประสบความสำเร็จในการปกปิดอาการเจ็บป่วยหลายอย่างของเบรจเนฟ อย่างไรก็ตาม การตัดสินใจที่จะไม่เกษียณอายุหมายความว่าในช่วงต้น ค.ศ. 1982 เหตุการณ์หลายอย่างเริ่มแสดงให้เห็นถึงการเสื่อมถอยของสุขภาพของเบรจเนฟต่อสาธารณะมากขึ้น ซึ่งเป็นช่วงปีสุดท้ายของเขาในตำแหน่ง
มกราคม–เมษายน ค.ศ. 1982.
ในงานศพของมีฮาอิล ซุสลอฟ เมื่อวันที่ 25 มกราคม ค.ค. 1982 เบรจเนฟดู "สับสน" กับบางส่วนของพิธี โดยแสดงถึงความไม่แน่ใจว่าเมื่อใดควรให้ความเคารพทหารที่ผ่านไป ในขณะที่สมาชิกโปลิตบูโรคนอื่น ๆ ยังคงยืนอยู่ เบรจเนฟถูกพบเห็นสองครั้งขณะเคลื่อนตัวไปด้านหลังเชิงเทินสุสานเลนินเพื่อไปนั่งบนเก้าอี้และดื่มของเหลวจากแก้ว สามสัปดาห์ต่อมา ในขณะเข้าร่วมงานศพของคอนสตันติน กรูเชวอย ซึ่งเป็นสมาชิกคณะกรรมการกลางเช่นกัน เบรจเนฟถูกพบเห็นว่าร้องไห้โฮในขณะที่แสดงความเสียใจต่อภรรยาม่ายของกรูเชวอย ซึ่งเป็นฉากที่ไม่มีการเซ็นเซอร์ และเป็นครั้งแรกที่เบรจเนฟแสดงอารมณ์อ่อนไหวทางโทรทัศน์ของสหภาพโซเวียต
วันที่ 6 มีนาคม 1982 ขณะอยู่ที่สนามบินวนูโคโวเพื่อต้อนรับวอยแชค ยารูแซลสกี นายกรัฐมนตรีโปแลนด์ที่กำลังเยือนประเทศ การเดินของเบรจเนฟถูกขยับและดูเหมือนว่าเขากำลังหายใจลำบาก สี่วันต่อมา ในวันที่ 10 มีนาคม เบรจเนฟได้พบกับประธานาธิบดีเมาโน โคอิวิสโตแห่งฟินแลนด์ ในการประชุมนั้น เช่นเดียวกับสองวันต่อมาที่งานกาลาวันสตรีสากลที่โรงละครบอลชอย สุขภาพของเบรจเนฟดีขึ้นอย่างเห็นได้ชัด การเยือนบอลชอยของเบรจเนฟเป็นการปรากฏตัวต่อสาธารณะครั้งที่สี่ของเขาในรอบห้าวัน
อุบัติเหตุที่โรงงานทาชเคนต์.
วันที่ 22 มีนาคม ค.ศ. 1982 เบรจเนฟเริ่มเดินทางเยือนเอเชียกลางของสหภาพโซเวียต ซึ่งรวมถึงกำหนดการอันเคร่งครัดเป็นพิเศษของ "พิธีมอบเหรียญรางวัล การกล่าวสุนทรพจน์ และการเยี่ยมชมสถานประกอบการอุตสาหกรรมและเกษตรกรรม" ในวันที่ 25 มีนาคม ขณะเยี่ยมชมโรงงานผลิตเครื่องบินชคาลอฟในทาชเคนต์กับชารอฟ ราชีดอฟ เลขาธิการพรรคคอมมิวนิสต์อุซเบกิสถาน เบรจเนฟได้รับบาดเจ็บเมื่อนั่งร้านที่มีราวบันไดล้มลงอย่างกะทันหันภายใต้แรงกดทับของคนงานโรงงานจำนวนหนึ่งที่รวมตัวกันอยู่ ทับเบรจเนฟและเจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัยของเขา ทำให้เบรจเนฟได้รับการกระทบกระแทกที่ศีรษะและกระดูกไหปลาร้าขวาหัก ความลับที่เกิดขึ้นตามมาซึ่งรายล้อมอุบัติเหตุครั้งนี้ทำให้บรรดานักข่าวชาวตะวันตกคาดเดากันว่าเบรจเนฟอาจจะเกิดอาการเส้นเลือดในสมองแตก ซึ่งคาดว่าน่าจะเกิดขึ้นระหว่างการเดินทางโดยเครื่องบินจากทาชเคนต์ เนื่องจากไม่มีภาพข่าวที่เผยให้เห็นว่าเบรจเนฟเดินทางมาถึงมอสโกหลังจากการเดินทางระยะทาง 2,770 กิโลเมตร (1,720 ไมล์) การไม่มีภาพถือเป็นการละเมิดมารยาทที่ไม่ค่อยเกิดขึ้นบ่อยนักในส่วนของสื่อโซเวียต ซึ่งมักจะบันทึกการมาถึงของผู้นำระดับสูงหลังจากภารกิจสำคัญในต่างประเทศอยู่เสมอ เมื่อลงจอดที่สนามบินวนูโคโวในมอสโก เบรจเนฟถูกนำออกจากเครื่องบินอิลยูชิน อิล-62 ด้วยเปล และนำตัวไปที่คลินิกเครมลิน ซึ่งตามรายงานของชาติตะวันตก ระบุว่าเขาอยู่ในอาการโคม่าและอยู่ในอาการวิกฤตนานหลายวัน อาการบาดเจ็บของเบรจเนฟทำให้สุขภาพของเขาซึ่งไม่มั่นคงอยู่แล้วต้องทำงานหนักขึ้น สถานการณ์ที่ทำให้ระยะเวลาการพักฟื้นนานขึ้น เช่น กระดูกไหปลาร้าหัก ซึ่งเป็นอาการบาดเจ็บที่ "ต่อมาไม่หายเป็นปกติ"
ภารกิจส่วนใหญ่ในปฏิทินของเบรจเนฟ รวมถึงการเยือนอย่างเป็นทางการของประธานาธิบดีอาลี นาซีร์ มูฮัมหมัดแห่งเยเมนใต้ ถูกยกเลิกทันทีหลังจากเกิดอุบัติเหตุ สำหรับกระทรวงการต่างประเทศโซเวียต ภารกิจสองประการ ได้แก่ การปฏิเสธอาการบาดเจ็บของเบรจเนฟ ขณะเดียวกันก็ต้องอธิบายการหายตัวไปอย่างเด่นชัดของเขา ซึ่งกลายเป็นความพยายามที่ซับซ้อนมากขึ้น การตอบสนองเบื้องต้นของกระทรวงคือการออกแถลงการณ์เป็นลายลักษณ์อักษรเมื่อวันที่ 5 เมษายน โดยระบุว่าเบรจเนฟกำลังอยู่ในช่วง "พักร้อนฤดูหนาวตามปกติ" แต่คำประกาศของพวกเขาไม่ได้ช่วยหยุดยั้งการคาดเดาที่เพิ่มมากขึ้นว่าเบรจเนฟเสียชีวิตอันเป็นผลจากอาการบาดเจ็บแต่อย่างใด เพื่อจุดประสงค์ดังกล่าว จึงได้มีการจัดแถลงข่าวฉบับเต็มขึ้นที่บัณฑิตยสถานวิทยาศาสตร์เมื่อวันที่ 14 เมษายน อย่างไรก็ตาม การเลือกแพทย์คนใหม่มาแทนที่เยฟเกนี ชาซอฟ ซึ่งเป็นแพทย์โรคหัวใจของเบรจเนฟ นั่นก็คือ นีโคไล นีโคลาโยวิช บลอคฮิน นั่น ไม่ได้ช่วยหยุดยั้งข่าวลือดังกล่าวแต่อย่างใด โดยบลอคฮินเพียงแค่พูดเลียนแบบคำกล่าวอ้างของกระทรวงการต่างประเทศก่อนหน้านี้ที่ว่าเบรจเนฟกำลัง "พักผ่อนตามปกติในช่วงฤดูหนาว" เท่านั้น
ในความพยายามเพิ่มเติมเพื่อแสดงให้เห็นถึงความเป็นปกติ ในวันที่ 16 เมษายน ดมีตรี อุสตีนอฟ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม ได้ให้ความเห็นต่อสาธารณะเป็นครั้งแรกโดยสมาชิกโปลิตบูโรตั้งแต่เกิดอุบัติเหตุเมื่อเขามอบรางวัลให้กับเมืองโซชีพร้อมกับยกย่องสถิติในช่วงสงครามของเบรจเนฟในสุนทรพจน์ สองวันต่อมาในวันที่ 18 เมษายน ข้อเสนอที่ประธานาธิบดีโรนัลด์ เรแกนเสนอจากห้องทำงานรูปไข่เมื่อวันที่ 5 เมษายน ถูกนำมาใช้ในความพยายามครั้งใหม่เพื่อปฏิเสธข่าวลือการเสียชีวิตของเบรจเนฟ เรแกนเสนอให้เบรจเนฟเข้าร่วมการประชุมปลดอาวุธของสหประชาชาติที่จะมีขึ้นในนิวยอร์กในเดือนมิถุนายน โดยระบุว่า "ผมคิดว่าคงจะดีถ้าเขาและผมได้คุยกัน" โปลิตบูโรใช้ข้อเสนอนี้เพื่อออกข้อเสนอโต้แย้งของตนเอง โดยตอบคำถามที่ตั้งขึ้นในหนังสือพิมพ์ "ปราฟดา" โดยเบรจเนฟแนะนำให้พบกับเรแกนในฟินแลนด์หรือสวิตเซอร์แลนด์ในเดือนตุลาคมแทนที่จะเป็นเดือนมิถุนายน โดยกำหนดวันที่แน่นอนในเดือนตุลาคมไว้ล่วงหน้าไกลพอสมควร โดยหวังว่าอาจ "ยุติการคาดเดาทั้งในและต่างประเทศเกี่ยวกับสุขภาพของผู้นำโซเวียตและความเป็นไปได้ของเขาในฐานะผู้นำที่สามารถทำงานได้"
แรงบันดาลใจนี้ได้รับการบันทึกโดยอาร์เธอร์ เอ. ฮาร์ตแมน เอกอัครราชทูตสหรัฐอเมริกาประจำสหภาพโซเวียต ซึ่งได้จัดการประชุมเมื่อวันที่ 19 เมษายนกับปิออตร์ เดมีเชฟ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรมโซเวียต ในระหว่างการประชุม เดมีเชฟเน้นย้ำถึงความสำคัญของการประชุมสุดยอดที่จะเกิดขึ้นโดยไม่คำนึงถึงวันที่เบรจเนฟตอบในหนังสือพิมพ์ "ปราฟดา" ในเดือนตุลาคม ซึ่งแตกต่างกับที่สื่อโซเวียตเน้นย้ำถึงเดือนตุลาคมมากกว่าเดือนมิถุนายน ตามคำกล่าวของฮาร์ตแมน ความแตกต่างของวันที่เป็น "ข้อบ่งชี้เพิ่มเติมว่าการกล่าวถึงเดือนตุลาคมต่อสาธารณชนมีจุดประสงค์แอบแฝงเพื่อให้ประชาชนโซเวียตมั่นใจว่าเบรจเนฟจะยังอยู่อีกประมาณหกเดือนจากนี้" ข่าวลือที่เกี่ยวข้องกับการเสียชีวิตของเบรจเนฟไม่ได้รับการปราบปรามจนกระทั่งประมาณสี่สัปดาห์หลังจากเกิดอุบัติเหตุในวันที่ 22 เมษายน ค.ศ. 1982 เมื่อเบรจเนฟปรากฏตัวต่อสาธารณชนในที่สุดด้วยสภาพ "ผอมลงอย่างเห็นได้ชัด" ที่ทำเนียบรัฐสภาเครมลินในงานเฉลิมฉลองครบรอบ 112 ปีวันเกิดของวลาดีมีร์ เลนิน
พฤษภาคม–สิงหาคม ค.ศ. 1982.
การปรากฏตัวต่อสาธารณะครั้งต่อไปของเบรจเนฟคือในงานวันแรงงานประจำปีเมื่อวันที่ 1 พฤษภาคม ค.ศ. 1982 ซึ่งเขายืนอยู่บนระเบียงสุสานเลนินตลอดขบวน 90 นาที แม้ว่าจะแสดงกิริยาท่าทางที่ "ยืนยันความประทับใจก่อนหน้านี้เกี่ยวกับชายคนหนึ่ง ซึ่งโอกาสสาธารณะเป็นเรื่องเครียดสำหรับเขา" ในวันที่ 23 พฤษภาคม ค.ศ. 1982 เบรจเนฟกล่าวสุนทรพจน์ที่เครมลินเป็นเวลา 30 นาทีในสุนทรพจน์ที่ไม่ชัดแจ้งซึ่งเขาแสดงความเห็นชอบต่อข้อเสนอของประธานาธิบดีเรแกนในการเจรจาอาวุธยุทธศาสตร์ใหม่
วันที่ 25 พฤษภาคม เบรจเนฟได้ประชุมกับรูดอล์ฟ คิร์ชชลาเกอร์ ประธานาธิบดีออสเตรีย ในวันถัดมา คือวันที่ 26 พฤษภาคม มีการประกาศว่ายูรี อันโดรปอฟได้ลาออกจากตำแหน่งหัวหน้าคณะกรรมการความมั่นคงแห่งรัฐ หลังจากได้รับการแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งสูงสุดในสำนักงานเลขาธิการพรรคคอมมิวนิสต์ระหว่างการประชุมใหญ่ นักวิเคราะห์ตะวันตกคาดเดาว่าการที่อันโดรปอฟย้ายไปที่สำนักงานเลขาธิการจะทำให้ตำแหน่งของเขาแข็งแกร่งขึ้นในบรรดาผู้สืบทอดตำแหน่งคนอื่น ๆ ของเบรจเนฟ ในขณะเดียวกันก็ตั้งข้อสังเกตว่า "ไม่มีการถอยหลังต่อสถานะของคอนสตันติน เชียร์เนนโค" ซึ่งเป็นสมาชิกสำนักงานเลขาธิการเช่นกัน "ซึ่งแน่นอนว่าจะมีบทบาทในการต่อสู้เพื่อสืบทอดตำแหน่งใด ๆ" นักวิเคราะห์ตะวันตกยังระบุด้วยว่า "ไม่มีสัญญาณที่ชัดเจนของการลดลงใด ๆ" ในการควบคุมของเบรจเนฟ อย่างไรก็ตาม ผู้ที่อยู่ในเหตุการณ์การประชุมเมื่อวันที่ 26 พฤษภาคมได้สังเกตเห็นว่าเบรจเนฟ "แทบจะเดินไม่ได้" และจำเป็นต้อง "ได้รับความช่วยเหลือจากเจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัยที่ปลอมตัวเป็นผู้ช่วย" เมื่อเบรจเนฟพยายามปีนขึ้นไปยังส่วนอื่นของเวที "เขาเกือบล้ม และเจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัยต้องลากเขาไปที่นั่งของเขา" ซึ่งเขานั่งลงโดยจ้องมองอย่างว่างเปล่าตลอดการประชุมที่เหลือ ในสภาพที่เทียบได้กับ "มัมมี่ที่มีชีวิต"
ในเดือนกรกฎาคม เบรจเนฟออกจากมอสโกเพื่อพักผ่อนในช่วงฤดูร้อนตามปกติที่รีสอร์ทริมทะเลดำบนคาบสมุทรไครเมีย ซึ่งในเดือนสิงหาคม นายกรัฐมนตรีโปแลนด์ ยารูแซลสกี ได้มาเยี่ยมเยียนเขา โดยเขาได้เล่า "เรื่องราวที่น่าตกใจเกี่ยวกับการต่อต้านกฎอัยการศึกในโปแลนด์อย่างต่อเนื่อง" ให้เบรจเนฟฟัง
กันยายน–ตุลาคม ค.ศ. 1982.
ในเดือนกันยายน ค.ศ. 1982 แหล่งข่าวของรัฐบาลโซเวียตได้คาดเดากันถึงเรื่องการเกษียณอายุของเบรจเนฟ โดยแหล่งข่าวเหล่านี้ระบุว่าเบรจเนฟอาจออกจากตำแหน่งด้วยเกียรติยศพิเศษ อาจเป็นในเดือนธันวาคม ค.ศ. 1982 ซึ่งเป็นช่วงเวลาเดียวกับที่จัดงานเฉลิมฉลองครบรอบ 60 ปีการก่อตั้งสหภาพโซเวียตอย่างเป็นทางการใน ค.ศ. 1922 ผู้เชี่ยวชาญชาวตะวันตกกล่าวว่ารายงานการลาออกที่ใกล้จะเกิดขึ้นนี้อาจเป็นส่วนหนึ่งของการรณรงค์ของสมาชิกโปลิตบูโรที่พยายามจะผลักดันเบรจเนฟออกจากตำแหน่งหรือบั่นทอนโอกาสของเชียร์เนนโคในลำดับใดลำดับหนึ่ง
แม้จะมีการเสนอแนะให้เกษียณอายุ แต่ในเดือนกันยายน ค.ศ. 1982 เบรจเนฟยังคงทำงานต่อไป ในวันที่ 14 กันยายน เบรจเนฟได้ยืนยันการสนับสนุนองค์การปลดปล่อยปาเลสไตน์อีกครั้ง คำกล่าวเมื่อวันที่ 16 กันยายนในงานเลี้ยงอาหารค่ำสำหรับประธานาธิบดีเยเมนใต้ที่มาเยือน อาลี นาสเซอร์ โมฮัมเหม็ด (กำหนดวันใหม่หลังจากการเยือนครั้งแรกถูกยกเลิกหลังจากอุบัติเหตุที่ทาชเคนต์ของเบรจเนฟ) แสดงถึงความปรารถนาของเบรจเนฟที่จะให้สหภาพโซเวียตมีบทบาทมากขึ้นในกระบวนการสันติภาพตะวันออกกลางครั้งใหม่ วันที่ 21 กันยายน เบรจเนฟได้พบกับอินทิรา คานธี นายกรัฐมนตรีอินเดียที่มอสโก แม้ว่านายกรัฐมนตรีจะพูดคุยกับเบรจเนฟเกี่ยวกับความกังวลของอินเดียเกี่ยวกับอิทธิพลที่เพิ่มขึ้นต่อปากีสถานจากสหรัฐอเมริกาและจีน มีรายงานว่าเธอหลีกเลี่ยงการอภิปรายที่ยากลำบากอื่น ๆ ในระหว่างการประชุม เนื่องจากเบรจเนฟ "เข้าใจปัญหาได้ไม่มั่นคง"
ในสัปดาห์สุดท้ายของเดือนกันยายน เบรจเนฟเดินทางกลับไปยังเอเชียกลางของสหภาพโซเวียตอีกครั้ง โดยไปเยือนบากู ซึ่งเขาแสดงความปรารถนาที่จะเสริมสร้างความสัมพันธ์ระหว่างจีนและโซเวียตในสุนทรพจน์ที่กล่าวต่อหน้าผู้นำโซเวียตท้องถิ่นของอาเซอร์ไบจาน คำปราศรัยของเบรจเนฟที่บากูโดดเด่นในช่วงเวลาที่ไม่ปกติของ "ความเบาสมองและความสับสน" เนื่องมาจากหลังจากที่อ้างถึงอาเซอร์ไบจานอย่างผิดพลาดว่าเป็น "อัฟกานิสถาน" ซึ่งเห็นได้ชัดว่าเบรจเนฟกำลังอ่านจากคำปราศรัยผิด เมื่อได้รับเอกสารที่ถูกต้องในการอ่าน เบรจเนฟกล่าวว่า ความผิดพลาดนั้น “ไม่ใช่ความผิดของเขา” แต่จะได้รับการแก้ไขโดยให้เขาเริ่มคำปราศรัยใหม่ “ตั้งแต่ต้น”
วันที่ 28 ตุลาคม ค.ศ. 1982 เบรจเนฟได้กล่าวสุนทรพจน์ต่อบรรดาผู้นำกองทัพโซเวียตที่มารวมตัวกันที่เครมลิน โดยเขาให้คำมั่นว่าจะสนับสนุน "ความพยายามในการเพิ่มความพร้อมรบของกองทัพโซเวียต" และ "การยกระดับเทคโนโลยีทางการทหาร" เพื่อต่อต้านสหรัฐอเมริกา ซึ่งเขาบรรยายว่าเทคโนโลยีดังกล่าวเป็นภัยคุกคามที่จะ "ผลักดันโลกเข้าสู่เปลวเพลิงแห่งสงครามนิวเคลียร์" นอกจากนี้ เบรจเนฟยังเน้นย้ำถึงความจำเป็นในการมีความสัมพันธ์ที่ดีกับจีนอีกครั้ง ซึ่งการส่งเสริมความสัมพันธ์ดังกล่าวได้รับการอธิบายว่า "มีความสำคัญอย่างยิ่ง"
วันที่ 30 ตุลาคม ค.ศ. 1982 เบรจเนฟได้แลกเปลี่ยนจดหมายสุดท้ายของเขากับประธานาธิบดีเรแกน ซึ่งได้เขียนจดหมายไปก่อนหน้านี้ 10 วันเกี่ยวกับสภาพของอะนาโตลี ชารันสกี นักเคลื่อนไหวต่อต้านรัฐบาลโซเวียต เรแกนได้รับข่าวการอดอาหารประท้วงที่ชารันสกีเริ่มเมื่อวันที่ 27 กันยายนขณะถูกคุมขังในชิสโตปอล และได้ส่งจดหมายถึงเบรจเนฟเพื่อแนะนำให้ปล่อยตัวชารันสกีเพื่อที่เขาจะได้อพยพไปยังอิสราเอล เบรจเนฟตอบว่าเนื่องจากชารันสกีเป็นอาชญากรในสายตาของนิติศาสตร์โซเวียต เรื่องนี้ "จึงอยู่ในอำนาจของรัฐโซเวียตแต่เพียงผู้เดียว" และ "ไม่มีกฎหมายหรือเหตุผลอื่นใดในการแก้ไขปัญหานี้ในลักษณะที่คุณต้องการ"
การปรากฏตัวต่อสาธารณะครั้งสุดท้ายในเดือนพฤศจิกายน.
วันอาทิตย์ที่ 7 พฤศจิกายน ค.ศ. 1982 สามวันก่อนเสียชีวิต เบรจเนฟได้ร่วมเฉลิมฉลองวันครบรอบ 65 ปีการปฏิวัติเดือนตุลาคมโดยเข้าร่วมสวนสนามทหารประจำปีที่จัตุรัสแดง เบรจเนฟสวมแว่นสายตาเพื่อป้องกันแสงแดดและไม่แสดงอาการตื่นเต้นใด ๆ โดยยืนอยู่บนระเบียงสุสานเลนินพร้อมกับสมาชิกคนอื่น ๆ ของโปลิตบูโรเป็นเวลาสองชั่วโมงในอุณหภูมิต่ำกว่าจุดเยือกแข็ง ขณะที่กองทหารและยานเกราะเคลื่อนผ่าน ในสุนทรพจน์ที่เครมลินหลังสวนสนาม เบรจเนฟกล่าวถึง "แก่นแท้ของนโยบายของเรา" ของสหภาพโซเวียตในฐานะ "สันติภาพ" และพูดถึง "การมุ่งมั่นอย่างจริงใจเพื่อความร่วมมือที่ยุติธรรมและมีผลกับทุกคนที่ต้องการความร่วมมือดังกล่าว" ในขณะที่กล่าวถึง "ความเชื่อมั่นอย่างลึกซึ้งของเขาว่าวิธีการดังกล่าวจะนำพามวลมนุษยชาติไปสู่สันติภาพสำหรับรุ่นชีวิตและรุ่นต่อ ๆ ไป""
อสัญกรรมและการประกาศ.
วันจันทร์ที่ 8 พฤศจิกายน ค.ศ. 1982 เบรจเนฟใช้เวลาไปกับการล่าสัตว์ช่วงวันหยุดตามประเพณีการปฏิวัติเดือนตุลาคมที่ซาวีโดโว ในวันอังคารที่ 9 พฤศจิกายน เบรจเนฟใช้เวลาช่วงเช้าวันสุดท้ายที่ที่ทำงานของเขาในเครมลินเพื่อประชุมกับอันโดรปอฟ โดยทำงานด้านเอกสารและพูดคุยทางโทรศัพท์กับนีโคไล ชเชียโลคอฟ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงกิจการภายใน จากนั้นเบรจเนฟก็เข้านอนในตอนเที่ยง เมื่อเขาตื่นขึ้น เขาก็พบว่าการนัดหมายช่วงบ่ายกับโตลยา ช่างตัดผมถูกเมดเวเดฟ ผู้คุ้มกันของเบรจเนฟยกเลิกไป หลังจากที่ช่างตัดผมมาทำงานด้วยอาการเมาอย่างหนัก ในที่สุดเมดเวเดฟก็จัดทรงผมให้เบรจเนฟด้วยตัวเอง และเบรจเนฟก็ออกจากเครมลินในเวลา 19:30 น. ตามเวลามอสโก เมดเวเดฟจุดบุหรี่ในรถลีมูซีนซีลของเบรจเนฟเพื่อ "ให้เบรจเนฟสูดควันเข้าไป [โดยไม่ตั้งใจ]" เบรจเนฟเข้านอนก่อนการออกอากาศข่าวในเย็นวันอังคาร โดยมีข้อตำหนิเพียงประการเดียวคือเขา "กินไม่มาก"
ในเช้าวันพุธที่ 10 พฤศจิกายน ผู้คุ้มกันของเบรจเนฟพบเขา "นอนนิ่งอยู่บนเตียง" มีการพยายามช่วยชีวิตเขาอย่างสั้น ๆ จนกระทั่งชาซอฟ ผู้เชี่ยวชาญด้านหัวใจ ซึ่งเมดเวเดฟเรียกตัวมาจากโพลีคลินิกเครมลิน ได้สรุปอย่างรวดเร็วว่าเขาเสียชีวิตไปแล้วหลายชั่วโมง หลังจากมีอาการหัวใจล้มเหลว
สัญญาณแรกที่บ่งบอกถึงการถึงแก่อสัญกรรมของเขา เริ่มขึ้นเมื่อเวลา 19:15 น. ตามเวลามอสโก เมื่อรายการโทรทัศน์เนื่องในโอกาส "วันมีลิตซียา" ถูกแทนที่ด้วยสารคดีเกี่ยวกับวลาดีมีร์ เลนิน ทางด้านรายการ "เวรียเมีย" พีธีกรสวมเสื้อผ้าอึมครึมแทนการแต่งกายตามปกติ นอกจากนี้ได้มีการเปลี่ยนแปลงผังรายการโทรทัศน์อย่างฉับพลัน เช่น การเตือนภัยสงครามและการเปลี่ยนการถ่ายทอดสดการแข่งขันฮ็อกกี้น้ำแข็งบนช่องรายการ 2 ด้วยการแสดงเพลงซิมโฟนีหมายเลข 6 ในบันไดเสียง บี ไมเนอร์ของปิออตร์ อิลิช ไชคอฟสกี
ในตอนแรกชาวโซเวียตเชื่อว่าเป็นการแถลงการเสียชีวิตของอันเดรย์ คีรีเลนโค (เขาเสียชีวิตใน ค.ศ. 1990) เพราะเขาไม่ได้เข้าร่วมในพิธีสวนสนามและเฉลิมฉลองครบรอบ 65 ปี การปฏิวัติเดือนตุลาคมเมื่อไม่กี่วันก่อนหน้านั้น การคาดเดาว่าว่เบรจเนฟถึงแก่อสัญกรรมเริ่มขึ้นเมื่อพบว่าเบรจเนฟไม่ได้ลงนามในสารอำนวยพรที่เผยแพร่โดยตัสส์แก่ฌูแซ เอดัวร์ดู ดุช ซังตุช ประธานาธิบดีแห่งแองโกลาในวันประกาศอิสรภาพของแองโกลา ในปีที่ผ่านมา เบรจเนฟจะเป็นผู้ลงนามในสารอำนวยพร แต่ในโอกาสนี้ สารอำนวยพรลงนามในนามของคณะกรรมการกลาง
ในที่สุด อสัญกรรมของเบรจเนฟก็ได้รับการเปิดเผยต่อสาธารณะในวันพฤหัสบดีที่ 11 พฤศจิกายน พร้อมกันโดยพิธีกรวิทยุและโทรทัศน์ของโซเวียต การประกาศทางโทรทัศน์ได้รับการแถลงการโดยอีกอร์ คีรีลลอฟ ด้วยรูปแบบที่เศร้าโศกเป็นพิเศษในเวลา 11.00 น. ตามเวลามอสโก โดยมีช่วงหยุดแสดงความเคารพระหว่างคำกล่าวเกี่ยวกับ "การสูญเสียอันน่าสลดใจ" ที่ประชาชนโซเวียตต้องเผชิญต่อ "นักการเมืองและรัฐบุรุษที่โดดเด่นแห่งยุคสมัยของเรา" พร้อมกับคำยืนยันของคีรีลลอฟว่าพรรคยังคง "มีความสามารถในการดำเนินภารกิจทางประวัติศาสตร์ของตนต่อไปได้"
การแสดงความอาลัย.
หลังจากได้รับข่าวอสัญกรรมของเบรจเนฟ ฮาฟิซ อัลอะซัด ประธานาธิบดีซีเรียได้ประกาศไว้ทุกข์เป็นเวลา 7 วัน คิวบาและลาวได้ประกาศไว้ทุกข์เป็นเวลา 4 วัน บราซิล นิการากัว อัฟกานิสถาน อินเดีย เวียดนาม และกัมพูชา ได้ประกาศไว้ทุกข์เป็นเวลา 3 วัน ในขณะที่เกาหลีเหนือได้ประกาศไว้ทุกข์เป็นเวลา 1 วัน อาร์เจนตินายังได้ประกาศไว้ทุกข์เป็นเวลา 1 วันเช่นกัน โดยเฉพาะวันที่ 15 พฤศจิกายน มีการสั่งให้ธงชาติอาร์เจนตินาลดธงครึ่งเสาเป็นเวลา 3 วัน
สมเด็จพระสันตะปาปายอห์น ปอลที่ 2 ทรงสัญญาว่า "เราจะคิดถึงเป็นอย่างยิ่งสำหรับความทรงจำของผู้จากไปที่มีชื่อเสียงคนหนึ่ง" ในขณะที่อดีตนายกรัฐมนตรีเยอรมนีตะวันตก เฮ็ลมูท ชมิท กล่าวว่าการอสัญกรรมของเบรจเนฟ “จะเป็นที่รู้สึกเจ็บปวดอย่างยิ่ง” รัฐบาลสาธารณรัฐประชาชนจีนแสดงความเสียใจอย่างสุดซึ้ง ขณะที่นายกรัฐมนตรีอินเดีย อินทิรา คานธี กล่าวว่า “เขา [เบรจเนฟ] ยืนเคียงข้างเราในช่วงเวลาที่เราต้องการความช่วยเหลือ”
ในโตเกียว คิอิจิ มิยาซาวะ เลขาธิการคณะรัฐมนตรี ได้ออกแถลงการณ์อย่างเป็นทางการของญี่ปุ่น โดยกล่าวถึงการอสัญกรรมของเบรจเนฟว่าเป็น "เหตุการณ์ที่น่าเสียใจอย่างแท้จริงต่อการพัฒนาความสัมพันธ์ฉันมิตร" และแสดงความเสียใจต่อ "ครอบครัวผู้สูญเสียและประชาชนสหภาพโซเวียต" ฟร็องซัว มีแตร็อง ประธานาธิบดีฝรั่งเศสกล่าวถึงเบรจเนฟว่าเป็น "ผู้นำที่ยิ่งใหญ่ของสหภาพโซเวียต เป็นนักการเมืองที่บทบาทอันโดดเด่นในโลกจะถูกจดจำไปตลอดประวัติศาสตร์" ในขณะที่พระราชสาส์นของสมเด็จพระราชินีนาถเอลิซาเบธที่ 2 อธิบายว่าพระองค์ "ได้เรียนรู้ด้วยความเสียใจต่อการเสียชีวิตของประธานาธิบดีเบรจเนฟ" และแสดง "ในนามของพระองค์เองและในนามของประชาชนอังกฤษ... เราขอแสดงความเห็นอกเห็นใจต่อคุณและประชาชนสหภาพโซเวียต"
มูอัมมาร์ กัดดาฟี ผู้นำลิเบียกล่าวว่า เบรจเนฟพยายามทุกวิถีทางเพื่อ "บรรลุสันติภาพโลก" วันที่ 12 พฤศจิกายน ฟอร์บส์ เบิร์นแฮม ประธานาธิบดีกายอานาเขียนข้อความในสมุดแสดงความอาลัย ณ สถานทูตโซเวียตในกรุงจอร์จทาวน์ โดยระบุว่าสหภาพโซเวียตสูญเสีย "ผู้นำและนักการเมืองผู้สนใจและตั้งเป้าหมายเองเพื่อโลกที่สันติภาพมีอำนาจเหนือ"
การประชุมพิเศษของสมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติสมัยที่ 37 จัดขึ้นเมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน เพื่อยกย่องเบรจเนฟ โดยมีผู้ขึ้นพูดได้แก่ ดารามิน ยอนดอน รองรัฐมนตรีลำดับที่หนึ่งว่าการกระทรวงการต่างประเทศของมองโกเลีย
ในพิธีวันทหารผ่านศึก ประธานาธิบดีโรนัลด์ เรแกน เรียกเบรจเนฟว่า "หนึ่งในบุคคลสำคัญที่สุดในโลกในรอบเกือบสองทศวรรษ" พร้อมแสดงความหวังว่าความสัมพันธ์ระหว่างสหภาพโซเวียตและสหรัฐอเมริกาจะดีขึ้น ต่อมา เรแกนได้ไปเยี่ยมสถานทูตโซเวียตในกรุงวอชิงตัน ดี.ซี. เพื่อลงนามในสมุดแสดงความอาลัยของสถานทูต ต่อมา เรแกนได้บรรยายว่า "มีความรู้สึกแปลก ๆ ในสถานที่นั้น" และสังเกตว่าไม่มีใครยิ้มเลย ยกเว้นเอกอัครราชทูต เอกอัครราชทูตอะนาโตลี โดบรีนิน สังเกตเห็นว่าเรแกนดู "ระมัดระวังและยับยั้งชั่งใจมากเมื่อเข้าไปในสถานทูต ... สงสัยว่าเป็นสถานที่แบบไหน" แต่ระบุว่าเรแกนดู "มีสติมากขึ้นเมื่อสิ้นสุดการเยือน"
การสืบทอดตำแหน่งของอันโดรปอฟ.
นักวิจารณ์จากโลกที่หนึ่งมองว่าความล่าช้า 24 ชั่วโมงในการประกาศอสัญกรรมของเบรจเนฟนั้นเป็นหลักฐานของการแย่งชิงอำนาจที่ยังคงดำเนินต่อไปในผู้นำโซเวียตเพื่อชิงตำแหน่งเลขาธิการ ก่อนหน้านั้น ยูรี อันโดรปอฟและคอนสตันติน เชียร์เนนโคต่างก็ถือเป็นผู้มีสิทธิ์เท่าเทียมกันสำหรับตำแหน่งนี้ เมื่อมีการประกาศยืนยันอสัญกรรมของเบรจเนฟในที่สุด มีการระบุว่า ยูรี อันโดรปอฟได้รับเลือกให้เป็นประธานคณะกรรมการที่รับผิดชอบจัดการพิธีศพของเบรจเนฟ ซึ่งบ่งชี้ว่าอันโดรปอฟได้แซงหน้าเชียร์เนนโคเป็นผู้สืบทอดตำแหน่งต่อจากเบรจเนฟที่น่าจะเป็นไปได้มากที่สุด
การเลือกตั้งคณะกรรมการกลางเพื่อยืนยันให้อันโดรปอฟเป็นเลขาธิการกลางเกิดขึ้นเมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน การประชุมใหญ่เริ่มต้นด้วยคำปราศรัยของอันโดรปอฟโดยเขาได้กล่าวสดุดีเบรจเนฟก่อน ซึ่งชีวิตของเขา "สิ้นสุดลงในช่วงเวลาที่เขาคิดและพยายามหาทางแก้ไขภารกิจหลักในการพัฒนาเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรมตามที่การประชุมสมัชชาครั้งที่ 26 กำหนด" จากนั้นจึงกล่าวปราศรัยต่อสมาชิกที่ประชุมซึ่ง "ที่พบกันในวันนี้เพื่อให้แน่ใจว่าจะสานต่อเจตนารมณ์ที่เขา [เบรจเนฟ] สละชีวิตให้" หลังจากยืนสงบนิ่งเพื่อไว้อาลัยเบรจเนฟเป็นเวลา 1 นาที เชียร์เนนโคก็ขึ้นพูดเกี่ยวกับการเลือกตั้ง ในสุนทรพจน์ของเขา เชียร์เนนโคเสนอชื่ออันโดรปอฟให้ดำรงตำแหน่งเลขาธิการอย่างรวดเร็ว โดยระบุว่าอันโดรปอฟ "สามารถซึมซับรูปแบบการเป็นผู้นำของเบรจเนฟได้ดี" ในขณะที่ "มีความสุภาพเรียบร้อย... เคารพความคิดเห็นของสหายคนอื่น ๆ และมีความหลงใหลในการทำงานร่วมกัน" การลงคะแนนเสียงครั้งต่อมาเป็นเอกฉันท์ในการเลือกอันโดรปอฟให้ดำรงตำแหน่งเลขาธิการคนใหม่
รัฐพิธีศพ.
กองพลองค์รักษ์ตามันและคันเตียมีร์ของ "มีลิตซียา" ในมอสโกได้ทำการปิดกรุงมอสโกเมื่อวันศุกร์ที่ 12 พฤศจิกายน เส้นทางใหญ่ได้รับการคุ้มกันอย่างแน่นหนาโดยตำรวจและทหารรักษาการณ์ของมอสโก ทหารผู้ยืนอยู่หน้าทำเนียบสหภาพสวมชุดรัดแขนสีแดงดำ ทำเนียบสหภาพได้รับการตกแต่งด้วยธงสีแดงและริ้บบินสีดำจำนวนมากและสัญลักษณ์คอมมิวนิสต์แบบต่าง ๆ
ร่างของเบรจเนฟถูกตั้งตระหง่านอยู่บนแท่นพิธี ณ ห้องโถงกลางทำเนียบสหภาพเป็นเวลาสามวันเต็ม ซึ่งเป็นช่วงเวลาไว้ทุกข์ที่พลเมืองโซเวียต เจ้าหน้าที่รัฐบาล และผู้มีเกียรติจากประเทศต่าง ๆ เข้ามาเพื่อแสดงความเคารพและวางพวงหรีดที่แท่นวางร่างของเบรจเนฟ อันโดรปอฟและสมาชิกโปลิตบูโรคนอื่น ๆ ได้แสดงความเคารพต่อครอบครัวของเบรจเนฟ รวมถึงวิกตอเรีย เบรจเนียวา ภรรยาม่ายของเขา กัลลินา เบรจเนียวา ลูกสาว และยูรี เบรจเนฟ ลูกชาย โดยทุกคนนั่งอยู่ในบริเวณที่รับรองที่อยู่ติดกับแท่นศพของเบรจเนฟ แม้ว่ารัฐโซเวียตจะมีสถานะเป็นรัฐอเทวนิยมอย่างเป็นทางการ แต่สังฆราชปีเมนแห่งมอสโก ซึ่งเป็นสังฆราชสูงสุดและผู้นำคริสตจักรรัสเซียออร์ทอดอกซ์ ก็ได้เข้าร่วมพิธีศพของเบรจเนฟร่วมกับมุขนายกมหานครอีก 3 องค์และอาร์ชบิชอปอีก 1 องค์ ปีเมนซึ่งสนับสนุนนโยบายของโซเวียตทั้งในประเทศและต่างประเทศ ขณะเดียวกันก็รักษางานทางศาสนาของตน "ให้อยู่ในขอบเขตที่รัฐกำหนด" ยังได้แสดงความเสียใจต่อภรรยาม่ายและลูกสาวของเบรจเนฟระหว่างการเข้าร่วมพิธีศพ
ในวันงานศพ วันจันทร์ที่ 15 พฤศจิกายน โลงที่มีร่างของเลโอนิด เบรจเนฟ ถูกวางไว้บนรถปืนใหญ่ซึ่งลากจูงด้วยรถหุ้มเกราะบีอาร์ดีเอ็ม-2 สีเขียวมะกอกของกองทัพโซเวียต ที่หัวขบวนมีภาพเหมือนขนาดใหญ่ของเบรจเนฟโดยสมาชิกของกองทหาร ตามมาด้วยสมาชิกในครอบครัวของเบรจเนฟ มีการนำพวงมาลัยหลายสิบชิ้นรวมถึงเครื่องอิสริยาภรณ์ของเบรจเนฟจากเจ้าหน้าที่ทหารของโซเวียตและผู้ร่วมงานคนอื่น ๆ ประดับตลอดเส้นทางไปยังสุสานเลนิน บนจัตุรัสแดง ในงานศพโซเวียต เครื่องอิสริยาภรณ์ของผู้เสียชีวิตจะวางไว้บนหมอนซึ่งต่อมาจะพาไปกับโลงศพในขบวนแห่ไปยังหลุมศพ เนื่องจากเบรจเนฟมีเหรียญมากกว่าสองร้อยเหรียญ จึงต้องวางเหรียญหลายเหรียญบนหมอนแต่ละใบ ซึ่งเป็นการแหกธรรมเนียมที่ประดับเหรียญในหมอนเพียงเหรียญเดียว ขบวนคุ้มกันเหรียญของเบรจเนฟประกอบด้วยบุคคล 44 คน
นอกจากเจ้าหน้าที่โซเวียต ผู้มีเกียรติจากต่างประเทศ และบุคคลสำคัญอื่น ๆ ที่รวมตัวกันอยู่ภายในอัฒจันทร์ของจัตุรัสแดงแล้ว ยังมีพลเมืองโซเวียตธรรมดาจำนวนหนึ่งที่รวมตัวกันในจัตุรัสแดงเพื่อทำหน้าที่เป็นผู้ฟังที่ "เงียบ" เนื่องจากมีข้อกังวลเกี่ยวกับจำนวนบุคคลสำคัญที่เข้าร่วมเป็นจำนวนมาก พื้นที่สี่เหลี่ยมผืนผ้าแห่งนี้ซึ่งมีประชาชนอยู่จึงถูกล้อมรอบด้วยเชือกสองเส้นที่ร้อยไว้สำหรับรักษาความปลอดภัยของเจ้าหน้าที่ทหารและพลเรือน โดยเชือกเส้นนี้จะไม่ถูกรื้อออกจนกว่าบุคคลสำคัญคนสุดท้ายจะออกจากจัตุรัสแดง
การกล่าวคำไว้อาศัย.
เมื่อขบวนศพมาถึงจัตุรัสแดง ก็ได้มีการกล่าวคำไว้อาลัยจากระเบียงสุสานเลนิน อันโดรปอฟเป็นผู้กล่าวสุนทรพจน์เป็นคนแรก ตามด้วยดมีตรี อุสตีนอฟ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม และตัวแทนจาก "ประชาชน" สามคน ได้แก่ อะนาโตลี อะเลคซันดรอฟ นักฟิสิกส์และประธานบัณฑิตยสถานวิทยาศาสตร์ วิคตอร์ วิคโตโรวิช ปุชกาเรฟ คนงานโรงงานจากโรงงานเครื่องคำนวณและวิเคราะห์มอสโก และอะเลคเซย์ ฟีโดโรวิช กอร์เดียนโค เลขาธิการลำดับที่หนึ่งของคณะกรรมการเมืองดนีปรอดแซร์ฌึนสก์แห่งพรรคคอมมิวนิสต์ยูเครน เมืองที่เบรจเนฟเริ่มดำเนินงานของพรรคใน ค.ศ. 1937
คำไว้อาลัยของอันโดรปอฟยกย่องนโยบายผ่อนคลายความตึงเครียดของเบรจเนฟ โดยเขา "ต่อสู้ด้วยจิตวิญญาณที่แรงกล้าอย่างสม่ำเสมอเพื่อผ่อนคลายความตึงเครียดระหว่างประเทศ เพื่อช่วยมนุษยชาติจากภัยคุกคามของสงครามนิวเคลียร์" รวมถึงยกย่องการ "เสริมสร้างความสามัคคีของชุมชนสังคมนิยมและความสามัคคีของขบวนการคอมมิวนิสต์สากล" คำไว้อาลัยของอุสตีนอฟยังกล่าวถึงบทบาทของเบรจเนฟในฐานะ "สถาปนิกผู้โดดเด่นแห่งการผ่อนคลายความตึงเครียด" เช่นกัน ขณะที่กล่าวถึงตำแหน่งของเบรจเนฟในฐานะผู้ตรวจการทางการเมืองในกองทัพที่ 18 ของโซเวียตในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง โดยระบุว่าเบรจเนฟนำพาผู้คนของเขา "ด้วยคำพูดที่เร่าร้อนของพรรค" คำไว้อาลัยของอะนาโตลี อะเลคซันดรอฟกล่าวว่า เบรจเนฟ "ประเมินความสัมพันธ์ที่จำเป็นระหว่างการวิจัยพื้นฐานและประยุกต์อย่างลึกซึ้งและถูกต้อง" โดยเบรจเนฟให้ "ความช่วยเหลืออันยิ่งใหญ่ในการพัฒนาสาขาวิทยาศาสตร์ใหม่ ๆ" ผ่าน "การสร้างฐานพลังงานของสหภาพโซเวียต" และด้วยการทำเช่นนี้ เบรจเนฟ "ได้เพิ่มพลังทางเศรษฐกิจและการป้องกันประเทศของเราอย่างมากมายหลายเท่า"
คำไว้อาลัยของปุชกาเรฟ ยกย่องเบรจเนฟว่า "เขาใส่ใจความต้องการของประชาชนและคำสั่งของผู้มีสิทธิเลือกตั้งมากเพียงใด" ในขณะที่ยอมรับว่า "เขาปฏิบัติต่อทุกคนที่เขาต้องพบด้วยความอบอุ่นเพียงใด" กอร์เดียนโคกล่าวถึงเบรจเนฟว่าเป็นคนที่มี "เสน่ห์ที่หาได้ยาก" ซึ่ง "มีความผูกพันอย่างใกล้ชิดกับเมืองบ้านเกิดของเขา กับองค์กรพรรคการเมืองในเมืองของเรา" ซึ่งแม้ว่าเขาจะยุ่งมาก แต่เขาก็ยัง "หาเวลาและโอกาสในการเจาะลึกกิจการของเรา สนับสนุนเราด้วยคำพูดที่อบอุ่นและคำแนะนำที่เหมือนพ่อ" กอร์เดียนโคเรียกร้องความสนใจต่อคนทำงานในเมืองดนีปรอดแซร์ฌึนสก์และภูมิภาคดนีปรอดแซร์ฌึนสก์ทั้งหมดว่า "รู้สึกถึงความเอาใจใส่และการดูแลของเลโอนิด อิลยิช เบรจเนฟ ผู้เป็นที่รักของเราอยู่เสมอ" ซึ่ง "การสนทนาอย่างจริงใจและอบอุ่นของเขากับเพื่อนร่วมชาติ" ทำให้ผู้ร่วมสนทนาเข้าใจถึง "ความสนใจอย่างลึกซึ้งของเบรจเนฟที่มีต่อชีวิตและงานของพวกเขา"
การฝังศพ.
หลังจากกล่าวคำไว้อาลัย วงดุริยางค์ทหารบรรเลงบทเพลงโซนาตาหมายเลข 2 ของชอแป็งในท่อนที่ 3 ขณะที่ผู้แบกโลงศพซึ่งนำโดยอันโดรปอฟและนีโคไล ตีโฮนอฟ ประธานสภารัฐมนตรีแบกโลงศพไปยังหลุมศพที่อยู่ทางซ้ายของยาคอฟ สเวียร์ดลอฟ ผู้ช่วยของเลนิน และทางขวาของเฟลิกซ์ ดเซียร์จินสกี ผู้ก่อตั้งหน่วยตำรวจลับ ครอบครัวเบรจเนฟอำลาเป็นครั้งสุดท้าย ก่อนที่นำร่างและโลงลงหลุมฝัง วิคตอเรีย จูบบนใบหน้าเบรจเนฟตามประเพณีของรัสเซีย ในขณะที่ร่างของเบรจเนฟถูกนำลงไปไว้ในหลุมฝังศพ เรือลากจูงบนแม่น้ำมอสควาส่งสัญญาณเสียงแตร เพลงชาติโซเวียตถูกบรรเลงพร้อมกับการยิงสลุตหลายชุดตามพิธีการ ในขณะที่คนขุดหลุมศพเริ่มตักดินฝัง ครอบครัวของเบรจเนฟและเพื่อนร่วมงานก็ล้อมรอบหลุมศพทันทีและโยนดินลงไปด้วยมือของตัวเองอย่างระมัดระวัง ตามประเพณีงานศพของสหภาพโซเวียต เมื่อพิธีฝังศพสิ้นสุดลง ก็มีขบวนสวนสนามทางทหาร โดยมีทหารเรือในเครื่องแบบสีดำ ทหารราบในเครื่องแบบสีน้ำตาล หน่วยพิทักษ์ชายแดนในเครื่องแบบสีเขียวเข้ม และทหารอากาศในเครื่องแบบสีน้ำเงิน เดินแถวเป็นสิบ ๆ คนผ่านจัตุรัสแดง
ตามรายงานระบุว่าได้มีการทำร่างเบรจเนฟตกพื้นสองครั้ง ครั้งแรกเกิดขึ้นเมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน ร่างของเบรจเนฟตกลงมาทะลุก้นโลงศพขณะที่ยกโลงศพขึ้นไปบนแท่นพิธีในทำเนียบสหภาพ หลังจากนั้นก็มีการสร้างโลงศพใหม่ที่ทำจากโลหะ และครั้งที่สองขณะที่กำลังวางโลงศพลงในหลุมศพเมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน ผู้ขุดหลุมศพไม่สามารถรับน้ำหนักของโลงศพได้ จึงทำให้โลงศพตกลงมาในหลุมศพพร้อมเสียงดังโครมคราม อย่างไรก็ตาม เรื่องในครั้งที่สองนี้กลับได้รับการโต้แย้งโดยเกออร์กี โควาเลนโค หนึ่งในคนขุดหลุมศพซึ่งใน ค.ศ. 1990 ได้ให้รายละเอียดเกี่ยวกับเหตุการณ์ในภาคผนวกของ "โซเบสิดนิก" ต่อหนังสือพิมพ์ "คอมโซมอลสกายาปราฟดา" โดยเขาได้กล่าวว่าเขาโดยเขาได้กล่าวว่าเขาได้นำโลงศพของเบรจเนฟลงมา "โดยใช้หนังสือ... อย่างรวดเร็วและนุ่มนวลราวกับว่าใช้ลิฟต์ความเร็วสูง" โควาเลนโคกล่าวว่าเสียงที่คล้ายกับเสียงกระแทกที่ผู้ชมได้ยินทางโทรทัศน์ระหว่างการถ่ายทอดสดรัฐพิธีศพนั้น แท้จริงแล้วคือ "เสียงนาฬิกาเครมลินและเสียงปืนใหญ่สลุต"
บุคคลสำคัญจากต่างประเทศ.
หลังจากพิธีฝังศพในจัตุรัสแดง ได้มีการจัดงานเลี้ยงสำหรับคณะผู้แทนระดับสูงจากต่างประเทศและตัวแทนพรรคคอมมิวนิสต์ที่เครมลิน ณ ห้องโถงนักบุญจอร์จ โดยมีผู้นำระดับสูงสี่คนของสหภาพโซเวียตเข้าร่วม ได้แก่ เลขาธิการอันโดรปอฟ (ในฐานะผู้นำพรรคคอมมิวนิสต์แห่งสหภาพโซเวียต) รักษาการประธานคณะผู้บริหารสูงสุดคุซเนตซอฟ (ในฐานะประมุขแห่งรัฐชั่วคราว) นายกรัฐมนตรีตีโฮนอฟ (ในฐานะหัวหน้ารัฐบาล) และรัฐมนตรีโกรมืยโค (ในฐานะหัวหน้าฝ่ายกิจการต่างประเทศ) คณะผู้แทนต่างประเทศแต่ละคณะยืนเรียงแถวตามลำดับอย่างเคร่งครัด โดยผู้นำจากกติกาสัญญาวอร์ซอและประเทศบริวารของสหภาพโซเวียตเป็นลำดับแรก ตามด้วยผู้นำของพรรคคอมมิวนิสต์ต่างประเทศ และสุดท้ายคือผู้นำและตัวแทนของประเทศที่ไม่ใช่สังคมนิยมที่เหลือ คณะผู้แทนจากพรรคคอมมิวนิสต์ต่างประเทศจำนวนมากเข้าร่วมงานศพของเบรจเนฟ แม้ว่าแผนกต่างประเทศจะพยายามจำกัดการกระจายคำเชิญก็ตาม เนื่องจากไม่ต้องการให้ "คนกลุ่มเล็ก ๆ" ปรากฏตัว ความตั้งใจของแผนกจึงล้มเหลวเมื่อคณะผู้แทนขนาดเล็กหลีกเลี่ยงแผนกและไปที่สถานทูตโซเวียตที่ตั้งอยู่ในประเทศของตนเพื่อ "แย่ง" ตั๋วเอง
ฟรานซิส พิม รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศอังกฤษ ไม่สามารถโน้มน้าวใจให้มาร์กาเรต แทตเชอร์ นายกรัฐมนตรีอังกฤษ เข้าร่วมพิธีศพได้สำเร็จ แทตเชอร์ซึ่งมีความสัมพันธ์ที่ "เย็นชา" กับพิม ยังคง "ไม่เชื่อมั่นในความคิดที่ว่าการเจรจาระดับสุดยอดระหว่างผู้นำของสองมหาอำนาจจะมีประโยชน์อะไร" และด้วยเหตุนี้จึง "ระมัดระวังในการติดต่ออย่างใกล้ชิดกับโลกคอมมิวนิสต์" แทตเชอร์ปลดพิมออกจากตำแหน่งรัฐมนตรีต่างประเทศใน ค.ศ. 1983 และต่อมาตกลงที่จะเข้าร่วมพิธีศพของอันโดรปอฟใน ค.ศ. 1984 และเชียร์เนนโคใน ค.ศ. 1985
พีเอร์ ทรูโด นายกรัฐมนตรีแคนาดา ถูกกดดันจากสมาชิกบางคนในรัฐบาลไม่ให้เข้าร่วมงานศพของเบรจเนฟ โดยเฉพาะอย่างยิ่งจากอัลลัน ก๊อตลิบ เอกอัครราชทูตแคนาดาประจำสหรัฐอเมริกา ซึ่งเสนอแนะว่าความกังวลภายในประเทศอย่างรุนแรงจากชาวโปแลนด์-แคนาดาในต่างแดนเกี่ยวกับการสนับสนุนกฎอัยการศึกในโปแลนด์ของสหภาพโซเวียตและสมควรที่จะส่งเอ็ดเวิร์ด ชเรเยอร์ ผู้สำเร็จราชการแทน ถึงกระนั้น ทรูโดก็ตัดสินใจที่จะเข้าร่วมพิธีศพหลักในจัตุรัสแดงและพิธีศพในทำเนียบสหภาพกับจัสติน ทรูโด ลูกชายวัย 10 ขวบของเขา ซึ่งต่อมาได้เป็นนายกรัฐมนตรี พีเอร์ ทรูโดเข้าร่วมงานศพที่จัดขึ้นในห้องโถงนักบุญจอร์จเพียงคนเดียว
อินทิรา คานธี นายกรัฐมนตรีอินเดีย เดินทางออกจากมอสโกทันทีหลังจากพิธีศพในห้องโถงนักบุญจอร์จ เพื่อไปร่วมงานศพของวิโนบา ภาเว ผู้นำทางจิตวิญญาณของอินเดีย ซึ่งเสียชีวิตไปก่อนหน้านี้ในวันเดียวกัน
อิตาลี ในขณะนั้นซึ่งเป็นชาติตะวันตกที่มีสมาชิกพรรคคอมมิวนิสต์จำนวนมากที่สุดที่รับราชการในรัฐบาล ได้ส่งคณะผู้แทนประกอบด้วยบุคคล 5 คน รวมถึงประธานวุฒิสภาอิตาลีและอดีตนายกรัฐมนตรี อามินโตเร ฟันฟานี รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ เอมีลิโอ โคลอมโบ และสมาชิกพรรคคอมมิวนิสต์ 3 คนจากทั้งหมด 310 คนที่รับราชการในสภานิติบัญญัติของอิตาลี ได้แก่ วุฒิสมาชิกเปาโล บูฟาลินี สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร จานคาร์โล ปาเจตตา และสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรและเลขาธิการพรรคคอมมิวนิสต์อิตาลี เอนริโก เบอร์ลิงเกอร์
แอลเบเนียเป็นประเทศคอมมิวนิสต์เพียงเดียวที่ไม่ส่งคณะผู้แทนไปร่วมพิธีศพศพ แม้จะได้รับเชิญ
คณะผู้แทนจากสหรัฐอเมริกา.
ประธานาธิบดีเรแกนกล่าวว่าโซเวียตได้เสนอแนะว่าคณะผู้แทนสหรัฐที่เข้าร่วมพิธีศพไม่ควรมีมากกว่าสามคน จอร์จ ชูลท์ซ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศสหรัฐและวิลเลียม คลาร์ก ที่ปรึกษาความมั่นคงแห่งชาติต่างพยายามโน้มน้าวเรแกนให้เข้าร่วมพิธีศพ อย่างไรก็ตาม เรแกนตัดสินใจไม่ไป โดยเจ้าหน้าที่รัฐบาลให้เหตุผลว่าผู้นำโซเวียตและสหรัฐไม่เคยแสดงท่าทีเช่นนี้มาก่อน พร้อมทั้งแสดงความกังวลว่าการเข้าร่วมงานของเรแกนอาจถูกมองว่าเป็น "การแสดงท่าทีเสแสร้ง" เมื่อเทียบกับการวิพากษ์วิจารณ์โซเวียตก่อนหน้านี้ของเขา เรแกนได้กล่าวในการแถลงข่าวด้วยตัวเองว่าการตัดสินใจไม่เข้าร่วมของเขายังได้รับอิทธิพลจากความขัดแย้งในกำหนดการด้วย โดยกำหนดการของเขาเองได้ระบุให้ "ผู้นำประเทศต้องมาเยือนที่นี่ในสัปดาห์หน้า" ซึ่งหมายถึงการเยือนของเฮ็ลมูท โคล รักษาการนายกรัฐมนตรีเยอรมนีตะวันตก นับตั้งแต่รัฐบาลสังคมประชาธิปไตยของเฮ็ลมูท ชมิทยุบสภาในเดือนตุลาคม ค.ศ. 1982 ซึ่งการเยือนทำเนียบขาวครั้งแรกในฐานะนายกรัฐมนตรีมีกำหนดในวันจันทร์ที่ 15 พฤศจิกายน ค.ศ. 1982 ซึ่งเป็นวันเดียวกับพิธีศพของเบรจเนฟ เรแกนยังกล่าวเพิ่มเติมว่า "แม้ว่าเป้าหมายของเราคือและจะยังคงเป็นการแสวงหาสันติภาพ" กับโซเวียต แต่เขาเชื่อว่าการค้นหาดังกล่าวสามารถดำเนินต่อไปได้ "โดยไม่ต้องให้ผมเข้าร่วมพิธี"
แทนที่จะไปร่วมงานเอง เรแกนได้ส่งคณะผู้แทนนำโดยรองประธานาธิบดีจอร์จ เอช. ดับเบิลยู. บุช ซึ่งกำลังเดินทางไปเยือน 7 ประเทศในทวีปแอฟริกาในขณะนั้นพอดี หลังจากได้รับข่าวจากเรแกนที่ส่งเขาไปร่วมพิธีศพ บุชก็บินจากลากอส ประเทศไนจีเรียไปยังแฟรงก์เฟิร์ต เยอรมนีตะวันตก ซึ่งผู้ช่วยและเจ้าหน้าที่ส่วนใหญ่ที่เดินทางไปกับเขาในแอฟริกาได้ลงจากเครื่องเพื่อรอในขณะที่บุชเดินทางต่อไปยังมอสโกโดยไม่มีพวกเขา เมื่อเดินทางมาถึงท่าอากาศเชเรเมเตียโวในวันที่ 14 พฤศจิกายน บุชและสุภาพสตรีหมายเลขสอง บาร์บารา บุช พร้อมด้วย ชูลท์ซ ซึ่งเดินทางมาถึงจากวอชิงตันก่อนหน้านี้ ถูกนำตัวไปที่ทำเนียบสหภาพ โดยมีอาร์เธอร์ ฮาร์ตแมน เอกอัครราชทูตสหรัฐอเมริกาประจำสหภาพโซเวียต และดอนน่า ภริยาของเอกอัครราชทูตเข้าร่วมด้วย ขณะที่วงออเคสตราภายในห้องโถงเสากำลังบรรเลงเพลง"Åse's Death" จาก "เพียร์ กินต์" ของเอ็ดวัด กริกก์ ชาวอเมริกันทั้งห้าคนก็เดินขบวนไปที่เชิงแท่นวางศพของเบรจเนฟและแสดงความเคารพด้วยการก้มศีรษะ เมื่อกลุ่มคนเหล่านั้นหันหลังเพื่อจะจากไป เจ้าหน้าที่พิธีการของโซเวียตก็เรียกพวกเขาไปยังบริเวณที่สมาชิกในครอบครัวของเบรจเนฟนั่งอยู่ จากนั้นวิกตอเรีย ภรรยาม่ายของเบรจเนฟก็ลุกขึ้นต้อนรับบุช ซึ่งบอกเธอว่า "เรแกนและชาวอเมริกันแสดงความเสียใจ"
กัส ฮอลล์ เลขาธิการพรรคคอมมิวนิสต์สหรัฐอเมริกามาช้านาน เข้าร่วมพิธีศพของเบรจเนฟแยกจากคณะผู้แทนของรัฐบาลอเมริกัน
ชัค คอนเนอร์ส นักแสดงได้ติดต่อลาร์รี สปีคส์ โฆษกทำเนียบขาวไม่นานหลังจากเบรจเนฟประกาศข่าวอสัญกรรม โดยขอเข้าร่วมกับคณะผู้แทนของรัฐบาลสหรัฐที่จะเดินทางไปมอสโก คอนเนอร์สได้รับแจ้งว่าเจ้าหน้าที่จัดงานศพของโซเวียตระบุว่ามีผู้แทนไม่เกินสามคน และด้วยเหตุนี้ เขาจึงไม่สามารถเข้าร่วมได้ คอนเนอร์สได้พบกับเบรจเนฟเพียงช่วงสั้น ๆ ที่ซานเคลเมนเต รัฐแคลิฟอร์เนีย ระหว่างการเยือนอย่างเป็นทางการของเบรจเนฟใน ค.ศ. 1973
อาร์มานด์ แฮมเมอร์ นักธุรกิจชาวอเมริกัน ผู้ซึ่งสนิทสนมกับเบรจเนฟ พาเจอร์รี ไวน์ทรอบ ผู้ผลิตภาพยนตร์ชาวอเมริกัน เพื่อนของเขาไปร่วมงานศพด้วย ไวน์ทรอบเคยกล่าวในการสนทนาทางโทรศัพท์กับรองประธานาธิบดีบุชว่าเขา [ไวน์ทรอบ] ไม่ได้รับคำเชิญและจะไม่ไปร่วมงาน อย่างไรก็ตาม เนื่องจากเขา [ไวน์ทรอบ] เดินทางมาถึงมอสโกพร้อมกับแฮมเมอร์ ไวน์ทรอบจึงได้รับคำเชิญให้ไปอยู่ในโซนวีไอพีที่อยู่ใกล้กับสุสาน ทำให้บุช (ที่นั่งห่างออกไป) ประหลาดใจ โดยหลังจากการสนทนาครั้งก่อน บุชสงสัยว่าทำไมเขาถึงมาพบไวน์ทรอบ "ไม่เพียงแต่ที่งานศพเท่านั้น แต่ยังมานั่งในโลงศพอีกด้วย" ตามคำกล่าวของไวน์ทรอบ บุชบ่นว่าเขาและชูลท์ซนั่ง "ด้านหลัง ห่างจากกล้อง" เพราะ "รัสเซียไม่ต้องการให้พวกเขาปรากฏตัวทางโทรทัศน์" แม้จะอยู่ในตำแหน่งที่อยู่ห่างจากสุสานมากกว่าที่ไวน์ทรอบอยู่ แต่บุชก็ยังนั่งจากมุมมองของเขา "ใกล้กับด้านหน้ามาก" (แถวแรก ๆ ไม่กี่แถวของอัฒจันทร์ในจัตุรัสแดง) ทำให้บุชมีจุดที่ได้เปรียบในการ "เดินสวนสนามด้วยท่าทางที่เหมือนห่าน แกว่งแขน และรักษาการณ์อย่างยอดเยี่ยม"
การประชุมบุช-อันโดรปอฟ.
หลังจากพิธีศพในห้องโถงนักบุญจอร์จ อันโดรปอฟและโกรมืยโค รัฐมนตรีต่างประเทศ ได้จัดการประชุมอย่างเป็นทางการกับบุช ชูลท์ซ และฮาร์ตมัน ในห้องรับรองของรัฐห้องหนึ่งของพระราชวังเครมลิน การประชุมครั้งนี้ถือเป็นการประชุมระดับสูงสุดระหว่างอเมริกาและโซเวียต นับตั้งแต่การประชุมสุดยอดคาร์เตอร์–เบรจเนฟ เมื่อ 3 1/2 ปีก่อนหน้านี้ ในระหว่างการประชุม อันโดรปอฟได้แสดงความกังวลเกี่ยวกับสหรัฐอเมริกา โดยเฉพาะอย่างยิ่งความเชื่อของเขาที่ว่า "เนื่องจากการกระทำของสหรัฐอเมริกา ในปัจจุบัน เสถียรภาพเกือบทั้งหมดระหว่างสองประเทศ... ถูกทำลายไปอย่างไม่ระมัดระวัง" อันโดรปอฟวิพากษ์วิจารณ์ "การแทรกแซงของอเมริกาในกิจการภายในของสหภาพโซเวียต" ก่อนที่จะสรุปแถลงการณ์ของเขา ซึ่งในจุดนี้ เขาก็ได้ออกคำขอโทษสำหรับการวิพากษ์วิจารณ์สหรัฐอเมริกา "ในโอกาสที่ไม่ค่อยเป็นมงคลนัก" ที่ "เขา [บุช] และรัฐมนตรีชูลท์ซได้เดินทางมายังมอสโกเพื่อแสดงความเสียใจและเห็นใจสหภาพโซเวียตในช่วงเวลาแห่งความเศร้าโศกนี้" คำตอบของบุชแสดงความเสียใจที่ไม่มีเวลาเพียงพอ ซึ่งทำให้เขาไม่อาจจะโต้แย้งข้อโต้แย้งของอันโดรปอฟหรือ "ให้รายละเอียดเกี่ยวกับรายการการกระทำของสหภาพโซเวียตที่เราถือว่าเป็นศัตรู" บุชได้บรรยายถึงลักษณะต่าง ๆ ของพิธีศพที่ดึงดูดความสนใจของเขา เช่น “ชายหนุ่มที่ร่วมขบวนสวนสนามในพิธีวันนี้” ซึ่งทำให้เขานึกถึงลูกชายทั้งสี่คนของเขาเอง (ซึ่งมีอายุใกล้เคียงกัน) บุชยังได้กล่าวถึงความหวังของเขาว่าการเจรจาระหว่างสหรัฐกับโซเวียตที่เกี่ยวข้องซึ่งกำลังดำเนินการอยู่ในเจนีวาในเวลานั้นจะ “เกิดผล” ต่อไป
หลังจากพบกับอันโดรปอฟ บุชและชูลท์ซถูกนำตัวไปที่สถานทูตสหรัฐเพื่อพบกับคริสเตียนนิกายเพนเทคอสต์เจ็ดคนที่หลบภัยอยู่ภายในและอาศัยอยู่ในสถานทูตตั้งแต่เดือนมิถุนายน ค.ศ. 1978 หลังจากถูกปฏิเสธวีซ่าออกนอกประเทศจากสหภาพโซเวียต บุชและชูลท์ซต่างก็แสดงความหวังว่า "จะถึงเวลาที่พวกเขาสามารถออกเดินทางได้ในไม่ช้า" จากนั้นบุชก็ถูกนำตัวไปที่สนามบิน ซึ่งหลังจากแวะพักสั้น ๆ ที่แฟรงก์เฟิร์ตเพื่อรับผู้ช่วยและเจ้าหน้าที่ที่รออยู่ เขาก็กลับมาเยือนแอฟริกาต่อโดยบินไปที่ฮาราเรเพื่อเยือนซิมบับเวอย่างเป็นทางการ
ในรายงานเกี่ยวกับกระบวนการจัดงานศพที่บุชส่งไปให้เรแกนในขณะที่ยังอยู่บนเครื่องบินแอร์ฟอร์ซทู บุชระบุว่าอันโดรปอฟ "ดูมั่นใจในตัวเอง" และ "วาทกรรมส่วนใหญ่คาดเดาได้และกล่าวหา" บุชบรรยายถึงช่วงเวลาเดียวของความเบาสมองระหว่างการประชุมกับอันโดรปอฟว่าเกิดขึ้นเมื่ออันโดรปอฟ "ยิ้ม" ให้กับคำแนะนำของบุชที่ว่าพวกเขาต่างก็มีบางอย่างที่เหมือนกัน โดยที่บุชเป็นผู้อำนวยการสำนักข่าวกรองกลางในช่วงเวลาเดียวกันที่อันโดรปอฟเป็นหัวหน้าคณะกรรมการความมั่นคงแห่งรัฐ
ชูลท์ซพบกับเรแกนที่ห้องทำงานรูปไข่เมื่อกลับมาที่วอชิงตันเพื่อหารือเกี่ยวกับการไปร่วมงานศพ ชูลท์ซยอมรับว่าสัญชาตญาณแรกของเขาที่สนับสนุนให้เรแกนไปร่วมงานศพนั้นผิด และเรแกน "ทำถูกต้องแล้วที่ไม่ไป"