บันทึกความเข้าใจระหว่างรัฐบาลไทยกับกัมพูชาว่าด้วยการสำรวจและจัดทำหลักเขตแดนทางบก

บันทึกความเข้าใจระหว่างรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรไทยกับรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรกัมพูชาว่าด้วยการสำรวจและจัดทำหลักเขตแดนทางบก  หรือเป็นที่รู้จักในชื่อว่า MOU 2543 หรือ บันทึกความเข้าใจฯ 2543 เป็นบันทึกความเข้าใจร่วมกันระหว่างรัฐบาลไทยและรัฐบาลกัมพูชาที่ลงนามร่วมกันเมื่อวันที่ 14 มิถุนายน พ.ศ. 2543 ณ พนมเปญ ประเทศกัมพูชา เพื่อให้เป็นไปตามสนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศส ร.ศ. 122 และ ร.ศ. 125
ประวัติ.
สืบเนื่องมาจากการยื่นของกัมพูชาต่อศาลโลกให้ตีความเส้นเขตแดนระหว่างไทยและกัมพูชาใน 2 ประเด็น ได้แก่ อธิปไตยของพื้นที่เหนือปราสาทพระวิหาร และให้ไทยถอนกำลังออกจากพื้นที่ปราสาทพระวิหาร ซึ่งศาลโลกได้มีคำพิพากษาในปี พ.ศ. 2505 และมีการยื่นให้ตีความเพิ่มเติมอีกใน 3 ประเด็น ได้แก่ การชี้ขาดแนวเขตแดนไทย–กัมพูชา, การขอให้พิจารณาสถานะของแผนที่มาตราส่วน 1:200,000 ระวางดงรัก และการขอให้ไทยคืนประติมากรรม แผ่นศิลา ส่วนควบและวัตถุอื่น ๆ ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2497 ซึ่งศาลโลกได้ตัดสินเพียงว่าประสาทพระวิหารตั้งอยู่ในพื้นที่ของกัมพูชา แต่ไม่ได้ตัดสินการชี้ขาดแนวเขตแดนไทย–กัมพูชา, การขอให้พิจารณาสถานะของแผนที่มาตราส่วน 1:200,000 ระวางดงรัก ส่งผลให้ไทยออกแถลงการณ์ในวันที่ 3 กรกฎาคม พ.ศ. 2505 ไม่เห็นด้วยกับคำพิพากษา แต่จะปฏิบัติตามในฐานะประเทศสมาชิกของสหประชาชาติ โดยไม่ได้ดำเนินการใด ๆ ต่อในประเด็นของเรื่องเขตแดน
ประมาณปี พ.ศ. 2537 เมื่อกัมพูชาสามารถจัดตั้งรัฐบาลได้หลังจากผ่านเหตุการณ์ความไม่สงบทางการเมืองภายในประเทศ รัฐบาลไทยและกัมพูชาจึงเริ่มต้นหารือและเจรจาแก้ปัญหาเขตแดนระหว่างกันอีกครั้ง ซึ่งฝ่ายไทยมีเหตุผลหลักคือการสร้างความชัดเจนของเขตแดนหลังจากการพิพากษาของศาลโลกเมื่อปี พ.ศ. 2505 ปัญหาจากกรณีการปะทะในสมรภูมิบ้านร่มเกล้าจากปัญหาความไม่ชัดเจนของเขตแดนในพื้นที่ชายแดนลาวช่วงจังหวัดพิษณุโลกซึ่งทำให้รัฐบาลตระหนักถึงปัญหาเขตแดนกับเพื่อนบ้านอื่น ๆ การปรับให้ปัญหาเขตแดนออกจาเรื่องการเมืองไปสู่ปัญหาทางข้อกฎหมายและกระบวนการทางเทคนิค และความจำเป็นจะต้องมีใช้หมายระหว่างประเทศสำหรับเจรจาปัญหาเขตแดน
กระทั่งในวันที่ 21 มิถุนายน พ.ศ. 2540 พลเอก ชวลิต ยงใจยุทธ์ นายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศไทย และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศกัมพูชา ได้ลงนามเพื่อจัดตั้งคณะกรรมาธิการร่วมจัดทำหลักเขตแดนสำหรับเขตแดนทางบก  และเริ่มต้นประชุมครั้งแรกระหว่างวันที่ 30 มิถุนายน–2 กรกฎาคม พ.ศ. 2542 เพื่อจัดตั้งคณะกรรมาธิการเขตแดนร่วมไทย–กัมพูชา
ต่อมาได้จัดการประชุมคณะกรรมาธิการร่วมจัดทำหลักเขตแดนสำหรับเขตแดนทางบก ครั้งที่ 2 ระหว่างวันที่ 5–7 มิถุนายน พ.ศ. 2543 เพื่อเริ่มต้นกระบวนการร่างบันทึกความเข้าใจระหว่างรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรไทยกับรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรกัมพูชาว่าด้วยการสำรวจและจัดทำหลักเขตแดนทางบก
การลงนามมีขึ้นระหว่างการเดินทางไปเยือนกัมพูชาอย่างเป็นทางการของ ชวน หลีกภัย นายกรัฐมนตรี ระหว่างวันที่ 14–16 มิถุนายน พ.ศ. 2543 โดยมีพิธีลงนามขึ้นในวันที่ 14 มิถุนายน พ.ศ. 2543 ฝ่ายรัฐบาลไทยลงนามโดย หม่อมราชวงศ์สุขุมพันธุ์ บริพัตร รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงการต่างประเทศ และฝ่ายรัฐบาลกัมพูชาลงนามโดย วาร์ กิมฮง ที่ปรึกษารัฐบาลผู้รับผิดชอบกิจการชายแดนของกัมพูชา ทำขึ้นมาเป็น 3 ภาษา ได้แก่ ภาษาเขมร ภาษาไทย และภาษาอังกฤษ หากมีการตีความไม่ตรงกันให้ยึดภาษาอังกฤษเป็นหลัก
เนื้อหา.
บันทึกความเข้าใจระหว่างรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรไทยกับรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรกัมพูชาว่าด้วยการสำรวจและจัดทำหลักเขตแดนทางบก เป็นบันทึกความเข้าใจสำหรับตกลงขั้นตอนสำหรับดำเนินการสำรวจและร่วมกันจัดทำหลักเขตแดนภายใต้เครื่องมือคือ คณะกรรมาธิการเขตแดนร่วมไทย–กัมพูชา  ผ่านเอกสารหลัก 3 ฉบับ ได้แก่ สนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศส ร.ศ. 122 (พ.ศ. 2447), สนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศส ร.ศ. 125 (พ.ศ. 2450) และแผนที่แนบท้ายของคณะกรรมการปักปันเขตแดนทั้ง 2 ฉบับ ภายใต้ข้อกำหนดจำนวน 9 ข้อ โดยมีใจความสำคัญคือการตั้งคณะกรรมาธิการเขตแดนร่วมไทย–กัมพูชา การกำหนดอำนาจหน้าที่ และเงื่อนไขสำคัญคือข้อตกลงในการไม่เปลี่ยนแปลงพื้นที่
นอกจากนี้ บันทึกความเข้าใจฯ 2543 ไม่ได้เป็นการกำหนดแนวเขตแดนในตัวเอกสาร แต่เป็นบันทึกความเข้าใจฯ ที่ทำร่วมกันระหว่างไทยและกัมพูชาเพื่อกำหนดระบวนการจัดทำหลักเขตแดนทางบกให้ชัดเจนตามเอกสารระหว่างประเทศที่มีอยู่ก่อนหน้า
ความพยายามยกเลิก.
ในช่วงสมัยรัฐบาลของ อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ ในปี พ.ศ. 2554 ได้มีความพยายามที่จะให้ยกเลิกบันทึกความเข้าใจฯ 2543 จากกลุ่มพันธมิตรประชาชนเพื่อประชาธิปไตยเนื่องจากกรณีการละเมิดของกัมพูชาในการประดับธงชาติกัมพูชาหน้าวัดแก้วสิกขาคีรีสวาระ และมีกระแสข่าวว่าประเทศไทยจะยกเลิกบันทึกความเข้าใจฯ 2543
ขณะที่ อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ นายกรัฐมนตรี ได้ยืนยันที่จะคงบันทึกความเข้าใจฯ 2543 เอาไว้เพื่อสร้างผลผูกพันไม่ให้กัมพูชาเข้าไปดำเนินการต่าง ๆ ในพื้นที่ หากยกเลิกไปจะทำให้กัมพูชาสามารถดำเนินการในพื้นที่ชายแดนได้อย่างอิสระ
ข้อสังเกต.
บันทึกความเข้าใจระหว่างรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรไทยกับรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรกัมพูชาว่าด้วยการสำรวจและจัดทำหลักเขตแดนทางบก ถูกระบุว่ามีปัญหาในการนำไปปฏิบัติจริงหลายประการ ได้แก่
การละเมิด.
กรณีการตีความคำพิพากษาคดีปราสาทพระวิหาร.
ในปี พ.ศ. 2550 กัมพูชาได้ยื่นจดทะเบียนปราสาทพระวิหารเพื่อยกเป็นมรดกโลกฝ่ายเดียว ก่อให้เกิตพื้นที่ทับซ้อนประมาณ 4.6 ตารางกิโลเมตร ซึ่งกระทรวงการต่างประเทศของไทยระบุว่า ฝ่ายกัมพูชาได้อ้างเส้นเขตแดนตามแผนที่ในมาตราส่วน 1:200,000 ที่ลากเอาเองตามความเข้าใจ และแตกต่างจากเส้นที่เคยลากในปี พ.ศ. 2505 นับว่ากรณีนี้เป็นปัญหาเขตแดนที่เกิดขึ้นมาใหม่
การละเมิดโดยกัมพูชา.
ในปี พ.ศ. 2568 มีการเปิดเผยว่ากัมพูชาได้ละเมิดบันทึกความเข้าใจระหว่างรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรไทยกับรัฐบาลแห่งราชอาณาจักรกัมพูชาว่าด้วยการสำรวจและจัดทำหลักเขตแดนทางบก ข้อที่ 5 คือข้อตกลงการห้ามเปลี่ยนแปลงสภาพแวดล้อมในพื้นที่ชายแดน มากถึงประมาณ 450–651 ครั้ง เช่น การก่อสร้างถนนขึ้นสู่ปราสาทพระวิหาร การสร้างบันไดและกระเช้าขนส่งของขึ้นภูมะเขือ การขุดคูรบบริเวณช่องบก การจัดมวลชนขึ้นมาร้องเพลงชาติในพื้นที่พิพาท ซึ่งไทยได้ใช้กลไกคณะกรรมาธิการเขตแดนร่วมไทย–กัมพูชาในการแจ้งและประท้วงมาโดยตลอด แต่ไม่ได้รับการตอบสนองหรือแก้ไขใด ๆ ตลอดมา
การละเมิดโดยไทย.
เมื่อวันที่ 20 มิถุนายน พ.ศ. 2568 พลเอก เตีย เซ็ยฮา รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีกระทรวงกลาโหมกัมพูชา ได้ตอบโต้ฝ่ายไทยภายในพิธีรำลึกครบรอบ 48 ปี การล้มระบอบฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ของพล พตว่าไทยได้ละเมิดบันทึกความเข้าใจฯ มากถึง 695 ครั้งนับตั้งแต่ปี พ.ศ. 2543 เช่น การสร้างถนน และการลาดตระเวนในพื้นที่โดยไม่แจ้งฝ่ายกัมพูชา
ปัญหา.
อาจารย์ ดร.วิศรุต สำลีอ่อน อาจารย์ประจำหลักสูตรนิติศาสตร์ ภาควิชาสังคมวิทยา คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ระบุว่าบันทึกความเข้าใจฯ นี้ส่งผลเสียต่อไทยในแง่ของการใช้เครื่องมือในการกำหนดเส้นเขตแดนที่แตกต่างกัน คืออัตราส่วน 1:200,000 และ 1:50,000 มีสัดส่วนที่ต่างกันถึง 4 เท่า นอกจากนี้แผนที่ 1:200,000 ของกัมพูชานั้นมีการลากเส้นไม่เป็นไปตามสันปันตามตามภูมิประเทศจริงตามสนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศสกำหนดไว้ ส่งผลต่อเส้นเขตแดนในคดีปราสาทพระวิหาร จึงถือว่าแผนที่ของกัมพูชานั้นขาดความแม่นยำและไม่น่าเชื่อถือ
สำราญ รอดเพชร วิจารณ์ว่าบันทึกความเข้าใจฯ 2543 เป็นการรับรองแผนที่ 1:200,000 ตามข้อ 1 (ค) และมองว่าเป็นเครื่องพันธนาการในการปฏิบัติการของทหารและการดำเนินการปักปันเขตแดนที่เป็นประโยชน์ต่อฝ่ายไทย พร้อมร้องขอให้รัฐบาลในเวลานั้น คือ อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ พิจาณาทบทวนหรือยกเลิกบันทึกความเข้าใจฯ 2543 สอดคล้องกับความเห็นของ คำนูณ สิทธิสมาน ที่ให้ความเห็นเมื่อวันที่ 25 กรกฎาคม พ.ศ. 2568 ว่าการยอมรับบันทึกความเข้าใจฯ ดังกล่าวจะเป็นการยอมรับแผนที่ 1:200,000 ของกัมพูชาเช่นกัน
ขณะที่รายงานพิเศษของมติชนสุดสัปดาห์ระบุว่า หากมองตามหลักการและข้อเท็จจริง บันทึกความเข้าใจฯ ดังกล่าวไม่ได้ส่งผลกระทบต่อเขตแดนและอธิปไตยของไทย เป็นเพียงกรอบสำหรับการหารือพูดคุยด้วยสันติวิธีและปักปันเขตแดนร่วมกันเท่านั้น ซึ่งทั้งสองฝ่ายสามารถนำเอกสารต่าง ๆ ขึ้นมาพูดคุยร่วมกันได้