นางสนองพระโอษฐ์

นางสนองพระโอษฐ์ (commanded lady) หมายถึงสตรีส่วนพระองค์ผู้ช่วยส่วนพระองค์ในข้าราชสำนัก ซึ่งถวายการรับใช้แด่เจ้านายที่เป็นสตรีทุกพระองค์ ตั้งแต่สมเด็จพระราชบุพการี พระราชินี-พระวรชายา พระเจ้าพี่นางเธอ-น้องนางเธอ เจ้าจอมมารดา-เจ้าคุณพระในพระราชวงศ์ ตั้งแต่ สมเด็จพระพันปีหลวง สมเด็จพระบรมราชินีนาถ สมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินี สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ สมเด็จพระกนิษฐาธิราช สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าหญิง ทูลกระหม่อมหญิง เจ้าคุณพระ ซึ่งมีฐานันดรศักดิ์หรือได้รับการสถาปนาเข้าสู่พระราชวงศ์ นางสนองพระโอษฐ์มักจะมีพื้นหลังมากจากครอบครัวที่มีฐานะทางสังคมสูงแต่มีฐานันดรถัดลงมาจากเจ้านายสตรีที่รับใช้ ซึ่งแม้ว่านางสนองพระโอษฐ์คนใดจะรับค่าตอบแทนหรือไม่ก็ตามไม่ถือว่าสตรีผู้นั้นเป็นคนรับใช้แต่ถือเป็นข้าราชบริพารระดับสูงรับสนองพระราชเสาวนีย์ใกล้ชิด
"นางสนองพระโอษฐ์" ยังหมายถึงกลุ่มของสตรีผู้มีฐานะครอบครัว บรรดาศักดิ์ และตำแหน่งหน้าที่ทางการที่หลากหลาย ซึ่งความแตกต่างกันในฐานะ บรรดาศักดิ์ และตำแหน่งหน้าที่เหล่านี้มักจะมีเกียรติศักดิ์สูง พระบรมวงศานุวงศ์หญิงหรือสตรีผู้สูงศักดิ์อาจทรงสามารถเลือกนางสนองพระโอษฐ์ได้ด้วยพระองค์เองหรือไม่ก็ได้ แต่แม้ว่าจะทรงมีสิทธิในการเลือกนางสนองพระโอษฐ์ได้อย่างเสรี หากตามประวัติศาสตร์แล้ว การตัดสินใจดังกล่าวมักจะได้รับอิทธิพลจากองค์พระมหากษัตริย์ พระราชบิดา-พระราชมารดา พระราชสวามี หรือเหล่าเสนาบดีของพระมหากษัตริย์
ภาระหน้าที่.
ภาระหน้าที่ของนางสนองพระโอษฐ์มีความหลากหลาย แต่ภาระหน้าที่ตามประวัติศาสตร์ของนางสนองพระโอษฐ์มักถูกมอบหมายตามความชำนาญส่วนตัว เช่น ความชำนาญในการวางตนเหมาะสมกับมารยาท ภาษา การเต้นรำซึ่งเป็นที่นิยมในราชสำนักขณะนั้น การรับผิดชอบงานด้านเลขานุการ การมอบหมายงานตามกระแสรับสั่งแก่ข้าราชบริพารคนอื่น ๆ และการร่างกระแสพระราชเสาว์นีย์ การเย็บปักถักร้อย การวาดภาพ การขี่ม้า การเล่นดนตรี การดูแลงานด้านฉลองพระองค์ (เสื้อผ้า) การควบคุมเหล่าข้าราชบริพารผู้มีตำแหน่งต่ำกว่า การดูแลพระชายาหรือพระสนมพระองค์อื่น เป็นต้น
ประเทศไทย.
นางสนองพระโอษฐ์เป็นตำแหน่งของสุภาพสตรีสูงศักดิ์ที่เกี่ยวข้องกับราชสำนัก จากความหมายของพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542 ระบุว่า "คุณพนักงานหญิงที่แต่งงานแล้ว มีหน้าที่รับพระราชเสาวนีย์ ไปปฏิบัติหรือเชิญพระราชเสาวนีย์ไปติดต่อข้อราชการตามพระราชประสงค์ของพระราชินี" นางพระกำนัล คือสตรีที่ยังไม่ได้แต่งงาน มีหน้าที่เช่นเดียวกับนางสนองพระโอษฐ์ ทั้งนางสนองพระโอษฐ์และนางพระกำนัลได้รับการโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งโดยประกาศในราชกิจจานุเบกษา ส่วนข้าราชบริพารสตรีอื่นที่มิได้ดำรงตำแหน่งพิเศษทั้งสองอย่างนี้อาจเรียกว่า "ข้าหลวง" ทั้งนี้ สตรีเหล่านี้ไม่อยู่ในฐานะเจ้าจอมหรือบาทบริจาริกา
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร นางสนองพระโอษฐ์โดยมากจะเป็นราชสกุล เป็นบุคคลที่มีทรัพย์สินและความรู้อยู่พอสมควร แต่เดิมมีความผาสุกและมีผู้รับใช้ช่วยเหลือให้สะดวกสบาย สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงจะทรงนำบุคคลเหล่านี้มาทรงอบรมและให้มารู้จักความยากลำบาก ทรงนำนางสนองพระโอษฐ์ตามการเสด็จพระราชดำเนินไปยังพื้นที่ห่างไกลความเจริญ เพื่อให้ได้พบเห็นชีวิตประจำวันที่แท้จริงของประชาชนทั่วไป
ต่อมาในวันที่ 15 พฤศจิกายน 2567 พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวได้มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ประกาศหลักเกณฑ์การเป็นนางสนองพระโอษฐ์ โดยการแต่งตั้งและการพ้นตำแหน่งให้เป็นตามพระราชอัธยาศัย โดยมีวาระการดำรงตำแหน่ง 3 ปี เว้นแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ต่อเวลาการดำรงตำแหน่งต่ออีกคราวละ 3 ปี โดยการดำรงตำแหน่งนางสนองพระโอษฐ์ จะสิ้นสุดลงเมื่อพ้นจากตำแหน่งข้าราชการในพระองค์, ลาออก, ถึงแก่กรรม หรือเมื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้พ้นจากตำแหน่ง ทั้งนี้ ผู้ดำรงตำแหน่งนางสนองพระโอษฐ์ก่อนหน้าวันดังกล่าว ให้ดำรงตำแหน่งต่อไปตามวาระในประกาศฉบับนี้