อรรถกถา

อรรถกถา (อ่านว่า อัดถะกะถา) คือคัมภีร์ที่รวบรวมคำอธิบายความในพระไตรปิฎกภาษาบาลี เรียกว่า คัมภีร์อรรถกถา บ้าง ปกรณ์อรรถกถา บ้าง อรรถกถา จัดเป็นแหล่งความรู้ทางพระพุทธศาสนาที่มีความสำคัญรองลงมาจากพระไตรปิฎก และใช้เป็นหลักฐานอ้างอิงอย่างแพร่หลายในวงการศึกษาพระพุทธศาสนา
แหล่งที่มาของคัมภีร์อรรถกถา ถูกแบ่งเป็น 2 ทฤษฎี ในการศึกษาเถรวาทดั้งเดิม เชื่อกันว่าคัมภีร์อรรถกถามีมาตั้งแต่สมัยพุทธกาล เนื่องจากมี "พุทธสังวัณณิตอรรถกถา" คำอธิบายจากพระพุทธเจ้าและ "อนุพุทธสังวัณณิตอรรถกถา" คำอธิบายจากพระอรหันต์ที่ทำการสังคายนาอยู่ในนั้น 
อรรถกถาในส่วนของพระพุทธเจ้าทรงอธิบายเอง อยู่ในปกิณณกเทสนา เป็นเรื่องที่เล็กน้อยที่ท่านรวบรวมเอาไว้จัดไว้ในชั้นอรรถกถาก็มี อรรถกถาในส่วนของพระอริยสาวกอธิบาย ในบางที่ได้แสดงชี้แจงคำที่ยากและอาจนำไปสู่ความเข้าใจผิดได้ พระอรหันต์เหล่านั้นท่านมีความพิเศษท่านรู้พุทธประสงค์ขององค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้าว่าพระองค์ตรัสอย่างนี้ๆมุ่งหมายถึงสิ่งใดไม่ผิดพลาด ซึ่งผู้ที่มีภูมิความรู้แปลพระบาลีปฐมภูมิได้ ท่านจะเข้าใจว่า การแสดงธรรมของพระพุทธเจ้ามาในรูปของ อุเทส [หัวข้อยกขึ้นแสดง มีทั้งพระคาถา และจุณณียะ] และปริปุจฉา [คำอธิบายในแต่ละอุเทสนั้น ๆ] เป็นไปในทิศทางเดียวกันและคล้อยตามกันไม่มีข้อใดบทความใดที่ขัดแย้งกัน 
และทฤษฎีที่ 2 คือไม่ใช่คำสอนของพระพุทธเจ้า แต่เป็นคัมภีร์ที่อธิบายความหรือคำที่ยากในพระไตรปิฎกให้เข้าใจง่ายขึ้น โดยยกศัพท์ออกมาอธิบายเป็นศัพท์ ๆ บ้าง ยกข้อความหรือประโยคยาว ๆ มาขยายความให้ชัดเจนขึ้นบ้าง แสดงทัศนะและวินิจฉัยของผู้แต่งสอดแทรกเข้าไว้บ้างไม่สามารถเชื่อถือได้ทั้งหมดเนื่องจากอรรถกถาเป็นเนื้อหาที่ถูกแต่งขึ้นใหม่ ซึ่งสิ่งเหล่านั้นบางอย่างไม่ได้ถูกระบุไว้ในพระไตรปิฎก เช่น 1. การที่พระพุทธเจ้าแสดงธรรมแก่พระมารดาบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ 2. การที่พระพุทธเจ้าให้พระอานนท์ทำพระปริตร 3. มีการแต่งบัวเหล่าที่ 4 เพิ่มเติมขึ้นมา ซึ่งในพระไตรปิฎกมีกล่าวไว้แค่ 3 เหล่า ดังนั้นผู้ที่อ่านหรือศึกษาคัมภีร์อรรถกถาควรใช้วิจารณญาณในการศึกษาว่าส่วนไหนเชื่อถือได้ มีความสมเหตุผล และส่วนไหนไม่ควรเชื่อถือ เป็นสิ่งที่ขัดกับหลักคำสอนของพระพุทธเจ้า
ลักษณะการอธิบายความในพระไตรปิฎกของอรรถกถานั้น ไม่ได้นำทุกเรื่องในพระไตรปิฎกมาอธิบาย แต่นำเฉพาะบางศัพท์ วลี ประโยค หรือบางเรื่องที่อรรถกถาจารย์เห็นว่าควรอธิบายเพิ่มเติมเท่านั้น ดังนั้นบางเรื่องในพระไตรปิฎกจึงไม่มีอรรถกถาขยายความ เพราะอรรถกถาจารย์เห็นว่าเนื้อหาในพระไตรปิฎกส่วนนั้นเข้าใจได้ง่ายนั่นเอง
ความเป็นมาของคัมภีร์อรรถกถาในทางประวัติศาสตร์.
ความเป็นมาของคัมภีร์อรรถกถาในเชิงประวัติศาสตร์ แบ่งได้เป็น 2 อย่าง คือ 
แต่อย่างไรก็ตามในช่วงหลัง คัมภีร์อรรถกถาภาษาบาลีดั้งเดิมได้สูญหายจากประเทศอินเดียไป เหลือเพียงคัมภีร์อรรถกถาภาษาสิงหล ซึ่งพระมหินทเถระได้นำอรรถกถาในภาษาบาลีมาเผยแพร่ในเกาะลังกาตั้งแต่สมัยพระเจ้าอโศกมหาราช (พ.ศ. 236)
ดังนั้นในปี พ.ศ. 945 พระพุทธโฆสะ พระภิกษุชาวอินเดีย จึงได้รับอาราธนามาที่เกาะลังกาเพื่อแปลคัมภีร์อรรถกถากลับคืนสู่ภาษาบาลี ซึ่งคัมภีร์อรรถกถาที่มีอยู่ในปัจจุบันจึงเป็นผลงานการแปลของท่านพระพุทธโฆสะ
ทั้งนี้ อรรถกถาภาษาสิงหลโบราณที่พระอรรถกถาจารย์รุ่นต่อมา เช่น พระพุทธโฆสะและพระธัมมปาละ ได้ทำการเรียบเรียงขึ้นเป็นภาษามคธนั้น ต้นฉบับได้สูญหายไปหมดแล้ว แต่จากข้อมูลที่หลงเหลืออยู่ สามารถจำแนกแยกอรรถกถาโบราณเหล่านี้ออกเป็น 3 หมวด คือ
อรรถกถาอภิธรรมปิฎก.
นอกจากนี้ ยังมีอรรถกถาอื่น ๆ อีก คือ
อรรถกถาเหล่านี้เรียกว่า โปราณอรรถกถา หรือ อรรถกถาเก่า ซึ่งพระสังคีติกาจารย์ได้ยกขึ้นสู่สังคายนาถึง 3 ครั้งและนำเผยแพร่ยังเกาะสิงหลโดยพระมหามหินทเถระชาวชมพูทวีปภายหลังสังคายนาครั้งที่ 3 แล้วได้รับการแปลเรียบเรียงเป็นภาษาสิงหลเพื่อหลีกเลี่ยงความเลอะเลือนแห่งคำวินิจฉัยที่มาจากต่างลัทธิต่างนิกาย และที่มาจากศาสนาอื่น ๆ
คัมภีร์อรรถกถาพระไตรปิฎก (บางส่วน).
อรรถกถาที่พระพุทธโฆสะ พระพุทธทัตตะ พระธรรมปาละ พระอุปเสน และพระมหานามะ เป็นต้น แต่งและแปลเรียบเรียงจากมูลอรรถกถาหรือมหาอรรถกถาภาษาสิงหล เรียกว่า อภินวอรรถกถา หรืออรรถกถาใหม่ ซึ่งอรรถกถาของยุคอภินวอรรถกถาเริ่มจากคัมภีร์วิสุทธิมรรคเป็นต้นมาจัดว่าเป็นยุคที่วงการศึกษาคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนาแสดงมติว่าเป็น “ยุคทองของอรรถกถา” เพราะมีอรรถกถาเกิดขึ้นมากมาย โดยเนื้อหาของอรรถกถาเหล่านั้นมีความสัมพันธ์กันในลักษณะอธิบายความที่สื่อต่อกันเป็นลำดับตามกระแสความ ซึ่งมีทั้งอรรถกถาพระวินัยปิฎก อรรถกถาพระสุตตันตปิฎกและอรรถกถาพระอภิธรรมปิฎก
ต่อไปนี้คัมภีร์อรรถกถาอธิบายความในพระไตรปิฎก 45 เล่ม มีทั้งหมด 23 คัมภีร์ โดยอาจมีชื่อคัมภีร์ซ้ำกันบ้าง
คัมภีร์อรรถกถาพระวินัยปิฎก.
นอกจากนี้ ยังมีคัมภีร์กังขาวิตรณี อรรถกถาพระปาติโมกข์ 
คัมภีร์อรรถกถาพระสุตตันตปิฎก.
<table style="vertical-align:bottom; text-align:center; font-size:75%; margin:0px 0px 15px 15px; float:right" cellspacing="0" cellpadding="1">
<tr>
<td colspan=5 style="background:darkblue;border:2px solid Sienna">
<br>พระไตรปิฎก<br>
<tr>
<td style="background:Ivory"> 
<td style="background:Goldenrod; border-left:2px solid Sienna"> 
<td style="background:Goldenrod; border-bottom:2px solid Sienna; text-align:left">พระวินัยปิฎก
<td style="background:Goldenrod; border-right:2px solid Sienna"> 
<td style="background:Ivory"> 
<tr>
<td style="background:Ivory"> 
<td style="background:Goldenrod; border-left:2px solid Sienna; border-right:2px solid Sienna"> 
<td style="background:black"><table style="width:100%; vertical-align:bottom; text-align:center" cellspacing=0 cellpadding=0>
<tr>
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<tr>
<td colspan=3 style="background:Gold; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">สุตฺ
<td colspan=4 style="background:Gold; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">คัมภีร์<br>ขันธกะ
<td colspan=1 style="background:Gold; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">ปริ
<tr>
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
</table></td>
<td style="background:Goldenrod; border-left:2px solid Sienna; border-right:2px solid Sienna"> 
<td style="background:Ivory"> 
<tr>
<td style="background:Ivory"> 
<td style="background:Goldenrod; border-left:2px solid Sienna"> 
<td style="background:Goldenrod; border-top:2px solid Sienna; border-bottom:2px solid Sienna; text-align:left">พระสุตตันตปิฎก
<td style="background:Goldenrod; border-right:2px solid Sienna"> 
<td style="background:Ivory"> 
<tr>
<td style="background:Ivory"> 
<td style="background:Goldenrod; border-left:2px solid Sienna; border-right:2px solid Sienna"> 
<td style="background:black"><table style="width:100%; vertical-align:bottom; text-align:center" cellspacing=0 cellpadding=0>
<tr>
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<tr>
<td colspan=3 style="background:Gold; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">ที
<td colspan=3 style="background:Gold; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">ม
<td colspan=5 style="background:Gold; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">สํ
<td colspan=5 style="background:Gold; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">องฺ
<td colspan=9 style="background:Gold; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">ขุ
<tr>
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
</table></td>
<td style="background:Goldenrod; border-left:2px solid Sienna; border-right:2px solid Sienna"> 
<td style="background:Ivory"> 
<tr>
<td style="background:Ivory"> 
<td style="background:Goldenrod; border-left:2px solid Sienna"> 
<td style="background:Goldenrod; border-top:2px solid Sienna; border-bottom:2px solid Sienna; text-align:left">พระอภิธรรมปิฎก
<td style="background:Goldenrod; border-right:2px solid Sienna"> 
<td style="background:Ivory"> 
<tr>
<td style="background:Ivory"> 
<td style="background:Goldenrod; border-left:2px solid Sienna; border-right:2px solid Sienna"> 
<td style="background:black"><table style="width:100%; vertical-align:bottom; text-align:center" cellspacing=0 cellpadding=0>
<tr>
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-top:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">    
<tr>
<td colspan=1 style="background:Gold; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">สงฺ
<td colspan=1 style="background:Gold; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">วิภงฺ
<td colspan=1 style="background:Gold; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">ธา<br>ปุ.
<td colspan=1 style="background:Gold; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">กถา
<td colspan=2 style="background:Gold; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">ย.
<td colspan=6 style="background:Gold; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black">ปัฏฐานปกรณ์
<tr>
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
<td colspan=1 style="background:MediumBlue; border-bottom:1px solid black; border-left:1px solid black; border-right:1px solid black"> 
</table></td>
<td style="background:Goldenrod; border-left:2px solid Sienna; border-right:2px solid Sienna"> 
<td style="background:Ivory"> 
<tr>
<td colspan=5 style="background:darkblue;border:2px solid darkblue">
</table>
นอกจากนี้ ยังมีคัมภีร์สารัตถสมุจจัย อรรถกถาภาณวาร อธิบายเนื้อหาของพระสูตรและปาฐะต่าง ๆ จากพระสูตรและข้อควาจากพระวินัยหลากหลายที่มา ที่ปรากฏในภาณวาร หรือหนังสือสวดมนต์หลวง