ตุ๊กตาชาววัง

ตุ๊กตาชาววัง คือตุ๊กตาไทยชนิดหนึ่ง ทำจากดินเหนียวมีขนาดค่อนข้างเล็ก ถือกำเนิดภายในพระบรมมหาราชวังในยุครัตนโกสินทร์ โดยมากตุ๊กตาชาววังนิยมปั้นเป็นรูปสตรีชาววังในอิริยาบทต่าง ๆ เช่น นั่งพับเพียบ นั่งหมอบ และนั่งเท้าแขน ตกแต่งเครื่องแต่งกายด้วยสไบสีมงคลต่าง ๆ สะท้อนถึงค่านิยม ความเชื่อ และกิริยามารยาทของหญิงชาววังในอดีต
ครั้นเมื่อตุ๊กตาแบบตะวันตกเข้ามาสู่สังคมไทย กอปรกับการขาดแคลนผู้ประดิษฐ์ตุ๊กตาชาววัง ทำให้ตุ๊กตาชาววังเสื่อมความนิยมลงจนเกือบสูญไป กระทั่งสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีการฝึกหัดชาวบ้านบางเสด็จ ตำบลบางเสด็จ อำเภอป่าโมก จังหวัดอ่างทอง ปั้นตุ๊กตาชาววังจนเป็นที่แพร่หลายอีกครั้ง และมีรูปแบบที่หลากหลายจากแต่เดิมที่มีแต่รูปหญิงชาววัง เช่น วิถีชีวิตชาวบ้าน การละเล่นพื้นบ้าน เป็นอาทิ
ประวัติ.
การกำเนิดและความนิยม.
ตุ๊กตาชาววัง ถือกำเนิดขึ้นครั้งแรกภายในพระบรมมหาราชวัง กรุงเทพมหานคร โดย "กรมศิลปากร" (มมป.) และ "ราชบัณฑิตยสภา" (2551) ระบุว่าเกิดขึ้นจากการประดิษฐ์ของเถ้าแก่กลีบ ข้าราชการราชสำนักฝ่ายใน ตรงกับรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพื่อจำหน่ายแก่ข้าราชบริพารในราชสำนักเป็นสำคัญ ขณะที่ "สารานุกรมไทยฉบับเยาวชน" ระบุข้อมูลว่า ตุ๊กตาชาววังถูกทำครั้งแรกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์ย้อย ในรัชกาลที่ 5 ได้ปั้นตุ๊กตาชาววังขึ้นถวายพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอรพินทุ์เพ็ญภาคทรงเล่น กระทั่งตุ๊กตาชาววังกลายเป็นที่โปรดปรานของเด็ก ๆ ในวัง แต่เดิมเจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์ย้อยได้ปั้นแจกแก่เด็กคนอื่นบ้าง แต่ภายหลังได้พัฒนาจนมีรูปแบบที่หลากหลาย ก่อนนำออกจำหน่ายตุ๊กตาชาววังในตำหนักนั่นเอง หลังจากนั้นเป็นต้นมาจึงมีการประดิษฐ์ตุ๊กตาชาววังออกวางขายทั่วไปในราชสำนักฝ่ายใน ทำให้เด็ก ๆ ในวังมีตุ๊กตาเล่นกันอย่างแพร่หลาย ดังปรากฏในบันทึกของนายแพทย์ มัลคอล์ม สมิท แพทย์ประจำพระองค์ในสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ความว่า
"...ร้านค้าขนาดเล็กแต่มีอยู่มากหลาย ร้านเหล่านี้จำหน่ายอาหาร ดอกไม้ เครื่องเย็บปักถักร้อย สิ่งของเครื่องใช้ตามบ้านและของเล่นเด็ก บางอย่างทำจากเครื่องปั้นดินเผา หรือไม่ก็แกะสลักจำลองเป็นเรือ บ้านเรือน และวัดขนาดเล็กมีคนอยู่ข้างใน ตุ๊กตาชั้นเยี่ยมบางตัวทำในวังแห่งเดียว เป็นรูปขุนนางสยามขนาดย่อม ปั้นด้วยดินเหนียว ถึงแม้จะสูงไม่เกินหนึ่งนิ้วหรือสองนิ้วแต่รายละเอียดครบครัน เรียกกันว่า ตุ๊กตาชาววัง หมายถึงตุ๊กตาของสาวชาววัง"
สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร มีเจ้านายประทานหรือผู้คนทูลเกล้าถวายตุ๊กตาชาววังอยู่มากมายหลายตัว ดังปรากฏ "จดหมายเหตุรายวัน" อันเป็นบันทึกส่วนพระองค์ เช่น "...พระยาโชฎึกให้ตุ๊กตาจิ๋วเรา..." และโดยเฉพาะพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสมรรัตนศิริเชฐ ที่มักประทานตุ๊กตาชาววังถวายพระองค์อยู่เนือง ๆ "..บ่ายป้าโสมให้เราอ่านนิทานเรื่องเจ้าองค์หนึ่งกับตุลาการ เราอ่านแล้วเราอุปมาความเปรียบได้ ป้าโสมให้รางวัลตุ๊กตาเราตัวหนึ่ง..." "...เราตื่นนอนเช้า กินข้าวแล้วเล่นตุ๊กตา ป้าโสมซื้อมาให้เป็นค่าจ้างที่เราแต่งตัวไปตามงานกฐินเรียบร้อยดี..." และ "...ท่านว่าตุ๊กตาเราได้น้อย ท่านให้แม่วาศไปซื้อตุ๊กตาที่เรือนอรพินมาให้เราอีก..." นอกจากนี้ เจ้าจอมเลียม ในรัชกาลที่ 5 ซึ่งเป็นนักสะสมของจิ๋วตัวยง ได้ประดิษฐ์ตุ๊กตาชาววังด้วยฝีมือตนเอง จัดแสดงคู่กันกับเครื่องเรือนจำลองขนาดเล็ก เช่น ตู้ โต๊ะ ตั่ง ที่จำหลักได้สวยงามสมจริง ปัจจุบันตุ๊กตาชาววังของเจ้าจอมเลียมถูกจัดแสดงที่พระตำหนักแดง พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร กรุงเทพมหานคร
เสื่อมความนิยมและการฟื้นฟู.
ในเวลาต่อมา ความนิยมของตุ๊กตาชาววังได้แพร่หลายออกไปนอกพระบรมมหาราชวังไปสู่โลกภายนอก โดยมีอดีตหญิงชาววังที่เคยฝึกทำตุ๊กตาชาววังผลิตและออกวางจำหน่ายเลี้ยงตนเอง หนึ่งในนั้นคือพี่สาวของแฉ่ง สาครวาสี (สกุลเดิม สุวรรณโน) ซึ่งเดิมมารดาของเธอก็เป็นนักปั้นตุ๊กตาแก้บนอยู่แล้ว ครั้นเมื่อพี่สาวผู้เคยหัดปั้นตุ๊กตากับเจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์ย้อยราวหนึ่งปี ได้ลาออกจากวังมาสอนน้องสาวอีกสองคนปั้นตุ๊กตาชาววัง ซึ่งจะขายดีช่วงงานภูเขาทอง จนทำไม่ทันขาย ขุนวิจิตรมาตรา (สง่า กาญจนาคพันธุ์) ได้บอกเล่าถึงเรื่องราวของตุ๊กตาชาววังซึ่งกลายเป็นของเล่นของสามัญชนช่วงปลายรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ความว่า
"...ของเล่นมีตุ๊กตาท้าวแขน (ปั้นด้วยดินเผาแล้วลงสีผ้านุ่งเป็นผ้าลาย ห่มสะไบเฉียงทำเป็นดอกเล็ก ๆ สวยดีเหมือนกัน ตุ๊กตาท้าวแขนอย่างนี้ นิยมตั้งในศาลพระภูมิทั่ว ๆ ไป) ตุ๊กตาเด็กไว้ผมจุก (ทำอย่างเดียวกับตุ๊กตาท้าวแขน)...ตุ๊กตานั้นต่อมาบิดาเอาตุ๊กตาฝรั่งมาให้เป็นของนอก ใส่หีบกระดาษแข็งยาวราวเกือบศอก ตุ๊กตาใส่เสื้อนุ่งกระโปรงใส่ถุงเท้าใส่เกือกอย่างฝรั่ง ผมยาวสีบลอนด์ แขนขายกขึ้นลงได้ ดวงตากลอกได้ เวลาจับลงนอนตาปิด ถ้ายกขึ้นตั้งก็ลืมตา เป็นของใหม่แปลกดีสำหรับสมัยนั้น ปัจจุบันตุ๊กตาฝรั่งแบบนี้เห็นยังมีขาย ส่วนตุ๊กตาท้าวแขนของไทยดูเหมือนจะหมดไป ไม่เห็นมีขายอีก..."
ในงานเขียน "เมื่อคุณตาคุณยายยังเด็ก" ของทิพย์วาณี สนิทวงศ์ ณ อยุธยา ซึ่งมีเนื้อหาบอกเล่าเรื่องราวของครอบครัวไทยช่วงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว จนถึงพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ตอนหนึ่งได้กล่าวถึงการจำหน่ายตุ๊กตาชาววังในพระบรมมหาราชวัง ตรงกับรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ความว่า
"คุณยายว่างเวลาบ่าย เสด็จบรรทมตอนบ่าย คุณยายก็ได้มีโอกาสออกไปเที่ยวในบริเวณวังชั้นใน ที่ในวังมีร้านขายของด้วย เจ้านายทรงออกร้านเองในนั้น มีร้านขายอาหาร ขายตุ๊กตาชาววัง คุณยายซื้อมาหลายตัว มีละครแท่นเล็ก ๆ ขายด้วย..."
การเข้ามาของตุ๊กตาจากตะวันตก กอปรกับการขาดแคลนผู้ประดิษฐ์ตุ๊กตาชาววัง เป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้ตุ๊กตาชาววังเสื่อมความนิยมลงมา ซึ่งแฉ่ง สาครวาสี นักปั้นตุ๊กตาชาววังคนสุดท้ายเสียชีวิตลงใน พ.ศ. 2527 แต่ก่อนแฉ่งจะเสียชีวิตลงนั้น เธอได้ส่งต่อวิชาการปั้นตุ๊กตาแก่อาจารย์วิทยาลัยเพาะช่างสองท่าน คือ จุลทัศน์ พยาฆรานนท์ และคุณหญิงเสริมศรี บุนนาค ซึ่งในเวลาต่อมาสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ได้เสด็จเยี่ยมชุมชนบางเสด็จ ตำบลบางเสด็จ อำเภอป่าโมก จังหวัดอ่างทอง ช่วง พ.ศ. 2518 ซึ่งประสบปัญหานาล่มอันเกิดจากอุทกภัยที่เกิดขึ้นบ่อยครั้ง ทำให้ชาวบ้านได้รับผลกระทบอย่างมาก ซึ่งสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงทอดพระเนตรดินริมแม่น้ำว่าเป็นดินปนดินเหนียว มีทรัพยากรธรรมชาติที่เพรียบพร้อม ใช้ปั้นตุ๊กตาชาววังได้ดี ประกอบกับทรงระลึกถึงตุ๊กตาชาววังนั้นหาดูได้ยาก และจวนจะสูญไปจากสังคมไทยแล้ว จึงส่งอาจารย์ทั้งสองท่านมาสอนชาวบ้านบางเสด็จปั้นตุ๊กตาชาววังเพื่อสร้างรายได้ มีการจัดตั้งเป็นโครงการปั้นตุ๊กตาไทยขึ้น มีชาวบ้านเข้าร่วมการอบรมจำนวน 150 คน ฝึกสอนได้สามเดือนจึงจัดพิธีไหว้ครู โดยมีสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จมาเป็นองค์ประธานในพิธีไหว้ครู ซึ่งตุ๊กตาชาววังของบ้านบางเสด็จสนนราคาตั้งแต่ 5 บาท ไปจนถึงหลายพันบาท และได้พัฒนามีรูปแบบที่หลากหลายจากแต่เดิมที่มีแต่รูปหญิงชาววัง เช่น วิถีชีวิตชาวบ้าน การละเล่นพื้นบ้าน เป็นอาทิ แต่ถึงกระนั้นตุ๊กตาชาววังของชาวบ้านบางเสด็จยังไม่ประณีตเท่าตุ๊กตาฝีมือของแฉ่ง สาครวาสี
ในวัฒนธรรมร่วมสมัย.
นวนิยาย "สี่แผ่นดิน" ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ได้กล่าวถึงตุ๊กตาชาววัง ว่าเป็นของเล่นอย่างหนึ่งของแม่ช้อย ตัวเอกของเรื่อง ดังปรากฏความตอนหนึ่งว่า "...ช้อยไปหอบตุ๊กตาชาววังออกมามากมาย แล้วชวนพลอยให้เล่นด้วย ช้อยสะสมตุ๊กตาไว้นานจึงมีมาก ตลอดจนเครื่องใช้ต่าง ๆ สําหรับตุ๊กตา..."