การสวรรคตของสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี

สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีเสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2538 เวลา 21:17 น. ณ ห้องประทับ ตึก 84 ปี โรงพยาบาลศิริราช ในกรุงเทพมหานคร โดยพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชสำนักไว้ทุกข์เป็นเวลา 100 วัน พร้อมทั้งประดิษฐานพระบรมศพในหีบซึ่งตั้งอยู่ด้านหลังพระบรมโกศ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง
ด้านรัฐบาลไทย ภายใต้การนำของบรรหาร ศิลปอาชา ได้ออกประกาศให้มีการไว้ทุกข์ โดยกำหนดในระยะแรก 15 วัน ก่อนขยายเป็น 100 วันในภายหลัง พร้อมทั้งให้ลดธงครึ่งเสาในสถานที่ราชการ โดยกำหนดในระยะแรก 3 วัน ต่อมาขยายเป็น 15 วัน และในที่สุดเป็น 100 วันเช่นเดียวกัน
พระอาการประชวรก่อนสวรรคต.
เมื่อวันที่ 31 พฤษภาคม พ.ศ. 2538 สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีทรงมีพระอาการทางพระหทัยกำเริบและทรงเหนื่อยอ่อน คณะแพทย์จึงเข้าถวายการรักษาเบื้องต้นที่วังสระปทุม เป็นระยะเวลา 2 คืน จนถึงคืนวันที่ 2 มิถุนายน จึงกราบบังคมทูลเชิญเสด็จพระราชดำเนินเข้าประทับรักษาพระองค์ ณ โรงพยาบาลศิริราช โดยในขณะนั้น พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ที่ทรงพักรักษาพระองค์จากพระโรคพระหทัย ณ พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน พระราชวังดุสิต ได้เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเฝ้าพระอาการประชวรของสมเด็จพระบรมราชชนนีด้วย
ต่อมาเมื่อวันที่ 6 มิถุนายน คณะแพทย์พบว่าเกิดการติดเชื้อในกระแสพระโลหิต จึงถวายพระโอสถปฏิชีวนะเพิ่ม ต่อมามีพระอาการแทรกซ้อน มีการอักเสบที่พระอันตะ (ลำไส้ใหญ่) พระอันตคุณ (ลำไส้เล็ก) และพระปับผาสะ (ปอด) ด้านขวา คณะแพทย์พยายามถวายการรักษาอย่างใกล้ชิด โดยรัชกาลที่ 9 เสด็จพระราชดำเนินมาทรงเล่าเรื่องต่าง ๆ ให้สมเด็จพระบรมราชชนนีสดับโดยตลอด และมีสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ ประทับทรงเฝ้าพระอาการประชวรอยู่ที่โรงพยาบาลตลอดเวลาเช่นเดียวกับท่านผู้หญิงทัศนาวลัย ศรสงคราม
ในระยะต้น พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงตระหนักถึงความวิกฤติของพระอาการประชวรของสมเด็จพระบรมราชชนนี แต่ยังทรงมีความหวัง และทรงรับสั่งกับคณะแพทย์ว่า แม้สมเด็จพระบรมราชชนนีอาจจะต้องประทับเก้าอี้เข็นก็ไม่เป็นไร ขอเพียงช่วยให้ทรงใช้พระหัตถ์ทรงงานต่าง ๆ ได้เช่นเดิม เพราะทรงโปรดการทรงงานด้วยพระองค์เองเสมอ
แต่ตั้งแต่วันที่ 14 กรกฎาคม เป็นต้นมา พระอาการประชวรไม่ดีขึ้น คณะแพทย์ต้องถวายการรักษาด้วยการฟอกพระโลหิตด้วยเครื่องไตเทียมเป็นระยะตามความจำเป็น
ต่อมาสำนักพระราชวังออกแถลงการณ์ฉบับที่ 18 ระบุว่า เมื่อวันที่ 17 กรกฎาคม สมเด็จพระบรมราชชนนีทรงมีพระอาการทรุดลง เนื่องจากพระยกนะ (ตับ) และพระวักกะ (ไต) ไม่ทำงาน พระหทัยทำงานไม่ปกติ ความดันพระโลหิตต่ำทำให้เกิดภาวะพระโลหิตเป็นกรด คณะแพทย์ได้ถวายการรักษาความผิดปกติของระบบต่าง ๆ รวมทั้งการฟอกพระโลหิตและกรองสารพิษ แต่พระอาการในวันรุ่งขึ้น (18 กรกฎาคม) ยังอยู่ในภาวะวิกฤติ
เวลาประมาณ 18:00 น. พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วยสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอฯ และท่านผู้หญิงทัศนาวลัย มายังห้องประทับ ตึก 84 ปี โรงพยาบาลศิริราช และทรงพระดำเนินมาประทับข้างพระแท่นบรรทมของสมเด็จพระบรมราชชนนีเพื่อเฝ้าพระอาการประชวร ต่อมาสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง และพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ครั้งดำรงพระราชอิสริยยศสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร เสด็จพระราชดำเนินมาเฝ้าพระอาการประชวรด้วย
การสวรรคต.
สำนักพระราชวังมีประกาศ เรื่อง สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีเสด็จสวรรคต เมื่อวันที่ 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2538 เวลา 23:30 น. ความว่า
<templatestyles src="แม่แบบ:คำพูด/style.css" />สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีประทับรักษาพระอาการประชวร ณ ตึก ๘๔ ปี โรงพยาบาลศิริราช ตั้งแต่วันที่ ๒ มิถุนายน ๒๕๓๘ ตามที่สำนักพระราชวังได้แถลงให้ทราบเป็นระยะแล้วนั้น
แม้คณะแพทย์ได้ถวายการรักษาอย่างใกล้ชิดจนสุดความสามารถ พระอาการประชวรได้ทรุดหนักลงตามลำดับ และสวรรคตเมื่อเวลา ๒๑ นาฬิกา ๑๗ นาที วันที่ ๑๘ กรกฎาคม ๒๕๓๘ รวมพระชนมายุ ๙๔ พรรษา
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้สำนักพระราชวังจัดการพระบรมศพถวายพระเกียรติยศสูงสุดตามราชประเพณี ประดิษฐานพระบรมศพ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทในพระบรมมหาราชวัง
ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้พระบรมวงศานุวงศ์และข้าทูลละอองธุลีพระบาทในราชสำนักไว้ทุกข์ถวายมีกำหนด ๑๐๐ วัน ตั้งแต่วันสวรรคตเป็นต้นไป
อนึ่ง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ประชาชนเข้าถวายน้ำสรงพระบรมศพหน้าพระบรมฉายาลักษณ์ ซึ่งประดิษฐาน ณ ศาลาสหทัยสมาคม ในพระบรมมหาราชวัง ตั้งแต่เวลา ๙ นาฬิกา ถึงเวลา ๑๖ นาฬิกา วันที่ ๑๙ กรกฎาคม ๒๕๓๘
โดยในเวลาที่สมเด็จพระบรมราชชนนีเสด็จสวรรคต พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงกราบที่พระหัตถ์ พระประยูรญาติทรงกราบ และผู้ที่เข้าเฝ้าฯ ทุกคนในที่นั้นได้หมอบกราบพร้อมกัน ในเวลาต่อมา พญ.สำอางค์ คุรุคัตนพันธ์ วิสัญญีแพทย์ที่เฝ้าพระอาการของพระองค์ในวันนั้นเปิดเผยว่า หลังจากหมอบกราบพระบรมศพของสมเด็จพระราชชนนีแล้ว รัชกาลที่ 9 ประทับนิ่งอยู่ระยะหนึ่ง จากนั้นมีพระราชกระแสรับสั่งให้โรงพยาบาลเก็บพระบรมศพไว้ก่อน 1 คืน ก่อนส่งมอบให้สำนักพระราชวังอัญเชิญไปประกอบพิธีพระบรมศพในวันรุ่งขึ้น
การอัญเชิญพระบรมศพ.
หลังจากประชาชนส่วนใหญ่ทราบข่าวการสวรรคตของสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีในเช้าวันรุ่งขึ้น (19 กรกฎาคม) ประชาชนแบ่งการเดินทางไปถวายความอาลัยออกเป็น 2 กลุ่ม กลุ่มหนึ่งเดินทางไปที่ตึก 84 ปี โรงพยาบาลศิริราช เพื่อถวายสักการะพระบรมศพ โดยโรงพยาบาลอัญเชิญพระฉายาลักษณ์มาประดิษฐานที่ศาลาศิริราช 100 ปี เพื่อให้ประชาชนถวายน้ำสรงพระบรมศพที่พานหน้าพระบรมฉายาลักษณ์แทน แต่ส่วนใหญ่เดินทางไปยังศาลาสหทัยสมาคม ในพระบรมมหาราชวัง เพื่อร่วมถวายน้ำสรงพระบรมศพหน้าพระฉายาลักษณ์ตามที่มีระบุในตอนท้ายของประกาศสำนักพระราชวัง
เวลา 13:30 น. ก่อนเชิญพระบรมศพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีออกจากโรงพยาบาลศิริราช สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ โปรดเกล้าฯ ให้พยาบาลถวายน้ำสรงพระบรมศพเป็นการภายใน เสร็จแล้วแพทย์หลวงจึงได้เชิญพระบรมศพโดยรถพยาบาล มีราชองครักษ์ พยาบาล พร้อมด้วยพระญาติผู้ใกล้ชิดติดตามในรถพยาบาล จากนั้นเวลา 15:06 น. พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ครั้งดำรงพระราชอิสริยยศสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร เสด็จพระราชดำเนินมาทรงอัญเชิญพระบรมศพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีจากโรงพยาบาลศิริราช ไปยังพระที่นั่งพิมานรัตยา ในพระบรมมหาราชวัง โดยเริ่มเคลื่อนขบวนอัญเชิญพระบรมศพเมื่อเวลา 15:10 น. และถึงพระบรมมหาราชวังเมื่อเวลา 15:30 น.#เปลี่ยนทาง 
การถวายน้ำสรงและประดิษฐานพระบรมศพ.
วันที่ 19 กรกฎาคม พ.ศ. 2538 เวลา 17:10 น. พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินจากพระตำหนักจิตรลดารโหฐาน พระราชวังดุสิต ไปในการพระราชพิธีถวายน้ำสรงพระบรมศพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ณ พระที่นั่งพิมานรัตยา ในพระบรมมหาราชวัง เสด็จฯ เข้าในพระฉากที่พระบรมศพบรรทมอยู่บนพระแท่น ทรงจุดธูปเทียนเครื่องราชสักการะบูชาพระพุทธรูปประจำพระชนมวารของสมเด็จพระบรมราชชนนี และทรงจุดธูปเทียนเครื่องทองน้อย จากนั้นทรงกราบราบถวายบังคม ถวายสรงพระสุคนธ์ผอบน้ำขมิ้นที่พระอุระพระบรมศพ และถวายสรงพระสุคนธ์ที่พระบาท จากนั้นทรงหวีพระเกศาพระบรมศพ 3 ครั้ง แล้วทรงหักพระสางวางไว้ที่พาน แล้วเสด็จฯ ไปประทับพระราชอาสน์ที่นอกพระฉาก จากนั้นทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นายแพทย์ พยาบาล เจ้าพนักงานภูษามาลาเชิญพระบรมศพลงบรรทมในหีบที่จัดสร้างขึ้น
จากนั้นพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เสด็จฯ ไปถวายซองพระศรีทองคำลงยาบรรจุเครื่องสักการะพระจุฬามณีที่ข้างพระกรพระบรมศพ แล้วทรงถวายแผ่นทองจำหลักลายดุนมีพระกรรณปิดที่พระพักตร์ แล้วทรงวางพระชฎาทองคำถวายข้างพระเศียร ทรงคม เสด็จฯ ไปประทับพระราชอาสน์ที่เดิม ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เลขาธิการพระราชวังคลุมผ้าถวาย ก่อนที่เจ้าพนักงานปิดฝาหีบพระบรมศพและไขตะปูควงที่มุมของหีบพระบรมศพทั้ง 4 ด้าน แล้วถวายคลุมหีบด้วยผ้าตาดทอง และอัญเชิญไปประดิษฐาน ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท จากนั้นนายทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เข้าถวายบังคม และยกอัญเชิญหีบพระบรมศพไปประดิษฐานในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท จากนั้นพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง และพระบรมวงศานุวงศ์ เสด็จฯ เข้าพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ทอดพระเนตรการประดิษฐานพระบรมศพที่ฐานบุผ้าตาดทองหลังพระแท่นสุวรรณเบญจดล จนกระทั่งเจ้าพนักงานถวายผ้าตาดทองคลุมหีบพระบรมศพเสร็จแล้ว จึงเสด็จฯ ไปประทับที่พระราชอาสน์ด้านนอก
จากนั้น พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงวางพวงมาลาหน้าที่ประดิษฐานพระบรมศพ ตามด้วยพระบรมวงศานุวงศ์ เสร็จแล้วเสด็จฯ ไปทรงจุดธูปเทียนเครื่องราชสักการะและเครื่องทองน้อยถวายบังคมพระบรมศพ จากนั้นทรงจุดธูปเทียนเครื่องนมัสการพระพุทธรูปประจำพระชนมวาร และทรงทอดผ้าไตรพระสงฆ์จำนวน 95 รูปเท่าพระชนมพรรษาของสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี แบ่งเป็น 7 เที่ยว พระสงฆ์สดับปกรณ์ ถวายอนุโมทนา ถวายอดิเรก ถวายพระพรลา เมื่อครบแล้วพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงจุดธูปเทียนที่พระแท่นพระสวดพระอภิธรรม แล้วเสด็จพระราชดำเนินกลับเมื่อเวลา 18:42 น.#เปลี่ยนทาง 
ทั้งนี้ สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีทรงเป็นพระบรมวงศานุวงศ์พระองค์แรกในประเทศไทยที่มีพระประสงค์ว่ามิต้องการลงประทับในพระโกศตามโบราณราชประเพณี เนื่องจากในคราวการสวรรคตของสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ในรัชกาลที่ 7 สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีได้ร่วมสรงน้ำพระบรมศพด้วย และประทับอยู่ทอดพระเนตรพิธีสุกำ หรือการมัดพระบรมศพก่อนอัญเชิญลงในพระโกศ ซึ่งเป็นไปด้วยความทุลักทุเลอย่างมาก สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีจึงมีพระดำรัสออกมาว่า "อย่าทำกับฉันอย่างนี้ อึดอัดแย่" พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้อัญเชิญพระบรมศพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีลงบรรทมในหีบพระศพแทน ซึ่งภายหลัง สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ และพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ก็มีพระราชประสงค์ว่าหลังการสวรรคต พระบรมศพของทั้งสองพระองค์จะประทับในหีบเช่นกัน