เจี่ย อี้

เจี่ย อี้ (ราว 200#เปลี่ยนทาง 169 ปีก่อนคริสต์ศักราช) เป็นนักเขียนเรียงความ กวี และนักการเมืองชาวจีนในสมัยราชวงศ์ฮั่นตะวันตก มีชื่อเสียงจากการเป็นหนึ่งในนักเขียนบทกวีนิพนธ์ฝู ที่เก่าแก่ที่สุด และจากเรียงความเรื่อง "สิบอาชญากรรมของฉิน" (Disquisition Finding Fault with Qin) , ("กั๋ว ฉิน ลุ่น, ") ซึ่งเป็นการวิพากษ์วิจารณ์ราชวงศ์ฉินและแสดงทรรศนะของเขาเกี่ยวกับสาเหตุของการล่มสลายของราชวงศ์ดังกล่าว
ด้วยความสามารถด้านวรรณกรรม เขาได้รับความสนใจจากผู้ว่าราชการอู๋แห่งมณฑลหูหนานตั้งแต่อายุยังน้อย และเมื่อผู้ว่าฯ อู๋ได้รับการเลื่อนตำแหน่งในราวปี 179 ก่อนคริสต์ศักราช เจี่ย อี้ ก็ได้รับแต่งตั้งให้เป็นนักปราชญ์ด้านคัมภีร์โบราณ และได้รับตำแหน่ง "อาจารย์ใหญ่แห่งวังหลวง" ในปีถัดมา แต่ภายหลังกลับถูกเนรเทศด้วยอิทธิพลของ "ขุนนางสายเก่า" ต่อมาเขาได้รับการเรียกตัวกลับมาด้วยข้ออ้างว่าเป็นที่ปรึกษาด้านลัทธิเต๋าลี้ลับ แต่เมื่อเขาผลักดันการปฏิรูปสถาบันไม่สำเร็จ จึงถูกส่งไปเป็นพระอาจารย์ขององค์ชายเล็กหลิวอี้ พระโอรสสุดรักของจักรพรรดิเหวิน เชื่อกันว่าเขาเสียชีวิตด้วยความเศร้าโศกหลังจากหลิวอี้ประสบอุบัติเหตุเสียชีวิตจากการตกม้า
แม้ว่าในยุคปัจจุบันเขามักจะถูกจดจำในฐานะผู้เขียน "สิบอาชญากรรมของฉิน" ผลงานที่มีชื่อเสียงที่สุดของเขากลับอาจเป็นบทกวีเรื่อง "นกเค้าแมว (On the Owl) " ซึ่งอ้างอิงสุภาษิตและนิทานเปรียบเทียบจากเต๋าเต็กเก็ง (Tao te ching) และจวงจื่อ (Zhuangzi) รวมถึงบท "คร่ำครวญถึงชฺวี ยฺเหวียน" ที่มีเนื้อหาทางการเมืองและปรัชญาการศึกษา นอกจากนี้เขายังเป็นผู้เขียนตำรา "ซินซู"  และตามบันทึกวรรณกรรมในหนังสือฮั่น ได้ระบุว่ามีงานเขียนของเขาจำนวนสามสิบแปดชิ้น
ชีวิต.
ชีวประวัติของเจี่ย อี้ ปรากฏอยู่ในเล่มที่ 84 ของบันทึกประวัติศาสตร์มหาบุรุษ (Records of the Grand Historian) หรือ (Shiji) เจี่ย อี้ เกิดราวปี 200 ปีก่อนคริสต์ศักราชที่ลั่วหยาง แม้ว่าบางแหล่งจะระบุว่าเขาอาจเกิดก่อนหน้านั้นหนึ่งปีในราวปี 201 ปีก่อนคริสต์ศักราช เมื่อตอนเป็นหนุ่ม เจียมีชื่อเสียงในเขตบ้านเกิดจากความสามารถด้านวรรณกรรมและการท่องจำคัมภีร์จีนโบราณ ความเฉลียวฉลาดของเขาไปเข้าตา "ท่านอู๋ผู้ทรงคุณวุฒิ" ("อู๋กง") ผู้ว่าราชการท้องถิ่นและนักปราชญ์ลัทธิกฎหมายคนสำคัญ ซึ่งเคยเป็นศิษย์ของหลี่ซือ ขุนนางราชวงศ์ฉิน
ท่านอู๋รับเจียเข้าเป็นผู้ช่วย และเมื่อเขาได้รับแต่งตั้งเป็น "ผู้บัญชาการด้านยุติธรรม" ในปี 179 ปีก่อนคริสต์ศักราช ก็ได้แนะนำเจียต่อจักรพรรดิฮั่นเหวินให้ดำรงตำแหน่งนักปราชญ์ด้านคัมภีร์โบราณ จักรพรรดิเหวินแต่งตั้งเจียให้เป็น "โป๋ซือ" ("bóshì") และในเวลาหนึ่งปีให้หลัง ก็เลื่อนตำแหน่งเขาเป็น "ไท่จงต้าฝู" ("tàizhōng dàfū") ซึ่งเป็นตำแหน่งชั้นสูงในราชสำนัก
เมื่อดำรงตำแหน่งใหม่ เจียได้เริ่มเสนอแผนการปฏิรูปสถาบันต่าง ๆ #เปลี่ยนทาง รวมถึงข้อเสนอให้เจ้าผู้ครองแคว้นต้องพำนักอยู่ในแคว้นของตนเอง ไม่ใช่อยู่ที่เมืองหลวง เขายังเสนอให้สอนรัชทายาทให้ใช้วิธีบริหารของเชน บูไห่ เพื่อที่จะสามารถ "กำกับหน้าที่ของเหล่าขุนนาง และเข้าใจกลไกรัฐ" ได้ เขามักถูกต่อต้านจากกลุ่มขุนนางอาวุโสที่เคยสนับสนุนหลิวปัง ผู้ก่อตั้งราชวงศ์ฮั่น และยังคงดำรงตำแหน่งสำคัญในรัชสมัยของจักรพรรดิเหวิน
กลุ่มขุนนางรุ่นเก่านี้ ซึ่งอาจมองว่าเจียเป็นภัยคุกคามต่ออำนาจของตน ได้ประท้วงเมื่อจักรพรรดิเหวินพิจารณาแต่งตั้งเจียให้ดำรงตำแหน่งรัฐมนตรี โดยกล่าวว่า "เขายังเยาว์วัยและเพิ่งเริ่มเรียนรู้ แต่กลับใฝ่หาความมีอำนาจจนทำให้เกิดความโกลาหลไปทั่ว" จักรพรรดิทรงยอมตามแรงกดดันของกลุ่มขุนนางเหล่านั้น จึงค่อย ๆ หยุดรับคำแนะนำจากเจีย และในปี 176 ปีก่อนคริสต์ศักราช ได้เนรเทศเขาไปยังอาณาจักรฉางซาทางใต้ (อยู่ในเขตมณฑลหูหนานในปัจจุบัน) เพื่อทำหน้าที่เป็นพระอาจารย์หลวงของกษัตริย์หนุ่มอู๋ฉ่าน (ครองราชย์ 178#เปลี่ยนทาง 157 ปีก่อนคริสต์ศักราช) 
จักรพรรดิเหวินยุติการเนรเทศเจียในราวปี 172 ปีก่อนคริสต์ศักราช โดยเรียกตัวเขากลับเมืองหลวงฉางอาน โดยให้เหตุผลว่าเป็นที่ปรึกษาด้านลัทธิเต๋า จักรพรรดิแต่งตั้งเขาเป็นพระอาจารย์หลวง ("tàifù") ขององค์ชายหลิวอี้ โอรสองค์สุดท้องผู้เป็นที่โปรดปรานของพระองค์ ซึ่งกล่าวกันว่าเป็นนักเรียนที่ดีและรักการอ่าน หลิวอี้สิ้นพระชนม์ในปี 169 ปีก่อนคริสต์ศักราช จากอาการบาดเจ็บที่เกิดจากการตกม้า เจียรู้สึกผิดและโทษตนเองต่อเหตุการณ์นั้น และเสียชีวิตด้วยความโศกเศร้าประมาณหนึ่งปีให้หลัง
ผลงาน.
เจี่ย อี้ เป็นที่รู้จักจากเรียงความชื่อดังของเขา "สิบอาชญากรรมของฉิน" ("Guò Qín Lùn" 過秦論) ซึ่งแสดงทัศนะของเขาต่อสาเหตุการล่มสลายของราชวงศ์ฉิน และยังมีโคลงพรรณนา ของบทกวีนิพนธ์ฝู ที่ยังหลงเหลืออยู่สองชิ้น คือ "บทเพลงแห่งนกเค้าแมว" และ "คร่ำครวญถึงชฺวี ยฺเหวียน" เนื่องจากเขาเขียนในเชิงสนับสนุนแนวคิดทางสังคมและจริยธรรมที่สืบเนื่องจากขงจื๊อ และแต่งเรียงความวิพากษ์ราชวงศ์ฉินซึ่งตั้งอยู่บนลัทธิกฎหมาย (221–206 ปีก่อนคริสต์ศักราช) นักปราชญ์รุ่นหลังในราชวงศ์ฮั่นจึงจัดให้เขาอยู่ในกลุ่มนักปราชญ์ขงจื๊อ ("หรูเจีย") 
เจี่ย อี้ ยังมีชื่อเสียงจากความสนใจในเรื่องผี วิญญาณ และโลกหลังความตาย โดยบทโคลง "คร่ำครวญถึงชฺวี ยฺเหวียน" ของเขา ถูกแต่งขึ้นเป็นการถวายสังเวยแด่ชวีหยวน ซึ่งเคยฆ่าตัวตายด้วยการกระโดดน้ำหลังถูกเนรเทศออกจากราชสำนัก การกระทำของเจี่ย อี้ นี้ได้กลายเป็นแรงบันดาลใจให้นักกวีที่ถูกเนรเทศรุ่นหลัง แต่งบทกวีลักษณะเดียวกัน แล้วโยนลงแม่น้ำเซียงหรือแหล่งน้ำอื่น ๆ ระหว่างการเดินทางไปยังที่เนรเทศ
เนื่องจากเป็นผู้ที่ได้รับความสนับสนุนจากอู๋กง ในระยะหนึ่งเจี่ย อี้ จึงถูกจัดอยู่ในกลุ่มลัทธิกฎหมายเช่นกัน แม้จะมีลักษณะคล้ายคลึงกันบางประการ แต่ในฐานะผู้เขียน "บทวิเคราะห์วิจารณ์ราชวงศ์ฉิน" เจี่ย อี้ น่าจะไม่ได้เป็นผู้สนับสนุนชาง ยาง เขาอาจคุ้นเคยกับผลงานของซางหยางตามที่ซือหม่า เชียนบันทึกไว้ แต่แก่นของงานเขียนเจี่ย อี้ นั้นน่าจะมีพื้นฐานอยู่ในขงจื๊อและลัทธิหวงหล่าว มากกว่า ระหว่างซางหยางกับเชน บูไห่ เจี่ย อี้ น่าจะได้รับอิทธิพลจากเซินปูไห่มากกว่า