เตาอี้

เตาอี้ (ค.ศ. 223 – มกราคมหรือกุมภาพันธ์ ค.ศ. 285) มีชื่อในภาษาจีนกลางว่า ตู้ ยฺวี่  ชื่อรอง ยฺเหวียนข่าย  เป็นบัณฑิตลัทธิขงจื๊อ ขุนพล และขุนนางชาวจีนของรัฐวุยก๊กในช่วงปลายยุคสามก๊กและช่วงต้นยุคราชวงศ์จิ้น
ประวัติช่วงต้น.
เตาอี้เป็นชาวอำเภอตู้หลิง ("ตู้หลิงเซี่ยน") เมืองเกงเตียว ("จิงเจ้าจฺวิ้น") ซึ่งตั้งอยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือของนครซีอาน มณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน เตาอี้มาจากตระกูลเตา (杜 "ตู้") แห่งเกงเตียว เป็นทายาทรุ่นที่ 11 ของตู้ เหยียนเหนียน (杜延年) ผู้ดำรงตำแหน่งขุนนางที่ปรึกษา (御史大夫 "ยฺวี่ฉื่อต้าฟู") ในยุคราชวงศ์ฮั่นตะวันตก ปู่ของเตาอี้คือตู้ จี (杜畿) ดำรงตำแหน่งเป็นรองราชเลขาธิการ (尚書僕射 "ช่างชูผูเช่อ") ของรัฐวุยก๊ก บิดาของเตาอี้คือตู้ ชู่ (杜恕) ดำรงตำแหน่งข้าหลวงมณฑล (刺史 "ชื่อฉื่อ") ของมณฑลอิวจิ๋ว (幽州 "โยวโจว")
เตาอี้เป็นคนอ่านหนังสือมากและมีความรู้กว้างขวาง เข้าใจวิถีแห่งความรุ่งเรืองและล่มสลาย เตาอี้มักจะพูดว่า "คุณธรรมไม่อาจบรรลุได้ แต่การสร้างความดีความชอบและสร้างความเห็นในงานเขียนสามารถกระทำได้" เดิมตู้ ชู่บิดาของเตาอี้ไม่ถูกกันกับสุมาสูผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ของรัฐวุยก๊ก และตัวตู้ ชู่ถูกกักขังจนเสียชีวิตในคุก ทำให้เตาอี้ไม่ได้เข้ารับราชการเป็นเวลานาน
รับราชการกับวุยก๊ก.
ในช่วงที่สุมาเจียวน้องชายของสุมาสูสืบทอดตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ของรัฐวุยก๊กถัดจากสุมาสูระหว่าง ค.ศ. 255 ถึง ค.ศ. 263 เตาอี้ได้สมรสกับเจ้าหญิงเกาลู่ (高陸公主 "เกาลู่กงจู่") น้องสาวของสุมาเจียว เตาอี้ยังได้รับการแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งเจ้าพนักงานสำนักราชเลขาธิการ (尚書郎 "ช่างชูหลาง") และได้สืบทอดบรรดาศักดิ์เฟิงเล่อถิงโหว (豐樂亭侯) ซึ่งเป็นบรรดาศักดิ์แต่เดิมของตู้ ชู่ผู้เป็นบิดาของเตาอี้ สี่ปีต่อมาเตาอี้ได้ย้ายมารับผิดชอบราชการทหารในสำนักอัครมหาเสนาบดี
เมื่อ ค.ศ. 263 จงโฮยขุนพลของรัฐวุยก๊กผู้มีตำแหน่งขุนพลพิทักษ์ภาคตะวันตก (鎮西將軍 "เจิ้นซีเจียงจฺวิน") นำทัพพิชิตรัฐจ๊กก๊กที่เป็นรัฐอริของวุยก๊ก เตาอี้ติดตามมาในทัพของจงโฮยโดยมีตำแหน่งเป็นหัวหน้าเสมียนของขุนพลพิทิกษ์ภาคตะวันตก (鎮西將軍長史 "เจิ้นซีเจียงจฺวินจ๋างฉื่อ") ในปีถัดมา (ค.ศ. 264) จงโฮยพยายามก่อกบฏในอาณาเขตเดิมของจ๊กก๊กแต่ไม่สำเร็จเพราะเหล่าทหารใต้บังคับบัญชาก่อการกำเริบ ข้าราชการในสังกัดของจงโฮยหลายคนถูกสังหาร แต่เตาอี้ใช้ไหวพริบเอาตัวรอดมาได้ ภายหลังเหตุการณ์เหล่านี้เตาอี้ก็ได้รับศักดินาเพิ่มเติม
รับราชการกับราชวงศ์จิ้น.
หลังสุมาเอี๋ยนก่อตั้งราชวงศ์จิ้นตะวันตกและขึ้นครองราชย์เป็นจักรพรรดิองค์แรกเมื่อ ค.ศ. 266 ในช่วงศักราชไท่ฉื่อ (泰始; ค.ศ. 266–274) เตาอี้ดำรงตำแหน่งเป็นเจ้าเมืองโห้หล้ำ (河南尹 "เหอหนานอิ่น") 
เมื่อ ค.ศ. 270 ทูฟ่า ชู่จีเหนิง (禿髮樹機能) นำพลชนเผ่าบุกชายแดนในภูมิภาคหล่งโย่ว (隴右) เตาอี้ได้รับการแต่งตั้งเป็นตุลาการทัพของขุนพลสงบภาคตะวันตก (安西將軍軍司 "อานซีเจียงจฺวินจฺวินซือ") นำพล 300 นายและม้า 100 ตัวไปยังเตียงอั๋น (長安 "ฉางอาน") หลังมาถึงเตียงอั๋นแล้วเตาอี้ก็ได้รับการแต่งตั้งเป็นข้าหลวงมณฑล (刺史 "ชื่อฉื่อ") ของมณฑลฉินโจว (秦州), นายกองพันเกี๋ยงตะวันออก (東羌校尉 "ตงเชียงเซี่ยวเว่ย์") และขุนพลรถรบเบา (輕車將軍 "ชิงเชอเจียงจฺวิน") รวมถึงได้รับอาญาสิทธิ์ ฉือ เจี้ยน (石鑒) ขุนพลสงบภาคตะวันตก (安西將軍 "อานซีเจียงจฺวิน") และแม่ทัพของมณฑลฉินโจวสั่งให้เตาอี้นำพลไปโจมตีทูฟ่า ชู่จีเหนิง แต่เตาอี้ทัดทานโดยให้ความเห็นว่าข้าศึกยังมีขวัญกำลังใจสูง ม้ามีกำลังวังชา ตรงข้ามกับกำลังพลของราชวงศ์จิ้นที่เดินทัพมาไกลและอ่อนล้า แล้วเตาอี้จึงเสนอให้รอคอยจนถึงฤดูใบไม้ผลิปีหน้าจึงเข้าโจมตี ฉือ เจี้ยนโกรธมาก จึงให้ขุนนางตรวจสอบ (御史 ยฺวี่ฉื่อ) นำตัวเตาอี้ใส่รถนักโทษแล้วคุมตัวไปให้เสนาบดีตุลาการ (廷尉 "ถิงเว่ย์") ตัดสินโทษโดยตั้งข้อหาว่า "ละเลยการเตรียมทัพ" แต่เนื่องจากเตาอี้เป็นพระสวามีของเจ้าหญิงเกาลู่ซึ่งอยู่ในข่ายบุคคลที่ได้รับการลดหย่อนโทษ จึงได้รับโทษเพียงการถูกถอดบรรดาศักดิ์ ต่อมาฉือ เจี้ยนพยายามปราบทูฟ่า ชู่จีเหนิงแต่ไม่สามารถเอาชนะได้ เป็นไปตามการคาดการณ์ของเตาอี้
เมื่อ ค.ศ. 271 หลิว เหมิ่ง (劉猛) ผู้นำชนเผ่าซฺยงหนู (匈奴) ก่อกบฏต่อราชวงศ์จิ้นในมณฑลเป๊งจิ๋ว (并州 "ปิงโจว") ราชสำนักราชวงศ์จิ้นเห็นว่าเตาอี้เชี่ยวชาญด้านกลยุทธ์จึงตั้งให้เตาอี้มีบรรดาศักดิ์เป็นซ่านโหว (散侯) ให้ทำหน้าที่ในการร่วมวางนโยบายทางการทหาร ต่อมาไม่นานเตาอี้ก็ได้รับการแต่งตั้งเป็นราชเลขาธิการการคลัง (度支尚書 "ตู้จือช่างชู") ทำหน้าที่จัดการการเงินของราชสำนัก ต่อมาเมื่อฉือ เจี้ยนกลับมายังราชสำนักได้รายงานเรื่องความดีความชอบในการศึกที่ไม่ตรงกับความจริง จึงเกิดการโต้เถียงอย่างรุนแรงเพื่อโจมตีกันและกันระหว่างฉือ เจี้ยนและเตาอี้ ในที่สุดทั้งสองก็ถูกปลดจากตำแหน่ง อีกไม่กี่ปีต่อมาเตาอี้ได้กลับมาดำรงตำแหน่งเป็นราชเลขาธิการการคลัง
การพิชิตง่อก๊ก.
ในช่วงเวลานั้น จักรพรรดิสุมาเอี๋ยนมักดำริถึงแผนการโจมตีพิชิตรัฐง่อก๊กเพื่อจะรวมแผ่นดินเป็นหนึ่ง แต่ขุนนางส่วนใหญ่ในราชสำนักทัดทาน มีเพียงเอียวเก๋า (羊祜 "หยาง ฮู่"), เตาอี้ และจาง หฺวา (張華) ที่สนับสนุนแผนการพิชิตง่อก๊ก
เมื่อ ค.ศ. 278 ขุนพลเอียวเก๋าป่วยหนัก เอียวเก๋าเสนอให้ตั้งเตาอี้เป็นแม่ทัพของมณฑลเกงจิ๋ว (荆州 "จิงโจว") แทนตน หลังเอียวเก๋าเสียชีวิต เตาอี้ได้รับการตั้งแต่ให้เป็นมหาขุนพลพิทักษ์ภาคใต้ (鎮南大將軍 "เจิ้นหนานต้าเจียงจฺวิน") กำกับดูแลราชการทหารทั้งหมดในมณฑลเกงจิ๋ว หลังรับตำแหน่ง เตาอี้เตรียมการทำศึก คัดเลือกทหารชั้นยอด แล้วเข้าโจมตีจาง เจิ้ง (張政) แม่ทัพอำเภอซีหลิง (西陵) ของรัฐง่อก๊กจนแตกพ่าย จาง เจิ้งรู้สึกอับอายจากการพ่ายแพ้ต่อเตาอี้จึงไม่ทูลรายงานเรื่องนี้ต่อซุนโฮจักรพรรดิแห่งง่อก๊ก เตาอี้ใช้กลยุทธ์สร้างความแตกแยกโดยการส่งตัวเชลยศึกคืนให้ซุนโฮ ซุนโฮจึงทรงเปลี่ยนให้หลิว เซี่ยน (留憲) เป็นแม่ทัพอำเภอซีหลิงแทน
ต่อมาไม่นาน เตาอี้ถวายฎีกาขอยกทัพโจมตีง่อก๊ก และแล้วเมื่อ ค.ศ. 280 เตาอี้จึงเคลื่อนพลเข้าประชิดอำเภอกังเหลง (江陵 "เจียงหลิง") เตาอี้สั่งผู้ใต้บังคับบัญชาได้แก่ฝาน เสี่ยน (樊顯), อิ่น หลิน (尹林), เติ้ง กุย (鄧圭), โจว ฉี (周奇) และคนอื่น ๆ ให้นำพลยกไปทางตะวันตกตามแนวแม่น้ำแยงซี ยึดเมืองต่าง ๆ ได้หลายเมือง และสั่งให้โจว จื่อ (周旨) และคนอื่น ๆ นำกองกำลังพิเศษ 800 นายยกเข้าจู่โจมจุดยุทธศาสตร์ที่อำเภอเล่อเซียง (樂鄉) ให้ชูธงและจุดเพลิงขึ้นที่เขาปาสัน (巴山 "ปาชาน") ทำให้ทหารและราษฎรของง่อก๊กตกใจกลัว จากนั้นเตาอี้จึงยกพลเข้าตีกังเหลง ง่อเอี๋ยน (伍延 "อู่ เหยียน") แม่ทัพอำเภอกังเหลงแสร้งยอมจำนนเพื่อหาโอกาสจู่โจมกลับ แต่เตาอี้รู้ทันและสังหารง่อเอี๋ยน ยึดกังเหลงได้สำเร็จ ด้านขุนพลองโยย (王濬 "หวาง จฺวิ้น") แม่ทัพเรือของราชวงศ์จิ้นก็สามารถสังหารลู่ จิง (陸景) แม่ทัพเรือของง่อก๊กได้ เมืองของง่อก๊กทางฝั่งใต้ต่างทยอยกันยอมจำนน เตาอี้ได้รับคำสั่งให้นำพลไปรักษาเมืองเลงเหลง (零陵 "หลิงหลิง") ฮุยเอี๋ยง (桂陽 "กุ้ยหยาง") และเมืองอื่น ๆ
ในช่วงเวลานั้น แม้ทัพราชวงศ์จิ้นจะได้ชัยชนะอย่างต่อเนื่อง แต่บางคนมีความเห็นว่าง่อก๊กจะยังไม่ถูกพิชิตในเร็ว ๆ นี้ และในช่วงฤดูใบไม้ผลิ ระดับน้ำในแม่น้ำเริ่มสูงขึ้น ไม่สามารถให้ทหารอยู่ประจำการได้เป็นเวลานาน จึงควรรอจนถึงฤดูหนาวจึงกลับมาโจมตีใหม่ แต่เตาอี้กล่าวว่า "ในอดีต งักเย (樂毅 "เยฺว่ อี้") เกือบผนวกรัฐเจ๋ (齊 "ฉี") ที่แข็งแกร่งได้ในยุทธการที่เจียวซี (胶西) ในวันนี้ขวัญกำลังใจของทหารพุ่งสูงดุจการผ่าไม้ไผ่ ผ่าไปเพียงไม่กี่ครั้งไม้ไผ่ก็จะแยกออกตามคมมีด ไม่มีสิ่งกีดขวางอีกต่อไป" เตาอี้ยืนกรานที่จะเข้าโจมตีต่อไป และวางกลยุทธ์ในการเข้าตีเกี๋ยนเงียบ (建業 "เจี้ยนเย่") นครหลวงของง่อก๊ก ต่อมาไม่นาน ขุนพลองโยยและอองหุย (王渾 "หวาง หุน") ก็ยึดเกี๋ยนเงียบได้สำเร็จ ซุนโฮทรงยอมจำนนต่อทัพราชวงศ์จิ้น
จากความดีความชอบในการรบ เตาอี้ได้รับการตั้งให้มีบรรดาศักดิ์เป็นเฮาแห่งตงหยง (當陽侯 "ตางหยางโหว") ได้รับศักดินาเพิ่มขึ้นเป็น 9,600 ครัวเรือน ตู้ ตาน (杜耽) บุตรชายของเตาอี้ได้รับการตั้งให้มีบรรดาศักดิ์ระดับเตงเฮา (亭侯 "ถิงโหว") มีศักดินาพันครัวเรือน ได้รับผ้าไหม 8,000 พับ ตัวเตาอี้ยังคงอยู่รักษาภูมิภาคกังหลำ (江南 "เจียงหนาน"; ภูมิภาคทางใต้ของแม่น้ำแยงซีเกียง)
เสียชีวิต.
เมื่อ ค.ศ. 285 ราชสำนักราชวงศ์จิ้นเรียกตัวเตาอี้กลับมานครหลวงลกเอี๋ยง (洛陽 "ลั่วหยาง") เพื่อจะแต่งตั้งให้เป็นผู้บังคับการมณฑลราชธานี (司隸校尉 "ซือลี่เซี่ยวเว่ย์") เตาอี้เสียชีวิตระหว่างเดินทางผ่านอำเภอเติ้ง (鄧縣 "เติ้งเซี่ยน") ขณะนั้นมีอายุ 63 ปี จักรพรรดิสุมาเอี๋ยนทรงโทมนัสอย่างมากต่อการเสียชีวิตของเตาอี้ ทรงแต่งตั้งย้อนหลังให้เตาอี้เป็นมหาขุนพลโจมตีภาคใต้ (征南大將軍 "เจิงหนานต้าเจียงจฺวิน") และพระราชทานสมัญญานามว่า "เฉิงโหว" (成侯)
บุคลิกและอุปนิสัย.
เตาอี้เป็นนักเขียนที่มีผลงานจำนวนมาก เตาอี้เรียกตนเองว่าเป็นผู้เสพติดการอ่าน"จั่วจฺว้าน" (左傳) และเขียนบทวิจารณ์ต่อ"จั่วจฺว้าน"ซึ่งมีอิทธิพลทางความคิดอย่างมากในเวลานั้น เตาอี้แตกต่างจากนักเขียนในยุคก่อน ๆ โดยเตาอี้ยังใช้"จั่วจฺว้าน"ในการแสดงความเห็นต่อคัมภีร์"ชุนชิว" (春秋) จึงรวมตำราทั้งสองเล่มเข้าด้วยกันเป็นหนึ่งเดียว ซึ่งถือเป็นแนวปฏิบัติทั่วไปนับตั้งแต่นั้นมา
เตาอี้เป็นผู้นำทัพราชวงศ์จิ้นในการพิชิตรัฐง่อก๊ก เตาอี้สามารถกวาดล้างทัพง่อก๊กโดยใช้กำลังพลที่เหนือกว่าภายในเวลาไม่กี่เดือน แล้วรับการยอมจำนนของซุนโฮจักรพรรดิลำดับสุดท้ายของง่อก๊ก ผลงานทางการทหารของเตาอี้ยิ่งมีความพิเศษยิ่งขึ้นเมื่อเทียบกับความอ่อนแอทางร่างกายของตัวเตาอี้ มีบันทึกว่าเตาอี้ไม่สามารถขี่ม้าหรือยิงเกาทัณฑ์ที่ต้องใช้แรงมากได้
ทายาท.
เตาอี้เป็นบรรพบุรษของตู้ ฝู่ (杜甫) กวีในยุคราชวงศ์ถัง และตู้ เฉิ่นเหยียน (杜審言) ผู้เป็นปู่ของตู้ ฝู่