ระนาด

ระนาด เป็นเครื่องดนตรีไทยชนิดหนึ่งจัดเป็นเครื่องดนตรีชนิดเครื่องตีที่ดัดแปลงมาจากกรับ มี 6 ชนิด เช่น ระนาดเอกไม้ ระนาดเอกเหล็ก ระนาดทุ้ม ระนาดทุ้มเหล็ก ระนาดแก้ว และระนาดตัด
ศัพทมูลวิทยา.
คำว่า "ระนาด" เป็นคำไทยที่ยืดเสียงหรือแผลงมาจากคำว่า "ราด" (rāt) แปลว่า "วางเรียงแผ่ออกไป ทําให้กระจายออกไป" เป็นกิริยาที่เอาไม้กรับหรือลูกระนาดมาวางเรียงลดหลั่นตามขนาดกันไป ทางด้านดุริยศัพท์มีคำพ้องเป็นคำกลอนว่า "ปี่พาทย์ ราดตะโพน" สำหรับประโคมทับ (ธรรพ) พบในเอกสารที่จารในสมุดข่อยเรื่อง "คำให้การเกี่ยวกับเหตุการณ์สมัยอยุธยาตอนปลาย" ในส่วนที่เกี่ยวกับงานพระเมรุ โดยคำว่า "ราด" ในทีนี้หมายถึงระนาด
ในภาษาไทยถิ่นเหนือ (ล้านนา) คำว่า "พาทย์" หมายถึง ระนาด เครื่องประโคม เทียบกับคำสันสกฤตว่า "วาทฺย" (ขอมหมายถึง พิณพาทย์)
สงัด ภูเขาทอง ครูดนตรีไทยเสนอว่า คำว่า "ระนาด" อาจมาจากคำภาษามอญว่า "ปาต" หมายถึง ระนาด หรืออาจมาจากภาษาเขมรว่า ราส (ออกเสียงว่า เรียะส์) ไทยออกเสียงว่า ราด แปลว่า คราด ส่วนภาษาเขมรสมัยใหม่เขียนว่า "รนาต" (, คำแปล: "xylophone, gamelan (kind of Khmer percussion instrument).") ไม่ปรากฏคำจารึกที่หมายถึงระนาดสมัยเมืองพระนครและภาษาเขมรเก่า
คำว่า "รนาต" (roniet) ในภาษาเขมรมาจากคำว่า "โรเนิบ" (roneap) แปลว่า "แผ่นไม้ไผ่, แท่นไม้ไผ่" ส่วน ฮุน สารนิน (Hun Sarnin) ครูดนตรีชาวเขมรระบุว่า "รนาต" (roniet) อาจแผลงมาจากคำสันสกฤตว่า "raghunâtha-vinâ" ตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์กัมพูชา ทั้งนี้ในภาษาสันสกฤต คำว่า "raghunâtha" (रघुनाथ) แปลว่า "พระราม รากุนาถ" และคำว่า "vinâ" (वीणा) แปลว่า "เครื่องสายวีณา พิณอินเดียอย่างหนึ่ง"
ประวัติ.
สมัยก่อนประวัติศาสตร์.
ในประเทศไทยและเวียดนามมีการค้นพบเครื่องดนตรีหินสมัยยุคก่อนประวัติศาสตร์ มีลักษณะเป็นตัวขวานยาวใหญ่ซึ่งเป็นลูกระนาดทำด้วยหิน  กำหนดอายุสมัยยุคหินใหม่ เมื่อราว 8,350–11,000 ปีมาแล้ว (10,000–4,500 ปีก่อนคริสต์กาล) หรืออย่างน้อยอายุสมัยยุคหินตอนปลายเมื่อราว 3,000 ปีมาแล้ว เรียกว่า ระนาดหิน หรือ เสียมหิน (ขวานหินยาว) จำนวน 6 ชิ้น พบที่บริเวณสวนมะพร้าว แหล่งโบราณคดีริมคลองกลาย หมู่ที่ 7 ตำบลสระแก้ว อำเภอท่าศาลา จังหวัดนครศรีธรรมราช และที่เขาต่อ บ้านคีรีวง ตำบลเขาแก้ว อำเภอลานสกา จังหวัดนครศรีธรรมราช มีลักษณะเป็นแท่งหินที่ทําขึ้นคล้ายกับขวานหินขัดแต่ไม่ได้ตกแต่งให้มีส่วนคมเหมือนขวาน ขนาดหัวและท้ายแท่งหินมีขนาดเท่ากันและมีความยาวลดหลั่นกันไป เมื่อลองเคาะหรือตีระนาดหินพบว่ามีเสียงดังกังวาลตามลำดับเสียง และยังให้เสียงกังวานสดใสทุกอัน
ระนาดหินในประเทศเวียดนาม เรียกว่า ดั่นด๋า (Đàn Đá, แปลตรงตัว: เครื่องดนตรีหิน) พบที่หมู่บ้านชนเผ่าเมอนง (Mnong) ที่ดัทเรียงแครก (Ndut Lieng Krak) เมืองดาลัต จังหวัดเลิมด่ง จำนวน 11 ชิ้น ค้นพบเมื่อปี ค.ศ. 1949 โดย ยอร์จ ก็องดอมินาส์ (Georges Condominas) เจ้าหน้าที่วิจัยชาวฝรั่งเศสประจำสำนักวิจัยวิทยาศาสตร์โพ้นทะเล ปัจจุบันเก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑ์ของมนุษยชาติ (มูเซ่ เดอ ล็อมม์) กรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส และยังค้นพบที่หมู่บ้านชนเผ่าเมอนง (Mnong) เขตเตยเงวียน อำเภอดั๊กเรอเลิบ (Dak R'Lap) จังหวัดดั๊กนง เมื่อปี ค.ศ. 1993 จำนวน 3 ชิ้น ตั้งชื่อเรียกระนาดหินว่า กองลู่ และค้นพบที่อื่น ๆ ที่จังหวัดกอนตูม จังหวัดซาลาย และจังหวัดดั๊กลัก ระนาดหินในประเทศเวียดนามยุคก่อนประวัติศาสตร์ มีขนาดตั้งแต่ 60–100 เซนติเมตร จัดเป็นเครื่องดนตรีหินที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เท่าที่เคยค้นพบมา
พูนพิศ อมาตยกุล ผู้เชี่ยวชาญดนตรีไทยอธิบายว่า แม้ว่าหลักฐานการค้นพบขวานหินยาวในภาคใต้ที่อาจเป็นระนาดหินมีอยู่ไม่มากนัก แต่ก็แสดงให้เห็นว่าคนสมัยก่อนประวัติศาสตร์รู้จักนำเครื่องมือหินมาทำเป็นเครื่องให้เสียง
ระนาดหินที่พบในภาคใต้ของไทยยังคล้ายกับระนาดหินที่พบในประเทศเวียดนาม แต่มีขนาดย่อมกว่าเล็กน้อยและกว้างน้อยกว่าคือกว้างไม่เกิน 10 เซนติเมตร
สมัยทวารวดี-ขอมเมืองพระนคร.
ต้นแบบระนาดโบราณพบหลักฐานปรากฏเป็นรูปลายแกะสลักสลักศิลาจารึกโบโรบูดูร์ สมัยราชวงศ์ไศเลนทร์ อายุคริสต์ศตวรรษที่ 8–9 เป็นวัดพุทธศาสนานิกายมหายานตั้งอยู่ที่มาเกอลัง จังหวัดชวากลาง ประเทศอินโดนีเซียในปัจจุบัน และภาพจำหลักหินแสดงคน 2 คนตีระนาดด้วยกัน พบที่ศาสนาสถานเปอนาตารัน (Candi Penataran) เทวสถานศาสนาฮินดู อายุคริสต์ศตวรรษที่ 12–15 แต่ไม่ปรากฏว่าต้นแบบระนาดโบราณถูกถ่ายทอดไปยังระนาดที่ทำจากไม้หรือไม่ เนื่องจากไม้เป็นวัสดุไม่คงทนต่อสภาพอากาศร้อนชื้นจึงไม่หลงเหลือต้นแบบระนาดที่ทำจากไม้ ต่อมาเชื้อพระวงศ์ชวาของราชวงศ์ไศเลนทร์ได้แผ่อำนาจไปถึงอาณาจักรขอมเมืองพระนครหลวงจึงได้เอาฆ้องและระนาดเข้าไปเผยแพร่ด้วย อย่างไรก็ตามไม่ปรากฏคำจารึกขอมสมัยเมืองพระนครหลวงที่มีการกล่าวถึงระนาด
ทั้งมอญ ลัวะ (ละว้า) และขอมต่างมีอำนาจผลัดกันปกครองดินแดนสุวรรณภูมิ กล่าวคือ ขอมเรืองอำนาจทางดินแดนตะวันออกและตอนเหนือบางส่วน ลัวะเรืองอำนาจดินแดนทางเหนือ ส่วนดินแดนตะวันตกเป็นข้างมอญ ทั้งมอญและขอมต่างก็มีวัฒนธรรมเป็นของตนเอง ขอมทิ้งร่องรอยสถาปัตยกรรมแต่มอญไม่เห็นร่องรอยเด่นชัดนักแต่เป็นที่เชื่อกันว่าพวกมอญนี้มีดนตรีที่ก้าวหน้ามากตามที่ปรากฏหลักฐาน "ปูนปั้นปัญจดุริยนารี" เชื่อว่ามอญมีระนาดและฆ้องวงใช้แล้ว ภาพจำหลัก "ปูนปั้นปัญจดุริยนารี" สมัยทวารวดียังถือเป็นต้นแบบระนาดตัดเป็นเครื่องตีของไทยประกอบระบำโบราณคดีชุดระบำทวารวดีในปัจจุบัน
สงัด ภูเขาทอง ครูดนตรีไทยอธิบายว่าวงดนตรีของมอญเรียกว่า "วงปาต" อาจหมายถึงวงพาทย์อย่างของไทย คำว่า "ปาต" ในภาษามอญหมายถึงระนาด ส่วนภาษาพม่าเรียกว่า "ปัจยา" หรือ "ปัตตลาร์" (pattala) ไทยคงนำชื่อ "วงปาต" มาตั้งชื่อเป็นวงพาทย์ หมายถึง การตีระนาดหรือเครื่องตี เครื่องประโคม เมื่อเป็นเช่นนี้ ระนาดของไทยคงมีมาแต่สมัยสุโขทัยก็เป็นได้ แต่ก็มีกล่าวว่าไทยอาจรับระนาดมาจากขอมเมืองพระนครหลวงซึ่งได้ระนาดมาจากชวาอีกทอดหนึ่ง
สมัยสุโขทัย-อยุธยา.
ระนาดในประเทศไทยพบว่าระนาด (เอก) มีมาตั้งแต่สมัยสุโขทัยแล้ว เพียงแต่ "ไตรภูมิพระร่วง" และในหลักศิลาจารึกสมัยสุโขทัยหลายหลักเรียก "ระนาด" เป็น "พาทย์" เท่านั้นเอง เนื่องจากคำว่า "พาทย์" เข้าเค้าเพราะมีคำที่น่าสงสัยว่า "พาทย์" จะหมายถึง "ระนาด" ได้ 2 แห่ง กล่าวคือ "ไตรภูมิพระร่วง" กล่าวว่า ""บางคนตีกลอง ตีพาทย์ ตีฆ้อง ตีกรับ" และในจารึกวัดพระยืนว่า "ตีพาทย์ดังพิณฆ้องกลอง"" ชวนให้น่าคิดว่า "พาทย์" ในที่นี้จะหมายถึงระนาดก็ได้ นอกจากนี้คำว่า "พาทย์" ในภาษาไทยถิ่นเหนือ (ล้านนา) ยังหมายถึงระนาด
จารึกป้านางคำเยีย อายุ พ.ศ. 1922 สมัยสุโขทัย ด้านที่ 1 บรรทัดที่ 36 ปรากฏคำว่า "พาทย์" (พาด) ในจารึกว่า:–
<templatestyles src="Template:Blockquote/styles.css" />หา...พาดพินแตร (สงง) พลลุ
สันติ เล็กสุขุม อธิบายจารึกป้านางคำเยียดังกล่าวส่วนที่เกี่ยวกับการอุทิศคนที่เป็นข้าวัด "นอกเหนือจากอุทิศข้าเพื่องานยังมีอุทิศข้าพระที่เป็นนักดนตรีเพื่อตีระนาด"
คุณหญิงชิ้น ศิลปบรรเลง ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีไทย) และลิขิต จินดาวัฒน์อธิบายว่า คำว่า "พาทย์" ในที่นี้จะหมายถึงระนาดได้หรือไม่ ไม่ทราบได้แต่เข้าใจว่าระนาดน่าจะมีใช้แล้วแต่ท่านผู้รู้ทั้งหลายเชื่อกันว่าในสมัยสุโขทัยไม่มีระนาด เมื่อคราวจัดระเบียบแบบแผนวงดนตรีสำหรับเล่นบทละครร้องพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 6 เรื่อง "พระร่วง" ซึ่งในฉากต้องมีพิธีบวงสรวง มีการยกระนาดเข้ามาประกอบฉากเพื่อบรรเลงเพลงสาธุการ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้า ฯ ให้ยกระนาดออกไปจากฉาก ทรงมีรับสั่งว่า:–
<templatestyles src="Template:Blockquote/styles.css" />สมัยสุโขทัยยังไม่มีระนาด
สมัยอยุธยาพบว่าระนาดเข้าไปประสมในวงปี่พาทย์ราวสมัยอยุธยาตอนกลาง เชื่อว่าระนาดในสมัยนี้มีวิวัฒนาการมาจากกรับหรืออาจวิวัฒนากามาจากโกร่ง เดิมใช้ไผ่บงทำลูกระนาด ภายหลังจึงนำไม้แก่น เช่น ไม้มะหาด ไม้พะยูง ไม้ชิงชัน มาเหลาทำลูกระนาด ส่วนหลักฐานสมัยอยุธยาตอนปลาย ปรากฏระนาดว่า "ราด" ความว่า:–
<templatestyles src="Template:Blockquote/styles.css" />ดังไปด้วยเสียงฆ้อง กลอง แลปี่พาทย์ ราดตะโพน แลเสียงดุริยางค์ดนตรีทั้งปวง…
สมัยรัตนโกสินทร์.
มีการประดิษฐ์ระนาดแบบต่าง ๆ เพิ่มขึ้น เช่น ระนาดแก้ว ระนาดทุ้ม ระนาดทอง ระนาดเอกเหล็ก ระนาดทุ้มเหล็ก ส่วนระนาดแบบดั้งเดิมเรียกว่า ระนาดเอก
สมัยรัชกาลที่ 1 มีการประดิษฐ์ระนาดแก้วขึ้นเป็นเครื่องบรรเลงวงมโหรีประกอบระนาดที่ประดิษฐ์จากไม้ จนถึงรัชกาลที่ 2 จึงเลิกใช้ระนาดแก้ว#เปลี่ยนทาง เนื่องจากเสียงระนาดแก้วไม่ไพเราะจึงไม่เป็นที่นิยม
สมัยรัชกาลที่ 3 ระนาดทุ้ม (ไม้) ถูกประดิษฐ์ขึ้นโดยเลียนแบบจากระนาดเอก (ไม้) แต่มีส่วนที่แตกต่างออกไปคือขนาดความกว้างและความยาว รูปทรง ไม้ตี และเสียงทุ้มเป็นคนละเสียงกับระนาดเอก จึงบัญญัติชื่อว่า ระนาดทุ้ม#เปลี่ยนทาง 
สมัยรัชกาลที่ 4 มีการประดิษฐ์ระนาดจากโลหะทองเหลืองเรียกว่า ระนาดทอง ส่วนระนาดที่ทำจากเหล็กเรียกว่า ระนาดเอกเหล็ก นอกจากนี้ยังมีการประดิษฐ์ระนาดทุ้มเหล็กซึ่งพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชดำริให้ประดิษฐ์ขึ้นโดยถ่อยทอดมาจากหีบเพลงฝรั่งอย่างเป็นเครื่องเขี่ยหวีเหล็ก#เปลี่ยนทาง เรียกระนาดเหล็กขนาดเล็กว่า ระนาดเอกเหล็ก และเรียกระนาดเหล็กขนาดเขื่องว่า ระนาดทุ้มเหล็ก มีเสียงเอกเสียงทุ้มต่างจากลูกระนาดไม้#เปลี่ยนทาง 
ลักษณะ.
ระนาดประกอบด้วย ลูกระนาด ร้อยด้วยเชือก เรียกว่า "ผืน" แขวนไว้กับ ราง ซึ่งทำหน้าที่รองรับลูกระนาด (แขวนลอย ไม่ได้วางรายกับราง) และทำหน้าที่เป็นกล่องเสียงด้วย ผู้เล่นจะใช้ ไม้ตี 1 คู่ สำหรับตีลูกระนาดให้เกิดเป็นท่วงทำนอง
ไม้ตีระนาด มีด้วยกัน 2 แบบ คือ ไม้นวม จะให้เสียงทีฟังแล้วรู้สึกได้ถึงความไพเราะ นุ่มนวลที่หัวของไม้ จะใช้ผ้าพันให้เป็นนวมก่อนจากนั้นจะใช้เส้นด้ายพันทับอีกที ไม้ตีระนาดชนิดนี้นิยมใช้เล่นบรรเลงในวงมโหรี, วงปี่พาทย์ไม้นวม และ ไม้แข็ง ซึ่งจะให้เสียงที่ฟังแล้วรู้สึกถึงความมีอำนาจ และแข็งแกร่ง ลักษณะของไม้จะพันเช่นเดียวกันกับไม้นวม เพียงแต่จะชุบด้วย "รัก" เป็นระยะ และที่ชั้นนอกสุด แล้วจึงพันอีกครั้งด้วยผ้าดิบบาง ๆ เป็นอันเสร็จ ทำให้ได้หัวไม้ที่แข็ง และสังเกตได้ง่าย ๆ ที่สีของหัวไม้ซึ่งจะดำสนิท
ระนาดของไทยนั้นมีด้วยกัน 6 ชนิด ดังนี้
ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้.
เครื่องดนตรีประเภทตีที่ทำด้วยไม้ยังพบได้ในประเทศต่าง ๆ ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และมีลักษณะคล้ายกัน กล่าวคือลักษณะการเรียงลูกระนาดเป็นแถวเดียวต่อเนื่องกันตั้งแต่เสียงต่ำไปจนถึงเสียงสูงเว้นแต่ลักษณะการตีแตกต่างกัน
กัมพูชา.
ปาทริก แกร์ซาเล (Patrick Kersalé) นักโบราณคดีดนตรีชาวฝรั่งเศสพบว่าระนาดของเขมร (Roneat xylophone) เพิ่งมีขึ้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระนโรดม (นักองค์ราชาวดี) เมื่อ ค.ศ. 1860 เท่านั้น ลักษณะเหมือนอย่างของไทยเนื่องจากประเทศกัมพูชาได้รับแบบอย่างการเล่นระนาดมาจากไทย#เปลี่ยนทาง ส่วนเอกสารกัมพูชาระบุว่าวงพิณพาทย์เขมรมีโรเนียตทวงเข้าไปผสมในวงพิณพาทย์ตั้งแต่สมัยก่อนอาณาจักรพระนครแล้ว มี 3 ประเภท ดังนี้