เสรีไทย

เสรีไทย  เป็นขบวนการต่อต้านจักรวรรดิญี่ปุ่นในประเทศไทยที่เกิดขึ้นระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง โดยมีจุดมุ่งหมายเพื่อรักษาเอกราชและอธิปไตยของชาติไทยมิให้ตกอยู่ภายใต้อำนาจของญี่ปุ่น ทั้งยังมุ่งเน้นการแสดงออกต่อฝ่ายสัมพันธมิตรว่าประเทศไทยมิได้ยินยอมเข้าร่วมฝ่ายอักษะโดยสมัครใจ หากแต่ถูกบีบบังคับจากสถานการณ์และโครงสร้างทางอำนาจที่จำกัดในขณะนั้น ขบวนการนี้เป็นขบวนการใต้ดินที่เริ่มต้นจากกลุ่มข้าราชการ นักการทูต นักศึกษา และปัญญาชนทั้งในและนอกประเทศ ซึ่งมีความตระหนักถึงอันตรายของการเป็นพันธมิตรกับญี่ปุ่น โดยเฉพาะเมื่อพิจารณาถึงแนวโน้มความเป็นไปได้ที่ฝ่ายสัมพันธมิตรจะได้รับชัยชนะในสงครามอันยืดเยื้อนั้น
จุดเริ่มต้นของขบวนการเสรีไทยเกิดขึ้นในเช้าวันที่ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2484 เมื่อกองทัพจักรวรรดิญี่ปุ่นยกพลขึ้นบกในหลายพื้นที่ชายฝั่งประเทศไทย รวมถึงภาคตะวันออกที่ต่อแดนกับอินโดจีนของฝรั่งเศส โดยมีเป้าหมายใช้ดินแดนไทยเป็นทางผ่านในการรุกรานประเทศพม่าและมาลายา รัฐบาลไทยในขณะนั้นนำโดยจอมพล แปลก พิบูลสงคราม ได้เลือกที่จะยอมให้ญี่ปุ่นใช้ดินแดนโดยหลีกเลี่ยงการต่อต้านทางทหาร เพื่อป้องกันความเสียหายร้ายแรงที่อาจเกิดขึ้นกับประเทศ และต่อมาได้ลงนามในสนธิสัญญาพันธมิตรกับญี่ปุ่น รวมถึงประกาศสงครามกับสหรัฐอเมริกาและสหราชอาณาจักรเมื่อวันที่ 25 มกราคม พ.ศ. 2485 การตัดสินใจดังกล่าวเป็นที่วิพากษ์วิจารณ์อย่างมากในหมู่ข้าราชการ ขุนทหาร นักวิชาการ และนักศึกษาชาวไทยทั้งในประเทศและต่างประเทศ ซึ่งเกรงว่าการแสดงตัวเป็นพันธมิตรกับฝ่ายอักษะจะส่งผลเสียต่อประเทศในระยะยาว หากญี่ปุ่นเป็นฝ่ายพ่ายแพ้ในสงคราม
ในต่างประเทศ โดยเฉพาะที่สหรัฐอเมริกา หม่อมราชวงศ์เสนีย์ ปราโมช เอกอัครราชทูตไทยประจำกรุงวอชิงตัน ดี.ซี. ได้ปฏิเสธไม่ส่งคำประกาศสงครามตามคำสั่งของรัฐบาลแปลก พร้อมทั้งยืนกรานว่าไทยมิได้สมัครใจเข้าสู่สงคราม แต่ถูกยึดครองและบีบบังคับจากญี่ปุ่น การกระทำของหม่อมราชวงศ์เสนีย์กลายเป็นจุดเริ่มต้นของการเคลื่อนไหวทางการทูตของขบวนการเสรีไทยในสหรัฐอเมริกา ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากรัฐบาลสหรัฐอเมริกาในฐานะกลุ่มต่อต้านภายในประเทศที่ถูกยึดครอง ภายใต้แนวคิดเดียวกันกับกลุ่มฝรั่งเศสเสรีของชาร์ล เดอ โกลในยุโรป ขบวนการเสรีไทยในสหรัฐอเมริกา จึงทำหน้าที่เป็นตัวแทนของ "ประเทศไทยเสรี" ที่ยืนอยู่ข้างฝ่ายสัมพันธมิตร เพื่อหวังฟื้นฟูสถานะของประเทศไทยในเวทีระหว่างประเทศหลังสงครามสงบ
ในขณะเดียวกัน ภายในประเทศไทย ปรีดี พนมยงค์ ซึ่งดำรงตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร ได้ใช้ตำแหน่งและอิทธิพลทางการเมืองในการรวบรวมผู้มีแนวคิดต่อต้านญี่ปุ่นและจัดตั้งเครือข่ายลับซึ่งต่อมาเรียกว่า "ขบวนการเสรีไทย" ขึ้นในประเทศ สมาชิกของขบวนการประกอบด้วยข้าราชการ นักการเมือง นักเรียน นายทหาร นายตำรวจ และประชาชนหลากหลายสาขา ซึ่งมีเป้าหมายร่วมกันในการต่อต้านญี่ปุ่นอย่างลับ ๆ และเตรียมพร้อมสำหรับสถานการณ์เมื่อฝ่ายสัมพันธมิตรเริ่มตอบโต้ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ขบวนการเสรีไทยได้รับการสนับสนุนด้านอาวุธและการฝึกฝนจากหน่วยข่าวกรองของฝ่ายสัมพันธมิตร ได้แก่ Office of Strategic Services (OSS) ของสหรัฐอเมริกา และ Special Operations Executive (SOE) ของสหราชอาณาจักร โดยมีการส่งเจ้าหน้าที่ปฏิบัติการพิเศษเข้าสู่ประเทศไทยผ่านพรมแดนจีน พม่า และอินเดีย เพื่อฝึกฝนสมาชิกเสรีไทยในด้านยุทธวิธี ข่าวกรอง และการใช้คลื่นวิทยุในการสื่อสารกับฝ่ายสัมพันธมิตร มีการกระจายกำลังพลเสรีไทยในหลายภูมิภาคของประเทศ โดยเฉพาะภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และภาคกลาง ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการรวบรวมข่าวสารและเตรียมความพร้อมสำหรับการลุกฮือหากญี่ปุ่นพ่ายแพ้
ในช่วงปลายสงครามโลกครั้งที่สอง เมื่อญี่ปุ่นเริ่มถดถอยอย่างชัดเจน เสรีไทยได้ขยายบทบาทมากขึ้นในภารกิจด้านข่าวกรองและการปฏิบัติการเชิงลึก โดยประสานงานกับฝ่ายสัมพันธมิตรในหลายจุด รวมถึงการให้ความร่วมมือด้านแผนที่ การเคลื่อนย้ายกำลังพล และการให้ที่พักพิงกับเจ้าหน้าที่สัมพันธมิตรที่แฝงตัวเข้ามาในประเทศไทย ขบวนการเสรีไทยยังเป็นเครือข่ายที่เชื่อมโยงการติดต่อระหว่างกลุ่มต่อต้านในประเทศกับรัฐบาลสัมพันธมิตรอย่างต่อเนื่องจนถึงวาระสุดท้ายของสงคราม
ภายหลังญี่ปุ่นประกาศยอมจำนนอย่างไม่มีเงื่อนไขเมื่อวันที่ 15 สิงหาคม พุทธศักราช 2488 บทบาทของขบวนการเสรีไทยกลายเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้ประเทศไทยสามารถดำเนินยุทธศาสตร์ทางการทูตอย่างมีประสิทธิภาพ ประเทศไทยสามารถปฏิเสธสถานะ "รัฐผู้รุกราน" โดยอ้างถึงขบวนการเสรีไทยว่าเป็นตัวแทนเจตจำนงที่แท้จริงของประชาชนชาวไทย ซึ่งไม่ยอมรับการร่วมมือกับญี่ปุ่นโดยแท้จริง รัฐบาลสหรัฐอเมริกาและพันธมิตรบางประเทศรับรองจุดยืนนี้ และยินยอมเจรจาสันติภาพกับไทยในฐานะประเทศเอกราช มิใช่ประเทศแพ้สงครามโดยสมบูรณ์
ขบวนการเสรีไทยจึงนับได้ว่าเป็นกลไกสำคัญในประวัติศาสตร์ไทยยุคใหม่ ที่ไม่เพียงแต่มีบทบาททางทหารหรือข่าวกรองเท่านั้น หากยังมีความหมายอย่างลึกซึ้งในแง่ของการต่อสู้เพื่อธำรงไว้ซึ่งเอกราชของชาติ การรักษาเกียรติภูมิในเวทีระหว่างประเทศ และการแสดงออกถึงอำนาจประชาชนในภาวะที่รัฐภายใต้รัฐบาลเผด็จการกำลังสั่นคลอนต่อแรงกดดันระหว่างประเทศ แม้ขบวนการนี้จะเป็นการเคลื่อนไหวใต้ดินที่ปรากฏตัวอย่างจำกัดในเอกสารราชการในขณะนั้น แต่ผลลัพธ์ของมันกลับส่งอิทธิพลอย่างลึกซึ้งต่อทิศทางประวัติศาสตร์การต่างประเทศของไทยในช่วงเปลี่ยนผ่านจากยุคสงครามเข้าสู่ยุคสงบสุขภายหลังสงครามโลกครั้งที่สอง
ปฏิบัติการ.
การที่รัฐบาลไทยนำโดยจอมพลแปลก พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรี ยินยอมตกลงเข้าร่วมกับญี่ปุ่นและประกาศสงครามต่อสหรัฐและอังกฤษ ทำให้บุคคลสำคัญทางการเมืองการปกครอง ข้าราชการ และชาวไทยทั้งในและนอกประเทศไม่เห็นด้วยกับนโยบายประกาศสงคราม มีการรวมตัวกันเคลื่อนไหวต่อต้านญี่ปุ่น แบ่งเป็น 3 กลุ่ม กลุ่มในประเทศ นำโดยนายปรีดี พนมยงค์ ขณะนั้นดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีคลัง กลุ่มที่สองเป็นกลุ่มคนไทยในสหรัฐ นำโดยหม่อมราชวงศ์เสนีย์ ปราโมช เอกอัครราชทูตไทยประจำกรุงวอชิงตัน ดี.ซี. ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการไม่ยอมส่งคำประกาศสงครามต่อสหรัฐ และถือว่าการประกาศสงครามนั้นมิใช่เจตนาของคนไทย กลุ่มที่สามเป็นกลุ่มคนไทยในอังกฤษ นำโดยนักเรียนไทย ณ มหาวิทยาลัยเคมบริดจ์ รวมถึงสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว และราชนิกูลอีกหลายพระองค์ และต่อมาใน พ.ศ. 2485 อังกฤษได้รับสมาชิกเสรีไทยเข้าเป็นกำลังพลร่วมในกองทัพอังกฤษ 
ช่วงที่จอมพล ป. พิบูลสงครามเป็นนายกรัฐมนตรี การดำเนินงานของกลุ่มทั้งสามไม่ค่อยประสบผลสำเร็จมากนักเพราะขาดการประสานงานร่วมกัน แต่เมื่อเปลี่ยนรัฐบาล โดยมีนายควง อภัยวงศ์ เป็นนายกรัฐมนตรี ความร่วมมือระหว่างกันก็มีประสิทธิภาพมากขึ้น แม้ว่านายควง อภัยวงศ์จะแถลงนโยบาย "ร่วมมือกับญี่ปุ่นโดยใกล้ชิด ตามสัญญาพันธกรณีที่ได้มีต่อกันไว้ด้วยดี และให้ความร่วมมือกับญี่ปุ่นตามข้อเรียกร้องของญี่ปุ่นทุกประการ" แต่ขณะเดียวกันคณะรัฐบาลก็มีรัฐมนตรีหลายคนที่เป็นบุคคลระดับหัวหน้าในองค์การต่อต้านญี่ปุ่น และคอยให้ความช่วยเหลือองค์การอย่างลับ ๆ
เสรีไทยมีเครือข่ายความร่วมมือในจังหวัดต่าง ๆ ทั่วประเทศ โดยได้รับความช่วยเหลือจากฝ่ายสัมพันธมิตร สหรัฐและอังกฤษได้ส่งหน่วยปฏิบัติการมาประจำในกรุงเทพมหานคร ด้านฝ่ายไทย นายปรีดี พนมยงค์ ได้ส่งทหารไปประจำที่กองบัญชาการของฝ่ายสัมพันธมิตร ณ เมืองแคนดี ลังกา พร้อมกับส่งทหาร ตำรวจ และพลเรือนไปรับการฝึกกับสำนักงานบริการด้านยุทธศาสตร์ (O.S.S : Office of Strategic Services) ของสหรัฐ และกองกำลัง 136 ของอังกฤษ ในอินเดียและลังกา 
นอกจากนี้ยังมีการจัดตั้งโรงเรียนนายทหารสารวัตร และโรงเรียนนายสิบสารวัตรทหาร โดยรับสมัครนิสิตจากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย นักเรียนเตรียมปริญญาจากมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และการเมือง นักเรียนโรงเรียนเตรียมอุดมศึกษา และนักเรียนโรงเรียนเตรียมนายเรือ มาฝึกให้เป็นผู้บังคับบัญชาของกองกำลังใต้ดินเพื่อเตรียมสู้รบกับกองทัพญี่ปุ่นในวันที่ฝ่ายสัมพันธมิตรกำหนด มีการประชาสัมพันธ์ให้คนไทยในประเทศร่วมกันต่อต้านญี่ปุ่น ส่งข่าวด้านยุทธศาสตร์ทางทหารตลอดจนรายงานสภาพดินฟ้าอากาศให้ฝ่ายสัมพันธมิตรทราบ ซึ่งทำให้ฝ่ายสัมพันธมิตรสามารถปฏิบัติการทางทหารได้อย่างมีประสิทธิภาพ 
อย่างไรก็ดี การปะทะกันระหว่างขบวนการเสรีไทยกับกองทัพญี่ปุ่นไม่มีโอกาสเกิดขึ้น เพราะญี่ปุ่นประกาศยอมจำนนอย่างไม่มีเงื่อนไข เมื่อวันที่ 14 สิงหาคม พ.ศ. 2488 หลังจากสหรัฐทิ้งระเบิดปรมาณูถล่มเมืองฮิโรชิมะและนางาซากิเมื่อวันที่ 6 และ 9 สิงหาคม พ.ศ. 2488 แม้ว่าไทยจะร่วมกับญี่ปุ่นในการประกาศสงคราม แต่ความร่วมมืออย่างลับ ๆ ของไทยกับฝ่ายสัมพันธมิตรทำให้ไทยมีอำนาจต่อรองในการเจรจากับฝ่ายสัมพันธมิตรหลังสงครามยุติ โดยสหรัฐถือว่าไทยไม่เคยประกาศสงครามต่อประเทศของตน ขณะที่อังกฤษยังดำเนินนโยบายต่อไทยแตกต่างไปจากสหรัฐ
ชื่อในวงเล็บเป็นรหัสที่ใช้เรียกในขบวนการเสรีไทย