จอห์น ล็อก

จอห์น ล็อก (29 สิงหาคม ค.ศ. 1632 – 28 ตุลาคม ค.ศ. 1704) เป็นนักปรัชญาและแพทย์ชาวอังกฤษ ผู้ซึ่งได้รับการยกย่องว่าเป็นหนึ่งในนักคิดที่ทรงอิทธิพลที่สุดในยุคเรืองปัญญา และเป็นที่รู้จักทั่วไปว่าเป็น "บิดาแห่งเสรีนิยม" ล็อกถือเป็นหนึ่งในนักประสบการณ์นิยม (empiricist) คนแรก ๆ ของอังกฤษ โดยอยู่ในแนวคิดเดียวกับฟรานซิส เบคอน นอกจากนี้เขายังมีบทบาทสำคัญต่อทฤษฎีสัญญาประชาคม (social contract) ผลงานของเขามีอิทธิพลอย่างมากต่อพัฒนาการของญาณวิทยา (epistemology) และปรัชญาการเมือง รวมถึงส่งอิทธิพลต่อนักคิดยุคเรืองปัญญาชาวฝรั่งเศสอย่างวอลแตร์และฌ็อง-ฌัก รูโซ ตลอดจนนักคิดในยุคเรืองปัญญาสกอตแลนด์ และนักปฏิวัติอเมริกา บทบาทของล็อกต่อแนวคิดรีพับลิกันดั้งเดิม (classical republicanism) และทฤษฎีเสรีนิยม สะท้อนให้เห็นอยู่ใน "คำประกาศอิสรภาพสหรัฐ" นอกจากนี้ในระดับสากล หลักการทางการเมืองและกฎหมายของเขายังคงมีอิทธิพลอย่างลึกซึ้งต่อทฤษฎีและแนวปฏิบัติของรัฐบาลตัวแทนแบบจำกัด (limited representative government) และการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพพื้นฐานภายใต้หลักนิติธรรม
ปรัชญาเกี่ยวกับจิตของล็อกมักถูกอ้างถึงว่าเป็นต้นกำเนิดของแนวคิดสมัยใหม่เกี่ยวกับอัตลักษณ์ส่วนบุคคล (personal identity) และจิตวิทยาแห่งตัวตน (psychology of self) ซึ่งมีบทบาทสำคัญในงานของนักปรัชญารุ่นหลัง เช่น รูโซ, เดวิด ฮูม และอิมมานูเอล คานต์ ล็อกเสนอว่า เมื่อแรกเกิด จิตของมนุษย์เป็นเสมือน "กระดานเปล่า" (blank slate) หรือ "ตาบูลา ราซา" (tabula rasa) ซึ่งขัดแย้งกับปรัชญาของเดการ์ตที่เชื่อในแนวคิดก่อนประสบการณ์ (pre-existing) ล็อกยืนยันว่า มนุษย์เกิดมาโดยไม่มีความคิดหรือแนวคิดที่มีมาแต่กำเนิด (innate ideas) และความรู้ทั้งหมดเกิดขึ้นจากประสบการณ์ที่ได้รับผ่านการรับรู้ทางประสาทสัมผัส ซึ่งแนวคิดนี้ในปัจจุบันเรียกว่า "ประสบการณ์นิยม" (empiricism) นอกจากนี้ ล็อกยังได้รับการยกย่องว่าเป็นผู้วางรากฐานแนวคิดเกี่ยวกับทรัพย์สินส่วนบุคคลว่าเป็นสิทธิตามธรรมชาติ โดยเขาให้เหตุผลว่า เมื่อบุคคลใช้แรงงานของตนผสมผสานเข้ากับธรรมชาติ (โดยอุปมา) ทรัพยากรเหล่านั้นสามารถถูกนำออกจากสภาพธรรมชาติร่วมกันมาเป็นของตนเองได้
ชีวิตวัยเยาว์.
จอห์น ล็อกเกิดเมื่อวันที่ 29 สิงหาคม ค.ศ. 1632 ในกระท่อมมุงจากหลังเล็กใกล้โบสถ์ในหมู่บ้านริงตัน (Wrington) เขตซัมเมอร์เซต ห่างจากเมืองบริสตอลราว 19 กิโลเมตร พ่อแม่ของเขานับถือศาสนาคริสต์นิกายพิวริตัน เขาจึงได้รับศีลล้างบาปในวันเดียวกัน บิดาของเขา ที่มีชื่อว่า "จอห์น" เช่นกัน เป็นทนายความและทำงานเป็นเสมียนขึ้นต่อผู้พิพากษาสันติ (Justices of the peace) ในหมู่บ้านชูแม็กนา (Chew Magna) และยังเป็นหัวหน้ากองทหารม้าคนหนึ่งของฝ่ายรัฐสภา (หรืออีกชื่อหนึ่งคือกลุ่มหัวเกรียน) ในช่วงแรกของสงครามกลางเมืองอังกฤษ มารดามีนามว่าแอกเนส คีน (Agnes Keene) หลังจากล็อกเกิดได้ไม่นาน ครอบครัวของเขาย้ายไปเพนส์ฟอร์ด (Pensford) ซึ่งเป็นเมืองค้าขายขนาดเล็กอยู่ห่างไปทางทิศใต้ของบริสตอลราว 11 กิโลเมตร ที่นั่นเขาเติบโตในบ้านชนบทสไตล์ทิวดอร์ในหมู่บ้านเบลลูตัน (Belluton)
ในปี ค.ศ. 1647 ล็อกได้รับทุนจากอเล็กซานเดอร์ พอพแฮม (Alexander Popham) สมาชิกฝ่ายรัฐสภาและอดีตผู้บังคับบัญชาของบิดา ให้เข้าศึกษาที่โรงเรียนเวสต์มินสเตอร์ในลอนดอน ซึ่งเป็นโรงเรียนชั้นนำ ขณะที่เขาอายุได้ 16 ปี โรงเรียนของเขาตั้งอยู่ห่างจากจุดที่กษัตริย์ชาร์ลส์ที่ 1 ถูกประหารเพียงครึ่งไมล์ โดยนักเรียนไม่ได้รับอนุญาตให้เข้าดูเหตุการณ์ดังกล่าว หลังจบการศึกษา ล็อกเข้าศึกษาต่อที่วิทยาลัยไครสต์เชิร์ช (Christ Church) แห่งมหาวิทยาลัยออกซ์ฟอร์ด ช่วงฤดูใบไม้ร่วงปี ค.ศ. 1652 ขณะอายุ 20 ปี ซึ่งขณะนั้น คณบดีของวิทยาลัยคือจอห์น โอเวน ทั้งยังดำรงตำแหน่งรองอธิการบดีมหาวิทยาลัย
แม้ว่าล็อกจะเป็นนักเรียนที่มีความสามารถ แต่เขากลับรู้สึกไม่พอใจกับหลักสูตรระดับปริญญาตรีในยุคนั้น เขาพบว่างานเขียนของนักปรัชญาสมัยใหม่ เช่น เรอเน เดการ์ต มีความน่าสนใจกว่าผลงานยุคคลาสสิกที่มหาวิทยาลัยสอน เขายังได้เรียนรู้วิชาแพทย์และปรัชญาเชิงทดลอง (experimental philosophy) จากริชาร์ด โลเวอร์ (Richard Lower) เพื่อนของเขาจากโรงเรียนเวสต์มินสเตอร์ ซึ่งเป็นหัวข้อที่กำลังได้รับความนิยมในมหาวิทยาลัยอื่น ๆ รวมถึงในราชสมาคมแห่งลอนดอน (Royal Society) ที่ซึ่งเขาได้เป็นสมาชิกในภายหลัง
ล็อกจบการศึกษาระดับปริญญาตรีเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1656 และปริญญาโทในเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1658 ต่อมาในเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1675 เขาได้รับปริญญาแพทยศาสตรบัณฑิตหลังจากศึกษาวิชานี้อย่างจริงจังที่ออกซ์ฟอร์ด นอกจากโลเวอร์แล้ว เขายังได้มีโอกาสร่วมงานกับนักวิทยาศาสตร์และนักคิดคนสำคัญ เช่น โรเบิร์ต บอยล์, โทมัส วิลลิส และโรเบิร์ต ฮุก ในปี ค.ศ. 1666 ล็อกได้พบกับแอนโทนี แอชลีย์ คูเปอร์, ลอร์ดแอชลีย์ (Anthony Ashley Cooper, Lord Ashley) ซึ่งเดินทางมายังออกซ์ฟอร์ดเพื่อหาทางรักษาโรคตับ แอชลีย์ประทับใจในตัวล็อกและชักชวนให้เขาเข้าร่วมคณะผู้ติดตามของตน
ที่ออกซ์ฟอร์ด ล็อกได้ศึกษาและรับอิทธิพลจากงานเขียนของนักปรัชญาอิสลาม เช่น ผลงาน ""ฮัยย์ อิบน์ ยักฎอน" (Hayy ibn Yaqdhan) โดยอิบนุตุฟัยล (Ibn Tufayl) แปลเป็นภาษาอังกฤษโดยเอ็ดเวิร์ด พอค็อก (Edward Pococke) งานชิ้นนี้มีอิทธิพลต่อมุมมองด้านปรัชญาและทฤษฎี "ตาบูลา ราซา"" (tabula rasa) ของล็อก
อาชีพ.
งาน.
ล็อกมองหาลู่ทางประกอบอาชีพ และเมื่อปี ค.ศ. 1667 เขาได้ย้ายไปอยู่ที่บ้านของแอชลีย์ ณ เอ็กซีเตอร์เฮาส์ (Exeter House) กรุงลอนดอน เพื่อเป็นแพทย์ส่วนตัวให้แก่แอชลีย์ ในเวลาเดียวกันเขากลับมาศึกษาวิชาแพทย์อีกครั้งภายใต้การดูแลของโทมัส ไซเดนแนม (Thomas Sydenham) ซึ่งมีอิทธิพลอย่างมากต่อแนวคิดทางปรัชญาธรรมชาติของล็อก และแนวคิดนี้ปรากฏเด่นชัดในผลงาน "ความเรียงว่าด้วยความเข้าใจของมนุษย์" (An Essay Concerning Human Understanding) ล็อกได้ใช้ความรู้ทางการแพทย์ในสถานการณ์จริงเมื่อแอชลีย์ป่วยหนักจากการติดเชื้อในตับที่เป็นอันตรายได้ถึงชีวิต เขาได้ขอคำแนะนำจากแพทย์หลายคน เป็นบุคคลหลักที่โน้มน้าวให้แอชลีย์เข้ารับการผ่าตัดเพื่อนำซีสต์ออก แม้ว่าการผ่าตัดในยุคนั้นจะมีความเสี่ยงสูงถึงชีวิตก็ตาม สุดท้ายแล้วแอชลีย์รอดชีวิตและสุขภาพดีขึ้น ล็อกจึงได้รับความดีความชอบว่าเป็นผู้ช่วยชีวิตเขา ขณะเดียวกัน ล็อกยังดำรงตำแหน่งเลขานุการของคณะกรรมการการค้าและอาณานิคม (Board of Trade and Plantations) และเป็นเลขานุการของ Lords Proprietors แห่งจังหวัดแคโรไลนา ซึ่งช่วยให้เขาพัฒนามุมมองเกี่ยวกับการค้าและเศรษฐกิจระหว่างประเทศ
แอชลีย์ในฐานะผู้ก่อตั้งขบวนการวิก (Whig) ส่งอิทธิพลอย่างมากต่อแนวคิดทางการเมืองของล็อก เขาเข้าสู่แวดวงการเมืองเมื่อแอชลีย์ได้รับตำแหน่งลอร์ดชานเซลเลอร์เมื่อปี ค.ศ. 1672 และได้รับตำแหน่งเอิร์ลแห่งชาฟต์สเบอรีลำดับที่ 1 (1st Earl of Shaftesbury) เมื่อปี ค.ศ. 1673 จนกระทั่งปี ค.ศ. 1675 ชาฟต์สเบอรีเริ่มสูญเสียความนิยม ล็อกจึงเดินทางไปฝรั่งเศส ใช้เวลาที่นั่นเป็นครูสอนพิเศษและแพทย์ประจำตัวให้กับคาเลบ แบงส์ (Caleb Banks) เขากลับอังกฤษในปี ค.ศ. 1679 เมื่อชาฟต์สเบอรีกลับมามีบทบาททางการเมืองอีกครั้ง ในช่วงเวลานี้เอง ล็อกได้ร่างเนื้อหาส่วนใหญ่ของ ""ศาสตรนิพนธ์สองบรรพว่าด้วยการปกครอง" (Two Treatises of Government) ขึ้นมา ซึ่งเชื่อกันว่าเป็นไปตามคำกระตุ้นของชาฟต์สเบอรี อย่างไรก็ตาม ผลการศึกษาสมัยใหม่ชี้ว่างานชิ้นนี้ถูกเขียนขึ้นเป็นอย่างดีก่อนหน้านี้แล้ว ในอดีตเคยมีความเชื่อว่าล็อกเขียนงานชิ้นนี้ขึ้นมาเพื่อปกป้องการปฏิวัติอันรุ่งโรจน์ปี ค.ศ. 1688 ปัจจุบัน "ศาสตรนิพนธ์สองบรรพว่าด้วยการปกครอง"" ถูกมองว่าเป็นข้อโต้แย้งทั่วไปเพื่อต่อต้านระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ (โดยเฉพาะตามแนวคิดของโรเบิร์ต ฟิลเมอร์ และโทมัส ฮอบส์) พร้อมทั้งเสนอว่าความชอบธรรมทางการเมืองควรตั้งอยู่บนหลักความยินยอมของปัจเจกบุคคล (individual consent)
แม้ว่าล็อกจะเกี่ยวข้องกับพรรควิกซึ่งทรงอิทธิพลในอังกฤษยุคนั้น แต่แนวคิดของเขาเกี่ยวกับสิทธิธรรมชาติ (natural rights) และรูปแบบรัฐบาลถือว่ามีความก้าวหน้ามากเมื่อเทียบกับบริบททางการเมืองของอังกฤษในยุคนั้น
เนเธอร์แลนด์.
ในปี ค.ศ. 1683 ล็อกลี้ภัยไปยังเนเธอร์แลนด์ตามชาฟต์สเบอรี เนื่องจากถูกต้องสงสัยว่าเกี่ยวข้องกับการลอบวางแผนไรย์เฮาส์ (Rye House Plot) แม้จะมีหลักฐานที่บ่งชี้เพียงเล็กน้อยว่าเขาเกี่ยวข้องกับแผนการโดยตรง ในเนเธอร์แลนด์ล็อกใช้นามปากกาว่า ฟาน ลินเดน (dr. Van Linden)
นักปรัชญาและนักเขียนนวนิยายหญิง รีเบคกา โกลด์สตีน (Rebecca Goldstein; 1950 –) ให้ความเห็นว่า ในช่วงห้าปีที่ล็อกใช้ชีวิตอยู่ในเนเธอร์แลนด์ เขาเลือกคบหากับกลุ่มนักคิดเสรีที่เป็นสมาชิกของนิกายโปรเตสแตนต์สายคัดค้าน (dissenting Protestant groups) เช่นเดียวกับกลุ่มผู้ติดตามใกล้ชิดของบารุค สปิโนซา (ซึ่งเสียชีวิตเมื่อปี ค.ศ. 1677) เธอระบุว่า ล็อก "แทบแน่นอนว่าได้พบปะกับบุคคลในอัมสเตอร์ดัมที่พูดถึงแนวคิดของชาวยิวหัวแข็งผู้ซึ่ง... ยืนยันว่าตนเองเป็นผู้ศรัทธาในศาสนาแห่งเหตุผลเพียงอย่างเดียว" เธอยังกล่าวว่า แนวโน้มแบบประสบการณ์นิยมของล็อก อาจทำให้เขาไม่สนใจอ่านงานปรัชญาเชิงอภิปรัชญา เช่น "จริยศาสตร์" (Ethics) ของสปิโนซา แต่ในด้านอื่น ล็อกกลับเปิดรับแนวคิดของสปิโนซาอย่างลึกซึ้ง โดยเฉพาะข้อโต้แย้งทางปรัชญาเกี่ยวกับการยอมรับความต่างทางศาสนา (religious tolerance) และความจำเป็นของการแยกศาสนาออกจากรัฐ (separation of church and state)
ในเนเธอร์แลนด์ ล็อกได้รู้จักกับอันโตนี ฟัน เลเวินฮุก และฟิลิป ฟาน ลิมบอร์ช (Philip van Limborch) ซึ่งเป็นผู้นำของกลุ่มรีมอนสแตรนต์ (Remonstrants) นอกจากนี้ ล็อกยังมีเวลากลับไปทำงานเขียนอีกครั้ง เขาใช้เวลาอย่างมากไปกับการพัฒนา ""ความเรียงว่าด้วยความเข้าใจของมนุษย์" และเรียบเรียง "หนังสือว่าด้วยความอดกลั้น" (A Letter on Toleration)
กลับสู่อังกฤษ.
จอห์น ล็อกไม่ได้กลับประเทศบ้านเกิดอังกฤษจนเหตุการณ์การปฏิวัติอันรุ่งโรจน์ได้ผ่านพ้นไป เขาเป็นสมาชิกหนึ่งในคณะติดตามเจ้าหญิงแมรีที่เดินทางจากเนเธอร์แลนด์กลับอังกฤษในปี ค.ศ. 1689 เพื่อขึ้นครองราชย์ในปีเดียวกัน เมื่อกลับสู่อังกฤษ ล็อกเผยแพร่ผลงานหลายชิ้นต่อเนื่องกันอย่างรวดเร็ว ไม่ว่าจะเป็น "ความเรียงว่าด้วยความเข้าใจของมนุษย์", "ศาสตรนิพนธ์สองบรรพว่าด้วยการปกครอง" และ "หนังสือว่าด้วยความอดกลั้น"" ต่อมา เลดี้ มาแซม (1659 – 1708) เพื่อนสนิทหญิงของเขาได้เชิญไปพักอาศัยร่วมกันที่โอเตส (Otes) ปัจจุบันอยู่ในพื้นที่ไฮเลเวอร์ (High Laver) เป็นบ้านพักตากอากาศของตระกูลมาแซมในเอสเซกซ์ มีการบันทึกว่าช่วงที่อาศัยอยู่ที่นั่นเขามีสุขภาพแปรปรวนจากอาการหอบหืด กระนั้นเขาก็ได้เป็นวีรบุรุษทางปัญญาแห่งพรรควิก ในช่วงเวลานี้ ล็อกยังได้หารือประเด็นต่าง ๆ กับบุคคลสำคัญอย่างจอห์น ไดรเดน และไอแซก นิวตัน
ช่วงเสียชีวิต.
จอห์น ล็อกเสียชีวิตเมื่อวันที่ 28 ตุลาคม ค.ศ. 1704 หลังประสบปัญหาสุขภาพทรุดโทรมมาหลายปี ร่างของเขาถูกฝังไว้ในสุสานของโบสถ์ออลเซนต์สในไฮเลเวอร์ ใกล้กับบ้านของครอบครัวเซอร์ฟรานซิส มาแซม ที่ล็อกอาศัยอยู่ด้วยมาตั้งแต่ปี ค.ศ. 1691 เขาไม่เคยแต่งงานหรือมีบุตร ช่วงชีวิตของเขามีเหตุการณ์สำคัญเกิดขึ้นหลายอย่าง ตั้งแต่การฟื้นฟูราชวงศ์อังกฤษ โรคระบาดครั้งใหญ่ในลอนดอน เพลิงไหม้ครั้งใหญ่ในลอนดอน การปฏิวัติอันรุ่งโรจน์ ไปจนถึงสงครามระหว่างอังกฤษกับฝรั่งเศส โดยยุทธการที่เบลนไฮม์เกิดขึ้นเพียงไม่กี่เดือนก่อนที่เขาจะเสียชีวิต ล็อกไม่ได้มีชีวิตอยู่นานพอที่จะเห็นพระราชบัญญัติสหภาพ ค.ศ. 1707 ถึงกระนั้นบัลลังก์ปกครองของอังกฤษและสกอตแลนด์ก็อยู่ในสถานะรัฐร่วมประมุขมาแล้วตลอดช่วงชีวิตของเขา ในสมัยของล็อก กล่าวได้ว่ารูปแบบการปกครองระบอบราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญและประชาธิปไตยแบบรัฐสภายังอยู่ในวัยแบเบาะ แผ่นจารึกบนพื้นในอาสนวิหารไครสต์เชิร์ช ออกซฟอร์ดถูกสร้างขึ้นเพื่อเป็นอนุสรณ์แก่จอห์น ล็อก
หมายเหตุ.
<templatestyles src="Reflist/styles.css" />