การปฏิรูปฝ่ายตุลาการเม็กซิโก พ.ศ. 2567

การปฏิรูปฝ่ายตุลาการเม็กซิโก พ.ศ. 2567 เป็นการแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญเพื่อปรับปรุงโครงสร้างฝ่ายตุลาการเม็กซิโก การปฏิรูปนี้เปลี่ยนระบบที่ตุลาการมาจากการแต่งตั้งให้เป็นระบบที่ตุลาการมาจากการเลือกสรรเบื้องต้นของรัฐสภาและให้ประชาชนลงคะแนนเสียงเลือกตั้ง การปฏิรูปนี้ยังกำหนดให้ตุลาการแต่ละคนมีวาระดำรงตำแหน่งไม่เกิน 9 ปี (แต่อาจดำรงตำแหน่งซ้ำได้อีก 1 วาระ) การปฏิรูปนี้ยังลดจำนวนตุลาการในศาลสูงสุดจาก 11 คนเป็น 9 คน และให้ดำรงตำแหน่งได้เพียงวาระเดียวไม่เกิน 12 ปี การปฏิรูปยังกำหนดให้ใช้ศาลไร้หน้าในคดีบางประเภท และจัดตั้งคณะตุลาการขึ้นใหม่คณะหนึ่งเพื่อกำกับดูแลฝ่ายตุลาการ อนึ่ง การปฏิรูปครั้งนี้ยังส่งผลให้เงินตอบแทนและผลประโยชน์อื่นของฝ่ายตุลาการลดลงอย่างมีนัยสำคัญ เมื่อการปฏิรูปนี้ผ่านความเห็นชอบ เม็กซิโกจึงกลายเป็นประเทศแรกในโลกที่ตุลาการทุกคนมาจากการเลือกตั้ง
การปฏิรูปนี้มาจากการเสนอของพรรคร่วมรัฐบาลซึ่งมีผู้นำคือพรรคโมเรนา มีเป้าหมายเพื่อขจัดความฉ้อฉลในฝ่ายตุลาการ แต่ข้อเสนอให้มีการปฏิรูปนี้ถูกต่อต้านอย่างหนักจากพรรคฝ่ายค้าน เจ้าหน้าที่ตุลาการ และองค์การระหว่างประเทศ ซึ่งโต้แย้งว่า จะเป็นการคุกคามความเป็นอิสระของฝ่ายตุลาการ ข้อเสนอดังกล่าวยังก่อให้เกิดการประท้วงและหยุดงานทั่วประเทศ และการบุกยึดวุฒิสภาในวันลงมติในร่างแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญ
ร่างแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญได้รับคะแนนเสียงเห็นชอบจากสมาชิกรัฐสภาเกิน 2 ใน 3 ตามที่กำหนด และได้รับสัตยาบันจากสภานิติบัญญัติประจำรัฐต่าง ๆ ภายในเวลารวดเร็ว ต่อมาในวันที่ 15 กันยายน พ.ศ. 2567 จึงได้รับการลงนามประกาศใช้เป็นกฎหมายจากอันเดรส มานูเอล โลเปซ โอบราดอร์ ประธานาธิบดีผู้ซึ่งขณะนั้นกำลังจะพ้นจากตำแหน่ง
ความเป็นมา.
ระหว่างดำรงตำแหน่ง ประธานาธิบดีโลเปซ โอบราดอร์ เผชิญความขัดแย้งกับฝ่ายตุลาการบ่อยครั้ง โลเปซ โอบราดอร์ กล่าวหาฝ่ายตุลาการว่า มักขัดขวางรัฐบาลด้วยการออกคำสั่งคุ้มครองชั่วคราวตามรัฐธรรมนูญซึ่งประวิงโครงการโครงสร้างพื้นฐานของรัฐบาล เช่น โครงการรถไฟมายาในช่วง พ.ศ. 2563 โลเปซ โอบราดอร์ อ้างว่า ระบบตุลาการอยู่ภายใต้ความควบคุมของคนกลุ่มน้อยซึ่งมีส่วนในอาชญากรรมคอปกขาว และยังตกอยู่ใต้อิทธิพลของบุคคลภายนอก ดังนั้น ในวันที่ 1 กันยายน พ.ศ. 2566 โลเปซ โอบราดอร์ จึงประกาศแผนการปฏิรูปฝ่ายตุลาการเพื่อขจัดความฉ้อฉลและการขัดกันของผลประโยชน์ในวงการตุลาการ โดยเสนอให้ตุลาการทุกคนมาจากการเลือกตั้งของประชาชน
ครั้นวันที่ 5 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2567 โลเปซ โอบราดอร์ นำเสนอโครงการปฏิรูปรัฐธรรมนูญ ซึ่งเรียกว่า "แผนซี" ในการนี้รวมถึงการปฏิรูปฝ่ายตุลาการของประเทศด้วย โครงการปฏิรูปรัฐธรรมนูญดังกล่าวเสนอมาในรูปการแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญ จึงจำต้องได้รับเสียงเห็นชอบจากสมาชิกสภาทั้ง 2 ของรัฐสภาเกิน 2 ใน 3
ระหว่างการเลือกตั้งทั่วไปใน พ.ศ. 2567 คลอเดีย เชนบอม รณรงค์หาเสียงว่าจะผลักดันแผนซีของโลเปซ โอบราดอร์ ซึ่งรวมถึงการปฏิรูปฝ่ายตุลาการ หากพรรคร่วมของตนได้รับเสียงข้างมากพิเศษในรัฐสภา ผลปรากฏว่า คลอเดียและพรรคร่วมได้ที่นั่งในสภาผู้แทน 364 ที่จากทั้งหมด 500 ที่ แต่ในวุฒิสภา ได้ 83 ที่จาก 128 ที่ ขาดอีก 3 ที่จึงจะได้เสียงข้างมากพิเศษ
ไม่นานหลังชนะการเลือกตั้ง ว่าที่ประธานาธิบดีคลอเดียก็ประกาศผลักดันการปฏิรูปฝ่ายตุลาการเป็นวาระสำคัญ ระหว่างวันที่ 14 ถึง 16 มิถุนายน พ.ศ. 2567 มีการสำรวจความคิดเห็น 3 ครั้ง ปรากฏผลว่า ราวร้อยละ 80 ของผู้เข้าร่วมการสำรวจสนับสนุนการปฏิรูป แม้ว่าจะมีเพียงครึ่งหนึ่งที่รับทราบเกี่ยวกับการปฏิรูปนี้มาก่อน ต่อมาในช่วงวันที่ 27 มิถุนายนถึง 8 สิงหาคม พ.ศ. 2567 สมาชิกรัฐสภาจากพรรคของคลอเดียและพรรคโมเรนาร่วมกันจัดเวทีอภิปราย 9 แห่ง แต่ละแห่งมุ่งเน้นประเด็นที่แตกต่างกันไปในโครงการการปฏิรูป
ประวัติทางนิติบัญญัติ.
สภาผู้แทน.
ในช่วงท้ายของสมัยประชุมรัฐสภา สมัยที่ 65 การปฏิรูปฝ่ายตุลาการดังกล่าวได้รับการนำเสนอต่อคณะกรรมาธิการด้านรัฐธรรมนูญของสภาผู้แทน และในวันที่ 26 สิงหาคม พ.ศ. 2567 คณะกรรมาธิการมีมติให้เสนอเรื่องเข้าสู่การพิจารณาของสภาผู้แทนราษฎรเต็มสภา โดยมีกรรมาธิการ 22 คนลงคะแนนเสียงเห็นชอบ อีก 16 คนไม่เห็นชอบ
ต่อมาในวันที่ 31 สิงหาคม พ.ศ. 2567 ศาลเม็กซิโกมีคำสั่งคุ้มครองชั่วคราวให้บุคลากรศาลหยุดงานเพื่อประท้วงได้ พร้อมทั้งห้ามการอภิปรายหรือลงคะแนนเสียงในรัฐสภาเกี่ยวกับการปฏิรูปนี้
อย่างไรก็ดี รัฐสภาดำเนินการต่อไปโดยเห็นว่าการพิจารณากฎหมายเป็นอำนาจของฝ่ายนิติบัญญัติ การพิจารณาวาระที่ 1 มีขึ้นในวันที่ 1 กันยายน พ.ศ. 2567 ซึ่งเป็นวันเริ่มสมัยประชุมที่ 66 แต่ก็มีสมาชิกประท้วงด้วยการเดินออกจากห้องประชุมเพราะเห็นว่าเป็นการขัดต่อคำสั่งของศาล ขณะที่สมาชิกบางคนก็โต้แย้งว่า คำสั่งของศาลไม่อาจใช้บังคับถึงการปฏิรูปรัฐธรรมนูญได้
ในวันที่ 3 กันยายน พ.ศ. 2567 มีกำหนดอภิปรายเรื่องการปฏิรูปนี้ ณ วังนิติบัญญัติแห่งซานลาซาโร บุคลากรศาลและนักศึกษาจำนวนหนึ่งพากันมาชุมนุมปิดกั้นสถานที่ เป็นผลให้การอภิปรายต้องย้ายไปยังโรงพลศึกษาแห่งหนึ่ง ซึ่งสมาชิกรัฐสภาจากพรรคฝ่ายค้านวิพากษ์วิจารณ์อย่างหนัก การอภิปรายสามารถเริ่มในเวลา 16:00 นาฬิกาของท้องถิ่น กระทั่งเช้าวันถัดมา ตัวบททั่วไปของร่างแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญจึงผ่านความเห็นชอบด้วยคะแนนเสียง 359 ต่อ 135 เสียง เสียงที่ไม่เห็นชอบนั้นส่วนใหญ่มาจากพรรคฝ่ายค้าน
หลายชั่วโมงถัดมา มีการเสนอให้เพิ่มเติมร่างนั้นในหลายประเด็น เช่น ให้มีความเท่าเทียมทางเพศในสัดส่วนของตุลาการ และให้ตุลาการที่พ้นจากตำแหน่งแล้วสามารถประกอบวิชาชีพทางกฎหมายต่อไปได้ ในการพิจารณาวาระสุดท้าย ร่างแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญได้รับความเห็นชอบจากสภาผู้แทนด้วยคะแนนเสียง 357 ต่อ 130 เสียง โดยสมาชิกรัฐสภาจากพรรคฝ่ายค้านทั้งหมดที่มาประชุมลงคะแนนเสียงไม่เห็นชอบ
วุฒิสภา.
เมื่อวันที่ 8 กันยายน พ.ศ. 2567 คณะกรรมาธิการด้านรัฐธรรมนูญและด้านการศึกษาทางนิติบัญญัติของวุฒิสภาได้จัดการประชุมร่วมกัน และลงมติให้นำข้อเสนอการปฏิรูปเข้าสู่การพิจารณาของวุฒิสภาเต็มสภา โดยมีกรรมาธิการลงคะแนนเสียงเห็นชอบ 25 เสียง ไม่เห็นชอบ 12 เสียง
การพิจารณาในวาระแรกของวุฒิสภามีขึ้นในวันที่ 10 กันยายน พ.ศ. 2567 มีสมาชิกขาดประชุม 2 คน และมีกลุ่มผู้ประท้วงบางกลุ่มเรียกร้องให้ยุติการพิจารณา โดยอ้างว่า สมาชิกที่ขาดประชุมนั้นถูกจับตัวไป แต่หลังจากโทรศัพท์ตรวจสอบกับสมาชิกที่ขาดประชุม ก็พบว่า ข้ออ้างดังกล่าวไม่เป็นความจริง การประชุมจึงดำเนินไป และในที่สุดญัตติแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญก็ได้รับความเห็นชอบในวาระแรกด้วยคะแนนเสียง 83 ต่อ 41 เสียง
การอภิปรายในวาระต่อมาเริ่มขึ้นในเวลาของ 14:30 นาฬิกา (เวลาท้องถิ่น) ของวันนั้นเอง แต่ผู้ชุมนุมประท้วงภายนอกอาคารวุฒิสภาพากันบุกเข้ายึดอาคาร ทำให้ต้องพักประชุม กระทั่งเวลา 19:00 นาฬิกา จึงประชุมกันอีกครั้งในสถานที่อื่น โดยมีตำรวจนครเม็กซิโกอารักขาพื้นที่ ที่สุดแล้ว การแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญได้รับความเห็นชอบของวุฒิสภาด้วยคะแนนเสียง 86 ต่อ 41 เสียง ณ เวลาประมาณ 04:00 นาฬิกาของเช้าวันถัดมา
สัตยาบัน.
เมื่อการแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญได้รับความเห็นชอบของรัฐสภาในสมัยประชุมที่ 66 แล้ว จำต้องได้รับสัตยาบันจากสภานิติบัญญัติประจำรัฐต่าง ๆ ของเม็กซิโกอีก ซึ่งต้องได้รับจากรัฐ 17 รัฐ (จากทั้งหมด 32 รัฐ) เป็นอย่างน้อย โออาซากาเป็นรัฐแรกที่ให้สัตยาบัน โดยให้วันที่ 11 กันยายน พ.ศ. 2567 ภายในไม่กี่ชั่วโมงหลังจากการแก้ไขเพิ่มเติมได้รับความเห็นชอบจากวุฒิสภา ส่วนรัฐอื่น ๆ อีก 17 รัฐก็ให้สัตยาบันตามภายใน 24 ชั่วโมงนั้นเอง เกเรตาโรเป็นรัฐแรกที่ไม่ให้สัตยาบัน และฮาลิสโกก็ปฏิเสธการให้สัตยาบันเช่นกันในอีกสองวันถัดมา
ภายในวันที่ 12 กันยายน พ.ศ. 2567 การแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญก็ได้รับสัตยาบันจากรัฐส่วนใหญ่ รัฐที่ให้สัตยาบันเป็นลำดับที่ 17 คือ ซากาเตกัส กระบวนการได้รับสัตยาบันครั้งนี้ลุล่วงภายในเวลาไม่ถึง 24 ชั่วโมง ทำลายสถิติเดิมของการให้สัตยาบันแก่การปฏิรูปพลังงานใน พ.ศ. 2556 ซึ่งใช้เวลา 45 ชั่วโมง
ในวันที่ 13 กันยายน พ.ศ. 2567 มีการเรียกประชุมสภาผู้แทนและวุฒิสภาเพื่อออกประกาศการแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญ แล้วส่งให้ประธานาธิบดีโลเปซ โอบราดอร์ ลงนาม ณ เวลานั้นการแก้ไขเพิ่มเติมได้รับสัตยาบันจากรัฐ 23 รัฐแล้ว ส่วนสมาชิกรัฐสภาจากพรรคฝ่ายค้านทั้งหมดไม่ร่วมประชุมดังกล่าว
ครั้นวันที่ 15 กันยายน พ.ศ. 2567 ประธานาธิบดีโลเปซ โอบราดอร์ ก็ประกาศการแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญนี้ใน "วารสารทางการของสหพันธ์" โดยมีคลอเดีย เชนบอม ว่าที่ประธานาธิบดีคนใหม่ ร่วมเป็นสักขีพยาน
การปฏิรูป.
การเลือกตั้งตุลาการ.
การปฏิรูปนี้กำหนดให้ตุลาการส่วนกลางทั้งหมด (ซึ่งรวมถึงตุลาการศาลสูงสุด) มาจากการเลือกตั้ง ตุลาการทุกคน ยกเว้นตุลาการศาลสูงสุด จะได้รับเลือกตั้งให้ดำรงตำแหน่งไม่เกิน 9 ปี และสามารถได้รับเลือกตั้งซ้ำอีกเพียงวาระเดียว ส่วนตุลาการศาลสูงสุดจะอยู่ในตำแหน่งได้เพียงวาระเดียวไม่เกิน 12 ปี
การเลือกตั้งตุลาการจะอยู่ในการกำกับดูแลของสถาบันการเลือกตั้งแห่งชาติ และในการเลือกตั้งนี้ ห้ามระดมทุนไม่ว่าจากภาครัฐหรือภาคเอกชน ห้ามซื้อพื้นที่สื่อ และห้ามพรรคการเมืองรณรงค์หาเสียง
ผู้มีสิทธิสมัครรับเลือกตั้งตุลาการต้องเป็นพลเมืองเม็กซิโกโดยกำเนิด ไม่เคยต้องโทษทางอาญาร้ายแรง มีปริญญาทางกฎหมายในสาขานิติศาสตร์โดยมีเกรดเฉลี่ยระดับ 8 เป็นอย่างน้อย ต้องมีประสบการณ์ทางวิชาชีพอย่างน้อย 5 ปี ต้องส่งเรียงความชุดหนึ่งในหัวเรื่องทางกฎหมาย และต้องมีหนังสือแนะนำอย่างน้อย 5 ฉบับซึ่งพรรณนาถึงคุณสมบัติของผู้สมัคร นอกจากนี้ ผู้สมัครยังต้องไม่เคยดำรงตำแหน่งบางประเภทในช่วงเวลาตั้งแต่ปีก่อนหน้าปีที่ลงสมัครจนถึงปีที่ลงสมัคร เช่น ตำแหน่งสมาชิกคณะรัฐมนตรี สมาชิกสภาผู้แทนหรือวุฒิสภา อัยการสูงสุด ผู้ว่าการ ฯลฯ
การเลือกตั้งครั้งแรกจะมีขึ้นใน พ.ศ. 2568 เพื่อเลือกตั้งตุลาการศาลสูงสุดทั้งศาล และเลือกตั้งกึ่งหนึ่งของตุลาการตำแหน่งอื่น ๆ ส่วนอีกกึ่งหนึ่งจะเลือกตั้งใน พ.ศ. 2570
การไม่เปิดเผยตัวตนของฝ่ายตุลาการ.
การปฏิรูปนี้กำหนดให้ใช้ศาลไร้หน้าสำหรับคดีบางประเภท เช่น คดีเกี่ยวกับองค์กรอาชญากรรม สภาผู้แทนเสนอเรื่องนี้ขึ้นในชั้นกรรมาธิการ หลังจากที่ประธานาธิบดีโลเปซ โอบราดอร์ กล่าวเรื่องนี้ขึ้นในการแถลงข่าวประจำวันก่อนหน้านี้ไม่กี่วัน
การกำกับดูแลฝ่ายตุลาการ.
การปฏิรูปนี้กำหนดให้ยกเลิกสภาตุลาการกลาง และแทนที่ด้วยคณะตุลาการด้านวินัย ซึ่งประกอบด้วยสมาชิก 5 คน มาจากการเลือกตั้งของประชาชน ดำรงตำแหน่งได้เพียงวาระเดียวไม่เกิน 6 ปี และสมาชิกคณะจะหมุนเวียนกันเป็นประธานคณะ คณะตุลาการนี้มีอำนาจลงโทษ พักงาน หรือไล่ออกซึ่งบรรดาตุลาการที่กระทำความผิดทางวินัย และคำวินิจฉัยของคณะตุลาการนี้ไม่อาจอุทธรณ์ได้
ความเปลี่ยนแปลงในศาลสูงสุด.
การปฏิรูปนี้กำหนดให้ลดจำนวนตุลาการศาลสูงสุดลงจาก 11 คนเป็น 9 คน และลดระยะเวลาการดำรงตำแหน่งจาก 15 ปีเป็น 12 ปีวาระเดียว นอกจากนี้ ระยะการดำรงตำแหน่งประธานศาลสูงสุดก็ลดลงเป็น 2 ปี และตำแหน่งนี้จะหมุนเวียนในหมู่ตุลาการศาลสูงสุดตามแต่คะแนนเสียงที่ได้รับมากที่สุด
เงินตอบแทน.
การปฏิรูปนี้จำกัดเงินตอบแทนของตุลาการทุกคนมิให้สูงกว่าของประธานาธิบดี
ความเห็นแย้ง.
หน่วยงานทางกฎหมายในเม็กซิโก เช่น เนติบัณฑิตยสภาเม็กซิโก โรงเรียนกฎหมายสแตนฟอร์ด และอินเตอร์อเมริกันไดอาล็อก มองว่า "การเลือกตั้งตุลาการจะเป็นผลเสียต่อความเป็นอิสระและเป็นกลางของระบบตุลาการ"
มาร์กาเร็ต แซตเทอร์ทเวต ผู้รายงานพิเศษแห่งสหประชาชาติด้านความเป็นอิสระของตุลาการและทนายความ ส่งสารถึงรัฐบาลเม็กซิโกในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2567 ว่า โครงการปฏิรูปนี้ "อาจทำลายความเป็นอิสระของฝ่ายตุลาการของเม็กซิโก" มาร์กาเร็ตกล่าวว่า ตนกังวลเป็นพิเศษเกี่ยวกับบริบทที่แวดล้อมการปฏิรูป โดยเฉพาะเมื่อได้รับ "รายงานถึงการแทรกแซงความเป็นอิสระของฝ่ายตุลาการ ผ่านวาจาที่ฝ่ายบริหารและนิติบัญญัติใช้โจมตีตุลาการบางคน" มาร์กาเร็ตยังกล่าวว่า การเปลี่ยนแปลงครั้งนี้อาจ "เพิ่มความเสี่ยงที่ผู้สมัครรับเลือกตั้งเป็นตุลาการจะพยายามเอาอกเอาใจผู้มีสิทธิเลือกตั้งหรือผู้สนับสนุนการรณรงค์เลือกตั้ง เพื่อเพิ่มโอกาสที่ตนจะได้รับเลือกตั้ง แทนที่การตัดสินใจ [เลือกตั้ง] จะเกิดขึ้นโดยอิงบรรทัดฐานและมาตรฐานของฝ่ายตุลาการเพียงประการเดียว" ในสารของมาร์กาเร็ตยังลงรายละเอียดเกี่ยวกับผลกระทบที่อาจเกิดขึ้นต่อความเป็นอิสระของตุลาการ และการรักษากฎหมายสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศ
ฮิวแมนไรตส์วอตช์เห็นว่า การปฏิรูปนี้จะทำลายความเป็นอิสระของฝ่ายตุลาการอย่างร้ายแรง และฝ่าฝืนมาตรฐานทางสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศ โดยให้เหตุผลว่า ตุลาการควรมีหลักประกันในการดำรงตำแหน่ง และควรได้รับความคุ้มครองให้พ้นจากอิทธิพลทางการเมือง และการใช้ศาลไร้หน้ายังขัดต่อสิทธิที่จะได้รับการพิจารณาคดีอย่างเป็นธรรม
สำนักงานวอชิงตันว่าด้วยลาตินอเมริกามองว่า การปฏิรูปครั้งนี้เป็น "ความเสื่อมถอยของสิทธิมนุษยชน" เพราะเป็นไปได้ที่พรรคการเมืองซึ่งมีอำนาจนำในฝ่ายนิติบัญญัติและบริหารจะเข้ามายึดครองระบบตุลาการ สำนักงานยังเตือนให้ระวังถึงประชานิยมที่เป็นโทษ และความอ่อนแอลงของวิถีทางที่ถูกต้องแห่งกฎหมาย
เคน ซาลาซาร์ เอกอัครราชทูตสหรัฐประจำเม็กซิโก มองว่า การปฏิรูปฝ่ายตุลาการนี้เป็นความเสี่ยงต่อประชาธิปไตยของเม็กซิโก และคุกคามความสัมพันธ์ทางการค้าพาณิชย์ระหว่างสหรัฐและเม็กซิโก การวิพากษ์วิจารณ์ดังกล่าวทำให้ประธานาธิบดีโลเปซ โอบราดอร์ ประกาศระงับความสัมพันธ์ทางทูตกับสถานทูตสหรัฐและแคนาดาเมื่อวันที่ 27 สิงหาคม พ.ศ. 2567