ไอร์ลังกา

ไอร์ลังกา  หรือชื่อพระยศ รากาอี ฮาลู ศรี โลเกศวร ธรรมวงศะ ไอร์ลังกา อนันตวิกรโมตตุงคเทวะ (อักษรโรมัน: Rakai Halu Sri Lokeswara Dharmawangsa Airlangga Anantawikramottunggadewa, ค.ศ. 1002 – ค.ศ. 1049) เป็นกษัตริย์องค์เดียวของราชวงศ์กาฮูรีปันที่สถาปนาขึ้นจากดินแดนบางส่วนของอาณาจักรมาตารัมซึ่งถูกโจมตีโดยกษัตริย์วูราวารีแห่งลวารัม ไอร์ลังกาทรงเป็นหนึ่งในกษัตริย์ที่สำคัญที่สุดของอาณาจักรต่าง ๆ บนเกาะชวา "ไอร์ลังกา" แปลว่า "น้ำกระโดด" หรือแปลอีกนัยได้ว่า "ผู้[กระโดด]ข้ามน้ำ" ซึ่งตรงกับพระประวัติของไอร์ลังกาในฐานะที่พระราชสมภพและเจริญพระชนมายุในราชสำนักบนเกาะบาหลี ก่อนจะเสด็จข้ามช่องแคบบาหลีไปปกครองอาณาจักรบนเกาะชวาทางตะวันออก ไอร์ลังกาทรงเป็นกษัตริย์ของทั้งราชวงศ์อิศาณะและวรรมเทวะ
ประวัติช่วงต้น.
ไอร์ลังกาเป็นบุตรที่เกิดจากการสมรสระหว่างสองราชวงศ์ คือ อิศาณะแห่งชวา และวรรมเทวะแห่งบาหลี มารดาคือราชินีมเหนทรทัตตะแห่งอิศาณะ ธิดาของกษัตริย์ธรรมวงศะแห่งมาตารัม บิดาคือกษัตริย์อุทยาน วรรมเทวะแห่งบาหลี#เปลี่ยนทาง 
จารึกศิลากัลกัตตา (ปี 1041) บรรยายถึงภัยพิบัติอันน่าสยดสยองที่เกิดขึ้นกับอาณาจักรชวาตะวันออกของราชวงศ์อิศาณะในช่วงต้นศตวรรษที่ 11 ในปี 1006 เกิดกบฏที่ปลุกระดมโดยกษัตริย์วูราวารี (Wurawari) จากลวารัม (Lwaram) การกบฏนี้ได้ทําลายเมืองหลวงของวาตูกาลุฮ์ (Watugaluh) กษัตริย์ธรรมวงศะ ซึ่งครองราชย์ ณ ขณะนั้น ตลอดจนผู้สืบสกุลของมกุฏวงศวรรธนะ (Makutawangsawardhana) ถูกฆาตกรรมพร้อมกับทั้งครอบครัวและประชาชนหลายคนของเขา มีเพียงไอร์ลังกาซึ่งมีอายุประมาณ 16 ปีในขณะนั้นเท่านั้นที่สามารถหลบหนีได้โดยไม่ได้รับบาดเจ็บ ในปัจจุบัน นักประวัติศาสตร์เชื่อว่าการโจมตีนี้เป็นการตอบโต้ของศรีวิชัยต่อมาตารัมหลังถูกโจมตี
การสถาปนาอาณาจักรกาฮูรีปัน.
ในปี 1019 หลังการเนรเทศตนเองไปพำนักบนอาศรมในป่าวนคีรีอยู่หลายปี ไอร์ลังกาได้รวบรวมไพร่พลที่จงรักภักดีต่อจักรวรรดิอิศาณะและเริ่มรวบรวมพื้นที่ที่ในอดีตเป็นของอาณาจักรมาตารัมเข้าด้วยกัน ซึ่งในเวลานั้นแตกเป็นหลายเหล่าหลังกษัตริย์ธรรมวงศะถูกสังหาร และสถาปนาอาณาจักรกาฮูรีปัน (Kahuripan) ขึ้น พร้อมทั้งฟื้นฟูสัมพันธไมตรีกับศรีวิชัย#เปลี่ยนทาง อาณาจักรมีอาณาเขตจากปาซูรูวันทางตะวันออก ถึงมาดีอุนทางตะวันตก ในปี ค.ศ. 1025 ไอร์ลังกาเริ่มมีอำนาจมากยิ่งขึ้น ในชณะที่อาณาจักรศรีวิชัยเริ่มเสื่อมอำนาจลง ไอร์ลังกาได้รับความยอมรับในฐานะกษัตริย์ที่มีความอดกลั้นต่อศาสนาที่หลากหลาย และเป็นองค์อุปถัมภ์ของทั้งศาสนาพุทธและฮินดู
แม้ว่าจะมีซากโบราณคดีที่ยังหลงเหลืออยู่ไม่กี่แห่งที่สืบเนื่องมาจากยุคของเขา แต่ไอร์ลังกาเป็นที่ทราบกันดีว่าเป็นผู้อุปถัมภ์ศิลปะ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสาขาวรรณกรรม ในปี 1035 กวีราชสำนัก มปู กันวา (Mpu Kanwa) ประพันธ์ "กากาวิน อรชุนวิวาหะ" ซึ่งเป็นวรรณกรรมดัดแปลงมาจากมหากาพย์มหาภารตะ บอกเล่าเรื่องราวของอรชุน และเป็นเรื่องที่เปรียบเปรยกับชีวิตของไอร์ลังกาเอง เรื่องราวชีวิตของไอร์ลังกายังปรากฏบนประติมากรรมบนวิหารเบอลาฮันเชิงเขาเปอรังงูกัน (Penanggungan) ซึ่งแสดงไอร์ลังกาในรูปเทวบุคคลเป็นพระวิษณุทรงครุฑ
ในปี 1037 ได้ย้ายราชธานีจากวาตันมัซ (Watan Mas) ไปกาฮูรีปัน (Kahuripan) และมีรายงานการแต่งตั้งยศแก่ผู้ติดตามที่ซื่อสัตย์ เช่น นโรตตมะ (Narottama) ได้รับยศเป็น รักรยัน กานูรูฮัน (Rakryan Kanuruhan; นายก) และ นิติ (Niti) ได้รับยศเป็น รักรยัน กูนีงัน (Rakryan Kuningan) ตามจารึกเกอลาเกิน (ค.ศ. 1037) ระบุว่าไอร์ลังกามีความสนใจยิ่งในการพัฒนาการเกษตร มีการสร้างโครงการชลประทานน้ำ เขื่อนวรีงินสัปตะ (Wringin Sapta, ปัจจุบันอยู่ในอำเภอจมบัง) บนแม่น้ำบรันตัซ
การสละบัลลังก์และเสียชีวิต.
ในตอนท้ายของชีวิต ไอร์ลังกาต้องเผชิญกับปัญหาการสืบทอดตําแหน่ง ลูกสาวนามว่า สังครมวิชัย (Sangramawijaya) ซึ่งเป็นบุตรในราชินีธรรมปรสาโทตตุงคเทวี (Dharmaprasadottunggadewi) ออกบวชเป็นภิกษุณีในศาสนาพุทธและจำวัดในอาศรมแทนที่จะเป็นกษัตริย์ต่อ เรื่องราวของเจ้าหญิงผู้ปฏิเสธการสืบทอดราชบัลลังก์แต่มาออกบวชนั้นมีการเชื่อมโยงกับตำนานเทวีกีลีซูจีผู้บำเพ็ญพรตในถ้ำเซอโลมังเลิง (Selomangleng) ใต้เขากลตฮก (Klothok) ใกล้กับนครเกอดีรี น้องชายอีกสองคนซึ่งเกิดจากคนละมารดากับสังครมวิชัย จึงกลายมามีสิทธิ์ต่อราชบัลลังก์เท่าเทียมกัน
ในผี 1045 ไอร์ชังกาจึงแบ่งกาฮูรีปันออกเป็นสองอาณาจักรเพื่อที่ลูกชายทั้งสองจะได้แบ่งกันปกครอง คือ จังงาลา และ เกอดีรี ไอร์ลังกาสละราชบัลลงก์ด้วยตนเองในปี 1045 และกลับไปใช้ชีวิตเป็นนักบวชบำเพ็ญพรตในชื่อใหม่ว่า ฤๅษี อาจี ปาดูกา มปุงกู ซัง ปีนากา จัตรานิง ภูวนะ (Resi Aji Paduka Mpungku Sang Pinaka Catraning Bhuwana) บวชโดยมปูภรัท (Mpu Bharada) ฤๅษีที่มีชื่อเสียง เหตุผลที่อยู่เบื้องหลังการแบ่งอาณาจักรที่เขาอุตส่าห์พยายามผนวกเข้าด้วยกันมาตลอดยังคงเป็นปริศนาสําหรับนักประวัติศาสตร์ บ้างเสนอว่าเป็นไปเพื่อเพื่อหลีกเลี่ยงสงครามกลางเมืองเนื่องจากลูกชายทั้งสองมีสิทธิ์เท่าเทียมกันในบัลลังก์ ตํานานท้องถิ่นผสมกับเรื่องเล่าเหนือจริงที่กล่าวถึงการแบ่งอาณาจักรว่ากันว่ามปูภรัทเป็นผู้ดําเนินการแบ่งดินแดน ด้วยทักษะพิเศษของเขา เขาได้บินและเทน้ําจากโถที่ร่องรอยของน้ําเปลี่ยนเป็นแม่น้ําที่ทํากลายมาเป็นเขตแดนของของอาณาจักรใหม่ทั้งสองอย่างน่าอัศจรรย์ ก่อนจะบินไปชนเข้ากับต้นกมล (มะขาม) โดยไม่ได้ตั้งใจ เกิดโมโหและสาปต้นกมลนั้นให้เตี้ยตลอดไป และกลายมาเป็นชื่อของหมู่บ้ายว่า หมู่บ้านมลปันดัก (กามัลปันดัก; "kamal pandak" แปลว่า ต้นมะขามเตี้ย)
ไอร์ลังกาเสียชีวิตในปี 1049 และเชื่อว่าอัฐิถูกนำมาลอยอังคารในสระน้ำศักดิ์สิทธิ์ (ตีรถะ; tirtha) ที่เบอลาฮันบนเชิงเขาเปอนังงูกัน หนึ่งในรูปปั้นของตีรถะนี้เป็นรูปพระวิษณุทรงครุฑซึ่งเป็นรูปเทวบุคคลของไอร์ลังกา#เปลี่ยนทาง สองข้างขนาบด้วยเทวีศรีและพระลักษมี