สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ประยุทธ์ ปยุตฺโต)

ศาสตราจารย์พิเศษ สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ประยุทธ์ ปยุตฺโต) ราชบัณฑิต หรือที่รู้จักในนามปากกา "ป.อ.ปยุตฺโต" เป็นสมเด็จพระราชาคณะ ฝ่ายมหานิกาย ปัจจุบันดำรงตำแหน่งทางพระสังฆาธิการเป็นเจ้าอาวาสวัดญาณเวศกวัน พระอารามหลวง จังหวัดนครปฐม,ที่ปรึกษามหาเถรสมาคม
เป็นพระภิกษุชาวไทย ผู้ได้รับสมัญญาว่า "พระผู้ทำสงฆ์ให้งาม" และ "ตู้พระไตรปิฎกเคลื่อนที่" เป็นพระภิกษุชาวไทยที่ได้รับถวายปริญญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์จากสถาบันต่าง ๆ มากที่สุดในปัจจุบัน เป็นชาวไทยคนแรกที่ได้รับรางวัลการศึกษาเพื่อสันติภาพ จากยูเนสโก (UNESCO Prize for Peace Education) และได้รับถวายวุฒิฐานะจากสถาบันนวนาลันทา ประเทศอินเดีย ให้เป็น "ตรีปิฎกาจารย์" คือ ผู้รู้แตกฉานในพระไตรปิฎก เป็นรูปที่ 2 ของโลก นับจากพระภิกษุเสวียนจั้ง (พระถังซัมจั๋ง) ประเทศจีน
เป็นนักวิชาการ นักเขียนผลงานทางพระพุทธศาสนารุ่นใหม่ มีผลงานเขียน เช่น พุทธธรรม พจนานุกรมพุทธศาสน์ กาลานุกรม จาริกบุญ-จารึกธรรม จารึกอโศก ธรรมนูญชีวิต คู่มือชีวิต ฯลฯ
เป็นสามเณรเปรียญธรรม 9 ประโยค รูปที่ 4 ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ และเป็นรูปที่ 2 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และเป็นสมเด็จพระราชาคณะรูปแรกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว
นอกจากนี้ยังมีพระบรมราชโองการแต่งตั้งเป็นศาสตราจารย์พิเศษ สาขาวิชาพระพุทธศาสนา และเป็นราชบัณฑิตกิตติมศักดิ์อีกด้วย 
ปัจจุบันพำนักอยู่ ณ ที่พักสงฆ์ในชนบท อำเภอด่านช้าง จังหวัดสุพรรณบุรี เพื่อฟื้นฟูสุขภาพร่างกาย ปฏิบัติธรรม และเขียนหนังสือ
ประวัติ.
ชาติภูมิ.
ชื่อ ประยุทธ์ นามสกุล อารยางกูร ชาตะ วันที่ 12 มกราคม พ.ศ. 2481 (นับตามศักราชปัจจุบัน คือ พ.ศ. 2482) ตรงกับวันพฤหัสบดี แรม 7 ค่ำ เดือนยี่ ปีขาล ณ บ้านร้านใบรัตนาคาร เลขที่ 49 ใกล้แม่น้ำสุพรรณบุรี (แม่น้ำท่าจีน) ฝั่งตะวันออก ในตลาดศรีประจันต์ ตำบลศรีประจันต์ อำเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี
เป็นบุตรคนที่ 6 ในจำนวน 9 คน ของนายสำราญ อารยางกูร กับนางชุนกี อารยางกูร (นามสกุลเดิม สมบูรณ์วิทย์) ครอบครัวประกอบอาชีพค้าขาย เช่น ผ้าแพร ผ้าไหม ของชำ จักรเย็บผ้า และธุรกิจโรงสีไฟ
วัยเยาว์.
เมื่ออายุ 6 ขวบ พ.ศ. 2487 เข้าเรียนชั้นอนุบาลในโรงเรียนอนุบาลครูเฉลียวที่ตลาดศรีประจันต์ จากนั้น พ.ศ. 2488 เรียนต่อชั้นประถมศึกษาที่โรงเรียนชัยศรีประชาราษฎร์ (โรงเรียนวัดยาง) ตลาดศรีประจันต์ จวบจนสอบได้ชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 เมื่อ พ.ศ. 2490
จากนั้น พ.ศ. 2491 บิดาพาเข้ากรุงเทพมหานคร เพื่อเรียนต่อชั้นมัธยมศึกษาที่โรงเรียนปทุมคงคา โดยพักอยู่ที่วัดพระพิเรนทร์ ถนนวรจักร ด้วยเป็นเด็กเรียนเก่ง จึงได้รับทุนเรียนดีจากกระทรวงศึกษาธิการ และเป็นผู้มีความใส่ใจในการเรียนมาก ช่วงเวลาปิดเทอมกลับมาอยู่ที่บ้าน ก็สามารถสอนภาษาอังกฤษแก่น้อง ๆ ได้ มีนิสัยรักการอ่านหนังสือ ชอบหนังสือต่าง ๆ โดยเฉพาะสารานุกรม
เนื่องจากเป็นเด็กสุขภาพไม่ดีตั้งแต่เล็กจนโต วัยเยาว์ของท่านควบคู่กับการเจ็บป่วยเรื่อยมา เป็นเกือบทุกโรค เป็นต้นว่า หัวใจรั่ว ท้องเสีย ท้องอืด ต้องผ่าตัดถึงสองครั้ง หูเป็นน้ำหนวกอักเสบเข้าไปในกระดูกพรุนถึงโพรงศีรษะ แพ้อากาศ โรคปอด นิ่วในไต หลอดลมอักเสบ กล้ามเนื้อแขนอักเสบ ไวรัสเข้าตา สายเสียงอักเสบ เส้นเลือดไปเลี้ยงสมองข้างซ้ายเล็กลีบ เป็นต้น 
จากสุขภาพที่ไม่แข็งแรงเช่นนี้ส่งผลให้เป็นอุปสรรคต่อการศึกษาเล่าเรียนตามปกติ ขณะเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3 เกิดเจ็บป่วย ต้องกลับจากโรงเรียนในเวลาเรียน ผู้ใหญ่จึงสนับสนุนให้บรรพชาเป็นสามเณร ด้วยเล็งเห็นว่าการอยู่ในเพศบรรพชิตจะเอื้ออำนวยต่อการศึกษาได้มากกว่า ไม่ต้องยุ่งยากเดินทางไปโรงเรียน และยังสามารถศึกษาเล่าเรียนอยู่ที่วัดได้ ท่านจึงเห็นด้วย และเลิกเรียนต่อชั้นมัธยมศึกษา เมื่อ พ.ศ. 2493
บรรพชา.
บรรพชาเป็นสามเณรที่วัดบ้านกร่าง อำเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี ซึ่งอยู่ใกล้บ้าน เมื่อวันที่ 10 พฤษภาคม พ.ศ. 2494 (วันพฤหัสบดี ขึ้น 5 ค่ำ เดือน 6 ปีเถาะ) โดย พระครูเมธีธรรมสาร (ไสว ธมฺมสาโร) (ภายหลังได้รับพระราชทานสมณศักดิ์ที่ พระเมธีธรรมสาร) เป็นพระอุปัชฌาย์ บรรพชาแล้วจำพรรษาอยู่ที่วัดบ้านกร่าง ศึกษาพระปริยัติธรรม แผนกธรรม สอบได้นักธรรมชั้นตรี
พ.ศ.2495 ย้ายมาอยู่ที่วัดปราสาททอง อำเภอเมืองสุพรรณบุรี จังหวัดสุพรรณบุรี ในสมัยพระวิกรมมุนี (ผล อุปติสฺโส) เจ้าคณะจังหวัดสุพรรณบุรี เป็นเจ้าอาวาส ศึกษาพระปริยัติธรรม แผนกธรรม สอบได้นักธรรมชั้นโท และเข้าฝึกปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานจบแล้ว พระอาจารย์ชวนไปอยู่ประจำในสำนักวิปัสสนากรรมฐาน แต่เกิดอาพาธ อีกทั้งบิดาไม่สนับสนุน จึงไม่ได้ไป 
พ.ศ. 2496 บิดาพาเข้ากรุงเทพมหานคร ฝากจำพรรษาอยู่ที่วัดพระพิเรนทร์ ซึ่งมีพระศีลขันธโศภิต (ผล ชินปุตฺโต) (ภายหลังได้รับพระราชทานสมณศักดิ์ที่ พระเทพคุณาธาร) ซึ่งเป็นญาติผู้ใหญ่และคนบ้านเดียวกับบิดาเป็นเจ้าอาวาส 
ศึกษาพระปริยัติธรรม แผนกธรรม ที่วัดพระพิเรนทร์ สอบได้นักธรรมชั้นเอก ศึกษาพระปริยัติธรรม แผนกบาลี ที่วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร และวัดพระพิเรนทร์ สอบได้ชั้นเปรียญธรรม 9 ประโยค ขณะยังเป็นสามเณร จึงได้รับพระราชทานพระบรมราชานุเคราะห์จากพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร รับเป็นนาคหลวงในพระบรมราชูปถัมภ์
อุปสมบท.
เป็นนาคหลวงได้รับการอุปสมบทในพระบรมราชูปถัมภ์ของพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร 
อุปสมบทวันที่ 24 กรกฎาคม พ.ศ.2504 (วันจันทร์ ขึ้น 12 ค่ำ เดือน 8 หลัง ปีฉลู) ณ พัทธสีมาพระอุโบสถ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม แขวงพระบรมมหาราชวัง เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร โดย
สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (ปลด กิตฺติโสภโณ) สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร เป็นสมเด็จพระอุปัชฌาย์ 
พระธรรมคุณาภรณ์ (ฟื้น ชุตินฺธโร) วัดสามพระยา (ภายหลังได้รับสถาปนาสมณศักดิ์ที่ สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์) เป็นพระกรรมวาจาจารย์ 
พระเทพเมธี (กี มารชิโน) วัดทองนพคุณ (ภายหลังได้รับพระราชทานสมณศักดิ์ที่ พระธรรมเจดีย์) เป็นพระอนุสาวนาจารย์ 
ได้รับฉายาทางพระพุทธศาสนาว่า ปยุตฺโต [ปะ-ยุด-โต] มีความหมายว่า "ผู้เพียรประกอบแล้ว" ซึ่งเป็นที่มาของนามปากกาว่า "ป.อ. ปยุตฺโต" ย่อมาจากชื่อ ประยุทธ์ นามสกุล อารยางกูร และฉายา ปยุตฺโต
อุปสมบทแล้วจำพรรษาและสังกัดคณะสงฆ์อยู่ที่วัดพระพิเรนทร์ กรุงเทพมหานคร จวบจน พ.ศ. 2532 จึงย้ายมาจำพรรษาอยู่ที่วัดญาณเวศกวัน จังหวัดนครปฐม เป็นต้นมา
แรงบันดาลใจ.
สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์เคยให้สัมภาษณ์ว่าแรงบันดาลใจที่ทำให้ท่านบรรพชาสามเณรอยู่เป็นระยะเวลานานจนอุปสมบทเป็นพระภิกษุมาตลอด ส่วนหนึ่งเพราะได้อ่านนวนิยายอิงธรรมะของอาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ เช่น ใต้ร่มกาสาวพัสตร์ กองทัพธรรม อาทิตย์ขึ้นทางทิศตะวันตก จึงทำให้รู้สึกอยากเป็นส่วนหนึ่งของการเผยแผ่พระพุทธศาสนาในกองทัพธรรม 
เกียรติคุณในการทำคุณประโยชน์ต่อสังคม.
ตลอดชีวิตของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ประยุทธ์ ปยุตฺโต) ได้รับยกย่องว่าเป็นพระปฏิบัติดีปฏิบัติชอบ ไม่เคยต้องอธิกรณ์ใด ๆ ท่านได้ใช้ความรู้พระไตรปิฎกแท้ ๆ เพื่อช่วยปกป้องสังฆมณฑลในประเทศไทยจากกรณีพิพาทหลายกรณี ไม่ว่ากรณีสันติอโศกหรือกรณีวัดพระธรรมกาย ท่านได้ช่วยชี้แจงให้คนไทยได้รับทราบถึงข้อมูลเกี่ยวกับพระไตรปิฎกภาษาบาลีที่ถูกต้องเอาไว้หลายครั้ง 
ในขณะเดียวกัน ท่านยังมีบทบาทในการชี้แนะสังคมไทยในด้านการบริหารประเทศ นักวิชาการและนักปกครองไทยหลายคนตื่นตัวนำหลักพุทธธรรมมาเป็นแนวทางในการศึกษาและการพัฒนาประเทศไทย 
สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ประยุทธ์ ปยุตฺโต) ได้รับถวายปริญญาดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์ วุฒิฐานะ ประกาศเกียรติคุณและรางวัลต่างๆ เป็นจำนวนมาก ดังนี้