กบฏทูฟ่า ชู่จีเหนิง

กบฏทูฟ่า ชู่จีเหนิง หรือ กบฏมณฑลฉินโจวและเลียงจิ๋ว  เป็นกบฏชนเผ่าที่ต่อต้านราชวงศ์จิ้นตะวันตกตั้งแต่ประมาณเดือนกรกฎาคม ค.ศ. 270 ถึงต้นปี ค.ศ. 280 ในยุคสามก๊กของจีน กบฏนำโดยทูฟ่า ชู่จีเหนิงผู้นำชนเผ่าเซียนเปย์ โดยมีชนเผ่าอื่น ๆ อีกหลายชนเผ่าเข้าร่วมด้วย เช่นเกี๋ยงและตีซึ่งอาศัยอยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือของจีน การก่อกบฏกินเวลานานเกือบทศวรรษและมาถึงจุดสูงสุดในปี ค.ศ. 279 เมื่อทัพกบฏยึดมณฑลเลียงจิ๋วได้ แต่ช่วงปลายปีเดียวกันนั้น การก่อกบฏก็สิ้นสุดลงเมื่อทัพราชวงศ์จิ้นเอาชนะทูฟ่า ชู่จีเหนิงได้อย่างเด็ดขาดและสยบเหล่าชนเผ่าทั้งหลาย
ภูมิหลัง.
ในยุคราชวงศ์จิ้นตะวันตก ภูมิภาคตะวันตกเฉียงเหนือของจีนเป็นถิ่นที่อยู่ของกลุ่มชาติพันธุ์ต่าง ๆ ชาวเกี๋ยง (羌 "เชียง") ที่อยู่ใกล้เคียงทางตะวันตกได้ย้ายถิ่นฐานเข้ามาในหลงเส (陇西 "หล่งซี") และกวนต๋ง (關中 "กวานจง") ตั้งแต่ยุคราชวงศ์ฮั่นตะวันตก ชาวเกี๋ยงมักก่อกบฏเนื่องจากนโยบายกดขี่ของผู้ว่าราชการของราชวงศ์ฮั่นในท้องถิ่น ชาวตี (氐) แม้ว่ามีความสัมพันธ์ที่ค่อนข้างคงที่กับราชวงศ์ฮั่น แต่ก็เริ่มก่อกบฏร่วมกับชาวเกี๋ยงในช่วงปลายราชวงศ์ฮั่น และในปี ค.ศ. 219 รัฐบุรุษโจโฉให้ย้ายกลุ่มชนเหล่านี้ 50,000 คนจากเมืองปูเต๋า (武都郡 "อู่ตูจฺวิ้น") ไปอาศัยอยู่ริมแม่น้ำอุยโห (渭河 "เว่ย์เหอ") ในภูมิภาคกวนต๋ง บรรพบุรุษของชาวซฺยงหนู (匈奴) อย่างหลูฉุ่ยหู (盧水胡) และฉูเก้อ (屠各) ก็อาศัยในภูมิภาคตะวันตกเฉียงเหนือเช่นกัน
ในเวลานั้น ชาวเซียนเปย์ (鮮卑) ในทุ่งหญ้าสเตปป์ทางตอนเหนือย้ายถิ่นฐานลงใต้เข้าสู่อาณาเขตของชาวจีน ชาวเซียนเปย์จำนวนมากสามารถเดินทางข้ามเส้นทางโหไส (河西走廊 "เหอซีโจ่วหลาง") ได้อย่างง่ายดาย โดยมีชาวเซียนเปย์ตระกูลหนึ่งคือตระกูลทูฟ่า (禿髮) ซึ่งเริ่มมีอิทธิพลอย่างมากในภูมิภาคนี้ ในช่วงระหว่างปี ค.ศ. 256 ถึง ค.ศ. 263 เตงงายขุนพลของรัฐวุยก๊กรับการยอมจำนนของชาวเซียนเปย์หลายหมื่นคนจากโหไส และให้ย้ายไปตั้งถิ่นฐานในพื้นที่ระหว่างมณฑลเลียงจิ๋ว (涼州 "เหลียงโจว") และยงจิ๋ว (雍州 "ยงโจว")
ในปี ค.ศ. 268 พื้นที่ส่วนหนึ่งในภูมิภาคเหนือของจีนได้ผลกระทบจากภัยน้ำท่วมและภัยแล้ง เสนาบดีฟู่ เสฺวียน (傅玄) เกรงว่าชนเผ่าในภาคตะวันตกเฉียงเหนือโดยเฉพาะชนเผ่าชาวเซียนเปย์อาจจะก่อกบฏ จึงเสนอให้มอบหมายให้เฮาเหลก (胡烈 "หู เลี่ย") ข้าหลวงมณฑลฉินโจว (秦州) ให้ปราบปรามชนเผ่าเหล่านี้ที่มีแนวโน้มจะเป็นกบฏในอนาคต เนื่องจากเฮาเหลกมีชื่อเสียงในภาคตะวันตก อย่างไรก็ตาม ฟู่ เสฺวียนยังคงกังวลว่าถึงแม้เฮาเหลกจะเอาชนะกบฏได้ แต่กบฏเหล่านั้นยังสามารถหลบหนีไปยังเมืองฮันเต๋ง (安定郡 "อานติ้งจฺวิ้น") หรืออู่เวย์ (武威郡 "อู่เวย์จฺวิ้น"; ในปัจจุบันคืออำเภอจิ้ง-ยฺเหวี่ยน มณฑลกานซู่) ได้อย่างง่ายดาย จึงเสนอให้จัดตั้งเมืองใหม่บริเวณเกาผิงชฺวาน (高平川; ในปัจจุบันคือนครกู้-ยฺเหวียน เขตปกครองตนเองหนิงเซี่ยหุย) โดยให้เกณฑ์ผู้ตั้งถิ่นฐานใหม่และยกเว้นแรงงานเกณฑ์ เมืองใหม่นี้พร้อมด้วยเมืองอันเต๋งและอู่เวย์จะย้ายไปขึ้นกับมณฑลฉินโจวภายใต้การปกครองของเฮาเหลก ฟู่ เสฺวียนยังเสนอให้เปิดเส้นทางใหม่ไปทางเหนือเพื่อส่งเสริมให้เกิดการย้ายถิ่นฐานและค่อย ๆ เสริมกำลังการในยึดครองชายแดน 
ตันเกี๋ยน (陳騫 "เฉิน เชียน") เสนาบดีอีกคนหนึ่งทัดทานว่าไม่ควรแต่งตั้งเฮาเหลกและคันห่อง (牽弘 "เชียน หง") ขุนพลอีกคนหนึ่งให้เป็นข้าหลวงมณฑล โดยแย้งว่าแม้ทั้งสองคนจะเป็นขุนพลที่แข็งแกร่ง แต่ทั้งสองนั้นขาดไหวพริบและไม่เหมาะกับการรักษาความสงบเรียบร้อยบริเวณชายแดน แต่คำทัดทานของตันเกี๋ยนถูกเพิกเฉย
การก่อกบฏ.
ความสำเร็จของการก่อกบฏในช่วงต้น.
ต่อมาไม่นานก็เกิดการก่อกบฏขึ้นในมณฑลฉินโจวในเดือนมิถุนายนหรือกรกฎาคม ค.ศ. 270 หลังเฮาเหลกสูญเสียการสนับสนุนจากชนเผ่าต่าง ๆ ผู้นำการก่อกบฏคือทูฟ่า ชู่จีเหนิง (禿髮樹機能) หัวหน้าของตระกูลทูฟ่าในโหไส (河西 "เหอซี") แม้ว่าทูฟ่า ชู่จีเหนิงเป็นชาวเซียนเปย์ แต่บันทึกประวัติศาสตร์ระบุว่ากลุ่มกบฏประกอบด้วยคนจากหลากหลายชนเผ่า กบฏกลุ่มนี้ถูกเรียกโดยรวม ๆ ว่าเป็นชาว "เกี๋ยง" ("เชียง") หรือชาว "ตี" 
เฮาเหลกนำพลไปตั้งค่ายที่เนินว่านหู (萬斛堆 "ว่านหูตุย"; ตั้งอยู่ในอำเภอเกาหลาน มณฑลกานซู่) เพื่อรบกับทูฟ่า ชู่จีเหนิง แต่ทูฟ่า ชู่จีเหนิงและเหล่าหัวหน้าเผ่า ได้แก่ ไป๋หู่เหวิน (白虎文) และเย่าหลานหนี (藥蘭泥) ได้ล้อมกำลังทหารของเฮาเหลกและสังหารเฮาเหลกลงได้ ซือหม่า เลี่ยง (司馬亮) ผู้เป็นอ๋องแห่งฝูเฟิง (扶風王 "ฝูเฟิงหวาง") ควรต้องส่งกำลังเสริมไปช่วยเฮาเหลกโดยใช้ผู้ใต้บังคับบัญชาคือหลิว ฉี (劉旂) และจิ้ง เหยี่ยน (敬琰) แต่ทั้งสองปฏิเสธที่จะเคลื่อนกำลังพล จักรพรรดิสุมาเอี๋ยน (จิ้นอู่ตี้) ทรงต้องการจะลงโทษหลิว ฉี แต่ซือหม่า เลี่ยงทรงปกป้องหลิว ฉีไว้ ซือหม่า เลี่ยงจึงทรงถูกปลดจากตำแหน่งเป็นการชดเชย ต่อมา ซู ยฺหวี (蘇愉) ข้าหลวงมณฑลเลียงจิ๋วนำทัพออกรบ แต่ก็ถูกทูฟ่า ชู่จีเหนิงตีแตกพ่ายที่เขาจิน (金山 "จินชาน"; ตั้งอยู่ในอำเภอชานตาน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน)
หลังการปลดซือหม่า เลี่ยงออกจากตำแหน่ง จักรพรรดิสุมาเอี๋ยนทรงส่งฉือ เจี้ยน (石鑒) ขุนพลสงบภาคตะวันตก (安西將軍 "อานซีเจียงจฺวิน") และเถียน จาง (田章) ผู้พิทักษ์ทัพสำแดงเดช (奮威護軍 "เฟิ่นเวย์ฮู่จฺวิน") ให้ไปปราบกบฏ ฉือ เจี้ยนสั่งให้เตาอี้ (杜預 "ตู้ ยฺวี่") ผู้ใต้บังคับบัญชาให้ไปโจมตีทูฟ่า ชู่จีเหนิง แต่เตาอี้ทัดทานโดยให้ความเห็นว่าข้าศึกยังมีขวัญกำลังใจสูงหลังชัยชนะครั้งล่าสุด ตรงข้ามกับกำลังพลของราชวงศ์จิ้นที่ขวัญกำลังใจน้อยลง เตาอี้เสนอให้รอคอยจนกระทั่งฤดูใบไม้ผลิมาถึงจึงค่อยเข้าโจมตี ในระหว่างนั้นก็สร้างเสริมกำลังและสะสมเสบียงอาหารไปพลาง ฉือ เจี้ยนคิดว่าเตาอี้กำลังทำให้การศึกตกอยู่ในความเสี่ยง จึงให้จับกุมเตาอี้ใส่รถนักโทษส่งกลับไปนครหลวงลกเอี๋ยง (洛陽 "ลั่วหยาง") เพื่อให้เสนาบดีตุลาการพิจารณาโทษ จากนั้นฉือ เจี้ยนจึงดำเนินการตามแผนเดิมของตน แต่ไม่สามารถเอาชนะทูฟ่า ชู่จีเหนิงได้ ในวันที่ 27 สิงหาคม ค.ศ. 270 ซือหม่า จฺวิ้น (司馬骏) ผู้เป็นอ๋องแห่งหรู่อิน (汝阴王 "หรู่อินหวาง") ได้รับการแต่งตั้งเป็นมหาขุนพลพิทักษ์ภาคตะวันตก (鎮西大將軍 "เจิ้นซีต้าเจียงจฺวิน") และแม่ทัพของมณฑลยงจิ๋ว เลียงจิ๋ว และมณฑลอื่น ๆ ในภาคตะวันตก และได้รับมอบหมายให้ป้องกันภูมิภาคกวนต๋ง
ในเดือนเมษายนหรือพฤษภาคม ค.ศ. 271 ทูฟ่า ชู่จีเหนิงร่วมกับเหล่าชนเผ่าในเขตเมืองเป่ย์ตี้ (北地; อยู่ในนครชิ่งหยาง มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) บุกเมืองกิมเสีย (金城 "จินเฉิง"; อยู่บริเวณอำเภอยฺหวีจง มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) คันห่องข้าหลวงมณฑลเลียงจิ๋วนำกำลังพลเข้ารบกับทัพของทูฟ่า ชู่จีเหนิง แต่กำลังพลชาวเกี๋ยงในทัพของคันห่องไม่พอใจที่คันห่องปฏิบัติต่อพวกตนไม่ดี จึงก่อกบฏและเข้าร่วมกับทูฟ่า ชู่จีเหนิง ทูฟ่า ชู่จีเหนิง, ไป๋หู่เหวิน และเย่าหลานหนีเอาชนะและสังหารคันห่องได้ที่เขาชิง (青山 "ชิงชาน"; ตั้งอยู่ในอำเภอหฺวาน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ภายหลังจากที่ล้อมกำลังทหารของคันห่องไว้ได้ ต่อมาเอียวหัว (楊欣 "หยาง ซิน") ได้รับการแต่งตั้งเป็นข้าหลวงมณฑลเลียงจิ๋วคนใหม่
ในปี ค.ศ. 272 อิ่น ฉฺวี (尹璩) เจ้าเมืองตุนหฺวาง (敦煌) เสียชีวิต เอียวหัวยืนคำร้องให้ตั้งเหลียง เฉิง (梁澄) นายอำเภอตุนหฺวางให้สืบทอดตำแหน่งเจ้าเมืองของอิ่น ฉฺวี แต่ซ่ง จื้อ (宋質) เจ้าหน้าที่ปกครอง (功曹 "กงเฉา") ปลดเหลียง เฉิงและตั้งให้ที่ปรึกษาลิ่งหู เฟิง (令狐豐) ให้ดำรงตำแหน่งเจ้าเมืองแทน เอียวหัวนำกำลังทหารเข้ารบกับลิ่งหู เฟิง แต่ถูกกำลังทหารของซ่ง จื้อตีแตกพ่าย
ก่อนหน้านี้เตงงายเคยให้ซ่อมแซมเชิงเทินและให้สร้างป้อมปราการหลายแห่งในมณฑลเลียงจิ๋งและยงจิ๋วเพื่อจุดประสงค์ในการป้องกันในเวลานั้น หลังเกิดกบฏทูฟ่า ชู่จีเหนิงขึ้น ข้าราชการและราษฎรจำนวนมากเข้าไปหลบภัยในป้อมปราการเหล่านั้น
ปฏิกิริยาในราชสำนักราชวงศ์จิ้น.
การก่อกบฏในมณฑลฉินโจวและเลียงจิ๋วทำให้จักรพรรดิสุมาเอี๋ยนทรงกังวลอย่างมาก ในปี ค.ศ. 271 เสนาบดีสองคนของพระองค์ได้แก่เริ่น ข่าย (任愷) และยฺหวี่ ฉุน (庾純) พยายามบ่อนทำลายกาอุ้นที่เป็นศัตรูทางการเมืองของทั้งสอง โดยการทูลเสนอจักรพรรดิสุมาเอี๋ยนให้ส่งกาอุ้นไปนำทัพเข้ารบกับทูฟ่า ชู่จีเหนิง จักรพรรดิสุมาเอี๋ยนทรงเห็นด้วยและยังทรงออกพระราชโองการแต่งตั้งให้กาอุ้นดำรงตำแหน่งที่จำเป็น กาอุ้นรู้สึกไม่สบายใจกับการตัดสินพระทัยของจักรพรรดิสุมาเอี๋ยน แต่ด้วยความช่วยเหลือของซุนโจย (荀勗 "สฺวิน ซฺวี่") กาอุ้นจึงยังคงอยู่ในนครลกเอี๋ยงได้หลังจัดให้มีการสมรสระหว่างเจี่ย หนางเฟิง (賈南風) ที่เป็นบุตรสาวของตน กับซือหม่า จง (司馬衷) ที่เป็นรัชสมัยของจักรพรรดิสุมาเอี๋ยน เมื่อขุนพลเอียวเก๋าถวายฎีกาเสนอให้บุกง่อก๊กที่เป็นรัฐอริของราชวงศ์จิ้น แต่ก็ถูกเสนาบดีคนอื่น ๆ หลายคนคัดค้านอย่างหนัก โดยแย้งว่าการปราบปรามกบฏในมณฑลฉินโจวและเลียงจิ๋วควรมีความสำคัญมากกว่า
การโต้กลับของราชวงศ์จิ้น.
หลังซือหม่า จฺวิ้นปราบกบฏไม่สำเร็จ จึงหันไปมุ่งเน้นให้ทหารทำการเกษตรในภูมิภาคกวนต๋ง ในเดือนกันยายนหรือตุลาคม ค.ศ. 274 กบฏจากมณฑลเลียงจิ๋วเข้าตีเมืองกิมเสียอีกครั้ง แต่ซือหม่า จฺวิ้นเอาชนะได้และสังหารฉีเหวินหนี (乞文泥) ซึ่งเป็นหนึ่งในผู้นำของกองกำลังกบฏ ในปี ค.ศ. 275 ซือหม่า จฺวิ้นรบกับทูฟ่า ชู่จีเหนิงและเอาชนะได้ สังหารฝ่ายกบฏได้ 3,000 คน ต่อมาในปีเดียวกัน ซือหม่า จฺวิ้นได้รับคำสั่งให้นำพล 7,000 นายไปเสริมให้กำลังทหารประจำการในมณฑลเลียงจิ๋ว ทูฟ่า ชู่จีเหนิง, โหวต้านปั๋ว (侯彈勃) และเหล่าผู้ติดตามวางแผนจะจู่โจมนิคมเกษตรทางทหารในภูมิภาคกวนต๋งในระหว่างที่ซือหม่า จฺวิ้นไม่อยู่ แต่บุนเอ๋ง (文鴦 "เหวิน ยาง") ที่เป็นผู้ใต้บังคับบัญชาของซือหม่า จฺวิ้นได้นำทัพผสมจากมณฑลเลียงจิ๋ว ฉินโจว และยงจิ๋วเข้าคุกคามกบฏ ทูฟ่า ชู่จีเหนิงส่งโหวต้านปั๋วและชนเผ่าอีก 20 คนไปยอมจำนนต่อราชวงศ์จิ้น แต่ละคนส่งบุตรชายของตนไปเป็นตัวประกัน บุนเอ๋งยังได้รับการยอมจำนนจากชนเผ่า 200,000 คนจากเมืองฮันเต๋ง, เป่ย์ตี้ และกิมเสีย รวมถึงหัวหน้าเผ่าจี๋เคอหลัว (吉軻羅), โหวจินตัว (侯金多) และเร่อ-จฺหย่ง (熱冏) ในช่วงเวลาไล่เลี่ยกันนั้น เมื่อราวเดือนกรกฎาคม หม่า สฺวิน (馬循) นายกองพันแห่งอู้และจี่ (戊己校尉 "อู้จี่เซี่ยวเว่ย์") ซึ่งประจำการอยู่ในภูมิภาคตะวันออกได้รบกับกบฏชนเผ่าเซียนเปย์และสังหารเหล่าผู้นำกบฏได้