พระยาพุทธวงส์

พระยากากวรรณาทิปะราชวชิรปราการ หรือ พระยาพุทธวงส์  เป็นเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 4 ระหว่างปี พ.ศ. 2369 - พ.ศ. 2389 แห่งราชวงศ์ทิพย์จักร และเป็นผู้มีบทบาทสำคัญในการรวบรวมผู้คนมาเป็นประชากรของเมืองเชียงใหม่ในรัชสมัยพระเจ้ากาวิละ
พระราชประวัติ.
พระยาพุทธวงส์ หรือ เจ้าหลวงแผ่นดินเย็น มีนามเดิมว่า นายพุทธวงส์ เป็นเจ้าโอรสองค์ใหญ่ของนายพ่อเรือน พระราชอนุชาในเจ้าฟ้าสิงหาราชธานีเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว ผู้ครองนครลำปางกับแม่เจ้าจันทาราชเทวี และเป็นเจ้าราชนัดดา (หลานปู่) ในพระยาไชยสงคราม (ทิพย์ช้าง) (พระญาสุละวะฤๅไชยสงคราม) กับแม่เจ้าพิมพาราชเทวี ซึ่งเป็นองค์ต้นราชวงศ์ทิพย์จักร (เชื้อเจ้าเจ็ดตน)
พระยาพุทธวงส์ มีพระอนุชาและพระขนิษฐา รวม 5 พระองค์ มีพระนามตามลำดับ ดังนี้
เมื่อพระยาอุปราชคำฟั่นได้รับการสถาปนาเป็นพระยาเชียงใหม่ เจ้าพุทธวงส์ได้รับสถาปนาเป็น"พระยาอุปราชเชียงใหม่"แทนเมื่อวันที่ 31 มกราคม จ.ศ. 1185 ปีมะแม (นับแบบปัจจุบันตรงกับ พ.ศ. 2367) เมื่อพระยาเชียงใหม่คำฟั่นถึงแก่อนิจกรรม เจ้านายและขุนนางเชียงใหม่จึงทูลเชิญพระยาอุปราชพุทธวงส์ขึ้นสืบราชสมบัติในวันที่ 20 พฤษภาคม จ.ศ. 1188 ปีจอ (นับแบบปัจจุบันตรงกับ พ.ศ. 2369) แต่พระยาพุทธวงส์ยังคงประทับที่คุ้มเดิมหน้าวัดพระสิงห์ แม้จะได้รับทูลเชิญให้ประทับที่หอคำ ก็เกรงบารมีพระประยูรญาติที่ล่วงลับไปแล้ว จึงให้สร้างหอเทียมขึ้นทางทิศใต้ของหอคำ ประทับที่หอคำได้ 7 วันรับราชาภิเษกแล้วย้ายไปประทับที่หอเทียม เฉลิมพระนามว่า"ภูมิปาลรัฏฐาธิปติ"
พระยาพุทธวงส์ ป่วยถึงแก่อสัญกรรมในเดือน 7 ปีมะเมีย จ.ศ. 1208 (ราวเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2389)
ราชโอรส ราชธิดา.
พระยาพุทธวงส์ มีเจ้าราชโอรสและราชธิดา รวม 9 พระองค์ อยู่ในณ เชียงใหม่ มีพระนามตามลำดับ ดังนี้
ภายหลังล้นเกล้ารัชกาลที่ ๖ ได้โปรดเกล้าพระราชทานนามสกุลให้ร้อยโทเข่งผู้รับราชการทหารตำแหน่งผู้รั้งผู้บังคับกองร้อยที่ ๒ กรมทหารพรานในกองพลทหารบกที่ ๖ ณ เวลานั้น
คือ “บุณยปรรณานนท์” ร้อยโทเข่งจึงได้ให้น้องทั้งสองใช้นามสกุลนี้ และเป็นต้นตระกูลและสืบต่อจนกาลปัจจุบัน
การครองเมืองเชียงใหม่.
ด้านเศรษฐกิจ ในรัชสมัยของพระยาพุทธวงส์ หรือเจ้าหลวงแผ่นดินเย็น นับได้ว่าเป็นช่วงที่ไม่มีศึกสงคราม มีความเจริญทางเศรษฐกิจ กำลังการผลิตของประชากรมากขึ้น แหล่งเพาะปลูกกว้างขวาง ข้าวของเครื่องใช้เริ่มจะละเมียดละไมขึ้น ข้าวปลาอาหารที่เคยผลิตหรือจัดหาเพื่อความอยู่รอดในช่วงก่อนหน้านั้น เริ่มมีมากขึ้นจนเหลือเฟือในบางครั้ง ซึ่งตลาดก็เริ่มมีบทบาทเป็นศูนย์กลางในการแลกเปลี่ยนสินค้า จากตลาดนัดกลายเป็นตลาดที่มีสินค้านานาชนิด โดยเฉพาะตลาดกลางการค้าขายบริเวณหน้าวัดพระสิงห์ และขยายไปยังตลาดที่ถนนท่าแพในปัจจุบัน
มีเส้นทางการค้าขายหลัก 2 เส้นทาง คือ เส้นทางบก (มะละแหม่ง-ล้านนา-รัฐฉาน-ยูนนาน) และเส้นทางเรือ (ลำน้ำปิง กรุงเทพฯ-ล้านนา)
ด้านการศึกษา ในช่วงแรกยังเป็นการศึกษาในรูปแบบเดิมคือการฝึกอาชีพหรือการดำรงชีวิตตามความชำนาญในครอบครัว หรือเรียนตามสนใจของแต่ละคน ส่วนการศึกษาที่เป็นระบบนั้น จะเป็นรูปแบบของการเรียนในวัด ซึ่งไม่แตกต่างไปจากรัชสมัยของพระเจ้ากาวิละ แต่ที่แตกต่างอย่างชัดเจนคือ จำนวนวัด และจำนวนพระสงฆ์เพิ่มมากขึ้น และมีการคัดลอกคัมภีร์ใบลานต่างๆ มากขึ้นตามไปด้วย
โดยรวมแล้วในรัชสมัยของพระยาพุทธวงส์ เป็นช่วงที่นครเชียงใหม่มีความเจริญและรับรู้ถึงชนชาติอื่นและการเปลี่ยนแปลงของโลกมากขึ้น มีการสัมพันธ์กับอังกฤษ และรู้จักการบริหารที่ไม่ใช้กำลังในการทำศึกสงคราม นับเป็นจุดเปลี่ยนของนครเชียงใหม่ เข้าสู่กระแสการบริหารและการเศรษฐกิจของโลก
"แมคลอยด์เข้าเฝ้าพญาพุทธวงศ์แห่งเชียงใหม่ พ.ศ. ๒๓๘๐"
<templatestyles src="แม่แบบ:คำพูด/style.css" />ข้าพเจ้าส่งคนไปพบเจ้าราชวงศ์ตั้งแต่เช้าตรู่ เพื่อขอขุนนางบางคนมาหาข้าพเจ้าเพื่อร่วมเดินทางไปหอคำของเจ้าชีวิต<br>เวลา ๑๑ นาฬิกา ขุนนางในเค้าสนามบางคนมาพร้อมถาดใส่ของถวาย และคุ้มกันข้าพเจ้า ข้าพเจ้าขี่ม้าเข้าเมือง และถูกขอให้ลงจากหลังม้าบริเวณหอคำของเจ้าชีวิต ซึ่งพระองค์ต้อนรับข้าพเจ้าในโถงใหญ่ อันเป็นอาคารก่ออิฐ มีบานหน้าต่างเล็กๆ ผนังภายในฉาบปูน เขียนจิตรกรรมโดยรอบ วาดเรื่องพระเจ้า ๕๕๐ ชาติหรือพุทธประวัติ และภาพวาดชาวตะวันตก ฯลฯ <br>หลังคารองรับด้วยเสาสองแถวตรงกลาง บัลลังก์ที่ทอดอยู่ ณ ปลายด้านหนึ่งของอาคาร ด้านบนมีปราสาท ที่ทำด้วยผ้าขาวซ้อนกัน ๗ ชั้น แต่ละชั้นมีลักษณะคล้ายร่ม เบื้องหน้าบัลลังก์ลาดพรม ๑ ผืน บนพรมวางเบาะสำหรับเจ้าชีวิต ตรงกันข้ามที่ประทับของพระองค์ มีพรมที่คล้ายกันอีก ๑ ผืน ปูไว้สำหรับข้าพเจ้า เจ้าราชวงศ์นั่งทางซ้ายมือข้าพเจ้าอยู่หลังเสา และขุนนางคนอื่นๆ อยู่ทางขวามือ ทุกคนแต่งกายดีกว่าเจ้านายเมืองลำพูน แต่ไม่มีเครื่องประดับแม้สักชิ้น หลายคนไม่สวมเสื้อ<br>ในลานด้านนอกมีนักดนตรีประโคมเสียงดัง และหน้าประตูทางเข้าท้องพระโรงมีชายไม่กี่คนถือปืนคาบศิลาและดาบ หลังจากรอประมาณ ๑๐ นาที เจ้าชีวิตก็เสด็จออกมา มีชายสองสามคนแต่งกายซอมซ่อเดินนำหน้า อาวุธเป็นดาบและหอก แล้วแยกไปยืนอยู่ทั้งสองข้างของบัลลังก์ เจ้าชีวิตสวมเสื้อสีขาวเนื้อหยาบ และผ้านุ่งพื้นเมืองเหมือนผ้าปะโซของพม่า แต่สีไม่สดใสเท่า <br>พระองค์ถือดาบไม่มีฝัก ซึ่งข้าพเจ้าได้ฟังมาว่าเป็นธรรมเนียมของพวกเขา และยืมมาจากชาวลัวะ เจ้าชีวิตอายุ ๘๓ ปี แต่ดูไม่แก่เหมือนที่ข้าพเจ้าคิด เจ้าราชวงศ์เป็นบุคคลที่สนทนาตลอดเวลา เจ้าชีวิตพูดแต่น้อย<br>หน้าประตูทางเข้าหอคำมีปืนเหล็ก ๔ กระบอก หลอมจากต่างประเทศ แต่ละกระบอกตั้งอยู่บนรถลากภายใต้เพิงที่ทรุดโทรม นอกจากนั้น ข้าพเจ้ายังเห็นปืนอีก ๔๐ กระบอกหลายขนาด กองอยู่ที่มุมหนึ่ง<br>หน้าหอคำเป็นลานโล่ง เป็นที่ตั้งของเค้าสนาม อาคารที่ดีที่สุดในที่แห่งนี้ และคุก ซึ่งเป็นเพิงขนาดเล็กประมาณ ๘ ตารางฟุต มีรั้วไม้ที่แข็งแรงล้อมรอบ ประตูมีขนาดพอให้คนคนหนึ่งก้มตัวเข้าไปได้ ดูเหมือนกรงขังสัตว์ป่ามากกว่าของคน<br>เมื่อกลับมาที่เรือน สังฆราชผู้เป็นญาติกับเจ้าหอหน้ามาพบ ความใคร่รู้ได้นำตัวท่านและบรรดาพระสงฆ์มา ท่านถามทุกอย่างที่เห็น ทั้งเสื้อ เต็นท์ เก้าอี้ และเครื่องวัด ทั้งไม่ละอายหรือตะขิดตะขวงใจที่ขอสิ่งของเหล่านั้น ทว่าถูกปฏิเสธบ่อยครั้ง<br>เจ้าฟ้าเมืองเชียงตุงองค์ก่อน ที่พำนักในเชียงใหม่ ไม่อยู่ด้วยลงไปกรุงเทพฯ พร้อมเจ้านายคนอื่นๆ สาเหตุที่ลงไปนั้น เพราะน้องชายหรือเจ้าฟ้าเมืองเชียงตุงองค์ปัจจุบัน พยายามเปิดการติดต่อทั้งเมืองกับชาวเชียงใหม่ และกับพวกเรา บุตรของท่านนั้นดูไม่มีสง่าราศีนัก<br>มันเป็นเรื่องยากในการแยกแยะเจ้านายออกจากชาวเมืองด้วยเสื้อผ้าอย่างเดียว เพราะทุกชนชั้นแต่งกายคล้ายกันหมด บางคราวจำนวนผู้ติดตามก็เป็นนัยะบอกถึงชั้นยศเท่านั้นฯ