รายาฮีเยา

รายาฮีเยา ("ราจาฮีเจา", มลายูปัตตานี: ; สวรรคต พ.ศ. 2159) หรือ นาชาแยฮีเยา เป็นพระราชธิดาในสุลต่านมันโซร์ชาห์ รายาฮีเยาขึ้นครองราชสมบัติอาณาจักรปตานีหลังการสวรรคตของรายาบะห์โดร์ชาห์ พระราชอนุชา ทำให้อาณาจักรขาดรัชทายาทที่เป็นผู้ชาย รัชสมัยของพระองค์ได้รับการยกย่องว่าเป็นรัชสมัยแห่งความร่มเย็น ในช่วงต้นรัชกาลพระองค์ต้องเผชิญหน้ากับอำมาตย์และเสนาบดีที่แสวงหาอำนาจกับกษัตริย์ผู้หญิงพระองค์แรกของปะตานี แต่ด้วยพระราโชบายด้านการค้า ระบบเศรษฐกิจ รวมไปถึงการต่างประเทศ ทำให้อาณาจักรปตานีภายใต้การปกครองของเจ้าเหนือหัวที่เป็นอิสตรี เจริญรุ่งเรืองเป็นอย่างดี ซึ่งปตานีภายใต้การปกครองของราชนารีถึงสี่รัชกาลนี้ เป็นช่วงที่ปตานีมีความรุ่งเรืองด้านเศรษฐกิจสูงสุดจากการเป็นเมืองท่านานาชาติในฝั่งตะวันออกของคาบสมุทรมลายู เคียงคู่กับเมืองมะละกาในฝั่งตะวันตก
นอกจากการค้าและการต่างประเทศแล้ว รายาฮีเยายังใส่พระทัยพสกนิกรของพระองค์ ด้วยการขุดคลองชลประทานที่หมู่บ้านเตอร์มางัน เพื่อลดทอนความเค็มของคลองกือเซะ ทำให้ราษฎรสามารถนำน้ำไปใช้ด้านเกษตรกรรมและอุปโภค-บริโภคได้ นับว่าเป็นกษัตริย์ที่พสกนิกรเคารพรัก และให้การยอมรับในความสามารถด้านการปกครอง
พระปรมาภิไธย.
พระนาม "ฮีเยา" เป็นคำมลายู แปลว่า สีเขียว
ในเอกสารของฟือร์เนา เม็งดึช ปิงตู  นักเขียนและนักสำรวจชาวโปรตุเกส ระบุว่า กษัตริย์อยุธยาขนานพระอิสริยยศ "พระเจ้า" ที่มีความหมายว่า พระเจ้าแผ่นดิน แต่ชาวมลายูออกเสียงเป็น "เปอราเจา"  แก่กษัตริย์ปตานีทุกพระองค์ เพราะฝ่ายอยุธยามองว่าปตานีเป็นประเทศราชของตนเอง ที่ต้องส่งต้นไม้เงินต้นไม้ทองทุก ๆ สามปี นอกจากนี้กษัตริย์อยุธยายังออกพระนามรายาฮีเยาและนางพญาผู้ครองปตานีว่า "พระนางเจ้าหญิง" แต่ชาวเมืองตานีออกเสียงเป็น "นาชาแย", "รายาจาเย็ง" หรือ "นังจาแย"
รายาฮีเยามีพระนามหลังสวรรคตว่า "มาร์โฮมเกอร์ตามางัน" ("มาร์ฮุมตัมบางัน") เพราะรายาฮีเยาเคยเสด็จไปทอดพระเนตรการขุดคลองที่หมู่บ้านเตอร์มางัน (ปัจจุบันตั้งอยู่ใกล้กับบ้านปรีกี ตำบลเมาะมาวี อำเภอยะรัง จังหวัดปัตตานี)
พระราชประวัติ.
มูลเหตุแห่งการครองราชย์.
รายาฮีเยาเป็นพระราชธิดาในสุลต่านมันโซร์ชาห์ ("มันซูร์ชะฮ์") ประสูติแต่พระอัครมเหสี ซึ่งสุลต่านมันโซร์มีพระราชโอรสสองพระองค์ คือ รายาบะห์โดร์ ("บะฮ์ดูร์") เป็นพระราชโอรสพระองค์แรก และรายาบีมา  เป็นพระราชโอรสพระองค์เล็ก ทั้งสองประสูติแต่บาทบริจาริกา และมีพระราชธิดาสี่พระองค์ คือ รายาฮีเยา รายาบีรู รายาอูงู และรายาเอมัซเกอเรอจัง  ตามลำดับ พระนามของพระราชธิดานั้นตั้งตามสีของสายรุ้ง คือ สีเขียว สีฟ้า สีม่วง และสีทอง ตามลำดับ ซี่งเจ้าหญิงพระองค์เล็ก คือ รายาเอมัซเกอเรอจัง สิ้นพระชนม์ตั้งแต่ยังเป็นทาริกา
สุลต่านมันโซร์ชาห์เสด็จสวรรคตเมื่อรายาฮีเยามีพระชนมายุราว 20 พรรษา ก่อนสวรรคต พระองค์มีพระบรมราชโองการให้สถาปนาสุลต่านปาเตะสยาม ("ปาติกเซียม") หรือ พระกุมารสยาม พระภาติยะวัย 9 พรรษา ขึ้นเป็นสุลต่านแห่งปตานีหลังพระองค์เสด็จสวรรคต ซึ่งก็เป็นไปตามพระราชประสงค์ สุลต่านปาติกสยามขึ้นครองราชสมบัติเป็นยุวราชา โดยมีรายาอาอีชะห์ ("อาอีชะฮ์") พระราชปิตุจฉา คอยปฏิบัติหน้าที่เป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ แต่สุลต่านปาติกสยามเสวยราชสมบัติได้ไม่นาน ก็ถูกรายามัมบัง ("บัมบัง") พระเชษฐาที่ประสูติแต่บาทบริจาริกา ซึ่งขุนนางชื่อศรีอัมรัต ("เซอรีอัมรัต") กราบทูลยุยงจนเกิดจิตริษยาหมายจะช่วงชิงราชสมบัติ ใช้กริชจ้วงแทงสุลต่านปาติกสยามทางด้านหลัง ฝ่ายรายาอาอีชะห์ทอดพระเนตรเห็นเหตุพอดี จึงเข้าสวมกอดป้องกันสุลต่านน้อย ก็พลอยถูกประทุษร้ายจนสิ้นพระชนม์ลงด้วย สุดท้ายรายามัมบังก็ถูกคมหอกของศรีอัมรัตสังหารจนสิ้นพระชนม์ไปด้วย
หลังการสวรรคตของสุลต่านปาเตะสยาม รายาบะห์โดร์เสวยราชสมบัติปตานี การสืบราชสมบัติกลับมาอยู่ในสายของสุลต่านมันโซร์ชาห์อีกครั้ง แต่หลังจากเสวยราชย์ได้พักใหญ่ รายาบีมา ซึ่งเป็นพระอนุชา ถูกขุนนางชื่อศรีอามานปะห์ลาวัน ("เซอรีอามันปะฮ์ลาวัน") กราบทูลยุยุง รายาบีมาจึงลอบปลงพระชนม์สุลต่านบะห์โดร์จนเสด็จสวรรคต และรายาบีมาก็ถูกทหารประจำพระราชวังปลงพระชนม์ทันทีภายในพระราชวัง ทำให้ราชบัลลังก์ปตานีขาดรัชทายาทที่เป็นชายทั้งหมด เพราะสุลต่านบะห์โดร์ก็ไม่มีพระราชบุตรสืบราชสันตติวงศ์ การชิงดีชิงเด่นในราชสำนักและการเปลี่ยนแปลงนี้เกิดขึ้นอย่างรวดเร็วภายในระยะเวลา 12 ปี หลังการสวรรคตของสุลต่านมันโซร์ชาห์ พระราชชนกของรายาฮีเยา
เมื่อราชบัลลังก์ไร้รัชทายาท จึงมีการประชุมร่วมกันระหว่างพระบรมวงศานุวงศ์ที่เหลือกับเสนาบดี มีมติแต่งตั้งรายาฮีเยาเป็นนางพญาครองเมืองปตานี ถือเป็นสมเด็จพระราชินีนาถพระองค์แรกที่ขึ้นครองปตานี
เสวยราชย์.
เจ้าเมืองสายก่อกบฏ.
รายาฮีเยาเสวยราชย์สมบัติเมื่อ พ.ศ. 2127 ขณะมีพระชนมายุได้ 32 พรรษา ขุนนางและข้าราชบริพารต่างเดินทางเพื่อมาถวายสัตย์ปฏิญาณสาบานตนเพื่อแสดงความจงรักภักดีตามธรรมเนียมต่อหน้าพระพักตร์ ขาดแต่เบินดาฮารากายูเกอลัต<templatestyles src="การอ้างอิง/styles.css"/>[ก]  อัครมหาเสนาบดีปาตานี ผู้ทรงอิทธิพลแห่งเมืองสาย ซึ่งลักลอบซ่องสุมไพร่พลในสังกัดประมาณ 5,000 นาย พร้อมทหารเอกคู่ใจอีก 40 นาย ซึ่งกลุ่มหลังนี้ผ่านพิธีกรรมไสยศาสตร์เรื่องคงกระพัน สำหรับก่อกบฏรายาฮีเยาโดยเฉพาะ ไม่กี่เดือนต่อมาหลังการเสวยราชสมบัติ เบินดาฮารากายูเกอลัตได้เคลื่อนกำลังพลประชิดราชธานี บรรดาขุนนางต่าง ๆ ที่ทราบเหตุการณ์ต่างอ้างลาป่วยเพื่อหลบหนีภัยการเมือง
เบินดาฮารากายูเกอลัตเดินเข้าไปยังเขตพระราชฐานของพระราชวังอิซาตานานีลัมมุ่งไปยังท้องพระโรง รายาฮีเยาทรงฉลองพระองค์สีเขียว พระศอทรงสวมพวงมาลัยร้อยด้วยด้ายทองคำ เสด็จออกทรงยืนบนบันไดขั้นบนสุดของราชอาสน์ โดยมีราชองครักษ์สองนายประจำกายอยู่เบื้องล่าง พร้อมด้วยข้าราชบริพารและนางกำนัลหมอบกายอยู่พื้นท้องพระโรง ครั้นเบินดาฮารากายูเกอลัต เจ้าเมืองสาย เดินเข้ามายังท้องพระโรง รายาฮีเยาทรงถอดพวงพวงมาลัยจากพระศอโยนพระราชทานแก่เจ้าเมืองสาย โดยมิได้เอื้อนเอ่ยพระโอษฐ์เจรจาสิ่งใด ท่ามกลางความงุนงงของผู้ติดตาม เบินดาฮารากายูเกอลัตหมอบลงถวายคำนับเบื้องพระบาท นำพวงมาลัยดังกล่าวมาพันรอบศีรษะ พร้อมกับวางกริชประจำกายลงบนพื้น จากนั้นได้เปล่งวาจาถวายพระพรว่า "ขอองค์ราชินีนาถทรงพระเจริญยิ่งยืนนาน ขอบุญญาบารมีแห่งพระองค์จงเพิ่มทวีสู่ราชบัลลังก์อาณาจักรแห่งนี้ตลอดไป" ("Daulat Tuanku bertambah-tambah daulat sa'adat Duli Tuanku diatas takhta kerajaan yang mahamulia") รายาฮีเยาเสด็จกลับโดยมิได้ตรัสสิ่งใดอีก ฝ่ายเบินดาฮาราเองมีคำสั่งให้ไพร่พลถอนกำลังออกจากเมืองหลวง แล้วกล่าวถึงนัยของพวงมาลัยคล้องพระศอคือเครื่องหมาย "ขอชีวิต" ของพระราชินีนาถ
หลังจากนั้น เบินดาฮารากายูเกอลัตก็กลับไปยังเมืองสาย ไม่รบกวนพระเนตรพระกรรณของรายาฮีเยาอีกเลยตลอดรัชกาล
การพาณิชยนาวี.
ในสมัยของพระองค์ บ้านเมืองมีความเจริญรุ่งเรืองมาก เป็นยุคทองด้านการค้ากับต่างประเทศ กษัตริย์จากยุโรปและเมืองต่าง ๆ ได้ส่งคณะทูตมาเจริญสัมพันธไมตรี รวมทั้งสยามและญี่ปุ่น เมื่อ พ.ศ. 2135 ถือเป็นครั้งแรกที่ญี่ปุ่นเข้ามาค้าขายกับปตานี ชาวฮอลันดาเข้ามาทำการค้ากับปตานีครั้งแรก ต่อมา พ.ศ. 2148 ชาวสเปนได้เดินทางเข้ามาค้าขายที่เมืองปตานี และ พ.ศ. 2153 ชาวอังกฤษได้เดินทางเข้ามาค้าขายที่เมืองปตานี โดยรายาฮีเยาใช้วิธีการทูตเพื่อกระชับสัมพันธไมตรี อย่างกรณีที่ญี่ปุ่นนำพระราชสาสน์จากจักรพรรดิและนำสินค้าเข้าสู่ปตานี ในเจ็ดปีต่อมา รายาฮีเยาจึงส่งราชทูตไปเจริญสัมพันธไมตรีตอบกลับครั้งแรกใน พ.ศ. 2142 และครั้งที่สองใน พ.ศ. 2149 เพื่อเชื่อมการค้าระหว่างเมืองฮิราโดะกับปตานี
ฮอลันดาเริ่มติดต่อค้าขายกับปตานีครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2144 นำโดยกัปตันดาเนียล ฟาน เด เล็ก  นำเรือสินค้าฮอลันดาเทียบท่าที่ปตานี ซึ่งรายาฮีเยามีพระบรมราชานุญาตให้ชาวดัตช์ค้าขายได้อย่างเสรี แต่ก็สร้างความไม่พอใจแก่ชาวโปรตุเกสและญี่ปุ่นที่เข้ามาก่อนไม่น้อย ต่อมาจาคอบ ฟาน เน็ก  ได้นำเรือ "อัมสเตอร์ดัม"  และเรือ "กูดา"  เข้ามาเจรจากับรายาฮีเยาเมื่อวันที่ 7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2144 เพื่อขออนุญาตจัดตั้งสถานีการค้าสำหรับติดต่อค้าขายระหว่างกรุงศรีอยุธยา ปัตตานี ไทรบุรี นครศรีธรรมราช สงขลา ภูเก็ต กับเมืองบันตัมบนเกาะชวา ซึ่งฮอลันดาต้องการดีบุก หนังกวาง ไม้ฝาง ข้าวสาร ข้าวเปลือก หนังปลากระเบน เพื่อนำไปจำหน่ายต่อยังประเทศญี่ปุ่น ซึ่งฟาน เน็ก ได้บันทึกถึงบทบาทของเจ้าผู้ครองอิสตรีพระองค์นี้ไว้ ความว่า
"...นครปัตตานีถูกปกครองโดยกษัตริย์หญิง พระนางทรงปกครองบ้านเมืองด้วยความสงบเรียบร้อย พร้อมด้วยคณะเสนาบดีของพระนางซึ่งเรียกว่ามนตรี เป็นเวลาประมาณ 13 หรือ 15 ปีมาแล้ว ทุกสิ่งที่พระนางได้ทรงกระทำภายใต้พระราชอำนาจเป็นที่ชื่นชมยินดี (ของพสกนิกร) ยิ่งกว่ากษัตริย์ที่เป็นโรค [หมายถึง สุลต่านอิสมาอิลชาห์] เช่น การที่อาหารแห้งทุกอย่างมีราคาถูกมากกว่ากึ่งหนึ่งเมื่อเทียบกับยุคก่อน ๆ นางพญาพระองค์นี้มีพระชนมายุได้ 50 พรรษาโดยประมาณ..."
กระทั่ง พ.ศ. 2148 พ่อค้าชาวญี่ปุ่นบุกรุกเข้าไปเผาทำลายสินค้าภายในโกดังของพ่อค้าฮอลันดาจนเสียหายหนัก
สเปนเริ่มมีการติดต่อค้าขายกับปตานีครั้งแรกใน พ.ศ. 2148 แต่การค้าของพวกเขาไม่ก้าวหน้าตามที่ตั้งเป้าหมายเอาไว้ จึงย้ายไปค้าขายแถบหมู่เกาะฟิลิปปินส์แทน
บริษัทอินเดียตะวันออก ได้ส่งกองเรือ นำโดยกัปตันจอห์น เดวิส เข้าไปสำรวจเมืองปตานีเพื่อตั้งสถานีการค้าเมื่อ พ.ศ. 2148 แต่กองเรือดังกล่าวถูกโจรสลัดญี่ปุ่นโจมตีที่หน้าอ่าวปัตตานี ทำให้กัปตัน จอห์น เดวิส เสียชีวิต
สงครามกับอยุธยา.
"ฮีกายัตปาตานี" ระบุว่า พ.ศ. 2146 กองทัพเรือของอาณาจักรอยุธยา นำโดยออกญาเดโช นำทหารนับพันนายโจมตีปตานี ตามพระราชประสงค์ของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ที่ทรงต้องการขยายแสนยานุภาพไปสู่หัวเมืองสำคัญต่าง ๆ เพราะในเวลานั้นปตานีเป็นเมืองท่านานาชาติที่สำคัญ กองทัพอยุธยายกพลขึ้นบกที่อ่าวปัตตานีและบุกเข้าประชิดราชธานี รายาฮีเยามีพระบรมราชโองการสั่งให้ทหารปตานีเข้าต่อต้าน โดยมีชาวยุโรปคอยสนับสนุนปืนใหญ่ อาวุธอื่น ๆ ไปจนถึงทรัพย์สินเงินทอง ผลการของสงครามครั้งนี้คือทัพอยุธยาเสียหายหนักจากการโจมตีของปืนใหญ่ จึงได้ถอยทัพกลับคืนยังเขตแดนของตน
ในเวลาต่อมา สมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงสนพระทัยปืนใหญ่ที่ใช้ในการสงครามครั้งนี้ คล้อยหลังไม่กี่ปีหลังการสงคราม สมเด็จพระนเรศวรมหาราชส่งราชทูตมายังปตานีเพื่อขอซื้อปืนใหญ่
การกำเริบของพ่อค้าฮอลันดา.
เรือสินค้าอังกฤษชื่อ "เดอะโกลบ"  นำโดยกัปตันอันทอนี ฮิปพอน  เข้าเทียบท่าปตานีเมื่อวันที่ 23 มิถุนายน พ.ศ. 2154 ซึ่งรายาฮีเยาทรงต้อนรับเป็นอย่างดี พร้อมกับมีพระบรมราชานุญาตให้ชาวอังกฤษทำการค้าในปตานีได้ แต่กัปตันฮิปพอนล้มป่วยถึงแก่กรรมหลังเข้าเฝ้ารายาฮีเยาเพียง 15 วัน ทอมัส เอสซิงตัน จึงรับหน้าที่แต่กัปตันฮิปพอน เพื่อเข้าเฝ้าสมเด็จพระเอกาทศรถ กษัตริย์อยุธยา ขอพระราชทานที่ดินเพื่อจัดตั้งสถานีการค้าขึ้นที่กรุงศรีอยุธยาและปตานี ซึ่งสมเด็จพระเอกาทศรถพระราชทาน ชาวอังกฤษจึงสร้างโกดังสินค้าไว้ในเขตเมืองปตานี
แต่ทว่าผลการดำเนินกิจการของพวกเขาประสบปัญหาขาดทุนอย่างหนัก พวกเขาต้องเผชิญข้อพิพาทกับเรือสินค้าฮอลันดาที่มักโจมตีเรือสินค้าอังกฤษ รายาฮีเยาเองมีพระบรมราชโองการให้ทหารคอยดูแลความปลอดภัยแก่พ่อค้าอังกฤษในเขตอธิปไตยของพระองค์ หลังสิ้นรัชกาลรายาฮีเยาไปแล้ว เหตุยุ่งเหยิงระหว่างอังกฤษกับฮอลันดาในปตานียังดำเนินต่อไป โดยเฉพาะวันที่ 17 กรกฎาคม พ.ศ. 2162 ฮอลันดาจู่โจมเรือซิมป์สัน  และเรือฮาวน์  บริเวณน่านน้ำอ่าวปัตตานี ด้วยการกราดยิงยาวนานถึง 5 ชั่วโมง แม้ฝ่ายอังกฤษจะยกธงขาวยอมแพ้แล้ว แต่ฝ่ายฮอลันดาทำการริบสินค้าบนเรือทั้งหมด แล้วจับลูกเรืออังกฤษเป็นเชลย พร้อมกับเผาทำลายเรือทั้งสองลง เหตุการณ์นี้สร้างความตื่นตระหนกแก่ชาวตานีเป็นอันมาก แต่ความเสียหายที่เกิดขึ้นบ่อยครั้ง บริษัทอังกฤษจึงยุติการค้าในปตานี กรุงศรีอยุธยา และญี่ปุ่นเป็นการชั่วคราว และพ่อค้าอังกฤษในปตานีได้โยกย้ายออกทั้งหมดใน พ.ศ. 2166 
สวรรคต.
จนถึงปี พ.ศ. 2159 รายาฮีเยาเสด็จสวรรคต โดยมีการเฉลิมพระนามถวายแด่พระองค์ภายหลังเสด็จสวรรคตว่า "มัรฮูมตัมบางัน" (Marhum Tambangan) และในเวลาต่อมารายาบีรูซึ่งเป็นพระขนิษฐภคินี (น้องสาว) ก็ขึ้นครองราชย์แทน ตามด้วยรายาอูงู และรายากูนิง เรียกรวมกันว่า "สมัย 4 ราชินี"
สุสานรายาฮีเยา รวมถึงรายาบีรูและรายาอูงู ที่เรียกว่า "สุสานราชินีสามพี่น้อง" ตั้งอยู่หมู่ที่ 1 บ้านปาเระ ตำบลบาราโหม อำเภอเมืองปัตตานี จังหวัดปัตตานี
พระราชกรณียกิจ.
เศรษฐกิจ.
อาณาจักรปตานีมีการพาณิชยกรรมกับนานาชาติมาช้านานตั้งแต่ก่อนรัชกาลรายาฮีเยาเสียด้วยซ้ำ โดยเริ่มต้นจากการค้ากับชาติตะวันตกอย่างโปรตุเกส ที่เข้ามามีอิทธิพลเหนือรัฐสุลต่านมะละกา และเริ่มนำสินค้าล่องเข้าสู่ลุ่มแม่น้ำปัตตานี โดยเฉพาะอาวุธปืน การแลกเปลี่ยนสินค้าทำให้ปตานีมีความเจริญขึ้นโดยลำดับ และมีพ่อค้าจากต่างชาติเดินทางมาค้าขายกับปตานีไม่ขาดสาย ฟือร์เนา เม็งดึช ปิงตู  นักเขียนและนักสำรวจชาวโปรตุเกสที่เข้ามาปตานีเมื่อ พ.ศ. 2081 ระบุว่า ในปตานีมีชุมชนโปรตุเกสอาศัยอยู่จำนวน 300 คน และยังพบชาวสยามและชาวญี่ปุ่นเข้าไปเปิดกิจการค้าขายอยู่จำนวนมาก รายาฮีเยาจึงเริ่มดำเนินนโยบายผูกสัมพันธไมตรีกับนานาชาติเพื่อขยายกิจการค้าเป็นสำคัญ 
รายาฮีเยามีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งจอห์น สมิท  นักเดินทางชาวอังกฤษ ผู้เชี่ยวชาญด้านการค้าและการทูต เป็นที่ปรึกษาชาวต่างชาติส่วนพระองค์ เพื่อมุ่งติดต่อค้าขายกับทวีปยุโรป
ปีเตอร์ ฟลอริส  นักเดินทางชาวอังกฤษที่เข้ามาปตานีเมื่อ พ.ศ. 2154-2155 ได้อธิบายถึงความรุ่มรวยของปตานีในรัชสมัยรายาฮีเยาที่ดึงดูดพ่อค้าจากนานาชาติไว้ ความว่า
"วันที่ 1 มิถุนายน ค.ศ. 1611 เราได้ออกเรือจากเมืองบันตัมในเกาะชวา แล่นสู่เมืองปะตานีและเดินทางถึงที่หมายเมื่อวันที่ 22 มิถุนายน เราได้ถามข่าวคราวจากผู้อื่นที่อยู่ในเรืออีกลำหนึ่งซึ่งจอดตรงอ่าวปะตานีเกี่ยวกับขนบธรรมเนียมประเพณีของชาวปะตานี วันที่ 26 มิถุนายน เราได้ขึ้นฝั่งเข้าเฝ้าเจ้าหญิงแห่งปะตานี และได้รับการต้อนรับจากกองเกียรติยศนำคณะของเราขึ้นช้างเชือกหนึ่งเข้าสู่ตัวเมือง ส่วนพระราชสาส์นที่จะถวายเจ้าหญิงนั้น เราวางไว้บนภาชนะซึ่งทำด้วยทอง (พานทองคำ)
พระราชวังของเจ้าหญิงมีความงามวิจิตรตระการตา เราได้รับพระราชานุญาตจากพระองค์ให้ทำการค้าในปะตานีเช่นเดียวกับชาวฮอลันดา เราออกจากพระราชวังโดยไม่มีโอกาสเข้าเฝ้าพระองค์เป็นการส่วนตัว แต่อย่างไรก็ตามก็มีคนนำไปยังคฤหาสน์ของคหบดีผู้ใหญ่ท่านหนึ่งชื่อเซอร์โนนา [สันนิษฐานว่าชื่อ "ยูนุส"] วันรุ่งขึ้นเราได้รับของกำนัลจากเจ้าหญิง คือผลไม้นานาชนิตโดยส่งไปถึงเรือของเรา..."
ปตานีพัฒนาเป็นเมืองท่านานาชาติอย่างเต็มที่ จากรายงานของจาคอบ ฟาน เน็ก  เมื่อ พ.ศ. 2144 ระบุว่าปตานีเจริญรุ่งเรืองอย่างมากในรัชสมัยของพระองค์ เข้ากล่าวว่ารายาฮีเยา "โปรดปรานพ่อค้า" และกล่าวว่า "...ทรงปกครองบ้านเมืองอย่างร่มเย็นเป็นสุข ราษฎรต่างชื่นชอบการปกครองของพระองค์มากกว่าในรัชสมัยที่ผ่านมา อีกทั้งสินค้าข้าวของต่าง ๆ มีราคาถูกลงมาก..." แต่การเข้ามาของชาวยุโรปก็สร้างความขัดแย้งอยู่บ้าง ดังกรณีกองเรือชาวฮอลันดาเข้าโจมตีเรืออังกฤษ รายาฮีเยามีพระบรมราชโองการป้องกันเรืออังกฤษอย่างกวดขัน แต่ฝ่ายอังกฤษเลือกที่จะถอนตัวออกจากปตานีไป
ส่วนเอกสารของมันเดล สโลเฮอ  นักท่องเที่ยวชาวเยอรมัน ได้บันทึกถึงความอุดมสมบูรณ์ของปตานีในช่วงเวลาดังกล่าวไว้ว่า
"...อาณาจักรปะตานีมีความอุดมสมบูรณ์มาก ชาวเมืองสามารถรับประทานผลไม้นานาชนิดได้ทุกเดือน ไก่ที่นี่ออกไข่วันละ 2 ครั้ง ข้าวเปลือกและเนื้อสัตว์ชนิดต่าง ๆ มีมาก เช่น แพะ ห่าน เป็ด ไก่ ไก่งวง นกยูง เนื้อกวางแห้ง และนกนานาชนิด..."
วัฒนธรรม.
รูลอฟ รูลอฟซ์  ชาวดัตช์ที่เดินทางเข้ามายังปตานีช่วง พ.ศ. 2145 ระบุว่า รายาฮีเยาได้ส่งทหารชายฉกรรจ์จำนวน 4,000 นาย พร้อมช้าง 156 เชือก ให้การต้อนรับ ซึ่งช้างบางเชือกถูกประดับประดาอย่างวิจิตรบรรจง ส่วนจาคอบ ฟาน เน็ก  นักสำรวจชาวดัตช์ เมื่อ พ.ศ. 2144 ระบุว่า พระราชวังของรายานั้นได้รับการตกแต่งอย่างหรูหราด้วยแผ่นทองคำ และเครื่องตกแต่งที่ทำจากไม้แกะสลัก และยังกล่าวถึงมัสยิดใหญ่ประจำปตานี คือ มัสยิดกรือเซะ โดยระบุว่า "...สร้างจากอิฐแดงโดยช่างชาวจีนอย่างประณีตบรรจง..." ส่วนโยฮัน นีวฮอฟ  นักเดินทางชาวดัตช์อีกคนที่เคยเดินทางมายังปตานี ได้กล่าวถึงมัสยิดของปตานีในช่วงเวลานั้นไว้ว่า "...โบสถ์ของลัทธิมูฮัมมัด [คือ มัสยิด] เป็นอาคารที่ก่อขึ้นจากอิฐแดงอย่างสง่างาม ประดับประดาด้วยทองคำแวววาวอย่างวิจิตรบรรจง ตรงกลางใกล้กับผนังเป็นแท่น [คือ มิมบัร] ที่แกะสลักและปิดทองทั้งหมด ซึ่งนักบวช [คือ โต๊ะอิหม่าม] จะขึ้นบันไดก้าวใหญ่ ๆ ขึ้นสี่ขั้น..."
ราชสำนักปตานีในยุคสมัยของพระองค์มีการรับความหลากหลายทางวัฒนธรรมจากเหล่าพ่อค้าวานิชจากต่างแดนเข้ามาเต็มที่ ชนชั้นสูงและชนชั้นเจ้านายสามารถเจรจาได้หลายภาษาโดยใช้ภาษามลายูเป็นภาษากลาง ธรรมเนียมในราชสำนัก และเครื่องราชกกุธภัณฑ์ได้รับอิทธิพลตกทอดจากรัฐมลายูมุสลิมที่อยู่ใกล้เคียงคือ รัฐสุลต่านมะละกา และรัฐสุลต่านซามูเดอราปาไซ ซึ่งทำให้ปตานีกลายเป็นศูนย์กลางทางวัฒนธรรมที่ยิ่งใหญ่อีกแห่ง ด้วยเหตุนี้ ปตานีจึงมีการสร้างสรรค์วัฒนธรรมขึ้นใหม่ ไม่ว่าจะเป็นดนตรี นาฏศิลป์ ละคร และหัตถกรรมชั้นสูง มีการแสดงนาฏกรรมที่สร้างชื่ออย่าง "มะโย่ง" ("มักยง") สำหรับงานเลี้ยงต้อนรับอาคันตุกะภายในพระราชวัง ซึ่งปีเตอร์ ฟลอริส  นักเดินทางชาวอังกฤษช่วง พ.ศ. 2154-2155 กล่าวถึงมะโย่งและนาฏศิลป์ของปตานีไว้ว่า งดงามที่สุดเท่าที่เคยพบมาในหมู่เกาะอินเดีย
การต่างประเทศ.
รายาฮีเยาดำเนินนโยบายการทูตด้วยการส่งราชทูตไปเจริญสัมพันธไมตรีกับดินแดนต่าง ๆ เพื่อมุ่งผลประโยชน์ด้านการพาณิชย์ โดยเริ่มส่งราชทูตไปยังญี่ปุ่นเมื่อ พ.ศ. 2142 และอีกครั้งใน พ.ศ. 2149 ส่วนความสัมพันธ์กับอยุธยานั้นมีทั้งการค้าและสงคราม แต่หลังสิ้นสงครามแล้วก็ยังมีการค้าระหว่างกันตามเดิม โดยอยุธยาส่งเรือสินค้าติดต่อการค้าจากทั้งปะตานี และเมืองสาย ซึ่งอยู่ใกล้เคียงกัน พร้อมทั้งส่งราชทูตเจริญสัมพันธไมตรีซึ่งกันและกันมาโดยตลอด
นอกจากนี้ รายาฮีเยายังต้องการผลิตรัชทายาทสำหรับราชบัลลังก์ปตานี ด้วยการถวายตัวรายาอูงู พระขนิษฐาพระองค์เล็ก อภิเษกสมรสกับอับดุล ฆาฟูร์ มูฮียุดดิน ชะฮ์ สุลต่านเมืองปะหัง โดยใช้กำลังทหารปตานีขู่เข็ญเมืองปะหัง ซึ่งปีเตอร์ ฟลอริส นักเดินทางชาวอังกฤษ ได้บันทึกไว้ ความว่า
"วันที่ 31 กรกฎาคม ค.ศ. 1612 สุลต่านปาหังเสด็จยังอาณาจักรปะตานี วันที่ 1 สิงหาคม เราได้รับเชิญจากเจ้าหญิงไปชมประเพณีอภิเษกสมรสระหว่างสุลต่านปาหังกับพระขนิษฐา คือ รายาอูงู สาเหตุของการอภิเษกสมรสนั้นเกิดขึ้นจากรายาแห่งปะตานีมีความต้องการให้พระขนิษฐาองค์สุดท้ายมีคู่กับสุลต่านเมืองปาหัง จึงได้ส่งราชทูตไปยังเมืองปาหังเพื่อปรึกษาหารือในเรื่องนี้ พร้อมกับทูลเชิญสุลต่านปาหังทอดพระเนตรรายาอูงูที่ปะตานี แต่ปรากฏว่าสุลต่านปาหังทรงปฏิเสธอย่างสิ้นเชิง เป็นผลให้รายาปะตานีพิโรธ จึงมีบัญชาให้จัดทหารจำนวน 4,000 คน พร้อมด้วยเรือ 80 ลำ ตรงไปยังเมืองปาหัง เพื่อเป็นการขู่เข็ญและบีบบังคับสุลต่านเป็นประการสำคัญ พอดีขณะนั้นเมืองปาหังกำลังตกอยู่ในฐานะยากลำบาก เมื่อเห็นกองทัพปะตานียาตรามาเช่นนั้นก็เกรงบ้านเมืองของตนจะถึงกาลพินาศ ในที่สุดสุลต่านทรงปฏิบัติตามเงื่อนไขของเจ้าหญิง คือเสด็จมาอภิเษกสมรสที่ปะตานี..."
ปลายรัชกาล รายาอูงูทูลขอสุลต่านปะหังเสด็จเยือนปตานีเพื่อเข้าเฝ้ารายาฮีเยา พระเชษฐภคินีที่มีพระชนมายุถึง 60 พรรษาแล้ว แต่สุลต่านปะหังทรงปฏิเสธ เมื่อความทราบถึงรายาฮีเยาก็ทรงพิโรธนัก ทรงส่งดาโต๊ะบือซาร์ ("ดาตุกเบอซาร์") และศรีนรา ("เซอรีนารา") พร้อมกำลังพล 4,000 นาย เรือรบ 80 ลำ ยกทัพไปเมืองปะหัง พร้อมพระราชสาส์นกราบบังคมทูลเชิญให้สุลต่านปะหังนำรายาอูงูนิวัตมาตุภูมิ แต่ด้วยทิฐิมานะ สุลต่านปะหังส่งพระราชสาส์นให้สุลต่านฮัสซันแห่งบรูไนส่งกองทัพเข้าร่วมรบ แต่สุดท้ายกองกำลังผสมดังกล่าวก็ถูกทัพเรือปตานีเข้าโจมตีจนเสียหาย สุดท้ายสุลต่านปะหังจึงยอมเสด็จไปยังปตานี พร้อมด้วยรายาอูงู และรายากูนิง เมื่อเดินทางมาถึงปตานีในวันที่ 2 สิงหาคม พ.ศ. 2156 รายาฮีเยาและรายาบีรูออกรับเสด็จที่ท่าเรือหลวง ในค่ำคืนวันนั้นได้จัดงานเลี้ยงฉลองภายในพระราชวัง ทรงเชิญผู้แทนการค้าชาวอังกฤษและฮอลันดาเข้าร่วมงานด้วย สุลต่านปะหัง รายาอูงู และรายากูนิง ประทับอยู่ปตานีหนึ่งเดือน แล้วเสด็จกลับปะหัง และสุลต่านปะหังก็มิสร้างเรื่องขัดเคืองพระราชหฤทัยรายาฮีเยาอีกตลอดรัชกาล
ในรัชสมัยของพระองค์มีการอพยพย้ายถิ่นของชาวจีนโพ้นทะเลเข้ามาตั้งถิ่นฐานและค้าขายในปตานีเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะตัวเมืองปตานี เอกสารฮอลันดาใน พ.ศ. 2159 ระบุว่ามีชาวจีนหนาแน่นเสียยิ่งกว่าคนพื้นเมืองมลายูเสียอีก ขณะที่เอกสารจีนระบุสอดคล้องกันว่า "...[คนจีน] เดินหัวนิ้วโป้งจรดส้นเท้าเรียงต่อกันมา..." ปัจจุบันยังมีลูกหลานสืบเชื้อสายลูกผสมจีนในพื้นที่ มีรูปพรรณและสีผิวขาวอย่างชาวจีน หากแต่พูดภาษามลายู และนับถือศาสนาอิสลาม บางท้องที่เรียกว่า "คนกรือเซะ"
สาธารณูปโภค.
นอกจากนั้นยังมีการขุดคลองกือเซะ ดังความว่า "...รายาฮีเยาทรงรับสั่งให้ราษฎรพร้อมกันขุดคลอง โดยเริ่มจากรือเซะมุ่งไปทางทิศเหนือจนถึงแม่น้ำที่อ่าวเตอร์มางัน (ใกล้กับหมู่บ้านปรีกีปัจจุบัน) เมื่อสามารถขุดคลองเชื่อมกับแม่น้ำแล้ว น้ำก็ไหลมาตามคลองแห่งใหม่ผ่านคลองกรือเซะแล้วไหลออกทะเลตรงอ่าวรา เมื่อน้ำทางเหนือไหลออกคลองกรือเซะก็เป็นผลให้น้ำจืดลง ทุ่งนาบริเวณนั้นก็ให้ผลเป็นที่พอใจ..."
ในวัฒนธรรมสมัยนิยม.
มีนักแสดงผู้รับบท รายาฮีเยา ได้แก่