คณะสามผู้นำที่สอง

คณะสามผู้นำที่สอง (43–32 ปีก่อนคริสตกาล) เป็นพันธมิตรทางการเมืองหลังการลอบสังหารจูเลียส ซีซาร์ ประกอบด้วยผู้สนับสนุนซีซาร์สามคนได้แก่ อ็อกตาเวียน, มาร์กุส อันโตนิอุส และมาร์กุส ไอมิลิอุส แลปิดุส พันธมิตรนี้รู้จักในชื่อทางการ คณะสามผู้นำเพื่อการจัดระเบียบสาธารณรัฐ  ปกครองสาธารณรัฐโรมันแบบเผด็จการทหาร โดยสมาชิกแต่ละคนแยกกันปกครองดินแดนของตน คณะสามผู้นำที่สองต่างจากคณะสามผู้นำที่หนึ่งเนื่องจากเป็นองค์กรที่จัดตั้งอย่างเป็นทางการ มีอำนาจบังคับตามกฎหมายเต็มที่ และมีอำนาจปกครองเหนือแมยิสเตร็ดอื่น ๆ รวมถึงกงสุล
43 ปีก่อนคริสตกาล อ็อกตาเวียนในวัย 20 ปีกรรโชกวุฒิสภาโรมันเพื่อตำแหน่งกงสุลผู้ทำหน้าที่แทน (consul suffectus) เดือนตุลาคมปีนั้น อ็อกตาเวียนรวมกลุ่มกับอริเก่า อันโตนิอุสและแลปิดุสเพื่อจัดตั้ง "คณะสามผู้นำเพื่อการยืนยันสาธารณรัฐร่วมกับอำนาจกงสุล" (Triumviri Rei Publicae Constituendae Consulari Potestate) ขณะที่คณะสามผู้นำที่หนึ่งเป็นความตกลงลับ คณะสามผู้นำที่สองยึดโยงกับรัฐธรรมนูญ มีอ็อกตาเวียน อันโตนิอุสและแลปิดุสร่วมกันปกครองโรม คณะสามผู้นำนี้มีวาระตามกฎหมาย 5 ปี
คณะสามผู้นำเริ่มกวาดล้างปรปักษ์ของซีซาร์ เช่น กิแกโร ผู้ที่ต่อมาถูกประกาศเป็นเสี้ยนหนามแผ่นดินและถูกประหารชีวิต, ควินตุส ตุลลิอุส กิแกโร น้องชายของกิแกโร, ลูกิอุส ยูลิอุส ไกซาร์ กงสุลใน 64 ปีก่อนคริสตกาล และลูกิอุส ไอมิลิอุส ปาอุลลุส กงสุลใน 50 ปีก่อนคริสตกาล ก่อนไล่ตามมาร์กุส ยูนิอุส บรูตุสผู้ลูกและกาอิอุส กัสซิอุส ล็องกีนุส ผู้สังหารซีซาร์ที่หนีไปทางตะวันออก อ็อกตาเวียนและอันโตนิอุสเอาชนะบรูตุสและกัสซิอุสที่ยุทธการที่ฟีลิปปีเมื่อ 42 ปีก่อนคริสตกาลก่อนตกลงแบ่งดินแดน โดยอ็อกตาเวียนครองดินแดนด้านตะวันตก อันโตนิอุสครองดินแดนตะวันออก ส่วนแลปิดุสครองตอนเหนือของแอฟริกา
41 ปีก่อนคริสตกาล อ็อกตาเวียนดำเนินนโยบายกระจายที่ดินแก่ทหารผ่านศึก ทำให้เกิดความตึงเครียดเพราะที่ดินดังกล่าวเป็นของชาวนา ความตึงเครียดบานปลายเป็นสงครามเปรูซีนระหว่างอ็อกตาเวียนกับลูกิอุส อันโตนิอุส กงสุลขณะนั้น แม้สงครามจะจบลงด้วยการจำนนของลูกิอุส แต่การเสียที่ดินเพาะปลูกก่อให้เกิดปัญหาเศรษฐกิจตามมา ซ้ำร้ายการขนส่งธัญพืชของโรมถูกรบกวนโดยทัพเรือของเซ็กซ์ตุส ปอมปีย์ แม่ทัพผู้ครองซิซิลี อ็อกตาเวียนและอันโตนิอุสจึงลงนามในกติกาสัญญาไมเซนุมกับเซ็กซ์ตุสเพื่อยุติการปิดกั้นคาบสมุทรอิตาลีทางทะเลใน 39 ปีก่อนคริสตกาล แต่ทั้งสองฝ่ายยังปะทะกันเรื่อย ๆ จนกระทั่งเซ็กซ์ตุสถูกจับและถูกประหารชีวิตใน 35 ปีก่อนคริสตกาล
เช่นเดียวกับคณะสามผู้นำที่หนึ่ง คณะสามผู้นำที่สองเป็นพันธมิตรที่ไม่เสถียรและมีการแย่งชิงอำนาจตลอดเวลา หลังเซ็กซ์ตุสพ่ายแพ้ แลปิดุสนำทหารประจำการที่ซิซิลีและโต้แย้งว่าควรรวมซิซิลีเข้ากับดินแดนของเขา อ็อกตาเวียนกล่าวหาแลปิดุสว่าเขาคิดก่อกบฏ แลปิดุสจำต้องยอมจำนนเพราะกองทัพเขาแปรพักตร์ไปเข้ากับอ็อกตาเวียน แลปิดุสถูกถอดถอนจากทุกตำแหน่งยกเว้นตำแหน่งปอนติเฟ็กมักซิมุส และถูกเนรเทศไปยังเมืองเซอร์เซอี
หลังแลปิดุสสิ้นอำนาจ ความสัมพันธ์ระหว่างอ็อกตาเวียนกับอันโตนิอุสก็เสื่อมถอย เนื่องด้วยอันโตนิอุสนั้นมีสัมพันธ์กับราชินีคลีโอพัตราแห่งอียิปต์ทั้งที่สมรสกับอ็อกตาเวียผู้เยาว์ พี่สาวของอ็อกตาเวียน ทั้งยังระบุในพินัยกรรมให้บุตรที่เกิดกับราชินีคลีโอพัตราเป็นผู้สืบทอดอำนาจ ซึ่งพฤติการณ์ดังกล่าวเป็นการกระด้างกระเดื่องในสายตาชาวโรมัน อ็อกตาเวียนจึงโน้มน้าววุฒิสภาให้ประกาศสงครามต่อราชินีคลีโอพัตรา เกิดเป็นสงครามครั้งสุดท้ายของสาธารณรัฐโรมัน (32–30 ปีก่อนคริสตกาล) อันโตนิอุสพ่ายแพ้ในยุทธนาวีที่อักติอูงก่อนจะหลบหนีไปที่เมืองอะเล็กซานเดรีย ซึ่งหลังจากนั้นไม่นานเขาและราชินีคลีโอพัตรากระทำอัตวินิบาตกรรม
หลังอันโตนิอุสเสียชีวิต อ็อกตาเวียนกลายเป็นผู้มีอำนาจสูงสุดของโรม 27 ปีก่อนคริสตกาล วุฒิสภาโรมันมอบสมญานาม "เอากุสตุส" แก่อ็อกตาเวียน ทำให้เขากลายเป็นจักรพรรดิโรมันองค์แรก และเป็นก้าวหนึ่งของการเปลี่ยนผ่านจากสาธารณรัฐโรมันสู่จักรวรรดิโรมัน