ถนนพหลโยธิน

ถนนพหลโยธินมีระยะทางส่วนใหญ่เป็นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1 สายอนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิ–กลางสะพานแม่น้ำสาย (เขตแดนไทย/เมียนมา) เป็นถนนสายหลักในกรุงเทพมหานคร และเป็นหนึ่งในทางหลวงสายประธานทั้งสี่ของประเทศไทย (ประกอบด้วยถนนพหลโยธิน ถนนมิตรภาพ ถนนสุขุมวิท และถนนเพชรเกษม) สายทางเริ่มต้นที่อนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิ เขตราชเทวี กรุงเทพมหานคร ผ่านภาคกลาง และมุ่งเข้าสู่ภาคเหนือของประเทศไทย สิ้นสุดที่ด่านพรมแดนแม่สาย อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย บริเวณชายแดนประเทศพม่า รวมระยะทางยาว 994.749 กิโลเมตร
บางช่วงของถนนพหลโยธินอยู่ในโครงข่ายทางหลวงเอเชีย ได้แก่ ช่วงบ้านหินกองถึงอำเภอบางปะอินเป็นทางหลวงเอเชียสาย 1, ช่วงแยกหลวงพ่อโอ (เส้นแบ่งเขตจังหวัดชัยนาทกับจังหวัดนครสวรรค์) ถึงอำเภอเมืองตาก เป็นทั้งทางหลวงเอเชียสาย 1 และสาย 2 ช่วงอำเภอเมืองสระบุรีถึงบ้านหินกองเป็นทางหลวงเอเชียสาย 12 และช่วงต่างระดับนครสวรรค์ถึงแยกอุทยานสวรรค์ (ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 117) เป็นทางหลวงเอเชียสาย 13 นอกจากนี้ยังเป็นส่วนหนึ่งของทางหลวงคุนหมิง–กรุงเทพ
ถนนพหลโยธินช่วงตั้งแต่จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เส้นทางของถนนจะเบี่ยงไปทิศตะวันออก ผ่านจังหวัดสระบุรีและจังหวัดลพบุรี แล้ววกกลับมายังจังหวัดชัยนาท เนื่องจากในสมัยก่อนต้องการให้ทางหลวงสายหลักผ่านที่ตั้งของกองทหารสำคัญของประเทศ
รายละเอียดของเส้นทาง.
กรุงเทพมหานครและปริมณฑล.
ถนนพหลโยธินในกรุงเทพมหานคร เริ่มต้นที่อนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิ เขตราชเทวี มุ่งหน้าไปทางทิศเหนือ(ฝั่งขาออก) จากนั้นข้ามคลองสามเสนเข้าสู่เขตพญาไท ระหว่างนั้นถนนลอดใต้ทางพิเศษศรีรัช โดยมีทางเลี้ยวขึ้นทางพิเศษ จากนั้นตัดกับถนนประดิพัทธ์และถนนสาลีรัฐวิภาคที่แยกสะพานควาย ก่อนข้ามคลองบางซื่อเข้าสู่เขตจตุจักร ตัดกับถนนวิภาวดีรังสิตที่ห้าแยกลาดพร้าวซึ่งมีถนนลาดพร้าวมาบรรจบเป็นแยกที่ห้า ตัดกับถนนรัชดาภิเษกที่แยกรัชโยธิน ตัดกับถนนเสนานิคม 1 ที่แยกเสนานิคม ตัดกับถนนงามวงศ์วานและถนนประเสริฐมนูกิจที่แยกเกษตร แล้วข้ามคลองบางบัวที่สะพานทองจรรยาเข้าสู่เขตบางเขน ตัดกับถนนรามอินทราและถนนแจ้งวัฒนะที่วงเวียนหลักสี่ ข้ามคลองลำผักชี และข้ามคลองสองที่สะพานใหม่ เข้าสู่เขตดอนเมืองและเขตสายไหม ก่อนเข้าสู่จังหวัดปทุมธานีในช่วงกิโลเมตรที่ 27+710
ถนนพหลโยธิน มีเส้นทางระบบขนส่งมวลชน รถไฟฟ้าบีทีเอส สายสุขุมวิท ซ้อนอยู่เหนือถนน ช่วงระหว่างอนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิ ถึงแยก คปอ. และรถไฟฟ้ามหานคร สายเฉลิมรัชมงคล ลอดใต้ถนน ช่วงระหว่างแยกกำแพงเพชร ถึงห้าแยกลาดพร้าว
ถนนพหลโยธินในช่วงระหว่างอนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิถึงกิโลเมตรที่ 24+700 (แยก คปอ.) อยู่ในเขตควบคุมของกรุงเทพมหานคร ยกเว้นช่วงระหว่างกิโลเมตรที่ 18+100 ถึงกิโลเมตรที่ 19+000 (อุโมงค์ทางลอดวงเวียนแยกบางเขน) ที่อยู่ในเขตควบคุมของกรมทางหลวง
ถนนพหลโยธินในเขตกรุงเทพมหานคร ยังเป็นเส้นแบ่งเขตการปกครองระหว่างเขตหรือแขวงในหลายช่วง ดังนี้
เมื่อเข้าสู่จังหวัดปทุมธานี ถนนพหลโยธินจะบรรจบกับถนนวิภาวดีรังสิตที่ทางแยกต่างระดับอนุสรณ์สถาน ถนนพหลโยธินในช่วงนี้มีลักษณะคล้ายทางหลวงพิเศษ มีการแบ่งช่องทางเดินรถเป็นทางหลัก ทางคู่ขนาน สะพานกลับรถ และมีทางยกระดับอุตราภิมุขซ้อนอยู่ระหว่างช่วงกิโลเมตรที่ 28+500 ถึงกิโลเมตรที่ 33+924 จากนั้นเส้นทางจะผ่านอำเภอลำลูกกา อำเภอธัญบุรี และอำเภอคลองหลวง เข้าสู่จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
จังหวัดพระนครศรีอยุธยาถึงจังหวัดตาก.
ถนนพหลโยธินเข้าสู่จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ผ่านอำเภอบางปะอินกับอำเภอวังน้อย โดยมีแนวถนนเป็นเส้นแบ่งเขตการปกครอง จากนั้นเส้นทางออกไปทางทิศตะวันออกและเข้าสู่อำเภอวังน้อยตั้งแต่ทางแยกต่างระดับทางแยกต่างระดับบางปะอิน 1 แล้วเข้าสู่จังหวัดสระบุรี ผ่านอำเภอหนองแค ซึ่งช่วงตั้งแต่อำเภอบางปะอินจนถึงบ้านหินกอง อำเภอหนองแค เป็นส่วนหนึ่งของทางหลวงเอเชียสาย 1 จากนั้นเส้นทางเข้าสู่อำเภอเมืองสระบุรี ในช่วงนี้ถนนมีช่องจราจรเหลือเพียง 6 ช่อง จากนั้นเข้าสู่อำเภอเฉลิมพระเกียรติ และอำเภอพระพุทธบาท แล้วเข้าจังหวัดลพบุรี ผ่านเทศบาลเมืองลพบุรี อำเภอเมืองลพบุรี ซึ่งถนนจะลดเหลือ 4 ช่องจราจร แล้วเข้าสู่อำเภอโคกสำโรง และอำเภอหนองม่วง โดยเมื่อพ้นตัวอำเภอโคกสำโรงถนนจะลดเหลือ 2 ช่องจราจร จากนั้นเส้นทางออกไปทางทิศตะวันตกและเข้าสู่จังหวัดนครสวรรค์เป็นครั้งแรกที่อำเภอตากฟ้า และอำเภอตาคลี เมื่อผ่านอำเภอตาคลี เส้นทางจะขยายเป็น 4-6 ช่องจราจรอีกครั้ง แล้วไปยังจังหวัดชัยนาท ผ่านอำเภอเมืองชัยนาท ตัดกับทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 32 แล้วเส้นทางตัดออกไปทางทิศเหนือ ผ่านอำเภอมโนรมย์ เข้าสู่จังหวัดนครสวรรค์เป็นครั้งที่ 2 โดยเส้นทางบรรจบกับทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 32 ที่อำเภอพยุหะคีรี จะเรียกถนนตั้งแต่ช่วงนี้ว่า "ถนนสายเอเชีย" เนื่องจากช่วงนี้เป็นส่วนหนึ่งของทางหลวงเอเชียสาย 1 จนถึงอำเภอเมืองตาก และเป็นส่วนหนึ่งของทางหลวงเอเชียสาย 2 ตั้งแต่ช่วงนี้ไปจนถึงอำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย
เมื่อเข้าสู่จังหวัดนครสวรรค์ เส้นทางจะผ่านอำเภอพยุหะคีรี อำเภอโกรกพระ อำเภอเมืองนครสวรรค์ เทศบาลนครนครสวรรค์ ข้ามแม่น้ำเจ้าพระยาที่สะพานเดชาติวงศ์ จากนั้นเส้นทางจะออกไปทางทิศตะวันตก แล้วขึ้นไปสู่จังหวัดทางภาคเหนือ ผ่านอำเภอลาดยาวกับอำเภอบรรพตพิสัย แล้วเข้าสู่จังหวัดกำแพงเพชร ผ่านอำเภอขาณุวรลักษบุรี อำเภอคลองขลุง อำเภอเมืองกำแพงเพชร และอำเภอโกสัมพีนคร เข้าสู่จังหวัดตาก ผ่านอำเภอวังเจ้า ในอดีตถนนพหลโยธินมีเส้นทางข้ามไปยังฝั่งตะวันออกของแม่น้ำปิง ที่สะพานวุฒิกุล แล้วเข้าสู่อำเภอเมืองตาก ปัจจุบันได้มีแนวเส้นทางใหม่ตรงไปสู่อำเภอเมืองตากแล้วข้ามแม่น้ำปิงที่สะพานกิตติขจร แล้วเลี้ยวซ้ายที่สามแยกศูนย์สร้างทาง โดยบรรจบกับเส้นทางเก่าทางขวามือ ซึ่งได้กำหนดหมายเลขเป็นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 104 และเรียกถนนนี้ว่า "ถนนพหลโยธินสายเก่า" หลังจากผ่านอำเภอเมืองตาก จะเข้าสู่อำเภอบ้านตาก และอำเภอสามเงา
จังหวัดลำปางถึงจังหวัดเชียงราย.
ต่อมาเส้นทางได้เข้าสู่จังหวัดลำปาง ซึ่งเป็นจังหวัดที่มีถนนพหลโยธินผ่านเป็นระยะทางยาวที่สุดถึง 230 กิโลเมตร โดยผ่านอำเภอต่าง ๆ ได้แก่ อำเภอแม่พริก อำเภอเถิน อำเภอสบปราบ อำเภอเกาะคา อำเภอเมืองลำปาง อำเภอแม่เมาะ และอำเภองาว จากนั้นเข้าสู่จังหวัดพะเยา ที่อำเภอเมืองพะเยา และอำเภอแม่ใจ แล้วเข้าสู่จังหวัดเชียงรายเป็นจังหวัดสุดท้าย ผ่านอำเภอต่าง ๆ ได้แก่ อำเภอพาน อำเภอแม่ลาว อำเภอเมืองเชียงราย โดยตั้งแต่อำเภอเมืองเชียงรายขึ้นไปเดิมเป็นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 110 ต่อมาได้รวมเข้ากับทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1 ซึ่งผ่านอำเภอแม่จัน และสิ้นสุดที่อำเภอแม่สาย ที่จุดผ่านแดนถาวรแม่สาย เชื่อมต่อกับท่าขี้เหล็ก รัฐฉาน ประเทศพม่า
ประวัติ.
ก่อนหน้านี้ถนนพหลโยธินมีชื่อเดิมว่า "ถนนประชาธิปัตย์" ไปถึงดอนเมืองเมื่อปี พ.ศ. 2479 รวมระยะทางได้ 22 กิโลเมตร ในปี พ.ศ. 2481 จอมพล ป.พิบูลสงครามได้ขยายสายทางต่อจากดอนเมือง ผ่านอำเภอบางปะอิน อยุธยา สระบุรี และขยายต่อมาถึงจังหวัดลพบุรีเมื่อวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2483 รวมระยะทางได้ 162 กิโลเมตร ต่อมาคณะรัฐมนตรีอนุมัติให้ตั้งชื่อว่า "ถนนพหลโยธิน" เมื่อวันที่ 10 ธันวาคม พ.ศ. 2493 เพื่อเป็นอนุสรณ์แก่พลเอกพระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน) หัวหน้าคณะราษฎร ผู้นำการปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475 และนายกรัฐมนตรีคนที่สองของไทย จากนั้นจึงขยายเส้นทางขึ้นไปเรื่อย ๆ ในที่สุดได้มีการรวมทางหลวงสายเชียงราย–แม่สาย (ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 110) เข้าเป็นส่วนหนึ่งของถนนพหลโยธินด้วย
การนับหลักกิโลเมตร.
หลักกิโลเมตรที่ 0 ของถนนพหลโยธินเริ่มต้นการนับจากอนุสาวรีย์ประชาธิปไตย ถนนราชดำเนินกลาง เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร เช่นเดียวกับถนนสุขุมวิทและถนนเพชรเกษม และนับปกติต่อไปจนบรรจบกับทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 32 (ถนนสายเอเชีย) ที่อำเภอมโนรมย์ จังหวัดชัยนาท
ในอดีต ถนนพหลโยธินช่วงอำเภอมโนรมย์ จังหวัดชัยนาท ไปจนถึงจุดสิ้นสุดที่อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย เลขกิโลเมตรจะนับต่อเนื่องจากปลายทางทิศเหนือของถนนสายเอเชีย ซึ่งทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 32 ในอดีตก็ได้นับเลขกิโลเมตรต่อเนื่องจากถนนพหลโยธินเป็นหลัก โดยจุดเริ่มต้นทางทิศใต้ของถนนสายเอเชีย แยกจากถนนพหลโยธินบริเวณหลักกิโลเมตรที่ 52 ที่ชุมทางต่างระดับบางปะอิน อำเภอบางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ซึ่งถูกกำหนดให้เป็นหลักกิโลเมตรที่ 52+000 ของถนนสายเอเชีย แล้วนับต่อไปเรื่อย ๆ จนถึงสุดที่หลักกิโลเมตรที่ 202+545 ที่แยกหลวงพ่อโอ อำเภอมโนรมย์ จังหวัดชัยนาท ซึ่งเป็นจุดบรรจบกับถนนพหลโยธินที่หลักกิโลเมตรที่ 306+121 แม้ว่าถนนสายเอเชียจะสิ้นสุดแล้ว และเปลี่ยนเป็นถนนพหลโยธิน แต่เลขกิโลเมตรกลับถูกนับเป็นของถนนสายเอเชียต่อไป (ตัวอย่างเช่น หลักกิโลเมตรที่ 307 ของถนนพหลโยธิน กลับถูกนับเป็นกิโลเมตรที่ 203)
ในปัจจุบัน กรมทางหลวงได้มีการปรับเปลี่ยนการนับหลักกิโลเมตรของถนนพหลโยธินและถนนสายเอเชีย ให้เป็นระยะทางที่แท้จริง โดยสำหรับถนนสายเอเชียนั้น กำหนดให้จุดเริ่มต้นเป็นกิโลเมตรที่ 0+000 แทนกิโลเมตรที่ 52+000 เดิม ไปสิ้นสุดที่กิโลเมตรที่ 150+545 หรือกิโลเมตรที่ 202+545 เดิม บริเวณจุดบรรจบถนนพหลโยธินที่แยกหลวงพ่อโอ อำเภอมโนรมย์ จังหวัดชัยนาท ส่วนถนนพหลโยธินก็ปรับเปลี่ยนเลขหลักกิโลเมตรตั้งแต่แยกดังกล่าวจนถึงอำเภอแม่สาย ให้เป็นระยะทางที่ถูกต้องโดยเปลี่ยนจากกิโลเมตรที่ 202+545 เดิม เป็นกิโลเมตรที่ 306+121 และนับต่อไปจนสิ้นสุดที่กิโลเมตรที่ 994+749 แทนกิโลเมตรที่ 891+132 เดิม บริเวณกลางสะพานข้ามแม่น้ำสาย อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย ดังนั้น การเปลี่ยนแปลงเลขหลักกิโลเมตรนี้ อาจทำให้ผู้ใช้ถนนหรือผู้สัญจรไปมาเกิดความสับสนได้
ทางหลวงที่เกี่ยวข้อง.
เนื่องจากถนนเหล่านี้เป็นถนนเส้นเก่าของถนนพหลโยธิน จึงควรที่จะต้องเพิ่มเลขทางหลวงเข้าไปด้วย
เขตการควบคุม.
ถนนพหลโยธิน แบ่งเขตการควบคุมออกเป็น 41 ตอน ได้แก่
หมายเหตุ: การนับเลขตอนควบคุมของถนนพหลโยธินช่วงอนุสาวรีย์หลักสี่ - สะพานใหม่ จะใช้เลข 0101 เพราะถนนรามอินทราและถนนแจ้งวัฒนะมีสถานะเป็นทางหลวงแผ่นดิน เมื่อเลยจากสะพานใหม่จะเป็นทางหลวงท้องถิ่นของกรุงเทพมหานครจนถึงแยก คปอ. ตั้งแต่แยก คปอ.นี้ไป (เลขตอนคุม 0102) จะนับต่อไปเรื่อยตั้งแต่ช่วงนี้ไปจนถึงอำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย ไม่รวมนับหลักกิโลเมตรแบบเดิมไปตามทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 32 (ถนนสายเอเชีย) ช่วงต่างระดับบางปะอิน - แยกหลวงพ่อโอ, ทางยกระดับอุตราภิมุข (ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 38) และไม่รวมเส้นทางสายเก่า, ทางหลวงเอเชีย, และทางเลี่ยงเมือง