นิวรณ์

นิวรณ์ (อ่านว่า นิ-วอน)  
แปลว่า "เครื่องกั้น" (Hindrances) หมายถึงกลุ่มอารมณ์ทางความคิดที่เป็นเครื่องปิดกั้นหรือขัดขวางไม่ให้บรรลุความดี ไม่เปิดโอกาสให้ทำความดี และเป็นเครื่องกั้นความดีไว้ไม่ให้เข้าถึงจิต เป็นอุปสรรคสำคัญที่ทำให้ผู้ปฏิบัติบรรลุธรรมไม่ได้ หรือทำให้เลิกล้มความตั้งใจปฏิบัติไป
นิวรณ์มี 5 อย่าง คือ
นิวรณ์ 5 มีลำดับขั้นตอนการเกิด คือ 1.กามฉันทะ 2.พยาบาท 3.อุทธัจจกุกกุจจะ 4.ถีนมิทธะ และ5.วิจิกิจฉา ซึ่งสามารถอธิบายลำดับการเกิดขึ้นได้ดังนี้ 
จุดเริ่มต้นของนิวรณ์มักมาจากความต้องการหรือความอยากได้ในสิ่งต่างๆ ที่เข้ามากระทบผ่านประสาทสัมผัสทั้งห้า (รูป รส กลิ่น เสียง สัมผัส) และอารมณ์ความรู้สึกต่างๆ ในทางจิตวิทยา นี่คือแรงขับพื้นฐานที่เกิดจากระบบการให้รางวัล (reward system) ของสมอง เมื่อเราคาดหวังว่าจะได้รับความสุขหรือความพึงพอใจจากการได้มาซึ่งสิ่งที่ปรารถนา
เมื่อความปรารถนา (กามฉันทะ) ไม่ได้รับการตอบสนอง หรือประสบกับสิ่งที่ไม่พึงพอใจ ก็จะเกิดความรู้สึกขัดเคือง โกรธเกลียด ไม่พอใจ ในทางจิตวิทยา นี่คือการตอบสนองทางอารมณ์ของสมองส่วนอะมิกดาลา (amygdala) ซึ่งเกี่ยวข้องกับการประมวลผลความกลัวและความโกรธ ความรู้สึกเหล่านี้เกิดจากความไม่สมหวัง การถูกขัดขวาง หรือการรับรู้ถึงภัยคุกคามต่อความต้องการของเรา
เมื่อความโกรธ (พยาบาท) ปะทุขึ้นและอาจนำไปสู่การกระทำที่ไม่เหมาะสม ไม่ว่าจะเป็นการพูดจา การกระทำ หรือแม้แต่ความคิดที่ไม่ดีงาม ภายหลังการกระทำเหล่านั้น จิตจะเข้าสู่สภาวะฟุ้งซ่าน กระวนกระวายใจ ไม่สงบ และอาจรู้สึกผิดหรือเสียใจกับการกระทำของตนเอง (remorse) ในทางจิตวิทยา นี่คือผลจากความไม่สมดุลของสารสื่อประสาท และการทำงานของสมองส่วนหน้า (prefrontal cortex) ที่พยายามประเมินผลและควบคุมพฤติกรรม แต่กลับถูกครอบงำด้วยอารมณ์ ความฟุ้งซ่านเกิดจากความคิดที่วกวนเกี่ยวกับสิ่งที่เกิดขึ้น และความกังวลในผลลัพธ์ที่จะตามมา
เมื่อจิตใจอยู่ในภาวะฟุ้งซ่านและกระวนกระวายใจเป็นเวลานานๆ การใช้พลังงานทางจิตสูง ทำให้เกิดความเหนื่อยล้า เบื่อหน่าย อ่อนเพลีย ง่วงเหงาหาวนอน และขาดแรงจูงใจที่จะทำสิ่งใดๆ ในทางจิตวิทยา ซึ่งเกี่ยวข้องกับการทำงานของสารสื่อประสาทเช่น เซโรโทนิน (serotonin) ที่ลดลง หรือการตอบสนองต่อความเครียดเรื้อรัง (chronic stress) ซึ่งส่งผลให้พลังงานทางร่างกายและจิตใจลดลงอย่างมาก เกิดความท้อแท้ หมดกำลังใจ
เมื่อจิตใจอ่อนล้า ท้อแท้ ขาดพลังงาน ทำให้ความสามารถในการตัดสินใจลดลง เกิดความไม่แน่ใจ สงสัย ไม่มั่นคง ไม่กล้าที่จะลงมือทำสิ่งใดๆ เพราะขาดความเชื่อมั่นในตนเองและในสิ่งที่กำลังจะทำ ในทางจิตวิทยา นี่คือผลกระทบจากการที่สมองส่วนหน้าที่รับผิดชอบการวางแผน การตัดสินใจ และการควบคุมตนเอง ทำงานได้ไม่เต็มที่ เนื่องจากถูกรบกวนด้วยความอ่อนล้าทางจิตใจและความไม่มั่นคงทางอารมณ์
ลักษณะ.
บุคคลย่อมไม่อาจมองเห็นใต้น้ำได้สะดวกฉันใด เมื่อจิตมีนิวรณ์ บุคคลย่อมไม่อาจเห็นจิตตามจริงได้สะดวกฉันนั้น
องค์ฌานที่เป็นปฏิปักษ์ต่อนิวรณ์.
เมื่อจิตเป็นอัปปนาสมาธิจนเกิดองค์ฌานทั้ง 5 ย่อมทำลายนิวรณ์ลงได้ ชั่วคราว คือในขณะอยู่ในฌาน และนอกฌาน เมื่อยังทรงอารมณ์ฌานไว้ได้อยู่ (ฌานยังไม่เสื่อม)
อาหารของนิวรณ์.
ร่างกายนี้มีอาหารเป็นที่ตั้ง ดำรงอยู่ได้เพราะอาศัยอาหาร ไม่มีอาหารดำรงอยู่ไม่ได้ แม้ฉันใด นิวรณ์ทั้งห้า ก็มีอาหารเป็นที่ตั้ง ดำรงอยู่ได้เพราะอาศัยอาหาร ไม่มีอาหารดำรงอยู่ไม่ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน
<br>อาหารของนิวรณ์ในที่นี้ หมายถึง ปัจจัยอันนำมาซึ่งผลคือ นิวรณ์ (ซึ่งอาหารของนิวรณ์ทั้งหมดนั้น ถ้าสังเกตดูจะพบว่ามี การกระทำในใจโดยไม่แยบคาย หรือ อโยนิโสมนสิการเป็นองค์ประกอบด้วยเสมอ)
อาหารของกามฉันท์.
สิ่งที่เป็นอาหารให้กามฉันท์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือกามฉันท์ที่เกิดแล้วให้เจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น ได้แก่ การมีอยู่ หรือ การกระทำในใจโดยไม่แยบคาย (อโยนิโสมนสิการ) ในสิ่งสวย ๆ งาม ๆ (ศุภนิมิต) หรืออารมณ์ที่เกิดขึ้นหลังจากได้ พบสิ่งสวย ๆ งาม ๆ
อาหารของพยาบาท.
สิ่งที่เป็นอาหารให้พยาบาทที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือพยาบาทที่เกิดแล้วให้เจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น ได้แก่ การมีอยู่ หรือ การกระทำในใจโดยไม่แยบคาย (อโยนิโสมนสิการ) ในสิ่งที่ทำให้เกิดความขุ่นเคืองใจ ขัดใจ (ปฏิฆนิมิต)
อาหารของถีนมิทธะ.
สิ่งที่เป็นอาหารให้ถีนมิทธะที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือถีนมิทธะที่เกิดแล้วให้เจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น ได้แก่ การมีอยู่ของสิ่งเหล่านี้ หรือ การกระทำในใจโดยไม่แยบคาย (อโยนิโสมนสิการ) ในสิ่งเหล่านี้ คือ 
อาหารของอุทธัจจกุกกุจจะ.
สิ่งที่เป็นอาหารให้อุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรืออุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดแล้วให้เจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น ได้แก่ การมีอยู่หรือ การกระทำในใจโดยไม่แยบคาย ในความไม่สงบใจ เปรียบเสมือนกองไฟที่คุกร่น แม้ไม่เห็นเปลวไฟแล้ว เหลือแต่ถ่านดำ ๆ ก็ยังมีความร้อนออกมาอยู่ ให้คนที่นั่งผิงไฟรู้สึกร้อนได้
อาหารของวิจิกิจฉา.
สิ่งที่เป็นอาหารให้วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือวิจิกิจฉาที่เกิดแล้วให้เจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น ได้แก่ การมีอยู่ หรือ การกระทำในใจโดยไม่แยบคาย (อโยนิโสมนสิการ) ในสิ่งที่เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย