ลัทธิอนาคตวงศ์

ลัทธิอนาคตวงศ์ เป็นความเชื่อเฉพาะกลุ่มรูปแบบหนึ่งของศาสนาพุทธนิกายเถรวาทในประเทศไทย เกิดขึ้นจากการตีความเนื้อหาของคัมภีร์ "อนาคตวงศ์" อันเป็นวรรณกรรมที่แต่งขึ้นในพุทธศตวรรษที่ 18 และไม่ได้ปรากฏในพระไตรปิฎก อันเป็นคัมภีร์สำคัญของศาสนาพุทธ คัมภีร์ดังกล่าวแพร่หลายในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้อันรวมถึงประเทศไทยด้วย พวกเขาบูชาพระศรีอริยเมตไตรย พระมาลัย และมีธรรมเนียมการบูชาพระจุฬามณีเจดีย์ พวกเขาเชื่อว่าการสละชีวิตเพื่อบูชาพระรัตนตรัยแลกกับพระนิพพานถือเป็นบุญอันใหญ่หลวง ด้วยเหตุนี้ ผู้ที่เลื่อมใสศรัทธาในศาสนาพุทธแนวทางดังกล่าว จึงฆ่าตัวตายหรือทรมานร่างกายตนเองด้วยวิธีการต่าง ๆ เป็นต้นว่า เผาตัวตาย ตัดศีรษะ ใช้ของมีคมทิ่มแทงตนเอง เผามือต่างประทีป ถวายเป็นพุทธบูชา ตามเรื่องราวที่ปรากฏในคัมภีร์ ซึ่งพุทธศาสนิกชนในสมัยนั้นต่างมองว่าเป็นเรื่องที่ควรยกย่อง บางแห่งถึงกับมีการสร้างรูปปั้นเพื่อเป็นอนุสรณ์ไว้ด้วย ทั้ง ๆ ที่คำสอนของศาสนาพุทธมิได้มีคำสอนให้ผู้ใดเสียชีวิตเพื่อแสดงศรัทธาก็ตาม
ลัทธิอนาคตวงศ์ได้รับความนิยมมากในช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ สาวกของลัทธินี้มีตั้งแต่ชาวบ้าน นักบวช และพระบรมวงศานุวงศ์ หลังการก่อตั้งธรรมยุติกนิกายของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอุบัติขึ้น แนวคิดเหตุผลนิยมแพร่หลายอีกครั้ง ลัทธิอนาคตวงศ์จึงลดความสำคัญลงไป และยังทิ้งร่องรอยความเชื่อไว้ในบางท้องถิ่น
ประวัติ.
ยุคแรก.
"อนาคตวงศ์" หรือ "ทสโพธิสัตตุนิทเส" เป็นคัมภีร์ทางศาสนาที่ถูกรจนาขึ้นโดยพระกัสสปะ (พ.ศ. 1703–1773) เป็นพระภิกษุยุคโจฬะจากอินเดียทางใต้ บ้างว่ารจนาโดยพระภิกษุจากล้านนา เนื้อหาในพระคัมภีร์กล่าวถึงอนาคตพุทธเจ้าทั้ง 10 พระองค์ ซึ่งมีที่มาอย่างหลากหลาย ตั้งแต่พระมหากษัตริย์ ขุนนาง หรือแม้แต่สัตว์เดียรัจฉาน แต่ละพระองค์บำเพ็ญกุศลในระดับอุกฤษฎ์ มีสองเรื่องที่ตัดศีรษะถวายเป็นพุทธบูชา สองเรื่องเผาเส้นผมต่างประทีปจนตัวตาย อีกเรื่องคือยกโอรสธิดาให้ยักษ์กิน และอีกเรื่องคือพญาช้างอุทิศงาข้างหนึ่งเป็นแจกัน ข้างหนึ่งเป็นโลง และใช้หัวช้างเป็นที่ประชุมเพลิงสรีระของพระอรหันต์ เป็นต้น
เพ็ญสุภา สุขคตะ อธิบายว่าศาสนาพุทธนิกายเถรวาทในแถบที่ราบสูงเดกกันได้รับอิทธิพลจากแนวคิดภักติ (ตรงกับบาลีว่า "ภตฺติ") ที่มองว่าศาสนิกชนต้องมีความภักดีต่อศรัทธาแบบไร้เงื่อนไข การเสียสละ และอุทิศตนแก่พระศาสนาแบบสุดโต่ง คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง อธิบายไว้อีกว่า คือการรักแบบสุดจิตสุดใจ และยอมมอบกายถวายชีวิตแก่พระเป็นเจ้า ถือเป็นวิธีหลุดพ้นอย่างหนึ่ง ด้วยเหตุนี้ศาสนาพุทธในแถบนั้นจำต้องเปลี่ยนวิธีการเผยแผ่ เพื่อช่วงชิงศาสนิกชนกับศาสนาฮินดู เชน และอิสลาม ที่มีการแสดงออกอย่างสุดโต่งเช่นกัน อย่างไรก็ตามกาเรล แวร์แนร์ (Karel Werner) นักภารตวิทยาชาวเช็กเกีย ระบุว่า "แนวคิดภักติหรือการอุทิศตนต่อพระศาสนาปรากฏให้เห็นตั้งแต่แรกตั้งศาสนาพุทธ" ในเวลาต่อมาพระกัสสปะได้รับการอาราธนาจากพระเจ้าปรากรมพาหุที่ 1 ให้ไปเผยแผ่ศาสนาบนเกาะลังกาด้วย คัมภีร์อนาคตวงศ์จึงเคลื่อนตัวจากอินเดียใต้สู่ศรีลังกา ก่อนเคลื่อนเข้าสู่อาณาจักรสุโขทัย และล้านนา ตามลำดับ รองศาสตราจารย์ สุภาพรรณ ณ บางช้าง หรือแม่ชีวิมุตติยา ระบุว่า ในบานแพนกของไตรภูมิพระร่วง มีการอ้างอิงคัมภีร์ทางศาสนาพุทธหลายเล่ม รวมไปถึงคัมภีร์อนาคตวงศ์ด้วย
มีการพบหลักฐานคัมภีร์อนาคตวงศ์ที่เก่าแก่ที่สุดในล้านนา จารขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2240 ดร. บำเพ็ญ ระวิน ได้ปริวรรตจากใบลานที่เขียนด้วยอักษรธรรมล้านนา แล้วพบว่าคำศัพท์หลายคำเป็นภาษาไทยภาคกลาง อันแสดงให้เห็นว่ารับจากอาณาจักรอยุธยาอีกทอดหนึ่ง แต่ล้านนาเองก็มี "เชียงใหม่ปัณณาสชาดก" แต่งขึ้นในรัชสมัยพระเจ้าติโลกราช เมื่อ พ.ศ. 2000 มีเรื่องหนึ่งคือ "สิริจุฑามณีราชชาดก" ที่พระโพธิสัตว์อุทิศร่างกายของตนเองเป็นทานให้ยักษ์กิน แม้จะมีเนื้อหาที่ดูน่าสยดสยองดุจกัน แต่เกริก อัครชิโนเรศ ระบุว่า "เชียงใหม่ปัณณาสชาดก" ไม่มีความเกี่ยวข้องกับ "อนาคตวงศ์" แต่อย่างใด
ยุครัตนโกสินทร์.
ความเชื่อของลัทธิอนาคตวงศ์เริ่มชัดเจนขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เมื่อ พ.ศ. 2333 มีชายคนหนึ่งชื่อนายเรือง (หรือ บุญเรือง) เอาสำลีชุบน้ำมันเป็นเชื้อพาดไว้ท้องแขนแล้วจุดไฟต่างประทีปเป็นพุทธบูชา หลายวันต่อมาก็นุ่งผ้าชุบน้ำมันเผาตัวเองตายหน้าศาลาการเปรียญเก่าวัดอรุณราชวราราม แล้วกล่าวว่าตนสำเร็จความปรารถนาแล้ว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตรัสเล่าเรื่องที่ทรงได้ฟังเกี่ยวกับสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท ในช่วงที่ทรงพระประชวรหนักในปัจฉิมวัย ทรงพยายามใช้พระแสงแทงพระหัตถ์พระองค์เองเพื่อถวายเป็นพุทธบูชา ความว่า 
"...เมื่อทรงพระประชวรหนักให้เชิญเสด็จขึ้นพระเสลี่ยงเสด็จออกมาวัดพระมหาธาตุ รับสั่งว่าจะนมัสการลาพระพุทธรูป ครั้นเสด็จมาถึงหน้าพระประธานในพระอุโบสถ มีพระบัณฑูรเรียกพระแสงดาบว่าจะทรงจบพระหัตถ์อุทิศถวายให้ทำเป็นราวเทียน ครั้นพนักงานถวายพระแสงเข้าไป ทรงเรียกเทียนมาจุดเรียบเรียงติดเข้าที่พระแสง ทำเป็นพุทธบูชาอยู่ครู่หนึ่ง แล้วทรงพระปรารภจะเอาพระแสงแทงพระองค์ถวายพระ ครั้งนั้นหม่อมลำดวนเข้าปล้ำปลุก แย่งชิงพระแสงไปเสียจากพระหัตถ์..."
ครั้น พ.ศ. 2360 มีชายอีกคนหนึ่งชื่อนายนก เผาตัวตายบริเวณใต้ต้นโพ หน้าพระวิหารเก่า วัดอรุณราชวราราม ในเวลาไล่เลี่ยกันนั้นก็พบเหตุการณ์ลักษณะเดียวกัน คือ มีสามเณรรูปหนึ่งชื่อสุกเผาตัวตายที่วัดหงสาราม และมีนางชีอีกนางหนึ่งเผาตัวตายที่วัดพระพุทธบาท มีสุภาพสตรีบางรายเอาน้ำมันเทลงบนอุ้งมือ เอาดินปั้นเป็นขาหย่าง ร้อยด้ายตั้งกลางใจมือ จุดไฟแทนตะเกียงเพื่อบูชาพระพุทธบาท ที่วัดพระพุทธบาท และบางคนเชือดเนื้อเพื่อเอาโลหิตของตนเองรองตะเกียงแทนน้ำมันสำหรับบูชาพระพุทธเจ้า
จุดสูงสุดของลัทธิอนาคตวงศ์ตรงกับรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เพราะสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงพระวินิจฉัยไว้ว่า "...บรรดาชั้นไว้พระซึ่งเขียนรูปพระจุฬามณีไว้นั้น เท่าที่ได้พบเป็นฝีมือทำในรัชกาลที่ 3 ทั้งนั้น..." ศรัณย์ ทองปาน เชื่อว่าศาลของนายเรืองและนายนกก็คงถูกสร้างในช่วงระยะเวลาเดียวกันนั้นเอง แต่หลังการเผยแผ่ศาสนาพุทธคณะธรรมยุติกนิกายที่ก่อตั้งโดยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งมีแนวคิดแบบเหตุผลนิยมเป็นหลัก ก็เข้าไปแทนที่ความเชื่อของอนาคตวงศ์ลง และพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีประกาศประณามคนบางจำพวกไว้ใน พ.ศ. 2401 ความว่า
"...ได้ฟังคำเล่าลือ แลได้ฟังพระสงฆ์บางรูปที่ไม่ได้เล่าเรียนศึกษาพระไตรปิฎกธรรมให้รู้จริงมาเทศนาเลอะ ๆ ลาม ๆ ใกล้จะเสียจริต พรรณนาสรรเสริญว่าเป็นบุญเป็นกุศลมาก แล้วหลงใหลเห็นตามไปเหมือนอย่างเผาตัวบูชาพระรัตนตรัยแลเชือดคอเอาศีรษะบูชาพระ เชือดเนื้อรองเลือดใส่ตะเกียงตามบูชา [...] ตั้งแต่นี้สืบไปอย่าให้เห็นใครเผาตัวบูชาพระ ตัดศีรษะบูชาพระ เชือดเนื้อรองโลหิตตามตะเกียงบูชาพระเลยเป็นอันขาด เพราะว่าเป็นการขัดต่อราชการแผ่นดิน...ผู้ซึ่งได้รู้เห็นแลจะนิ่งดูดายเสียไม่ห้ามปราม หรือจะพลอยเห็นว่าได้บุญได้กุศลนั้นไม่ได้ ถ้าผู้ใดได้รู้เห็นแล้วดูดายเสีย ไม่ว่ากล่าวห้ามปรามแย่งชิงเครื่องศัสตราวุธ...จะให้ผู้นั้นเสียเบี้ยปรับตามรังวัด..."
หลังจากนั้นคัมภีร์อนาคตวงศ์ อนาคตพุทธเจ้า พระมาลัย และพระศรีอาริย์ก็ค่อย ๆ ถูกลืมเลือนลงไป กลายเป็นเรื่องไร้สาระ หรือเป็นเรื่องขำ ๆ ของคนยุคใกล้ ดังตัวอย่างลายพระหัตถ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ที่มีต่อพระยาอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ) เมื่อ พ.ศ. 2481 ความว่า "...ท่านผู้รจนาเรื่องพระมาลัยดูจะไม่ปกติคน ความเปนไปที่ท่านกล่าวล้วนแต่ผิดธรรมดา จะเปนไปไม่ได้ทั้งนั้น แต่กระนั้นคนก็ยังเชื่อกันมาก น่าปลาดอยู่..." และยังทรงมีลายพระหัตถ์ถึงหม่อมเจ้าพิไลยเลขา ดิศกุล เมื่อ พ.ศ. 2484 ความว่า "...ได้หนังสือแจกงานศพของใครมา เขาตีพิมพ์เรื่องอนาคตวงษ์ ในนั้นมีกล่าวถึงพระศรีอารย์ว่าแขนยาวเท่าไรขายาวเท่าไรเปนต้น อาว์อ่านเหน 'ผิดมนุษย์ม้วย' จึ่งเอากระดาษดินสอมาเขียนเปนสเคลอย่างเขาว่าขึ้น ได้แล้วก็หัวเราะ เอาปิดไว้ข้างฝา ใครมาก็ต้องถามทุกคนว่านั่นรูปอะไร พอบอกว่ารูปพระศรีอารย์ก็หัวเราะงอกัน เพราะรูปไม่ใกล้คน..."
วันที่ 15 เมษายน พ.ศ. 2564 ลัทธิอนาคตวงศ์ถูกนำกลับมาพูดถึงอีกครั้ง เมื่อธรรมกร วังปรีชา หรืออดีตพระธรรมกร ฐานธมฺโม เจ้าอาวาสที่พักสงฆ์ภูหินกอง บ้านนาแค ตำบลลำภู อำเภอเมืองหนองบัวลำภู จังหวัดหนองบัวลำภู ตัดศีรษะตนเองเพื่อถวายเป็นพุทธบูชา ด้วยการสร้างอุปกรณ์เป็นห้างไม้พร้อมเชือกชักรอกสำหรับบั่นคอคล้ายกิโยตีน ด้วยหวังที่จะจุติเป็นพระพุทธเจ้าในภายภาคหน้า ภายในที่พักสงฆ์มีการก่อสร้างรูปปั้นพระสังขจักรตัดศีรษะทูนถวายบนพาน และเมื่อยังเป็นบรรพชิตก็ได้เผยแผ่คำสอนดังกล่าวแก่ญาติโยมและศิษย์ด้วย หลังธรรมกรกระทำการอัตวินิบาตกรรมสำเร็จแล้ว ก็มีลูกศิษย์คอยให้การสนับสนุนด้วยการเก็บศพโดยแยกส่วนร่างกายกับศีรษะจากกัน พร้อมกับชำระล้างเลือด ทำความสะอาดพื้นที่ รื้อห้างไม้บั่นศีรษะ นำศพจัดพิธีกรรมบำเพ็ญกุศล ฌาปนกิจ และนำหินมาวางเรียงเหมือนเจดีย์บนกระดูกของธรรมกร โดยมีชาวบ้านสวมชุดขาวร่วมพิธีราว 300 คน โดยห้างไม้ถูกนำไปซ่อนไว้ในสำนักสงฆ์แห่งหนึ่งในจังหวัดอุดรธานีซึ่งห่างออกจากที่เกิดเหตุไป 50 กิโลเมตร 
มีการวิพากษ์วิจารณ์ถึงเหตุการณ์ดังกล่าวอย่างมาก อีกทั้งการกระทำดังกล่าวเป็นเรื่องผิดกฎหมายร้ายแรง ผู้สนับสนุนและผู้ร่วมเหตุการณ์ถือว่ามีความผิดด้วยเช่นกัน ต่อมาวันที่ 22 เมษายนปีเดียวกันได้มีการทุบทำลายรูปปั้นพระสังขจักรถวายเศียรออกเพื่อป้องกันพฤติกรรมเลียนแบบ
ความเชื่อ.
บุคคลที่นับถือลัทธิอนาคตวงศ์จะนับถือพระศรีอริยเมตไตรย หรือนิยมเรียกว่า พระศรีอาริย์ ซึ่งเป็นหนึ่งในอนาคตพุทธเจ้าเป็นหลัก พวกเขาปรารถนาที่จะได้ไปเกิดในยุคพระศรีอาริย์ เพราะเชื่อกันว่าในยุคนั้นจะเต็มไปด้วยพืชพันธุ์ธัญญาหารที่สมบูรณ์ บ้านเมืองเจริญรุ่งเรือง ผู้ปกครองมีศีลธรรม มีร่างกายสวยงามไม่ต้องทนทำงานลำบากหาเลี้ยงกาย ต้องการสิ่งใดก็ไปขอจากต้นกามพฤกษ์ ได้ฟังธรรมจากพระศรีอาริย์เพื่อก้าวล่วงวัฏสงสารไปสู่นิพพานในที่สุด และเป็นที่พึงสังเกตว่าพวกเขาจะเคารพบูชาพระมาลัย ตามภาพจิตรกรรมฝาผนัง สมุดไทย พระบฏ หรือลายรดน้ำบนตู้พระธรรม
มีปูชนียสถานสำคัญคือ จุฬามณีเจดีย์ จึงได้วาดภาพจำลองของเจดีย์ดังกล่าวไว้ รวมทั้งมีธรรมเนียมให้คนเจ็บหนักคนหรือคนใกล้ตายพนมมือด้วยกรวยดอกไม้ธูปเทียนเพื่อเตรียมตัวไปสักการะจุฬามณีเจดีย์ ซึ่งพบการกระทำดังกล่าวตั้งแต่ระดับสามัญชนจนถึงระดับเจ้านาย และมีประเพณีสำคัญคือการเทศน์มหาชาติ เพราะเชื่อว่าพระศรีอาริย์ทรงฝากข้อความกับพระมาลัยเพื่อแจ้งมายังมนุษย์โลก
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ทรงวินิจฉัยเรื่องชั้นไหว้พระ (หรือ ชั้ว) สำหรับประดิษฐานพระพุทธรูปไว้ตามบ้านเรือนของคนในยุคก่อนเอาไว้ ความว่า
"...ที่ชั้นไหว้พระของเก่าย่อมเขียนอุดหลังไว้เป็นพระจุฬามณี มีเทวดาเหาะมาเปนกลุ่ม ๆ ทั้งนั้น ทำให้ตระหนักใจได้ว่าคนรุ่นก่อนนั้นตั้งใจจะไหว้พระจุฬามณีโดยมาก...คิดไปก็เห็นความไกลไปเปนอย่างอื่น ว่าตั้งใจจะไหว้พระศรีอาริยเทวโพธิสัตว์ หาใช่ตั้งใจจะไหว้พระโคตมพุทธะไม่ ด้วยหนังสือพระมาลัยนั้น แต่งขึ้นเพื่อสรรเสริญคุณพระศรีอาริยเมไตรย พระมาลัยจึ่งต้องขึ้นไปไหว้พระจุฬามณี เพื่อจะได้พบกับพระศรีอาริยเทวโพธิสัตว์ แล้วจะได้แสดงคุณสมบัติแห่งพระองค์ พาคนให้ทะเยอทะยานอยากพบบ้าง ก็สมคิด คนจึ่งพระจุฬามณีมีพระศรีอาริยเทวโพธิสัตว์เสด็จมาไหว้ เพื่อทำใจให้หยั่งถึงอยู่ทุกวันจะได้พบ..."