วัดโพธิ์ธาตุ

วัดโพธิ์ธาตุ ตั้งอยู่ที่ บ้านชุมแพ หมุ่ที่ 10 ตำบลชุมแพ อำเภอชุมแพ จังหวัดขอนแก่น สังกัดคณะสงฆ์ มหานิกาย ที่ดินตั้งวัดมีเนื้อที่ 6 ไร่ 68 ตารางวา น.ส. 3 ก. เลขที่ 560 อาณาเขตทิศเหนือประมาณ 3 เส้น 1 วา 3 ศอก จรดถนนหงษ์ประดิฐ ทิศใต้ประมาณ 3 เส้น จรดถนนเพียแก้ว ทิศตะวันออกประมาณ 1 เส้น 17 วา 2 ศอก จรดถนนราษฎร์บำรุง ทิศตะวันตกประมาณ 2 เส้น 3 วา จรดถนนโพธิ์ธาตุ ก่อตั้งวัดเมื่อ วันที่ 12 มีนาคม พ.ศ 2221 ช่วงต้นรัชสมัยของ สมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ 9 หรือ พระเจ้าท้ายสระ พระมหากษัตริย์พระองค์ที่ 32 ของกรุงศรีอยุธยา อ้างอิงจาก หลักฐานทางราชการ ทะเบียนวัดภาค 9 กรมการศาสนา และ ทะเบียนวัดของอำเภอชุมแพ มีพระญาคูหงส์ หงฺสเตโช เป็นเจ้าอาวาสรูปแรก ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาอุโบสถหลังใหม่เมื่อพุทธศักราช 2526 มีที่ดินธรณีสงฆ์จำนวน 4 แปลง เนื้อที่ 25 ไร่ 2 งาน 74 ตารางวา น.ส. 3 เลขที่ 560 โฉนดที่ดิน เลขที่ 967 และ ส.ค. 1 เลขที่ 154 มีวัดศรีมงคล ตำบลหนองไผ่ อำเภอชุมแพ จังหวัดขอนแก่น เป็นวัดสาขาและพื้นที่ธรณีสงฆ์วัดโพธิ์ธาตุ
อาคารเสนาสนะประกอบด้วย อุโบสถ มีความกว้าง 8.20 เมตร มีความยาว 23.10 เมตร เป็นอาคารคอนกรีตเสริมเหล็กขนาดใหญ่ ก่อสร้างเมื่อ พ.ศ 2519 ศาลากาญจนาภิเษก เป็นอาคารคอนกรีตเสริมเหล็ก 2 ชั้น ก่อสร้างเมื่อ พ.ศ 2539 ศาลาการเปรียญ มีความกว้าง 30.00 เมตร มีความยาว 40.00 เมตร ก่อสร้างเมื่อ พ.ศ 2503 หอระฆังขนาดใหญ่ เป็นอาคารหอสูงคคอนกรีตเสริมเหล็ก 1 หลัง กุฎิพระภิษษุสงฆ์และสามเณร จำนวน 6 หลัง และ ศาลาบำเพ็ญกุศลจำนวน เป็นอาคารคอนกรีตเสริมเหล็กจำนวน 2 หลัง ปูชนียวัตถุสำคัญมีพระประธานในพระอุโบสถหล่อด้วยทองคำแท้ ขนาดหน้าตักกว้าง 1.50 เมตร สูง 2 เมตร ปางมารวิชัย ศิลปะแบบสุโขทัย พระพุทธรูปโบราณสลักจากหินทราย ได้แก่ พระนาคปรก 3 องค์ พระพุทธรูป มีพระนามว่า หลวงพ่อโพธิ์ธาตุ มีหลักใบเสมาหินทรายเก่าที่มีอายุตั้งแต่สมัยทราวดีที่หลงเหลือให้เห็นอยู่ในปัจจุบัน หลักที่ 1 เป็นหลักใบเสมาหินทรายยอดสอบเหลี่ยม มีสันนูนสุงแนวตั้งตรงกลางลำแผ่น ใบที่ 2 เป็นหลักใบเสมาหินทรายครึ่งใบ สันนิฐานว่าแกะสลักเป็นรูปหม้อปูรณฆฏะปลายยาวมีกรีปออกทั้งสองข้าง หลักที่ 3 เป็นหลักรูปทรงเป็นก้อนหินทรายทรงรีผิวเรียบ ทั้ง 3 หลักตั้งอยู่บริเวณชายขอบของโบราณสถานเจดีย์ญาคูหงส์ ส่วนหลักใบเสมาหินทรายโบราณน้อยใหญ่อื่นๆที่เคยอยู่รอบพื้นที่ทำสังฆกรรมอุโบสถหลังเดิม ปัจจุบันไม่พบเห็น 
ปัจจุบันมีเจดีย์ทั้งหมด 2 องค์ ได้รับการบูรณะปฏิสังขรณ์แล้ว 1 องค์ คือ เจดีย์โพธิ์ธาตุ ได้รับการบูรณะปฏิสังขรป์ในปีพุทธศักราช 2528 สมัยพระครูวิบูลสารนิวิฐ (เจ้าอาวาสวัดโพธิ์ธาตุรูปที่ 17) และ เจดีย์ที่ยังไม่ได้รับการบูรณะ 1 องค์ คือ เจดีย์ญาณคูหงส์ ซึ่งปัจจุบันเป็นโบราณสถานที่มีต้นไม้ ได้แก่ ต้นตะโก ต้นมะเกลือ ต้นแจ้ง ขึ้นคลุมเจดีย์ ซึ่งเป็นที่เคารพสักการะของชาวชุมแพ โดยวัดโพธิ์ธาตุมีความสัมพันธ์กับประวัติศาสตร์ท้องถิ่นชุมชนเมืองชุมแพ ตั้งแต่ยุคแรกเริ่มยุคบุกเบิก โดยเป็นวัดเก่าแก่และวัดประจำอำเภอชุมแพ
แผนผังวัดโพธิ์ธาตุ.
แผนผังแสดงอาคารเสนาสนะศาสนสถานประจำวัดโพธิ์ธาตุ อัพเดทเมื่อวันที่ 6 พฤษภาคม 2567
1 อุโบสถ
2 ศาลากาญจนาภิเษก
3 เจดีย์โพธิ์ธาตุ
4 โบราณสถานเจดีย์ญาคูหงส์
5 อนุสรณ์สถานรำลึกพระมงคลธรรมภาณี
6 หอระฆังใหญ่
7 หอศิลาจารึกประจำวัด
8 ศาลาการเปรียญ (เดิม) 
9 ฌาปณสถาน (เมรุ)
10 ศาลาธรรมสังเวช
11 ศาลาบำเพ็ญกุศล
12 ศาลาทั่วไป
13 หอพระพุทธรูป
14 ศาลาทั่วไป
15 ห้องเก็บวัตถุสำคัญประจำวัด
16 ศาลาทั่วไป
17 ศาลาทั่วไป
18 ศาลาพัก
19 อาคารมุงสังกะสี
20 ศาลาทั่วไป
21 ศาลาทั่วไป
22 ศาลาประกอบพิธีกรรมสงฆ์
23 ห้องครัว
24 ห้องน้ำ
25 ศาลาทั่วไป
26 ศาลาทั่วไป
27 กุฏิสำหรับพระภิษษุสามเณร
28 กุฏิสำหรับพระภิษษุสามเณร
29 กุฏิสำหรับพระภิษษุสามเณร
30 กุฏิสำหรับพระภิษษุสามเณร
31 กุฏิวิบูลรังสรรค์ (กุฏิสำหรับพระภิษษุสามเณร)
32 กุฏิสำหรับพระภิษษุเจ้าอาวาสวัด (ปัจจุบัน)
33 ลานกว้างอเนกประสงค์
34 ต้นพระศรีมหาโพธิ์
35 ต้นไทรงาม (ทาลา)
36 ประตูโขลงฝั่งทิศตะวันตก
37 ประตูโขลงฝั่งทิศเหนือ
38 ประตูโขลงฝั่งทิศตะวันออก
39 ประตูเล็กฝั่งทิศใต้
40 ประตูโขลงฝั่งทิศใต้ (เดิม)
41 ศาลาพักรถจักรยานยนต์
บุญประเพณี.
โดยวัดโพธิ์ธาตุไม่ได้ยึดถือเอาบุญหรือประเพณีอย่างใดอย่างหนึ่งประเพณีใดประเพณีหนึ่งเป็นจุดเด่น แต่จะยึดถือตามฮีต 12 คลอง 14 ประเพณีวัฒนธรรมอิสานที่ได้ปฏิบัติสืบต่อกันมาตั้งแต่สมัยบรรพบุรุษ ดังนี้
ปูชณียสถานในอดีต.
จากคำบอกเล่าของ ท่านเจ้าคุณพระมงคลธรรมภาณี(พระครูวิบูลสารนิวิฐ)อดีตเจ้าอาวาสวัดโพธิ์ธาตุรูปที่ 17 และ อดีตที่ปรึกษาเจ้าคณะอำเภอสีชมพู ความว่า "ขณะนั้น ข้าพเจ้าย้ายจากวัดโพธิ์ บ้านโนนทัน ตำบลพระลับ อำเภอเมือง จังหวัดขอนแก่น เนื่องจากได้รับมอบหมายจากหลวงพ่อเจ้าคุณพระเทพวิมลโมลี รองเจ้าคณะภาค 9 ให้มาช่วยงานคณะสงฆ์ในอำเภอชุมแพ โดยได้ถึงวัดโพธิ์ธาตุ ในวันที่ 14 กรกฎาคม 2497 พบว่าอุโบสถหลังเดิมกำลังอยู่ระหว่างการบูรณะ มีการบูรณะยังไม่เสร็จ ได้ดำเนินการบูรณะปฏิสังขรป์ก่อสร้างต่อเติมและซ่อมแซมจนเสร็จสิ้น ได้รับจบประมาณในการก่อสร้างอุโบสถ จากกระทรวงวัฒนธรรม 10000 บาท(หนึ่งหมื่นบาทถ้วน)และจบประมาณจากเงินบริจาคของชาวบ้าน เมื่อสร้างเสร็จจึงได้ประชุมปรึกษาหารือกันเพื่อทำบุญฉลองสมโภชกำหนดวันที่ 18 เมษายน พ.ศ. 2500
และมีกำนันพ่อขุนบุญบาลบำรุงเล่าถึงความสงสัยว่า "โบสถ์วัดโพธิ์ธาตุบ้านเฮาเคยขอดโบสถ์แล้วไป่น้อ ผมสนใจสืบถามผู้เล่าที่เกิดก่อนก็ไม่มีผู้ใดเห็นผู้ใดรู้ พระระดับปกครองคณะสงฆ์ อำเภอภูเวียง ให้ขุดหาใบสีมาลูกนิมิต รอบนอกโบสถ์กะบ่เห็น ถ้าโบสถ์บ่ได้ขอด บวชพระบวชเณรที่ผ่านมาทั่วทุกสารทิศจากหลายบ้านเลาะนี้ที่มาบวชจะเป็นพระเป็นเณรที่สมบูรณ์บ่" ข้าพเจ้าและชาวบ้านจึงประชุมหาลือกันและได้แก้ข้อสงสัย โดยการขุดบือโบสถ์เพื่อค้นหาลูกนิมิต และได้พบลูกนิมิตที่ลงรักปิดทองยังอยู่ในสภาพดี ทุกคนหายสงสัย อุโบสถได้ขอดแล้วและได้ทำพิธีตัดลูกนิมิดลูกเอกที่ได้เตรียมไว้เพิ่มเติมและนำลูกนิมิตที่ขุดพบบรรจุไว้ ณ ที่เดิม
โดยอุโบสถหลังเดิมตั้งอยู่บริเวณลานกว้างอเนกประสงค์ด้านหน้าอุโบสถหลังใหม่ โดยมีเจดีย์โพธิ์ธาตุตั้งอยู่ทางทิศตะวันออก ไม่ทราบแน่ชัดว่าอุโบสถหลังเดิมรื้อออกเมื่อใด แต่เริ่มมีการก่อสร้างอุโบสถหลังใหม่เมื่อ พุทธศักราช 2519 ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา พุทธศักราช 2526 และ มีงานฉลองสมโภชเมื่อพุทธศักราช 2532
2. เจดีย์โพธิ์ธาตุ ได้รับการค้นพบครั้งแรกโดยพระญาคูหงส์ หงฺสเตโช ในปีพุทธศักราช 2221 ที่ได้เดินธุดงค์ลัดเลาะมาพบเจดีย์โพธิ์ธาตุ(ธาตุ) มีลักษณะรูปทรงคล้ายใบโพธิ์ ตั้งเด่นเป็นสง่าแลดูงามตายิ่งน่าเคารพเลื่อมใส และ ยังได้ค้นพบโบราณวัตถุต่างๆรอบบริเวณที่ทำให้รู้ว่าที่ตรงนี้แต่เดิมเคยเป็นที่ตั้งวัดและชุมชนโบราณมาก่อน พระญาคูหงส์จึงได้ตั้งชื่อวัดเก่านี้ว่า ”วัดโพธิ์ธาตุ“ (เนื่องจากมีธาตุที่มีลักษณะคล้ายใบโพธิ์และมีต้นโพธิ์ใหญ่) และยังได้พบธาตุอีก 2 องค์ รวมเป็น 3 องค์ (องค์ที่ 1 คือ เจดีย์โพธิ์ธาตุ ปัจจุบันตั้งอยู่ทิศตะวันตกเฉียงใต้ของอุโบสถ) (องค์ที่ 2 คือ เจดีย์ญาณคูหงส์ ปัจจุบันตั้งอยู่ทิศตะวันตกเฉียงเหนือของอุโบสถ) (องค์ที่ 3 ปัจจุบันได้ถูกรื้อถอนไปแล้ว โดยรื้อถอนออกตั้งแต่สมัย พระอุปัชฌาจันดา อดีตเจ้าคณะตำบลชุมแพและเจ้าอาวาสวัดโพธิ์ธาตุ รูปที่ 14) ทางทิศตะวันออกของบริเวณวัดมีหนองน้ำขนาดใหญ่ มีลักษณะคล้ายหลุมเกลือตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ น้ำใสและมีบัวขึ้นหนาแน่นปัจจุบันคือ หนองอีเลิง ทางทิศตะวันตกมีลำห้วยขนาดใหญ่ ริมตลิ่งมีต้นไผ่ขึ้นหนาแน่นและมีจระเข้อาศัยชุกชุม ปัจจุบันคือ กุดชุมแพ โดยรอบมีสภาพภูมิประเทศเป็นแบบดอนลูกคลื่นลอนลาด ธรณีสัณฐานเป็นหินทรายในหมวดหินภูกระดึง มีลำน้ำสาขาของลำน้ำเชิญ(เซิน) หลายสายไหลผ่าน เช่น ห้วยกุดชุมแพ ห้วยใหญ่ ห้วยนาน้อย ห้วยกุดเข้ ห้วยอิเบ้า ทางตะวันตกเป้นพื้นที่ลุ่ม เหมาะทำการเกษตร ทิศเหนือมีภูเวียงอุดมสมบูรณ์เหมาะสำหรับการสร้างบ้านแปลงเมือง พระญาคูหงส์จึงได้กลับไปชักชวนญาติพี่น้องและเพื่อนบ้านออกอพยพมาตั้งบ้านถิ่นฐานใหม่ ณ ที่บริเวณนี้ จึงได้เป็น ”บ้านชุมแพ“ และได้เป็นอำเภอชุมแพในปัจจุบันโดยมี พระญาคูหงส์ หงฺสเตโช เป็นเจ้าอาวาสรูปแรกของวัดโพธิ์ธาตุ
เจดีย์โพธิ์ธาตุ เดิมเป็นธาตุเจดีย์ที่ก่อด้วยหินทรายที่ได้รับอิทธิพลศิลปะล้านช้างแบบเดียวกันกับเจดีย์วัดธาตุบ้านแห่ มีช่องประดิษฐานพระพุทธรูปหินทรายปางนาคปรกภายในตัวธาตุ และ มีช่องสำหรับใส่เครื่องบูชาดอกไม้ธูปเทียนถัดลงมา เจดีย์โพธิ์ธาตุมีลักษณะเป็นเจดีย์ทรงปราสาทขนาดเล็ก ยอดเป็นเจดีย์เหลี่ยมย่อมุม รูปฐานเป็น 4 เหลี่ยม และมีช่องอยู่บนธาตุทั้งหมด 4 ทิศ ต่อมาได้รับการบูรณะปฏิสังขรป์ในปีพุทธศักราช 2528 สมัยพระครูวิบูลสารนิวิฐ (เจ้าอาวาสวัดโพธิ์ธาตุรูปที่ 17) โดยใช้ศิลปะท้องถิ่นแบบผสมผสานล้านช้าง-รัตนโกสินทร์ โทนสีขาว-ทอง และได้นำพระพุทธรูปไปประดิษฐานที่ช่องทั้ง 4 ทิศ ทิศตะวันออกและทิศใต้ ประดิษฐานพระพุทธรูปโบราณปรางนาคปรก ทางทิศเหนือประดิษฐานพระพุทธรูปปรางประทานพรและทางทิศตะวันตกประดิษฐานพระพุทธรูปปรางมารวิชัย
ตำนานเรื่องเล่า
-หลวงพ่อพระครูวิบูลสารนิวิฐ อดีตเจ้าอาวาสวัดโพธิ์ธาตุ รูปที่ ๑๗ ได้เขียนไว้ในหนังสือประวัติวัดโพธิ์ธาตุตอนหนึ่งว่าเจดีย์โพธิ์ธาตุ พูดถึงเป็นที่เคารพนับถือของชาวบ้านชุมแพทั้งชาววัดมาชั่วกาลนานเล่ากันว่าเวลามีงานบุญที่วัดหรือว่าพระสงฆ์ภายในวัดจะทำอุโบสถสังฆกรรมจะต้องนำดอกไม้ธูปเทียนไปถวายสักการะเสียก่อนถ้าไม่ปฏิบัติเช่นนั้นจะมีอันเป็นไปเกิดขึ้นจนได้
-นายแหม่ว อั้วนา เล่าให้ฟังว่าตนเองเป็นนักเรียนมาเรียนอยู่โรงเรียนวัดโพธิ์ธาตุ ไปค้องกระปอมอยู่บนธาตุ แล้วได้ล้มลงเหมือนมีอะไรมาผลัก
-พ่อนู ทองล้น เล่าให้ฟังว่านายทองน้องเขยบวชอยู่ที่วัดโพธิ์ธาตุไม่ทราบว่าไปทำผิดอะไรต่อธาตุ มีอาการไม่รู้สึกตัวจะวิ่งหนีตาลอยหลายคนช่วยกันจับเอาไว้ก็ไม่อยู่ต้องทำการขอขมาสักการะต่อธาตุจึงจะหาย
3. โบราณสถานเจดีย์ญาคูหงส์
โบราณสถานเจดีย์ญาคูหงษ์ หรือ ธาตุญาคูหงษ์ สันนิฐานว่าเป็นธาตุเก็บอัฐิของ พระญาคูหงส์ หงฺสเตโช ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกของอุโบสถ มีลักษณะเป็นซากโบราณสถานขนาดเล็กก่ออิฐ ปัจจุบันมีจอมปลวกและต้นไม้ 2 ต้นห่อหุ้มไว้ คือ ต้นตะโก ต้นมะเกลือ และต้นแจ้ง มองเห็นอิฐถือปูนบางส่วน รอบต้นไม้และธาตุมีการก่อรั้วอิฐมอญล้อมรอบไว้ ภายในรั้วอิฐรอบธาตุมีหลักฐานทางโบราณคดีที่สำคัญ ได้แก่ หลักใบเสมาหินทราย 2 ใบ ใบหนึ่งเป็นเสมายอดสามเหลี่ยม มีสันนูนสูงแนวตั้งตรงกลางแผ่น อีกใบหนึ่งเป็นชิ้นส่วนหลักใบเสมาหินทรายครึ่งใบ นอกจากนี้ยังมีก้อนหินทรงรีและพระพุทธรูปที่สลักจากหินทราย ๒ องค์ รวมทั้งชิ้นส่วนสิ่งก่อสร้างต่างๆที่สร้างขึ้นในสมัยหลัง มีพระพุทธรูป ๓ องค์จากอุโบสถหลังเดิมที่ได้รื้อถอนไปแล้ว และ พระพุทธรูปองค์ใหญ่อีก ๑ องค์ คือ พระพุทธรูปปรางมารวิชัย ที่ปัจจุบันประดิษฐานไว้ ณ โรงเรียนบ้านชุมแพ
ได้รับการประกาศขึ้นทะเบียนโบราณสถานในราชกิจจานุเบกษาเรื่องการกำหนดจำนวนโบราณวัตถุสถานสำหรับชาติ เล่มที่ 57 หน้า 2527 วันที่ 22 ตุลาคม พุทธศักราช 2483 สภาพโดยทั่วไปของโบราณสถานเป็นซากของธาตุเจดีย์ก่ออิฐขนาดเล็ก-กลาง ยังไม่ได้รับการบูรณปฏิสังขรณ์และศึกษาอย่างจริงจัง ผู้สนใจสามารถเข้าเยี่ยมและสักการะได้ทุกวัน
หลวงพ่อพระครูวิบูลสารนิวิฐ (อดีตเจ้าอาวาสวัดโพธิ์ธาตุ รูปที่ 17) ได้เขียนไว้ในหนังสือประวัติวัดโพธิ์ธาตุตอนหนึ่งว่า ธาตุญาคูหงส์ เป็นสถานที่ที่ชาวชุมแพให้ความเคารพนับถือ เคยมีเรื่องเล่าตอนหนึ่งว่า "อาตมาได้ทราบเหตุแปลกนี้เหมือนกันคือว่าจำ พ.ศ. ไม่ได้ ถึงแต่ช่วงนั้นกำลังก่อสร้างอุโบสถหลังใหม่อยู่คนงานของนายประสาน จงสำราญ ผู้เป็นช่างสร้างอุโบสถ 3-4 คน พากันมาหาอาตมาที่กุฎิ เวลาค่ำมืดเกือบสองทุ่มในคืนวันหนึ่ง เขาเล่าให้ฟังด้วยความตกใจและตื่นตระหนกว่า มีคางคกตัวหนึ่งไล่ตามเขาอยู่ที่ท่าต้นแจ้ง ถึงสามสี่ตลบหนีไปอยู่มุมใดมันก็ยังตามไป ขึ้นกุฎิมันก็ยังตามไปถึงหัวบันได อาตมาจึงบอกเขาว่า ธาตุต้นแจ้งเป็นธาตุโบราณ ชาวบ้านให้ความเคารพนับถือ มักมีอะไรเกิดปรากฏให้เห็นถ้าใครทำอะไรไม่ชอบไม่ควร นี่พวกเรามาทำงานอย่าเอาเปรียบวัดขอให้ทำตรงไปตรงมา หรือบางทีพวกสูอาจจะมักง่ายถ่ายถ่ายปัสสาวะใกล้ธาตุก็เป็นได้ เอาธูปเทียนไปสักการะเสียพวกเขาก็ปฏิบัติตามด้วยความเชื่อว่าพวกตนทำอะไรไม่สู้จะดีนักเพราะความมักง่าย ถ่ายปัสสาวะที่ต้นกกแจ้ง"