ไวยากรณ์ภาษาฮังการี

ไวยากรณ์ภาษาฮังการี (ฮังการี: magyar nyelvtan) เป็นไวยากรณ์ของภาษาฮังการี ภาษาในตระกูลฟินโน-อูกริกที่มีผู้ใช้ส่วนใหญ่ในประเทศฮังการีและประเทศเพื่อนบ้านทั้ง 7 ประเทศ (ในเขตแดนของราชอาณาจักรฮังการีที่ถูกแบ่งหลังสนธิสัญญาทรียานงเมื่อปี ค.ศ. 1920)
ภาษาฮังการีเป็นภาษาคำติดต่อ (agglutinative language, ฮังการี: agglutináló nyelv ออกลูตินาโล่ แญลฟ) เป็นภาษาที่ใช้หน่วยคำเติม (affix, ฮังการี: toldalék โตลดอเลค) จำนวนมาก โดยเฉพาะหน่วยคำเติมท้าย (suffix, ฮังการี: ragozás รอโกซาช) หลังคำแต่ละคำในประโยค เพื่อเปลี่ยนความหมายของคำ รวมถึงใช้แสดงให้เห็นว่าคำคำนั้นมีหน้าที่ทางไวยากรณ์ใดในประโยค (เช่น เป็นประธาน, เป็นกรรม)
หน่วยคำเติมท้าย (suffix) ในภาษาฮังการี สามารถเปลี่ยนรูปไปได้หลายแบบเพื่อความไพเราะและความสะดวกในการออกเสียงตามหลักการสอดคล้องกลมกลืนของสระ (vowel harmony, ฮังการี: magánhangzó-harmónia) ที่มีความสำคัญเป็นอย่างมากสำหรับการพูดภาษาฮังการี
คำกริยา (verbs, ฮังการี: ige อิแก) ในภาษาฮังการี สามารถใช้วางหน่วยคำเติม (affix) ไว้ด้านหน้าหรือด้านหลัง เพื่อเปลี่ยนความหมายของคำกริยาได้ ซึ่งจะแสดงความชี้เฉพาะ (definiteness) ว่าเป็นคำกริยาที่เจาะจงการกระทำไปที่วัตถุใดวัตถุหนึ่งเป็นพิเศษ หรือ ไม่ได้มีการเจาะจงว่าต้องเป็นวัตถุชิ้นนั้น ๆ เช่น Veszek egy tollat. ฉันซื้อปากกาด้ามหนึ่ง หรือ Veszem a tollat. ฉันซื้อปากกาด้ามนั้น, มีการแสดงกาล (tense, ฮังการี: igeidő) ว่ากริยานี้เกิดขึ้นในอดีต ปัจจุบัน หรือ อนาคต, แสดงบุรุษ (person, ฮังการี: személy แซเมย) ว่าคำกริยานั้นใครคือเป็นประธาน (ฉัน เธอ เขา พวกฉัน พวกเธอ พวกเขา), แสดงมาลา (mood) ของคำกริยานั้น ๆ และแสดงพจน์หรือจำนวน (number, ฮังการี: szám) ได้
คำนาม (nouns, ฮังการี: főnév เฟอเนฟ) ในภาษาฮังการีสามารถผันโดยใช้หน่วยคำเติมท้าย (suffix) แสดงการก (case, ฮังการี: eset แอแชต) ทั้งหมด 18 หน่วยคำ เช่น -t หลังคำ แล้วคำนามนั้นกลายเป็นกรรม เช่น A házat megveszi. เขาซื้อบ้านหลังนั้น หรือ -ba/-be หลังคำ แสดงให้เห็นว่ามีการเคลื่อนไหวเข้าไปในสิ่งของหรือสถานที่ เช่น A házba megyek. ฉันเข้าไปในบ้าน
รูปแบบการเรียงลำดับคำในประโยคของภาษาฮังการีนั้นไม่ได้มีการจำกัดไว้อย่างตายตัว เหมือนอย่างภาษาไทย หรือ ภาษาอังกฤษ ที่มีโครงสร้างแบบประธาน-กริยา-กรรม โดยไม่สามารถสลับ "ประธาน–กริยา–กรรม" ในประโยคได้ แต่ภาษาฮังการี สามารถเรียงประโยคได้อย่างค่อนข้างอิสระ วาง "ประธาน–กริยา–กรรม" สลับกันได้ ภาษาฮังการีเป็นภาษาเน้นหัวข้อ (topic-prominent language, ฮังการี: téma-kiemelkedő nyelv) กล่าวคือ การเรียงลำดับคำในประโยคภาษาฮังการีจะเน้นไปที่หัวข้อ (topic) ในประโยคที่ผู้พูดอยากให้ความสำคัญในการสื่อสารเป็นหลัก การเรียงประโยคต่างกันก็จะมีการเน้นความสำคัญกับสิ่งที่ต้องการสื่อสารต่างกันไป
ลำดับคำ.
ประโยคภาษาฮังการีที่เป็นกลาง (ประโยคแบบที่ไม่มีการเน้นความสำคัญ (โฟกัส) สิ่งใดในประโยคเลย) จะมีลำดับคำแบบ "ประธาน–กริยา–กรรม" เหมือนภาษาไทย
ประโยคภาษาฮังการีสามารถสลับที่คำในประโยคไปมาได้ และเป็นภาษาที่ไม่จำเป็นต้องระบุหัวเรื่องอย่างชัดเจน ทำให้ไม่จำเป็นต้องมีการเรียงตามที่หลักภาษากำหนด แต่จะมีการเรียงตามลำดับความสำคัญของสิ่งที่ต้องการพูดในประโยคแทน
โดยจะวางคำที่ต้องการให้เป็นจุดสำคัญของประโยคไว้หน้าคำกริยาแท้ (finite verb, ฮังการี: ragozott ige รอโกโซท อิแก) ตามตารางด้านล่าง
ประโยคฮังการีมักจะแบ่งได้เป็น 4 ส่วน ได้แก่ หัวข้อ (topic, ฮังการี: topic), จุดสำคัญ (focus, ฮังการี: fókusz), คำกริยา (verb, ฮังการี: ige) และข้อความส่วนที่เหลือ (ฮังการี: egyéb) แต่ก็ไม่จำเป็นว่าในทุกประโยคจะต้องมีครบทั้งสี่อย่าง ในหนึ่งประโยค หัวข้อและข้อความส่วนที่เหลือจะมีกี่วลีก็ได้ แต่จุดสำคัญ สามารถมีได้เพียง 1 วลีเท่านั้น
การเน้นความสำคัญของคำในประโยค.
ตารางด้านล่างแสดงให้เห็นสมบัติการเรียงคำแบบสลับกันไปมาในประโยคภาษาฮังการี เพื่อเน้นความสำคัญของสิ่งที่ผู้พูดต้องการสื่อในภาษาฮังการี โดยประโยคด้านล่างมาจากประโยคที่เป็นกลางว่า ("ยาโนชเอาหนังสือ 2 เล่มไปให้เปแตร์เมื่อวาน") ประโยคนี้มีวลีหลัก ๆ อยู่ 4 วลี ได้แก่ ("ยาโนช" เป็นชื่อบุคคลชาย), ("เปแตร์" เป็นชื่อบุคคลชาย; คือหน่วยคำเติมท้ายที่แสดงว่าเป็นผู้ที่ประธาน (ยาโนช) เอาสิ่งของให้"), ("หนังสือ 2 เล่ม"; ตัว ข้างหลังหมายความว่าหนังสือ 2 เล่มนี้เป็นกรรม) และ ("เมื่อวาน")
ถ้าในประโยคใดมีจุดสำคัญปรากฏอยู่ หน่วยคำเติมหน้า (prefix) ที่อยู่หน้าคำกริยา เช่น ใน จะย้ายไปอยู่ด้านหลังคำกริยาแทน กล่าวคือ พูดหรือเขียนเป็น แทนที่จะเป็น นับเป็นคุณสมบัติของภาษาฮังการีโดยเฉพาะ ปัญหาก็คือว่า ในกรณีประโยคนั้นใช้คำกริยาที่ไม่มีหน่วยคำเติมหน้า หากมีคำคำหนึ่งเรียงอยู่หน้าคำกริยา ก็จะเกิดความกำกวมว่าคำคำนั้นเป็นหัวข้อหรือเป็นจุดสำคัญ เช่นในประโยค ("เอวอชอบดอกไม้") คำว่า ("เอวอ" เป็นชื่อบุคคลหญิง) อาจเป็นหัวข้อของประโยค และประโยคนี้เป็นประโยคแบบไม่มีจุดสำคัญ หรือคำว่า อาจเป็นจุดสำคัญของประโยคซึ่งเน้นประโยคนี้ว่า "เอวอคือคนที่ชอบดอกไม้ (และไม่ใช่คนอื่น)"
ระบบหน่วยคำ.
ภาษาฮังการีเป็นภาษาคำติดต่อ ข้อมูลต่าง ๆ ในภาษาฮังการีนั้นเกือบทั้งหมดจะใช้หน่วยคำเติมท้ายในการบอกเล่า เช่น "อยู่บนโต๊ะ" = (หน่วยคำเติมท้ายบ่งบอกว่าอยู่ข้างบน), เมื่อ 5 โมง = (หน่วยคำเติมท้ายบ่งบอกเวลา ว่ากี่โมง) เป็นต้น แต่ก็ยังมีหน่วยคำเติมหน้าอยู่ 1 หน่วยคำ คือ ซึ่งใช้บ่งบอกว่าสิ่งนี้คือที่สุด (superlative) เช่น "legszebb" สวยที่สุด (แลกแซบบ์)
ตัวอย่างการวางหน่วยคำเติมท้ายในภาษาฮังการี.
ในภาษาฮังการี มีการใช้เสียงเฉพาะเจาะจง (case/preposition) ลงท้ายที่แตกต่างกันสำหรับคำสรรพนามแต่ละตัว มีอยู่ทั้งหมด 8 แบบ สำหรับคำสรรพนามบุรุษที่ 1, 2 และ 3 (ฉัน เธอ เขา พวกเรา พวกเธอ พวกเขา คุณ พวกคุณ) โดยสามารถต่อกับคำสรรพนามเพื่อเปลี่ยนเป็นกรรมของประโยค (accusative), ต่อคำปัจฉบท (postposition) เพื่อเปลี่ยนบุคคลที่พูดถึง, ต่อคำนามเพื่อเปลี่ยนเป็นกรรม แสดงความเป็นเจ้าของ หรือเปลี่ยนเป็นพหูพจน์, และต่อกับคำกริยา เพื่อเปลี่ยนประธานผู้กระทำ และเปลี่ยนคำกริยาให้เป็นแบบชี้เฉพาะหรือไม่ชี้เฉพาะ
การใช้หน่วยคำเติมท้ายตามหลักการสอดคล้องกลมกลืนของสระ.
การเลือกหน่วยคำเติมท้ายในการต่อหลังคำในภาษาฮังการี ต้องใช้หลักการสอดคล้องกลมกลืนของสระต่ำ (low vowel, ฮังการี: mély magánhangzók) ประกอบด้วยสระ 6 ตัว คือ a, á, o, ó, u, ú และสระสูง (high vowel, ฮังการี: magas magánhangzók) ประกอบด้วยสระ 8 ตัว คือ e, é, i, í, ö, ő, ü, ű
การต่อท้ายคำ (suffix) ในภาษาฮังการี ต้องใช้ความกลมกลืนของสระในการต่อท้ายคำทั้งหมด คำเสียงสูงต่อเสียงสูง คำเสียงต่ำต่อเสียงต่ำ เช่น การต่อท้ายคำกริยา (ใครเป็นประธาน), การแสดงความเป็นเจ้าของ หรือ การแสดงการเคลื่อนไหว มีรูปแบบการใช้โดยใช้ "เสียงสระ" ของคำในการตัดสินว่าจะใช้หน่วยคำเติมท้ายเสียงใดในการต่อ
ตัวอย่าง:
-nak/-nek สำหรับ
Jánosnak สำหรับยาโนช ("ยาโนชน็อค")
Péternek สำหรับเปแตร์ ("เปแตร์แน็ค")