นิราศสุพรรณ (สุนทรภู่)

นิราศสุพรรณ เป็นผลงานกวีนิพนธ์แบบโคลงประพันธ์โดยสุนทรภู่ เป็นนิราศเรื่องแรกและเรื่องเดียวของสุนทรภู่ที่ประพันธ์ด้วยฉันทลักษณ์โคลงสี่สุภาพ เข้าใจว่าต้องการลบคำสบประมาทว่าตนแต่งได้แต่เพียงกลอน สันนิษฐานว่า สุนทรภู่แต่งนิราศสุพรรณประมาณปี พ.ศ. 2380-2382 ระหว่างที่จำพรรษาอยู่ที่วัดสระเกศ แล้วออกเดินทางไปยังเมืองสุพรรณเพื่อค้นหายาอายุวัฒนะ การเดินทางของสุนทรภู่ครั้งนี้หนักหนาแทบเอาชีวิตไม่รอด สุดท้ายก็ไม่ได้อะไรกลับมา สุนทรภู่เขียนบทสรุปของการเดินทางครั้งนี้ไว้ในโคลงบทก่อนบทสุดท้าย คือบทที่ 461 ความว่า
ประวัติการค้นพบต้นฉบับและการจัดพิมพ์โคลงนิราศสุพรรณ.
การพบต้นฉบับสมุดไทยโคลงนิราศสุพรรณของสุนทรภู่นั้น พบหลักฐานว่ามีมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 ตั้งแต่ในปี ร.ศ. 122 (พ.ศ. 2446) เป็นอย่างน้อย แต่ในครั้งนั้นยังเป็นการพบต้นฉบับสมุดไทย โคลงนิราศสุพรรณเพียงเล่ม 1 เล่มเดียวเท่านั้น ต่อมาในปี พ.ศ. 2504 มีการค้นพบสมุดไทยลายมือเขียนเพิ่มอีก 2 เล่ม เป็นสมุดไทยดำ เขียนด้วยดินสอขาว ลายมือเดียวกันทั้ง 2 เล่ม โดยหน้าปกของสมุดไทยทั้ง 2 เล่มนี้ปรากฏชื่อเรื่องที่อ่านได้ชัดเจนว่า “โคลงนิราศสุพรรณ สมุท 2” และ “โคลงนิราศสุพรรณ สมุท 3” จึงทำให้ทราบว่าโคลงนิราศสุพรรณของสุนทรภู่ ประกอบด้วยสมุดไทยจำนวน 3 เล่มนับตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา สามารถแบ่งช่วงเวลาการค้นพบและการจัดพิมพ์โคลงนิราศสุพรรณออกเป็น 4 ช่วงเวลา ตามการตรวจสอบชำระและการจัดพิมพ์ครั้งสำคัญ ๆ ดังนี้
ช่วงที่ 1 (พ.ศ. 2446–2504) การจัดพิมพ์จากต้นฉบับสมุดไทยเล่มเดียว.
พ.ศ. 2446 – ตีพิมพ์ครั้งแรกใน “วชิรญาณ” ใช้ชื่อ “โคลงนิราศสุพรรณบุรี” หรือ “โคลงนิราศไปเมืองสุพรรณบุรี” มีบทโคลงจำนวน 241 บท สันนิษฐานว่าเป็นการจัดพิมพ์ครั้งแรก
พ.ศ. 2467 – ตีพิมพ์ในวาระแต่งตั้งพระยาสุวรรณศิริ โดยสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงนิพนธ์บทนำ มีบทโคลง 241 บท ตอนท้ายระบุว่า “จบบริบูรณ์”
พ.ศ. 2499 – นายหรีด เรืองฤทธิ์ ตรวจสอบต้นฉบับและตีพิมพ์รายงานไว้ แต่ยังคงจำนวน 241 บท
ช่วงที่ 2 (พ.ศ. 2504–2510) การค้นพบต้นฉบับเพิ่ม และจัดพิมพ์ฉบับสมบูรณ์.
พ.ศ. 2504 – นายหรีด เรืองฤทธิ์ และนายจำปา เยื้องเจริญ ข้าราชการกองวรรณคดี และประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร ได้รับมอบหมายจากหน้าห้องของนายธนิต อยู่โพธิ์ อธิบดีกรมศิลปากร ในขณะนั้น ให้ค้นหาสมุดไทยที่เป็นผลงานของสุนทรภู่เพิ่มเติม และได้พบสมุดไทยลายมือเขียน 2 เล่ม ที่เก็บรักษาใว้ ณ พระที่นั่งศิวโมกขพิมาน สมุดไทยที่พบใหม่นี้เป็นสมุดไทยดำเขียนด้วยดินสอขาว และเป็นลายมือเดียวกันกับลายมือในต้นฉบับสมุดไทยโคลงนิราศสุพรรณ เล่ม 1 และมีเนื้อหาต่อจากโคลงบทที่ 241 ใจความต่อกันสนิท จึงทำให้ทราบว่าโคลงนิราศสุพรรณของสุนทรภู่ ประกอบด้วยสมุดไทย จำนวน 3 เล่ม เจ้าหน้าที่กองหอสมุดแห่งชาติจึงได้คัดและตรวจสอบชำระจัดทำเป็นรายงานไว้ แต่ยังมิได้มีการนำมาจัดพิมพ์และเผยแพร่
ประมาณ พ.ศ. 2509 – หม่อมเจ้าจันทร์จิรายุวัฒน์ รัชนี พบเอกสารพิมพ์ดีดเพิ่มเติม สโมสรสุนทรภู่จึงนำมารวมกับฉบับเดิมแล้วตีพิมพ์เป็น “นิราศเมืองสุพรรณ ฉบับสมบูรณ์” (แต่ไม่สอบยังไม่มีการสอบชำระกับต้นฉบับ)
พ.ศ. 2510 – กรมศิลปากรจัดพิมพ์ฉบับสมบูรณ์จากต้นฉบับทั้ง 3 เล่ม โดยมีเชิงอรรถ คำอธิบาย และแผนที่ พร้อมตั้งข้อสังเกตว่าลายมือน่าจะเป็นของสุนทรภู่
ช่วงที่ 3 (พ.ศ. 2529–2547) การศึกษาต้นฉบับตัวเขียน.
พ.ศ. 2529 – เนื่องในโอกาสยกย่องสุนทรภู่โดยยูเนสโก นางสาวก่องแก้ว วีระประจักษ์ ศึกษาเปรียบเทียบต้นฉบับสมุดไทย 109 เล่ม จากผลงานสุนทรภู่ 5 เรื่อง โดยโคลงนิราศสุพรรณเป็นเพียงเรื่องเดียวที่ตรวจสอบชำระกับต้นฉบับเดิม ผลการวิจัยระบุว่า “ต้นฉบับโคลงนิราศสุพรรณ 3 เล่ม น่าจะเป็นลายมือของสุนทรภู่เอง” แต่รายงานการวิจัยฉบับนี้ไม่ถูกตีพิมพ์ การเผยแพร่จึงจำกัดอยู่ในห้องสมุดบางแห่ง
ช่วงที่ 4 (พ.ศ. 2547–ปัจจุบัน) โครงการตรวจสอบและอ่านทบทวน.
หลังปี พ.ศ. 2547 – สำนักพิมพ์มติชนมอบหมายให้นายล้อม เพ็งแก้ว ตรวจสอบและจัดทำคำอ่านใหม่ โดยอิงพจนานุกรมมติชนแต่ มิได้ดำเนินการจัดพิมพ์เป็นหนังสือ
พ.ศ. 2563–2565 – วัดพระรูป หอสมุดแห่งชาติจังหวัดสุพรรณบุรี เฉลิมพระเกียรติ และชมรมนักโบราณคดี(สมัครเล่น)เมืองสุพรรณ ได้จัดโครงการ “อ่านทบทวนโคลงนิราศสุพรรณจากต้นฉบับสมุดไทย” โดยเปิดให้ประชาชนอ่านจากสำเนาภาพถ่ายดิจิทัลของต้นฉบับ โครงการจัดขึ้นทั้งหมด 13 ครั้ง มีผู้เชี่ยวชาญและนักวิชาการร่วมอ่านและถอดความ พร้อมตรวจสอบเทียบกับฉบับพิมพ์ต่าง ๆ และได้จัดพิมพ์เป็นเล่มชื่อ “โคลงนิราศสุพรรณ ฉบับอ่านทวนต้นฉบับสมุดไทย – จาฤกเรื่องเมืองสุพรรณ”
ปีที่สุนทรภู่เดินทางไปสุพรรณบุรีและแต่งโคลงนิราศสุพรรณ.
เนื่องจากสุนทรภู่ไม่ได้ระบุช่วงเวลาที่ชัดเจนในการออกเดินทางมายังเมืองสุพรรณ นอกจากข้อความในโคลงนิราศสุพรรณที่ระบุว่า “สว่างตื่นขึ้นเก้าค่ำ สำคัญ” และ “ลมผ่าว หนาวดอกงิ้ว” ทำให้ข้อมูลเกี่ยวกับช่วงเวลาที่สุนทรภู่แต่ง โคลงนิราศสุพรรณ จึงมีความเห็นแตกต่างกันในหมู่นักวิชาการ โดยสามารถสรุปประเด็นสำคัญได้ดังนี้
ข้อมูลแรกที่มีการระบุว่า โคลงนิราศสุพรรณ แต่งเมื่อสุนทรภู่บวชอยู่ที่วัดเทพธิดาราม ปรากฏในหนังสือ เสภาเรื่องพระราชพงศาวดาร สุนทรภู่แต่งถวายในรัชกาลที่ ๔ แลเรื่องประวัติของสุนทรภู่ โดยสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ตีพิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2465 ซึ่งอ้างคำเล่าของพระยาธรรมปรีชา (บุญ) ว่า
“…เมื่อสุนทรภู่บวชไปอยู่วัดเทพธิดาราม ได้แต่งคำเทียบเรื่องพระไชยสุริยา และแต่งโคลงนิราศเมืองสุพรรณ…”
ต่อมา นายธนิต อยู่โพธิ์ หัวหน้าแผนกค้นคว้า กรมศิลปากร ได้ปรับปรุงประวัติของสุนทรภู่ที่แต่งโดยสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงฯ โดยอ้างอิงจากข้อมูลใน รำพันพิลาป และระบุว่า โคลงนิราศสุพรรณ น่าจะแต่งใน ปี พ.ศ. 2384 ซึ่งศักราชนี้ได้รับการอ้างอิงในงานวิชาการและเอกสารทางราชการหลายฉบับ
หม่อมเจ้าจันทร์จิรายุวัฒน์ รัชนี แสดงความเห็นที่แตกต่างออกไป โดยเสนอว่าโคลงนิราศสุพรรณน่าจะแต่งใน พ.ศ. 2379 ด้วยเหตุผลว่าไม่มีการกล่าวถึงวัดเทพธิดารามในเนื้อหาเลย ซึ่งเป็นสัญญาณว่านิราศนี้แต่งก่อนสร้างวัดดังกล่าว เช่นเดียวกับ นิราศเณรกลั่น ที่ก็ไม่มีการกล่าวถึงวัดนี้
ใน หนังสือโคลงนิราศเมืองสุพรรณฉบับสมบูรณ์ จัดพิมพ์โดยสโมสรสุนทรภู่และมีคำอธิบายโดยนายฉันทิชย์ กระแสสินธุ์ ได้ระบุว่า สุนทรภู่เดินทางไปสุพรรณใน ปีวอก พ.ศ. 2379 เพื่อหาแร่ หาปรอท และยาสำหรับอายุวัฒนะ แต่การเดินทางประสบความล้มเหลว ซึ่งสอดคล้องกับข้อมูลของหม่อมเจ้าจันทร์จิรายุวัฒน์
ในวาระครบรอบ 200 ปี สุนทรภู่ กรมศิลปากรได้เผยแพร่ ประวัติของสุนทรภู่ ฉบับที่พระยาปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาละลักษมณ์) เรียบเรียงไว้เมื่อ พ.ศ. 2456 ซึ่งอ้างคำบอกเล่าของพระยาธรรมปรีชา (บุญ) ว่าในช่วงที่สุนทรภู่พำนักอยู่ในวัดเทพธิดารามนั้น ได้แต่งเรื่อง พระไชยสุริยา และแต่งเรื่อง พระอภัยมณี แต่ไม่มีการกล่าวถึงโคลงนิราศสุพรรณเลย จึงเป็นไปได้ว่าสุนทรภู่ไม่ได้แต่งโคลงดังกล่าวในช่วงที่อยู่วัดนี้
นักวิชาการร่วมสมัยอย่าง ล้อม เพ็งแก้ว ให้ข้อวิเคราะห์ว่า บุตรชายของสุนทรภู่ซึ่งร่วมเดินทางในโคลงเรื่องนี้ ล้วนอยู่ในวัยหนุ่มและได้สึกจากสามเณรแล้ว อีกทั้งเนื้อหาของโคลงยังเริ่มต้นจากคลองมหานาค เช่นเดียวกับ นิราศพระแท่น และไม่เอ่ยถึงวัดเทพธิดารามเลย ดังนั้นจึงสันนิษฐานว่าน่าจะแต่ง ก่อนสุนทรภู่จำพรรษาที่วัดเทพธิดารามใน พ.ศ. 2382 โดยเสนอช่วงเวลาอย่างกว้าง ๆ ว่า ระหว่าง พ.ศ. 2380–2382
คณะผู้ร่วมเดินทางในโคลงนิราศสุพรรณ.
สุนทรภู่เดินทางมายังเมืองสุพรรณ พร้อมกับนายพัดกับนายตาบ ผู้เป็นลูกชาย และ หนูชุบกับหนูตาบ ผู้เป็นลูกเลี้ยง โดยมีนายรอด เป็นผู้พายเรือและผู้นำทาง หลังจากเดินทางมาถึง ศาลยางสองพี่น้อง สุนทรภู่และคณะได้เดินเท้าเข้าป่า ยกเว้นแต่นายรอดที่คอยอยู่ที่เรือ ต่อมาจึงมี กวั่ง (กะเหรี่ยง) สังบุเร (กะเหรี่ยง) และ ลวด (ละว้า) มาร่วมคณะด้วย
นอกจากนี้ ในโคลงนิราศสุพรรณยังได้กล่าวถึงบุคคลต่าง ๆ ที่ได้พบระหว่างการเดินทางไว้จำนวนหนึ่งด้วย ที่ระบุชื่อไว้มีดังนี้ ตาทอง ยายนาก (เจอที่บ้านทึง) พระเทศ พระเกด (เจอที่วัดบ้านทึง) อ้ายฟัก (เจอที่ลำน้ำหน้าศาลยางสองพี่น้อง)
เนื้อหาโดยย่อ และเส้นทางการเดินทาง.
สุนทรภู่ได้เดินทางมายังเมืองสุพรรณบุรีในสมัยรัชกาลที่ 3 เพื่อที่จะทำพิธีขอแร่พระปรอท ซึ่งเชื่อกันว่าเป็นยาอายุวัฒนะ โดยท่านและคณะได้ออกเดินทางจากท่าน้ำหน้าวัดสระเกศ ริมคลองมหานาค ไปตามลำน้ำผ่านสถานที่ต่าง ๆ เป็นเวลาประมาณ 3 วัน จึงถึงเมืองสุพรรณบุรี ในวันที่ 4 ท่านและคณะได้ออกเดินเท้าไปนมัสการพระป่าเลไลยก์ ก่อนจะเดินเท้ากลับมาพักค้างแรมที่คุ้งวัดกระไกร จากนั้นจึงออกเดินทางต่อในวันรุ่งขึ้น และถึงบ้านทึง ในวันที่ 7 ของการเดินทาง โดยท่านได้รับคำนิมนต์จากตาทองและยายนาค ชาวบ้านทึงให้พักที่บ้านทึงเป็นเวลา 5 คืน ก่อนที่จะออกเดินทางมาถึงศาลยางสองพี่น้อง ในวันที่ 13 ซึ่งเป็นครั้งแรกที่ท่านได้ทำพิธีขอแร่ที่บริเวณศาลยางสองพี่น้อง แต่ก็เจอควันพิษ จนต้องล้มเลิกพิธีไป 
ในวันที่ 14 ท่านได้ออกเดินทางจากศาลยางสองพี่น้องเข้าสู่ป่าทางด้านทิศเหนือของเมืองสุพรรณบุรี ตามลายแทงทั้ง 3 ที่ได้มาจากผู้เฒ่าและเจ้าป่า ตกเย็นจึงถึงบ้านกะเหรี่ยงร้างและได้พักค้างคืนที่นั่น กลางดึกมีชาวกะเหรี่ยงสูงวัยนามว่า กวั่ง เข้ามาหาและชักชวนให้เข้าไปพักที่บ้านกะเหรี่ยง เช้าวันที่ 15 คณะจึงเดินทางไปยังบ้านกะเหรี่ยงตามคำชวนของ กวั่ง และได้ สังบุเร มาร่วมเดินทางไปด้วย คณะเดินทางไปถึงแหล่งแร่ และหาแร่กันจนตกเย็น จึงเดินทางต่อไปพักค้างที่ริมลำธารใต้หุบเขา ในคืนนั้น คณะได้เจอพิษว่านกระสือ จึงหนีออกจากที่พักและเดินทางมาถึงบ้านละว้าในเช้าวันที่ 15 โดยได้ชาวละว้านามว่า ลวด ซึ่งเป็นผู้เดียวที่รู้จักพระเจดีย์กลางป่าเป็นผู้นำทาง คณะออกเดินทางต่อไปจนพบกับช่องเขาที่มีหินหลักปักสองเสาตั้งอยู่ เมื่อลอดช่องเข้าไปจึงพบกับพระเจดีย์โบราณ คืนนั้นคณะได้นอนพักค้างที่บริเวณพระเจดีย์ เช้าวันต่อมาคณะพบว่ามีช้างป่ามาขวางทางออก จึงไม่ได้ออกเดินทางแต่ยังคงอยู่บริเวณนั้นและทำพิธีขอแร่พระปรอท แต่ก็ไม่ได้อีกจนเสียของทั้งหมดไป ในวันที่ 17 จึงพยายามหนีช้างป่าออกมาและใช้เวลาอีกหลายวันกว่าที่จะกลับมาถึงบ้านสองพี่น้อง (บ้านยางสองพี่น้อง) ก่อนที่จะเดินทางกลับถึงกรุงเทพ สุนทรภู่ได้ระบุสาเหตุที่แต่งโคลงนิราศสุพรรณ ไว้ในบทที่ 460 ความว่า 
นอกจากในโคลงนิราศสุพรรณ เมื่อสุนทรภู่ได้ย้ายมาจำพรรษาที่ วัดเทพธิดาราม ท่านได้แต่งรำพันพิลาป ซึ่งเป็นบทประพันธ์ที่บอกเล่าเรื่องราวของตนเอาไว้ ในนั้นท่านได้กล่าวถึงการเดินทางมาสุพรรณในครั้งนี้เอาไว้ว่า