เตือน พาทยกุล

เตือน พาทยกุล (27 มกราคม 2448 - 6 กรกฎาคม 2546) เกิดในครอบครัวนักดนตรีชาวเพชรบุรี มีชีวิตระหว่างปลายสมัยรัชกาลที่ 5 จนถึงรัชกาลที่ 9 เตือน พาทยกุล ได้รับการปลูกฝังศิลปะการดนตรีจากปู่และบิดาตั้งแต่เยาว์วัย ก่อนจะเดินทางเข้ากรุงเทพฯ เพื่อศึกษาวิชาดนตรีอย่างจริงจังกับท่านครูจางวางทั่ว พาทยโกศล เป็นเวลา 10 ปี ด้วยความมุ่งมั่น อุตสาหะ และใจรักในดนตรีไทย ท่านได้ฝึกปรือฝีมือและใช้ชีวิตทั้งชีวิตอยู่กับดนตรีจนเชี่ยวชาญทั้งการบรรเลง การประพันธ์เพลง การประดิษฐ์เครื่องดนตรี และถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านดนตรีสู่ศิษย์จำนวนมากมายจนเป็นที่ประจักษ์ มีชีวิตผูกพันกับดนตรีตลอดช่วงชีวิตก่อนถึงแก่กรรมเมื่ออายุ 98 ปี ในปี พ.ศ. 2546 
การศึกษา.
การศึกษาด้านดนตรี.
การเรียนกับบรรพบุรุษที่เมืองเพชรบุรี.
ที่บ้านเกิดเมืองเพชรบุรี ครูเตือนได้เติบโตท่ามกลางบรรยากาศดนตรีในสองบ้าน บ้านหลังแรกเป็นของบิดา ตั้งอยู่เลขที่ 12 ถนนพานิชเจริญ ตำบลท่าราบ เป็นเรือนไม้ฝาเพี้ยมใต้ถุนสูง มีเสาบ้านกลม บนชานบ้านประดับด้วยกระถางต้นไม้และกรงนกเขา ส่วนหน้าห้องภายในบ้านจัดวางเครื่องดนตรีสำหรับฝึกซ้อมและบรรเลง
บ้านที่สองคือบ้านปู่แดง ตั้งอยู่ในตรอกท่าช่อง ที่นี่เองที่ครูเตือนได้เริ่มเรียนดนตรีไทยอย่างจริงจัง ด้วยวัยเพียง 6-7 ขวบ ท่านได้ร่วมบรรเลงกับวงปี่พาทย์ของปู่แดง เริ่มจากการตีโหม่งและฉิ่ง วงประกอบด้วยนักดนตรีฝีมือดี ทั้งนายตั๋งและนายเข่งผู้ตีระนาด นางแงผู้ตีฆ้องวง ลุงไปล่ผู้ตีตะโพน แม่ถมผู้ตีกลอง และปู่แดงผู้สลับระหว่างเป่าปี่และตีระนาด
ที่บ้านบิดา พ่อพร้อมผู้เชี่ยวชาญการเป่าปี่ฝรั่ง (แตรวง) ศิษย์ครูแคล้วแห่งปากคลองตลาด ได้ถ่ายทอดวิชาการเป่าปี่บาริโทนให้ครูเตือน เริ่มจากการไล่เสียงจนถึงการใช้เพลงไทย 2 ชั้น เป็นบทฝึกหัด
ในยุคนั้น เมืองเพชรมีเพียงวงดนตรีของบ้านพาทยกุลเท่านั้นที่มีชื่อเสียง คือวงปี่พาทย์ของปู่ต้ม ปู่แดง และวงแตรวงของพ่อพร้อม ต่อมาเมื่อวัดพระทรงและโรงเรียนวัดหาดได้จัดตั้งวงแตรวง โดยมีพ่อพร้อมเป็นผู้ฝึกสอน จึงทำให้มีผู้สนใจฝึกหัดแตรวงเพิ่มมากขึ้น
เมื่ออายุ 10 ปี บิดาถามถึงความต้องการในการเรียน ครูเตือนตอบด้วยความมั่นใจว่า "อยากเรียนดนตรี" จุดนี้เองที่นำท่านสู่การเป็นศิษย์ครูจางวางทั่ว พาทยโกศล ครูดนตรีผู้มีชื่อเสียงในกรุงเทพมหานคร
การเรียนดนตรีที่สำนักพาทยโกศล.
การศึกษาดนตรีไทยที่บ้านครูจางวางทั่ว พาทยโกศล เริ่มต้นขึ้นเมื่อครูเตือนในวัย 10 ปี ได้เดินทางจากจังหวัดเพชรบุรีมากรุงเทพฯ พร้อมกับบิดา โดยออกเดินทางด้วยรถไฟจากสถานีเพชรบุรีในช่วงบ่าย และมาถึงสถานีบางกอกน้อยในยามเย็น จากนั้นได้นั่งเรือข้ามฟากไปฝั่งพระนครและต่อรถรางไปพักที่บ้านนายกิม เพื่อนทนายความของบิดาที่ย่านสะพานหัน พาหุรัด หนึ่งคืน
วันรุ่งขึ้น บิดาพาครูเตือนเดินเท้าไปยังท่าเรือจ้างปากคลองตลาด ข้ามฟากไปท่าวัดกัลยาณมิตร ผ่านตรอกแคบจนถึงบ้านเครื่องของครูจางวางทั่ว และเดินต่อไปยังเรือนไม้สองชั้นที่พักของท่าน ในวันเดียวกันนั้น มีเด็กชายร่วมวัยอีกสองคนมาฝากตัวเป็นศิษย์พร้อมกัน ได้แก่ สาลี่ มาลัยมาลย์ บุตรชายนายจันทร์ ผู้มีฝีมือตีฆ้องจากสมุทรสงคราม และนายผ่อนจากบางประทุน บางขุนเทียน ซึ่งการที่ทั้งสามมาพร้อมกันในวันนั้น สันนิษฐานว่าบิดาของทั้งสามคงได้นัดหมายกับท่านครูไว้ล่วงหน้า
พิธีรับศิษย์เริ่มต้นด้วยการทำกระทงใบตองพร้อมเครื่องสักการะและเงินกำนล 6 บาท เพื่อประกอบพิธีไหว้พระและบูชาครูที่ห้องพระชั้นบน โดยมีท่านครูจางวางทั่วเป็นผู้นำประกอบพิธี หลังจากนั้นท่านได้พาศิษย์ทั้งสามไปยังบ้านเครื่องเพื่อจับมือ ครูเตือนซึ่งมีพื้นฐานการตีระนาดเอกและฆ้องวงมาบ้างแล้ว สามารถบรรเลงเพลงชุดโหมโรงเย็นและเพลงนางหงส์ 2 ชั้นได้ จึงได้รับมอบหมายให้หัดระนาด ขณะที่นายสาลี่ได้หัดปี่ และนายผ่อนได้หัดตะโพน โดยเพลงแรกที่ท่านครูสอนครูเตือนคือ เพลงทะแย สองชั้น 6 ท่อน ซึ่งใช้สำหรับไล่มือในยามเช้าตั้งแต่ตีห้าจนพระกลับวัด
สำนักดนตรีแห่งนี้มีระบบระเบียบการเรียนดนตรีชัดเจน โดยทุกวันจะมีการซ้อมเพลงโหมโรงเย็นจนถึงเวลา 20.00 น. ซึ่งจะมีสัญญาณไฟฟ้าในบ้านกระพริบหนึ่งครั้งเป็นเครื่องบอกเวลา หลังจากนั้นท่านครูจะมาสอนเพลงให้ศิษย์ทั้งหมดราว 30 คน โดยท่านจะตีระนาดนำทำนองเพลงอยู่หน้าวง และศิษย์แต่ละคนจะประจำเครื่องดนตรีของตนเพื่อบรรเลงตาม หากท่านติดธุระจะมอบหมายให้ศิษย์รุ่นพี่อย่างนายช่อ นายฉัตร เป็นผู้สอนเครื่องดำเนินทำนอง และนายแมวเป็นผู้สอนเครื่องหนังแทน
แบบแผนการสอนครอบคลุมเพลงหลากหลายประเภท ทั้งเพลงโหมโรงเสภา เพลงสามชั้น เพลงเถา เพลงเรื่อง เพลงตับ และเพลงเดี่ยว โดยเฉพาะการสอนเพลงเดี่ยวระนาดเอกนั้น ท่านครูจะเป็นผู้สอนด้วยตนเองในยามค่ำคืน เนื่องจากกลางวันท่านต้องไปปฏิบัติหน้าที่ที่วังบางขุนพรหม ท่านมักจะเรียกครูเตือนและนายทรัพย์เข้าไปเรียนพร้อมกัน แม้นายทรัพย์จะมีความสามารถในการตีระนาดเอกที่เหนือกว่า สามารถบรรเลงท่วงทำนองที่ซับซ้อนได้ดี ท่านครูก็ยังสอนให้ทั้งสองคนพยายามจดจำทุกท่วงทำนอง โดยเน้นย้ำว่าแม้ลูกไหนจะบรรเลงได้ไม่ดีนัก แต่ต้องพยายามจำเอาไว้ให้ได้ การจดจำไว้ก็จะเป็นประโยชน์ในการสอนและการแข่งขันในอนาคต รวมถึงการตั้งวงดนตรีของตนเอง
การศึกษาซอสามสาย.
แม้ครูเตือนจะมีความเชี่ยวชาญด้านระนาดเอกมาตั้งแต่เยาว์วัย แต่ท่านก็มีความปรารถนาที่จะเรียนรู้ซอสามสาย อันเนื่องมาจากความประทับใจในพระปรีชาสามารถด้านการบรรเลงซอสามสายของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ที่ได้มีโอกาสชมการบรรเลงในวังบางขุนพรหม ขณะที่ครูเตือนศึกษาอยู่กับครูจางวางทั่ว พาทยโกศล แต่ด้วยข้อจำกัดในการศึกษา ท่านจึงได้เรียนรู้เฉพาะเครื่องดนตรีในวงปี่พาทย์ และได้รับการแนะนำเพียงซอด้วงและซออู้จากเพื่อนร่วมสำนักเท่านั้น
จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อครูเตือนมีอายุ 60 ปีเศษ ท่านได้มีโอกาสพบกับพระยาภูมีเสวิน (จิตร จิตตเสวี) โดยบังเอิญบนรถราง จากการสนทนาและแสดงความปรารถนาที่จะเรียนรู้ซอสามสาย นำไปสู่การได้เป็นศิษย์ของพระยาภูมีเสวินอย่างเป็นทางการ โดยเริ่มต้นด้วยการประกอบพิธีไหว้ครูอย่างถูกต้องตามประเพณี
กระบวนการเรียนการสอนเริ่มจากพื้นฐานที่สำคัญ ได้แก่ การนั่ง การจับซอ การจับคันชัก และการสีสายเปล่า ทั้งสายเดี่ยวและสายคู่ รวมถึงเทคนิคการใช้คันชักเข้าออก ซึ่งถือเป็นหัวใจสำคัญของการบรรเลงซอสามสาย หลังจากผ่านการฝึกฝนขั้นพื้นฐานแล้ว จึงเริ่มฝึกการลงนิ้วเพื่อสร้างเสียงต่าง ๆ โดยใช้เวลาประมาณ 5 วัน
ด้วยความมุ่งมั่นและทุ่มเท ครูเตือนใช้เวลาเรียนครั้งละประมาณ 3 ชั่วโมง ตั้งแต่ 9.00-12.00 น. เริ่มจากการเรียนเพลงต้นเพลงฉิ่ง 3 ชั้น ตามด้วยเพลงขับไม้บัณเฑาะว์ และเพลง 2 ชั้นอีกหลายบทเพลง จนกระทั่งได้เรียนเพลงเดี่ยวที่มีความซับซ้อน เช่น เพลงหกบท เพลงเดี่ยวพญาโศก เพลงเดี่ยวพญาครวญ เพลงเดี่ยวปลาทอง เพลงเดี่ยวนกขมิ้น และเพลงทยอยเดี่ยว
นอกจากความรู้ด้านการบรรเลง พระยาภูมีเสวินยังได้ถ่ายทอดความรู้ด้านการประดิษฐ์ซอสามสาย ตั้งแต่การคัดเลือกวัสดุ ไปจนถึงเทคนิคการสร้างเครื่องดนตรี ความรู้นี้ทำให้ครูเตือนสามารถประดิษฐ์ซอสามสายคันแรกได้สำเร็จ และได้มอบให้กับครูพระยาภูมีเสวิน ต่อมาท่านได้มอบคันทวนซอสามสายงาช้างพร้อมลูกบิดให้แก่ครูเตือน ซึ่งครูเตือนได้นำมาประกอบเป็นซอสามสายที่สมบูรณ์และเก็บรักษาไว้เป็นที่ระลึก
การศึกษาซอสามสายของครูเตือนยังได้รับการเพิ่มพูนความรู้จากนายเทวาประสิทธิ์ พาทยโกศล บุตรชายของครูจางวางทั่ว พาทยโกศล ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นที่น่าสนใจ เนื่องจากในช่วงที่ครูเตือนศึกษาอยู่ที่สำนักครูจางวางทั่วนั้น ท่านไม่เคยได้เห็นนายเทวาประสิทธิ์บรรเลงซอสามสาย เห็นเพียงความสามารถในการเป่าปี่และการบรรเลงเครื่องดนตรีประเภทเครื่องตีเท่านั้น เป็นที่เข้าใจว่านายเทวาประสิทธิ์น่าจะได้ศึกษาการบรรเลงซอสามสายร่วมกับสมเด็จเจ้าฟ้าบริพัตร
โอกาสในการศึกษากับนายเทวาประสิทธิ์เกิดขึ้นโดยบังเอิญ เมื่อครูเตือนได้กลับไปเยี่ยมบ้านครูจางวางทั่ว ท่านได้พบกับนายเทวาประสิทธิ์ ซึ่งทราบข่าวการศึกษาซอสามสายของครูเตือนกับพระยาภูมีเสวิน และได้เชื้อเชิญให้มาศึกษาเพิ่มเติม คำชักชวนนี้นำไปสู่การถ่ายทอดความรู้และทักษะการบรรเลงซอสามสายที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว แม้จะเป็นช่วงระยะเวลาสั้นๆ แต่ก็นับเป็นการต่อยอดความรู้ที่สำคัญ ได้รับการถ่ายทอดเพลงบุหลันลอยเลื่อน เพลงสรรเสริญเสือป่า เพลงสุรินทราหู สามชั้น 
ต่อมาครูเตือนยังได้มีโอกาสศึกษากับหลวงไพเราะเสียงซอ (อุ่น ดูรยชีวิน) ผู้เชี่ยวชาญการบรรเลงซอทุกประเภท ซึ่งขณะนั้นดำรงตำแหน่งครูสอนที่โรงเรียนนาฏศิลป ด้วยความที่หลวงไพเราะเสียงซอเล็งเห็นว่าครูเตือนมีพื้นฐานเพลงธรรมดามากพอแล้ว จึงได้ถ่ายทอดเพลงเดี่ยวลาวแพนให้โดยตรง การเรียนการสอนเป็นไปอย่างค่อยเป็นค่อยไปที่โรงเรียนนาฏศิลป จนกระทั่งสามารถบรรเลงได้อย่างสมบูรณ์ แม้จะได้เรียนเพียงบทเพลงเดียวเนื่องจากข้อจำกัดด้านเวลาและภาระงานสอนของหลวงไพเราะเสียงซอ แต่ก็นับเป็นมรดกทางดนตรีที่ทรงคุณค่าที่ครูเตือนได้สืบทอดไว้
การศึกษาซอสามสายของครูเตือนจึงเป็นตัวอย่างที่ดีของการเรียนรู้ที่ไม่มีที่สิ้นสุด แม้จะเริ่มต้นในวัยที่มีอายุแล้ว แต่ด้วยความมุ่งมั่น จึงไม่มีคำว่าแก่เกินเรียน ทั้งนี้ การได้รับการถ่ายทอดจากครูผู้เชี่ยวชาญหลายท่าน ทำให้ท่านสามารถพัฒนาทักษะจนเชี่ยวชาญ และยังสามารถต่อยอดความรู้ไปสู่การประดิษฐ์เครื่องดนตรีได้อีกด้วย
คำประกาศเกียรติคุณศิลปินแห่งชาติ.
"นายเตือน พาทยกุล เกิดเมื่อวันเสาร์ ที่ ๓ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีมะเส็ง พุทธศักราช ๒๔๔๘ ณ จังหวัดเพชรบุรี เป็นบุคคลที่ได้รับการยกย่องว่าเป็นศิลปินชั้นครูที่มีความสามารถทางศิลปะการแสดงด้านดนตรีไทยเป็นเลิศ โดยเฉพาะในทางปี่พาทย์ นับว่าเป็นผู้มีความสามารถสูงสุดคนหนึ่ง นายเตือน พาทยกุล มีความสามารถบรรเลงเพลงเดี่ยวเครื่องดนตรีได้หลายชนิด ทั้งระนาดเอก ระนาดทุ้ม ฆ้องวงใหญ่ ฆ้องวงเล็ก และซอสามสาย จนปรากฏลือเลื่องไปในหลายวงการ นอกจากมีความสามารถในการบรรเลงเพลงเดี่ยวเครื่องดนตรีไทยแล้ว นายเตือน พาทยกุล ยังมีความสามารถในการประพันธ์เพลงได้เคยประพันธ์เพลงไทยไว้จำนวนมาก เช่น เพลงโหมโรงเทพอัศวินสามฃั้น แขกมอญ บางขุนพรหมสองชั้น โหมโรงเพชรศรีอยุธยา นาคบริพัตรทางเปลี่ยน เป็นต้น ความสามารถพิเศษ เฉพาะของนายเตือน พาทยกุล อีกด้านหนึ่ง ได้แก่ การประดิษฐ์เครื่องดนตรีไทย ได้ทุกชนิด และยังเป็นผู้ประดิษฐ์เครื่องดนตรีไทยย่อส่วนขนาดเล็ก ที่สามารถใช้บรรเลงเป็นมาตรฐานได้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์ เป็นศิลปินที่ไม่หวงแหนวิชาความรู้ ได้รับเชิญเผยแพร่ความรู้ด้านดนตรีไทยจนปัจจุบันได้รับการยกย่องเป็นศิลปินชั้นครูด้านดนตรีไทย นายเตือน พาทยกุล จึงได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติสาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีไทย) ประจำปีพุทธศักราช ๒๕๓๕"
องค์ความรู้ 4 ด้านของครูเตือน พาทยกุล.
ครูเตือน พาทยกุล ถือเป็นนักดนตรีไทยผู้มีความสามารถอันโดดเด่นและได้สร้างคุณูปการหลายประการแก่วงการดนตรีไทย โดยผลงานของท่านปรากฏเด่นชัดใน 4 ด้านหลัก ดังนี้
ในด้านความเป็นศิลปินหรือการบรรเลง ครูเตือนแสดงให้เห็นถึงความเชี่ยวชาญในการบรรเลงเครื่องดนตรีไทยหลากหลายประเภท โดยเฉพาะอย่างยิ่งระนาดเอกและซอสามสาย ความสามารถของท่านได้รับการขัดเกลาผ่านการศึกษาอย่างจริงจังกับท่านครูจางวางทั่ว พาทยโกศล เป็นระยะเวลาถึง 10 ปี จนได้รับการถ่ายทอดทางเพลงอย่างลึกซึ้ง นอกจากนี้ ท่านยังได้ศึกษาซอสามสายเพิ่มเติมกับครูผู้ทรงคุณวุฒิอีกหลายท่าน อาทิ พระยาภูมีเสวิน นายเทวาประสิทธิ์ พาทยโกศล และหลวงไพเราะเสียงซอ ผลงานอันโดดเด่นของท่านประกอบด้วยการบรรเลงปี่พาทย์จนได้รับรางวัลชนะเลิศในการประกวดเพลงชาติไทยที่จังหวัดเพชรบุรี การบรรเลงวงมโหรีย่อส่วนเพื่อถวายการแสดงต่อพระพักตร์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระบรมราชินีนาถที่โรงเรียนราชประชาสมาศัย ตลอดจนการบรรเลงรวมวงและเดี่ยวถวายหน้าพระที่นั่งสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี รวมถึงผลงานการบันทึกเทปและออกอากาศทางสถานีโทรทัศน์หลายครั้ง 
ในด้านความเป็นครูหรือการถ่ายทอดวิชาความรู้ ครูเตือนได้แสดงให้เห็นถึงความเป็นครูผู้เปี่ยมด้วยความสามารถ โดยเริ่มต้นจากการได้รับความไว้วางใจจากครูจางวางทั่วให้เป็นผู้สอนปี่พาทย์ที่บางขุนเทียน ก่อนจะขยายการสอนไปยังวงดนตรีของนายปุ่น คงศรีวิไล ที่คลองอ้อม นนทบุรี เมื่อท่านย้ายกลับไปประจำที่จังหวัดเพชรบุรี ได้มีศิษย์จำนวนมากเข้ามาศึกษาทั้งปี่พาทย์และแตรวงจนสามารถประกอบวิชาชีพได้ แม้ภายหลังท่านจะย้ายมาประจำในกรุงเทพมหานคร ท่านก็ยังคงรับศิษย์มาศึกษาที่บ้าน และได้รับเกียรติให้เป็นครูพิเศษสอนวิชาดนตรีในสถาบันการศึกษาหลายแห่ง โดยสอนครอบคลุมทั้งปี่พาทย์ เครื่องสาย มโหรี อังกะลุง ตลอดจนวิชาการประดิษฐ์และซ่อมแซมเครื่องดนตรีไทย
ในด้านความเป็นนักประพันธ์เพลง ครูเตือนได้สร้างสรรค์บทเพลงไทยจำนวน 17 เพลง อันเป็นผลมาจากประสบการณ์และความรู้ที่ท่านได้สั่งสมมาเป็นระยะเวลายาวนาน ประกอบด้วยเพลงโหมโรง 8 เพลง เพลงเถา 3 เพลง เพลงทางเปลี่ยน 4 เพลง เพลงเกร็ด 1 เพลง และเพลงระบำ 1 เพลง โดยผลงานการประพันธ์เหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงความเชี่ยวชาญในการประพันธ์เพลงไทยประเภทต่างๆ อย่างลึกซึ้ง
ในด้านความเป็นช่างประดิษฐ์และซ่อมแซมเครื่องดนตรี ครูเตือนได้แสดงให้เห็นถึงความเชี่ยวชาญในการสร้างสรรค์และบำรุงรักษาเครื่องดนตรีไทยหลากหลายประเภท ทั้งเครื่องดนตรีในวงปี่พาทย์และเครื่องสาย โดยเฉพาะอย่างยิ่งระนาดเอก ระนาดทุ้ม และซอสามสาย นอกจากนี้ ท่านยังมีความสามารถพิเศษในการย่อส่วนเครื่องดนตรีให้มีขนาดเล็กลงกว่าขนาดมาตรฐาน รวมถึงการสร้างเครื่องดนตรีขนาดจิ๋วที่ยังคงไว้ซึ่งองค์ประกอบครบถ้วนทุกส่วน ผลงานชิ้นสำคัญของท่านได้รับการทูลเกล้าฯ ถวายแด่สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารีหลายครั้ง นอกจากนี้ ท่านยังได้สร้างสรรค์เครื่องดนตรีตามแนวคิดที่แปลกใหม่อีกหลายชิ้น อาทิ ระนาดขวด ซอปิ๊บ ซอกระป๋อง ซอกระดองเต่า ซอสี่สาย และซอห้าสาย ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความคิดสร้างสรรค์และการผสมผสานความรู้ทางดนตรีไทยอย่างลงตัว (บำรุง พาทยกุล, 2540, น. 161-162)