เตงงาย

เตงงาย (ค.ศ. 197 – ปลายเดือนมีนาคม ค.ศ. 264) มีชื่อในภาษาจีนกลางว่า เติ้ง อ้าย  ชื่อรอง ชื่อไจ้  เป็นขุนพลและขุนนางของรัฐวุยก๊กในยุคสามก๊กของจีน มีชื่อเสียงอย่างมากจากบทบาทสำคัญในการพิชิตจ๊กก๊กที่เป็นรัฐอริของวุยก๊กในปี ค.ศ. 263 เตงงายได้รับการระบุว่าเป็นข้าราชการผู้จงภักดีอย่างมากและสร้างความดีความชอบยิ่งใหญ่ให้วุยก๊ก แต่เตงงายยังถูกระบุว่าเป็นคนเย่อหยิ่งและมุทะลุ ซึ่งนำไปสู่การล่มจมและการเสียชีวิตของตัวเตงงายเอง 
เตงงายเกิดในครอบครัวชาวนา เริ่มรับราชการเป็นเจ้าหน้าที่ผู้น้อยด้านการเกษตร ในช่วงระหว่างปี ค.ศ. 235 และ ค.ศ. 239 เตงงายได้พบกับสุมาอี้ สุมาอี้เห็นความสามารถของเตงงายจึงตั้งให้เตงงายมีตำแหน่งที่สูงขึ้นในฝ่ายราชการพลเรือน ในช่วงเวลานี้เตงงายยังเขียนข้อเสนอเกี่ยวกับการเริ่มงานการเกษตรในภูมิภาคแถบแม่น้ำห้วย และได้รับการยกย่องอย่างมากจากแนวคิดนี้ เตงงายได้รับชื่อเสียงมากขึ้นในวุยก๊กตั้งแต่ปี ค.ศ. 249 เป็นต้นไปหลังเข้าร่วมกับกุยห้วยขุนพลวุยก๊กในการหยุดยั้งการบุกของจ๊กก๊ก เตงงายยังแนะนำผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์สุมาสูในบางประเด็นปัญหา ในปี ค.ศ. 255 เตงงายเข้าร่วมในการปราบกบฏที่ก่อขึ้นโดยขุนพลบู๊ขิวเขียมและบุนขิม และได้รับการเลื่อนสถานะขึ้นเป็นขุนพลระดับสูง ตั้งแต่ปี ค.ศ. 255 ถึง ค.ศ. 262 เตงงายป้องกันชายแดนด้านตะวันตกของวุยก๊ก (ในปัจจุบันคือมณฑลกานซู่) จากการรุกรานหลายครั้งโดยทัพจ๊กก๊กที่นำโดยขุนพลเกียงอุย
เตงงายขึ้นถึงจุดสูงสุดของการทำราชการในปี ค.ศ. 263 เมื่อเตงงายนำทัพวุยก๊กพิชิตจ๊กก๊ก โดยเตงงายใช้วิธีนำกำลังทหารเดินทัพไปตามทางลัดผ่านภูมิประเทศภูเขาที่เป็นอันตราย มาปรากฏในบริเวณใกล้เคียงกับเซงโต๋นครหลวงของจ๊กก๊ก และทำให้ข้าศึกตื่นตกใจ หลังจากที่จูกัดเจี๋ยมขุนพลจ๊กก๊กพยายามหยุดยั้งเตงงายที่กิมก๊กแต่ไม่สำเร็จ เล่าเสี้ยนจักรพรรดิจ๊กก๊กจึงจำใจยอมจำนนต่อเตงงายและนำไปสู่การสิ้นสุดของรัฐจ๊กก๊ก หลังความสำเร็จในการพิชิตจ๊กก๊ก เตงงายก็เริ่มผยองในความสำเร็จของตนและแสดงความไม่ใส่ใจต่ออำนาจของราชสำนักวุยก๊ก จงโฮยขุนพลวุยก๊กใช้ประโยชน์จากความเย่อหยิ่งของเตงงายให้เป็นประโยชน์ต่อตนอย่างมาก ในปี ค.ศ. 264 เตงงายถูกจับกุมโดยอุยก๋วนและจงโฮยภายใต้คำสั่งของสุมาเจียวผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์แห่งวุยก๊ก เตงงายถูกขังในรถนักโทษและถูกคุมตัวไปยังนครหลวงลกเอี๋ยง แต่ถูกสังหารระหว่างทางโดยกลุ่มทหารที่อุยก๋วนส่งตามมา เหล่าบุตรชายของเตงงายก็ถูกสังหารเช่นกัน สมาชิกในครอบครัวที่เหลือของเตงงายถูกเนรเทศ แต่ได้รับอนุญาตให้กลับมาในปี ค.ศ. 266 หลังราชวงศ์จิ้นได้รับการก่อตั้งขึ้น
ประวัติและการรับราชการช่วงต้น.
เตงงายเป็นชาวอำเภอจี๋หยาง (棘陽縣 "จี๋หยางเซี่ยน") เมืองงีหยง (義陽郡 "อี้หยางจฺวิ้น") ซึ่งอยู่บริเวณอำเภอซินเหย่ มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน เตงงายเกิดในช่วงปลายของราชวงศ์ฮั่นตะวันออกและสูญเสียบิดาตั้งแต่อยู่ในวัยเยาว์ เมื่อขุนศึกโจโฉพิชิตมณฑลเกงจิ๋วช่วงเหนือได้ในปี ค.ศ. 208 เตงงายได้ย้ายไปเมืองยีหลำ (汝南郡 "หรู่หนานจฺวิ้น"; อยู่ทางใต้ของมณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) ใช้ชีวิตเป็นชาวนาและเลี้ยงโค เมื่อเตงงายอายุ 11 ปี เตงงายและมารดาเดินผ่านมาทางสุสานของเฉิน ฉือ (陳寔) ในเมืองเองฉวน (潁川郡 "อิ่งชฺวานจฺวิ้น"; อยู่บริเวณนครสฺวี่ชาง มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) เตงงายอ่านข้อความ 2 ประโยคที่สลักไว้บนศิลาป้ายหลุมศกของเฉิน ฉือว่า "งานเขียนเป็นแบบอย่างของร้อยแก้วอันยอดเยี่ยม ความประพฤติเป็นแบบอย่างให้กับเหล่าข้าราชการบัณฑิต" (文為世範，行為士則 "เหวินเหวย์ชื่อฟ่าน สิงเหวย์ชื่อเจ๋อ") เตงงายรู้สึกประทับใจมากจนต้องการเปลี่ยนชื่อตัวเป็น "ฟ่าน" (範 มีความหมายว่า "แบบอย่าง") และชื่อรองเป็น"ชื่อเจ๋อ" (士則 มีความหมายว่า "ให้เหล่าข้าราชการบัณฑิตเอาเป็นเยี่ยงอย่าง") แต่ชื่อ"ฟ่าน"และชื่อ"ชื่อเจ๋อ"นั้นมีการใช้โดยสมาชิกคนอื่น ๆ ในหมู่ญาติของเตงงายแล้ว เตงงายจึงไม่สามารถเปลี่ยนชื่อได้เพราะจะเป็นการขัดต่อข้อห้ามเรื่องการระบุชื่อ
ภายหลังเตงงายได้เป็นบัณฑิต ("เสฺวชื่อ") ในสังกัดเมืองเชงเอี๋ยง (襄城 "เซียงเฉิง"; ปัจจุบันคือนครเซียงเฉิง มณฑลเหอหนาน) แต่เตงงายไม่ก้าวหน้าในหน้าที่การงานมากนักเพราะเตงงายมักพูดติดอ่าง เตงงายจึงเปลี่ยนหน้าที่เป็นเจ้าหน้าที่การเกษตรทำหน้าที่ดูแลพืชผลและอาหารสัตว์ คนในท้องถิ่นสงสารเตงงายเพราะครอบครัวของเตงงายยากจน และมักให้ความช่วยเหลือด้านการเงินแก่เตงงาย ในตอนแรกเตงงายไม่ได้แสดงความขอบคุณใด ๆ ต่อคนเหล่านี้ เมื่อใดก็ตามที่เตงงายเห็นภูเขาและทะเลสาบ ก็จะเริ่มทำท่าทางและชี้ให้เห็นถึงวิธีการและตำแหน่งที่ตนเห็นว่าควรเป็นที่ตั้งค่ายทหาร แต่กลับถูกคนอื่นดูถูก ภายหลังเตงงายได้เลื่อนตำแหน่งเป็นเสมียน ทำหน้าที่ดูแลบันทึกผลผลิตทางการเกษตร
เตงงายมีคนรู้จักชื่อโจเป๋า ("ฉือ เปา") ซึ่งมีอายุใกล้เคียงกันกับเตงงาย ทั้งสองค่อนข้างสนิทกับกัว เสฺวียนซิ่น  ซึ่งรับราชการเป็นราชทูต (謁者 "เย่เจ่อ") เมื่อเกียดเป๋ง (吉本 "จี๋ เปิ่น") ผู้เป็นแพทย์หลวงเริ่มก่อกบฏในนครหลวงฮูโต๋ (許 "สฺวี่"; ปัจจุบันคือนครสฺวี่ชาง มณฑลเหอหนาน) ในปี ค.ศ. 218 กัว เสฺวียนซิ่นมีส่วนพัวพันและตอนแรกถูกกักบริเวณในบ้าน จนกระทั่งมีนายทหารมาคุมตัวกัว เสฺวียนซิ่นไปนครหลวงเพื่อรับการไต่สวน เตงงายและโจเป๋าเข้าร่วมในการคุมตัวด้วย ระหว่างเดินทางมาได้ประมาณสิบ"ลี้" กัว เสฺวียนซิ่นสนทนากับทั้งสองตลอดทางและกล่าวว่าทั้งคู่จะกลายเป็นข้าราชการผู้มีความสามารถในอนาคต ภายหลังเตงงายได้เลื่อนขั้นเป็นเจ้าหน้าที่ปกครองนิคมการเกษตร ("เตี่ยนหนงกงเฉา")
ในช่วงเวลาระหว่าง ค.ศ. 235 และ ค.ศ. 239 เตงงายถูกส่งในฐานะผู้นำสารไปยังลกเอี๋ยง (洛陽 "ลั่วหยาง") นครหลวงของวุยก๊ก ที่ลกเอี๋ยงเตงงายได้พบโดยบังเอิญกับสุมาอี้ซึ่งเวลานั้นดำรงตำแหน่งเป็นเสนาบดีกลาโหม ("ไท่เว่ย์") ในราชสำนักวุยก๊ก สุมาอี้รู้สึกว่าเตงงายเป็นคนไม่ธรรมดาจึงได้รับเตงงายมาทำราชการกับตนและเลื่อนให้เตงงายมีตำแหน่งเป็นเจ้าพนักงานสำนักราชเลขาธิการ ("ช่างชูหลาง")
โครงการการเกษตรและการชลประทาน.
ในช่วงเวลานั้น รัฐวุยก๊กวางแผนที่จะส่งเสริมการเกษตรและการสำรองเสบียงอาหารเพื่อเตรียมพร้อมสำหรับการรบกับรัฐอริคือจ๊กก๊กและง่อก๊ก เตงงายถูกส่งมาสำรวจที่ดินตั้งแต่ทางตะวันออกของเมืองเฉิน  และฮางเสีย ("เซี่ยง") (อยู่บริเวณนครโจวโข่ว มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) ไปถึงฉิวฉุน (壽春 "โช่วชุน"; อยู่บริเวณอำเภอโช่ว มณฑลอานฮุยในปัจจุบัน) และประเมินความเหมาะแก่การเกษตร เตงงายเห็นว่าที่ดินมีความอุดมสมบูรณ์แต่ยังขาดความชุ่มชื้นจึงยังไม่อาจใช้ประโยชน์ได้อย่างเต็มที่ เตงงายเสนอให้ขุดทางน้ำไหลเพื่อเพิ่มความชื้นในดิน และขุดคลองใหม่สำหรับขนส่งสินค้าทางน้ำ
เตงงายเขียนข้อเสนอชื่อ "จี้เหอลุ่น" (濟河論; "อภิปรายเรื่องแม่น้ำ") เพื่ออธิบายแนวคิดของตน: <templatestyles src="แม่แบบ:คำพูด/style.css" />"ระบบุ"ถุนเถียน"เริ่มต้นขึ้นเมื่อเกิดกบฏโพกผ้าเหลือง มีเสบียงอาหารจำนวนมากเก็บไว้ในนครหลวงฮูโต๋ แม้ว่าแผ่นดินส่วนใหญ่จะสงบแล้ว แต่ดินแดนทางใต้ของแม่น้ำห้วย (淮河 "หฺวายเหอ") ยังคงถูกล้างผลาญโดยสงคราม ทุกครั้งที่มีการรบทางใต้ แรงงานประมาณครึ่งหนึ่งถูกใช้ในการขนส่งเสบียง ที่ดินระหว่างเมืองเฉินและไช่ (蔡) มีความอุดมสมบูรณ์ ดังนั้นเราสามารรถลดจำนวนทุ่งนารอบฮูโต๋ และเปลี่ยนทิศทางการไหลของแม่น้ำไปทางตะวันออกไปยังเมืองเฉินและไช่ ในเวลานี้มีกำลงพล 20,000 นายประจำอยู่ฝั่งเหนือของแม่น้ำห้วย และ 30,000 นายอยู่ฝั่งใต้ มีทหารประจำการประมาณ 40,000 นายที่รักษาอาณาเขตและทำนาในเวลาเดียวกัน ในสภาพอากาศที่ดี ผลผลิตที่เก็บเกี่ยวได้มีมากเป็น 3 เท่าของดินแดนทางตะวันตก หลังหักจากค่าสงเคราะห์ให้ราษฎรและทหารแล้ว เราจะมีข้าวประมาณ 5 ล้าน"หู" (斛; หน่วยปริมาตร) สำหรับใช้ทางการทหาร ภายใน 6 ถึง 7 ปี เราสามารถสะสมข้าวได้ 30 ล้าน"หู"ทางด้านต้นน้ำของแม่น้ำห้วย ข้าวจำนวนนี้สามารถเลี้ยงคน 100,000 คนได้นานถึง 15 ปี ด้วยเสบียงอาหารที่มีมากมายเช่นนี้ เราสามาารถโจมง่อและได้ชัยชนะ!" สุมาอี้เห็นด้วยกับข้อเสนอของเตงงายและนำแนวคิดของเตงงายไปปฏิบัติ
ในปี ค.ศ. 241 โครงการการเกษตรเสร็จสมบูรณ์ เมื่อใดก็ตามที่มียุทธการทางตะวันออกเฉียงใต้ระหว่างวุยก๊กและง่อก๊ก ทัพวุยก๊กสามารถล่องเรือไปตามแม่น้ำยังภูมิภาคแม่น้ำห้วยเพื่อต้านข้าศึกได้ เป็นเพราะทัพวุยก๊กมีเสบียงอาหารจำนวนมากสำรองไว้ที่ต้นน้ำและมีเส้นทางน้ำที่เป็นประโยชน์ เตงงายได้รับเกียรติจากข้อเสนอที่ตนมอบให้สุมาอี้
ยุทธการที่แม่น้ำเจ้าซุย.
ต่อมาเตงงายได้กลายเป็นที่ปรึกษาทัพของแฮเฮาเหียนขุนพลวุยก๊กและรับราชการเป็นเจ้าเมืองของเมืองลำอั๋น (南安郡 "หนานอานจฺวิ้น"; อยู่บริเวณอำเภอหล่งซีและอำเภออู่ชาน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ในปี ค.ศ. 249 เตงงายติดตามกุยห้วยที่สืบทอดตำแหน่งถัดจากแฮเฮาเหียนในการต้านการบุกที่นำโดยเกียงอุยขุนพลของจ๊กก๊ก 
กุยห้วยสั่งให้ต้านท่าย ชิจิด และเตงงายนำทัพวุยก๊กเข้าโจมตีป้อมปราการที่เขาก๊กสัน (麴山 "ชฺวีชาน"; ทางตะวันออกเฉียงใต้ของอำเภอหมิน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) และตัดทางเสบียงและน้ำ กุอั๋น (句安 "โกว อาน") และลิหิม (李歆 "หลี่ ซิน") นายทหารจ๊กก๊กที่รักษาป้อมนำทหารของตนไปยั่วยุเตงงายให้เข้าโจมตีพวกตน แต่เตงงายเพิกเฉย เมื่อเวลาผ่านไป เสบียงของทั้งสองป้อมปราการก็ค่อย ๆ หมด เกียงอุยนำกองกำลังของตนจากเขางิวเทาสัน (牛頭山 "หนิวโถวชาน"; อยู่ทางตะวันตกของเขตเจาฮฺว่า นครกว่าง-ยฺเหวียน มณฑลเสฉวนในปัจจุบัน) เพื่อไปเสริมกำลังให้ป้อมปราการ ระหว่างก็พบเข้ากับกองกำลังของต้านท่าย ต้านท่ายกล่าวว่า ""พิชัยสงครามซุนจื่อ"กล่าวว่าวิธีการที่ดีที่สุดในการชนะศึกคือการชนะโดยไม่ต้องรบ หากเรายึดเขางิวเทาสันได้ ทางถอยของเกียงอุยก็จะถูกปิดผนึก เราก็จะจับตัวได้โดยง่าย" ต้านท่ายจึงสั่งกองกำลังของตนให้สร้างป้อมปราการต้านทัพของเกียงอุยแต่ไม่ออกโจมตีข้าศึก เวลาเดียวกันต้านท่ายยังเขียนหนังสือไปถึงกุยห้วย ขอให้ช่วยโจมตีเขางิวเทาสัน กุยห้วยทำตามนั้นและนำกองกำลังข้ามแม่น้ำเจ้าซุย (洮水 "เถาฉุ่ย") เตรียมเข้าตีเขางิวเทาสัน
หลังทัพจ๊กก๊กถูกขับไล่ กุยห้วยยกล่วงไปทางตะวันตกและเข้าโจมตีชนเผ่าเกี๋ยง (羌 "เชียง") เตงงายเตือนกุยห้วยว่า "ข้าศึกไม่ได้ล่าถอยไปไกล อาจหันกลับมาโจมตีเราอีก เราควรแบ่งกำลังเผื่อไว้ในกรณีที่ข้าศึกโจมตีเราอีกครั้ง"
เตงงายยังคงรักษาการณ์อยู่ทางเหนือของอำเภอไป๋ฉุ่ย (白水; ปัจจุบันคืออำเภอชิงชฺวาน มณฑลเสฉวน) สามวันต่อมา เกียงอุยส่งเลียวฮัวนำทัพเข้าใกล้ค่ายของเตงงายจากทางใต้ของไป๋ฉุ่ย เตงงายบอกกับเหล่านายทหารว่า "เกียงอุยหันกลับมาโจมตีเรา เรามีกำลังน้อย ตามหลักแล้วเราควรข้ามแม่น้ำและไม่สร้างสะพาน ข้าเห็นว่าเกียงอุยจะต้องส่งเลียวฮัวมาขัดขวางเราเพื่อบีบให้เรายังอยู่ที่นี่ ในขณะที่เกียงอุยเข้าโจมตีเถาเฉิง (洮城; อยู่ทางตะวันออกเฉียงเหนือของอำเภอหมิน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) จากทางตะวันออก" เถาเฉิงตั้งอยู่ทางเหนือของแม่น้ำและห่างจากที่ตั้งของเตงงายราว 60 "ลี้" เตงงายแบ่งกองกำลังให้เดินทัพตลอดคืนไปยังเถาเฉิงเพื่อป้องกันป้อมปราการ เกียงอุยข้ามแม่น้ำมาโจมตีเถาเฉิงตามที่เตงงายคาดการณ์ไว้ แต่ยึดป้อมปราการไม่สำเร็จเพราะเตงงายได้เสริมกำลังป้องกันไว้แล้ว จากผลงานในการทำศึก เตงงายจึงได้รับการตั้งให้บรรดาศักดิ์เป็นกวนไล่เหา ("กวานเน่ย์โหว") ได้รับยศเป็นขุนพลโจมตีกบฏ ("เถ่าโค่วเจียงจฺวิน") ต่อมาได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าเมืองของเมืองเฉิงหยาง (城陽郡 "เฉิงหยางจฺวิ้น"; อยู่บริเวณนครจูเฉิง มณฑลชานตงในปัจจุบัน)
ราชการในฐานะที่ปรึกษาทางการทหาร.
ในช่วงเวลานั้น หลิว เป้า (劉豹) ผู้เป็นอ๋องของชนเผ่าซฺยงหนูซึ่งเป็นประเทศราชของราชสำนักวุยก๊กแต่ในนาม ได้ร่วมชนเผ่าซฺยงหนูห้ากองพลในมณฑลเป๊งจิ๋วและสร้างกองทัพของตน เตงงายเขียนฎีกาถึงราชสำนักวุยก๊กความว่า: 
<templatestyles src="แม่แบบ:คำพูด/style.css" />"พวกอนารยชนมีจิตใจดั่งสัตว์ป่าและไม่อาจใช้เหตุผลด้วยได้ เมื่อพวกนั้นแข็งแกร่งก็ใช้ความรุนแรง เมื่อพวกนั้นอ่อนแอก็จะแสดงความภักดีต่อราชสำนัก นี่คือเหตุผลที่ซวนอ๋อง (宣王 "เซฺวียนหวาง") แห่งราชวงศ์จิว (周 "โจว") ถูกโจมตีโดยพวกอนารยชน ในขณะที่ฮั่นโกโจ (漢高祖 "ฮั่นเกาจู่") แห่งราชวงศ์ฮั่นถูกล้อมในผิงเฉิง (平城) เมื่อใดที่ซฺยงหนูแข็งแกร่งขึ้น ราชวงศ์ก่อน ๆ มักจะมองว่าพวกนี้เป็นภัยคุกคามยิ่งใหญ่ เมื่อ"ตันอู" (單于 "ฉาน-ยฺหวี"; ผู้ปกครองชนเผ่าซฺยงหนู) อาศัยในดินแดนอนารยชน ราชสำนักก็ไม่อาจควบคุม"ตันอู"และผู้ติดตามได้โดยตรง แต่เมื่อ"ตันอู"ถูกลวงเข้ามาในอาณาเขตของเราและกลายเป็นข้าราชบริพารของราชสำนัก ซฺยงหนูก็สูญเสียผู้นำและไม่อาจก่อปัญหาได้ ในเวลานี้ ในเมื่อ"ตันอู"อาศัยอยู่ในนครหลวงตลอดช่วงเวลานี้ ก็ถูกแยกจากผู้ติดตาม ในช่วงเวลาเดียวกันนี้ หลิว เป้าอ๋องของซฺยงหนูอยู่ที่ชายแดน มีอำนาจทางการทหารเพิ่มขึ้น และมีท่าทีเป็นภัยคุกคามต่อราชสำนัก เราควรใช้มาตรการพิเศษเพื่อต้านหลิว เป้า ข้าพระพุทธเจ้าได้ยินว่ามีการก่อกบฏภายในเขตแดนของหลิว เป้า เราจึงอาจจะลองแบ่งแยกอาณาเขตของหลิว เป้า จึงจะสามารถบั่นทอนอำนาจทางการทหารของหลิว เป้าได้ ชฺวี่เปย์ (去卑) สร้างความดีความชอบให้กับราชวงศ์ก่อน แต่บุตรชาย (หลิว เหมิ่ง; 劉猛) ไม่ได้รับอนุญาตให้สืบทอดอาณาเขต เราควรประทานบรรดาศักดิ์และให้อยู่ที่ด่านเยี่ยนเหมิน (雁門關 "เยี่ยนเหมินกวาน") ยุทธวิธีที่ดีที่สุดในการรักษาความสงบที่ชายแดนคือการแยกผู้นำอนารยชนจากอาณาเขตบ้านเกิดของตนและประทานบำเหน็จจากความดีความชอบในอดีต"
เตงงายยังเสนอว่า "เราควรค่อย ๆ แยกชาวฮั่นที่อาศัยอยู่กับพวกอนารยชนออกมา ปลูกฝังค่านิยมทางจริยธรรมเช่นความซื่อสัตย์สุจริตเพื่อป้องกันไม่ให้ทำสิ่งที่ผิดกฎหมาย" สุมาสูผู้เป็นมหาขุนพล ("ต้าเจียงจฺวิน") และเพิ่งได้รับตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์แห่งวุยก๊ก ยอมรับข้อเสนอของเตงงาย สุมาสูยังแต่งตั้งให้เตงงายเป็นเจ้าเมืองยีหลำ (汝南郡 "หรู่หนานจฺวิ้น"; อยู่ทางใต้ของมณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) ซึ่งเตงงายเคยอาศัยในวัยเยาว์ เมื่อเตงงายมารับตำแหน่งในเมืองยีหลำก็ตามหาชายผู้หนึ่งที่เคยช่วยเหลือบิดาด้วยความเอื้อเฟื้อ เพราะเตงงายต้องการตอบแทนความมีน้ำใจของชายผู้นั้น แต่ก็ต้องผิดหวังเมื่อทราบว่าชายผู้นั้นเสียชีวิตแล้ว เตงงายจึงส่งผู้ใต้บังคับบัญชาไปเคารพหลุมศพของชายผู้นั้นแทนตน เตงงายยังมอบของขวัญจำนวนมากให้กับมารดาของชายผู้นั้นและรับบุตรชายของชายผู้นั้นมาเป็นเจ้าหน้าที่บัญชีของตน ในช่วงที่เตงงายดำรงตำแหน่งได้พัฒนาพื้นที่รกร้างในยีหลำ และดูแลให้ทหารและราษฎรของตนมีสิ่งจำเป็นพื้นฐานที่ครบครัน
เมื่อจูกัดเก๊กผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์แห่งง่อก๊กล่าถอยหลังพยายามยึดป้อมปราการที่หับป๋า (合肥 "เหอเฝย์") ซึ่งเป็นของวุยก๊กแต่ไม่สำเร็จ เตงงายเข้าพบสุมาสูผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์แห่งวุยก๊กและกล่าวว่า: <templatestyles src="แม่แบบ:คำพูด/style.css" />"ซุนกวนสิ้นชีพและข้าราชการง่อส่วนใหญ่ตัดสินใจไม่ได้ว่าจะติดตามผู้ใด ผู้สูงศักดิ์และขุนนางหลายคนของง่อมีผู้ติดตามของตนเองและมีกำลังทหารส่วนตัว และมีความสามารถที่จะยึดอำนาจปกครองง่อได้ จูกัดเก๊กอาจเพิ่งเข้ากุมอำนาจราชสำนักง่อ แต่ไม่ได้รับการหนุนหลังจากผู้ปกครอง นอกจากนี้จูกัดเก๊กไม่ค่อยสนใจเรื่องการรวมศูนย์อำนาจ กลับปฏิบัติต่อผู้คนอย่างโหดร้ายและยังคงทำศึกกับเราต่อไป จูกัดเก๊กระดมกำลังชาวง่อเข้าโจมตีป้อมของเราแต่ยึดไม่สำเร็จหลังจากสูญเสียอย่างมาก นี่จะเป็นช่วงเวลาที่จูกัดเก๊กจะกลายเป็นศัตรูกับผู้คนของตนเอง ในอดีตหงอจูสู่ (伍子胥 "อู๋ จื่อซฺวี"), เง่าคี้ (吳起 "อู๋ ฉี่"), ชาง ยาง (商鞅) และงักเย/งักเง (樂毅 "เยฺว่ อี้") ขึ้นมาโดดเด่นเพราะเป็นที่โปรดปรานของผู้ปกครองของตน แต่ก็ต้องประสบความล่มจมหลังการสิ้นชีพของผู้ปกครอง จูกัดเก๊กไม่เพียงไม่อาจเทียบได้กับผู้ยิ่งใหญ่ทั้งสี่ แต่ยังไม่รู้ตัวเลยว่าตนกำลังประสบปัญหาหนักหน่วง ความล่มจมของจูกัดเก๊กกำลังใกล้เข้ามาแล้ว" ต่อมาไม่นานหลังจากจูกัดเก๊กกลับมาง่อก๊ก ก็ถูกโค่นอำนาจและถูกสังหารพร้อมกับครอบครัว เป็นไปตามที่เตงงายคาดการณ์ไว้
เตงงายได้รับการแต่งตั้งเป็นข้าหลวงมณฑลของมณฑลกุนจิ๋ว ("เหยี่ยนโจวชื่อฉื่อ") และได้เลื่อนขั้นเป็นขุนพลกระตุ้นพลานุภาพ ("เจิ้นเวย์เจียงจฺวิน") เตงงายเขียนฎีกาถึงราชสำนักวุยก๊กว่า: <templatestyles src="แม่แบบ:คำพูด/style.css" />"นโยบายที่สำคัญทีสุดตือด้านการเกษตรและการทหาร หากรัฐมั่งคั่ง ทัพจะเข้มแข็ง หากทัพเข้มแข็ง ก็จะชนะศึก ดังนั้นกญแจสำคัญของชัยชนะอยู่ที่การเกษตร ขงจู๊ (ขงจื๊อ) เคยกล่าวว่า 'ความสมบูรณ์ของเสบียงอาหารและจำนวนกำลังพล' การมีเสบียงอาหารเหลือเฟือมีความสำคัญในการคงทัพให้เข้มแข็ง หากรัฐไม่กำหนดข้าราชการคนใดให้รับผิดชอบการจัดเก็บภาษีและรวบรวมเสบียงอาหาร ก็จะไม่มีใครสะสมความมั่งคั่งจากปวงชน ในเวลานี้ระบบการให้รางวัลตามผลงานมุ่งเป้าไปที่การรวบรวมเสบียงอาหารและแจกจ่ายให้ผู้คน หากไม่เป็นเช่นนั้น รัฐจะตัดเส้นทางการค้าทั้งหมดกับโลกภายนอก รัฐที่ร่ำรวยและเจริญรุ่งเรืองก็จะโดดเดี่ยว"
การปราบกบฏที่ฉิวฉุนครั้งที่สอง.
เตงงายได้รับการตั้งให้มีบรรดาศักดิ์ฟางเฉิงถิงโหว  หลังโจมอขึ้นเป็นจักรพรรดิองค์ใหม่ในปี ค.ศ. 254 ในปีถัดมา บู๊ขิวเขียมและบุนขิมขุนพลวุยก๊กเริ่มก่อกบฏในฉิวฉุน (壽春 "โช่วชุน"; อยู่บริเวณอำเภอโช่ว มณฑลอานฮุยในปัจจุบัน) ทั้งสองส่งคนนำสารไปยังพื้นที่อื่น ๆ เพื่อปลุกระดมผู้คนให้เข้าร่วมกับพวกตนในการก่อกบฏ เตงงายจับกุมและสังหารคนนำสารจากนั้นจึงนำกำลังพลเข้าปราบปรามกบฏ ทัพของเตงงายเข้ายึดงักแกเสีย (樂嘉 "เยฺว่เจีย"; อยู่ในนครเซี่ยงเฉิง มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) และเริ่มสร้างสะพานลอยน้ำ เมื่อทัพหลักของวุยก๊กนำโดยสุมาสูมาถึง เตงงายก็นำพลเข้าสมทบกับสุมาสูและทั้งหมดก็รุดหน้าไปฉิวฉุนด้วยกัน ตีกลุ่มกบฏแตกพ่ายในเวลาต่อมา เตงงายนำพลไล่ตามบุนขิมที่หนีไปยังชิวโถว (丘頭; ทางตะวันออกเฉียงใต้ของอำเภอเฉิ่นชิว มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) แต่บุนขิมยังคงหลบหนีต่อไปได้และแปรพักตร์เข้าด้วยง่อก๊กที่เป็นรัฐอริกับวุยก๊ก
ซุนจุ๋นขุนพลง่อก๊กนำกำลังพลหลายพันนายข้ามแม่น้ำแยงซีเพื่อสนับสนุนกลุ่มกบฏ จูกัดเอี๋ยนขุนพลวุยก๊กสั่งให้เตงงายไปต้านข้าศึกที่เฝย์หยาง  แต่เตงงายเห็นว่าหากตนประจำการอยู่ที่เฝย์หยางจะตกเป็นเสียเปรียบ จึงย้ายกำลังพลไปอยู่ที่หมู่บ้านใกล้เคียง จากนั้นจึงส่งจูกัดสูไปโจมตีกลุ่มกบฏที่เหลืออยู่และทัพง่อก๊กที่หมู่บ้านหลีเจียง (黎漿亭 "หลีเจียงถิง"; ทางตะวันออกเฉียงใต้ของอำเภอโช่ว มณฑลอานฮุยในปัจจุบัน) และสามารถเอาชนะข้าศึกได้
ในปีเดียวกันนั้น เตงงายได้เลื่อนขั้นเป็นนายกองพันฉางฉุ่ย ("ฉางฉุ่ยเซี่ยวเว่ย์") และได้เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็นฟางเฉิงเซียงโหว 
ป้องกันชายแดนวุยก๊ก.
เมื่อประมาณปี ค.ศ. 255 เกียงอุยขุนพลจ๊กก๊กนำทัพเข้าโจมตีวุยก๊กและปิดล้อมอองเก๋งข้าหลวงมณฑลยงจิ๋ว (雍州 "ยงโจว") ที่เต๊กโตเสีย (狄道 "ตี๋เต้า"; ทางตะวันตกเฉียงใต้ของอำเภอหลินเถา มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ราชสำนักวุยก๊กแต่งตั้งให้เตงงายเป็นขุนพลสงบภาคตะวันตก ("อานซีเจียงจฺวิน") และนายกองพันพิทักษ์เกี๋ยงตะวันออก ("ฮู่ตงเชียงเซี่ยวเว่ย์") ให้นำกำลังพลไปสลายวงล้อม ต่อมาเกียงอุยล่าถอยไปยังจงถี (鍾提; ทางใต้ของอำเภอหลินเถา มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ผู้ใต้บังคับบัญชาของเตงงายหลายคนเห็นว่าเกียงอุยอ่อนล้าและจะไม่กลับมาโจมตีเต๊กโตเสียอีก แต่เตงงายมีความเห็นที่แตกต่างและกล่าวว่า: <templatestyles src="แม่แบบ:คำพูด/style.css" />"ความพ่ายแพ้ที่ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าซุย (洮水 "เถาฉุ่ย") ไม่ใช่การพ่ายแพ้เล็กน้อย การสูญเสียกำลังพลและนายทหาร การสูญเสียเสบียงอาหาร และการอพยพของผู้ลี้ภัยเป็นสัญญาณบ่งบอกถึงการทำลายล้างที่กำลังจะเกิดขึ้น ข้าจะอธิบายสถานการณ์ให้ฟัง ข้อแรก ข้าศึกถือโอกาสจากชัยชนะ ในขณะที่เราอ่อนแอจริง ๆ ข้อสอง ทัพข้าศึกได้รับการฝึกฝนเป็นอย่างดีและเตรียมพร้อมในการทำศึก ส่วนทัพเราเพิ่งเกณฑ์มาใหม่และยังไม่มีอาวุธครบครัน ข้อสาม ข้าศึกอ่อนล้าน้อยกว่าเราเพราะเราเดินทัพทางบกส่วนข้าศึกเดินทัพทางน้ำ ข้อสี่ ข้าศึกมุ่งเข้าโจมตีเพียงเต๊กโตเสีย ส่วนเรากระจายกำลังป้องกันใน 4 แห่งคือเต๊กโตเสีย, หลงเส ("หล่งซี"; อยู่บริเวณนครติ้งซี มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน), ลำอั๋น ("หนานอาน"; อยู่บริเวณอำเภออู่ชาน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) และเขากิสาน ("ฉีชาน"; พื้นที่ภูเขาบริเวณอำเภอหลี่ มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ข้อห้า ลำอั๋นและหลงเสมีข้าวที่ผลิตโดยชาวเกี๋ยง และยังมีทุ่งข้าวสาลีอยู่เลยเขากิสาน ข้าศึกเจ้าเล่ห์จะต้องมาชิงข้าวสาลีเป็นแน่" ต่อมาเกียงอุยนำทัพเข้าโจมตีเขากิสานตามที่เตงงายคาดการณ์ไว้ แต่เกียงอุยถูกต้านให้ถอยร่นโดยกำลังป้องกันที่เตงงายเตรียมไว้ล่วงหน้า เกียงอุยล่าถอยไปหมู่บ้านตองเต๋ง ("ต่งถิง"; ทางใต้ของอำเภออู่ชาน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ส่วนเตงงายตั้งมั่นอยู่ที่เขาบูเสียงสัน ("อู่เฉิงชาน"; อยู่ในเขตเฉินชาง นครเป่าจี มณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน) เกียงอุยพยายามเข้ายึดพื้นที่ภูเขาจากเตงงายแต่ถูกตีให้ถอยร่น คืนนั้นเกียงอุยพยายามข้ามแม่น้ำอุยโห (渭河 "เว่ย์เหอ") เพื่อโจมตีอำเภอเซียงเท้ง ("ช่างกุย"; ปัจจุบันคือนครเทียนฉุ่ย มณฑลกานซู่) เตงงายยกมาสกัดเกียงอุยที่หุบเขาตวนโกะ ("ตฺว้านกู่"; ทางตะวันตกเฉียงใต้ของนครเทียนฉุ่ย มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) และเอาชนะเกียงอุยได้
ในปี ค.ศ. 256 ราชสำนักวุยก๊กออกพระราชโองการความว่า: <templatestyles src="แม่แบบ:คำพูด/style.css" />"เกียงอุยศัตรูเจ้าเล่ห์ยุยงชนเผ่าท้องถิ่นให้ต่อต้านราชสำนัก ทำให้เกิดความวุ่นวายในดินแดนด้านตะวันตก เตงงายวางกลยุทธ์อย่างยอดเยี่ยม แสดงความกล้าหาญและความภักดีในการศึก เอาชนะนายทหารข้าศึกหลายสิบนายและสังหารกำลังพลข้าศึกหลายพันนาย รัฐเราทำให้ภูมิภาคปา (巴) และจ๊ก (蜀 "ฉู่") ตัวสั่นอย่างหวาดกลัว ในขณะที่ความอาจหาญของทัพเราระบือไปไกลโพ้นแม่น้ำทั้งหลาย จึงประกาศแต่งตั้งให้เตงงายเป็นขุนพลพิทักษ์ภาคตะวันตก (鎮西將軍 "เจิ้นซีเจียงจฺวิน") รับผิดชอบดูแลราชการทหารในหล่งโย่ว (隴右) และตั้งมีบรรดาศักดิ์เป็นเติ้งโหว (鄧侯) มอบศักดินา 500 ครัวเรือน ตั้งให้เตงต๋ง (鄧忠 "เติ้ง จง") ผู้บุตรชายให้มีบรรดาศักดิ์เป็นเตงเฮา (亭侯 "ถิงโหว"; เฮาระดับหมู่บ้าน)"
ในปีถัดมา เกียงอุยยกทัพไปยังหมางฉุ่ย (芒水; ทางตะวันออกเฉียงใต้ของอำเภอโจวจื้อ มณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน) พยายามจะเข้าโจมตีที่มั่นของเตงงายและสุมาปอง แต่ขุนพลวุยก๊กทั้งสองนายไม่ยอมออกมาทำศึกแล้วรักษาที่มั่นไว้
เตงงายเอาชนะเกียงอุยในยุทธการอีกครั้งในการรบที่อำเภอเตียงเสีย (長城 "ฉางเฉิง") ทำให้เกียงอุยล่าถอยกลับจ๊กก๊ก เตงงายจึงได้เลื่อนขั้นเป็นขุนพลโจมตีภาคตะวันตก ("เจิงซีเจียงจฺวิน") และได้รับศักดินาเพิ่มขึ้นเป็น 6,600 ครัวเรือน 
ในปี ค.ศ. 262 เตงงายเอาชนะเกียงอุยในยุทธการที่เฮาโห ("โหวเหอ") เกียงอุยล่าถอยไปท่าจง (沓中; ทางตะวันตกเฉียงเหนือของอำเภอโจวชฺวี มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) และตั้งมั่นรักษาการณ์อยู่ที่นั่น
การพิชิตจ๊กก๊ก.
การวางกลยุทธ์และการเปิดศึก.
ในฤดูใบไม้ร่วง ค.ศ. 263 ราชสำนักวุยก๊กเริ่มระดมพลเพื่อเตรียมการศึกรบกับจ๊กก๊ก สุมาเจียวผู้ดูแลการศึกสั่งให้เตงงายนำกำลังพล 30,000 นาย ยกไปยังท่าจง (沓中; ทางตะวันตกเฉียงเหนือของอำเภอโจวชฺวี มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) เพื่อคุกคามและโจมตีเกียงอุย ส่วนจูกัดสูข้าหลวงมณฑลยงจิ๋วจะนำทัพไปสกัดทางถอยของเกียงอุยที่จะกลับไปจ๊กก๊ก ก่อนที่เตงงายจะยกทัพไปรบกับจ๊กก๊ก เตงงายได้ฝันว่าตนนั่งอยู่บนยอดเขาแล้วมีน้ำไหลอยู่ใกล้ตน เตงงายจึงถามนายทหารชื่อเซียวหลวน ("ยฺเหวียน เช่า") ผู้เชี่ยวชาญคัมภีร์"อี้จิง" (易經) ให้ช่วยอธิบายความหมายของความฝัน เซียวหลวนบอกเตงงายว่าเตงงายจะพิชิตจ๊กก๊กได้สำเร็จ แต่จะไม่ได้กลับไปวุยก๊ก เตงงายได้ฟังก็รู้สึกไม่สบายใจ
เตงงายส่งอองกิ๋น ("หวาง ฉี") ให้นำกำลังพลเข้าโจมตีค่ายของเกียงอุยโดยตรง ให้คันห่อง ("เชียน หง") นำอีกทัพแผ้วทางเส้นทาง และให้เอียวหัว ("หยาง ซิน") ยกเข้าโจมตีจุดยุทธศาสตร์ของข้าศึกที่กานซง (甘松; อยู่บริเวณอำเภอซงพาน มณฑลเสฉวนในปัจจุบัน)
เมื่อเกียงอุยได้รับข่าวว่าทัพวุยก๊กอีกทัพนำโดยจูกัดสูได้ยึดเมืองฮันต๋ง (漢中 "ฮั่นจง") เกียงอุยจึงนำพลจากท่าจงกลับไปยังอาณาเขตของจ๊กก๊ก แต่ถูกเอียวหัวไล่ตามตีมาถึงเฉียงชฺวานโจ่ว (彊川口; จุดบรรจบของแม่น้ำไป๋หลงและแม่น้ำเจียหลิง) ที่ซึ่งเกียงอุยถูกตีแตกพ่าย เกียงอุยรู้ว่าจูกัดสูกำลังสกัดทางถอยที่สะพานในอิมเป๋ง (陰平 "อินผิง"; ทางตะวันตกของอำเภอเหวิน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) เกียงอุยจึงนำทัพยกผ่านหุบเขาข่งหาน (孔函谷 "ข่งหานกู่"; ทางใต้ของเขตซีกู้ นครหลานโจว มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ไปยังถนนทางเหนือเพื่อเลี่ยงที่ตั้งของจูกัดสู จูกัดสูได้ข่าวเรื่องนี้จึงล่าถอยไปประมาณ 30 "ลี้" หลังจากเกียงอุยยกพลไปทางเหนือประมาณ 30 "ลี้" ก็ได้ข่าวว่าจูกัสูยกเลิกการสกัดที่สะพานแล้ว เกียงอุยจึงสั่งกำลังพลให้รีบล่าถอยข้ามสะพานไป จูกัดสูพยายามจะหันกลับไปสกัดเกียงอุยอีกครั้งแต่มาถึงสะพานช้าไปหนึ่งวัน หลังเกียงอุยข้ามสะพานไปแล้วก็ยกพลไปยังด่านเกียมโก๊ะ (劒閣 "เจี้ยนเก๋อ") ที่เป็นด่านภูเขาและตั้งมั่นรักษาการณ์ที่นั่น จงโฮยยกเข้าโจมตีเกียงอุยที่เกียมโก๊ะหลายครั้งแต่ไม่สามารถฝ่าแนวป้องกันไปได้
ยึดนครหลวงของจ๊กก๊ก.
เตงงายเสนอว่า: <templatestyles src="แม่แบบ:คำพูด/style.css" />"ข้าศึกประสบความพ่ายแพ้ เราควรใช้โอกาสจากชัยชนะนี้กดดันโจมตี จากอิมเป๋ง (陰平 "อินผิง"; ทางตะวันตกของอำเภอเหวิน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) มีทางลัดผ่านหมู่บ้านเต๊กหยง (德陽亭 "เต๋อหยางถิง"; อยู่บริเวณนครเต๋อหยาง มณฑลเสฉวนในปัจจุบัน) ไปยังอำเภอโปยเสีย (涪縣 "ฝูเซี่ยน"; ปัจจุบันคือนครเหมียนหยาง มณฑลเสฉวน) นำไปสู่พื้นที่ห่างไปทางตะวันตก 100 "ลี้" จากเกียมโก๊ะ และห่างประมาณ 300 "ลี้" จากเซงโต๋ (成都 "เฉิงตู") ใจกลางของจ๊กก๊ก เราสามารถส่งทัพจู่โจมไปตามเส้นทางนี้เพื่อเข้าโจมตีเซงโต๋ เมื่ออำเภอโปยเสียถูกโจมตี เกียงอุยจะส่งกำลังพลจากเกียมโก๊ะไปหนุนช่วยโปยเสียเป็นแน่ จากนั้นทัพจงโฮยก็จะสามารถเคลื่อนผ่านถนนหลักเข้าโจมตีข้าศึก หากเกียงอุยไม่ส่งกำลังเสริมจากเกียมโก๊ะไป อำเภอโปยเสียจะโดดเดี่ยว ตำราการทหารกล่าวว่า 'โจมตีข้าศึกในจุดที่ข้าศึกไม่ได้เตรียมป้องกัน และปรากฏในที่ที่คาดไม่ถึง' หากเราโจมตีข้าศึกตรงจุดอ่อนได้ เราก็จะเอาชนะได้ในที่สุด"
จงโฮยเห็นด้วยกับความคิดของเตงงายและสั่งให้เถียน จาง  ผู้ใต้บังคับบัญชาของคนให้เข้าร่วมกับเตงงายในการเดินทัพ ในช่วงระหว่างวันที่ 18 พฤศจิกายนและ 17 ธันวาคม ค.ศ. 263 เตงงายนำกองกำลังจู่โจมจากอิมเป๋งผ่านทางลัด โดยเลี่ยงไปทางตะวันตกของเกียมโก๊ะและมุ่งหน้าตรงไปยังอิวกั๋ง (江油 "เจียงโหยว") ทางลัดครอบคลุมระยะทางมากกว่า 700 "ลี้" และตัดข้ามภูมิประเทศที่เป็นภูเขา เตงงายและทหารต้องสร้างสะพานหลายแห่งตลอดทาง ภูเขาสูงและหุบเขาลึกทำให้การเดินทัพมีความอันตรายอย่างมาก หลังจากนั้นไม่นาน เตงงายและทหารก็ทิ้งห่างจากกองลำเลียงเสบียง เตงงงายใช้สักหลาดผืนใหญ่ห่อร่างกายตนเองแล้วกลิ้งลงจากภูเขา ทหารของเตงงายปีนต้นไม้และไต่หน้าผาลงมาเป็นแถว ระหว่างทางเตงงายและทหารปะทะกับกองกำลังซุ่ม 3 กองของจ๊กก๊ก เตงงายเข้าโจมตีกองซุ่มจนแตกพ่ายและเข้าทำลายค่ายของกองซุ่มเหล่านี้ เตงงายให้เถียน จางนำกองหน้าไปแผ้วถางเส้นทาง เตงงายและกองหน้าไปปรากฏที่อิวกั๋ง ม้าเชียว ("หมา เหมี่ยว") เจ้าเมืองอิวกั๋งที่จ๊กก๊กแต่งตั้งยอมจำนนต่อเตงงาย
จูกัดเจี๋ยมขุนพลจ๊กก๊กนำทัพจากอำเภอโปยเสียไปยังกิมก๊ก (綿竹 "เหมียนจู๋") และเข้ารบกับทัพของเตงงาย เตงงายสั่งให้เตงต๋ง ("เติ้ง จง") บุตรชายตีข้าศึกจากด้านขวา และสุเมา ("ชือ จฺว่าน") ตีข้าศึกจากด้านซ้าย ทั้งเตงต๋งและสุเมาถูกจูกัดเจี๋ยมตีจนล่าถอย ทั้งสองบอกกับเตงงายว่า "ไม่อาจเอาชนะข้าศึกได้" เตงงายตอบด้วยความเข้มงวดว่า "ศึกนี้จะกำหนดว่าเราจะอยู่หรือตาย ที่พวกเจ้าพูดว่าไม่อาจเอาชนะข้าศึกนั้นหมายความว่าอย่างไร" เตงงายต้องการจะสั่งประหารชีวิตเตงต๋งและสุเมา แต่ทั้งสองก็หันกลับไปเตรียมกำลังพลเข้ารบอีกครั้ง ทั้งสองเอาชนะทัพจ๊กก๊กได้และสังหารนายทหารของข้าศึกอันได้แก่จูกัดเจี๋ยม จูกัดสง และเตียวจุ๋น
เตงงายนำพลยกต่อไปยังอำเภอลกเสีย (雒縣 "ลั่วเซี่ยน"; ทางเหนือของนครกว่างฮั่น มณฑลเสฉวนในปัจจุบัน) เล่าเสี้ยนจักรพรรดิจ๊กก๊กส่งผู้แทนพระองค์ให้นำตราพระราชลัญจกรไปมอบให้เตงงายเพื่อแสดงพระประสงค์ที่จะยอมจำนน
การจัดการภายในจ๊กก๊กหลังสงคราม.
เมื่อเตงงายมาถึงเซงโต๋ เล่าเสี้ยนทรงมัดพระองค์เองและนำข้าราชบริพารมากกว่า 60 คนเข้ายอมจำนนอย่างเป็นทางการ เตงงายแก้มัดให้เล่าเสี้ยนและปฏิบัติต่อพระองค์เป็นอย่างดี เตงงายยังห้ามทหารไม่ให้ปล้นข้าวของภายในเมือง และสั่งให้กิจกรรมประจำวันภายในเมืองดำเนินต่อไปตามปกติ อดีตข้าราชการของจ๊กก๊กหลายคนประทับใจเตงงายอย่างมากจึงยอมจำนนด้วยความเต็มใจ ราษฎรในจ๊กก๊กก็ยกย่องความมีน้ำใจของเตงงาย เตงงายใช้อำนาจจากราชสำนักวุยก๊กในการแต่งตั้งให้เล่าเสี้ยนรักษาการตำแหน่งขุนพลทหารม้าทะยาน ("เพี่ยวฉีเจียงจฺวิน") และมอบตำแหน่งให้อดีตขุนนางและข้าราชการของจ๊กก๊กจำนวนมาก หลายคนกลายมาเป็นผู้ใต้บังคับบัญชาของเตงงาย เตงงายยังแต่งตั้งให้สุเมาเป็นข้าหลวงมณฑลของมณฑลเอ๊กจิ๋ว และมอบหมายให้คันห่องรับผิดชอบดูแลเมืองต่าง ๆ ของอดีตจ๊กก๊ก มีการสร้างอนุสรณ์สถานที่กิมก๊กเพื่อเชิดชูชัยชนะของเตงงายต่อจูกัดเจี๋ยม ทหารวุยก๊กที่เสียชีวิตในการศึกได้รับการฝังร่วมกับทหารจ๊กก๊กที่เป็นข้าศึก
เตงงายกลายเป็นคนเย่อหยิ่งจากความสำเร็จในการพิชิตจ๊กก๊ก ครั้งหนึ่งเตงงายโอ้อวดกับอดีตข้าราชการของจ๊กก๊กว่า "พวกท่านทุกคนโชคดีที่พบกับข้า นั่นคือเหตุผลที่พวกท่านยังอยู่ในตำแหน่งเดิมในทุกวันนี้ หากท่านพบกับคนอย่างงอฮั่น (吳漢 "อู๋ ฮั่น") พวกท่านคงถูกทำลายไปแล้ว" เตงงายยังกล่าวว่า "เกียงอุยเป็นวีรชนอายุสั้น เทียบกับข้าไม่ได้เลย" บางคนเหยียดหยามเตงงายเพราะความโอ้อวดนี้
ในวันที่ 8 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 264 ราชสำนักวุยก๊กออกพระราชโองการยกย่องจากความสำเร็จในการพิชิตจ๊กก๊กและเทียบเตงงายกับขุนพลที่มีชื่อเสียงอย่างแปะคี้ (白起 "ไป๋ ฉี่") ฮั่นสิน (韓信 "หาน ซิ่น") งอฮั่น (吳漢 "อู๋ ฮั่น") และโจว หย่าฟู (周亞夫) เตงงายได้เลื่อนตำแหน่งเป็นเสนาบดีกลาโหม ("ไท่เว่ย์") ในราชสำนักและได้รับศักดินาเพิ่มขึ้น 20,000 ครัวเรือน บุตรชายสองคนของเตงงายได้รับการตั้งให้มีบรรดาศักดิ์เตงเฮา ("ถิงโหว"; เฮาระดับหมู่บ้าน) และได้รับศักดินาคนละ 1,000 ครัวเรือน
ความล่มจมและการเสียชีวิต.
การติดต่อทางจดหมายระหว่างเตงงายและสุมาเจียว.
เตงงายเขียนจดหมายถึงสุมาเจียว เสนอว่าควรให้กำลังพลที่เหนื่อยล้าได้พักฟื้น ขณะเดียวกันก็เตรียมการสำหรับการศึกในอนาคตที่จะรบกับง่อก๊กที่เป็นอีกหนึ่งรัฐอริของวุยก๊ก เตงงายยังเสนอว่าควรปฏิบัติต่อเล่าเสี้ยนด้วยความเอื้อเฟื้อ โดยการตั้งให้เป็นอ๋องและปรนเปรอด้วยความหรูหรา จุดประสงค์ก็เพื่อชักจูงให้ซุนฮิวจักรพรรดิแห่งง่อก๊กยอมจำนนต่อวุยก๊กด้วยความสมัครใจ เตงงายเขียนว่า: <templatestyles src="แม่แบบ:คำพูด/style.css" />"ในการศึก เรามักกล่าวถึงความสามารถของเราเกินจริงก่อนที่จะได้ลงมือปฏิบัติการทางการทหารจริง ๆ บัดนี้เราสยบจ๊กได้แล้ว เราควรใช้โอกาสนี้เข้าโจมตีง่อต่อไป ชาวง่อกำลังหวาดกลัว เวลานี้เหมาะที่จะพิชิตทั้งแผ่นดิน อย่างไรก็ตามหลังศึกครั้งนี้ กำลังพลของเราเหน็ดเหนื่อยอ่อนล้า เราจึงไม่อาจยกพลไปทำศึกอีกครั้งในเร็ว ๆ นี้ เราควรให้ทหารได้พักฟื้นเสียก่อน ข้าพเจ้าขอเสนอให้กำลังพล 20,000 นายในหล่งโย่ว (隴右) และอีก 20,000 นายในจ๊กไปสะสมเสบียงอาหาร สร้างเรือรบ และเตรียมการอื่น ๆ สำหรับการรบกับง่อในอนาคต เมื่อเราพร้อมแล้ว เราจะประกาศให้ชาวง่อรู้ว่าพวกตนกำลังอยู่ในสถานการณ์ล่อแหลม จากนั้นจึงโน้มน้าวชาวง่อให้ยอมจำนน ง่อก็ต้องยอมจำนนต่อเราเป็นแน่ หากเป็นเช่นนั้นเราจะพิชิตง่อได้โดยไม่ต้องสู้รบ ในเวลานี้เราควรปฏิบัติต่อเล่าเสี้ยนอย่างเอื้อเฟื้อ เพื่อชักจูงให้ซุนฮิวและชาวง่อให้ยอมจำนนต่อเรา หากเราส่งเล่าเสี้ยนไปลกเอี๋ยง ชาวง่อจะคิดว่าเราจับเล่าเสี้ยนเป็นตัวประกัน ซึ่งไม่เป็นผลดีต่อแผนของเราในการเอาชนะง่อ ข้าพเจ้าเสนอว่าเราควรให้เล่าเสี้ยนยังคงอยู่ในจ๊กจนถึงช่วงปลายปีหน้า เมื่อถึงเวลานั้นง่อก็คงจะถูกสยบโดยสมบูรณ์แล้ว เราอาจตั้งให้เล่าเสี้ยนเป็น "อ๋องแห่งฝูเฟิง" (扶風王 "ฝูเฟิงหวาง") และปรนเปรอด้วยความมั่งคั่งและความหรูหราเพื่อปล่อยให้มีชีวิตที่สำเริงสำราญ บ้านพักเดิมของตั๋งโต๊ะในฝูเฟิงสามารถนำมาเปลี่ยนเป็นบ้านพักใหม่ของเล่าเสี้ยนได้ เราอาจจะมอบบรรดาศักดิ์ชั้นก๋ง (公 "กง") และเฮา (侯 "โหว") ให้กับเหล่าบุตรชายของเล่าเสี้ยน และมอบอำเภอต่าง ๆ ในเมืองฝูเฟิงให้เป็นที่ดินส่วนตัว ทั้งนี้ก็เพื่อแสดงให้คนอื่น ๆ เห็นว่าผู้ที่ยอมจำนนต่อราชสำนักเราจะได้รับการปฏิบัติเป็นอย่างดี ในเวลาเดียวกันนี้เราอาจสร้างที่ดินในเมืองกองเหลง (廣陵 "กว่างหลิง") และเฉิงหยาง (城陽) เพื่อใช้รับคนจากง่อที่ยอมจำนนต่อเราได้ เมื่อทำเช่นนี้แล้ว ง่อก็จะสั่นกลัวต่ออำนาจของเรา และไม่มีทางเลือกอื่นนอกจากยอมจำนนต่อเรา"
สุมาเจียวส่งอุยก๋วนไปตอบเตงงายว่าข้อเสนอของเตงงายจะถูกนำเข้าราชสำนักวุยก๊กเพื่อพิจารณาเพิ่มเติมก่อนที่จะนำไปปฏิบัติได้ เตงงายเริ่มไม่พอใจและแย้งว่าเป็นการเสียเวลาเปล่าถ้าต้องรอคำสั่งเพิ่มเติมจากราชสำนักก่อนที่จะดำเนินการ เตงงายอ้างข้อความจาก"ซุนสิว" (春秋 "ชุนชิว") และ"พิชัยสงครามซุนจื่อ" (孫子兵法 "ซุนจื่อปิงฝ่า") เพื่อบอกเป็นนัยว่าตนมีเหตุผลที่จะไม่ปฏิบัติตามระเบียบมาตรฐาน และจะกระทำการด้วยอำนาจเบ็ดเสร็จตราบใดที่เป็นประโยชน์ต่อวุยก๊ก เตงงายเขียนว่า: <templatestyles src="แม่แบบ:คำพูด/style.css" />"ข้าพเจ้าได้รับพระบัญชาจากองค์จักรพรรดิให้โจมตีจ๊ก บัดนี้ผู้นำข้าศึกยอมจำนนแล้ว ข้าพเจ้าสามารถแต่งตั้งตำแหน่งให้คนเหล่านี้ได้ภายใต้ระบบของราชสำนักเพื่อประกันความสวามิภักดิ์ของคนเหล่านี้ การกระทำของข้าพเจ้าเหมาะสมกับสถานการณ์ในปัจจุบัน บัดนี้ทั่วทั้งจ๊กยอมจำนนแล้ว เราควบคุมดินแดนทั้งหมดที่ทอดยาวไปถึงทะเลใต้และมีชายแดนร่วมกับง่อซึ่งเราควรสยบโดยเร็วที่สุด หากเราต้องรอรับสั่งเพิ่มเติมจากองค์จักรพรรดิ เราก็จะเสียเวลาไปเปล่า ๆ เพราะเวลาที่ใช้ในการส่งรายงาน "ซุนสิว"กล่าวว่าขุนพลนำทัพไปแดนไกล ได้รับอนุญาตให้กระทำการด้วยอำนาจเบ็ดเสร็จตราบเท่าที่การกระทำนั้น ๆ เป็นประโยชน์ต่อรัฐที่ตนรับใช้ จนบัดนี้ง่อยังไม่ถูกสยบและมีชายแดนร่วมกับจ๊ก เราจึงไม่ควรทิ้งโอกาสนี้เพียงเพราะเราต้องปฏิบัติตามระเบียบมาตรฐาน "พิชัยสงครามซุนจื่อ"ยังกล่าวว่า 'ขุนพลที่เคลื่อนพลโดยไม่ละโมบชื่อเสียง สามารถล่าถอยได้โดยไม่กลัวว่าจะถูกดูหมิ่น' แม้ว่าข้าพเจ้าอาจไม่เทียบเท่าคนสมัยโบราณ ข้าพเจ้าก็จะไม่ดูถูกตนเองและทำอันตรายต่อรัฐของตน"
บทบาทของจงโฮยในการจับกุมเตงงาย.
จงโฮย, เฮาเหลก ("หู เลี่ย"), สุเมา ("ซือ จฺว่าน") และคนอื่น ๆ กล่าวโทษเตงงายในข้อหาที่ไม่เคารพอำนาจของราชสำนักวุยก๊ก และอ้างว่าเตงงายมีท่าทีจะเริ่มก่อกบฏ "ชื่อ-ยฺหวี่" (世語) ระบุว่าจงโฮยมีทักษะในการลอกเลียนลายมือของผู้อื่น หลังจากจงโฮยได้รับจดหมายที่เขียนโดยเตงงายส่งถึงสุมาเจียว จงโฮยก็แก้ไขเนื้อความในจดหมายให้มีสำนวนภาษาที่ดูเย่อหยิ่งและเรียกร้องมากเกินไป ในเวลาเดียวกัน จงโฮยยังทำลายจดหมายที่สุมาเจียวส่งถึงเตงงายเพื่อเพิ่มความระแวงของสุมาเจียวที่มีต่อเตงงายอีกด้วย
ในช่วงปลายเดือนกุมภาพันธ์หรือต้นเดือนมีนาคม ค.ศ. 264 ราชสำนักวุยก๊กออกพระราชโองการสั่งให้จับกุมเตงงายและคุมตัวกลับมานครหลวงลกเอี๋ยง อุยก๋วนและจงโฮยไปที่ค่ายของเตงงาย และใช้จดหมายของสุมาเจียวในการสั่งให้ทหารของเตงงายวางอาวุธ เตงงายถูกจับกุมและถูกนำตัวใส่ในรถนักโทษเพื่อจะคุมตัวกลับไปลกเอี๋ยง เตงงายเมื่อถูกจับกุมได้อุทานว่า "ข้าเป็นขุนนางที่ซื่อสัตย์ แต่กลับต้องประสบชะตากรรมเช่นนี้! สิ่งที่เกิดขึ้นกับแปะคี้ (白起 "ไป๋ ฉี่") ในอดีตเพิ่งเกิดขึ้นกับข้าในบัดนี้"
การเสียชีวิต.
หลังจากเตงงายถูกคุมตัวไป จงโฮยเริ่มก่อกบฏต่อวุยก๊กในเซงโต๋เมื่อวันที่ 1 มีนาคม ค.ศ. 264 แต่การก่อกบฏล้มเหลวเพราะนายทหารวุยก๊กบางคนไม่เต็มใจจะเข้าร่วมในการก่อกบฏ กลับก่อการกำเริบต่อต้านจงโฮยและสังหารจงโฮยได้ในวันที่ 3 มีนาคม ค.ศ. 264 หลังการเสียชีวิตของจงโฮย ผู้ใต้บังคับบัญชาของเตงงายคิดการจะยกไล่ตามขบวนคุ้มกันเตงงายเพื่อจะปล่อยตัวเตงงายและพากลับเซงโต๋ เมื่ออุยก๋วนได้ยินเรื่องนี้จึงสั่งให้เตนซก (田續 "เถียน ซฺวี่") นำกำลังพลไปโจมตีเตงงาย
เตนซกเดิมอยู่ในสังกัดของเตงงายในช่วงการศึกที่รบกับจ๊กก๊ก ในช่วงยุทธการที่อิวกั๋งก่อนหน้านี้ เตงงายต้องการประหารชีวิตเตนซกในข้อหาที่เตนซกทำให้การรุดหน้าไปรบกับข้าศึกล่าช้า เมื่ออุยก๋วนส่งเตนซกไปโจมตีเตงงาย อุยก๋วนบอกกับเตงงายว่า "บัดนี้ท่านสามารถแก้แค้นเตงงายเรื่องที่ทำให้ท่านอับอายที่อิวกั๋งได้แล้ว"
เตนซกนำทหารเข้าสกัดเตงงายทางตะวันตกของกิมก๊ก จัดการสังหารเตงงายพร้อมกับเตงต๋ง ("เติ้ง จง") บุตรชาย รวมถึงสุเมา หลังการเสียชีวิตของเตงงาย บุตรชายคนอื่นของเตงงายในลกเอี๋ยงก็ถูกจับกุมมาประหารชีวิตเช่นกัน ส่วนสมาชิกในครอบครัวของเตงงายที่เหลือถูกเนรเทศไปยังภูมิภาคตะวันตก
เมื่อเตาอี้ขุนพลวุยก๊กได้ยินเรื่องที่อุยก๋วนบอกกับเตนซก ก็แสดงความคิดเห็นว่าอุยก๋วนเป็นผู้สถานะทางสังคมสูง ไม่ควรประพฤติอย่างใจแคบและมุ่งร้ายเช่นนี้ เมื่ออุยก๋วนได้ยินความคิดเห็นของเตาอี้ ก็ไปพบเตาอี้ทันทีเพื่อขอบคุณ
การฟื้นฟูเกียรติยศหลังมรณกรรม.
ในเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 266 หลังราชวงศ์จิ้นขึ้นมาแทนที่วุยก๊ก สุมาเอี๋ยน (จักรพรรดิจิ้นอู่ตี้) ทรงออกพระราชโองการเพื่อพระราชทานอภัยโทษแก่เหล่าผู้สืบเชื้อสายของเตงงายและอนุญาตให้กลับมาจากการเนรเทศ พระองค์ตรัสว่าเตงงายถูกลงโทษอย่างยุติธรรมเพราะความเย่อหยิ่งและไร้มารยาท แต่ปัจจัยสำหรับ "การไถ่โทษ" ก็คือเตงงายไม่ขัดขืนการจับกุมและเต็มใจยอมรับชะตากรรมของตน
เมื่อครั้งที่เตงงายประจำการอยู่ในมณฑลยงจิ๋วและเลียงจิ๋ว ได้เสริมการป้องกันให้กับเชิงเทินในพื้นที่และสร้างป้อมปราการบางแห่งเพื่อจุดประสงค์ในการป้องกัน ในช่วงกลางศักราชไท่ฉื่อ (泰始; ค.ศ. 265-274) ในรัชสมัยของสุมาเอี๋ยน ชนเผ่าเกี๋ยง (羌 "เชียง") ในมณฑลยงจิ๋วก่อกบฏต่อต้านการปกครองของราชวงศ์จิ้นและสังหารข้าหลวงมณฑลเลียงจิ๋ว ข้าราชการและราษฎรในท้องถิ่นที่รอดชีวิตหลบอยู่อย่างปลอดภัยในป้อมปราการที่เตงงายสร้างขึ้นเมื่อประมาณหนึ่งทศวรรษก่อนหน้า
ครอบครัวและทายาท.
เตงงายมีบุตรชายอย่างน้อย 2 คน มีบุตรชาย 2 คนที่ดำรงบรรดาศักดิ์เป็นเตงเฮา (亭侯 "ถิงโหว"; เฮาระดับหมู่บ้าน) และมีศักดินาคนละ 1,000 ครัวเรือน บุตรชายคนหนึ่งในสองคนนั้นคือเตงต๋ง ("เติ้ง จง") เตงต๋งถูกสังหารพร้อมกับบิดา บุตรชายคนอื่นของเตงงายที่อยู่ในลกเอี๋ยงถูกจับกุมและถูกประหารชีวิตภายหลังจากการเสียชีวิตของบิดา สมาชิกในครอบครัวของเตงงายที่เหลือถูกเนรเทศและได้รับอนุญาตให้กลับมาในปี ค.ศ. 266 หลังสุมาเอี๋ยนจักรพรรดิแห่งราชวงศ์จิ้นออกพระราชโองการพระราชทานอภัยโทษ
ในปี ค.ศ. 273 จักรพรรดิสุมาเอี๋ยนทรงแต่งตั้งให้เติ้ง หล่าง  หลานปู่ของเตงงายเป็นเจ้าหน้าที่มหาดเล็กกลาง ("หลางจง") เติ้ง หล่างรับราชการเป็นนายอำเภอของอำเภอตานฉุ่ย (丹水縣 "ตานฉุ่ยเซี่ยน"; อยู่บริเวณอำเภอชีชฺวาน มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) และต่อมาได้เป็นนายอำเภอของอำเภอติ้งหลิง (定陵縣 "ติ้งหลิงเซี่ยน"; อยู่บริเวณอำเภอชิงหยาง มณฑลอานฮุยในปัจจุบัน) เติ้ง หล่างมีบุตรชายอย่างน้อย 1 คนคือเติ้ง เทา  ในช่วงศักราชหย่งเจีย (永嘉; ค.ศ. 307–313) ในรัชสมัยของจักรพรรดิจิ้นหฺวายตี้ เติ้ง หล่างได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าเมืองของเมืองซินตู (新都郡 "ซินตูจฺวิ้น"; อยู่บริเวณนครกว่างฮั่น มณฑลเสฉวนในปัจจุบัน) แต่ก่อนที่เติ้ง หล่างจะเดินทางไปรับตำแหน่ง เติ้ง หล่างก็เสียชีวิตในเหตุเพลิงไหม้ในเมืองซงหยง (襄陽 "เซียงหยาง") พร้อมกับมารดา ภรรยา และบุตร มีเพียงหลานชายคือเติ้ง สิง  ซึ่งเป็นบุตรชายของเติ้ง เทาที่รอดชีวิตจากเหตุเพลิงไหม้ 
เติ้ง เชียนชิว  หลานปู่อีกคนของเตงงาย ได้รับราชการในสังกัดของอ๋องหยงขุนนางที่มีชื่อเสียงของราชวงศ์จิ้น เติ้ง เชียนชิวเสียชีวิตก่อนเติ้ง หล่าง ส่วนบุตรชาย 2 คนของเติ้ง เชียนชิวก็เสียชีวิตในเหตุเพลิงไหม้ที่ซงหยงเช่นกัน
คำวิจารณ์.
ตันซิ่ว (陳壽 "เฉิน โช่ว"; ค.ศ. 233–297) ผู้เขียนบทชีวประวัติเตงงายใน"สามก๊กจี่" แสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับเตงงายไว้ว่า "เตงงายเป็นคนซื่อตรงและแข็งแกร่ง ประสบความสำเร็จจำนวนมาก แต่ไม่อาจปกป้องตัวเองจากหลุมพลางและอันตราย เป็นผลทำให้ต้องล่มจมในที่สุด เตงงายสามารถนึกถึงสิ่งที่เกิดขึ้นกับจูกัดเก๊กได้ แต่กลับไม่อาจคาดถึงชะตากรรมของตนเองได้ นี่อาจเป็นสิ่งที่คนโบราณเรียกว่า 'ขาดการตระหนักรู้ในตนเองและใจคอคับแคบ'"
ในปี ค.ศ. 267 ตฺว้าน จั๋ว  เขียนฎีกาถึงจักรพรรดิสุมาเอี๋ยนแห่งราชวงศ์จิ้นเพื่อเรียกร้องให้เตงงาย ในฎีกาตฺว้าน จั๋วอภิปรายถึงความดีความชอบของเตงงายที่มีต่อวุยก๊กและโต้แย้งว่าเตงงายไม่มีเจตนาจะก่อกบฏต่อวุยก๊ก โดยอ้างถึงอายุที่มากแล้วของเตงงาย (เตงงายมีอายุใกล้ 70 ปีเมื่อเวลาที่เสียชีวิต) เป็นเหตุผลหนึ่ง ตฺว้าน จั้วยังกล่าวว่าเตงงายถูกเข้าใจผิดอย่างมากเพราะพฤติกรรมที่หยาบคายไร้มารยาท ซึ่งทำให้คนอื่นขุ่นเคืองได้ง่าย ๆ ตฺว้าน จั๋วยังเปรียบเทียบเตงงายกับแปะคี้ (白起 "ไป๋ ฉี่") และหงอจูสู่ (伍子胥 "อู๋ จื่อซฺวี") ขุนพลสองคนในยุควสันตสารทที่สร้างความดีความชอบยิ่งใหญ่ให้รัฐของตนแต่กลับถูกบังคับให้ฆ่าตัวตาย
ช่วงกลางศักราชเสียนหนิง (咸寧; ค.ศ. 275–280) ในรัชสมัยของสุมาเอี๋ยน ฝาน เจิ้น  ขุนพลผู้เคยอยู่ใต้สังกัดของเตงงายในช่วงการศึกที่วุยก๊กรบกับจ๊กก๊ก ได้เข้าเฝ้าจักรพรรดิ เมื่อจักรพรรดิสุมาเอี๋ยนตรัสถามเรื่องเตงงาย ฝาน เจิ้นก็รู้สึกสะเทือนใจและระลึกได้ว่าเตงงายเป็นขุนนางที่จงรักภักดีต่อวุยก๊กอย่างสูง
ในวัฒนธรรมประชานิยม.
เตงงายปรากฏครั้งแรกในฐานะตัวละครที่เล่นได้ในภาคที่ 7ของซีรีส์วิดีโอเกม"ไดนาสตีวอริเออร์"ของโคเอ ในเกม เตงงายถูกระบุอย่างไม่สอดคล้องกับข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ว่าอยู่ฝ่ายราชวงศ์จิ้น ตามประวัติศาสตร์เตงงายเสียชีวิตหนึ่งปีก่อนที่ราชวงศ์จิ้นจะก่อตั้งขึ้น