อานาปานสติ

อานาปานสติ หมายถึง การมีความระลึกรู้ตัวในลมหายใจเข้าออก (อาน- : ลมหายใจเข้า + อปาน- : ลมหายใจออก + สติ : ความระลึก) อานาปานสติเป็นได้ทั้งสมถกรรมฐานและวิปัสสนากรรมฐาน บางคัมภีร์กล่าวว่าเป็นอารมณ์กรรมฐานของมหาบุรุษทั้งหลาย มีอยู่ 16 คู่ โดยเป็นกายานุปัสสนา 4 คู่ เป็นเวทนานุปัสสนา 4 คู่ เป็นจิตตานุปัสสนา 4 คู่ และเป็นธัมมานุปัสสนา 4 คู่ ซึ่งจะเป็นไปตามลำดับจากหยาบไปหาละเอียด คือ กาย เวทนา จิต ธรรม
เมื่อเจริญอานาปานสติจะมีธรรมที่ปรากฎรวมด้วยได้แก่ สัมปชัญญะ 4 สติปัฏฐาน 4 โพชฌงค์ 7 วิชชาและวิมุตติ
อานาปานสติ มีกิจ 2 อย่าง คือ 1. ปชานาติ การรู้ชัดในลมหายใจออกเข้า 2. สิกขติ การศึกษาในกาย เวทนา จิต ธรรม ตามลำดับ 16 ขั้น
กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน.
การกำหนดรู้ในอานาปานสติ ตั้งแต่ข้อ 1-4 เป็นการกำหนดรู้ภายในกาย จัดเรียกว่ากายานุปัสสนาสติปัฏฐาน
เมื่อเจริญอานาปานสติ ได้พิจารณาความเป็นไปในกาย ย่อมเห็นชัดในอิริยาบถและการเคลื่อนไหวของกายจนสัมปชัญญะทั้งสี่บริบูรณ์ก็จะเกิดสติสัมโพชฌงค์ขึ้นมา เมื่อศีลวิสุทธิเกิดขึ้นเพราะศรัทธาพละและปัญญาพละสมดุลกันก็จะเกิดธัมมวิจยะสัมโพชฌงค์ขึ้นมา เมื่อจิตตวิสุทธิเกิดขึ้นเพราะวิริยะพละสมดุลกับสมาธิพละก็จะเกิดวิริยะสัมโพชฌงค์ขึ้น
เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน.
ตั้งแต่ข้อ 5 - 8 สติเริ่มละเอียดจะจับชัดที่ความรู้สึกคือเวทนาได้ชัดเจน จึงเรียกว่า เวทนานุปัสสนา 
5. หายใจออก-เข้า กำหนดรู้ในความรู้สึกปีติ 
6. หายใจออก-เข้า กำหนดรู้ในความรู้สึกสุข 
7. หายใจออก-เข้า กำหนดพิจารณาในจิตสังขารทั้งปวง (จิตสังขารได้แก่สิ่งที่ปรุงแต่งจิตคือเจตสิก)
8. หายใจออก-เข้า กำหนดระงับจิตสังขารทั้งปวง 
ในการเจริญอานาปานสติแบบวิปัสสนากรรมฐาน จะไม่เข้าสู่จตุตถฌาน เนื่องจากการกำหนดวิปัสสนากรรมฐานต้องใช้ลมหายใจเป็นตัวแทนของรูปขันธ์อยู่ การเข้าจตุตถฌานจะทำให้ลมหายใจเข้าออกจะหายไปจนรับรู้ไม่ได้ (ตามหลักในอนุปุพพนิโรธ 9)
จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน.
ตั้งแต่ข้อ 9 - 12 สติเริ่มละเอียดจนสามารถกำหนดชัดที่จิต อันเกิดจากจิตสังขารสงบระงับ จึงเรียกว่า จิตตานุปัสสนา 
เพราะรู้แจ้งในกายในจิตสังขารและในจิตจึงสามารถแยกรูปนามออกจากกันได้ชัดเจน ได้บรรลุญาณที่เรียกว่า นามรูปปริทเฉทญาณ และเพราะรู้เท่าทันในกระบวนการทำงานตามลำดับของจิต จนสามารถเห็นเหตุปัจจัยของรูปนามทั้งหลายที่เป็นไปตามหลักปฏิจจสมุปบาท] ได้บรรลุญาณที่เรียกว่า นามรูปปัจจยปริคคหญาณ
9. หายใจออก-เข้า พิจารณาจิต (เพราะจิตสังขารสงบระงับ จิตในลักษณะของวิญญาณขันธ์จึงปรากฎขึ้นมาให้ศึกษาได้อย่างชัดเจน ดุจฝนตก เม็ดฝนคืออารมณ์ทั้งหลายที่ปรากฎขึ้นทางอายตนะทั้ง 6 อานาปานสติในชั้นนี้ กายปฏิสังเวทีจากข้อ 3 คือรูป จิตสังขารปฏิสังเวทีจากข้อ 7 คือเจตสิก จิตตปฏิสังเวทีจากข้อ 9 คือจิต ดังนั้นปรมัตถธรรมในฝ่ายสสังขารคือจิตเจตสิกรูปรวมเป็นรูปและนามในขันธ์ 5 จัดเป็นนามรูปปริจเฉทญาณ เพราะรู้แจ้งในรูปนามทั้งหมด)
10. หายใจออก-เข้า จิตบันเทิงร่าเริงก็รู้ (จิตปราโมทย์เกิดขึ้นเพราะมีมนสิการในการพิจารณาการเกิดขึ้นตั้งอยู่ดับไปของขันธ์ 5 เมื่อจิตปราโมทย์จึงเกิดปีติสัมโพชฌงค์เพราะปีติสัมโพชฌงค์ระงับกายสงบใจสงบจึงเกิดปัสสัทธิสัมโพชฌงค์)
11. หายใจออก-เข้า จิตตั้งมั่นก็รู้ (สมาธิสัมโพชฌงค์) เมื่อจิตตั้งมั่นจึงพิจารณาว่าขันธ์5นั้นเกิดขึ้นตั้งอยู่ดับไปเพราะอะไร ด้วยการโยนิโสมนสิการโดยวิธีอิทัปปัจจยตาเป็นต้น จนได้รู้ตามความเป็นจริงในเหตุปัจจัยแห่งปฏิจจสมุปบาท
12. หายใจออก-เข้า จักเปลื้องจิตก็รู้ (อุเบกขาสัมโพชฌงค์) เมื่อเข้าใจในปฏิจจสมุปบาท จึงรู้ว่าขันธ์ 5 ทั้งหลายต่างเกิดขึ้นตั้งอยู่ดับไปเพราะอาศัยเหตุปัจจัย ละความยินดีไม่ยินดีและไม่ยึดมั่นถือมั่นในอารมณ์ทั้งปวง
ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน.
ตั้งแต่ข้อ 13 - 16 สติละเอียดมากขึ้นจนสามารถพิจารณาเห็นว่ารูปนามทั้งหลายเป็นไปตามกฎไตรลักษณ์ จึงเรียกว่า ธัมมานุปัสสนา 
13. หายใจออก - เข้า พิจารณาเห็นความไม่เที่ยง (อนิจจัง) ในขันธ์ทั้ง 5 มีลมหายใจเป็นตัวแทนรูปขันธ์ จะพบเห็นสังขตลักษณะ (ความเกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป) ในขันธ์ทั้งห้า (สมมสนญาณ อุทธยัพพยญาณ ภังคญาณ)
14. หายใจออก - เข้า พิจารณาโดยความคลายกำหนัดในรูปนาม เห็นรูปนามเป็นสิ่งไร้ค่า (ภยญาณ อาทีนวญาณ นิพพิทาญาณ)
15. หายใจออก - เข้า พิจารณาโดยไม่ยึดติดถือมั่นในรูปนามขันธ์ห้าว่าไม่ใช่ตัวตน เพราะเห็นความดับไปแห่งปฏิจจสมุปบาท (มุญจิตุกัมยตาญาณ ปฏิสังขาญาณ สังขารุเปกขาญาณ) 
16. หายใจออก - เข้า พิจารณาสละคืนขันธ์ (สัจจานุโลมมิกญาณ โคตรภูญาณ (หรือวิทานะญาณ) มัคคญาณ ผลญาณ ปัจจเวกขณญาณ)
ศึกษาคำอธิบายอานาปานสติ 16 ฐานอย่างละเอียดจากพระไตรปิฎกโดยตรงที่ พระไตรปิฎก เล่มที่ ๓๑ พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค มหาวรรค อานาปาณกถา [๔๐๑- [๔๒๒]]