จดหมายเหตุ เรื่อง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงประชวรฯ/อธิบายประกอบ

บุคคล

กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ — ได้แก่
กรมหมื่นบวรวิชัยชาญ — ได้แก่
กรมหมื่นอุดมรัตนราษี — ได้แก่
กรมหลวงเทเวศร์ — ได้แก่
กรมหลวงวงศาธิราชสนิท — ได้แก่
ขุนศรีสยามกิจ — ได้แก่ ขุนศรีสยามกิจ (เนตร) ในรัชกาลที่ 5 ได้เป็นพระยาสมุทรบุรานุรักษ์ เจ้าเมืองสมุทรปราการ และเป็นพระยาอรรคราชนารถภักดี รับราชการกระทรวงการต่างประเทศ
เจ้าคุณสาสนโสภณ — ได้แก่ แห่ง
เจ้าพระยาภูธราภัย — ได้แก่ เจ้าพระยาภูธราภัย (นุช บุณยรัตพันธุ์) บุตรชายของเจ้าพระยาอภัยภูธร (น้อย)
เจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรง — ดู พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ
เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ — ได้แก่
ตั้วเหี่ย — ได้แก่ "大兄" ในภาษาจีน ฮกเกี้ยนอ่าน "tua²²⁻²¹ hiã⁴⁴" จีนกลางอ่าน "dàxiōng" (ต้า-ซฺยง) แปลตรงตัวว่า "พี่ (ชาย) ใหญ่" (big brother) ใช้เรียกหัวหน้ากลุ่มอาชญากร กลุ่มนอกกฎหมาย ฯลฯ ทำนอง "ลูกพี่" ในภาษาไทย
ตาฟัก — ได้แก่
น้องข้า — ได้แก่ พระอนุชาของรัชกาลที่ 4
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนวรจักรธรานุภาพ — ได้แก่
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทเวศร์วัชรินทร — ได้แก่
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท — ได้แก่
พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าอุณากรรณ — ได้แก่
พระเจ้าอยู่หัว — ได้แก่ รัชกาลที่ 4
พระประเสริฐศาสตร์ดำรง — อาจได้แก่ หนู วรกิจพิศาล
พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ — ได้แก่ เมื่อรัชกาลที่ 4 ประชวร บุคคลผู้นี้ยังเป็นจางวางมหาดเล็ก บรรดาศักดิ์ว่า พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ ภายหลังจึงได้เลื่อนเป็นพระยาราชสุภาวดี และเจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรง ตามลำดับ
พระราชโกษา — ได้แก่ พระราชโกษา (จัน) ในรัชกาลที่ 5 ได้เลื่อนเป็นพระยา เป็นบิดาของพระยาอุไทยธรรม (หรุ่น วัชโรทัย)
พระยาราชสุภาวดีศรีสัตเทพนารายณ์ สมุหมาตยาธิบดี ศรีสุเรนทราเมศวร พระสุรัสวดีกลาง — ดู พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ
พระยาฤทธิไกร — อาจเป็นบุคคลเดียวกับ พระยาสีหราชฤทธิไกรท้ายน้ำ
พระยาสีหราชฤทธิไกรท้ายน้ำ — อาจได้แก่ บัว รัตโนบล
พระยาสุรวงศ์วัยวัฒน์ — ได้แก่ บุตรชายของ
พระศรีสุนทรโวหาร — ได้แก่
พระเสนหามนตรี — ปรามินทร์ เครือทอง ว่า ได้แก่ พระเสนหามนตรี (หนูพร้อม ณ นคร) บุตรของเจ้าพระยานครศรีธรรมราช (น้อยกลาง ณ นคร) และอ้างคำอธิบายของ ว่า "เหตุเรื่องพระเสนหามนตรีนั้น คือ เมื่อเจ้าพระยานคร (น้อยกลาง) ถึงอสัญกรรมในรัชกาลที่ 4 พระเสนหามนตรี (หนูพร้อม) ผู้เป็นบุตรใหญ่ อายุยังเยาว์ ยังไม่ได้บวช มีผู้ซึ่งเป็นเชื้อวงศ์เจ้าพระยานคร (น้อย) คิดปรารถนาจะเป็นพระยานครศรีธรรมราชหลายคน แต่พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริจะโปรดฯ ให้พระยาเสนหามนตรีเป็นพระยานครฯ จึงยังรอการตั้งพระยานครไว้ ครั้นพระเสนหามนตรีมีอายุครบอุปสมบท เข้ามาบวชอยู่วัดพิไชยญาติการามเมื่อปีเถาะ 2410 คืนวันหนึ่ง พระเสนหามนตรีไหว้พระอยู่ในกุฏิ มีผู้ร้ายเอาปืนยิงเข้าไปทางช่องฝา บังเอิญปืนลั่นออกเมื่อขณะพระเสนหามนตรีกราบพระ กระสุนปืนข้ามไป จึงไม่ถูก การไต่สวนต่อมาก็ไม่ได้ตัวผู้ร้าย พอพระเสนหามนตรีลาสิกขาบท ก็ทรงตั้งให้เป็นพระยานครฯ พระยานคร (หนูพร้อม) อยู่มาจนชรา ได้เลื่อนเป็นเจ้าพระยาสุธรรมมนตรีเมื่อรัชกาลที่ 5"
พระองค์เจ้าโสมาวดี — ได้แก่
พระองค์เจ้าอุณากรรณ — ได้แก่
พ่อกลาง — ได้แก่
พ่อเพ็ง — ดู พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ
พ่อใหญ่ — ได้แก่ พระราชโอรสพระองค์ใหญ่ของรัชกาลที่ 4 คือ ภายหลังขึ้นครองราชย์เป็นพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5
แม่หนูโสม — ได้แก่
แม่หนูใหญ่ — ได้แก่
ยายศรี
ไว้ซ์กงซุล — ได้แก่ รองกงสุล (vice-consul)
สมเด็จกรมขุนบำราบปรปักษ์ — ได้แก่
สมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลา กรมขุนบำราบปรปักษ์ — ได้แก่
สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมขุนบำราบปรปักษ์ — ได้แก่
สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ กรมขุนพินิตประชานาถ, สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์, หรือ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิตประชานาถ — ได้แก่ พระราชโอรสพระองค์ใหญ่ของรัชกาลที่ 4 คือ ภายหลังขึ้นครองราชย์เป็นพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5
วังหน้า — ได้แก่
หนูโสม — ดู แม่หนูโสม
หนูใหญ่ — ดู แม่หนูใหญ่
หลวงทิพจักษุ์
หลวงราโช
หาบน — ปรามินทร์ เครือทอง ว่า "หาบน", "วังบน", และ "ที่บน" เป็นคำที่รัชกาลที่ 4 ทรงใช้เรียกวังหน้า คือ โดยระบุว่า "หาบน" เป็น "คำอย่างเก่า ไม่ใช่คำที่ตรัสเรียกอย่างเคารพ แต่เป็นคำเรียกอย่างคุ้นเคย" นอกจากนี้ รัชกาลที่ 4 ยังทรงใช้คำว่า "บ้านบน" เรียกสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ คือ และ "บ้านล่าง" เรียกสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย คือ ต่อมาในรัชกาลที่ 5 คำว่า "บน" และ "ที่บน" เปลี่ยนความหมายไป เป็นหมายถึง ที่ประทับของพระมหากษัตริย์ เช่น ทรงเรียกรัชกาลที่ 5 ว่า "ทูลหม่อมบน" และชาวเรียกวังเรียก พระอัครมเหสีของรัชกาลที่ 5 ว่า "สมเด็จที่บน"
เอมปเรอฝรั่งเศส — หมายถึง จักรพรรดิ (emperor) แห่งฝรั่งเศส ในที่นี้ได้แก่
สถานที่
ตำหนักสวนกุหลาบ — ได้แก่ ที่ประทับของสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิตประชานาถ
ประตูสนามราชกิจ — ได้แก่ ประตูในกลุ่ม อยู่ระหว่างกับองค์ตะวันออก
พระที่นั่งอนันตสมาคม — ได้แก่ พระที่นั่งอนันตสมาคมองค์เก่าใน
พระรัตนสถาน — อาจได้แก่
วัดบวรนิเวศฯ — ได้แก่
วัดราชประดิษฐ์ — ได้แก่
หอภูวดลทัศไนย์ — ได้แก่ หอนาฬิกาพระที่นั่งภูวดลทัศไนยใน
วัน
— ตรงกับ
— ตรงกับ
วันปวารณา — ดู 
— ตรงกับ
— ตรงกับ
— ตรงกับ
— ตรงกับ
— ตรงกับ
— ตรงกับ เป็นวันมหาปวารณาในปีนั้น
— คำนวณได้ตรงกับ แต่เป็นวันอังคาร
วันเพ็ญ ขึ้นสิบห้าค่ำ วันนี้ — ดู 
วันเพ็ญ เดือนสิบเอ็ด — ดู 
วันมหาปวารณา — ดู 
— ตรงกับ
— ตรงกับ
— ตรงกับ
— ตรงกับ
— ตรงกับ
— ตรงกับ
เวลา
เช้าสองโมง — ได้แก่ 8 นาฬิกา ตามระบบ 24 ชั่วโมง
เช้าสามโมงเศษ — ได้แก่ 9 นาฬิกาเศษ ตามระบบ 24 ชั่วโมง
เช้าสี่โมงเศษ — ได้แก่ 10 นาฬิกาเศษ ตามระบบ 24 ชั่วโมง
เช้าห้าโมงเศษ — ได้แก่ 11 นาฬิกาเศษ ตามระบบ 24 ชั่วโมง
เต็มปฐมยาม — ได้แก่ 21 นาฬิกา ตามระบบ 24 ชั่วโมง
ทุ่มเศษ — ได้แก่ 19 นาฬิกาเศษ ตามระบบ 24 ชั่วโมง
บ่ายห้าโมงเศษ — ได้แก่ 17 นาฬิกาเศษ ตามระบบ 24 ชั่วโมง
ยามหนึ่ง — ได้แก่ 18–21 นาฬิกา ตามระบบ 24 ชั่วโมง, ในกรณีที่หมายถึงเวลาสวรรคต ได้แก่ 21 นาฬิกา ตามระบบ 24 ชั่วโมง
สองยาม — ได้แก่ 21–24 นาฬิกา ตามระบบ 24 ชั่วโมง
สี่ทุ่มเศษ — ได้แก่ 22 นาฬิกาเศษ ตามระบบ 24 ชั่วโมง
อื่น ๆ
นกตุ๊ด — อาจหมายถึง นกในนาฬิกากุ๊กกู (cuckoo clock) ในข้อความว่า "นกตุ๊ดก็ร้องขึ้นตุ๊ดหนึ่ง"
พระพุทธบุศยรัตนจักรพรรดิพมลมณีมัย — ได้แก่ พระพุทธรูปในพระบรมมหาราชวัง
พระแสงองค์ใหญ่องค์เล็ก — ได้แก่ พระแสงที่ แห่งฝรั่งเศส ถวายใน พ.ศ. 2410 พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 4 ว่า เป็นพระแสงกระบี่องค์หนึ่ง (คือ "องค์ใหญ่" ตามจดหมายเหตุนี้) ถวายรัชกาลที่ 4 กับพระแสงกระเบาองค์หนึ่ง (คือ "องค์เล็ก" ตามจดหมายเหตุนี้) ถวายพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ของรัชกาลที่ 4 คือ มีการถวายใน ตรงกับ ณ นอกจากนี้ ปรามินทร์ เครือทอง ว่า พระแสงองค์ใหญ่มีจารึกว่า "ของเอมปเรอฝรั่งเศสถวายพระเจ้าแผ่นดินสยาม" และองค์เล็กมีจารึกว่า "ของยุพราชกุมารฝรั่งเศสถวายพระยุพราชกุมารสยาม"
เรือเจ้าพระยา — ได้แก่ ลำแรก
อนาถปิณฑิโกวาทะ — ได้แก่ อนาถปิณฑิโกวาทสูตร พระสูตรในพระไตรปิฎก
เชิงอรรถ
อ้างอิง
บรรณานุกรม
ทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี (ขำ บุนนาค), เจ้าพระยา. (2548). พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 4 ของเจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี. (พิมพ์ครั้งที่ 6). กรุงเทพฯ: อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง. .
ปรามินทร์ เครือทอง (บรรณาธิการ). (2547). จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 สวรรคต วันสุดท้ายของกษัตริย์นักปราชญ์. กรุงเทพฯ: มติชน. .
มหาวิทยาลัยศิลปากร, สำนักหอสมุดกลาง. (2558). ประตูในเขตพระบรมมหาราชวัง. สืบค้นจาก http://www.resource.lib.su.ac.th/rattanakosin/index.php/2014-10-27-08-52-05/2014-10-29-01-27-45/2015-10-15-04-25-28/2015-10-15-04-29-51