แผ่นดินไหวและคลื่นสึนามิในบัลดิเบีย ค.ศ. 1960

แผ่นดินไหวและคลื่นสึนามิในบัลดิเบีย ค.ศ. 1960  หรือแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ในชิลี (Gran terremoto de Chile) เป็นแผ่นดินไหวที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์นับแต่มีการบันทึก เกิดขึ้นเมื่อวันที่ 22 พฤษภาคม ค.ศ. 1960 (พ.ศ. 2503) เวลา 15:11 ตามเวลาท้องถิ่น มีขนาดตั้งแต่ 9.4–9.6 ในมาตราขนาดโมเมนต์ สั่นสะเทือนเป็นเวลา 11 นาที ส่งผลให้เกิดคลื่นสึนามิตามมาส่งผลกระทบต่อชิลีตอนใต้ ฮาวาย ญี่ปุ่น ฟิลิปปินส์ นิวซีแลนด์ ออสเตรเลีย และหมู่เกาะอะลูเชียน
ศูนย์กลางของแผ่นดินไหวระดับเมกะทรัสต์อยู่ใกล้เมืองลูมาโก ห่างจากกรุงซันติอาโก ไปทางใต้ประมาณ 570 กิโลเมตร (350 ไมล์) ถึงศูนย์กลางจะอยู่ใกล้กับเมืองลูมาโก แต่เมืองบัลดิเบียได้รับความเสียหายมากที่สุด แรงสั่นสะเทือนส่งผลให้เกิดสึนามิพัดถล่มชายฝั่งชิลีอย่างรุนแรงโดยมีคลื่นสูงถึง 25 เมตร (82 ฟุต) และคลื่นสึนามิขนาดใหญ่ได้เดินทางข้ามมหาสมุทรแปซิฟิกเข้าทำลายเมืองฮิโลในฮาวาย ซึ่งมีการบันทึกคลื่นสูงถึง 10.7 เมตร (35 ฟุต) ในพื้นที่ไกลจากศูนย์กลางกว่า 10,000 กิโลเมตร (6,200 ไมล์)
จํานวนผู้เสียชีวิตและความเสียหายทางเศรษฐกิจของแผ่นดินไหวในวงกว้างยังไม่เป็นที่แน่ชัด มีการเผยแพร่การประมาณการจำนวนผู้เสียชีวิตทั้งหมดจากแผ่นดินไหวและสึนามิราว 1,000 ถึง 6,000 คน แหล่งข้อมูลต่าง ๆ มีการประเมินความเสียหายทางเศรษฐกิจตั้งแต่ 400 ล้าน ดอลลาร์ถึง 800 ล้านดอลลาร์ (หรือ 4.01 พันล้านดอลลาร์ถึง 8.021 พันล้านดอลลาร์ในปี 2565 ปรับตามอัตราเงินเฟ้อ)
== ลำดับการเกิดแผ่นดินไหว ==
=== แผ่นดินไหวนำ ===
ก่อนเกิดแผ่นดินไหวที่บัลดิเบีย ได้เกิดแผ่นดินไหวรุนแรงที่ส่งผลกระทบต่อชิลีระหว่างวันที่ 21 พฤษภาคม ถึง 6 มิถุนายน ค.ศ. 1960 (พ.ศ. 2503) โดยมีศูนย์กลางอยู่ที่แคว้นอาเรากานิอา ไอเซน และบิโอบิโอ ใน ค.ศ. 1960 แผ่นดินไหวทั้งสามถูกจัดอยู่ใน 10 อันดับแผ่นดินไหวตามขนาด
ในวันที่ 21 พฤษภาคม ค.ศ. 1960 มีแผ่นดินไหวครั้งแรกเกิดที่กอนเซปซิออน ขนาด 8.1 ศูนย์กลางแผ่นดินไหวอยู่ใกล้เมืองกูรานิลาเว ส่งผลให้การสื่อสารโทรคมนาคมทางตอนใต้ของชิลีถูกตัดขาด ฮอร์เฮ อาเลสซันดริ โรดริเกซ ประธานาธิบดีของชิลีในสมัยนั้นได้ประกาศยกเลิกงานรำลึกถึงยุทธการที่อิกิเก เป็นงานรำลึกถึงการสู้รบทางเรือระหว่างชิลีและเปรู ซึ่งจัดขึ้นเป็นประจำทุกปี ประธานาธิบดีของชิลีได้ประกาศยกเลิกงานนี้เพื่อพยายามช่วยเหลือฉุกเฉินจากแผ่นดินไหว ต่อมาเกิดแผ่นดินไหวครั้งที่สองและสามในวันที่ 22 พฤษภาคม เวลา 06:32 UTC-4 ขนาด 7.1  และเวลา 14:55 UTC-4 ขนาด 7.8 แผ่นดินไหวเหล่านี้เป็นแผ่นดินไหวนำ เกิดก่อนแผ่นดินไหวในบัลดิเบียขนาด 9.5 ซึ่งเป็นแผ่นดินไหวหลักเพียง 15 นาที
แผ่นดินไหวได้ส่งผลกระทบต่อการเดินขบวนของคนงานเหมืองถ่านหินในเมืองกอนเซปซิออน ที่กำลังเดินขบวนเรียกร้องเงินเดือนให้มากขึ้น
=== แผ่นดินไหวหลัก ===
แผ่นดินไหวหลักเกิดขึ้นเมื่อวันที่ 22 พฤษภาคม ค.ศ. 1960 เวลา 15:11 UTC-4 แรงสั่นสะเทือนได้ส่งผลกระทบต่อชิลีทั้งหมด มากกว่า 400,000 ตารางกิโลเมตร (150,000 ตารางไมล์) ในหมู่บ้านโตลเตนและท่าเรือกอร์รัลซึ่งเป็นท่าเรือหลักของเมืองบัลดิเบีย ระดับน้ำทะเลสูงขึ้น 4 เมตร (13 ฟุต) ก่อนที่จะเริ่มลดลงในเวลาต่อมา แต่กระนั้นเมื่อเวลา 16:20 UTC-4 เกิดคลื่นสึนามิสูง 8 ม. (26 ฟุต) ซัดเข้าชายฝั่งชิลีระหว่างเมืองกอนเซปซิออนและกลุ่มเกาะชิโลเอ มีรายงานคลื่นลูกที่สองมีขนาด 10 ม. (33 ฟุต) ในอีกสิบนาทีต่อมา
มีรายงานผู้เสียชีวิตลายร้อยคนเมื่อเกิดสึนามิ มีเรือลำหนึ่งลอยอยู่บริเวณปากแม่น้ำบัลดิเบียแต่ไม่นานก็จมลงหลังจากเคลื่อนที่ไปข้างหน้าตามกระแสน้ำ 1.5 กม. (0.93 ไมล์)
แรงสั่นสะเทือนของแผ่นดินไหวก่อให้เกิดดินทรุดตัวเกิดความเสียหายต่ออาคาร ทำให้แม่น้ำในท้องถิ่นมีความลึกมากขึ้น และเกิดพื้นที่ชุ่มน้ำ เช่น แม่น้ำกรูเซสและอีกหลายแหล่ง แผ่นดินไหวยังทำให้เกิดน้ำท่วม ระบบไฟฟ้าและน้ำประปาของบัลดิเบียถูกทำลายทั้งหมด มีคนในเหตุการณ์รายงานว่าพบการเกิดแผ่นดินเหลวมีน้ำไหลซึมตามชั้นดิน ต่อมาในวันที่ 21 พฤษภาคม ได้เกิดฝนตกหนักขึ้นแต่เมืองนี้ก็ไม่มีน้ำประปาใช้อยู่ดี แม่น้ำหลายสายเริ่มเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลจากตะกอนดินถล่ม บางสายเต็มไปด้วยเศษขยะและซากอาคารที่ลอยอยู่ ทำให้การขาดแคลนน้ำดื่มกลายเป็นปัญหาสำคัญที่ร้ายแรงในภูมิภาคที่มีฝนตกชุกที่สุดแห่งหนึ่งในประเทศชิลี 
แผ่นดินไหวไม่ได้ก่อให้เกิดแรงสั่นสะเทือนทุกพื้นที่เท่ากัน เมื่อวัดด้วยมาตราส่วนเมอร์กัลลีแล้วพบว่าพื้นที่ที่มีการเคลื่อนตัวของเปลือกโลกจะได้รับผลกระทบมากที่สุด เช่น บัลดิเบีย และปวยร์โตโอกเตย์
หลังจากแผ่นดินไหวสองวันภูเขาไฟปูเยอวยได้เกิดการปะทุขึ้น ซึ่งมีความเป็นไปได้ที่ภูเขาไฟลูกอื่นอาจปะทุเช่นกันแต่ไม่มีการบันทึกเนื่องจากการติดต่อสื่อสารในชิลีมีปัญหาในขณะนั้น ในเหตุการณ์นี้มีผู้เสียชีวิตค่อนข้างต่ำเพียง 5,700 ราย เมื่อเทียบกับเหตุการณ์อื่น อันเนื่องจากความหนาแน่นของประชากรในภูมิภาคนี้ต่ำ และมีการสร้างแนวทางปฏิบัติในการก่อสร้างที่คงทนทานต่อแผ่นดินไหว
== แผ่นดินไหวตาม ==
เกิดแผ่นดินไหวตาม (อาฟเตอร์ช็อก) ขนาดใหญ่ เมื่อวันที่ 6 มิถุนายน ค.ศ. 1960 ในแคว้นไอเซน มีขนาด 7.7 เป็นผลมาจากการเคลื่อนตัวของแนวรอยเลื่อนลิกิญเญ-โอฟกิ หมายความว่ารอยเลื่อนจะเคลื่อนได้เป็นผลมาจากแผ่นดินไหวหลักที่กระทำขึ้น
== เปลือกโลก ==
แผ่นดินไหวครั้งนี้เป็นแผ่นดินไหวเมกะทรัสต์ที่เกิดจากการปลดปล่อยความเค้นในเชิงกลระหว่างแผ่นนัซกาที่มุดตัวลงใต้แผ่นอเมริกาใต้ก่อให้เกิดร่องลึกเปรู-ชิลีที่ค่อนข้างตื้นเพียง 33 กม. (21 ไมล์) มีการพิจราณาว่าหากเกิดผ่นดินไหวทางตอนเหนือของชิลีและอาร์เจนตินาอาจลึกถึง 70 กม. (43 ไมล์)
ในงานวิจัยล่าสุดใน ค.ศ. 2019 ระบุว่า รอยเลื่อนลิกิญเญ-โอฟกิที่เกิดจากกิจกรรมการชนกันของแผ่นเปลือกโลกอาจเป็นต้นกำเนิดแผ่นดินไหวครั้งนี้ แต่สมมติฐานนี้ก็ถูกปัดตกเพราะรอยเลื่อนภายในเปลือกโลกไม่น่าจะทำให้เกิดแผ่นดินไหวได้ใหญ่ขนาดนี้ และปัจจุบันได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางว่าแผ่นดินไหวครั้งนี้เกี่ยวข้องกับร่องลึกเปรู - ชิลี
เป็นที่ทราบทั่วไปว่าเขตมุดตัวของเปลือกโลกจะทำให้เกิดแผ่นดินไหวรุนแรง เนื่องจากโครงสร้างเฉพาะของเขตดังกล่าวจะทำให้เกิดความเครียดสะสมจำนวนมากก่อนที่จะมีการปลดปล่อยพลังงานออกมาอย่างฉับพลัน เขตมุดตัวมีความยาว 800 กม. (500 ไมล์) ทอดยาวจากอาเราโกไปถึงกลุ่มเกาะชิโลเอ
== ภัยธรรมชาติ ==
=== สึนามิ ===
คลื่นสึนามิที่เกิดจากแผ่นดินไหวส่งผลกระทบต่อชายฝั่งทางตอนใต้ของชิลี ฮาวาย ญี่ปุ่น ฟิลิปปินส์ จีน ชายฝั่งตะวันออกของนิวซีแลนด์ ชายฝั่งทางตะวันออกเฉียงใต้ของออสเตรเลีย และหมู่เกาะอะลูเชียน สึนามิที่ซัดชายฝั่งชิลีบางลูกสูงถึง 25 เมตร (82 ฟุต) คลื่นยังข้ามมหาสมุทรแปซิฟิกด้วยความเร็วหลายร้อยกิโลเมตรต่อชั่วโมงไปทำลายเมืองฮิโลในฮาวายมีผู้เสียชีวิต 61 คน และคลื่นยังเดินทางไปถล่มญี่ปุ่นทำให้มีผู้เสียชีวิตส่วนใหญ่ในภูมิภาคซันริกุทางตะวันออกเฉียงเหนือของเกาะฮนชู
ชายฝั่งของชิลีได้รับความเสียหายจากสึนามิตั้งแต่เกาะมอคาไปจนถึงแคว้นไอเซน คลื่นสึนามิที่พัดถล่มภาคใต้ของชิลี ทำให้การสูญเสียต่อชีวิตเป็นอย่างมาก และยังสร้างความเสียหายต่อโครงสร้างพื้นฐานของท่าเรือ ทำให้เรือขนาดเล็กจมสูญหายจำนวนมาก แต่กลับกันในท่าเรือเมืองตัลกาวาโนแทบไม่ได้รับความเสียหายใด ๆ มีเพียงน้ำท่วมบางส่วนเท่านั้น 
== ความเสียหาย ==
=== ความเสียหายในประเทศญี่ปุ่น ===
{|| class="wikitable"  style="text-align:right;font-size:90%;"
|+อ้างจากบทความ ภัยพิบัติแผ่นดินไหวและสึนามิที่ชิลี พ.ศ. 2503 (การสำรวจภาคสนามปีที่ 50 กุมภาพันธ์ 2010)
!บุคคลที่เสียชีวิตหรือสูญหาย (คน) !!บาดเจ็บ (คน)!!ได้รับผลกระทบ (ครัวเรือน)!!ผู้ได้รับผลกระทบ (คน) !!อาคารเสียหาย (หลัง)!!เรือเสียหาย (ลำ) !!เขื่อนแตก!!ถนนเสียหาย!!สะพานเสียหาย!!ผลกระทบต่อต้นไม้
|-
||142 ||855||31,120||147,898 ||46,000 ||2,534||34 ||45||14||19,290
|}
== อ้างอิง ==
สึนามิในประเทศญี่ปุ่น
แผ่นดินไหวเมกะทรัสต์
แผ่นดินไหวในประเทศชิลี
แผ่นดินไหวเมกะทรัสต์ในประเทศชิลี
ดินถล่มในประเทศชิลี
สึนามิในประเทศชิลี