ภาษาบาลีสำหรับผู้เริ่มต้น/บทที่ 3

คำศัพท์
คำศัพท์.
บทที่ 3 ศัพท์ใหม่มีเฉพาะคำนาม 17 คำ
การผันคำนามเพศชายที่ลงท้ายด้วยเสียง อะ ที่ทำหน้าที่เป็นเครื่องทำ
การผันคำนามเพศชายที่ลงท้ายด้วยเสียง อะ ที่ทำหน้าที่เป็นเครื่องทำ.
คำนามที่ทำหน้าที่เป็นเครื่องทำหรือเครื่องมือในการกระทำของประโยค เรียกว่า (instrumental case) ในภาษาบาลีเรียกว่า ตติยา หรือการผันคำนามลำดับที่สาม ในประโยคภาษาไทย ฉันเขียนจดหมายด้วยปากกา คำว่าปากกาทำหน้าที่เป็นเครื่องทำ โดยใช้คำบุพบท "ด้วย" เป็นตัวบ่งชี้เครื่องทำ
การผันคำนามเพศชายที่ลงท้ายด้วยเสียง อะ (-a) ทำหน้าที่เป็นเครื่องทำ มีหลักการผันดังนี้

รูปเอกพจน์ในการกนี้ให้เติมนิคหิต เ–น (-ena) ท้ายต้นเค้าคำนาม
รูปพหูพจน์ในการกนี้ให้เติม เ–หิ หรือ เ–ภิ (-ehi, -ebhi) ท้ายต้นเค้าคำนาม รูป "เ–ภิ" เป็นรูปผันโบราณที่ยังพบได้บ้าง

นอกจากนี้ คำนามที่ใช้ร่วมกับคำบุพบท สทฺธิงฺ (saddhiṃ) และ สห (saha) ที่แปลว่า พร้อมด้วย, พร้อมกับ จะผันตามหลักนี้ ซึ่งคำบุพบททั้งสองนี้จะใช้กับคำนามที่เป็นสิ่งมีชีวิต ปกติแล้วจะไม่ใช้กับคำนามที่เป็นสิ่งของ
การสร้างประโยค
การสร้างประโยค.
โครงสร้างของประโยคที่มีเครื่องมือในการกระทำ จะเรียงลำดับเป็น ผู้ทำ + เครื่องทำ + ผู้ถูกทำ (กรรมตรง) + กริยา. (S Inst. O V) จะเห็นว่าผู้ถูกทำและกริยาอยู่ติดกันท้ายประโยคเสมอ
โครงสร้างของประโยคที่มีคำบุพบท สทฺธิงฺ และ สห คำบุพบทดังกล่าวจะอยู่ต่อจากคำนามเครื่องทำ เรียงลำดับเป็น ผู้ทำ + เครื่องทำ + สทฺธิงฺ, สห + ผู้ถูกทำ + กริยา.
สังเกตว่าเมื่อแปลประโยคจะเริ่มแปลจากผู้ทำ (ประธาน) แล้วข้ามไปแปลกริยาที่อยู่หลังสุดของประโยคแล้วจึงแปลจากข้างหลังมาข้างหน้า
ตัวอย่างประโยคในลักษณะต่าง ๆ
แบบฝึกหัด
จงผันคำนาม
แบบฝึกหัด.
จงผันคำนาม.
จงผันคำนามเพศชายที่ลงท้ายด้วยเสียง อะ ต่อไปนี้ ให้อยู่ในรูปเครื่องทำ ทั้งเอกพจน์และพหูพจน์ พร้อมแปลเป็นภาษาไทย

กกจ
สร
สกฏ
ปตฺต
ปาสาณ
ปาท
หตฺถ
มคฺค
นร
ภูปาล
พุทฺธ, ตถาคต, สุคต
สหาย, สหายก, มิตฺต
จงแปลเป็นภาษาไทย
พุทฺโธ สาวเกหิ สทฺธิงฺ วิหารํ คจฺฉติ.Buddho sāvakehi saddhiṃ vihāraṃ gacchati.
ปุริโส ปุตฺเตน สห ทีปํ ธาวติ.Puriso puttena saha dīpaṃ dhāvati.
กสฺสโก สเรน สิคาลํ วิชฺฌติ.Kassako sarena sigālaṃ vijjhati.
พฺราหฺมณา มาตุเลน สห ปพฺพตํ อารุหนฺติ.Brāhmaṇā mātulena saha pabbataṃ āruhanti.
ปุตฺตา ปาเทหิ กุกฺกุเร ปรหนฺติ.Puttā pādehi kukkure paharanti.
มาตุโล ปุตฺเตหิ สทฺธิงฺ รเถน คามํ อาคจฺฉติ.Mātulo puttehi saddhiṃ rathena gāmaṃ āgacchati.
กุมารา หตฺเถนิ ปตฺเต อาหรนฺติ.Kumārā hatthehi patte āharanti.
โจโร มคฺเคน อสฺสํ หรติ.Coro maggena assaŋ harati.
กสฺสโก อาวาฏํ โอรุหติ.Kassako āvāṭaṃ oruhati.
ภูปาลา ปณฺฑิเตหิ สห สมเณ ปสฺสนฺติ.Bhūpālā paṇḍitehi saha samaṇe passanti.
ปณฺฑิโต ภูปาเลน สห ตถาคตํ วนฺทติ.Paṇḍito bhūpālena saha Tathāgataṃ vandati.
ปุตฺตา สหาเยน สทฺธิงฺ โอทนํ ภุญฺชนฺติ.Puttā sahāyena saddhiṃ odanaṃ bhuñjanti.
วาณิโช ปาสาเณน มิคํ ปหรติ.Vāṇijo pāsāṇena migaṃ paharati.
สุนขา ปาเทหิ อาวาเฏ ขณนฺติ.Sunakhā pādehi āvāṭe khaṇanti.
พฺราหฺมโณ ปุตฺเตน สห สุริยํ วนฺทติ.Brāhmaṇo puttena saha suriyaṃ vandati.
กสฺสโก โสเณหิ สทฺธิงฺ รุกเข รกฺขติ.Kassako soṇehi saddhiṃ rukkhe rakkhati.
สุคโต สาวเกหิ สห วิหารํ อาคจฺฉติ.Sugato sāvakehi saha vihāraṃ āgacchati.
ยาจโก ปตฺเตน ภตฺตํ อาหรติ.Yācako pattena bhattaṃ āharati.
ปณฺฑิตา สคฺคํ คจฺฉนฺติ.Paṇḍitā saggaṃ gacchanti.
กุมารา อสฺเสหิ สทฺธิงฺ คามํ ธาวนฺติ.Kumārā assehi saddhiṃ gāmaṃ dhāvanti.
โจโร ขคฺเคน นรํ ปหรติ.Coro khaggena naraṃ paharati.
วาณิโช สกเฏน ทีเป อาหรติ.Vānijo sakaṭena dīpe āharati.
อสฺสา มคฺเคน ธาวนฺติ.Assā maggena dhāvanti.
สิคาลา มิเคหิ สทฺธิงฺ ปพฺพตํ ธาวนฺติ.Sigālā migehi saddhiṃ pabbataṃ dhāvanti.
ภูปาโล ปณฺฑิเตน สห มนุสเส รกฺขติ.Bhūpālo paṇḍitena saha manusse rakkhati.
จงแปลเป็นภาษาบาลี
ภิกษุเห็นพระพุทธเจ้าพร้อมกับสหายของพระองค์
เหล่าพระสงฆ์ไปวิหารพร้อมกับพระพุทธเจ้า
ม้าวิ่งไปยังภูเขาพร้อมกับสุนัขทั้งหลาย
เด็กผู้ชายทุบตะเกียงด้วยก้อนหิน
เหล่าพ่อค้ายิงกวางด้วยศรทั้งหลาย
พวกชาวนาขุดหลุมทั้งหลายด้วยมือทั้งหลาย
พวกเด็กชายไปยังวิหารพร้อมกับลุงด้วยรถม้า
พราหมณ์หุงข้าวพร้อมกับเพื่อน
พระราชาปกป้องเกาะพร้อมด้วยบัณฑิตทั้งหลาย
เหล่าพระราชาพร้อมกับพระราชบุตรทั้งหลายกราบพระสงฆ์ทั้งหลาย
เหล่าขโมยนำม้าทั้งหลายไปยังเกาะ
เหล่าสาวกปีนภูเขาทั้งหลายพร้อมกับพวกผู้ชาย
พวกพ่อค้าตัดต้นไม้ทั้งหลายพร้อมกับเหล่าชาวนา
ขอทานขุดหลุมพร้อมกับเพื่อน
พราหมณ์มองดูพระจันทร์พร้อมกับพวกลุง
ขโมยทำร้ายม้าด้วยดาบ
บุตรนำข้าวใส่ถ้วยมา
เหล่าเด็กชายวิ่งไปยังภูเขาพร้อมด้วยสุนัขทั้งหลาย
เหล่าพ่อค้ามายังหมู่บ้านพร้อมกับพวกชาวนาด้วยเกวียนทั้งหลาย
พวกลุงพร้อมกับพวกลูกชายมายังวิหารด้วยรถทั้งหลาย
เหล่าหมาจิ้งจอกทองวิ่งตามถนนไปยังภูเขา
พวกสุนัขขุดหลุมทั้งหลายด้วยเท้าทั้งหลาย
ผู้ชายถือเลื่อยด้วยมือ
สมณะทั้งหลายไปสู่สวรรค์
พระพุทธเจ้าเสด็จมายังหมู่บ้านพร้อมด้วยเหล่าสาวก
สารบัญ