พระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน (ฑิตย์ ณ สงขลา)

พระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน (ทิตย์ ณ สงขลา) (พ.ศ. 2422 - 2514) เจ้ากรมสวนหลวง องคมนตรีในรัชกาลที่ 6 และรัชกาลที่ 7 และผู้ได้รับพระราชทานนามสกุล "ณ สงขลา" เมื่อวันที่ 29 มิถุนายน 2456 เป็นลำดับที่ 108 ในสยาม ในฐานะผู้สืบเชื้อสายพระยาสงขลา
== ประวัติ ==
พระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน (ทิตย์ ณ สงขลา) เกิดเมื่อวันอาทิตย์ที่ 4 พฤษภาคม 2422 ตรงกับวันขึ้น 14 ค่ำ เดือน 6 ปีเถาะ ที่บ้านตำบลบ่อยาง อำเภอเมือง จังหวัดสงขลา (บ้านที่เป็นศาลากลางจังหวัดสงขลาหลังเก่า) เป็นบุตรของพระยาวิเชียรคีรี (ชม ณ สงขลา) ผู้สำเร็จราชการเมืองสงขลาลำดับที่ 8 ในตระกูล ณ สงขลา กับ นางจำเริญ เป็นบุตรชายลำดับที่ 2 ในจำนวน 3 คน ซึ่งต่างมารดากัน
เมื่ออายุได้ 7 ปี คุณหญิงพับ ณ สงขลา (ภริยาพระยาสุนทรานุรักษ์ (เนตร์ ณ สงขลา)) ผู้เป็นย่าได้นำไปฝากเรียนหนังสือไทยกับพระธรรมโมลี (กิมเส้ง) และพระวินัยธรสุข ที่วัดมัชฌิมาวาส ต่อมาในปี พ.ศ. 2435 เมื่ออายุได้ 13 ปี พระยาวิเชียรคีรี (ชม ณ สงขลา) ผู้เป็นบิดาได้ส่งบุตรชายทั้ง 3 คน ไปเรียนหนังสือต่อที่สิงคโปร์ โดยคนโตชื่อปรง ให้เรียนแต่ภาษาอังกฤษอย่างเดียว คนที่ 2 ชื่อ ทิตย์ ให้เรียนแต่ภาษาจีนอย่างเดียว และคนที่ 3 ชื่อหนิ ให้เรียนแต่ภาษามลายูอย่างเดียว เมื่อเรียนจบได้กลับมาทำหน้าที่ เลขาส่วนตัวของพระยาวิเชียรคีรี (ชม ณ สงขลา) และฝึกหัดราชการเพื่อเตรียมรับราชการต่อไป
ต่อมาในปี 2447 เมื่อพระยาวิเชียรคีรี (ชม ณ สงขลา) ผู้เป็นบิดาถึงแก่อนิจกรรมลง ได้รับพระมหากรุณาธิคุณจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้เข้าไปรับราชการถวายงานที่กรุงเทพฯ ปฏิบัติหน้าที่มหาดเล็กวิเศษเฝ้าพระทวารห้องพระบรรทมจนสิ้นรัชกาล
ครั้นเปลี่ยนรัชกาลในปี พ.ศ. 2453 ได้รับพระมหากรุณาธิคุณจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เลื่อนขึ้นเป็นพระพฤกษาภิรมย์ เจ้ากรมสวนหลวง ดูแลสวนทุกแห่งในพระราชวังทั้งในและนอกพระนคร ต่อมาได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเป็นพระยาพฤกษาภิรมย์ (พ.ศ. 2456) และพระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน (พ.ศ. 2461) ดูแลความเรียบร้อยในเขตพระราชฐาน และร่วมในงานก่อสร้างสถานที่สำคัญต่าง ๆ
นายสุเทพ ณ สงขลา บุตรชายของพระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน (ทิตย์ ณ สงขลา) เล่าจากความทรงจำ (ขณะที่นายสุเทพฯ อายุ 96 ปี เมื่อ พ.ศ. 2553) ว่า พระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน (ทิตย์ ณ สงขลา) เป็นผู้หนึ่งในทีมงานควบคุมการก่อสร้างสถานีรถไฟสวนจิตรลดาหลังปัจจุบันที่สร้างขึ้นใหม่เมื่อ ปี 2456 ทดแทนอาคารไม้หลังเดิมในสมัยรัชกาลที่ 5 การออกแบบภูมิทัศน์บริเวณลานพระราชวังดุสิต (ลานพระบรมรูปทรงม้า) และการปลูกต้นไม้ในถนนราชดำเนินจนถึงโรงหนังเฉลิมไทย โดยพระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน (ทิตย์ ณ สงขลา) ได้สั่งให้คนงานเพาะเม็ดมะขามไว้ในกระป๋องนมตราแหม่มทูนหัวเป็นจำนวนมาก ก่อนที่จะนำไปปลูกเป็นแนวยาวตลอดทั้งถนน จนเป็นสัญลักษณ์ส่วนหนึ่งของถนนราชดำเนินในปัจจุบัน
ในปี 2456 ในขณะเป็นพระพฤกษาภิรมย์ ได้รับพระมหากรุณาธิคุณ เป็นผู้รับพระราชทานนามสกุล ณ สงขลา ตามประกาศครั้งที่ 2 เมื่อวันที่ 29 มิถุนายน 2456 เป็นลำดับที่ 108 ของสยาม นับเป็นสิริมงคลแก่สมาชิกในตระกูล ณ สงขลาผู้สืบสายสกุลมาจากบรรพบุรุษเจ้าเมืองสงขลาทุกสายสกุล
ในปี พ.ศ. 2465 ได้รับพระมหากรุณาธิคุณ โปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นองคมนตรีในรัชกาลที่ 6 และ พ.ศ. 2469 โปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นองคมนตรีในรัชกาลที่ 7 จนกระทั่งเกิดวิกฤตการณ์เศรษฐกิจ จึงได้กราบบังคมทูลขอลาออกจากราชการและกลับไปอยู่ที่จังหวัดสงขลาจนถึงแก่อนิจกรรม เมื่อวันที่ 31 กรกฎาคม 2514 สิริอายุรวม 91 ปี 10 เดือน
หน้าที่ราชการ
พ.ศ. 2448  - มหาดเล็กวิเศษ รับพระราชทานเงินเดือน ๆ ละ 40 บาท
พ.ศ. 2449  - ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเป็น นายรองพินิตย์ ราชการมหารเล็กเวรสิทธิ์ รับพระราชทานเงินเดือน ๆ ละ 60 บาท
พ.ศ. 2451  - ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเป็น นายฉัน หุ้มแพร ต้นเชือก รับพระราชทานเงินเดือน ๆ ละ 100 บาท
พ.ศ. 2453  - ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเป็น พระพฤกษาภิรมย์ เจ้ากรมสวนหลวง รับพระราชทานเงินเดือน ๆ ละ 200 บาท
พ.ศ. 2456  - ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเป็น พระยาพฤกษาภิรมย์ รับพระราชทานเงินเดือน ๆ ละ 450 บาท
พ.ศ. 2461  - ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเป็น พระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน รับพระราชทานเงินเดือน ๆ ละ 700 บาท
พ.ศ. 2465  - ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเป็น องคมนตรีในรัชกาลที่ 6
พ.ศ. 2469  - ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเป็น องคมนตรีในรัชกาลที่ 7
ชีวิตครอบครัว
สมรสกับ คุณหญิงลิ้ม ณ สงขลา ธิดาพระอนันตสมบัติ (เอม ณ สงขลา)  มีบุตร-ธิดาด้วยกัน 9 คน ได้แก่
(1) นางนิ่ม สมรสกับ ร้อยโทขุนเจนจัดขบวนรบ (เจิม อัมระปาล)
(2) พันเอก ถัด ณ สงขลา สมรสกับ นางจันทรา โรจนะหัสดิน
มีบุตร 1 คน คือ พันเอก พร้อมศักดิ์ ณ สงขลา
(3) นางช้อย สมรสกับ ขุนคีรีรัฐนิคม
มีบุตร 1 คน คือ นายจรัส คีรีรัฐนิคม
(4) นายชิต ณ สงขลา สมรสกับ นางประภา
มีบุตร-ธิดา 4 คน
(5) นางเสงี่ยม สมรสกับ นายประสพ ศรีเพ็ญ
(6) นายสาทิศ ณ สงขลา สมรสกับ นางสมศรี เดชณรงค์
มีบุตร 1 คน คือ นายชนะ ณ สงขลา
(7) นางสาวจิตรณี
(8) นายสุเทพ ณ สงขลา สมรสกับ นางยุพเยาว์
มีบุตร-ธิดา 3 คน ได้แก่ นางทิพยวรรณ นางพันธ์ทิพย์ และนายดนตรี ณ สงขลส
(9) นายเล็ก ณ สงขลา สมรสกับ นางสงัด มีบุตร 2 คน
คือ นายอัศวิน ณ สงขลา และนายชัยยุทธ ณ สงขลา
ภายหลังเมื่อพระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน (ทิตย์ ณ สงขลา) กลับไปอยู่ที่จังหวัดสงขลา มีภรรยาอีก 3 คน ได้แก่
นางเลื่อน มีบุตรด้วยกัน คือ (10) รศ. ดร. ชำนาญ ณ สงขลา สมรสกับ รศ. ดร. วัฒนา พินัยนิติศาสตร์
นางฉู้ ไม่มีบุตรธิดา
นางเปี่ยม มีบุตร-ธิดา 4 คน ได้แก่ (11) ร้อยตรี ระวิ ณ สงขลา (12) นายทินกร ณ สงขลา (13) นายธนู ณ สงขลา และ (14) นางเต็มเปี่ยม
== เกียรติยศ ==
=== เครื่องราชอิสริยาภรณ์ ===
พ.ศ. 2454 – เหรียญ จ.ป.ร. ที่ระลึกในงานเก็บพระบรมอัฐิพระพุทธเจ้าหลวง
=== เข็มพระราชทาน ===
พ.ศ. 2452 – เข็มพระชนมายุสมมงคล ชั้นที่ 3 (เงิน)
พ.ศ. 2454 – เข็มไอยราพต
พ.ศ. 2455 – เข็มอักษรพระบรมนามาภิไธย ว.ป.ร. ชั้นที่ 2
== อ้างอิง ==
== แหล่งข้อมูลอื่น ==
อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพพระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน (ทิตย์ ณ สงขลา) วันที่ 3 มิถุนายน พ.ศ. 2516 ณ ฌาปนสถานเทศบาลเมืองสงขลา จังหวัดสงขลา
"พระยาอภิรักษ์ราชอุทยาน (ทิตย์ ณ สงขลา) : ประวัติและบันทึกจากความทรงจำ" ใน พงศาวดารเมืองสงขลาและโบราณคดีและประวัติศาสตร์เมืองสงขลา อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พันเอก พร้อมศักดิ์ ณ สงขลา วันที่ 23 มกราคม 2553 ณ เมรุวัดพระศรีมหาธาตุ (บางเขน)
บุคคลจากอำเภอเมืองสงขลา
บรรดาศักดิ์ชั้นพระยา
สกุล ณ สงขลา