นวโกวาท/ธรรมวิภาค

ทุกะ คือ หมวด ๒

ธรรมมีอุปการะมาก ๒ อย่าง
ธรรมเป็นโลกบาล คือ คุ้มครองโลก ๒ อย่าง
ธรรมอันทำให้งาม ๒ อย่าง
บุคคลหาได้ยาก ๒ อย่าง
ติกะ คือ หมวด ๓
รตนะ ๓ อย่าง พระพุทธ ๑ พระธรรม ๑ พระสงฆ์ ๑.
คุณของรตนะ ๓ อย่าง
อาการที่พระพุทธเจ้าทรงสั่งสอน ๓ อย่าง
โอวาทของพระพุทธเจ้า ๓ อย่าง
ทุจริต ๓ อย่าง

ติกะ คือ หมวด ๓.
วจีทุจริต ๔ อย่าง 
มโนทุจริต ๓ อย่าง 
ทุจริต ๓ อย่างนี้ เป็นกิจไม่ควรทำ ควรจะละเสีย.

สุจริต ๓ อย่าง

วจีสุจริต ๔ อย่าง 
มโนสุจริต ๓ อย่าง 
สุจริต ๓ อย่างนี้ เป็นกิจควรทำ ควรประพฤติ. 

อกุศลมูล ๓ อย่าง

เมื่ออกุศลมูลเหล่านี้ (๑) ก็ดี (๒) ก็ดี (๓) ก็ดี มีอยู่แล้ว อกุศลอื่นที่ยังไม่เกิด ก็เกิดขึ้น ที่เกิดแล้วก็เจริญมากขึ้น เหตุนั้นควรละเสีย.

กุศลมูล ๓ อย่าง

ถ้ากุศลมูลเหล่านี้ (๑) ก็ดี (๒) ก็ดี (๓) ก็ดี มีอยู่แล้ว กุศลอื่นที่ยังไม่เกิด ก็เกิดขึ้น ที่เกิดแล้วก็เจริญมากขึ้น เหตุนั้นควรให้เกิดมีในสันดาน.

สัปปุริสบัญญัติ คือข้อที่ท่านสัตบุรุษตั้งไว้ ๓ อย่าง
อปัณณกปฏิปทา คือปฏิบัติไม่ผิด ๓ อย่าง
บุญกิริยาวัตถุ ๓ อย่าง


สามัญญลักษณะ ๓ อย่าง

จตุกกะ คือ หมวด ๔

วุฑฒิ คือธรรมเป็นเครื่องเจริญ ๔ อย่าง
จักร ๔


อคติ ๔


อันตรายของภิกษุสามเณรผู้บวชใหม่ ๔ อย่าง


ปธาน คือความเพียร ๔ อย่าง


อธิษฐานธรรม คือธรรมที่ควรตั้งไว้ในใจ ๔ อย่าง
อิทธิบาท คือคุณเครื่องให้สำเร็จความประสงค์ ๔ อย่าง


ควรทำความไม่ประมาทในที่ ๔ สถาน


ปาริสุทธิศีล ๔
อารักขกัมมัฏฐาน ๔


พรหมวิหาร ๔


สติปัฏฐาน ๔

จตุกกะ คือ หมวด ๔.
สติกำหนดพิจารณากายเป็นอารมณ์ว่า กายนี้สักว่ากาย ไม่ใช่สัตว์ บุคคล ตัว ตน เรา เขา เรียกกายานุปัสสนา.
สติกำหนดพิจารณาเวทนา คือ สุข ทุกข์ และไม่สุขไม่ทุกข์ เป็นอารมณ์ว่า เวทนานี้ก็สักว่าเวทนา ไม่ใช่สัตว์ บุคคล ตัว ตน เรา เขา เรียกเวทนานุปัสสนา.
สติกำหนดพิจารณาใจที่เศร้าหมอง หรือผ่องแล้ว เป็นอารมณ์ว่า ใจนี้ก็สักว่าใจ ไม่ใช่สัตว์ บุคคล ตัว ตน เรา เขา เรียกจิตตานุปัสสนา.
สติกำหนดพิจารณาธรรมที่เป็นกุศลหรืออกุศล ที่บังเกิดกับใจ เป็นอารมณ์ว่า ธรรมนี้ก็สักว่าธรรม ไม่ใช่สัตว์ บุคคล ตัว ตน เรา เขา เรียกธัมมานุปัสสนา.

ธาตุกัมมัฏฐาน ๔

ธาตุอันใดมีลักษณะแข้นแข็ง ธาตุนั้นเป็นปฐวีธาตุ ปฐวีธาตุนั้นที่เป็นภายใน คือ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ม้าม หัวใจ ตับ พังผืด ไต ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า.
ธาตุอันใดมีลักษณะเอิบอาบ ธาตุนั้นเป็นอาโปธาตุ อาโปธาตุนั้นที่เป็นภายใน คือ ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร. 
ธาตุอันใดมีลักษณะร้อน ธาตุนั้นเป็นเตโชธาตุ เตโชธาตุนั้นที่เป็นภายใน คือ ไฟที่ยังกายให้อบอุ่น ไฟที่ยังกายให้ทรุดโทรม ไฟที่ยังกายให้กระวนกระวาย ไฟที่เผาอาหารให้ย่อย.
ธาตุอันใดมีลักษณะพัดไปมา ธาตุนั้นเป็นวาโยธาตุ วาโยธาตุนั้นที่เป็นภายใน คือ ลมพัดขึ้นเบื้องบน ลมพัดลงเบื้องต่ำ ลมในท้อง ลมในไส้ ลมพัดไปตามตัว ลมหายใจ.
ความกำหนดพิจารณากายนี้ ให้เห็นว่าเป็นแต่เพียงธาตุ ๔ คือ ดิน น้ำ ไฟ ลม ประชุมกันอยู่ ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ของเรา เรียกว่าธาตุกัมมัฏฐาน.

อริยสัจ ๔

ตัณหาคือความทะยานอยาก ได้ชื่อว่าสมุทัย เพราะเป็นเหตุให้ทุกข์เกิด. 
ตัณหานั้น มีประเภทเป็น ๓ คือตัณหาความอยากในอารมณ์ที่น่ารักใคร่ เรียกว่ากามตัณหาอย่าง ๑ ตัณหาความอยากเป็นโน่นเป็นนี่ เรียกว่าภวตัณหาอย่าง ๑ ตัณหาความอยากไม่เป็นโน่นเป็นนี่ เรียกว่าวิภวตัณหาอย่าง ๑.
ความดับตัณหาได้สิ้นเชิง ทุกข์ดับไปหมด ได้ชื่อว่านิโรธ เพราะเป็นความดับทุกข์.
ปัญญาอันชอบว่าสิ่งนี้ทุกข์ สิ่งนี้เหตุให้ทุกข์เกิด สิ่งนี้ความดับทุกข์ สิ่งนี้ทางให้ถึงความดับทุกข์ ได้ชื่อว่ามรรค เพราะเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์.
มรรคนั้นมีองค์ ๘ ประการ คือ ปัญญาอันเห็นชอบ ๑ ดำริชอบ ๑ เจรจาชอบ ๑ ทำการงานชอบ ๑ เลี้ยงชีวิตชอบ ๑ ทำความเพียรชอบ ๑ ตั้งสติชอบ ๑ ตั้งใจชอบ ๑.
ปัญจกะ คือ หมวด ๕

อนันตริยกรรม ๕


อภิณหปัจจเวกขณ์ ๕
เวสารัชชกรณธรรม คือ ธรรมทำความกล้าหาญ ๕ อย่าง
องค์แห่งภิกษุใหม่ ๕ อย่าง


องค์แห่งธรรมกถึก คือ นักเทศก์ ๕ อย่าง


ธัมมัสสวนานิสงส์ คือ อานิสงส์แห่งการฟังธรรม ๕ อย่าง
พละ คือธรรมเป็นกำลัง ๕ อย่าง


นิวรณ์ ๕


ขันธ์ ๕

ปัญจกะ คือ หมวด ๕.
๑. รูป ๒. เวทนา ๓. สัญญา ๔. สังขาร ๕. วิญญาณ.
ธาตุ ๔ คือ ดิน น้ำ ไฟ ลม ประชุมกันเป็นกายนี้ เรียกว่ารูป.
ความรู้สึกอารมณ์ว่า เป็นสุข คือ สบายกายสบายใจ หรือเป็นทุกข์ คือไม่สบายกายไม่สบายใจ หรือเฉย ๆ คือไม่ทุกข์ไม่สุข เรียกว่าเวทนา. 
ความจำได้หมายรู้ คือ จำรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อารมณ์ที่เกิดกับใจได้ เรียกว่าสัญญา. 
เจตสิกธรรม คือ อารมณ์ที่เกิดกับใจ (๑) เป็นส่วนดี เรียกกุศล เป็นส่วนชั่ว เรียกอกุศล เป็นส่วนกลาง ๆ ไม่ดีไม่ชั่ว เรียกอัพยากฤต เรียกว่าสังขาร.
ความรู้อารมณ์ในเวลาเมื่อรูปมากระทบตาเป็นต้น เรียกว่าวิญญาณ.
ขันธ์ ๕ นี้ ย่นเรียกว่า นาม รูป. เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ รวมเข้าเป็นนาม รูปคงเป็นรูป.
อภิ. วิภงฺค. ๓๕/๑.
ฉักกะ คือ หมวด ๖

คารวะ ๖ อย่าง


สาราณิยธรรม ๖ อย่าง

ฉักกะ คือ หมวด ๖.
ธรรม ๖ อย่างนี้ ทำผู้ประพฤติให้เป็นที่รักที่เคารพของผู้อื่น เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กันและกัน เป็นไปเพื่อความไม่วิวาทกันและกัน เป็นไปเพื่อความพร้อมเพรียงเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน.

อายตนะภายใน ๖


อายตนะภายนอก ๖


วิญญาณ ๖
สัมผัส ๖


เวทนา ๖


ธาตุ ๖

สัตตกะ คือ หมวด ๗

อปริหานิยธรรม ๗ อย่าง

สัตตกะ คือ หมวด ๗.
ธรรม ๗ อย่างนี้ ตั้งอยู่ในผู้ใด ผู้นั้นไม่มีความเสื่อมเลย มีแต่ความเจริญฝ่ายเดียว.

อริยทรัพย์ ๗

อริยทรัพย์ ๗ ประการนี้ ดีกว่าทรัพย์ภายนอก มีเงินทองเป็นต้น ควรแสวงหาไว้มีในสันดาน.

สัปปุริสธรรม ๗ อย่าง


สัปปุริสธรรมอีก ๗ อย่าง
โพชฌงค์ ๗

อัฏฐกะ คือ หมวด ๘

โลกธรรม ๘

อัฏฐกะ คือ หมวด ๘.
ในโลกธรรม ๘ ประการนี้ อย่างใดอย่างหนึ่งเกิดขึ้น ควรพิจารณาว่า สิ่งนี้เกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็แต่ว่ามันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรรู้ตามที่เป็นจริง อย่าให้มันครอบงำจิตได้ คืออย่ายินดีในส่วนที่ปรารถนา อย่ายินร้ายในส่วนที่ไม่ปรารถนา.

ลักษณะตัดสินธรรมวินัย ๘ ประการ

ธรรมเหล่านี้พึงรู้ว่า เป็นธรรม เป็นวินัย เป็นคำสั่งสอนของ พระศาสดา.

มรรคมีองค์ ๘

นวกะ คือ หมวด ๙

มละ คือ มลทิน ๙ อย่าง
ทสกะ คือ หมวด ๑๐
อกุศลกรรมบถ ๑๐

ทสกะ คือ หมวด ๑๐.
จัดเป็นวจีกรรม คือทำด้วยวาจา ๔ อย่าง
จัดเป็นมโนกรรม คือทำด้วยใจ ๓ อย่าง
กรรม ๑๐ อย่างนี้ เป็นทางบาป ไม่ควรดำเนิน.

กุศลกรรมบถ ๑๐

จัดเป็นวจีกรรม ๔ อย่าง
จัดเป็นมโนกรรม ๓ อย่าง
กรรม ๑๐ อย่างนี้เป็นทางบุญ ควรดำเนิน.

บุญกิริยาวัตถุ ๑๐ อย่าง
ธรรมที่บรรพชิตควรพิจารณาเนือง ๆ ๑๐ อย่าง
นาถกรณธรรม คือ ธรรมทำที่พึ่ง ๑๐ อย่าง
กถาวัตถุ คือ ถ้อยคำที่ควรพูด ๑๐ อย่าง
อนุสสติ คือ อารมณ์ควรระลึก ๑๐ ประการ
ปกิณณกะ คือ หมวดเบ็ดเตล็ด
อุปกิเลส คือ โทษเครื่องเศร้าหมอง ๑๖ อย่าง (๑)


โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ