ประชุมพงศาวดาร/ภาคที่ 52/อธิบายประกอบ

บุคคล

กรมขุนวรจักรฯ หรือ กรมขุนวรจักรธรานุภาพ — ได้แก่
กรมหมื่นเจริญผลพูลสวัสดิ์ — ได้แก่
กรมหมื่นถาวรวรยศ — ได้แก่
กรมหมื่นบวรรังษีฯ หรือ กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ — ได้แก่
กรมหมื่นบวรวิชัยชาญ — ได้แก่
กรมหมื่นภูบดีราชหฤทัย — ได้แก่
กรมหมื่นภูบาลบริรักษ์ — ได้แก่
กรมหมื่นภูมินทรภักดี — ได้แก่
กรมหมื่นภูวนัยนฤเบนทราธิบาล — ได้แก่
กรมหมื่นราชศักดิสโมสร — ได้แก่
กรมหมื่นวรศักดาพิศาล — ได้แก่
กรมหมื่นสิทธิสุขุมการ — ได้แก่
กรมหมื่นอนันตการฤทธิ์ — ได้แก่
กรมหมื่นอดุลยลักษณสมบัติ — ได้แก่
กรมหมื่นอักษรสารโสภณ — ได้แก่
กรมหลวงเทเวศร์ฯ หรือ กรมหลวงเทเวศร์วัชรินทร์ — ได้แก่
กรมหลวงพิชิตปรีชากร — ได้แก่
กรมหมื่นภูธรธำรงศักดิ์ — ได้แก่
กรมหลวงวงศาฯ หรือ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท — ได้แก่
กรมหลวงสมรรัตนฯ — ได้แก่
ขุนสมุทโคจร — ได้แก่
เจ้าคุณพระประยุรวงศ — ได้แก่
เจ้าพระยาทิพากรวงศ — ได้แก่
เจ้าพระยาธรรมา (บุญศรี ต้นสกุล บุรณศิริ) — ได้แก่ เจ้าพระยาสุธรรมมนตรี (บุญศรี บุรณศิริ)
เจ้าพระยาพลเทพ (หลง) — อาจได้แก่ หลง ที่เป็นต้นสกุล บุญ-หลง
เจ้าพระยาภาณุวงศ หรือ เจ้าพระยาภาณุวงศฯ — ได้แก่
เจ้าพระยาภูธราภัย หรือ เจ้าพระยาภูธราภัย (นุช บุณยรัตพันธุ์)
เจ้าพระยามหินทรฯ, เจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง, หรือ เจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรง (เพ็ง เพ็ญกุล) — ดู พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ
เจ้าพระยามุขมนตรี (เกต สิงหเสนี) — อาจได้แก่ เกด สิงหเสนี
เจ้าพระยายมราช (แก้ว สิงหเสนี)
เจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (พุ่ม) — ได้แก่
เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ — ได้แก่
เจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์ — ได้แก่
เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี — ได้แก่
เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ — ได้แก่
เซอแฮรีออด — ได้แก่ พลตรี เซอร์ (Harry St. George Ord)
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนวรจักรธรานุภาพ — ได้แก่
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทเวศร์วัชรินทร — ได้แก่
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท — ได้แก่
พระเจ้าบรมวงศเธอ กรมหลวงสมรรัตนศิริเชษฐ — ได้แก่
พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าหญิงโสมาวดี — ได้แก่
พระยาเทพประชุม (ท้วม บุนนาค) — ได้แก่
พระยาบุรุษฯ, พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ, หรือ พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ (เพ็ง เพ็ญกุล) — ได้แก่ เมื่อรัชกาลที่ 4 ประชวร บุคคลผู้นี้ยังเป็นจางวางมหาดเล็ก บรรดาศักดิ์ว่า พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ ภายหลังจึงได้เลื่อนเป็นพระยาราชสุภาวดี และเจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรง ตามลำดับ
พระยาเพชรพิชัย (หนู เกตุทัต)
พระยามณเฑียรบาล (บัว)
พระยามหาอำมาตย์ (ลมั่ง สนธิรัตน)
พระยาราชภักดี (ช้าง เทพหัสดิน ณอยุธยา)
พระยาศรีพิพัฒน (แพ บุนนาค) — ได้แก่
พระยาศรีเสาวราช (ภู่)
พระยาสุรวงศวัยวัฒน์ หรือ พระยาสุรวงศวัยวัฒน์ (วร บุนนาค) — ได้แก่ บุตรชายของ
พระยาเสนาภูเบศ (กรับ บุณยรัตพันธุ์)
พระยาราชวรานุกูล (บุญรอด กัลยาณมิตร) — ได้แก่
พระยาศิริไอศวรรย์
พระยาสีหราชเดโช (พิณ)
พระยาสีหราชฤทธิไกร (บัว) — อาจได้แก่ บัว รัตโนบล
พระยาสุรินทรราชเสนี (ชื่น กัลยาณมิตร)
พระยาอนุชิตชาญชัย (อุ่น)
พระยาอภัยรณฤทธิ์ (เฉย ยมาภัย)
พระเสนหามนตรี — ได้แก่ พระเสนหามนตรี (หนูพร้อม ณ นคร) บุตรของเจ้าพระยานครศรีธรรมราช (น้อยกลาง ณ นคร)
พระราชโกษา — ได้แก่ พระราชโกษา (จัน) ในรัชกาลที่ 5 ได้เลื่อนเป็นพระยา เป็นบิดาของพระยาอุไทยธรรม (หรุ่น วัชโรทัย)
พระศรีสุนทร, พระศรีสุนทรฯ, พระศรีสุนทรโวหาร, หรือ พระศรีสุนทรโวหาร ฟัก เปรียญ — ได้แก่ ซึ่งเป็นเปรียญ
พระสาสนโสภณ (สา) วัดราชประดิษฐ — ได้แก่ แห่ง
พระองค์เจ้ากฤษฎาภินิหาร — ได้แก่
พระองค์เจ้ากมลาศเลอสรรค์ — ได้แก่
พระองค์เจ้าเกษมสันตโสภาคย์ — ได้แก่
พระองค์เจ้าคัคณางคยุคล หรือ พระองค์เจ้าเณรคัคณางคยุคล — ได้แก่
พระองค์เจ้าทวีถวัลยลาภ หรือ พระองค์เจ้าเณรทวีถวัลยลาภ — ได้แก่
พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ — ได้แก่
พระองค์เจ้าสุขสวัสดิ์ — ได้แก่
พระองค์เจ้าหญิงโสมาวดี — ได้แก่
พระอมรโมลี (นพ) วัดบุบผาราม — อาจได้แก่ พระอมรโมลี (นพ พุทธิสัณหเถระ) แห่งวัดบุปผารามวรวิหาร
สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ — ได้แก่
สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์, สมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลา กรมขุนบำราบปรปักษ์, หรือ สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์ — ได้แก่
สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระยาบำราบปรปักษ์ — ได้แก่
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์ — ได้แก่
สมเด็จพระเจ้านะโปเลียนที่ ๓ — ไดเแก่ ได้แก่ แห่งฝรั่งเศส
สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ, สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนพินิตประชานาถ, สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ใหญ่, หรือ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ใหญ่ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิตประชานาถ — ได้แก่ พระราชโอรสพระองค์ใหญ่ของรัชกาลที่ 4 คือ ภายหลังขึ้นครองราชย์เป็นพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5
เอมปเรอฝรั่งเศส — หมายถึง จักรพรรดิ (emperor) แห่งฝรั่งเศส ในที่นี้ได้แก่
สถานที่
คุ้งมะนาว — ได้แก่ ในปัจจุบัน
ตำบลหว้ากอ — ได้แก่ เขตพื้นที่ในตำบลคลองวาฬ ปัจจุบัน
พระตำหนักสวนกุหลาบ — ได้แก่ ที่ประทับของ
พระที่นั่งภาณุมาศจำรูญ — ได้แก่ พระที่นั่งภาณุมาศจำรูญใน
พระที่นั่งอนันตสมาคม — ได้แก่ พระที่นั่งอนันตสมาคมองค์เก่าใน
วัดราชประดิษฐ์ — ได้แก่
วัน
— ตรงกับ
— ตรงกับ
วันดีฉันเกิด — ได้แก่ วันพระราชสมภพของรัชกาลที่ 4 คือ ตรงกับ
— ตรงกับ
— ตรงกับ
— ตรงกับ
— ตรงกับ
— ตรงกับ
— ตรงกับ
— ตรงกับ
— ตรงกับ
— ตรงกับ
— ตรงกับ
— ตรงกับ
เวลา
4 ทุ่ม ทุติยบาท — ได้แก่ 22:12 นาฬิกา ตามระบบ 24 ชั่วโมง
5 โมงเช้า — ได้แก่ 11 นาฬิกา ตามระบบ 24 ชั่วโมง
7 ทุ่มเศษ — ได้แก่ 1 นาฬิกาเศษ ตามระบบ 24 ชั่วโมง
9 นาฬิกา — ได้แก่ 21 นาฬิกา ตามระบบ 24 ชั่วโมง
ยามหนึ่ง — ได้แก่ 18–21 นาฬิกา ตามระบบ 24 ชั่วโมง, ในกรณีที่หมายถึงเวลาสวรรคต ได้แก่ 21 นาฬิกา ตามระบบ 24 ชั่วโมง
อื่น ๆ
พระแสงมีจารึก — ได้แก่ พระแสงที่ แห่งฝรั่งเศส ถวายใน พ.ศ. 2410 พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 4 ว่า เป็นพระแสงกระบี่องค์หนึ่ง ถวายรัชกาลที่ 4 กับพระแสงกระเบาองค์หนึ่ง ถวายพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ของรัชกาลที่ 4 คือ มีการถวายใน ตรงกับ ณ นอกจากนี้ ปรามินทร์ เครือทอง ว่า พระแสงองค์ใหญ่มีจารึกว่า "ของเอมปเรอฝรั่งเศสถวายพระเจ้าแผ่นดินสยาม" และองค์เล็กมีจารึกว่า "ของยุพราชกุมารฝรั่งเศสถวายพระยุพราชกุมารสยาม"
เรือพระที่นั่งอัครราชวรเดช
เชิงอรรถ
อ้างอิง
บรรณานุกรม
ทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี (ขำ บุนนาค), เจ้าพระยา. (2548). พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 4 ของเจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี. (พิมพ์ครั้งที่ 6). กรุงเทพฯ: อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง. .
ปรามินทร์ เครือทอง (บรรณาธิการ). (2547). จดหมายเหตุรัชกาลที่ 4 สวรรคต วันสุดท้ายของกษัตริย์นักปราชญ์. กรุงเทพฯ: มติชน. .
ราชบัณฑิตยสภา. (2542). "จดหมายเหตุพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคต". ใน ประชุมพงศาวดาร ฉบับกาญจนาภิเษก เล่ม 4. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร, กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์. .