หนี้/บทที่ 1

นิยาม
นิยาม.
หนี้ (obligation) เป็น ความสัมพันธ์ทางกฎหมายระหว่างบุคคลตั้งแต่สองฝ่ายขึ้นไป แต่ละฝ่ายจะมีกี่คนก็ได้ และด้วยความสัมพันธ์อันนี้ ฝ่ายที่เรียกว่า "เจ้าหนี้" มีสิทธิบังคับฝ่ายที่เรียกว่า "ลูกหนี้" ให้กระทำการหรืองดเว้นกระทำการอย่างใดอย่างหนึ่งเพื่อประโยชน์ของฝ่ายเจ้าหนี้ได้ หรือกล่าวอีกทำนองหนึ่ง คือ ฝ่ายลูกหนี้มีหน้าที่ต้องกระทำการหรืองดเว้นกระทำการอย่างใดอย่างหนึ่งเพื่อประโยชน์ของฝ่ายเจ้าหนี้
หนี้ในทำนองเงินตรานั้นเรียก "หนี้สิน" (debt) และมักเรียกกันสั้น ๆ ว่า "หนี้" ทำให้เข้าใจกันว่า หนี้เกี่ยวด้วยเรื่องเงินตราเสมอไป แต่อันที่จริงแล้ว หนี้สินเป็นเพียงรูปแบบหนึ่งของหนี้ และหนี้ปรากฏตัวหลากหลายรูปแบบ เช่น จินตหราจ้างเขียวเสวยให้ร้องเพลงให้หนึ่งเพลง และเขียวเสวยตกลง ด้วยความสัมพันธ์นี้ เขียวเสวยจึงต้องร้องเพลงตามที่ตกลง ความผูกพันที่เขียวเสวยจะต้องร้องเพลงนี้ก็จัดเป็นหนี้รูปแบบหนึ่ง โดยที่จินตราหราและเขียวเสวยต่างเป็นเจ้าหนี้ลูกหนี้ของกันและกันในลักษณะต่างตอบแทนกัน คือ จินตรามีหนี้ต้องให้ค่าจ้างแก่เขียวเสวย และมีสิทธิเรียกให้เขียวเสวยร้องเพลง ขณะที่เขียวเสวยนั้นมีหนี้ต้องร้องเพลงให้แก่จินตหรา และมีสิทธิเรียกให้จินตราชำระค่าจ้างได้
จะเห็นได้ว่า หนี้ของลูกหนี้เกี่ยวข้องกับกับสิทธิของเจ้าหนี้เสมอ สิทธิเช่นนี้เรียกว่า สิทธิเรียกร้อง (claim) และบางทีก็มีผู้เห็นว่า "หนี้" กับ "สิทธิเรียกร้อง" นั้นเป็นไวพจน์ (synonym) ของกันด้วย
ส่วนคำ "obligation" ที่แปลว่า หนี้ ในภาษาอังกฤษปัจจุบันนั้น มีรากมาจากคำ "obligacioun" ในภาษาอังกฤษมัชฌิมยุค (ค.ศ. 1250-1300) ซึ่งมีที่มาจากคำ "obligation" (อ็อบลีกาซียง) ในภาษาฝรั่งเศส อันรับมาจากคำ "obligātiōn" ในภาษาละตินตามลำดับ ทั้งหมดมีความหมายว่า ความผูกพัน (a binding)
สภาพแห่งหนี้
สภาพแห่งหนี้.
หนี้เป็นทรัพย์สินประเภทหนึ่ง ซึ่งมีราคา (valuable), ยึดถือเอาได้ (susceptible of being appropriated) และสามารถจำหน่ายจ่ายโอน (disposable) ไปได้เหมือนทรัพย์สินประเภทอื่น ๆ โดยวิธีโอนสิทธิเรียกร้อง
นอกจากนี้ เมื่อแบ่งตามประเภทแห่งสิทธิแล้ว หนี้เป็นบุคคลสิทธิ (personal right) ประเภทหนึ่ง เพราะมีแก่นสารเป็นสิทธิเรียกร้องระหว่างบุคคล และในฐานะที่เป็นบุคคลสิทธิ หนี้จึงรวมอยู่ในกองทรัพย์สิน (estate) ของบุคคลแต่ละคน แต่ในกองทรัพย์สินใช่ว่าจะมีแต่บุคคลสิทธิ ยังมีทรัพยสิทธิ (real right) หรือสิทธิที่มีแก่นสารเป็นทรัพย์สิน อยู่ด้วย
เมื่อบุคคลตาย กองทรัพย์สินของเขาจะเปลี่ยนไปเรียกว่า "กองมรดก" และจะตกทอดแก่ทายาทของเขา เพราะฉะนั้น ทายาทจึงจะต้องรับใช้หนี้ของผู้ตายต่อไปด้วย เว้นแต่บรรดาหนี้ที่ตามกฎหมายหรือตามสภาพแล้วเป็นเรื่องเฉพาะตัวของผู้ตายอย่างแท้จริง กล่าวคือ ไม่มีใครชำระแทนได้โดยแน่แท้ เช่น ผู้ตายหมั้นกับบุคคลอื่นไว้ เมื่อเขาตาย ใครก็ไม่สามารถไปสมรสแทนเขาได้ ในกรณีอย่างนั้น หนี้จะดับสูญไปโดยสภาพ
การเกิดหนี้
การเกิดหนี้.
หนี้เกิดขึ้นเพราะนิติกรรม และนิติเหตุ ทั้งสองประการนี้เป็นบ่อเกิดแห่งหนี้ หรือเรียกว่า มูลหนี้ (source of obligation)
นิติกรรม (legal transaction) คือ การที่บุคคลกระทำลงด้วยใจสมัครและโดยชอบด้วยกฎหมาย เพื่อก่อความสัมพันธ์ทางกฎหมายขึ้น ซึ่งอาจเป็นความสัมพันธ์ฝ่ายเดียว เช่น ให้คำมั่นว่าจะขายทรัพย์สินให้ ผู้ให้คำมั่นก็มีหน้าที่ต้องปฏิบัติตามคำมั่น คำมั่นจึงเป็นมูลแห่งหนี้ของเขา หรืออาจเป็นความสัมพันธ์หลายฝ่าย เช่น หลายคนตกลงทำสัญญากัน คู่สัญญาก็มีหน้าที่ต่อกันตามสัญญา สัญญาจึงชื่อว่าเป็นมูลแห่งหนี้ของคู่สัญญาเหล่านั้น
ส่วนนิติเหตุ (legal cause) คือ เหตุที่ทำให้บุคคลเกิดมีความสัมพันธ์ทางกฎหมายขึ้น อันเป็นเหตุที่กฎหมายกำหนดไว้ ไม่ว่าเขาจะสมัครใจหรือไม่ก็ตาม เหตุเช่นนี้แบ่งเป็นสี่ประเภท คือ ละเมิด (tort), จัดการงานนอกสั่ง (agency without authorisation), ลาภมิควรได้ (unjust enrichment) และบุคคลสถานะ เช่น หน้าที่ของบิดามารดาต่อบุตร เป็นต้นว่า แพรวพราวคุยโทรจิตกับเพื่อนขณะขับรถยนต์อยู่บนถนนหลวง จึงชนรถโดยสารสาธารณะเข้าอย่างจัง มีผู้บาดเจ็บและเสียชีวิตหลายคน แพรวพราวนับว่าทำละเมิดต่อผู้เสียหาย และต้องใช้ค่าสินไหมทดแทนให้แก่ผู้เสียหายเพราะกฎหมายบัญญัติไว้ ไม่ใช่เพราะความสมัครใจ การละเมิดของแพรวพราวเป็นนิติเหตุซึ่งก่อให้แพรวพราวมีหนี้ คือ ความผูกพันที่จะต้องใช้ค่าสินไหมทดแทน
บุคคลในหนี้
บุคคลในหนี้.
หนี้เป็นนิติกรรมแบบทวิภาคี (bilateral) กล่าวคือ มีคู่กรณีอยู่สองฝ่าย ฝ่ายหนึ่งเรียกว่า ลูกหนี้ (obligor หรือ debtor) มีหน้าที่ต้องกระทำหรือไม่กระทำการใด ๆ เพื่อประโยชน์ของอีกฝ่ายซึ่งเรียกว่า เจ้าหนี้ (obligee หรือ creditor) แต่ละฝ่ายอาจประกอบบุคคลหนึ่งคนหรือหลายคนก็ได้ กรณีที่บุคคลหลายคนเป็นเจ้าหนี้หรือลูกหนี้ร่วมกันนั้น เรียกว่า "หนี้ร่วม" (joint obligation) และเจ้าหนี้เช่นนั้นเรียก "เจ้าหนี้ร่วม" (joint obligee) ส่วนลูกหนี้เรียก "ลูกหนี้ร่วม" (joint obligor)
เจ้าหนี้และลูกหนี้เป็นองค์ประกอบสำคัญของหนี้ หากขาดฝ่ายหนึ่งไป ก็จะไม่มีหนี้ หรือหนี้อาจระงับสิ้นลงได้ สำหรับลูกหนี้นั้นต้องมีตัวตนแน่ชัด เพราะถ้าไม่รู้ว่าจะต้องเรียกให้ใครชำระหนี้ ก็ไม่ต่างกับว่าไม่มีหนี้ แต่เจ้าหนี้ในบางกรณีอาจไม่มีตัวแน่ชัดแต่แรกเริ่มก็ได้ เช่น พี่ม้าออกประกาศว่า จะให้เงินรางวัลสิบล้านบาทแก่ผู้ชนะเลิศการประกวดเดอะดาว เป็นการแสดงเจตนาผูกพันตัวเองด้วยคำมั่นว่าจะให้รางวัล แม้ยังไม่มีผู้รับคำมั่น แต่ก็ก่อหนี้ให้แก่พี่ม้า กล่าวคือ พี่ม้าได้เป็นลูกหนี้ตามความผูกพันนั้นแล้ว ต่อมา น้องลาชนะเลิศการประกวดดังกล่าว น้องลาจึงค่อยกลายเป็นเจ้าหนี้และมีสิทธิเรียกให้พี่ม้าจ่ายเงินรางวัลตามคำมั่นได้
ผลแห่งหนี้
ผลแห่งหนี้.
เมื่อหนี้เกิดขึ้น ลูกหนี้ย่อมมีหน้าที่ชำระหนี้ และเจ้าหนี้มีสิทธิเรียกให้ลูกหนี้ชำระหนี้ได้ตาม ป.พ.พ. ม. 194 เว้นแต่หนี้สองชนิดที่เรียกชำระกันมิได้ คือ หนี้โดยธรรม กับหนี้พ้นวิสัย
หนี้โดยธรรม
หนี้โดยธรรม.
หนี้โดยธรรม (natural obligation) คือ หนี้ที่ผูกพันคู่กรณีอยู่ในทางความรู้สึก เช่น ทางเกียรติยศ หรือทางศีลธรรม แต่ไม่สามารถฟ้องร้องบังคับกันให้ชำระได้ ได้แก่
1. หนี้ที่ขาดอายุความแล้ว ลูกหนี้บอกปัดไม่ชำระได้ตาม ป.พ.พ. ม. 193/10 แต่ถ้าชำระไปแล้ว จะเรียกคืนมิได้ตาม ป.พ.พ. ม. 193/28 ว. 1 ประกอบ ม. 408 (2) ซึ่งภาษาปากเรียกว่า "เสียค่าโง่"
2. หนี้ที่ขาดหลักฐาน เช่น สัญญาบางประเภทกฎหมายบังคับว่า จะฟ้องร้องกันได้ ต้องมีหลักฐานเป็นหนังสือมายืนยัน แต่เมื่อไม่มี เจ้าหนี้ก็ยกสัญญานั้นขึ้นว่ากล่าวไม่ได้ อย่างไรก็ดี ถ้าลูกหนี้ได้ชำระหนี้ไปแล้ว โดยที่รู้อยู่ว่าไม่จำเป็นต้องชำระ ลูกหนี้ก็เรียกสิ่งที่ชำระนั้นคืนมิได้เช่นกัน ตาม ป.พ.พ. ม. 407
3. หนี้ที่ชำระ "ตามหน้าที่ศีลธรรมหรือตามควรแก่อัธยาศัยในสมาคม" (in compliance with a moral duty or consideration of decency) เช่น บิดามารดาให้เงินส่งเสียบุตรเล่าเรียน เป็นหน้าที่ศีลธรรม หรือผู้ใหญ่ให้เงินเป็นสินน้ำใจแก่เด็กที่เก็บของหายได้แล้วนำไปส่งเจ้าพนักงาน เป็นอัธยาศัยในสมาคม หนี้ทำนองนี้จะบังคับกันให้ชำระไม่ได้ และเมื่อชำระแล้ว ก็เรียกคืนมิได้เช่นกัน ตาม ป.พ.พ. ม. 408 (3)
4. หนี้ที่ขัดต่อกฎหมายหรือศีลธรรมอันดี จะเรียกชำระมิได้ เพราะปราศจากมูลหนี้ กล่าวคือ หนี้เป็นโมฆะตาม ป.พ.พ. ม. 150 และถ้าได้ชำระหนี้ไปแล้ว จะเรียกทรัพย์สินที่ชำระคืนมิได้ด้วย ตาม ป.พ.พ. ม. 411
เช่น หม่ำกับโหน่งผิดใจกันเรื่องผู้ชาย หม่ำจึงจ้างเท่งไปตบศีรษะโหน่งให้หายแค้น สัญญาจ้างนี้ย่อมเป็นโมฆะ เพราะขัดทั้งต่อกฎหมายและต่อศีลธรรมอันดี ถ้าเท่งตกลงแล้วไม่ทำตามสัญญา หม่ำจะขอให้ศาลสั่งให้เท่งไปตบศีรษะโหน่งตามสัญญามิได้ หรือถ้าเท่งตบศีรษะโหน่ง แล้วหม่ำไม่ยอมจ่ายค่าจ้างตามสัญญา เท่งจะขอให้ศาลสั่งให้หม่ำจ่ายค่าจ้างมิได้ หรือถ้าหม่ำจ่ายค่าจ้างไปแล้ว มาทราบภายหลังว่า ไม่จำเป็นต้องจ่าย เพราะไม่มีมูลหนี้ หม่ำจะฟ้องเรียกเงินคืนมิได้เช่นกัน
5. หนี้อันเนื่องด้วยการพนันหรือขันต่อ เป็นหนี้ที่ไม่เกิดขึ้นจริง เพราะการพนันหรือขันต่อเป็นกิจกรรมอันขัดต่อกฎหมายและศีลธรรมอันดี ย่อมเป็นโมฆะไปตาม ป.พ.พ. ม. 150 ไม่เป็นมูลแห่งหนี้แต่ประการใด เพราะฉะนั้น ถ้าเป็นหนี้เป็นสินกันเพราะการพนันขันต่อ ลูกหนี้ก็ไม่จำต้องชำระหนี้ และเจ้าหนี้ก็ไม่มีสิทธิเรียกให้ชำระ แต่ถ้าชำระไปแล้ว ลูกหนี้ก็ไม่มีสิทธิเรียกคืนด้วย ตาม ป.พ.พ. ม. 853 ว. 1
หนี้ที่ไม่สมบูรณ์เหล่านี้ ถ้าเจ้าหนี้เอามาฟ้องร้องเพื่อขอให้ศาลบังคับให้ลูกหนี้ชำระ แล้วลูกหนี้ไม่ต่อสู้ ศาลก็สั่งให้ชำระได้ เช่น หนี้ที่ขาดอายุความ ถ้าลูกหนี้ไม่ต่อสู้ว่าขาดอายุความแล้ว ก็จะต้องถูกบังคับให้ชำระ ตาม ป.พ.พ. ม. 193/29
หนี้พ้นวิสัย
ความหมาย
หนี้พ้นวิสัย.
ความหมาย.
หนี้พ้นวิสัย (impossible obligation) คือ หนี้ที่ไม่มีทางปฏิบัติได้ เมื่อปฏิบัติไม่ได้ กฎหมายจึงไม่บังคับให้ปฏิบัติ
นิติกรรมที่มีวัตถุประสงค์เป็นการพ้นวิสัยเป็นโมฆะตาม ป.พ.พ. ม. 150 เช่น จ้างให้ไปเอาอ่าวไทยมาไว้หน้าบ้าน หรือจ้างให้ไปเอากระต่ายบนดวงจันทร์ลงมาให้ สัญญาจ้างนี้เป็นโมฆะ เพราะลูกจ้างย่อมไม่สามารถทำให้สำเร็จได้
หลักการนี้มีมาแต่โบราณกาล ดังปรากฏในประชุมกฎหมายแพ่ง (Corpus Iuris Civilis) ว่า "หน้าที่จะต้องทำสิ่งอันพ้นวิสัยนั้นไม่มี" (impossibilium nulla obligatio est, one cannot be obliged to perform impossible tasks หรือ ultra posse nemo obligatur, no one is obligated beyond what he is able to do)
ประเภท
ประเภท.
การพ้นวิสัยแบ่งเป็นสองประเภท คือ
1. การพ้นวิสัยเชิงวัตถุวิสัย (objective impossibility) เป็นการพ้นวิสัยที่มีมาแต่เดิมอยู่แล้ว กล่าวคือ สิ่งนั้น ๆ ไม่สามารถเป็นไปได้โดยสภาพ เป็นต้นว่า จ้างให้กินข้าวสารสามร้อยถังในเวลาหนึ่งวินาที กรณีเช่นนี้เรียก การชำระหนี้ตกเป็นพ้นวิสัย (performance being impossible)
2. การพ้นวิสัยเชิงอัตวิสัย (subjective impossibility) เป็นการพ้นวิสัยที่เกิดขึ้นภายหลัง กล่าวคือ เดิมสิ่งนั้น ๆ สามารถเป็นไปได้ แต่ต่อมาเกิดเหตุบางประการ จึงไม่อาจเป็นไปได้อีก เป็นต้นว่า ตกลงซื้อขายบ้านหลังหนึ่ง แต่ก่อนจะได้ส่งมอบบ้านกัน บ้านนั้นถูกคำสั่งศาลยึดเสียก่อน เป็นเหตุให้ผู้ขายไม่สามารถส่งมอบบ้านได้อีกต่อไป กรณีเช่นนี้เรียก การชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัย (performance becoming impossible) 
เมื่อการชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัย แม้ลูกหนี้ไม่ต้องชำระหนี้อีกต่อไป แต่ลูกหนี้อาจต้องรับผิดต่อเจ้าหนี้แทน ขึ้นอยู่กับว่า การพ้นวิสัยนั้นสืบเนื่องจากความผิดของลูกหนี้หรือไม่
ความรับผิดเมื่อการชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัย
กรณีที่เป็นความผิดของลูกหนี้
ความรับผิดเมื่อการชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัย.
กรณีที่เป็นความผิดของลูกหนี้.
เมื่อการชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัยโดยที่โทษลูกหนี้ได้ ลูกหนี้จะต้องรับผิดต่อเจ้าหนี้ ในการนี้ ลูกหนี้ต้องใช้ค่าสินไหมทดแทน (compensation) ให้แก่เจ้าหนี้สำหรับความเสียทั้งหลายที่เจ้าหนี้ต้องประสบเพราะลูกหนี้ไม่สามารถชำระหนี้นั้นได้ ตาม ป.พ.พ. ม. 218 ว. 1
ความผิดของลูกหนี้ ย่อมรวมถึง ความผิดของตัวแทนลูกหนี้ หรือของบุคคลที่ลูกหนี้ใช้ในการชำระหนี้ด้วย ตาม ป.พ.พ. ม. 220
ถ้าการชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัยเพียงบางส่วน และส่วนที่เหลือยังเป็นประโยชน์แก่เจ้าหนี้อยู่ ลูกหนี้ยังคงต้องชำระหนี้ส่วนที่เหลือนั้น และเจ้าหนี้ก็จำต้องรับชำระหนี้เช่นนั้นด้วย แต่ถ้าหนี้ส่วนที่เหลือดังกล่าวถึงชำระไปก็ไม่เป็นประโยชน์อีก เจ้าหนี้จึงจะมีสิทธิปฏิเสธไม่รับชำระหนี้ แล้วเรียกให้ลูกหนี้ใช้ค่าสินไหมทดแทน ตาม ป.พ.พ. ม. 218 ว. 2
เช่น เล่าปี่ฝากม้าโดยสารตัวหนึ่งไว้ที่เล่าขลุ่ย เล่าขลุ่ยสั่งให้เล่าแคน ลูกจ้าง ดูแลม้านั้นเอาไว้ แต่เล่าแคนเอาม้าออกไปขับขี่เล่น และม้าถูกหมากัดตัวขาดเป็นสองท่อน พอเล่าปี่กลับมารับม้าคืนก็ต้องตกใจแทบสิ้นสติ จึงเรียกให้เล่าขลุ่ยรับผิดชอบ ดังนี้ แม้ม้ายังมีตัวตนอยู่ แต่เล่าขลุ่ยย่อมไม่สามารถชำระหนี้ คือ ส่งมอบม้าคืนให้แก่เล่าปี่ ได้อีกต่อไป เพราะม้าในสภาพเช่นนั้นย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่การใช้โดยสารอีก และโดยที่การชำระหนี้ของเล่าขลุ่ยกลายเป็นพ้นวิสัยเช่นนี้ ก็สืบเนื่องจากความผิดของเล่าแคนซึ่งเล่าขลุ่ยใช้สอยในการชำระหนี้ อันเปรียบเสมือนความผิดของตัวเล่าขลุ่ยเอง เพราะเมื่อรับฝากทรัพย์สินเขาแล้ว เล่าขลุ่ยย่อมมีหน้าที่ระวังรักษาทรัพย์สินนั้นให้จงดี เล่าขลุ่ยจึงต้องใช้ค่าสินไหมทดแทนให้แก่เล่าปี่ฐานที่เล่าปี่เสียม้าตัวนั้นไป
กรณีที่ไม่เป็นความผิดของลูกหนี้
กรณีที่ไม่เป็นความผิดของลูกหนี้.
เมื่อการชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัย เพราะพฤติการณ์บางอย่างที่ไม่ใช่ความผิดของลูกหนี้แล้ว ลูกหนี้ไม่ต้องชำระหนี้นั้นอีกต่อไป และไม่ต้องรับผิดต่อเจ้าหนี้ด้วย ตาม ป.พ.พ. ม. 219 ว. 1
พฤติการณ์เช่นว่านี้ คือ เหตุสุดวิสัย (force majeure) และตามนิยามใน ป.พ.พ. ม. 8 เหตุวิสัยดังกล่าวต้องมีลักษณะสามประการ คือ
1. ไม่อาจป้องกันได้ (unpreventable) กล่าวคือ เป็นที่ยอมรับว่า เหตุนั้น ๆ อยู่เหนือความสามารถของมนุษย์ที่จะป้องกันได้โดยเด็ดขาด ความยากลำบากหรือภาระที่เพิ่มขึ้นจึงไม่นับว่าเป็นเหตุอันป้องกันมิได้ เช่น มีคดีจำเลยไม่ยอมทำถนนและวางท่อระบายน้ำตามสัญญา โดยอ้างว่าวัสดุขึ้นราคา ศาลฎีกาเห็นว่า ไม่ใช่เหตุสุดวิสัย
2. ไม่อาจคาดหมายได้ (unpredictable) เพราะถ้าลูกหนี้คาดหมายถึงเหตุการณ์นั้น ๆ ได้ เขาก็ย่อมสามารถเตรียมหลีกเลี่ยงหรือใช้วิจารณญาณพิจารณาความเสี่ยงต่าง ๆ ได้อยู่แล้ว เช่น มีคดีจำเลยรับลากจูงแพไม้ของโจทก์ แต่น้ำเชี่ยว แพจึงชนสะพานและแตก ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า ไม่เป็นเหตุสุดวิสัย เพราะเป็นอุบัติภัยที่คาดหมายและใช้ความระมัดระวังป้องกันได้ จำเลยต้องใช้ค่าเสียหายให้แก่โจทก์
3. ไม่อาจเอาชนะได้ (insurmountable) กล่าวคือ ลูกหนี้ไม่สามารถตอบโต้หรือเอาชนะเหตุการณ์นั้น ๆ ได้ เพราะถ้าเป็นความบกพร่องของฝ่ายลูกหนี้แล้ว ก็ไม่เป็นเหตุสุดวิสัย เช่น มีคดีซึ่งจำเลยมีหน้าที่ขายหุ้น แต่ต่อมาถูกกระทรวงการคลังสั่งระงับกิจการ จึงไม่สามารถทำธุรกรรมตามปรกติและขายหุ้นได้อีกต่อไป ศาลฎีกาเห็นว่า เป็นเหตุสุดวิสัย และไม่อาจถือได้ว่าจำเลยผิดสัญญาว่าจะขายหุ้น
ข้อตกลงระหว่างเจ้าหนี้กับลูกหนี้ว่า ลูกหนี้จะรับผิดแม้เป็นเหตุสุดวิสัย ไม่ขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน และแม้มีผลเป็นการยกเว้น ป.พ.พ. ม. 219 แต่ ม. 219 ไม่ใช่บทบัญญัติว่าด้วยความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชนเช่นกัน ข้อตกลงเช่นนี้จึงไม่เป็นโมฆะตาม ป.พ.พ. ม. 150 และ 151 อย่างไรก็ดี ปัจจุบันมีพระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2540 ข้อตกลงดังกล่าวอาจเข้าข่ายเป็นข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม ซึ่งจะใช้บังคับได้เพียงเท่าที่เป็นธรรมและสมควรแก่กรณี
กรณีลูกหนี้กลายเป็นคนไม่สามารถชำระหนี้ได้
กรณีลูกหนี้กลายเป็นคนไม่สามารถชำระหนี้ได้.
เมื่อก่อหนี้แล้ว ต่อมา ลูกหนี้ "กลายเป็นคนไม่สามารถชำระหนี้" (becoming unable to perform) นั้นได้อีก ป.พ.พ. ม. 219 ว. 2 ก็ให้ถือว่า การชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัยด้วย แต่ลูกหนี้จะต้องรับผิดหรือไม่ ก็สุดแต่ว่าการพ้นวิสัยนั้นเป็นความผิดของลูกหนี้หรือไม่
เช่น น้าเดชจ้างยาย่าเป็นนางแบบผม แต่ก่อนจะได้ถ่ายแบบ ยาย่าหนีบผมด้วยความร้อนเกินพอดี ผมเสียยับเยินจนต้องโกนทิ้งทั้งศีรษะ ยาย่าย่อมไม่เป็นนางแบบผมตามสัญญาจ้างได้อีกต่อไป การชำระหนี้ของยาย่ากลายเป็นพ้นวิสัย และโทษยาย่าได้ด้วย เพราะยาย่าย่อมมีหน้าที่ระมัดระวังสิ่งสำคัญอันจะใช้ในการชำระหนี้อยู่แล้ว ดังนั้น ยาย่าต้องรับผิดต่อน้าเดช โดยใช้ค่าสินไหมทดแทนความเสียหายที่น้าเดชได้รับอันเนื่องมาจากการที่ยาย่าไม่สามารถชำระหนี้ได้
วัตถุแห่งหนี้
วัตถุแห่งหนี้.
วัตถุแห่งหนี้ (subject matter of obligation) คือ สิ่งที่เจ้าหนี้เรียกให้ลูกหนี้ชำระ แบ่งเป็นสามอย่าง คือ ให้กระทำการ (performance), ให้งดเว้นกระทำการ (forbearance) และให้โอนทรัพย์สิน (transfer) คำว่า "วัตถุ" ในที่นี้มิได้หมายความว่า สิ่งของ ดังความหมายทั่วไป แต่หมายถึง สาระสำคัญ (ของหนี้)
สำหรับวัตถุแห่งหนี้นั้นมีประเด็นต้องศึกษาเป็นพิเศษอยู่สามประเด็น คือ วัตถุแห่งหนี้เป็นทรัพย์ วัตถุแห่งหนี้เป็นเงินตรา และวัตถุแห่งหนี้มีหลายอย่าง
วัตถุแห่งหนี้เป็นทรัพย์
ความหมาย
วัตถุแห่งหนี้เป็นทรัพย์.
ความหมาย.
ทรัพย์อันเป็นวัตถุแห่งหนี้ คือ ทรัพย์ที่ต้องใช้ชำระหนี้ เช่น ตกลงซื้อขายควายเผือกหนึ่งตัว หนี้ของผู้ซื้อคือชำระราคาควายให้แก่ผู้ขาย และหนี้ของผู้ขายคือส่งมอบควายให้แก่ผู้ซื้อ การชำระราคาและการส่งมอบควายเป็นวัตถุแห่งหนี้ ส่วนเงินที่จะชำระและควายที่ซื้อขายกันนั้นคือทรัพย์อันเป็นวัตถุแห่งหนี้
นักกฎหมายบางคนพอใจจะใช้ถ้อยคำว่า ทรัพย์เป็นวัตถุแห่งการชำระหนี้ (object of payment) เพราะเห็นว่าฟังแล้วเข้าใจได้ดีกว่าถ้อยคำ ทรัพย์เป็นวัตถุแห่งหนี้
กรณีที่ไม่รู้ตัวทรัพย์แน่ชัด
การก่อหนี้แม้ไม่รู้ตัวทรัพย์แน่ชัด
กรณีที่ไม่รู้ตัวทรัพย์แน่ชัด.
การก่อหนี้แม้ไม่รู้ตัวทรัพย์แน่ชัด.
ในเวลาก่อหนี้นั้น ทรัพย์อันเป็นวัตถุแห่งหนี้จะมีตัวอยู่แล้วหรือไม่ก็ได้ หรือแม้มีตัวอยู่ แต่ยังไม่ทราบเจาะจงว่าตัวไหนก็ได้ เช่น กล้วยไม้ซึ่งจะออกดอกในอีกสามเดือน จะซื้อขายกันล่วงหน้าก็ได้
ทว่า ตราบที่ยังไม่รู้ตัวทรัพย์อันเป็นวัตถุแห่งหนี้แน่ชัด ก็ยังไม่ถือว่ามีทรัพย์นั้น และเมื่อยังไม่มีทรัพย์ แม้จะได้ตกลงโอนกรรมสิทธิ์ในทรัพย์นั้นกันแล้ว กรรมสิทธิ์ก็จะยังไม่โอนจนกว่าจะได้รู้ตัวทรัพย์
ในกรณีที่ลูกหนี้กระทำการบางอย่าง ป.พ.พ. ม. 195 ว. 2 ก็ให้นับว่า รู้ตัวทรัพย์อันเป็นวัตถุแห่งหนี้แล้ว การกระทำเหล่านั้น คือ (1) ลูกหนี้ได้ทำสิ่งทั้งหลายที่ควรทำเพื่อส่งมอบทรัพย์นั้นครบถ้วนแล้ว เช่น ซื้อขายลำไยกันล่วงหน้า ครั้นลำไยออกผล ผู้ขายก็เก็บเกี่ยวและบรรจุลงตะกร้าเตรียมไว้ให้ผู้ซื้อมารับไป ดังนี้ เป็นอันรู้แล้วว่าลำไยในตะกร้านั้นเป็นทรัพย์ที่ผู้ขายต้องส่งมอบให้แก่ผู้ซื้อ หรือ (2) ลูกหนี้ได้เลือกกำหนดตัวทรัพย์อันเป็นวัตถุแห่งหนี้ โดยที่เจ้าหนี้ยินยอมด้วยแล้ว เช่น ซื้อขายลำไยกันล่วงหน้า โดยที่ผู้ขายกับผู้ซื้อมาดูสวนลำไยกันเพื่อชี้ว่าจะเอาลำไยจากต้นไหนบ้าง ดังนี้ เป็นอันรู้แล้วว่า ลำไยที่ออกผลจากต้นเหล่านั้นเป็นทรัพย์ที่ผู้ขายต้องส่งมอบให้แก่ผู้ซื้อในภายภาคหน้า
การทั้งสองข้างต้นจะมีผลให้ทรัพย์กลายเป็นวัตถุแห่งหนี้นับแต่ได้กระทำการนั้นเป็นต้นไป และกรรมสิทธิ์ในทรัพย์ก็จะโอนจากลูกหนี้ไปยังเจ้าหนี้ในเวลาเดียวกันนั้นด้วย ครั้นกรรมสิทธิ์โอนมาแล้ว เจ้าหนี้ย่อมกลายเป็นเจ้าของทรัพย์ แม้ทรัพย์ยังตกไม่ถึงมือเจ้าหนี้ก็ตาม และถ้าระหว่างนั้น ทรัพย์เกิดวินาศไป เจ้าหนี้ก็ต้องเผชิญความเสียหายเอง จะเอาผิดแก่ลูกหนี้มิได้อีก ตามหลักกฎหมายที่ว่า "ความวินาศแห่งทรัพย์ ตกเป็นพับแก่เจ้าของ" (res perit domino, the thing is lost to the owner) หรือกล่าวด้วยภาษาปากว่า ของของใคร คนนั้นรับผิดชอบเอง
การส่งมอบทรัพย์เมื่อรู้ประเภทแต่ไม่รู้ชนิด
การส่งมอบทรัพย์เมื่อรู้ประเภทแต่ไม่รู้ชนิด.
ถ้าลูกหนี้ต้องส่งมอบทรัพย์อันเป็นวัตถุแห่งหนี้ให้แก่เจ้าหนี้ และรู้แต่ประเภท (class) ของทรัพย์นั้น แต่ไม่รู้ชนิด (quality) ป.พ.พ. ม. 195 ว. 1 ก็ให้ถือตามสภาพของนิติกรรม หรือตามเจตนาของคู่กรณี เช่น ลูกดวงว่าจ้างปื๊ดมาถ่ายภาพตนในวันรับตำแหน่งตำรวจใหม่ โดยสั่งว่าจะเอาภาพเป็นไฟล์ดิจิทัล แต่ไม่ได้บอกกล่าวว่า ไฟล์นั้นให้ละเอียดมากน้อยเพียงไร อย่างไรก็ดี เนื่องจากลูกดวงเป็นลูกค้าประจำของปื๊ด และสั่งไฟล์ขนาด 6.0 เมกะพิกเซลเสมอ ครั้งนี้ ปื๊ดก็พึงถือเอาตามแบบอย่างครั้งก่อน ๆ โดยส่งไฟล์ที่มีความละเอียด 6.0 เมกะพิกเซลให้เช่นกัน นี้เป็นการวินิจฉัยตามสภาพของนิติกรรม
แต่ถ้าไม่อาจหยั่งทราบถึงสภาพของนิติกรรมหรือเจตนาของคู่กรณีได้ ป.พ.พ. ม. 195 ว. 1 ก็ให้ลูกหนี้ส่งมอบทรัพย์ชนิดปานกลาง (average) กล่าวคือ ไม่ดีที่สุด แต่ก็ไม่เลวที่สุด ให้แก่เจ้าหนี้ เช่น ในตัวอย่างเดียวกันนั้น ถ้าลูกดวงเป็นลูกค้าใหม่ หรือไม่อาจหยั่งทราบวัตถุประสงค์ของลูกดวงหรือสัญญาจ้างได้เลย ก็ให้ปื๊ดส่งไฟล์ขนาด 3.1 เมกะพิกเซล ซึ่งเป็นความละเอียดปานกลาง ให้แก่ลูกดวง
กรณีที่ทรัพย์มีลักษณะเฉพาะเจาะจง
กรณีที่ทรัพย์มีลักษณะเฉพาะเจาะจง.
เมื่อทรัพย์อันเป็นวัตถุแห่งหนี้เป็นทรัพย์เฉพาะสิ่ง (specific thing) กล่าวคือ ทรัพย์ซึ่งเป็นที่ประสงค์โดยเฉพาะเจาะจง หรือทรัพย์ซึ่งจะเอาทรัพย์อื่นมาทดแทนมิได้ และทรัพย์นั้นถึงแก่ความวินาศลง จะส่งผลให้การชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัยทีเดียว
ถ้าทรัพย์อันเป็นวัตถุแห่งหนี้ยังเป็นทรัพย์ทั่วไป (general thing) กล่าวคือ ยังไม่เป็นทรัพย์เฉพาะสิ่ง แต่ทรัพย์นั้นจะได้มาจากแหล่งหนึ่งแหล่งใดโดยเฉพาะ และแหล่งดังกล่าวเกิดวินาศจนเป็นเหตุให้ทรัพย์อย่างนั้นวินาศไปด้วยทั้งหมด หรือถ้าลูกหนี้โอนทรัพย์อย่างนั้นให้แก่บุคคลอื่นไปหมดแล้ว จนไม่มีเหลือจะส่งมอบให้แก่เจ้าหนี้ได้อีก ก็ถือว่า การชำระหนี้กลายเป็นพ้นวิสัยเช่นกัน
เช่น แม่ชีกรรมะไชโยปลุกเสกจานบินหนึ่งพันชุด อาชามอุบลแห่งบ้านสวนพีระพิษทราบข่าว จึงติดต่อขอเช่าจำนวนห้าร้อยชุด ("เช่า" ในที่นี้หมายความว่า ซื้อขาย ใช้สำหรับของขลังหรือศักดิ์สิทธิ์) และแม่ชีกรรมะไชโยตกลงให้เช่า อาชามอุบลจึงโอนค่าเช่ามาให้ทางธนาคาร แต่ก่อนที่แม่ชีกรรมะไชโยจะได้ส่งจานบินให้แก่อาชามอุบลนั้น แม่ชีทศพวงทราบเรื่องการปลุกเสกเช่นกัน จึงโทรศัพท์มาขอเช่าจานบินทั้งพ้นชุด และรับปากจะให้ค่าเช่าเป็นสองเท่า แม่ชีกรรมะไชโยได้ฟังจำนวนเงินแล้วก็ตกลง และส่งจานบินทั้งหนึ่งพันชุดนั้นไปให้แม่ชีทศพวงทันที เป็นเหตุให้แม่ชีกรรมะไชโยไม่มีทรัพย์จะชำระหนี้อีก กล่าวคือ แม่ชีกรรมะไชโยไม่มีจานบินจะส่งมอบให้แก่อาชามอุบลอีก เพราะฉะนั้น การชำระหนี้ของแม่ชีกรรมะไชโยจึงกลายเป็นพ้นวิสัย และความพ้นวิสัยนี้โทษแม่ชีกรรมะไชโยได้ แม่ชีกรรมะไชโยจึงต้องรับผิดต่ออาชามอุบล
วัตถุแห่งหนี้เป็นเงินตรา
วัตถุแห่งหนี้เป็นเงินตรา.
ในบรรดาทรัพย์อันเป็นวัตถุแห่งหนี้นั้น เงินตรา (money) พิเศษยิ่งกว่าทรัพย์อื่นดังนี้
1. เงินตรานั้นออกดอกออกผลเสมอ กล่าวคือ ถ้าลูกหนี้มีหนี้เงินต้องชำระ แล้วไม่ชำระ เงินจำนวนนั้นจะเกิดดอกเบี้ย
2. เงินตราไม่ใช่สินค้า ไม่มีชนิดดี เลว หรือปานกลางเหมือนทรัพย์อื่น จึงไม่มีปัญหาให้พิจารณาว่า ลูกหนี้ต้องส่งมอบเงินตราคุณภาพใดให้แก่เจ้าหนี้อย่างกรณีทรัพย์ทั่วไป แต่ถ้ากำหนดกันให้ชำระเงินตราที่เลิกใช้แล้วในเวลาชำระ ป.พ.พ. ม. 197 ก็ให้ถือว่า ไม่ได้กำหนดให้ใช้เงินตราชนิดนั้นเลย เพราะเป็นธรรมดาอยู่ว่า เงินตราเลิกใช้แล้วเอามาใช้อีก จะมีประโยชน์อันใด
3. ถ้ากำหนดกันให้ชำระหนี้ด้วยเงินตราต่างประเทศ ป.พ.พ. ม. 196 ว. 1 ว่า จะชำระด้วยเงินไทยก็ได้ บทบัญญัตินี้ให้ลูกหนี้มีสิทธิเลือก ไม่ใช่บทบังคับ อนึ่ง นักกฎหมายเห็นว่า ถ้าคู่กรณีตกลงกันว่า ต้องชำระหนี้ด้วยเงินตราต่างประเทศเท่านั้น ห้ามใช้เงินไทย ข้อตกลงนี้เป็นโมฆะ เพราะขัดกับหลักที่ว่า เงินไทยก็ใช้ชำระหนี้ได้โดยชอบด้วยกฎหมาย แต่ศาลไทยเห็นว่า ข้อตกลงอย่างนั้นไม่เป็นโมฆะ
4. ถ้าจะแลกเปลี่ยนเงินตรา ป.พ.พ. ม. 196 ว. 2 ให้ใช้ "อัตราแลกเปลี่ยนเงิน ณ สถานที่และในเวลาที่ใช้เงิน" (rate of exchange in effect in the place of payment at the time of payment) และนักกฎหมายเห็นว่า บทบัญญัตินี้เกี่ยวข้องกับความสงบเรียบร้อยของประชาชน คู่สัญญาไม่อาจตกลงกันเป็นอื่นได้ตาม ป.พ.พ. ม. 151 กล่าวคือ คู่สัญญาไม่อาจตกลงกันใช้อัตราแลกเปลี่ยน ณ สถานที่และเวลาอื่นนอกเหนือไปจากตาม ป.พ.พ. ม. 196 ว. 2 ได้
วัตถุแห่งหนี้มีหลายอย่าง
ลักษณะ
วัตถุแห่งหนี้มีหลายอย่าง.
ลักษณะ.
ในการชำระหนี้ ลูกหนี้อาจต้องทำการหลายอย่าง และเจ้าหนี้มีสิทธิเรียกให้ลูกหนี้ทำทุกอย่าง หากลูกหนี้ชำระหนี้ไม่ครบ เจ้าหนี้ก็มีสิทธิเรียกให้ทำจนครบ เช่น ซื้อขายบ้านพร้อมเครื่องเรือนในบ้านและที่ดินที่ตั้งบ้าน ผู้ขายมีหนี้ต้องชำระสามอย่าง คือ ส่งมอบบ้าน ส่งมอบเครื่องเรือน และส่งมอบที่ดินให้แก่ผู้ซื้อ
แต่บางกรณี ลูกหนี้เลือกทำการบางอย่างก็พอแล้ว หนี้เช่นนี้เรียกว่า หนี้เลือกชำระได้ (alternative obligation) เช่น ผู้ซื้อโทรศัพท์สั่งผู้ขายว่า ขอซื้อไข่เป็ด ไข่ไก่ หรือไข่ห่านก็ได้ หนี้ของผู้ขาย คือ ส่งมอบไข่เป็ด ไข่ไก่ หรือไข่ห่านอย่างใดอย่างหนึ่งให้แก่ผู้ขาย แล้วแต่จะเลือกกัน
แต่หนี้เลือกชำระได้นั้นต่างจากหนี้ที่มีเบี้ยปรับและหนี้ที่ต้องชำระตามลำดับ เพราะหนี้สองประการหลังนั้นไม่ใช่ว่าคู่กรณีมีสิทธิเลือกชำระได้ หนี้มีเบี้ยปรับ คือ หนี้ที่ไม่ชำระแล้วจะต้องเสียเงินจำนวนหนึ่งเป็นเบี้ยปรับให้แก่เจ้าหนี้ ไม่ได้หมายความว่า ลูกหนี้จะเลือกเสียเบี้ยปรับแทนชำระหนี้ได้ ทำนองเดียวกัน ไม่ได้หมายความว่า เจ้าหนี้มีสิทธิเรียกให้ลูกหนี้เสียเบี้ยปรับแทนเรียกให้ชำระหนี้ โดยที่ลูกหนี้ยังไม่ได้ผิดนัดชำระหนี้ ส่วนหนี้ที่ต้องชำระตามลำดับ เช่น ผู้ซื้อผู้ขายตกลงกันว่า ถ้าผู้ขายส่งมอบสินค้าให้แก่ผู้ซื้อไม่ได้ ผู้ขายต้องคืนราคาสินค้าที่ผู้ซื้อแล้วให้แก่ผู้ซื้อ ไม่ได้หมายความว่า ผู้ขายมีสิทธิคืนเงินแล้วจะได้ไม่ต้องส่งมอบสินค้า โดยที่ยังมีสินค้าส่งมอบให้ได้อยู่ แต่ถ้าลูกหนี้ชำระหนี้ลำดับหลังก่อนหนี้ลำดับแรก แล้วเจ้าหนี้รับชำระโดยไม่โต้แย้ง หรือถ้าเจ้าหนี้เรียกชำระหนี้ลำดับหลังก่อนเอง ศาลไทยถือว่า เจ้าหนี้สละสิทธิเรียกชำระหนี้ลำดับแรกแล้ว
การเลือกชำระหนี้
ผู้มีสิทธิเลือก
การเลือกชำระหนี้.
ผู้มีสิทธิเลือก.
สำหรับหนี้เลือกชำระได้นั้น เมื่อเลือกชำระหนี้อย่างหนึ่งอย่างใดและชำระหนี้นั้นแล้ว ก็ไม่ต้องชำระหนี้อย่างอื่นอีก ลูกหนี้เป็นอันหลุดจากความผูกพัน แต่ใครจะเป็นผู้เลือกหนี้ที่ลูกหนี้จะต้องชำระ ก็สุดแต่เจ้าหนี้กับลูกหนี้จะตกลงกัน อาจเป็นเจ้าหนี้ ลูกหนี้ หรือบุคคลภายนอกก็ได้ สิทธินี้เรียกว่า "สิทธิเลือก" (right of choice)
ในกรณีที่เจ้าหนี้หรือลูกหนี้มีสิทธิเลือก และมีเวลากำหนดไว้ให้ใช้สิทธิด้วย แต่ผู้นั้นไม่เลือกภายในเวลาดังกล่าว ป.พ.พ. ม. 200 ว. 1 ให้สิทธิเลือกไปอยู่ที่คู่กรณีฝ่ายตรงข้ามแทน เช่น ถ้าเจ้าหนี้มีสิทธิเลือกภายในเวลาที่กำหนด และพ้นเวลานั้นไปแล้วเจ้าหนี้ก็ยังไม่ได้เลือก สิทธิเลือกจะตกแก่ลูกหนี้แทน
ในกรณีที่บุคคลภายนอก (third party) กล่าวคือ บุคคลที่ไม่ได้เป็นคู่สัญญา มีสิทธิเลือก แล้วบุคคลภายนอก "ไม่อาจจะเลือกได้ก็ดี หรือไม่เต็มใจจะเลือกก็ดี" (unable to make the choice or has no intention to make the choice) ป.พ.พ. ม. 201 ว. 2 ให้สิทธิเลือกนั้นไปอยู่ที่ลูกหนี้แทน เช่น แม้วกับมาร์คซื้อขายที่ดินกันหนึ่งแปลงเพื่อใช้สร้างสนามบินแหนมงูเห่า แม้วเป็นผู้ขาย มาร์คเป็นผู้ซื้อ แม้วรับค่าที่ดินจากมาร์คมาแล้ว โดยตกลงกันว่า แม้วจะโอนที่ดินบริเวณถนนรัชดาภิเษกหรือบริเวณถนนพัฒน์พงศ์ให้แก่มาร์ค ตามที่อ้อ ภริยาของแม้ว กำหนด อ้อจึงเป็นบุคคลภายนอกผู้มีสิทธิเลือกหนี้ที่แม้วจะต้องชำระต่อมาร์ค แต่อ้อผิดใจกับแม้วอยู่ เพราะจับได้ว่า แม้วแอบไปแปลงเพศมาตามคำแนะนำของเจ๊เพ็ญ เพื่อนสาวคนสนิท อ้อจึงไม่ยอมเลือก ดังนี้ ถือว่าอ้อไม่เต็มใจจะเลือก และสิทธิเลือกย่อมตกแก่แม้วผู้เป็นลูกหนี้แทน เพราะฉะนั้น แม้วต้องเลือกเองว่า จะโอนที่ดินบริเวณใดให้แก่มาร์ค
ถ้ากำหนดเวลาให้เลือก แล้วบุคคลภายนอกไม่เลือกภายในเวลานั้น ก็ถือว่า บุคคลภายนอกไม่เต็มใจจะเลือกเช่นกัน
ในกรณีที่ไม่ได้ตกลงกันให้ใครเป็นผู้เลือก ป.พ.พ. 198 ว่า ให้ลูกหนี้มีสิทธิเลือก ทั้งนี้ เพราะลูกหนี้เป็นฝ่ายเสียประโยชน์ในมูลหนี้ เมื่อมีข้อสงสัย จึงต้องตีความให้เป็นคุณแก่ลูกหนี้ตามหลักการใน ป.พ.พ. ม. 11
วิธีเลือก
วิธีเลือก.
วิธีเลือกชำระหนี้นั้น ถ้าเจ้าหนี้หรือลูกหนี้เป็นผู้เลือก ให้ผู้เลือกแสดงเจตนาเลือกต่อคู่กรณีฝ่ายตรงข้ามตาม ป.พ.พ. ม. 199 ว. 1 เช่น เจ้าหนี้เลือกโดยแสดงเจตนาเลือกต่อลูกหนี้ หรือลูกหนี้เลือกโดยแสดงเจตนาเลือกต่อเจ้าหนี้ แต่ถ้าผู้เลือกเป็นบุคคลภายนอก ป.พ.พ. ม. 202 ว. 1 ว่า ให้บุคคลภายนอกแสดงเจตนาเลือกต่อลูกหนี้ แล้วให้ลูกหนี้แจ้งเจตนานั้นให้เจ้าหนี้ทราบอีกต่อหนึ่ง
ในการเลือก คู่กรณีอาจตกลงกันกำหนดเวลาให้ผู้มีสิทธิเลือกใช้สิทธิก็ได้
ในกรณีที่เจ้าหนี้หรือลูกหนี้มีสิทธิเลือก และไม่ได้กำหนดเวลาเลือกไว้ ป.พ.พ. ม. 200 ว. 2 ว่า เมื่อถึงกำหนดชำระหนี้ ฝ่ายที่ไม่มีสิทธิเลือกจะกำหนดเวลาตามสมควร แล้วแจ้งให้อีกฝ่ายหนึ่งเลือกภายในกำหนดนั้นก็ได้ ถ้าไม่ใช้สิทธิภายในกำหนดดังกล่าว ก็จะเกิดผลตาม ป.พ.พ. ม. 200 ว. 1 ดังอธิบายมาแล้ว
ความพ้นวิสัยของหนี้เลือกชำระได้
ความพ้นวิสัยของหนี้เลือกชำระได้.
ในกรณีที่หนี้ใดหนี้หนึ่งในบรรดาที่เลือกชำระได้นั้นตกเป็นพ้นวิสัยหรือกลายเป็นพ้นวิสัย ป.พ.พ. ม. 202 ก็ให้เลือกชำระแต่หนี้ที่เหลืออยู่ซึ่งไม่พ้นวิสัย
แต่ถ้าการพ้นวิสัยนั้นโทษฝ่ายที่ไม่มีสิทธิเลือกได้ ป.พ.พ. ม. 202 ก็ให้ถือว่า หนี้พ้นวิสัยไปทั้งสิ้น กล่าวคือ ฝ่ายลูกหนี้ไม่ต้องชำระหนี้อีกโดยสิ้นเชิง
เช่น นางสันธมารว่าจ้างรถเสนให้เดินทางไปคชปุรนคร แล้วเก็บเกี่ยวมะม่วงไม่รู้หาวหรือมะนาวไม่รู้โห่มาให้หนึ่งกระบุง จะเอาอย่างไหนมาก็ได้แล้วแต่รถเสนจะตัดสินใจ หนี้ของรถเสนจึงเลือกชำระได้ ฝ่ายรถเสนนั้นรับจ้างแล้วก็รุดไปยังคชปุรนคร แต่ระหว่างทาง ห่าลงคชปุรนคร มะม่วงไม่รู้หาวล้มตายทั้งสวน ส่วนมะนาวไม่รู้โห่ยังดีอยู่ หนี้ที่รถเสนจะต้องส่งมอบมะม่วงไม่รู้หาวจึงกลายเป็นพ้นวิสัยไป แต่หนี้ที่จะต้องส่งมอบมะนาวไม่รู้โห่ยังใช้บังคับได้ไม่เป็นพ้นวิสัย และรถเสนคงต้องชำระหนี้นั้นอยู่
อย่างไรก็ดี ปรากฏว่า ที่ห่าลงเมืองนั้น แท้จริงแล้วนางสันธมารสั่งให้ลูกน้องขับเครื่องบินโปรยเชื้อโรคเหนือเมือง ด้วยต้องการให้รถเสนถึงแก่ความตายอยู่ที่เมืองดังกล่าว แต่รถเสนไม่ตาย เพราะแวะพักที่โรงเตี๊ยมฤๅษี สาขาหิมพานต์ สองคืน จึงไปถึงเมืองช้ากว่าปรกติ ฉะนั้น การที่มะม่วงไม่รู้หาวล้มตายลงจึงโทษนางสันธมารซึ่งเป็นคู่กรณีฝ่ายที่ไม่มีสิทธิเลือกชำระหนี้ได้ เป็นเหตุให้หนี้ของรถเสนตามสัญญาจ้างกลายเป็นพ้นวิสัยทุกประการ และรถเสนหลุดพ้นจากการชำระหนี้โดยสิ้นเชิง กล่าวคือ ไม่ต้องส่งมอบทั้งมะม่วงไม่รู้หาวและมะนาวไม่รู้โห่ให้แก่นางสันธมารอีก แม้ว่ามะนาวไม่รู้โห่มิได้เสียหายไปด้วยก็ตาม
ฎ. บางฉบับ
เชิงอรรถ