ตำบลเวียงต้า

เวียงต้า เป็น 1 ใน 9 ตำบลของอำเภอลอง จังหวัดแพร่ เป็นชุมชนโบราณที่ตั้งของศูนย์กลางการปกครองของเวียงต้า (เมืองต้า) มีวัดต้าเวียงเป็นวัดหลวงกลางเวียง และเวียงปูซึ่งเป็นเวียงบริวารของเวียงต้า
== ที่ตั้งและอาณาเขต ==
ตำบลเวียงต้ามีอาณาเขตติดต่อกับอำเภอและจังหวัดใกล้เคียงดังนี้
ทิศเหนือ ติดต่อกับตำบลห้วยหม้าย (อำเภอสอง) และตำบลวังหลวง ตำบลทุ่งแค้ว (อำเภอหนองม่วงไข่)
ทิศใต้  ติดต่อกับตำบลต้าผามอก และตำบลบ้านปิน
ทิศตะวันออก ติดต่อกับตำบลวังหงส์ (อำเภอเมืองแพร่) และตำบลต้าผามอก
ทิศตะวันตก ติดต่อกับตำบลนาสัก และตำบลจางเหนือ (อำเภอแม่เมาะ จังหวัดลำปาง)
== ประวัติ ==
เมืองต้า เป็นที่ราบแคบในหุบเขา มีห้วยแม่ต้าลำห้วยสาขาใหญ่ของแม่น้ำยมไหลผ่าน มีการสร้างบ้านแปลงเมืองต้าเนื่องจากมีแหล่งแร่เหล็กที่เรียกว่า “บ่อต้า” หรือ “บ่อเหล็กต้า” ปรากฏร่องรอยการถลุงตั้งแต่ยุคโลหะจึงดึงดูดผู้คนให้เข้ามาตั้งถิ่นฐานเป็นชุมชนขนาดเล็ก อีกทั้งตั้งอยู่บนเส้นทางคมนาคมทางบก คือ เมืองลอง – เมืองต้า – เมืองสอง – เมืองน่าน – กลุ่มเมืองพะเยา เชียงแสน เชียงราย หรือ เมืองลอง – เมืองต้า – เมืองแพร่ ดังสมัยพญาเมกุ(กษัตริย์ล้านนา พ.ศ. 2094–2107) เคยใช้เส้นทางผ่านเมืองต้า เมื่อเสด็จกลับจากการทำสงครามกับล้านช้างจะขึ้นเมืองพระนครเชียงใหม่ใน พ.ศ. 2101 ดังตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่กล่าวว่า
“...เดือน ๗ ออก ๒ ฅ่ำ ลุกแต่แก่งไปนอนยางคุนสะเอยียบ ๘๐๐๐ วา ยางคุนไปนอนป่าเลา ๑๒๐๐๐ วา ป่าเลาไปนอนเมืองสอง ๑๐๐๐๐ วา เมืองสองไปนอนวังฅำ ๕๐๐๐ วา วังฅำไปนอนป่าเสี้ยว ๑๒๐๐๐ วา ป่าเสี้ยวรอดแพล่ ๑๒๐๐๐ วา อยู่เมืองแพล่ ๑๒ วัน เดือน ๗ แรม ๑๓ ฅ่ำนำพระญาเชียงเลิอ (พญาเชียงเลือก หรือ พญาเชียงเรือ – ผู้เขียน) หื้อกินเมืองแพร่ แต่เมืองแพล่มานอนคราวตนหัว ๕๐๐๐ วา คราวตนหัวหัวมานอนน้ำต้า ๙๐๐๐ วา อยู่น้ำต้าวัน ๑ น้ำต้ามานอนห้วยส้ม ๙๓๐๐ วา ห้วยสมมานอนน้ำเมาะ ๙๒๐๐ วา น้ำเมาะรอดนคอร ๑๓๕๐๐ วา เดือน ๗ แรม ๑๓ ฅ่ำ นำจตุปริหมอฅำกินเมืองนคอร…”
ส่วนเส้นทางน้ำเมื่อเมืองลองเป็นชุมทางสถานีการค้าขนาดใหญ่ของแอ่ง ได้ขยายตัวขึ้นมาตอนเหนือเพื่อแสวงหาทรัพยากร เส้นทางน้ำจึงใช้เพียงลำเลียงสินค้าเหล็กและของป่าที่เก็บได้จากชุมชนนี้ลงสู่แม่น้ำยมเท่านั้น เพราะเป็นลำห้วยระยะสั้นๆ ไม่สามารถเชื่อมต่อกับแอ่งภายนอกได้ กอปรกับการขยายตัวของอาณาจักรล้านนาในรัชสมัยพระเจ้าติโลกราช (พ.ศ. 1984–2030) ที่ทรงมีนโยบายขยายพระราชอาณาเขตออกไปให้กว้างขวาง จึงทรงทำสงครามกับหัวเมืองต่างๆ โดยเฉพาะเมืองน่านและเมืองแพร่ ด้วยเหตุนี้จึงเป็นปัจจัยสำคัญในการสร้างเมืองต้าเพื่อเป็นฐานกำลังให้กองทัพหลวงเชียงใหม่  จากตำนานเมืองต้ากล่าวว่าสร้างเมืองต้าโดยเจ้าเมืองลำปางเพื่อเป็นเมืองหน้าด่านระหว่างเมืองลำปางกับเมืองแพร่  เมื่อพิจารณาจากบริบทเหตุการณ์แล้วควรสร้างขึ้นในช่วงเจ้าหมื่นด้งนครเป็นเจ้าเมืองลำปาง (พ.ศ. 1980–1992) และสร้างขึ้นก่อนยึดได้เมืองแพร่ พ.ศ. 1986 และเมืองน่าน พ.ศ. 1992 ดังนั้นปัจจัยสำคัญของการก่อรูปเมืองต้าคือการขยายตัวของอาณาจักรล้านนา จึงได้สร้างบ้านแปลงเมืองต้าขึ้นราวปลายพุทธศตวรรษที่ 20 (พ.ศ. 1901–2000) ซึ่งเมืองต้ามีการสร้างเวียงขึ้น 2 แห่ง คือ เวียงต้า เป็นเวียงศูนย์กลางการปกครองของเมืองต้า และเวียงปู เป็นเวียงบริวาร
"เวียงต้า" (บ้านต้าม่อนและบ้านต้าเวียง) เวียงต้าอยู่เหนือเวียงลองประมาณ 37 กิโลเมตร เป็นศูนย์กลางการปกครองของเมืองต้า  มีวัดต้าเวียงเป็นวัดหลวงกลางเวียง ตัวเวียงเป็นรูปเกือกม้า มีคูน้ำ 1 ชั้น กำแพงดิน 2 ชั้นล้อมรอบ 3 ด้าน ด้านทิศตะวันออกกำแพงเวียงติดห้วยแม่ต้าและสร้างกำแพงบรรจบกับหน้าผาสูงด้านตะวันตกที่มีถ้ำใช้หลบภัย ดังปรากฏตำนาน พญาอุปเสน เจ้าเมืองต้า และญาติวงศ์เข้าหลบภัยและสิ้นชีวิตภายในถ้ำจึงเรียกว่า “ผาเจ้า” เวียงต้ามีชัยภูมิที่ดี คือ ด้านหน้าติดแม่น้ำและด้านหลังติดหน้าผา การสร้างอย่างแน่นหนาเช่นนี้ เพราะเป็นเวียงหน้าด่านด้านตะวันออกให้เมืองลำปางและด้านเหนือให้เมืองลอง ในยามสงบก็เป็นศูนย์กลางควบคุมผลผลิตของเมืองต้า ส่งส่วยให้เมืองลองกับเมืองลำปาง สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นพร้อมเมืองต้าช่วงระหว่าง พ.ศ. 1980–1986
"เวียงปู" (บ้านต้าม่อนและบ้านเย็น) เป็นเวียงที่ตั้งอยู่เหนือสุดแอ่งลอง ห่างจากเวียงต้าประมาณ 1 กิโลเมตร ตัวเวียงเป็นรูปวงกลม มีคูน้ำ 1 ชั้น กำแพงดิน 2 ชั้น เป็นเวียงบริวารของเวียงต้า เวียงปู(ภูเขา) ตั้งบนเนิน ภายในเวียงไม่ปรากฏศาสนสถาน เป็นป้อมปราการสามารถมองเห็นได้รายรอบ อยู่ไม่ไกลจากเวียงศูนย์กลางสามารถยกกำลังเข้าช่วยเหลือได้ทันท่วงที ดังนั้นเวียงปูจัดเป็นเวียงรูปแบบเดียวกับเวียงลัวะของเมืองลอง สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นเวลาใกล้เคียงกับเวียงต้าในปลายพุทธศตวรรษที่ 20 (พ.ศ. 1901–2000)
== การแบ่งเขตการปกครอง ==
=== การปกครองส่วนภูมิภาค ===
ตำบลเวียงต้าแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 10 หมู่บ้าน ได้แก่
{|
|หมู่ 1
|
|บ้านแป้น
|
|(Ban Paen)
|
|
|หมู่ 7
|
|บ้านหัวฝาย
|
|(Ban Hua Fai)
|-
|หมู่ 2
|
|บ้านเหล่า
|
|(Ban Lao)
|
|
|หมู่ 8
|
|บ้านเหล่าศรีภูมิ
|
|(Ban Lao Si Phum)
|-
|หมู่ 3
|
|บ้านม่อน
|
|(Ban Mon)
|
|
|หมู่ 9
|
|บ้านสันติสุข
|
|(Ban Santisuk)
|-
|หมู่ 4
|
|บ้านน้ำดิบ
|
|(Ban Nam Dip)
|
|
|หมู่ 10
|
|บ้านแสนทอง
|
|(Ban Saen Thong)
|-
|หมู่ 5
|
|บ้านแหลง
|
|(Ban Laeng)
|
|
|
|
|
|
|
|-
|หมู่ 6
|
|บ้านผาลาย
|
|(Ban Pha Lai)
|
|
|
|
|
|
|
|}
=== การปกครองส่วนท้องถิ่น ===
ท้องที่ตำบลเวียงต้า มีองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เพียงแห่งเดียว คือ เทศบาลตำบลเวียงต้า ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเวียงต้าทั้งหมด ซึ่งเป็นสภาตำบลเวียงต้าที่จัดตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2516 และยกฐานะขึ้นเป็นองค์การบริหารส่วนตำบลเวียงต้าในวันที่ 30 มกราคม พ.ศ. 2539
เมื่อองค์การบริหารส่วนตำบลเวียงต้า จังหวัดแพร่ มีความเจริญก้าวหน้ามากขึ้น องค์การบริหารส่วนตำบลเวียงต้าได้ยกฐานะขึ้นเป็น เทศบาลตำบลเวียงต้า ตามประกาศกระทรวงมหาดไทย เมื่อวันที่ 25 มกราคม พ.ศ. 2551 และมีผลในวันที่ 1 กุมภาพันธ์ปีเดียวกัน
== อ้างอิง ==
เวียงต้า
เวียงต้า
อำเภอลอง