การแปลสัมผัสผิด

การแปลสัมผัสผิด หรือ สัมผัสลวง หรือ การแปลสิ่งเร้าทางสัมผัสผิด
(Tactile illusion)
เป็นการแปลสิ่งเร้าผิดของระบบประสาทรับรู้สัมผัส
การแปลสัมผัสผิดบางอย่างจะต้องขยับนิ้วหรือมือ และบางอย่างก็เกิดได้โดยไม่ต้องขยับ (เช่น มีสิ่งเร้าภายนอกมาสัมผัสกับผิวหนัง)
ในหลายปีที่ผ่านมา นักวิจัยที่ศึกษาเรื่องการรับรู้ได้สนใจเรื่องนี้เพิ่มขึ้น ทำให้ได้ค้นพบสัมผัสลวงแบบใหม่ ๆ และมีการกล่าวถึงพวกมันในวรรณกรรมวิทยาศาสตร์ประชานิยม
สัมผัสลวงบางอย่างจะคล้ายกับภาพลวงหรือเสียงลวง ซึ่งแสดงนัยว่า ระบบรับความรู้สึกต่าง ๆ อาจแปลผลคล้าย ๆ กัน
แต่สัมผัสลวงอย่างอื่น ๆ ก็ไม่มีอะไรที่คล้ายกันทางตาหรือทางหู
== แบบไม่ต้องขยับโดยเนื่องกับพื้นที่-เวลา ==
สัมผัสลวงหลายอย่างเกิดจากลำดับของสิ่งเร้าที่มาสัมผัสกับผิวหนังที่อยู่นิ่ง ๆ
สัมผัสลวงเนื่องกับพื้นที่-เวลาที่รู้จักดีที่สุดอย่างหนึ่งก็คือ สัมผัสลวงแบบกระต่าย ที่การเคาะผิวหนังสองที่ตามลำดับทำให้รู้สึกว่า ได้เคาะผิวหนังในระหว่างด้วย สัมผัสลวงแบบกระต่าย (cutaneous rabbit illusion) ซึ่งเรียกอีกอย่างในภาษาอังกฤษว่า sensory saltation (การกระโดดทางความรู้สึก) ก็เกิดทางตาด้วย ทางหูด้วย
ปรากฏการณ์เทา (tau effect) เป็นการรับรู้ระยะทางที่ผิดพลาด ที่การเคาะผิวหนังในระยะเท่า ๆ กันทำให้สามารถรู้สึกว่า ไม่เท่ากัน โดยขึ้นอยู่กับช่วงเวลาระหว่างการเคาะ โดยเฉพาะก็คือ ช่วงระหว่างการเคาะสั้น ๆ จะทำให้รู้สึกว่าจุดที่เคาะอยู่ใกล้กันมากกว่า เป็นการแปลสิ่งเร้าผิดที่เกิดทางตาด้วย ทางหูด้วย
ปรากฏการณ์แคปปา (kappa effect) เป็นการรู้สัมผัสที่ผิดพลาดทางกาลเวลา ซึ่งเสริมปรากฏการณ์เทา คือ การเคาะผิวหนังที่จุดต่าง ๆ โดยมีช่วงเวลาห่างเท่า ๆ กันจะทำให้รู้สึกว่า ช่วงเวลาไม่เท่ากัน ขึ้นอยู่กับช่วงระยะทางที่เคาะ โดยเฉพาะก็คือ ช่วงระยะทางที่ห่าง ๆ กันจะทำให้รู้สึกผิดว่า ช่วงระยะเวลาระหว่างการเคาะห่างกันมากขึ้น เป็นการแปลสิ่งเร้าผิดที่เกิดทางตาด้วย และทางหูด้วย
ถ้าเปิดปลายแขนเล้วปิดตาหรือหันศีรษะไปทางด้านตรงข้าม ในขณะที่อีกคนหนึ่งค่อย ๆ ลากนิ้วอย่างช้า ๆ จากข้อมือขึ้นไปถึงข้อศอก หลายคน ๆ จะไม่สามารถบอกได้ว่า เมื่อไรนิ้วมาสัมผัสรอยย่นที่ข้อศอก
== เนื่องจากการปรับตัวของประสาท ==
การแปลสิ่งเร้าผิดทางตาหลายอย่างเกิดจากการปรับตัวของประสาท เมื่อได้รับสิ่งเร้าอย่างหนึ่งเป็นเวลานาน ๆ
ในกรณีเช่นนี้ การรับรู้สิ่งเร้าต่อไปจะเปลี่ยนไป
ปรากฏการณ์นี้บางครั้งเรียกว่าในภาษาอังกฤษอีกอย่างหนึ่งว่า contingent after-effect (ผลตามหลังที่มีเงื่อนไข)
ซึ่งสามารถเป็นเหตุให้เกิดสัมผัสลวง
ถ้าจุ่มมือข้างหนึ่งในน้ำเย็นและอีกข้างหนึ่งในน้ำร้อนประมาณ 1 นาที แล้วจุ่มมือทั้งสองในน้ำค่อนข้างอุ่น มือที่จุ่มในน้ำเย็นก่อนจะรู้สึกร้อน และมือที่จุ่มในน้ำร้อนก่อนจะรู้สึกเย็น
ถ้าคนหนึ่งนอนคว่ำที่พื้นแล้วยืดแขนออกไปข้างหน้า ให้อีกคนหนึ่งยกแขนขึ้นประมาณ 2 ฟุตเหนือพื้น โดยยกไว้ประมาณ 1 นาที และให้คนที่นอนอยู่กับพื้นปิดตาและปล่อย/ห้อยศีรษะ ให้คนที่ยกวางแขนอย่างช้า ๆ ลงที่พื้น คนที่นอนอยู่จะรู้สึกเหมือนกับแขนกำลังลงไปยังระดับต่ำกว่าที่เหลือของร่างกาย
การปรับตัวเป็นจุด ที่เกิดจากการเร้าผิวหนังเขตหนึ่งเป็นระยะเวลานาน จะทำให้เกิดสัมผัสลวงต่อมาว่า สิ่งเร้าสองจุดต่อมาที่อยู่ภายในเขตเดียวกันจะรู้สึกห่างกันมากกว่าความเป็นจริง ซึ่งคล้ายกับภาพลวงตาเช่น visual tilt effects ซึ่งเส้นหรือตะแกรงที่เป็นตัวทดสอบจะปรากฏเอียงจากความเป็นจริง เนื่องจากรูปบริบทที่อยู่ข้างเคียงกัน หรือรูปอื่นที่ดูก่อน เป็นภาพลวงที่อาศัยการปรับตัวของระบบประสาทเช่นกัน
== สัมผัสลวงอื่น ๆ ==
ถ้าถือขนมปังกรอบที่นิ่ม แต่ทานขนมปังกรอบที่สด จะทำให้รู้สึกว่า ขนมปังที่ทานเป็นของเก่า แต่ถ้าให้ถือขนมปังกรอบที่กรอบ แล้วให้ทานขนมปังกรอบที่นิ่ม (คือเก่า) จะทำให้รู้สึกว่า ขนมปังที่ทานเป็นของสด
ถ้าใช้วัสดุต่อประสานกับคอมพิวเตอร์ ที่คอมพิวเตอร์สามารถปรับแต่งแรงดันต่าง ๆ ได้ อาจจะทำให้ส่วนของวัสดุที่พูนออกเหมือนกับเป็นหลุม/รูได้ เทคโนโลยีลวงสัมผัสเยี่ยงนี้ อาจทำให้สร้าง "วัสดุเสมือน" เพื่อใช้กับคอมพิวเตอร์ได้
สัมผัสลวงแบบตะแกรงเหล็กร้อนเกิดเมื่อเอามือจับตะแกรงเหล็กที่มีแท่งเหล็กเย็นสลับกับแท่งเหล็กอุ่น โดยจะรู้สึกเหมือนกับถูกตะแกรงที่ร้อนมาก
ถ้าเอานิ้วโป้งและนิ้วชี้ลูบจับขอบของลิ่มกลับไปกลับมา เมื่อลูบจับขอบของวัตถุสี่เหลี่ยมผืนผ้าโดยวิธีเดียวกันต่อมา จะทำให้รู้สึกว่าวัตถุผิดรูปผิดร่าง
ถ้าขัดนิ้วชี้กับนิ้วกลางแล้วใช้ลูบตามขอบ จะทำให้รู้สึกเหมือนมีสองขอบขนานกัน และคล้าย ๆ กัน ถ้าขัดนิ้วชี้กับนิ้วกลางแล้วใช้หัวนิ้วในระหว่างกลิ้งลูกหิน จะรู้สึกเหมือนมีลูกหิน 2 ลูก
ถ้าใส่หมวกแก็ปเป็นเวลานานแล้วถอดออก อาจจะรู้สึกเหมือนใส่หมวกอยู่
ถ้าหันลิ้นด้านบนลงล่าง แล้วเอานิ้วลูบด้านหน้า จะรู้สึกเหมือนกับนิ้วลูบกลับทาง
ถ้าเอามือดันอะไรออกข้าง ๆ สักพักหนึ่งแล้วหยุด จะรู้สึกเหมือนกับมีอะไรห้ามไม่ให้เอามือเข้ามาประจบกัน โดยนัยเดียวกัน ถ้าดึงอะไรออกข้าง ๆ ด้วยแขน เช่นดึงกางเกงออกข้าง ๆ แล้วหยุด จะรู้สึกว่าเหมือนมีอะไรมากันไม่ให้แขนมาอยู่ข้าง ๆ ตัว
หลังจากออกกำลังกายบนสายพานวิ่ง หรือสายพานที่ใช้สำหรับเดิน (เช่นที่สนามบิน) สักระยะหนึ่ง เมื่อลงจากสายพาน บ่อยครั้งจะรู้สึกเหมือนกับถูกดึงให้ไปข้างหน้า
ถ้าคนสองคนยืนชนหน้าแล้วแปะมือข้างหนึ่งเข้าหากันและกัน แล้วให้คนหนึ่งเอานิ้วโป้งและนิ้วชี้ลูบนิ้ว 2 นิ้วที่ประกบกัน จะรู้สึกเหมือนนิ้วของอีกคนหนึ่งเป็นของตนเอง
ถ้าอยู่ในน้ำทะเลเป็นระยะเวลานาน หลังจากขึ้นมาอาจรู้สึกเหมือนกับกระแสน้ำยังผลักและดึงตนอยู่
== เชิงอรรถและอ้างอิง ==
== แหล่งข้อมูลอื่น ==
การลวงประสาทสัมผัส
สัมผัสลวง
ประสาทวิทยาศาสตร์
จิตวิทยา
การรับรู้