ชุดตัวอักษรทาจิก

ภาษาทาจิกได้มีการเขียนสามแบบในประวัติศาสตร์ของภาษานี้ได้แก่ การเขียนด้วยอักษรอาหรับ (โดยเฉพาะอักษรเปอร์เซีย) การเขียนด้วยอักษรละติน และการเขียนด้วยอักษรซีริลลิก อักษรอะไรก็ได้ที่ใช้สำหรับเขียนภาษาทาจิกจะถูกเรียกว่า ชุดตัวอักษรทาจิก ซึ่งเขียนว่า алифбои тоҷикӣ ในอักษรซีริลลิก  الفبای تاجیکی‎ ในอักษรอาหรับ และ alifboji toçikī ในอักษรละติน
การใช้อักษรที่ต่างกันนี้ขึ้นอยู่กับประวัติศาสตร์ทาจิกิสถาน โดยอักษรอาหรับได้ถูกใช้เป็นครั้งแรก และใช้อักษรละตินในเวลาถัดมา และใช้อักษรซีริลลิกหลังจากอักษรละตินท่ถูกใช้ในช่วงเวลาสั้น ๆ ซึ่งอักษรซีริลลิกนี้ก็ยังคงเป็นอักษรที่ใช้มากที่สุดในทาจิกสถาน ซึ่งภาษาถิ่นบูโครีซึ่งพูดโดยชาวยิวบูโครีซึ่งดั้งเดิมใช้อักษรฮีบรู แต่ในปัจจุบันมักจะเขียนโดยใช้อักษรซีริลลิก
==การเมือง==
เช่นเดียวกันกับรัฐหลังสหภาพโซเวียตหลายประเทศ การเปลี่ยนระบบการเขียนและข้อโต้แย้งเกี่ยวกับสิ่งนี้มีความเกี่ยวพันกับประเด็นทางการเมืองอย่างใกล้ชิด โดยผู้ที่สนับสนุนอักษรละตินหวังที่จะนำประเทศเข้าใกล้กับอุซเบกิสถาน ซึ่งหันมาใช้ชุดตัวอักษรอุซเบกฐานละติน ผู้ที่เคร่งศาสนา ผู้ที่แนวคิดลัทธิอิสลาม และผู้ที่หวังให้ประเทศเข้าใกล้กับอิหร่าน, อัฟกานิสถาน และมรดกเปอร์เซีย สนับสนุนชุดตัวอักษรเปอร์เซีย และผู้ที่หวังที่จะรักษาสถานะความเป็นกลางและไม่อยากให้ประเทศอยู่ห่างจากรัสเซียมักสนับสนุนอักษรซีริลลิก
==ประวัติ==
เนื่องด้วยอิทธิพลของศาสนาอิสลาม ทำให้ภาษาทาจิกเขียนด้วยชุดตัวอักษรเปอร์เซียจนถึงคริสต์ทศวรรษ 1920 ฝ่ายโซเวียตเริ่มย่ออักษรเปอร์เซียใน ค.ศ. 1923 ก่อนเปลี่ยนไปใช้ระบบการเขียนฐานละตินใน ค.ศ. 1927 ฝ่ายโซเวียตนำอักษรละตินมาใช้เป็นส่วนหนึ่งของความพยายามที่จะเพิ่มการรู้หนังสือและแยกประชากรส่วนใหญ่ที่ไม่รู้หนังสือในขณะนั้นให้ห่างจากเอเชียกลางที่นับถือศาสนาอิสลาม นอกจากนี้ยังมีการพิจารณาในทางปฏิบัติ ตรงที่อักษรเปอร์เซียโดยทั่วไปไม่มีอักษรเพียงพอสำหรับระบบเสียงสระในภาษาทาจิก นอกจากนี้ อักษรไร้สระเรียนรู้ได้ยากกว่า เนื่องจากแต่ละตัวอักษรมีรูปเขียนต่างกันตามตำแหน่งตัวอักษร
ต่อมา มีการผ่าน พระราชกฤษฎีกาเกี่ยวกับการถอดเป็นอักษรโรมัน ในเดือนเมษายน ค.ศ. 1928 ภาษาทาจิกรูปแบบละตินอิงจากผลงานของนักวิชาการที่พูดภาษาตุรกีที่มุ่งสร้างชุดตัวอักษรเติร์กให้เป็นหนึ่งเดียว
หลังจากนั้น จึงเริ่มมีการใช้อักษรซีริลลิกในช่วงปลายคริสต์ทศวรรษ 1930 ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการทำให้เป็นรัสเซียในเอเชียกลาง ภาษานี้ยังคงเขียนด้วยอักษรซีริลิลกจนกระทั่งปลายคริสต์ทศวรรษ 1980 หลังการแยกตัวของสหภาพโซเวียต จากนั้นใน ค.ศ. 1989 ด้วยการเติบโตของชาตินิยมทาจิก ทำให้มีการร่างกฎหมายให้ภาษาทาจิกเป็นภาษาราชการ นอกจากนี้ กฎหมายยังให้ความเท่าเทียมแก่ภาษาเปอร์เซีย โดยเพิ่มคำว่า Farsi (ชื่อภาษาเปอร์เซียในภาษาของตน) ถัดจากทาจิก กฎหมายยังเรียกร้องให้มีการนำชุดตัวอักษรเปอร์เซีย-อาหรับกลับมาใช้ใหม่อย่างค่อยเป็นค่อยไป แต่ใน ค.ศ. 1999 กลับลบคำว่า Farsi ออกจากกฎหมายภาษาแห่งรัฐ  อักษรซีริลลิกใช้เป็นอักษรมาตรฐานโดยพฤตินัย และ มีประชากรส่วนน้อยมากเท่านั้นที่สามารถอ่านชุดตัวอักษรเปอร์เซียได้
== รูปแบบ ==
=== อักษรเปอร์เซีย ===
รูปแบบอักษรเปอร์เซียของทาจิก ซึ่งเป็นอักษรตระกูลเซมิติก เคยใช้เขียนภาษาทาจิกมาก่อน ในรูปแบบของภาษาทาจิกเหมือนกับอักษรอาหรับ ยกเว้น ا‎ (alef) ไม่มีสระเขียนอยู่ ถ้าต้องการแสดงสระให้ใช้เครื่องหมายเสริมสัทอักษร
{| cellpadding=4 style="font-size:large; text-align: center;" summary="Thirty two letters of the Tajik Arabic alphabet, capital and lowercase" align="center"
|+ style="font-size:smaller;" | รูปแบบอักษรเปอร์เซียของทาจิก
|-
| ذ || د || خ || ح || چ || ج || ث || ت || پ || ب || ا
|-
|  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 
|-
| غ || ع || ظ || ط || ض || ص || ش || س || ژ || ز || ر
|-
|  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 
|-
| || ی || ه || و || ن || م || ل || گ || ک || ف || ق
|-
| ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 
|}
=== อักษรละติน ===
อักษรละตินถูกนำมาใช้หลังจากการปฏิวัติรัสเซียในปี 1917 เพื่ออำนวยความสะดวกในการเพิ่มความรู้และระยะทางจากอิทธิพลอิสลาม ในรูปแบบแรกของรูปแบบอักษรละตินของทาจิก พบได้แต่อักษรตัวเล็ก ในปี 1926-9 ได้มีการใช้รูปแบบที่แตกต่างกันเล็กน้อยโดยชาวยิวบูโครี  ซึ่งเพิ่มสามอักษรที่ไม่มีในภาษาถิ่นอื่น ů, ə̧, และ ḩ
{| cellpadding=4 style="font-size:large; text-align:center;" summary="Thirty letters of the Tajik Latin script, capital and lowercase" align=center
|+ style="font-size:smaller;" | รูปแบบอักษรละตินของทาจิก
|-
| A a || B ʙ || C c || Ç ç || D d || E e || F f || G g || Ƣ ƣ || H h || I i
|-
|  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 
|-
| Ъ ъ || J j || K k || L l || M m || N n || O o || P p || Q q || R r || S s
|-
|  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 
|-
| Ş ş || T t || U u || Ū ū || V v || X x || Z z || Ƶ ƶ || ʼ
|-
|  ||  ||  ||  ||  ||   ||  ||  || 
|}
อักษรแปลก ๆ อย่าง Ƣ เรียกว่า Gha ซึ่งใช้เขียนแทนเสียง  อักษรนี้สามารถเจอได้ในชุดตัวอักษรเตอร์กิกทั่วไปซึ่งพบเจอได้บ่อยในภาษาที่ไม่ใช่ภาษาสลาวิกในสหภาพโซเวียต ซึ่งใช้จนถึงช่วงท้ายของทศวรรษที่ 1930 ปัจจุบันไม่ค่อยมีการใช้งานอักษรละติน แม้ว่าจะมีการนำมาใช้ในบางกลุ่มก็ตาม
=== อักษรซีริลลิก ===
อักษรซีริลลิกได้เริ่มใช้โดยสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตทาจิกในช่วงท้ายของทศวรรษที่ 1930 หลังจาก 1939 เนื้อหาที่ตีพิมพ์ในภาษาเปอร์เซียในตัวอักษรเปอร์เซียถูกห้ามจากประเทศ ตัวอักษรด้านล่างนี้ได้เพิ่มเติมอักษร Щ และ Ы ในปี 1952
{| cellpadding=4 style="font-size:large; text-align:center;" summary="Thirty four letters of the Tajik Cyrillic alphabet, capital and lowercase" align=center
|+ style="font-size:smaller;" | รูปแบบอักษรซีริลลิกของทาจิก
|-
| А а || Б б || В в || Г г || Ғ ғ || Д д || Е е || Ё ё || Ж ж || З з || И и || Ӣ ӣ ||
|-
| а || бе || ве || ге || ғе || де || йэ || йо || же || зе || и || ӣ, и дароз ||
|-
| |  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 
|-
| Й й || К к || Қ қ || Л л || М м || Н н || О о || П п || Р р || С с || Т т || У у ||
|-
| йот || ке || қе || ле || ме || не || о || пе || ре || се || те || у ||
|-
|  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 
|-class=unicode
| Ӯ ӯ || Ф ф || Х х || Ҳ ҳ || Ч ч || Ҷ ҷ || Ш ш || Ъ ъ || Э э || Ю ю || Я я
|-
| ӯ || фе || хе || ҳе || че || ҷе || ше || сакта || э || йу || йа
|-
| |  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 
|}
นอกจากอักษรพวกนี้แล้ว อักษร ц, щ และ ы สามารถพบได้ในคำยืม แม้ว่าจะถูกยกเลิกอย่างเป็นทางการในการปฏิรูปอักษรปี 1988 เช่นเดียวกับอักษร ь พร้อมกับการคัดค้านการใช้ของอักษรเหล่านี้ การปฏิรูปอักษรครั้งนี้ยังเปลี่ยนลำดับของตัวอักษรซึ่งขณะนี้ตัวอักษรที่มีเครื่องหมายกำกับตามอักษรที่ไม่มีเครื่องหมายพวกนี้ เช่น г, ғ และ к, қ ฯลฯ ซึ่งได้เรียงตามรูปแบบปัจจุบันตามนี้ а б в г ғ д е ё ж з и ӣ й к қ л м н о п р с т у ӯ ф х ҳ ч ҷ ш ъ э ю я ในปี 2010 ก็ได้มีการเสนอว่าจะเอา е ё ю я ออกด้วยเช่นกัน อักษร е และ э ทำหน้าที่เหมือนกัน ยกเว้น э จะใช้เริ่มต้นคำเช่น Эрон, "อิหร่าน"
อักษรช้างล่างนี้คืออักษรที่ไม่ปรากกในชุดตัวอักษรรัสเซีย:
{|class="wikitable"
! รายละเอียด
| Г กับบาร์ || И กับmacron || К กับdescender || У กับmacron || Х กับdescender || Ч กับdescender
|-
! อักษร
| Ғ || Ӣ || Қ || Ӯ|| Ҳ || Ҷ
|-
! หน่วยเสียง
|  ||  ||  ||  ||  || 
|}
ในขณะที่เปลี่ยนเป็นอักษรซีริลลิก Ӷ ӷ ยังปรากฏหลายครั้งในตารางอักษรซีริลลิกของทาจิก
===อักษรฮีบรู===
โดยหลักมีการใช้ชุดตัวอักษรฮีบรูในภาษาย่อยยิวบูฆอรอที่ซามาร์คันด์กับบูฆอรอ นอกจากนี้ นับตั้งแต่คริสต์ทศวรรษ 1940 เมื่อโรงเรียนยิวในเอเชียกลางปิดตัวลง การใช้งานอักษรฮีบรูจึงลดลงเนื่องจากสิ่งตีพิมพ์ในภาษายิวบูฆอรอหันมาใช้อักษรซีริลลิกแทน
{| cellpadding=4 style="font-size: large; text-align: center;" summary="Thirty two letters of the Tajik Arabic alphabet, capital and lowercase"
|+ style="font-size: smaller;" | รูปแบบอักษรฮีบรูของทาจิก
|-
| גׄ ||ג׳|| ג || גּ  || בּ  ||  ב || אֵי||אִי||אוּ || אוֹ||אָ  || אַ
|-
|  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 
|-
| מ ם || ל  || כּ ךּ  || כ ך ||  י || טּ  || ט  || ח  || ז׳||ז  || ו  || ה  || דּ || ד
|-
|  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 
|-
| תּ | || ת | || שׂ  || שׁ  ||  ר ||  ק || צ ץ || פּ ףּ  || פ ף || ע  || ס  || נ ן
|-
|  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 
|}
{|class="wikitable"
|-
!ตัวอย่างข้อความ!!เทียบกับอักษรซีริลลิก
|-
|
דר מוקאבילי זולם איתיפאק נמאייד. מראם נאמה פרוגרמי פירקהי יאש בוכארייאן.
|
Дар муқобили зулм иттифоқ намоед. Муромнома – пруграми фирқаи ёш бухориён.
|}
== อ้างอิง ==
==ข้อมูล==
Goodman, E. R. (1956) "The Soviet Design for a World Language." in Russian Review 15 (2): 85–99.
==แหล่งข้อมูลอื่น==
Omniglot – Tajik (Тоҷики / Toçikī / تاجیكی)
View Cyrillic-script Tajik websites transliterated into the 1920s Latin orthography
ภาษาทาจิก
อักษรละติน
อักษรอาหรับ
อักษรซีริลลิก