ปุคคลบัญญัติปกรณ์อรรถกถา

ปุคคลบัญญัติปกรณ์อรรถกถา เป็นคัมภีร์อรรถกถาอธิบายความในปุคคลบัญญัติปกรณ์ ในพระอภิธรรมปิฎก ของพระไตรปิฎก ซึ่งปุคคลบัญญัติ  มีเนื้อหาสำคัญอยู่ที่การบัญญัติบุคคลว่า บุคคลนั้นๆ ประกอบด้วยคุณสมบัติอย่างไร มีชื่อเรียกว่าอย่างไร. 
ปุคคลบัญญัติปกรณ์อรรถกถา เป็นส่วนหนึ่งในปรมัตถทีปนี หรือปัญจัปปกรณัฏฐกถา หรือ อรรถกถาปัญจปกรณ์ หรือบางทีก็เรียกว่า "ปรมัตถทีปนี ปัญจปกรณัฏฐกถา ปุคคลบัญญัติวัณณา"  เป็นผลงานของพระพุทธโฆสะ แต่งตามคำอาราธนาของพระจุลลพุทธโฆสะชาวลังกา เมื่อราวพุทธศตวรรษที่ 1000 - 1,100  ซึ่งปรมัตถทีปนี หรือปัญจัปปกรณัฏฐกถา นั้นเป็นการอธิบายเนื้อความในปกรณ์ทั้ง 5 ของพระพระอภิธรรมปิฎก 5 คัมภีร์ คือ ธาตุกถา ปุคคลบัญญัติ กถาวัตถุ ยมก และปัฏฐาน  โดยปุคคลบัญญัติปกรณ์อรรถกถา เป็นส่วนหนึ่งของคัมภีร์ปรมัตถทีปนี ซึ่งมีเนื้อหาครอบคลุม และใหญ่โตมโหมาร
ทั้งนี้ โดยเหตุที่ธาตุกถามักรวมกับปุคคลบัญญัติอยู่ในเล่มเดียวกัน อรรถกถาของทั้ง 2 ปกรณ์ของพระอภิธรรมปิฎกนี้ จึงมักรวมเป็นฉบับเดียวกัน แต่ในบางกรณีก็แยกเป็นเอกเทศจากกัน 
== เนื้อหา ==
โดยเหตุที่พระอภิธรรมปิฎก มีเนื้อหาเป็นข้อธรรมล้วนๆ  ไม่มีความเกี่ยวข้องกับเหตุการณ์และบุคคล จึงมีความยากที่จะทำความเข้าใจ พระอรรถกถาจารย์จึงต้องมีการขยายความเนื้อหาในปกรณ์ หรือพระอภิธรรมปิฎกเล่มต่างๆ ด้วยการเสริมเนื้อเรื่องที่มีความเกี่ยวข้องกับหัวข้อธรรมนั้นๆ พน้อมทั้งมีการอธิบายคำศัพท์ที่สำคัญ เพื่อให้ผู้ศึกษาสามารถเข้าใจได้ง่ายขึ้น และเข้าถึงความลึกซึ้งของพระอภิธรรมปิฎกได้มากขึ้น ซึ่งเนื้อหาสาระที่สำคัญที่สุดของปุคคลบัญญัติปกรณ์อรรถกถานั้น ย่อมเป็นการอธิบายและขนายความลักษณะบุคคลประเภทพต่างๆ ที่ปรากฏในหลักคำสอนทางพุทธศาสนา นั่นเอง
ในปุคคลบัญญัติปกรณ์อรรถกถา พระพุทธโฆสะ มีทั้งการขยายความเนื้อหาในคัมภีร์ทั้งในแง่สารัตถะ และในแง่นิยามความหมายของคำศัพท์และประโยชคที่ปรากฏในคัมภีร์ โดยตัวอย่างการอธิบายเนื้อหาสาระ หรือการเพิ่มเติมจากสารตถะเดิมของคัมภีร์นั้น เช่นในอรรถกถาภยูปรตบุคคล ท่านผู้รจนาได้อธิบายเพิ่มเติมจนเกิดความกระจ่างว่า  "ภยูปรตบุคคล" หรือ "บุคคลผู้งดเว้นเพราะกลัว" หมายถึงผู้ใดบ้าง และเหตุใดจึงงดเง้นเพราะความกลัว หรือเพราะความกลัวในสิ่งใดจึงงดเว้นไม่กระทำการเช่นนั้นๆ โดยมีเนื้อหาดังต่อไปนี้
"พระเสกขบุคคล 7 พวก  กับ  ปุถุชนทั้งหลายผู้มีศีล   กลัวแล้วย่อมงดเว้นจากบาป  คือ ไม่กระทำบาป.บรรดาพระอริยะและปุถุชนทั้งหลาย   ย่อมกลัวภัย 4 อย่างคือ 1.  ทุคคติภัย 2.  วัฏฏภัย 3.  กิเลสภัย 4.  อุปวาทภัย ในภัยเหล่านั้น ภัย คือ การไปสู่คติชั่ว  ชื่อว่า ทุคคติภัย   เพราะอรรถว่า อันบุคคลพึงกลัว.  แม้ในภัยทั้ง 3  ที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.  ในท่านเหล่านั้นปุถุชนกลัวทุคคติภัยด้วยคิดว่า   ถ้าท่านจักทำบาปไซร้  อบายทั้ง 4 จักเป็นเช่นกับงูเหลือมกำลังหิวกระหายอ้าปากคอยท่าอยู่   ท่านเมื่อเสวยทุกข์อยู่ในอบายเหล่านั้นจักทำอย่างไร ? จึงไม่ทำบาป.   ก็สังสารวัฏมีเบื้องต้นและที่สุดอันรู้มิได้นั่นแหละ   ชื่อว่า  วัฏฏภัย.   อกุศลแม้ทั้งปวง    ชื่อว่า    กิเลสภัย.การติเตียน   ชื่อว่า  อุปวาทภัย. ปุถุชนกลัวภัยเหล่านั้น    ย่อมไม่กระทำบาป แต่พระเสกขะ 3  จำพวก คือพระโสดาบัน  พระสกทาคามี  พระอนาคามี  ทั้ง 3  นี้ล่วงพ้นจากทุคคติภัย ได้แล้ว   จึงยังกลัวภัยทั้ง 3 ที่เหลืออยู่  ย่อมไม่การทำบาป. พระเสกขะผู้ตั้งอยู่ในมรรค  ชื่อว่า  ผู้งดเว้นจากภัย   ด้วยอำนาจแห่งการบรรลุ    หรือเพราะความเป็นผู้ตัดภัยยังไม่ขาด. พระขีณาสพ ชื่อว่า  อภยูปรตบุคคล  ท่านไม่กลัวภัยแม้สักอย่างหนึ่งในภัยทั้ง 4  เหล่านั้น.   จริงอยู่   พระขีณาสพ   ท่านตัดภัยได้ขาดแล้ว    เพราะฉะนั้น  พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า  "อภยูปรโต"   ผู้งดเว้นความชั่วมิใช่เพราะความกลัวภัย. ถามว่า  ท่านก็ย่อมไม่กลัวแม้แต่  อุปวาทภัย  ภัยคือการติเตียนหรือ ? ตอบว่า     ไม่กลัว     แต่ไม่ควรกล่าวว่า    ท่านรักษาอุปวาทภัย   ข้อนี้บัณฑิตพึงเห็นเหมือนพระขีณาสพเถระในบ้านโทณุปปลวาปี   เป็นตัวอย่าง." 
ตัวอย่างการอธิบายในแง่นิยามความหมายของคำศัพท์และประโยชคที่ปรากฏในคัมภีร์ เช่น ในอรรถกถาเอกกนิทเทส  สมยวิมุตตบุคคล พระอรรถกถาจารย์ได้ทำการแจกแจงและอธิบายประโยคในเนื้อความที่ว่า "กตโม จปุคฺคโล  สมยวิมุตฺโต" หรือ "สมยวิมุตตบุคคล บุคคลผู้พ้นแล้วในสมัย เป็นไฉน?" ท่านได้แจกแจงดังนี้
"ในคำเหล่านั้น คำว่า อิธ ได้แก่  ในสัตวโลก.  คำว่าเอกจฺโจ  ปุคฺคโล   ได้แก่  บุคคลคนหนึ่ง. ในคำว่า   กาเลน กาลํ  นี้พึงทราบเนื้อความด้วยสัตตมีวิภัตติ. อธิบายว่า ในกาลหนึ่ง ๆ คำว่า   " สมเยนสมยํ"   นี้เป็นไวพจน์ของคำก่อนนั้นแหละ  (คือเป็นไวพจน์ของคำว่า   กาเลนกาลํ)  คำว่า   "อฏฺฐ  วิโมกฺเข"   ได้แก่   สมาบัติ  8 อันเป็นรูปาวจร   และอรูปาวจรฌาน.  จริงอยู่  คำว่า วิโมกข์  นี้เป็นชื่อของสมาบัติ 8 เหล่านั้นเพราะพ้นจากธรรมอันเป็นข้าศึกทั้งหลาย.   คำว่า   "กาเยน"  ได้แก่  นามกายที่เกิดพร้อมกับวิโมกข์.  คำว่า  "ผุสิตฺวา  วิหรติ"  ได้แก่ ได้สมาบัติแล้ว  จึงผลัดเปลี่ยนอิริยาบถอยู่" 
== คัมภีร์ที่เกี่ยวข้อง ==
ชั้นฎีกา
ปุคคลบัญญัติมูลฎีกา หรือปัญจปกรณ์มูลฎีกา, ปรมัตถปกาสินี, ลีนัตถโชติกา, ลีนัตถโชตนา, ลีนัตถปทวัณณนา รจนาโดยพระอานันทะเถระ แต่งที่ลังกาทวีป ราวศตวรรษที่ 6 หรือ ระหว่างพุทธศตวรรษที่ 8 - 9  
ชั้นอนุฎีกา
ปุคคลบัญญัติอนุฎีกา หรือปัญจปกรณานุฎีกา,  ลีนัตถวัณณนา, ลีนัตถปกาสินี, อภิธรรมานุฎีกา รจนาโดยพระจุลละธัมมปาล ราวศตวรรษที่ 6 หรือ ระหว่างพุทธศตวรรษที่ 8 - 9  บ้างก็ว่าแต่งโดยพระอานันทะเถระ แต่งที่ลังกาทวีป 
ชั้นโยชนา
ปุคคลบัญญัติโยชนา หรือปุคคลบัญญัติอัตถะโยชนา พระญาณกิตติเถระแห่งที่เชียงใหม่ เมื่อปีพ.ศ. 2036-2037  
ชั้นคัณฐี
คุยหทีปนี (คุยหัตถทีปนี) ปัญจปกรณวัณณนา ปุคคลบัญญัติวัณณนา และปุคคลบัญญัติคัณฐี ไม่ปรากฏผู้แต่ง 
== อ้างอิง ==
== บรรณานุกรม ==
Bimala Charan Law. (1923). The Life and Work of Buddhaghosa. Calcutta : Thacker, Spink & Co.  ฃ
Bhikkhu Nyanatusita. (2008). Reference Table of Pali Literature. electronic publication by author
คณาจารย์มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2550). วรรณคดีบาลี. กรุงเทพฯ. กองวิชาการ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
พระมหาอดิศร ถิรสีโล. (2543). ประวัติคัมภีร์บาลี. กรุงเทพมหานคร. มหามกุฏราชวิทยาลัย.
พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย. ปรมัตถทีปนี อรรถกถาปัญจปกรณ์ อรรถกถาปุคคลบัญญัติปกรณ์. พระอภิธรรมปิฎก ธาตุกถา-บุคคลบัญญัติ เล่ม 3
สุชีพ ปุญญานุภาพ. (2550). พระไตรปิฎกฉบับประชาชน. กรุงเทพฯ . กรมการศาสนา พระทรวงวัฒนธรรม.
อรรถกถา