เศรษฐศาสตร์อุตสาหกรรม

เศรษฐศาสตร์อุตสาหกรรม (industrial organization หรือ industrial economics) เป็นสาขาในวิชาเศรษฐศาสตร์ที่เน้นศึกษาโครงสร้างและความสัมพันธ์ระหว่างผู้ผลิตในตลาดที่มีการแข่งขันไม่สมบูรณ์ เช่น ตลาดที่มีผู้ผลิตรายใหญ่น้อยราย หรือมีปัจจัยกีดกันไม่ให้ผู้ผลิตรายใหม่เข้าสู่ตลาดได้ หัวข้อการศึกษาในสาขาเศรษฐศาสตร์อุตสาหกรรมมักเกี่ยวข้องกับโครงสร้างของตลาด (เช่น จำนวนผู้ประกอบการ ลักษณะสินค้า) พฤติกรรมของหน่วยธุรกิจ ไปจนถึงนโยบายของรัฐที่มีเป้าหมายเพื่อปรับปรุงตลาดให้มีประสิทธิภาพ เช่น กฎหมายการแข่งขันทางการค้า นโยบายกำกับดูแลอุตสาหกรรม เป็นต้น
== ประวัติ ==
แนวคิดการอธิบายอำนาจในการกำหนดราคาของหน่วยผลิตนั้นเป็นส่วนหนึ่งของขนบงานวิชาการด้านเศรษฐศาสตร์อยู่แล้วก่อนที่จะมีการจำแนกเศรษฐศาสตร์อุตสาหกรรมเป็นสาขาย่อยเฉพาะทาง ในปี ค.ศ. 1837 นักคณิตศาสตร์ชาวฝรั่งเศส อ็องตวน-โอกุสแต็ง กูร์โน ได้นำเสนอทฤษฎีตลาดผูกขาดโดยผู้ขายน้อยราย (oligopoly) ในหนังสือ "งานวิจัยว่าด้วยหลักคณิตศาสตร์ของทฤษฎีทรัพย์" (Recherches sur les principes mathématiques de la théorie des richesses) แต่ในระยะแรกไม่ได้มีการอภิปรายกันในวงวิชาการเศรษฐศาสตร์มากนัก แบบจำลองทฤษฎีตลาดผู้ขายน้อยรายของกูร์โนยังคงเป็นแบบจำลองสำคัญในทฤษฎีเศรษฐศาสตร์สมัยใหม่ในปัจจุบัน การศึกษาเรื่องการผูกขาดและการแข่งขันมีบทบาทสำคัญมากขึ้นในช่วงปี ค.ศ. 1870-1900 โดยเฉพาะในสหรัฐอเมริกา จากการที่การพัฒนาทางอุตสาหกรรมส่งผลให้เกิดบรรษัทขนาดใหญ่ที่มีอำนาจในตลาดสูง จึงมีการอภิปรายและถกเถียงกันเรื่องผลของการกระจุกตัวของผู้ผลิตในอุตสาหกรรม การกำกับธุรกิจโดยรัฐบาล และการใช้กฎหมายการแข่งขันทางการค้า
สาขาเศรษฐศาสตร์อุตสาหกรรมสมัยใหม่มักถูกจัดว่าว่ามีที่มาจากช่วงทศวรรษ 1930 ที่ถือว่าเป็นช่วงที่มีพัฒนาการสำคัญในด้านการแข่งขันไม่สมบูรณ์ ในช่วงนี้มีการเสนอแนวคิดใหม่ๆ โดยมีเอ็ดเวิร์ด แชมเบอร์เลนกับเอ็ดเวิร์ด เมสันที่มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด เสนอแนวคิดตลาดแข่งขันกึ่งผูกขาด (monopolistic competition) และโจน โรบินสันที่มหาวิทยาลัยเคมบริดจ์ ใช้หลักคิดรายได้ส่วนเพิ่ม (marginal revenue) ในการวิเคราะห์รูปแบบการแข่งขันที่ไม่สมบูรณ์
ในช่วงทศวรรษ 1950 การศึกษาเชิงประจักษ์ของเศรษฐศาสตร์อุตสาหกรรม เปลี่ยนไปมุ่งความสนใจกับการศึกษาอุตสาหกรรมด้วยข้อมูลทางสถิติจากเดิมที่เน้นการใช้กรณีศึกษารายอุตสาหกรรม การวิจัยในลักษณะนี้มีนักเศรษฐศาสตร์ชาวอเมริกัน โจ เบน เป็นผู้บุกเบิก ทำให้งานวิจัยเศรษฐศาสตร์อุตสาหกรรมช่วงทศวรรษ 1950-1960 นิยมใช้การศึกษาทางเศรษฐมิติด้วยข้อมูลตามขวาง เบนยังเป็นผู้ริเริ่มกระบวนทัศน์ที่เรียกว่า โครงสร้าง-พฤติกรรม-ผลลัพธ์ (structure-conduct-performance) โดยพิจารณาโครงสร้างของตลาด พฤติกรรมของหน่วยเศรษฐกิจในตลาด และผลของโครงสร้างและพฤติกรรมนั้นที่มีต่อความกินดีอยู่ดีทางเศรษฐกิจ
นับตั้งแต่ทศวรรษ 1970 เป็นต้นมา การศึกษาเชิงทฤษฎีในด้านเศรษฐศาสตร์อุตสาหกรรมได้หันมาใช้หลักการคณิตศาสตร์ด้านทฤษฎีเกมเป็นเครื่องมือในการวิเคราะห์ ด้วยแนวคิดดุลยภาพแบบแนช การศึกษาเชิงประจักษ์ในยุคหลังมานี้ จึงได้อาศัยทฤษฎีที่อธิบายปฏิสัมพันธ์ของหน่วยผลิตในตลาด เป็นฐานในการศึกษาด้วย
== หัวข้อศึกษาหลัก ==
=== โครงสร้างของตลาด ===
โครงสร้างของตลาด มีความหมายอย่างกว้างๆ หมายถึงลักษณะพื้นฐานของอุตสาหกรรมนั้นๆ ที่ค่อนข้างคงที่ และส่งผลต่อพฤติกรรมของผู้ขายและผู้ซื้อในตลาด ลักษณะของอุตสาหกรรมอาจมีที่มาทั้งจากธรรมชาติของสินค้านั้นเอง เช่น เทคโนโลยีการผลิต หรือเป็นลักษณะที่เป็นผลสืบเนื่องมาจากปัจจัยอื่น (รวมถึงธรรมชาติของสินค้านั้นๆ) เช่น จำนวนผู้ขายในตลาด ปัจจัยที่กีดกันการเข้าร่วมตลาดของผู้ผลิตรายใหม่ หนึ่งในหัวข้อสำคัญของเศรษฐศาสตร์อุตสาหกรรม คือการพยายามอธิบายว่ามีปัจจัยใดในโครงสร้างของตลาด ที่ส่งผลต่อพฤติกรรมในตลาดและประสิทธิภาพของตลาด และโครงสร้างเหล่านั้นถูกกำหนดอย่างไร
=== พฤติกรรมของธุรกิจในตลาด ===
การศึกษาในสาขาเศรษฐศาสตร์อุตสาหกรรม มักให้ความสำคัญกับอำนาจเหนือตลาด หรืออำนาจผูกขาด (market power หรือ monopoly power) ซึ่งหมายถึงความสามารถของผู้ขายหรือผู้ซื้อ ในการกำหนดราคาหรือเงื่อนไขในการค้าได้ ซึ่งเป็นสิ่งที่แตกต่างจากแนวคิดการแข่งขันสมบูรณ์ที่ผู้ผลิตและผู้บริโภคแต่ละรายย่อยๆ ไม่มีอำนาจในการกำหนดราคา
หัวข้อการศึกษาที่สำคัญข้อหนึ่งในสาขานี้คือ ผู้ขายที่มีอำนาจเหนือตลาด จะใช้วิธีการตั้งราคาแบบใดเพื่อให้ตัวเองได้ประโยชน์ เช่น การตั้งราคาขายให้ผู้ซื้อแต่ละรายไม่เท่ากัน การตั้งราคาขายแบบไม่เป็นเส้นตรง นอกจากนี้ นักเศรษฐศาสตร์อุตสาหกรรม ยังสนใจศึกษาพฤติกรรมการรวมกลุ่มของผู้ขายเพื่อฮั้วราคา ไปจนถึงพฤติกรรมที่ไม่เกี่ยวข้องกับราคา เช่น ผู้ขายต้องการสร้างความแตกต่างของสินค้าอย่างไร การโฆษณามีผลกีดกันไม่ให้ผู้ขายรายใหม่เข้ามาในตลาดหรือไม่ การลงทุนเพื่อวิจัยและพัฒนา เป็นต้น
=== ทฤษฎีองค์กรธุรกิจ ===
ทฤษฎีองค์กรธุรกิจ (theory of the firm) เป็นความพยายามตอบคำถามว่า ทำไมจึงต้องมีการตั้งองค์กรธุรกิจ (เช่น บริษัท) และเส้นแบ่งระหว่างการเป็นองค์กรธุรกิจกับตลาดคืออะไร คำถามนี้มีที่มาจากข้อสังเกตว่า ธรรมชาติขององค์กรธุรกิจ ก็คือการทำธุรกรรมระหว่างส่วนย่อยๆ ในองค์กรธุรกิจนั้น เหตุใดธุรกรรมบางประเภทจึงเกิดขึ้นในตลาดภายนอกองค์กร (เช่น การซื้อวัตถุดิบจากธุรกิจอื่น) และบางประเภทจึงเกิดขึ้นภายในองค์กร
== อ้างอิง ==
อุตสาหกรรม
เศรษฐศาสตร์จุลภาค