หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร

มหาอำมาตย์โท หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร (14 กรกฎาคม พ.ศ. 2424 - 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2498) อดีตองคมนตรีในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว อดีตสมาชิกวุฒิสภาไทย ชุดที่ 2 เป็นพระโอรสองค์ใหญ่ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป ประสูติแต่หม่อมเอี่ยม ชยางกูร ณ อยุธยา
==พระประวัติ==
หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร เป็นพระโอรสองค์ใหญ่ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป (อธิบดีกรมพิพิธภัณฑ์พระองค์แรก และองคมนตรีในรัชกาลที่ 5) ประสูติแต่หม่อมเอี่ยม ชยางกูร ณ อยุธยา เมื่อวันที่ 14 กรกฎาคม พ.ศ. 2424 มีโสทรอนุชาองค์เดียวคือ หม่อมเจ้าวิเศษศักดิ์ ชยางกูร ทรงเข้าพระราชพิธีเกษากันต์เมื่อวันที่ 23 มีนาคม พ.ศ. 2435 ทรงสำเร็จการศึกษาจากโรงเรียนพระตำหนักสวนกุหลาบ จากนั้นได้ทรงเข้ารับราชในกรมมหาดเล็กและกระทรวงมหาดไทย จนได้ดำรงตำแหน่งสูงสุดเป็นสมุหเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑล

===ครอบครัว===
ชีวิตส่วนองค์เสกสมรสกับหม่อมเจ้าหญิงผุดผ่องพรรณ ชยางกูร ขนิษฐาต่างหม่อมมารดา หม่อมเชื้อ ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม โรจนดิศ) และหม่อมเนื่อง ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม ณ นคร) มีโอรสธิดา 16 คน
===สิ้นชีพิตักษัย===
หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2498 พระราชทานเพลิงศพ ณ เมรุวัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหาร เมื่อวันที่ 26 ธันวาคม พ.ศ. 2498 โดยได้รับพระมหากรุณาธิคุณจากพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร พระราชทานพระโกศไม้สิบสองเป็นกรณีพิเศษ เนื่องจากทรงรับราชการมายาวนานตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
==โอรสและธิดา==
หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร มีโอรสธิดาทั้งสิ้น 16 คน ดังนี้
โอรสธิดาในหม่อมเชื้อ (สกุลเดิม โรจนดิศ):
หม่อมราชวงศ์เดชสิทธิ์ ชยางกูร ต.จ.สมรสกับลัดดา ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม ทองมิตร)
* หม่อมหลวงเรืองเดช ชยางกูร
* พลเอก หม่อมหลวงวิชัย ชยางกูร
* หม่อมหลวงเดชา ชยางกูร
* หม่อมหลวงสุดารัตน์ สมรสกับณรงค์ฤทธิ์ สนิทวงศ์ ณ อยุธยา
* หม่อมหลวงภัทราวดี สมรสกับศาสตราจารย์ฟรานซิส เคเนดี
หม่อมราชวงศ์รุ่งฤทธี ชยางกูร สมรสกับชูศรี ชยางกูร ณ อยุธยา(สกุลเดิม ศศิผลิน)
* หม่อมหลวงรื่นรมย์ บุณยทรรพ
* หม่อมหลวงชาติชาย ชยางกูร
* หม่อมหลวงไพจิตร สมรสกับพลเรือโท นฤดล บุราคำ
หม่อมราชวงศ์มีชัย ชยางกูร สมรสกับชุลี ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม เอี่ยมกระสิทธุ์)
* หม่อมหลวงอังสนา ลีลายนกุล
* หม่อมหลวงจันทราวดี สงกราน
* หม่อมหลวงเผด็จ ชยางกูร
หม่อมราชวงศ์เชื้อชยาง สมรสกับนายแพทย์มณเฑียร บุนนาค
*มณทิรัช บุนนาค
*ลวลี บุนนาค
พันเอก(พิเศษ) หม่อมราชวงศ์จุมพล ชยางกูร สมรสกับสุโข ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม เกตุพันธุ์)
*หม่อมหลวงพิศเพียงแข สมรสกับพลเอก วราห์ บุญญะสิทธิ์
*หม่อมหลวงพักตร์เพียงเพ็ญ ชยางกูร
*หม่อมหลวงพรรณเพียงเดือน สมรสกับ พันตำรวจโท ไพศิษฎ์ สังคหะพงศ์
หม่อมราชวงศ์ศุภชัย ชยางกูร สมรสกับสุกัญญา ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม คาซึโกะ)
* หม่อมหลวงศิริกัญญา ชยางกูร
* หม่อมหลวงนภาศิริ ชยางกูร
โอรสธิดาในหม่อมเนื่อง (สกุลเดิม ณ นคร):
หม่อมราชวงศ์ทิพยวดี สมรสกับหม่อมทวีวงศ์ถวัลยศักดิ์ (หม่อมราชวงศ์เฉลิมลาภ ทวีวงศ์)
* หม่อมหลวงถวัลยวดี เตวิทย์
* ท่านผู้หญิงนราวดี ชัยเฉนียน
หม่อมราชวงศ์ศรีสฤษดิ์ สมรสกับหลวงสุขุมนัยประดิษฐ (ประดิษฐ์ สุขุม)
หม่อมราชวงศ์วิจิตรโฉม สมรสกับหม่อมเจ้าขจรจบกิตติคุณ กิติยากร
* หม่อมราชวงศ์เกียรติคุณ กิติยากร สมรสมรสกับอาภัสรา หงสกุล
* หม่อมราชวงศ์สฤษดิ์คุณ กิติยากร ท.จ.ว. สมรสกับหม่อมราชวงศ์เดือนเด่น ชยางกูร (ราชสกุลเดิม สวัสดิวัตน์)
* ท่านผู้หญิงสุจิตคุณ สมรสกับอาสา สารสิน
หม่อมราชวงศ์โสมสมร สมรสกับหม่อมหลวงชวนชื่น กำภู
หม่อมราชวงศ์พรพรรณ สมรสกับหม่อมทวีวงศ์ถวัลยศักดิ์ (หม่อมราชวงศ์เฉลิมลาภ ทวีวงศ์) (เมื่อหม่อมราชวงศ์ทิพยวดี พี่สาว ถึงแก่กรรมแล้ว)
โอรสธิดาในหม่อมเจ้าผุดผ่องพรรณ ชยางกูร
หม่อมราชวงศ์ผ่องพรรณแสง ชยางกูร
หม่อมราชวงศ์แจลงพรรณศรี ชยางกูร
หม่อมราชวงศ์อภิรมณ์ ชยางกูร
หม่อมราชวงศ์สรรพจารี ชยางกูร
ร้อยตำรวจเอก หม่อมราชวงศ์เศวตวรชัย ชยางกูร สมรสกับขวัญเรือน ชยางกูร ณ อยุธยา(สกุลเดิม ใจพรมเมือง)
* ร้อยตำรวจโท หม่อมหลวงวรชัย ชยางกูร
* หม่อมหลวงชัยสิทธิ์ ชยางกูร
* หม่อมหลวงอมราภรณ์ ชยางกูร พิวจ์
==การรับราชการ==
พ.ศ. 2444 - นายเวรกระทรวงมหาดไทย
พ.ศ. 2445 - เลขานุการมณฑลราชบุรี
พ.ศ. 2446 - ข้าหลวงมหาดไทยมณฑลราชบุรี
พ.ศ. 2451 - ปลัดมณฑลราชบุรี
พ.ศ. 2454 - เกณฑ์เมืองรั้งกระทรวงมหาดไทย
พ.ศ. 2454 - รักษาราชการแทนเจ้ากรมสรรพากรนอก
พ.ศ. 2455 - ข้าหลวงเทศาภิบาลมณฑลราชบุรี
18 เมษายน พ.ศ. 2455 – ข้าหลวงเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลราชบุรี(ภายหลังเรียกสมุหเทศาภิบาล)
พ.ศ. 2459 - สมุหเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลจันทบุรี
พ.ศ. 2466 - สมุหเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลปัตตานี
พ.ศ. 2469 - สมุหเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลภูเก็ต
พ.ศ. 2473 - ลาออกจากราชการเนื่องจากมีพระอาการประชวร
==องคมนตรี/สมาชิกวุฒิสภา==
===องคมนตรี===
เมื่อวันที่ 4 เมษายน พ.ศ. 2458 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งองคมนตรี
ต่อมาวันที่ 6 ธันวาคม พ.ศ. 2468 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งองคมนตรีต่อไป โดยทรงดำรงตำแหน่งถึงวันที่ 14 กรกฎาคม พ.ศ. 2475
===สมาชิกวุฒิสภา===
หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร ได้รับพระบรมราชโองการแต่งตั้งเป็นสมาชิกวุฒิสภาไทย ชุดที่ 2 เมื่อวันที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490 โดยทรงดำรงตำแหน่งครั้งที่ 1 ระหว่างวันที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490 - 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2493 และครั้งที่ 2 ระหว่างวันที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2493 - 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2496
==อื่นๆ==
พ.ศ. 2459 - ได้รับพระราชทานพระแสงราชศาสตราประจำมณฑลราชบุรีจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
พ.ศ. 2462 - ทรงก่อตั้งโรงเรียนศรียานุสรณ์
พ.ศ. 2463 - ทรงดำริให้สร้างศาลสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ที่จังหวัดจันทบุรี
พ.ศ. 2467 - ทรงดำริก่อตั้งโรงพยาบาลปัตตานี
พ.ศ. 2483 - พระนามของท่านได้ถูกนำมาใช้เป็นชื่อโรงเรียนสฤษดิเดช โดยตั้งตามชื่อสถานที่ตั้งของโรงเรียน(ขณะนั้น โรงเรียนตั้งอยู่ที่ถนนสฤษดิเดช)
หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร เป็นหม่อมเจ้าพานทอง ทรงศักดินา 3000 เทียบเท่าขุนนางชั้นพระยาพานทอง (โดยปกติหม่อมเจ้าจะทรงศักดินา 1500)
==พระยศ==
===ยศพลเรือน===
พ.ศ. 2454 - อำมาตย์เอก
พ.ศ. 2455 - มหาอำมาตย์ตรี
พ.ศ. 2458 - จางวางตรี
พ.ศ. 2467 - จางวางโท
พ.ศ. 2469 - มหาเสวกโท
พ.ศ. 2469 - มหาอำมาตย์โท
===ยศเสือป่า===
พ.ศ. 2455 - นายหมู่ตรี
พ.ศ. 2455 - นายหมู่เอก
พ.ศ. 2456 - นายหมู่ใหญ่
พ.ศ. 2457 - นายกองตรี
พ.ศ. 2460 - นายกองโท
พ.ศ. 2462 - นายกองเอก
พ.ศ. 2465 - นายนาวาเอกในกองพันราชนาวีเสือป่าจันทบุรี (นายนาวาเอก ร.น.ส.)
==เครื่องราชอิสริยาภรณ์==
 (ชื่อเดิม:ประถมาภรณ์มงกุฎสยาม)
 (ชื่อเดิม:จุลวราภรณ์)
 (ชื่อเดิม:จุลสุราภรณ์)
 (ชื่อเดิม:นิภาภรณ์)
 (ชื่อเดิม:ภัทราภรณ์)
  (ชื่อเดิม:ทิพยาภรณ์)
พ.ศ. 2469 -  เหรียญศารทูลมาลา (ร.ศ.ท.)
พ.ศ. 2469 -  เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 7 ชั้นที่ 3 (ป.ป.ร.3)
===เข็มพระราชทาน===
พ.ศ. 2454 - เข็มข้าหลวงเดิม
== พงศาวลี ==
==อ้างอิง==
องคมนตรีในรัชกาลที่ 6
องคมนตรีในรัชกาลที่ 7
สมาชิกวุฒิสภาไทยแบบแต่งตั้ง
หม่อมเจ้าชาย
ราชสกุลชยางกูร
สกุลโรจนดิศ
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.ช.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.ม.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.จ.ว. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.จ.
ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ป.ป.ร.3
ผู้ได้รับเหรียญจักรพรรดิมาลา
สมาชิกกองเสือป่า