เจ้าคณะอรัญวาสี

เจ้าคณะอรัญวาสี คือเจ้าคณะใหญ่ผู้ปฏิบัติหน้าที่ในคณะสงฆ์อรัญวาสี เจ้าคณะอรัญวาสีรูปสุดท้ายคือสมเด็จพระพุฒาจารย์ (แพ ติสฺสเทโว) ภายหลังจากพระองค์ได้รับการสถาปนาเป็นสมเด็จพระสังฆราชก็มิได้มีพระสงฆ์รูปใดได้รับการสถาปนาเป็นเจ้าคณะอรัญวาสีอีก คงมีแต่ตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่หนกลางเท่านั้น
== ประวัติ ==
แต่เดิมมาตำแหน่งสมเด็จพระราชาคณะเป็นตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่ ในยุครัตนโกสินทร์ตอนต้น แบ่งการปกครองคณะสงฆ์เป็น 3 คณะ คือ คณะเหนือ คณะใต้ และคณะอรัญวาสีโดยมีสมเด็จพระราชาคณะเป็นเจ้าคณะใหญ่ ดังนี้
สมเด็จพระวันรัตน์ เป็นเจ้าคณะใหญ่คณะเหนือ
สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ เป็นเจ้าคณะใหญ่คณะใต้
สมเด็จพระพุฒาจารย์ เป็นเจ้าคณะใหญ่คณะอรัญวาสี (ตำแหน่งนี้ทรงสถาปนาเป็นสมเด็จพระพุฒาจารย์ตั้งแต่รัชกาลที่ 4 เป็นต้นมา)
ในครั้งนั้นแต่ละคณะต่างปกครองโดยไม่ขึ้นแก่กัน สำหรับคณะอรัญวาสีนั้นไม่มีวัดขึ้นในปกครอง เพราะวัดอรัญวาสีที่อยู่ในฝ่ายเหนือฝ่ายใต้ก็รวมขึ้นอยู่ในปกครองของเจ้าคณะนั้น ๆ แต่ยังคงตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่ฝ่ายอรัญวาสีไว้เพราะมีหน้าที่ต้องตามเสด็จพระเจ้าแผ่นดิน
มาในรัชกาลที่ 3 ทรงตั้งคณะกลางขึ้นเป็นคณะพิเศษขึ้นต่อกรมหมื่นนุชิตชิโนรส วัดพระเชตุพน ซึ่งต่อมาในรัชกาลที่ 4 ทรงพระกรุณาโปรดสถาปนาเป็น กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส ที่สมเด็จพระสังฆราชและสิ้นพระชนม์ในรัชกาลนั้น
ถึงรัชกาลที่ 5 ทรงพระกรุณาโปรดสถาปนา พระพรหมมุนี (แพ) วัดสุทัศนเทพวราราม เป็นที่สมเด็จพระพุฒาจารย์ ดำรงตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่คณะกลาง ตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่คณะอรัญวาสี จึงเป็นอันยกเลิกไปตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา และสมเด็จพระราชาคณะที่สมเด็จพระพุฒาจารย์ ก็เป็นตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่คณะกลางตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา
== รายนามเจ้าคณะอรัญวาสี ==
คณะอรัญวาสีเป็นคณะสงฆ์ดั้งเดิมที่มีมาตั้งแต่กรุงศรีอยุธยา และมีเจ้าคณะปกครองมาแต่อดีต เจ้าคณะอรัญวาสีในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์มีดังนี้
{| border="1" cellpadding="4" cellspacing="1" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; text-align:center; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|- style="background:#cccccc"
| ลำดับ || รูป || รายพระนาม || เริ่มวาระ || สิ้นสุดวาระ || วัด
|-
| bgcolor="#E9E9E9"| 1 || 100px || สมเด็จพระญาณสังวร (สุก) || พ.ศ. 2359 || พ.ศ. 2363 || วัดราชสิทธาราม
|-
| bgcolor="#E9E9E9"| 2 || 100px || พระญาณสังวรเถร (ด้วง) || พ.ศ. 2369 || พ.ศ. 2379 || วัดราชสิทธาราม
|-
| bgcolor="#E9E9E9"| 3 || 100px || พระญาณสังวรเถร (บุญ) || พ.ศ. 2388 || พ.ศ. 2397 || วัดราชสิทธาราม
|-
| bgcolor="#E9E9E9"| 4 || 100px || สมเด็จพระพุฒาจารย์ (สน) || พ.ศ. 2397 || พ.ศ. 2403 || วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร
|-
| bgcolor="#E9E9E9"| 5 || 100px || สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมรํสี) || พ.ศ. 2407 || พ.ศ. 2415 || วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร
|-
| bgcolor="#E9E9E9"| 6 || 100px || สมเด็จพระพุฒาจารย์ (พุก) || พ.ศ. 2422 || พ.ศ. 2427 || วัดศาลาปูนวรวิหาร
|-
| bgcolor="#E9E9E9"| 7 || 100px || สมเด็จพระพุฒาจารย์ (ศรี อโนมสิริ) || พ.ศ. 2430 || พ.ศ. 2437 || วัดปทุมคงคาราชวรวิหาร
|-
| bgcolor="#E9E9E9"| 8 || 100px || หม่อมเจ้าพระสมเด็จพระพุฒาจารย์ (ทัด) || พ.ศ. 2437 || พ.ศ. 2443 || วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร
|-
| bgcolor="#E9E9E9"| 9 || 100px || พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพระอรุณนิภาคุณากร || พ.ศ. 2444 || พ.ศ. 2444 || วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร
|-
| bgcolor="#E9E9E9"| 10 || 100px || สมเด็จพระพุฒาจารย์ (ฤทธิ์ ธมฺมสิริ) || พ.ศ. 2445 || พ.ศ. 2448 || วัดบพิตรพิมุขวรวิหาร
|-
| bgcolor="#E9E9E9"| 11 || 100px || สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เขียว จนฺทสิริ) || พ.ศ. 2448 || พ.ศ. 2453 || วัดราชาธิวาสราชวรวิหาร
|-
| bgcolor="#E9E9E9"| 12 || 100px || พระพุฒาจารย์ (มา อินฺทสโร) || พ.ศ. 2456 || พ.ศ. 2457 || วัดจักรวรรดิราชาวาสวรมหาวิหาร
|-
| bgcolor="#E9E9E9"| 13 || || สมเด็จพระพุฒาจารย์ (จ่าย ปุณฺณทตฺโต) || พ.ศ. 2465 || พ.ศ. 2466 || วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร
|-
| bgcolor="#E9E9E9"| 14 || 100px || สมเด็จพระพุฒาจารย์ (แพ ติสฺสเทโว) || พ.ศ. 2466 || พ.ศ. 2472 || วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร
|-
|}
== อ้างอิง ==