นกตะขาบทุ่ง

นกตะขาบทุ่ง หรือ นกขาบ (; Indochinese roller) เป็นนกประจำถิ่นที่พบในคาบสมุทรอินโดจีน และบางส่วนของอนุทวีปอินเดีย ในอดีตนกตะขาบทุ่งถูกรวมเป็นชนิดย่อยของนกตะขาบอินเดีย (C. benghalensis) ซึ่งปัจจุบันแยกออกเป็นต่างชนิดกัน ลักษณะเด่นที่แตกต่างของนกตะขาบทุ่งคือ สีฟ้าและน้ำเงินโดยรวมเข้มกว่า คอสีน้ำตาลเข้มและแกมด้วยสีครามเด่นชัด ท้ายทอยและหลังสีน้ำตาลมะกอกเข้ม ไม่มีริ้วขาวคาดตามยาวช่วงลำคอและอก พบได้ทั่วไปตามต้นไม้ริมทางหรือสายไฟ ทุ่งนา ป่าโปร่ง ในประเทศไทยพบได้ทุกภาคยกเว้นภาคใต้ฝั่งอันดามัน นกตะขาบทุ่งเป็นนกหนึ่งในสองชนิดของวงศ์นกตะขาบ (Coraciidae) ที่พบในประเทศไทย ซึ่งอีกชนิดคือ นกตะขาบดง (Eurystomus orientalis) นกตะขาบทุ่งมีขนาดใกล้เคียงกับนกพิราบ กินอาหารจำพวกแมลง สัตว์เล็ก ๆ หรือกิ้งก่าในบางครั้ง
== อนุกรมวิธาน ==
ได้รับการระบุชนิดอย่างเป็นทางการในปี ค.ศ. 1840 โดยโทมัส ฮอร์สฟิลด์ (Thomas Horsfield) นักธรรมชาติวิทยาชาวอเมริกัน ในชื่อทวินาม Coracias affinis โดยอ้างอิงจากตัวอย่างต้นแบบที่จอห์น แมคเคล็ลแลนด์ (John McClelland) นักธรรมชาติวิทยาผู้เก็บตัวอย่างในรัฐอัสสัม ในบางครั้งในชื่อผู้ค้นพบซึ่งตามหลังชื่อทวินามอาจระบุเป็น "McClelland" แต่ภายใต้ระเบียบการตั้งชื่อสัตววิทยาระหว่างประเทศระบุให้ใช้ Coracias affinis Horsfield, 1840
ชื่ออธิบายลักษณะเฉพาะ "affinis" มาจากภาษาละติน adfinis หรือ affinis หมายถึง "เกี่ยวข้อง" หรือ "พันธมิตร" (เกี่ยวดองกัน)
=== การแยกชนิดออกจากนกตะขาบอินเดีย ===
ในอดีตนกตะขาบทุ่ง (Coracias affinis) ที่พบในแถบอินโดจีนรวมทั้งประเทศไทยเคยถูกระบุให้เป็นเป็นชนิดย่อยของนกตะขาบอินเดีย (Coracias benghalensis) เนื่องจากหลักฐานการผสมข้ามพันธุ์กันได้ในเขตกระจายพันธุ์ที่ทับซ้อนอย่างแคบ ๆ ในช่วงภาคตะวันออกเฉียงเหนือของอินเดีย แต่จากการศึกษาระดับโมเลกุลของนิวเคลียร์และไมโทคอนเดรียดีเอนเอในปี ค.ศ. 2018 พบว่า นกตะขาบทุ่งเป็นญาติใกล้ชิดที่สุดกับนกตะขาบปีกม่วง (C. temminckii) ในขณะที่นกตะขาบอินเดีย (C. benghalensis) เป็นเพียงญาติระดับถัดไปซึ่งแยกออกจาก C. affinis และ C. temminckii
นกตะขาบทุ่ง (นกตะขาบทุ่งอินโดจีน) เป็นชนิดโมโนไทป์ (คือเป็นชนิดที่ไม่มีการจำแนกชนิดย่อย) และอยู่ในสกุลนกตะขาบทุ่ง (Coracias) ของวงศ์นกตะขาบ (Coraciidae)
=== สายวิวัฒนาการ ===
ความสัมพันธ์ทางสายวิวัฒนาการในสกุลนกตะขาบ (Coracias) ถูกระบุจากการศึกษาระดับโมเลกุลที่ตีพิมพ์ในปี ค.ศ. 2018
== ลักษณะทางสัณฐาน ==



เป็นนกขนาดกลาง มีขนาดลำตัวประมาณ 30–34 เซนติเมตร ตัวผู้และตัวเมียมีลักษณะเหมือนกัน รูปร่างป้อม ลำตัวตั้งตรง คอสั้น หัวโต ปากสีดำด้าน ยาวปานกลาง สันปากบนโค้ง จะงอยเป็นตะของุ้มเล็กน้อย ปีกกว้างแต่ยาวและปลายปีกแหลม ปลายปีกมีขน 11 เส้น ขนปลายปีกเส้นที่ 11 สั้นกว่าขนเส้นอื่นมาก จึงเห็นได้ชัดเพียง 10 เส้น ปลายหางเป็นรูปสี่เหลี่ยมหรือเว้าเล็กน้อย หลายชนิดมีหางแฉกลึก และบางชนิดมีหางแบบปลายแหมขึ้นอยู่กับแต่ละตัว
ขาสั้น นิ้วเท้าสั้นและไม่แข็งแรง เล็บโค้ง นิ้วเท้าข้างละ 4 นิ้ว นิ้วที่ 2 และนิ้วที่ 3 เชื่อมติดกันตรงโคนนิ้ว เรียกเท้าที่มีลักษณะดังกล่าวว่า นิ้วติดกันแต่กำเนิด (syndactyly foot) ลักษณะนิ้วมีความคล้ายคลึงกับนกกะรางหัวขวาน ในวงศ์ Upupidae
=== สีขน ===
ม่านตาสีน้าตาลแกมเขียว หนังรอบดวงตาเป็นสีเหลืองส้มหรือน้ำตาล ตัวผู้มีคิ้วยาวสีดำ ตัวเมียมีคิ้วสั้นกว่าตัวผู้เล็กน้อย ขนหางสีฟ้า ปลายหางสีน้ำเงินเข้ม ขนปีกมีหลายสีเหลื่อมกันคือ ขนคลุมหัวปีกมีสีฟ้าอมเทา (สีมะกอกเข้ม) ขนกลางปีกและขนปลายปีกสีน้ำเงิน ที่โคนขนมีสีฟ้าสด คางและใต้คอสีครามเข้ม (ม่วงแดงเข้ม) ไม่มีริ้วลายที่คอ (หรืออาจมีริ้วสีฟ้าประปราย) อกและท้องตอนบนสีน้ำตาลแกมม่วง ท้องตอนล่างจนถึงขนคลุมใต้โคนหางเป็นสีฟ้าสดแกมเขียว ใต้หางสีฟ้าสดและมีแถบสีน้ำเงินตอนปลายหาง ขาและนิ้วเท้ามีสีน้ำตาลแกมเหลือง เล็บสีดำ
นกวัยอ่อนหัวจะมีสีเขียวและหลังคอจะมีสีน้ำตาลมากกว่านกโตเต็มวัย หลังคอมีสีหม่นกว่า คอสีเนื้อแกมม่วง ท้องสีฟ้าอมเขียว ขนคลุมปีกสีน้ำตาล
=== ความแตกต่างจากนกตะขาบอื่น ===
นกตะขาบอินเดีย (C. benghalensis)—โดยรวมนกตะขาบอินเดียมีสีซีดกว่า ขนาดเล็กกว่า มีริ้วสีขาวทั่วคาง คอ และหน้าอก ขนใต้ปีกสีน้ำเงินอ่อนกว่า เสียงเรียกมีเสียงทุ้มกว่า
นกตะขาบยุโรป (C. garrulus)—ในระยะไกลอาจเข้าใจผิดว่านกตะขาบอินเดียเป็นนกตะขาบยุโรป ซึ่งเป็นนกอพยพบางส่วนในของเขตการกระจายพันธุ์ของนกตะขาบอินเดีย นกตะขาบยุโรปมีคอและหางยาวกว่าขณะบิน เช่นเดียวกับขนปีกนอกสีดำและหัวสีน้ำเงินล้วน
นกตะขาบปีกม่วง (C. temmimckii)—โดยรวมนกตะขาบปีกม่วงสีเข้ม และอาศัยเฉพาะในป่าดิบชื้นบนเกาะของอินโดนีเซียเท่านั้น
== พฤติกรรมและการกระจายพันธุ์ ==
นกตะขาบทุ่งชอบอยู่ตามลำพังตัวเดียว เป็นนกที่หวงถิ่นมาก ถ้าหากมีนกตัวอื่นบุกรุกเข้ามา มันจะบินขึ้นไปบนเหนือยอดไม้ แล้วบินม้วนตัวลงมายังผู้บุกรุกอย่างรวดเร็วเพื่อขับไล่ โดยใช้เวลาราว 30 วินาที บางครั้งอาจบินผาดโผนพลิกแพลงราว 48 วินาที และจะร้องเสียงดัง "ค๊าบ แค๊บ ค๊าบ" ไปเรื่อย ๆ จนถึง 120 ครั้ง และเพราะเหตุที่นกตะขาบทุ่งมีความสามารถในการบินม้วนตัวกลางอากาศได้ ในภาษาอังกฤษจึงเรียกมันว่า "Roller" ซึ่งแปลว่า "ลูกกลิ้ง" หรือ"นักม้วนตัว"
=== การกินอาหาร ===
เหยื่อของนกตะขาบทุ่งได้แก่ ตั๊กแตน จิ้งหรีด แมลงหางหนีบ ผีเสื้อกลางคืน บุ้ง ต่อ ด้วง แมลงปอและแมงมุม และสัตว์มีกระดูกสันหลังตัวเล็กๆ เช่น กิ้งก่า จิ้งเหลน คางคก งู หนู หนูผีและลูกนก นกตะขาบทุ่งนับว่าเป็นนกล่าเหยื่อที่พิเศษกว่านกล่าเหยื่ออื่น ๆ เช่น นกอีเสือ นกกระเต็น หรือนกแซงแซว ที่สามารถล่าเหยื่อที่นกชนิดอื่นไม่กล้าแตะต้องเนื่องจากมีพิษได้ เช่น ตั๊กแตนหรือผีเสื้อกลางคืนที่มีสีเตือนภัย แมงป่อง ตะขาบหรืองูพิษ นกตะขาบทุ่งล่าเหยื่อตั้งแต่ตอนเช้าจนกระทั่งพลบค่ำ หรือแม้กระทั่งในเวลากลางคืน
=== การผสมพันธุ์ ===
นกตะขาบทุ่งผสมพันธุ์ในช่วงเดือนมีนาคม-พฤษภาคม ทำรังบนต้นไม้บริเวณโพรงไม้ที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติในบางครั้งจะแย่งรัง หรือโพรงเก่าของนกอื่นเพื่อวางไข่ ตัวเมียวางไข่ครั้งละ 2–5 ฟอง
== แหล่งการกระจายพันธุ์ ==
ส่วนมากพบในคาบสมุทรอินโดจีน พบในบางส่วนของอนุทวีปอินเดีย บางส่วนในมณฑลยูนนานและทิเบตของจีน
ในประเทศไทยพบอยู่ทั่วทุกภาค ยกเว้นทางตอนใต้ของภาคใต้ พบได้ที่ความสูงมากว่าหรือประมาณ 1,500 เมตร จากระดับน้ำทะเล พบในป่าดิบชื้น ป่าเบญจพรรณ ป่าไผ่ ป่าฟื้นตัวที่ค่อนข้างทึบ มักพบที่ความสูงต่ำกว่า 900 เมตรจากระดับน้ำทะเล ที่ระดับ 1,500 เมตรพบได้บ้างจนถึงหายาก พบที่เทือกเขาของภาคตะวันออก เทือกเขาที่กั้นภาคกลางตอนบนกับภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ภาคเหนือด้านตะวันออก และผืนป่าตะวันตกตอนบน
== นิเวศวิทยาและสถานภาพ ==
เป็นนกประจำถิ่นที่พบได้บ่อยมากเกือบทั่วประเทศไทย จัดเป็นสัตว์ป่าคุ้มครอง ตามพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พุทธศักราช 2535
== ระเบียงภาพ ==
ไฟล์:Indochinese Roller in flight, Kaziranga NP, Assam.jpg|นกตะขาบทุ่งในรัฐอัสสัม
ไฟล์:Indochinese Roller Coracias affinis, Khao Yai NP (7810268988).jpg|นกตะขาบทุ่งที่เขาใหญ่
ไฟล์:Indo-Chinese Roller. AMSM7612.jpg|สีขนด้านหลัง
ไฟล์:Coracias affinis - 2020.jpg|ขณะบิน
== อ้างอิง ==
== แหล่งข้อมูลอื่น ==
รูปนกตะขาบทุ่ง
เสียงร้องของนกตะขาบทุ่ง
ทุ่ง
ตะขาบทุ่ง
สัตว์ป่าคุ้มครอง
ตะขาบทุ่ง
ตะขาบทุ่ง
ตะขาบทุ่ง
ตะขาบทุ่ง
ตะขาบทุ่ง
ตะขาบทุ่ง