เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ (หม่อมราชวงศ์หลาน กุญชร)

มหาอำมาตย์เอก เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ นามเดิม หม่อมราชวงศ์หลาน กุญชร (18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2495 – 1 มกราคม พ.ศ. 2466) เป็นขุนนางชาวไทย เคยรับราชการในตำแหน่งเช่น ผู้บัญชาการกรมม้าและกรมมหรสพ เสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ และ เสนาบดีกระทรวงเกษตราธิการ
== ประวัติ ==
เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ เป็นโอรสในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสิงหนาทราชดุรงค์ฤทธิ์ กับหม่อมสุด กุญชร ณ อยุธยาเกิดเมื่อวันพฤหัสบดี เดือนอ้าย ขึ้น 7 ค่ำ ปีชวด ตรงกับวันที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2395 มีพี่น้องต่างมารดาคือ หม่อมราชวงศ์กระจ่าง เป็นพี่สาว และ หม่อมราชวงศ์กระจัด เป็นน้องสาว
== การรับราชการ ==
=== เป็นมหาดเล็กในรัชกาลที่ 4 ===
เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ เมื่ออายุได้ 13 ปี พระองค์เจ้าสิงหนาทราชดุรงค์ฤทธิ์ จัดงานโกนจุกขึ้นที่วังบ้านหม้อ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินมาพระราชทานน้ำสังข์และทรงตัดจุก พระราชทานทองเหรียญเป็นของขวัญ แล้วถวายตัวเป็นมหาดเล็ก ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัด 10 ตำลึง พออายุได้ 14 ปี ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้บรรพชาเป็นสามเณรนาคหลวงในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ได้พระราชทานบริขารเท่าหม่อมเจ้า สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ เมื่อครั้งยังเป็นกรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์เป็นพระอุปัชฌาย์ หม่อมเจ้าพระธรรมุณหิศธาดา (สีขเรศ วุฑฺฒิสฺสโร) ให้ศีล แล้วจำพรรษาอยู่ที่วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร ในสำนักสมเด็จพระวันรัต (แดง สีลวฑฺฒโน)
=== รับราชการในสมัยรัชกาลที่ 5 ===
เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ รับราชการเมื่อปี พ.ศ. 2412 ได้เป็นมหาดเล็กสารถีขับรถพระที่นั่ง ต่อมา พ.ศ. 2413 ได้เป็นนายกวดหุ้มแพรมหาดเล็กเวรฤทธิ์ ต่อมา พ.ศ. 2414 เป็นจ่ายงเวรศักดิ์ รับพระราชทานเบี้ยหวัด 2 ชั่ง แล้วได้รับพระราชทานเบี้ยหวัด 2 ชั่ง 10 ตำลึง ต่อมา พ.ศ. 2416 ได้รับ 3 ชั่ง เงินเดือน ๆ ละ 10 ตำลึง แล้วทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นนาคหลวงอุปสมบทในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ได้รับพระราชทานบริขารเท่าหม่อมเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ เมื่อยังทรงดำรงพระยศเป็นกรมพระเป็นพระอุปัชฌาย์ หม่อมเจ้าพระธรรมุณหิศธาดา (สีขเรศ วุฑฺฒิสฺสโร) กับสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (สา ปุสฺสเทโว) เมื่อครั้งเป็นพระสาสนโสภณที่พระธรรมวโรดม เป็นคู่สวด แล้วจำพรรษาอยู่ที่วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม
ต่อมา พ.ศ. 2421 ได้เป็น หลวงเดชนายเวรมหาดเล็กเวรเดช รับพระราชทานเบี้ยหวัด 3 ชั่ง 10 ตำลึง ต่อมา พ.ศ. 2422 ได้เป็น เจ้าหมื่นสรรพเพธภักดี หัวหมื่นมหาดเล็กเวรศักดิ์ ถือศักดินา 1,000ได้หีบทอง ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัด ๔ ชั่ง ต่อมา พ.ศ. 2424 พระองค์เจ้าสิงหนาทฯ สิ้นพระชนม์ ได้ว่าการกรมมหรสพ กรมหุ่น กรมรถ กรมรถม้า แต่ราชการกรมรถม้านั้น ตระกูลนี้ได้ว่ามาแต่รัชกาลที่ 2 ติดเนื่องกัน 4 ชั่วคน ไม่มีตระกูลอื่นแทรกเลย แล้วได้ตรามงกุฏชั้น 4 ต่อมา 2 หรือ 3 ปี ได้โต๊ะทอง กาทอง เป็นองคมนตรี ตั้งแต่ พ.ศ. 2432 เป็นจางวางมหาดเล็ก ได้พานทองกลม ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัด 8 ชั่ง ต่อมาได้ 10 ชั่ง เงินเดือน ๆ ละ 10 ตำลึง ถึง พ.ศ. 2432 ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น "พระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์" จางวางมหาดเล็ก ถือศักดินา 3,000
พ.ศ. 2435 ได้รับพานทองเป็นครั้งที่ 2 เป็นพระอภิบาล สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร ต่อมา พ.ศ. 2436 ได้เป็นข้าหลวงไปปักปันเขตแดนเมืองสงขลากับเมืองพัทลุง ต่อมาเป็นพระยายืนชิงช้า แล้วได้ว่าราชการกรมโขนหุ่น กรมรำโคม กรมพิณพาทย์
=== เป็นสภานายกรัฐมนตรี ===
เมื่อ พ.ศ. 2435 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งกระทรวงมุรธาธรขึ้นเป็นกระทรวง 1 ใน 12 กระทรวง สำหรับกระทรวงมุรธาธรนั้น ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รวมตำแหน่งสภานายกรัฐมนตรีเข้าอยู่ในกระทรวงมุรธาธรด้วย แต่เนื่องจากต่อมากระทรวงมุรธาธรมีราชการน้อย จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยุบกระทรวงมุรธาธรเสียเมื่อ พ.ศ. 2439 ให้คงมีแต่สภานายกรัฐมนตรีบังคับบัญชาราชการอยู่ทั่วไปตามหน้าที่เสนาบดี กระทรวงมุรธาธรได้เคยบังคับบัญชามาก่อน และให้สภานายกรัฐมนตรีขึ้นอยู่ในกรมราชเลขานุการและทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ ซึ่งเวลานั้นยังเป็นพระยาอยู่ ดำรงตำแหน่งสภานายกรัฐมนตรี เมื่อ พ.ศ. 2439
=== เป็นอธิบดีกรมสุขาภิบาล ===
เมื่อ พ.ศ. 2440 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ เป็นอธิบดีกรมสุขาภิบาล ได้เงินเดือน ๆ ละ 1,000 บาท ต่อมาพ้นจากตำแหน่งเมื่อ พ.ศ. 2450 เพราะเนื่องด้วยสุขภาพไม่แข็งแรง ไม่สามารถทำราชการได้ดีอย่างแต่ก่อน
=== เป็นเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ ===
กระทรวงโยธาธิการ เมื่อแรกตั้งเป็นกระทรวง สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการเป็นพระองค์แรก เพราะพระองค์ทรงเป็นอธิบดีกรมโยธาธิการอยู่แต่เดิม ต่อมาพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์ เมื่อยังทรงดำรงพระยศเป็นกรมหมื่นได้ทรงดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการเป็นพระองค์ที่สอง ต่อมากรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์เสด็จไปเป็นข้าหลวงต่างพระองค์ประจำ ณ เมืองอุบลราชธานี เวลานั้นพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา ได้ทรงดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการต่อมาเป็นพระองค์ที่สาม ต่อมาเมื่อย้ายกรมขุนทิพยลาภพฤฒิธาดาไปเป็นเสนาบดีกระทรวงวัง จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ มาดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการเมื่อ พ.ศ. 2441 ต่อมาพ้นจากตำแหน่งเมื่อ พ.ศ. 2442 เพื่อไปดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงเกษตราธิการ
=== เป็นเสนาบดีกระทรวงเกษตราธิการ ===
ก่อนตั้งกระทรวงเสนาบดีในรัชกาลที่ 5 นั้น หน้าที่กระทรวงเกษตราธิการอยู่ในจตุสดมภ์กรมนา เมื่อตั้งเป็นกระทรวงเสนาบดีในรัชกาลที่ 5 นั้น เรียกว่า กระทรวงเกษตรพาณิชยการ เจ้าพระยาภาสกรวงศ์ (พร บุนนาค) เวลานั้นเป็นพระยาได้ดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงเกษตร์พาณิชยการเป็นคนแรก ต่อมาทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ย้ายท่านไปเป็นเสนาบดีกระทรวงธรรมการ และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ จอมพล เจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี (เจิม แสง-ชูโต) มาเป็นเสนาบดีกระทรวงเกษตร์พาณิชยการ เป็นคนที่สอง ต่อมาในปี พ.ศ. 2439 ท่านได้กราบถวายบังคมลาออกจากตำแหน่งเสนาบดีกระทรงเกษตรพาณิชยการ แล้วยกราชการในกระทรวงพาณิชยการไปรวมกับกระทรวงพระคลังมหาสมบัติคราวหนึ่ง ต่อมาทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้แยกตั้งเป็นกระทรวงขึ้นใหม่ เรียกว่ากระทรวงเกษตราธิการ มีเสนาบดีบังคับบัญชาการคือ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์เป็นเสนาบดีกระทรวงเกษตราธิการเป็นคนแรก เมื่อวันที่ 2 กันยายน ร.ศ. 118 (พ.ศ. 2442) และพ้นตำแหน่งเมื่อวันที่ 16 ธันวาคม ร.ศ. 128 (พ.ศ. 2452) เพราะเนื่องด้วยสุขภาพไม่แข็งแรง ไม่สามารถทำราชการได้ดีอย่างแต่ก่อน
=== เป็นเจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ ===
ต่อมาเมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2443 ขณะเมื่อดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงเกษตราธิการอยู่นั้น ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เลื่อนพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ ขึ้นเป็นเจ้าพระยา ดังประกาศพระบรมราชโองการที่ว่า
“ทรงพระราชดำริว่า พระยาเทเวศรวงศวิวัฒน์ ได้รับราชการในกรมมหาดเล็ก ได้รับตำแหน่งโดยลำดับจนถึง เป็นจางวาง และเป็นผู้บัญชาการกรมม้าและกรมมหรสพ ราชการในระหว่างนั้นได้มีหน้าที่ต่าง ๆ อันเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัยสนิทเป็นอันมาก ได้เป็นกรรมการฎีกาและกรรมการเรื่องที่นา และได้รับราชการไปเจริญทางพระราชไมตรีกรุงรัสเซีย พร้อมด้วยพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงดำรงราชานุภาพ ที่เมืองลิวาเดีย และได้เป็นข้าหลวงไปปักปันเขตแดนเมืองพัทลุง เมืองสงขลา แล้วได้รับตำแหน่งพระอภิบาลสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ภายหลังได้เป็นอุปนายกรัฐมนตรีแล้วเลื่อนขึ้นเป็นสภานายก ครั้นเมื่อเริ่มจัดการกรมสุขาภิบาลก็ได้รับตำแหน่งเป็นอธิบดีในกรมนั้น แล้วเป็นเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ ภายหลังจึงย้ายมาเป็นเสนาบดีกระทรวงเกษตราธิการ พระยาเทเวศรวงศ์วิวัฒน์ เป็นผู้ได้สนิทชิดชอบพระราชอัธยาศัยตั้งแต่เยาว์มา ประกอบด้วยสติปัญญาสามารถมีปฏิภาณปรีชาว่องไวในราชกิจทั้งปวง เมื่อได้รับราชการในหน้าที่ใดก็ได้ตั้งใจฉลองพระเดชพระคุณ โดยความเอื้อเฟื้อมิได้ย่อหย่อน ได้ดำรงราชการในหน้าที่เสนาบดีมาจนบัดนี้ สมควรที่จะเลื่อนยศบรรดาศักดิ์ขึ้นเป็นเจ้าพระยาผู้หนึ่งได้
จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่ง ให้สถาปนาพระยาเทเวศรวงศวิวัฒน์ ขึ้นเป็นเจ้าพระยา มีสมญาจารึกในสุพรรณบัฏว่า เจ้าพระยาเทเวศรวงศวิวัฒน์ บรมขัติยราชสวามิภักดิ์ สมบูรณศักดิสุขุมชาติ มธุรวาทวิจิตร สรรพราชกิจพิจารณ์ มโหฬารคุญสมบัติ กัลยาณวัตรมหามาตยาธิบดี พุทธาทิศรีรัตนธาดา เมตตาชวาธยาศรัย อภัยพิริยบรากรมพาหุ นาคนาม ดำรงศักดินา ๑๐๐๐๐ จงเจริญทฤฆชนมายุพรรณ สุขสิริสวัสดิพัฒนมงคล ธนสารสมบัติ บริวารสมบูรณ์ทุกประการ”
== ว่าราชการกรมมหรสพ กรมโขน กรมพิณพาทย์ กรมรำโคม และกรมหุ่น ==
นอกจากการรับราชการในตำแหน่งทั่วไปแล้ว เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ ยังมีหน้าที่ในการควบคุมกรมที่เกี่ยวกับการแสดงต่าง ๆ ถึง 5 ได้แก่ กรมมหรสพ กรมโขน กรมพิณพาทย์ กรมรำโคม และกรมหุ่น และด้วยในสมัยนั้นมีต่างชาติเข้ามาเจริญสัมพันธไมตรีกับประเทศไทยอยู่เป็นประจำ จึงมีหน้าที่ในการจัดการแสดงสำหรับต้อนรับพระราชอาคันตุกะ ในการนี้ท่านจึงได้ทูลเชิญสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ร่วมเป็นที่ปรึกษาสำหรับจัดการแสดงต้อนรับพระราชอาคันตุกะ โดยพยายามคิดการแสดงใหม่ขึ้น มีการบรรเลงคอนเสิร์ต การแสดงละครดึกดำบรรพ์ โดยเฉพาะละครดึกดำบรรพ์นอกจากจะเล่นสำหรับต้อนรับพระราชอาคันตุกะแล้ว ท่านยังได้ลงทุนทำเป็นกิจการ เปิดการแสดงภายในวังบ้านหม้อของท่านเอง กิจการของท่านดำเนินไปด้วยดีเป็นระยะเวลา 10 ปี ในภายหลังท่านเกิดอาการป่วยจนต้องออกจากราชการ กิจการละครดึกดำบรรพ์และการแสดงอื่น ๆ ที่ท่านดูแลจึงยกเลิกไปหมด
ด้วยราชสกุลของเจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ ท่านสืบเชื้อสายมาจากพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (พระราชปัยกา) พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระพิทักษ์เทเวศร์ (พระอัยกา) และพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสิงหนาทราชดุรงค์ฤทธิ์ (พระบิดา) ทุกพระองค์ล้วนมีความสนใจในการแสดงละครฟ้อนรำเป็นอย่างมาก มีการจัดตั้งคณะละครขึ้นเล่นและเป็นมรดกตกทอดสืบมาถึงเจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ ตลอดจนเจ้าจอมมารดาและหม่อม (ภรรยา) ในราชสกุลต่างก็มีความสามารถในการละครฟ้อนรำและดนตรีขับร้อง จึงทำให้ราชสกุลกุญชรเป็นราชสกุลที่มีความสามารถในการละครฟ้อนรำและดนตรีขับร้องเป็นอย่างยิ่ง
ด้วยเจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ มีคณะละครที่ตกทอดมาจากบรรพบุรุษ และได้รับราชการในการควบคุมกรมมหรสพหลวง จึงทำให้คณะละครและกรมมหรสพซึ่งท่านเป็นผู้ควบคุมอยู่มีความเจริญรุ่งเรืองมาก มีนักดนตรีนักร้องและนักแสดงที่มีชื่อเสียงหลายคน นักดนตรี เช่น พระประดิษฐไพเราะ (ตาด) หลวงเสนาะดุริยางค์ (ทองดี) หลวงบำรุงจิตรเจริญ (ธูป สาตนะวิลัย) พระยาเสนาะดุริยางค์ (แช่ม สุนทรวาทิน) ฯลฯ นักร้อง เช่น หม่อมเจริญ หม่อมมาลัย หม่อมจันทร์ แม่แป้น วัชโรบล แม่แจ๋ว แม่ชม แม่ชื่น ฯลฯ นักแสดง เช่น หม่อมเข็ม กุญชร ณ อยุธยา คุณหญิงนัฏกานุรักษ์ (เทศ สุวรรณภารต) หม่อมต่วน (ศุภลักษณ์ ภัทรนาวิก) ฯลฯ
== ลาออกจากราชการและถึงอสัญกรรม ==
ในบั้นปลายชีวิตของท่าน เริ่มป่วยทุพพลภาพ จึงไปรักษาตัวในตำบลต่าง ๆ พักอยู่ที่เมืองชลบุรี สำนักวัดป่า แล้วมาอยู่ที่บ้านคลองเตย จังหวัดนครเขื่อนขันธ์ ครั้น ร.ศ. 128 (พ.ศ. 2452) อาการป่วยไม่ทุเลาลง เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ จึงกราบบังคมขอลาออกจากราชการ รับพระราชทานเบี้ยบำนาญเดือนละ 1,000 บาท ต่อมาเมื่อวันที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2465 (แบบสากลคือ พ.ศ. 2466) เวลา 09.25 น. เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ ได้ถึงอสัญกรรมลงด้วยโรคหัวใจพิการ ที่บ้านคลองเตย สิริอายุรวมได้ 70 ปีเศษ 1 เดือน 1 วัน ถึงเวลา 21.00 น. สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช เสด็จแทนพระองค์มาพระราชทานน้ำหลวงอาบศพ สวมลอมพอกโหมดพระราชทาน แล้วเจ้าพนักงานยกลองในตั้งบนแท่น 2 ชั้น ประกอบโกศมณฑป มีพระพิธีธรรมสวดพระอภิธรรม 15 วัน
== ภรรยาและบุตรธิดา ==
เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ มีภรรยาและบุตรธิดาหลายคนดังนี้
คุณนายช่วง “เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ ได้แต่งงานกับหญิงสาวชื่อช่วง มีเชื้อสายจีน ในบ้านมักจะเล่ากันว่า “เป็นลูกสาวเจ้าสัวโรงกะทะ” คนในบ้านเรียกกันอย่างยกย่องว่า คุณนายช่วง ภรรยาที่แต่งงานนี้ มีบิดามารดาเป็นคนมั่งคั่ง หม่อมสุดมารดาซึ่งมีเชื้อสายจีน เป็นผู้ไปสู่ขอมาให้ลูกชายคนเดียวของท่าน โดยที่เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ มิได้มีความรักแลปรารถนา เมื่อแต่งงานแล้วก็ไม่ค่อยไปเยี่ยมเยือน ต้องให้หม่อมสุดเป็นผู้เตือนอยู่บ่อยๆ คุณนายช่วงเป็นหญิงที่ไม่ค่อยจะมีโชคดีนัก มีลูกหญิงกับเจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ คนหนึ่ง แล้วตัวท่านกับลูกท่านก็เสียชีวิตไปในเวลาใกล้เคียงกัน”
หม่อมเผื่อน กุญชร ณ อยุธยา เชื้อสายราชินิกุล ณ บางช้าง มีบุตรธิดา 5 คน คือ
# หม่อมหลวงจรูญ กุญชร
# หม่อมหลวงเจริญ กุญชร
# หม่อมหลวงอึ่งอ่าง กุญชร
# พระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ (หม่อมหลวงวราห์ กุญชร) (19 ธันวาคม พ.ศ. 2421 – 14 มีนาคม พ.ศ. 2500) มีภรรยาและบุตรธิดาดังนี้
## คุณหญิงประยงค์ เทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ (สกุลเดิม ไกรฤกษ์) มีธิดา 2 คน คือ
### ฉันทนา ศรีศักดิธำรง
### นฤมล อัศวฤทธิ์
## หม่อมราชวงศ์สุภาธร นพวงศ์ มีบุตรธิดา 3 คน คือ
### ศิววงศ์ กุญชร ณ อยุธยา
### พงษ์สุลี กุญชร ณ อยุธยา
### หม่อมอนุวงศ์ จิรประวัติ ณ อยุธยา (หม่อมของหม่อมเจ้านิทัศนาธร จิรประวัติ)
## นิน่า หรือ น้อยหน่า (ถึงแก่กรรม) แต่ไม่มีบุตรธิดา
## นวล มีธิดา 1 คน คือ
### กุญชรี กุญชร ณ อยุธยา
## สำเนียง มีธิดา 1 คน คือ
### อัมพวัน สุริยกุล ณ อุยธยา
# หม่อมหลวงจิตรกุล เพชรดา (หญิง) ได้สมรสกับ มหาอำมาตย์โท พระยาเพชรดา (สะอาด ณ ป้อมเพชร์)
หม่อมนวล กุญชร ณ อยุธยา (ไม่ทราบปีที่เกิด – พ.ศ. 2458) (ปีที่ถึงแก่กรรมคำนวนจากปีที่ หม่อมหลวงบุญเหลือ เทพยสุวรรณ กำพร้ามารดา คือตั้งแต่อายุ 4 ปี หรือปี พ.ศ. 2458) หม่อมนวล เป็นนักแสดงตัวนางของวังบ้านหม้อ และเป็นครูของ หลวงไพจิตรนันทการ (ทองแล่ง สุวรรณภารต) มีธิดา 1 คน คือ
# หม่อมหลวงบุญเหลือ เทพยสุวรรณ (13 ธันวาคม พ.ศ. 2454 – 7 มิถุนายน พ.ศ. 2525) ได้สมรสกับ นายแพทย์ชม เทพยสุวรรณ แต่ไม่มีบุตรและธิดา
หม่อมจันทร์ กุญชร ณ อยุธยา (พ.ศ. 2424 – ไม่ทราบปีที่ถึงแก่กรรม) น้องสาว หม่อมเนย ซึ่งเป็นหม่อมของ เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ เช่นกัน หม่อมจันทร์ ได้ฝึกหัดการรำกับ หม่อมวัน และ หม่อมเข็ม ตั้งแต่ยังเล็ก โดยฝึกหัดเป็นตัวพระ รวมทั้งต่อเพลงร้องสำหรับการแสดงละครในและละครดึกดำบรรพ์ จนได้เป็นนักร้องและนักแสดงคนสำคัญของวังบ้านหม้อ มีฝีมือทางด้านการแสดงตัวคาวีเป็นที่ดีเยี่ยม และมีผลงานการบันทึกเสียงมากมาย ภายหลังได้ออกจากวังบ้านหม้อไปอยู่ในราชสำนักของ สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง แล้วย้ายมาเป็นนักร้องในกรมมหรสพ ต่อมาได้ใช้ชีวิตร่วมกับ ขุนนิมิตราชฐาน  มีบุตร 1 คนคือ
# พลโท หม่อมหลวงขาบ กุญชร (10 ตุลาคม พ.ศ. 2448 – 19 กันยายน พ.ศ. 2529) มีภรรยาและบุตรธิดาดังนี้
## เทียบ ฤทธาคนี ธิดา นายพันโท พระยาทัพพสาธก์เสนา (นวม ฤทธาคนี) กับ คุณหญิงเนย มีบุตรธิดา 6 คน คือ
### ทวีวัฒน์ กุญชร ณ อยุธยา
### พันตำรวจเอก (พิเศษ) วรวัฒน์ กุญชร ณ อยุธยา
### อุรัชช์ ลอเรนส์
### พลโท วิวัฒน์ กุญชร ณ อยุธยา
### กนิษฐา วิลสัน
### เทียมแข จรูญโรจน์ ณ อยุธยา
## สินีนาฏ โพธิเวช มีธิดา 3 คน คือ
### เตือนใจ ดีเทศน์
### เพ็ญแข กุญชร ณ อยุธยา
### พิมพ์แข กุญชร ณ อยุธยา
หม่อมมาลัย กุญชร ณ อยุธยา (พ.ศ. 2430 – 2465) เป็นนักแสดงและนักร้องเสียงดีของวังบ้านหม้อ มีผลงานการบันทึกเสียงมากมาย เมื่อแสดงละครดึกดำบรรพ์มักได้รับเลือกแสดงเป็นตัวเอกเสมอ ได้ฝึกหัดการรำกับ หม่อมเข็ม หัดร้องเพลงกับ หม่อมเปรม หม่อมใน พระองค์เจ้าสิงหนาทราชดุรงค์ฤทธิ์ ต่อเพลงร้องละครกับ สิน สินธุนาคร รวมทั้งได้ต่อเพลงร้องกับ หม่อมเนย และ หม่อมเจริญ ด้วย ต่อมาหนีออกจากวังบ้านหม้อ แล้วไปชอบพอกับนายห้างฝรั่งชื่อ “ริกันตี” จึงกลับไปวังบ้านหม้อเพื่อขอหนังสือหย่า แต่ เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ ไม่ยินยอม จากนั้นได้เลือกใช้ชีวิตคู่ร่วมกับนายทหารเรือผู้หนึ่งจนมีธิดา 1 คน แต่ญาติฝ่ายชายรังเกียจจึงจัดให้แยกทางกัน ภายหลัง สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจุฑาธุชธราดิลก กรมขุนเพ็ชรบูรณ์อินทราไชย จัดให้มีคณะละครที่วังเพชรบูรณ์ ทรงทราบว่า หม่อมมาลัย เป็นผู้มีความรู้ความสามารถทั้งกระบวนการร้องและรำจึงให้เข้ามาเป็นครูสอน ในบั้นปลายชีวิตได้ชีวิตร่วมกับ เจริญ ศัพท์โสภณ นักระนาดฝีมือดี หัวหน้านักดนตรีของวังเพชรบูรณ์ แต่ไม่มีบุตรร่วมกัน และป่วยตายด้วยโรควัณโรคที่วังเพชรบูรณ์ มีธิดา 1 คน คือ
# หม่อมหลวงบุปผา นิมมานเหมินท์ (17 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2448 – 17 มกราคม พ.ศ. 2506) เจ้าของนามปากกาดอกไม้สด ได้สมรสกับ ศาสตราจารย์ สุกิจ นิมมานเหมินท์ แต่ไม่มีบุตรและธิดา
หม่อมเคลือบ กุญชร ณ อยุธยา เป็นนักร้องของวังบ้านหม้อ ต่อเพลงจาก หม่อมศิลา ใน พระองค์เจ้าสิงหนาทราชดุรงค์ฤทธิ์ ลีลาการขับร้องติดตลกคล้ายแหล่เทศน์ของผู้ชาย หม่อมเคลือบ มีธิดา 1 คน คือ
# หม่อมหลวงแถม จักรพันธ์ุ ได้สมรสกับ หม่อมเจ้าแววจักร จักรพันธุ์ มีธิดาบุญธรรมคือ แพทย์หญิงระทวย วีระแกล้ว
หม่อมเพื่อน กุญชร ณ อยุธยา เป็นธิดาของ จมื่นราชนาคา (แย้ม) บุตร พระยาศรีสหเทพ (ทองเพ็ง) กับ ป้อม บุตรี พระยามหาอรรคนิกร (เม่น) มีบุตร 1 คน คือ
# หม่อมหลวงประยูร กุญชร ถึงแก่กรรม ณ ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ เมื่อคราวตามเสด็จประพาสยุโรป พ.ศ. 2440
หม่อมวัน กุญชร ณ อยุธยา ในหนังสืองานศพ หม่อมหลวงวงษ์ กมลาสน์ เขียนไว้ว่า “วรรณ” เป็นตัวละครรุ่นใหญ่ของ เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ “ส่วนครูนางนั้น ก็คือหม่อมเลื่อน และหม่อมวัน มีชื่อเสียงว่าเป็นตัวบุษบาที่สวยมากทั้งในขบวนรำและในรูปโฉมทั้งสองคน ” หม่อมวัน มีลูกศิษย์ที่มีชื่อเสียงคือ ขุนวาดพิศวง (แถม ศิลปชีวิน) มีบุตรธิดา 2 คน คือ
# พระยาวิชิตชลธาร (หม่อมหลวงเวศร์ กุญชร) (27 ธันวาคม พ.ศ. 2431 – 20 ธันวาคม พ.ศ. 2475) ได้สมรสกับ คุณหญิงผิว วิชิตชลธาร มีบุตรธิดาร่วมกัน 5 คน คือ
## อาชว์ กุญชร ณ อยุธยา
## ศาสตราจารย์ พลตรี กัลย์ กุญชร ณ อยุธยา
## พันเอกพิเศษ จินต์ กุญชร ณ อยุธยา
## เกศินี เจริญฤทธิศาสตร์
## มันฑน ดิศกุล ณ อยุธยา
## สุมน กุญชร ณ อยุธยา
# หม่อมหลวงวงษ์ กมลาสน์ (17 กันยายน พ.ศ. 2437 – 1 สิงหาคม พ.ศ. 2473) เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ ยกให้เป็นบุตรของ หม่อมเลื่อน หม่อมท่านหนึ่งของเจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ และ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงเมตตาประดุจพระธิดามาแต่เล็ก โปรดให้เรียกพระองค์ท่านว่า “เสด็จพ่อ” ต่อมา พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ขอ หม่อมหลวงวงษ์ ให้แก่ หม่อมเจ้าศุขปรารภ กมลาสน์ มีบุตรชายเพียงคนเดียวคือ หม่อมราชวงศ์ยงสุข กมลาสน์
หม่อมคร้าม กุญชร ณ อยุธยา เดิมเป็นหม่อมใน พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสิงหนาทราชดุรงค์ฤทธิ์ ต่อมาเมื่อสิ้นนพระชนม์ได้เป็นหม่อมของ เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์“ผู้ที่มีชื่อเสียงในคณะละครขงพระองค์เจ้าสิงหนาทราชดุรงค์ฤทธิ์ ก็มี หม่อมเอม เป็นต้นบท และมีหม่อมชั้นเล็กสองคนที่มีชื่อเสียงปรากฏต่อมาเป็นระยะยาวนานคือ หม่อมเข็ม หม่อมคร้าม คุณหญิงเทศได้เข้าเป็นลูกศิษย์ของหม่อมคร้าม ซึ่งเป็นครูที่สอนการรำได้ทุกทาง แต่ที่มีชื่อเสียงนั้นก็คือ เป็นครูยักษ์ ..... หม่อมคร้ามและหม่อมเข็มต่อมาได้เป็นตัวละครสำคัญในคณะละครของเจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ รุ่นใหญ่” นอกจากนี้ยังมีความสามารถทางขับร้องด้วย ได้ต่อเพลงจาก หม่อมศิลา ใน พระองค์เจ้าสิงหนาทราชดุรงค์ฤทธิ์ หม่อมคร้าม มีบุตรกับ 1 คน คือ
# หม่อมหลวงคอย กุญชร (ชาย)
หม่อมเจริญ กุญชร ณ อยุธยา (วันจันทร์ เดือน 8 ปีขวด พ.ศ. 2419 – 27 พฤษภาคม พ.ศ. 2498) นักร้องเสียงดีของวังบ้านหม้อ มีผลงานการบันทึกเสียงไว้มากมาย ภายหลังได้ออกจากวังบ้านหม้อไปใช้ชีวิตร่วมกับ จางวางทั่ว พาทยโกศล มีธิดา 2 คนคือ
# หม่อมหลวงเล็ก กุญชร (10 กรกฎาคม พ.ศ. 2439 – 25 พฤษภาคม พ.ศ. 2505) พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ขอ หม่อมหลวงเล็ก จาก พระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ (หม่อมหลวงวราห์ กุญชร) ผู้เป็นพี่ชาย ให้สมรสกับ พระยาราชมานู (ถั่ว อัศวเสนา) มีบุตรธิดาร่วมกัน 3 คน และภายหลังเมื่อพระยาราชมานูถึงแก่กรรม ได้สมรสกับ เพี้ยน โล่ห์สุวรรณ มีธิดาร่วมกัน 1 คน
# ท่านผู้หญิงแฉล้ม กุญชร (หม่อมหลวงแฉล้ม กุญชร) (20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2446 – 4 กันยายน พ.ศ. 2538)
หม่อมแจ่ม กุญชร ณ อยุธยา (พ.ศ. 2411 – 2482) “เป็นญาติกับเจ้าจอมมารดาศิลา นับว่าเป็นเชื้อสาย ราชินีกูลบางช้าง” และ “หม่อมแจ่ม เป็นนักร้องคนหนึ่ง เป็นคนมีความจำแม่นยำ และชอบในทางเพลงที่เรียกว่า เพลงภาษาคือเพลงที่ดัดแปลงมาจากทำนองแปลก ๆ ที่เป็นเพลง “ลาว” “เขมร” “ญวน” “จีน” ซึ่งพระประดิษฐ์ไพเราะ (ตาด) กับ พระเสนาะดุริยางค์ (ทองดี) ช่วยกันปรับปรุง ในความควบคุมของสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศฯรานุวัดติวงศ์ หม่อมแจ่มจึงมักรับบทที่ต้องร้องเพลงที่แสดงความรู้สึก และรำพร้อมไปกันได้อย่างว่องไว เช่นเป็นท้าวสามล ท้าวเสนากุฏ ล้วนแต่เป็นตัวที่ต้องแสดงบททำให้ขบขัน” มีธิดา 1 คน คือ
# หม่อมหลวงสำลี อิศรพงศ์พิพัฒน์ (20 กันยายน พ.ศ. 2445 – 23 ตุลาคม พ.ศ. 2516) ได้สมรสกับ พระยาอิศรพงศ์พิพัฒน์ (หม่อมหลวงศิริ อิศรเสนา) มีบุตร 3 คน คือ
## พารณ อิศรเสนา ณ อยุธยา
## นุรักษ อิศรเสนา ณ อยุธยา
## นัดดา อิศรเสนา ณ อยุธยา
หม่อมบัว กุญชร ณ อยุธยา มีบุตร 1 คน คือ
# หลวงวัยวุฒิปรีชา (หม่อมหลวงไวยวัฒน์ กุญชร) (3 มิถุนายน พ.ศ. 2439 – 28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2499) มีภรรยาและบุตรธิดา ดังนี้
# เชื้อ โรจนประดิษฐ์ [ธิดาพระยาวรุณฤทธีศรีสมุทปราการ (แช่ม โรจนประดิษฐ์)] มีบุตรธิดา 2 คน คือ
## ศุกรวัฒน์ กุญชร ณ อยุธยา
## ศิริวัฒน์ กุญชร ณ อยุธยา
# ชิน โรจนประดิษฐ์ มีบุตร 1 คน คือ
## ปิยวัฒน์ กุญชร ณ อยุธยา
# หม่อมหลวงพัทรจิตร สุทัศน์ มีบุตร 2 คน
## จิราวุธ กุญชร ณ อยุธยา
## วิทยาวัฒน์ กุญชร ณ อยุธยา
หม่อมเนย กุญชร ณ อยุธยา พี่สาว หม่อมจันทร์ กุญชร ณ อยุธยา (หม่อมของ เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ เช่นกัน) หม่อมเนย มีความรู้ความสามารถทั้งกระบวนการร้องและกระบวนการรำ ทั้งที่อ่านหนังสือไม่ออก แต่มีความจำดี สามารถจำบทร้องได้อย่างแม่นยำ เมื่อมีบุตรธิดาแล้วจึงเลิกแสดงละครและขับร้อง หม่อมเนย เป็นผู้มีอุปนิสัยดีเป็นที่เคารพนับถือของบรรดาลูกของ เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ ทุกคน หม่อมเนย มีบุตรธิดา 3 คน คือ
# หม่อมหลวงปาด กุญชร
# หม่อมหลวงแขก กุญชร (พ.ศ. 2433 – 2477) เคยได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น หลวงพิจารณ์นนทิศาสตร์
# หม่อมหลวงไข่ กุญชร
หม่อมแช่ม กุญชร ณ อยุธยา เป็นหม่อมรุ่นใหญ่ของ เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ มีบุตรกับ 1 คน คือ
# พระยาอาทรธุรศิลป์ (หม่อมหลวงช่วง กุญชร)(2 มีนาคม พ.ศ. 2417 –  29 กันยายน พ.ศ. 2473) เป็นบุตรชายคนแรกของ เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ ได้สมรสกับ ชม หุตะสิงห์ พี่สาวของพระยามโนปกรณ์นิติธาดา (ก้อน หุตะสิงห์) มีบุตรธิดาร่วมกัน 3 คน
## คุณหญิงเชย กฤตราชทรงสวัสดิ์
## วิชิต กุญชร ณ อยุธยา
## วิเชียร กุญชร ณ อยุธยา
หม่อมพริ้ง (ไม่ทราบวันเดือนปีที่เกิดและถึงแก่กรรม) มีบุตร 1 คน คือ
# ร้อยโท หม่อมหลวงพร้อม กุญชร ได้สมรสกับ ทิพย์ กุญชร ณ อยุธยา มีบุตร 1 คน คือ พลอากาศตรี กงทิพย์ กุญชร ณ อยุธยา
หม่อมลมัย ในหนังสืออนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ คุณหญิงเทศ นัฏกานุรักษ์ กล่าวไว้ตอนหนึ่งว่า “คุณหญิงเทศตั้งแต่เริ่มฝึกหัดละคร ก็มีท่วงทีว่าจะเป็นตัวเอก เป็นลูกศิษย์คนสำคัญของหม่อมคร้าม ได้ฝึกหัดเป็นยักษ์จนชำนิชำนาญ เมื่อเป็นสาวรุ่นอยู่มักจะแสดงเป็นตัวรามสูรร่วมกันกับหม่อมละมัย กุญชร ณ อยุธยา ซึ่งเป็นหม่อมที่ยังมีชีวิตอยู่คนหนึ่งของเจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ ในขณะนี้ และหม่อมต่วน ผู้ซึ่งได้มาร่วมงานกับคุณหญิงเทศ ในปั้นปลายของชีวิตในกรมศิลปากร หม่อมละมัยเป็นตัวอรชุน และหม่อมต่วนเป็นนางเมฆขลา คุณหญิงเทศเป็นตัวละครที่มีวัยสูงกว่าหม่อมละมัยและหม่อมต่วนเล็กน้อย”' หม่อมลมัย ผู้นี้เป็นผู้มีอายุยืน เพราะข้อความข้างต้นตอนหนึ่งกล่าวว่า “เมื่อเป็นสาวรุ่นอยู่มักจะแสดงเป็นตัวรามสูรร่วมกันกับหม่อมละมัย กุญชร ณ อยุธยา ซึ่งเป็นหม่อมที่ยังมีชีวิตอยู่คนหนึ่งของเจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ ในขณะนี้” ซึ่งหนังสือนี้พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ คุณหญิงนัฏกานุรักษ์ (เทศ สุวรรณภารต) เมื่อ พ.ศ. 2511 ถ้ามีชีวิตไม่ถึง พ.ศ. 2511 ก็น่าจะมีชีวิตถึง พ.ศ. 2510 เพราะไม่ทราบแน่ชัดว่าระหว่างที่ติพิมพ์หนังสือนี้อยู่ท่านยังมีชีวิตอยู่หรือไม่ หรืออาจมีชีวิตเลย พ.ศ. 2511 ก็เป็นได้ หม่อมลมัย มีธิดากับ 1 คนคือ
# หม่อมหลวงอาภา อภัยวงศ์วรเศรษฐ ได้สมรสกับ พระอภัยวงศ์วรเศรษฐ (ช่วง อภัยวงศ์) บุตร เจ้าพระยาอภัยภูเบศร (ชุ่ม อภัยวงศ์) กับ  คุณหญิงสอิ้ง คฑาธรธรณินทร์ มีธิดาร่วมกัน 3 คน คือ
## วนิดา แก่อบเชย
## จิตราภา วรทัต
## คธาลัย พาณิชกุล
หม่อมลมัย หลังออกจากวังบ้านหม้อ ได้มาปลูกบ้านอยู่ที่บ้านขมิ้นฝั่งธนบุรี และเปิดกิจการโรงภาพยนต์บ้านขมิ้น ซึ่งเป็นแหล่งความบันเทิงที่มีชื่อเสียงในย่านแถบนั้น
หม่อมเข็ม กุญชร ณ อยุธยา เดิมเป็นหม่อมใน พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสิงหนาทราชดุรงค์ฤทธิ์ ต่อมาเมื่อสิ้นพระชนม์ได้เป็นหม่อมของ เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ “ผู้ที่มีชื่อเสียงในคณะละครของพระองค์เจ้าสิงหนาทราชดุรงค์ฤทธิ์ ก็มี หม่อมเอม เป็นต้นบท และมีหม่อมชั้นเล็กสองคนที่มีชื่อเสียงปรากฏต่อมาเป็นระยะยาวนานคือ หม่อมเข็ม หม่อมคร้าม ..... ส่วนหม่อมเข็มนั้นเป็นผู้มีชื่อเสียงในทางเป็นครูพระ หม่อมคร้ามและหม่อมเข็มต่อมาได้เป็นตัวละครสำคัญในคณะละครของเจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ รุ่นใหญ่” และยังเป็นผู้คิดค้นกระบวนการรำและฝึกหัดละครดึกดำบรรพ์ของวังบ้านหม้อ “หม่อมเข็ม กุญชร มีหน้าที่คิดการรำและหัด” ไม่ทราบวันเดือนปีเกิดและถึงแก่กรรมชัดเจน แต่ท่านเป็นคนอายุยืน “มีหม่อมเข็มคนเดียวที่มีชีวิตอยู่มาจนกระทั่งเจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ เลิกการละครในตอนปลายรัชกาลที่ 5” และทราบแน่ชัดว่าในปี พ.ศ. 2480 ยังมีชีวิตอยู่ เพราะปรากฏหลักฐานในจดหมายใน สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ที่ทรงประทานแด่ พระยาอนุมานราชธน ได้กล่าวถึง หม่อมเข็ม ไว้ตอนหนึ่งว่า “คนทั้ง 5 ซึ่งช่วยกันทำในเวลานั้น ต่างก็ตายไปแล้วสามคนเหลือแต่ฉันกับหม่อมเข็มสองคน” ซึ่งจดหมายดังกล่าวลงวันที่ไว้เป็นวันที่ 17 มีนาคม พ.ศ. 2480 ตรงกับสมัยรัชกาลที่ 8 แต่ท่านจะมีอายุต่อมาอีกกี่ปีก็ยังไม่ทราบเป็นที่แน่ชัด
หม่อมพร้อม เป็นละครรุ่นใหญ่ของ เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ “ก็มีหม่อมพร้อม ผู้มีชื่อเสียงว่าเป็นอิเหนา ที่กล่าวกันว่าเวลา “เข้าเครื่อง” แล้ว งามไม่มีผู้ใดเปรียบ เป็นที่โปรดปรานของพระบรมวงศานุวงศ์และเป็นที่นิยมของคนดูทั่วไป”
หม่อมเลื่อน เป็นละครรุ่นใหญ่ของ เจ้าพระยาเทวศร์วงศ์วิวัฒน์ “ส่วนครูนางนั้น ก็คือหม่อมเลื่อน และหม่อมวัน มีชื่อเสียงว่าเป็นตัวบุษบาที่สวยมากทั้งในขบวนรำและในรูปโฉมทั้งสองคน หม่อมเลื่อนนั้นสวยโดยธรรมชาติด้วย”''
หม่อมต่วน หรือ ศุภลักษณ์ ภัทรนาวิก (5 กรกฏาคม พ.ศ. 2426 – 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 2499) เป็นนักแสดงตัวนางของวังบ้านหม้อ ในสมัยรัชกาลที่ 7 คุณหญิงนัฏกานุรักษ์ (เทส สุวรรณภารต) ได้ชวนมาเป็นครูสอนละครในวังหลวง เมื่อครั้งมีการรื้อฟื้นละครดึกดำบรรพ์ในราชสำนัก ต่อภายหลังได้เป็นครูสอนที่วิทยาลัยนาฏศิลป
นอกจากนี้ เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ ยังมีหม่อมท่านอื่น ๆ อีกที่ไม่ทราบประวัติแน่ชัด ได้แก่
หม่อมทับทิม น้องสาว หม่อมบัวเผื่อน
หม่อมตลับ ลูกของป้า หม่อมเจริญ เป็นคนพา หม่อมเจริญ มาอยู่วังบ้านหม้อ
หม่อมแดง เป็นนักร้อง
หม่อมทิม
หม่อมจันทร์
หม่อมคร้าม
หม่อมเปรม
และยังมีบุตรธิดาอีกหลายคนที่ไม่ทราบว่าเกิดจากหม่อมท่านใด ได้แก่
หม่อมหลวงสารี กุญชร (ศิริวงศ์) ได้สมรสกับ หม่อมหลวงพันธ์ ศิริวงศ์ (พ.ศ. 2479 - 2481)
หม่อมหลวงแม้น กุญชร
หม่อมหลวงจรัส กุญชร
หม่อมหลวงเครือวัลย์ กุญชร
หม่อมหลวงลำใย กุญชร (ไม่ทราบวันเดือนปีเกิด – 17 กันยายน พ.ศ. 2461) รับราชการเป็นมหาดเล็กวิเศษ กรมมหาดเล็ก
พระยาศรีกฤดากร (หม่อมหลวงตุ่ม กุญชร)
หม่อมหลวงปุย กุญชร ได้สมรสกับ พระยาประดิพัทธภูบาล (คอยู่เหล ณ ระนอง) มีธิดาร่วมกัน 1 คน คือ
# ดวงแข วิบูลแพทยาคม (ดวงแข เลาหะคามิน) (พ.ศ. 2451 – 2532) ซึ่งต่อมาได้สมรสกับ พันเอก ขุนวิบูลแพทยาคม (เลื่อน เลาหะคามิน) (พ.ศ. 2446 - 2532) มีบุตรธิดาร่วมกัน 7 คน คือ
## พวงวัลลิ์ ไกรฤกษ์
## พลโท มรุต เลาหะคามิน
## เสมอแข บุนนาค
## วงแข ศิริสรณ์
# ณ.เณร เลาหะคามิน
## ยิ่งแข เลาหะคามิน
## วรรณแข เลาหะคามิน
หม่อมหลวงพริ้ม กุญชร (หญิง)
ขุนชิตรักต์ประกอบ (หม่อมหลวงปุ๊ กุญชร) (24 เมษายน พ.ศ. 2433 – 29 มกราคม พ.ศ. 2473)
หม่อมหลวงแต๋ว กุญชร
หม่อมหลวงเภา กุญชร
== เครื่องราชอิสริยาภรณ์ ==
เจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ (หม่อมราชวงศ์หลาน กุญชร) ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ทั้งสยามและต่างประเทศ ดังนี้
=== เครื่องราชอิสริยาภรณ์สยาม ===
=== เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ ===
* พ.ศ. 2432 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฎเหล็ก ชั้นที่ 3
* พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์นักบุญอันนา ชั้นที่ 2
* พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์เมดจีดีย์ ชั้นที่ 2
* พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์นกอินทรีแดง ชั้นที่ 2
* พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฎอิตาลี ชั้นที่ 2
* พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์แดนเนอโบร ชั้นที่ 3
* พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์นักบุญผู้ไถ่บาป ชั้นที่ 3
* พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องอิสริยาภรณ์เลฌียงดอเนอร์ ชั้นที่ 4
* พ.ศ. 2435 – 80px เครื่องอิสริยาภรณ์ปาล์ม อาคาเดมิก ชั้นที่ 2
* พ.ศ. 2437 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงคลรัตน์ ชั้นที่ 2
== อ้างอิง ==
ทหารบกชาวไทย
รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ไทย
หลาน
บรรดาศักดิ์ชั้นเจ้าพระยา
ราชสกุลกุญชร
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.ช.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.ม.
ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ม.ป.ร.5
ผู้ได้รับเหรียญจักรพรรดิมาลา
ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(ผ)
บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์