ต้นพระศรีมหาโพธิ์

ต้นพระศรีมหาโพธิ์ (โพธิรุกฺข) เป็นต้นโพที่พระโคตมพุทธเจ้าเคยประทับและตรัสรู้ ดังปรากฏในคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนาว่าต้นโพธิ์เปรียบได้กับพุทธอุเทสิกเจดีย์อย่างหนึ่ง ทำให้พันธ์ต้นโพกลายเป็นพันธ์ไม้ที่เป็นที่เคารพนับถือของชาวพุทธเสมอมานับแต่สมัยพุทธกาล ต้นโพธิ์ในพระพุทธประวัติสองต้นคือ ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ณ พุทธคยา สถานที่ตรัสรู้ และต้นอานันทโพธิ์ ณ วัดเชตวันมหาวิหาร ซึ่งอานันทโพธิ์ยังคงยืนต้นมาจนถึงปัจจุบัน โดยคำว่า "ต้นพระศรีมหาโพธิ์" นั้น อาจหมายถึงต้นที่อยู่ที่พุทธคยา ต้นโพธิ์ที่สืบมาจากหน่อโพธิ์ตรัสรู้ที่พุทธคยา หรือต้นโพธิ์ที่เป็นอุเทสิกเจดีย์อื่น ๆ ก็ได้ เช่น ต้นโพตามวัดต่าง ๆ
ในปัจจุบันต้นพระศรีโพธิ์สำคัญที่ยังคงยืนต้นอยู่ในปัจจุบันมี 3 ต้นด้วยกัน คือ ต้นพระศรีมหาโพธิ์ตรัสรู้ที่พุทธคยา, ต้นพระชัยศรีมหาโพธิ์เมืองอนุราธปุระ, และต้นอานันทโพธิ์วัดพระเชตวันมหาวิหาร แต่ต้นโพธิ์พระเจ้าอโศกแห่งเมืองอนุราธปุระ ที่นำหน่อพันธ์มาจากพุทธคยา ได้รับการเคารพนับถือและปฏิบัติบูชาด้วยความเคารพอย่างสูงมาตลอดตั้งแต่สองพันปีโดยไม่ขาดช่วง มีการทำกำแพงทองคำและมีชาวพุทธผู้ศรัทธามาทำการสักการะตลอดเวลา ซึ่งต่างจากต้นพระศรีมหาโพธิ์ที่พุทธคยาที่ถูกทำลายและล้มลงตามธรรมชาติหลายครั้ง และต้นอานันทโพธิ์ที่วัดเชตวันที่ขาดช่วงการดูแลจากชาวพุทธหลังจากพระพุทธศาสนาเสื่อมไปจากอินเดีย
แม้ในประเทศไทย จะไม่ค่อยให้ความสำคัญกับต้นพระศรีมหาโพธิ์เท่ากับชาวพุทธในศรีลังกา แต่ปรากฏตามความเชื่อในประเทศไทยว่า ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ที่พุทธคยา เป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ประจำปีเกิดสำหรับผู้ที่เกิดปีมะเส็ง สำหรับชาวล้านนายังมีความเชื่ออีกว่า ต้นโพธิ์เป็นไม้ศักดิ์สิทธิ์ช่วยขจัดความทุกข์ได้ จึงมีประเพณีถวายไม้ค้ำโพธิ์ และเครื่องประกอบพิธีกรรม ใต้ต้นโพธิ์ โดยผูกคติกับความเชื่อเรื่องสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ซึ่งไม่ใช่ความหมายเดิมของการบูชาต้นพระศรีมหาโพธิ์ตามคัมภีร์ในพระพุทธศาสนา
อย่างไรก็ตามต้นพระศรีมหาโพธิ์ที่สืบหน่อมาจากต้นพระศรีมหาโพธิ์ตรัสรู้ในประเทศไทยยังคงมีอยู่หลายต้น เช่น ต้นพระศรีมหาโพธิ์ที่วัดต้นศรีมหาโพธิ์ (ที่เชื่อว่านำเข้ามาปลูกสมัยทวาราวดี), วัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร, วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร (ปลูกในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว) เป็นต้น
แม้การทำลายต้นโพธิ์ตามคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนาจะระบุว่าเป็นการทำบาปและหลบหลู่พระรัตนตรัย แต่ในมหาสมณวินิจฉัย ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส กล่าวว่าเฉพาะต้นพระศรีมหาโพธิ์ที่เป็นอุทเทสิกเจดีย์เท่านั้น ต้นโพที่งอกทั่วไปและไม่ได้เป็นอุเทสิกาเจดีย์ คือไม่มีผู้เคารพบูชาในฐานะตัวแทนของพระพุทธเจ้า (เช่นเดียวกับพระพุทธรูป)
== ต้นโพธิ์ในพุทธกาลต่าง ๆ ==
{|class="wikitable" align="center" style="text-align:center"
|- style="background:#cccccc"
| พระพุทธเจ้า || ต้นโพธิ์
|-
| พระทีปังกรพุทธเจ้า || ดีปลี (ปิปฺผลี)
|-
| พระโกณฑัญญพุทธเจ้า || สาละ (สาล)
|-
| พระมังคลพุทธเจ้า || กากะทิง/บุนนาค (นาค)
|-
| พระสุมนพุทธเจ้า || กากะทิง/บุนนาค (นาค)
|-
| พระเรวตพุทธเจ้า || กากะทิง/บุนนาค (นาค)
|-
| พระโสภิตพุทธเจ้า || กากะทิง/บุนนาค (นาค)
|-
| พระอโนมทัสสีพุทธเจ้า || อรชุน (อชฺชุน)
|-
| พระปทุมพุทธเจ้า || อ้อยช้าง (โสณ)
|-
| พระนารทพุทธเจ้า || อ้อยช้าง (โสณ)
|-
| พระปทุมุตรพุทธเจ้า || เกี๊ยะ (สลฬ)
|-
| พระสุเมธพุทธเจ้า || สะเดา (นิมฺพ)
|-
| พระสุชาตพุทธเจ้า || ไผ่ (เวฬุ)
|-
| พระปิยทัสสีพุทธเจ้า || สมอเทศ (กกุธ)
|-
| พระอัตถทัสสีพุทธเจ้า || จำปา (จมฺปก)
|-
| พระธรรมทัสสีพุทธเจ้า || มะพลับ (ติมฺพชาล)
|-
| พระสิทธัตถพุทธเจ้า || กะหนานปลิง (กณฺณิการ)
|-
| พระติสสพุทธเจ้า || รกฟ้า (อสน)
|-
| พระปุสสพุทธเจ้า || มะขามป้อม (อามลก)
|-
| พระวิปัสสีพุทธเจ้า || แคฝอย (ปาฏลี)
|-
| พระสิขีพุทธเจ้า || มะม่วงบุณฑริก (ปุณฑรีก)
|-
| พระเวสสภูพุทธเจ้า || สาละ (สาล)
|-
| พระกกุสันธพุทธเจ้า || พฤกษ์ (สิรีส)
|-
| พระโกนาคมนพุทธเจ้า || มะเดื่อชุมพร (อุทุมฺพร)
|-
| พระกัสสปพุทธเจ้า || นิโครธ (นิโคฺรธ)
|-
| พระโคตมพุทธเจ้า || โพ (อสฺสตฺถ)
|-
| พระเมตไตรยพุทธเจ้า || กากะทิง/บุนนาค (นาค)
|-
| พระรามสัมพุทธเจ้า || จันทน์ (จนฺทน)
|-
| พระธรรมราชาสัมพุทธเจ้า || กากะทิง/บุนนาค (นาค)
|-
| พระธรรมสามีสัมพุทธเจ้า || สาละ (สาล)
|-
| พระนารทสัมพุทธเจ้า || จันทน์ (จนฺทน)
|-
| พระรังสีมุนีสัมพุทธเจ้า || ดีปลี (ปิปฺผลี)
|-
| พระเทวเทพสัมพุทธเจ้า || จำปา (จมฺปก)
|-
| พระนรสีหสัมพุทธเจ้า || แคฝอย (ปาฏลี)
|-
| พระติสสสัมพุทธเจ้า || นิโครธ (นิโคฺรธ)
|-
| พระสุมังคลสัมพุทธเจ้า || กากะทิง/บุนนาค (นาค)
|}
== อ้างอิง ==
บรรณานุกรม
== แหล่งข้อมูลอื่น ==
ต้นไม้ในพุทธประวัติ
คำศัพท์ศาสนาพุทธ
อุเทสิกเจดีย์