พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาจันทร์ เป็นอธิบดีกรมราชพัสดุ องคมนตรีในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และเป็นต้นราชสกุลเกษมศรี
== พระประวัติ ==
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ มีพระนามเดิมว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าเกษมศรีศุภโยค เป็นพระราชโอรสลำดับที่ 30 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาจันทร์ พระสนมเอก เมื่อวันจันทร์ เดือน 9 แรม 12 ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก จ.ศ. 1219 ตรงกับวันที่ 17 สิงหาคม พ.ศ. 2400
เมื่อพระชันษาครบอุปสมบท ทรงผนวชที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ในสำนักสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ แล้วเสด็จไปจำพรรษา ณ วัดบวรนิเวศวิหาร 1 พรรษา ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็นพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นทิวากรวงษประวัติ ทรงศักดินา 15000 เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2439 และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้กำกับกรมช่างมุก
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติทรงรับราชการด้านใหญ่ เช่น ทำการปฏิสังขรณ์วัดพระศรีรัตนศาสดาราม และทรงรับราชการตำแหน่งอธิบดีกรมราชพัสดุ ในกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ แต่ทรงปฏิบัติได้ไม่นาน เนื่องจากประชวรพระโรคภายในจึงกราบถวายบังคมลาออกจากราชการประจำ คงรับแต่ราชการจรเป็นครั้งคราว ต่อมาทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นองคมนตรี เมื่อพ.ศ. 2430 เป็นกรรมสัมปาทิกหอพระสมุดวชิรญาณ ชุดที่ 3 และได้รับพระราชทานเครื่องขัตติยราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ ทุติยจุลจอมเกล้าวิเศษ จุลสุราภรณ์ มงกุฎสยาม และเหรียญรัตนาภรณ์รัชกาลที่ 4 ชั้นที่ 2
นอกจากทรงงานประจำและงานจรที่ทรงปฏิบัติแล้ว ยังมีงานอดิเรกที่ทรงรักและทรงอัจฉริยภาพอย่างยิ่ง ได้แก่
การละคร ทรงถนัดทั้งแบบละครเก่าและละครใหม่ ทรงแสดงละครทั้งละครพูดและละครร้อง เช่น โจร 40 ผัวกลัวเมีย และนิทราชาคริต
การดนตรี โปรดการเล่นซอสามสายและระนาด  ทรงจัดตั้งวงมโหรีปี่พาทย์ที่มีชื่อเสียงโดดเด่นในสมัยรัชกาลที่ 5
การเล่นกล้วยไม้ ซึ่งเป็นที่ยอมรับกันว่า ทรงเป็นคนไทยคนแรกที่รู้จักเลี้ยงกล้วยไม้อย่างประณีต จนในที่สุดก็ทรงเพาะพันธุ์ไม้ขึ้นได้สำเร็จ เช่น แคทลียาชื่อ "ทิวากาเรียนา"
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ ประชวรพระโรคบังคนเบาพิการ สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 3 มกราคม พ.ศ. 2458 (นับแบบปัจจุบันตรงกับ พ.ศ. 2459) ณ วังถนนขาวสามเสน สิริพระชันษา 59 ปี พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จฯ มาพระราชทานน้ำสรงพระศพ เจ้าพนักงานเชิญพระศพลงในพระลอง ตั้งบนแว่นฟ้า 2 ชั้น ประกอบพระโกศมณฑป และโปรดให้ข้าราชการไว้ทุกข์ 15 วัน ได้รับพระราชทานเพลิงพระศพ ณ พระเมรุวัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร เมื่อวันที่ 11 มิถุนายน พ.ศ. 2459
== พระนิพนธ์==
โคลงภาพเรื่องรามเกียรติ์ที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ได้แก่ ห้องที่ 40 – 41  รวมโคลง 56 บท เนื้อความตั้งแต่ทศกัณฐ์ฝันร้ายจนถึงพิเภกทูลเรื่องทัพยักษ์ในเมืองลงกา
โคลงภาพพระราชพงศาวดาร ได้แก่ โคลงประกอบรูปที่ 60 แผ่นดินพระเจ้าเอกทัศ ภาพพระยาไทรถวายช้างเล็บครบ และโคลงประกอบรูปที่ 82 แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ภาพไฟไหม้อินทราภิเศกมหาปราสาท
วชิรญาณสภาษิต จำนวน 2 บท
โคลงสุภาษิตใหม่ หรือ โคลงสุภาษิตเจ้านาย จำนวน 16 บท ได้แก่ โคลงความรัก โคลงความเกลียดชัง โคลงความเบื่อหน่าย โคลงความเย่อหยิ่ง โคลงความอาลัย โคลงความริษยา โคลงความพยาบาท โคลงความอาย โคลงความกลัวขลาด โคลงความกล้าหาญ โคลงความเกียจคร้าน โคลงความเพียร โคลงความโทมนัส โคลงความโกง โคลงความสัตย์ซื่อ และโคลงความโกรธ
โคลงความเท็จ ว่าด้วยของสิ่งเดียวจำนวน 7 บท ต่อมารวมพิมพ์ในชื่อ "โคลงพิพิธพากย์"
ยันตรสาตร ในโคลงยอพระเกียรติสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์
อธิบายด้วยเครื่องหอม 7 ประการ
Court ข่าวราชการ 6 ฉบับคือ
# วันจันทร์ เดือน 9 ขึ้น 3 ค่ำ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช 1238 (พ.ศ. 2419)
# วันพุธ เดือน 9 แรม 4 ค่ำ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช 1238
# วันศุกร์ เดือน 10 ขึ้น 6 ค่ำ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช 1238
# วันเสาร์ เดือน 10 ขึ้น 14 ค่ำ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช 1238
# วันอาทิตย์ เดือน 10 แรม 7 ค่ำ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช 1238
# วันจันทร์ เดือน 10 แรม 15 ค่ำ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช 1238
== พระโอรสและพระธิดา ==
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงศ์ประวัติ มีพระชายา 1 องค์ และหม่อม 9 คน รวม 10 องค์/คน ได้แก่
หม่อมเจ้าประสานศัพท์ (ราชสกุลเดิม สิงหรา)
หม่อมเพิ่ม (สกุลเดิม สโรบล)
หม่อมพลัด
หม่อมละม้าย (สกุลเดิม ปาณิกบุตร; หม่อมเอกรับตราจุลจอมเกล้า)
หม่อมเป้า
หม่อมสอน (สกุลเดิม พวงนาค)
หม่อมแช่ม
หม่อมเชย
หม่อมเชื้อ
หม่อมแหวน (สกุลเดิม ปาณิกบุตร)
มีพระโอรส 1 พระองค์ กับ 17 องค์ และพระธิดา 12 องค์ รวม 30 พระองค์/องค์ ได้แก่
== พระนัดดา==
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ มีพระนัดดารวม 95 คน ดังนี้
หม่อมเจ้าปฏิพัทธ์เกษมศรี เกษมศรี มีโอรสธิดา 8 คน ได้แก่
*หม่อมราชวงศ์หญิงชั้น เกษมศรี (นามเดิม: หม่อมราชวงศ์หญิงชั้นสี่)
*หม่อมราชวงศ์หญิงทรงสอางค์ เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงสดศรี สุทัศน์
*หม่อมราชวงศ์หญิงชูศรี เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์ระพีพันธุ์ เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงส่องศรี เทพหัสดิน
*หม่อมราชวงศ์หญิงส่งศรี เกตุสิงห์
*หม่อมราชวงศ์หญิงเสริมศรี เกษมศรี
หม่อมเจ้าสมบัติบูรณ์ เกษมศรี มีโอรสธิดา 6 คน ได้แก่
*หม่อมราชวงศ์หญิงสมศรี สโรบล
*หม่อมราชวงศ์หญิงบูรณศรี เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงสิริผล เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์สมปอง เกษมศรี (นามเดิม: หม่อมราชวงศ์สมเพส)
*หม่อมราชวงศ์หญิงพงศ์ศรี พตด้วง
*หม่อมราชวงศ์สมจิต เกษมศรี
พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศุภโยคเกษม มีโอรสธิดา 8 คน ได้แก่
*หม่อมราชวงศ์ประพฤทธิ์ เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงประภาศิริ เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงศศิโฉม เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์จิตติน เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงแสงโสม เกษมศรี
*หม่อมเกษมศรีศุภวงศ์ (หม่อมราชวงศ์ขจิต เกษมศรี)
*หม่อมราชวงศ์ (ชาย)
*หม่อมราชวงศ์ (ชาย)
หม่อมเจ้าหญิงรำไพเยาวยุุภา ศุขสวัสดิ์ มีธิดา 1 คน ได้แก่
*หม่อมราชวงศ์หญิงวาสรำไพ ศุขสวัสดิ์
หม่อมเจ้าพูนศรีเกษม เกษมศรี มีโอรสธิดา 7 คน ได้แก่
*หม่อมราชวงศ์พงศ์พูนเกษม เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงเปรมปรีดิ์มาน เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงศรีสอาด เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงทมยันตี จักษุรักษ์
*หม่อมราชวงศ์อุภัยเกษม เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์พูนสุข เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงทอร์ศรี คงจำเนียร
หม่อมเจ้านิลประภัศร เกษมศรี มีโอรสธิดา 4 คน ได้แก่
*หม่อมราชวงศ์หญิงศรีสุภา เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงนิลสุดา โตกะหุต
*หม่อมราชวงศ์ชัชวลิน เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงนิลประภา อิศรางกูร
หม่อมเจ้าสมภพ เกษมศรี มีโอรสธิดา 14 คน ได้แก่
*หม่อมราชวงศ์สมพงศ์ เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์จิราทิตย์ เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์มิตรารุณ เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์ (ชาย)
*หม่อมราชวงศ์ชุณหวงศ์ เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงทำเนา จักรพันธุ์
*ท่านผู้หญิงวรรณพิมล สรเทศน์
*หม่อมราชวงศ์หญิงเดือนเยี่ยม สินทวี
*หม่อมราชวงศ์พงศ์เกษม เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงลำเภาพรรณ นุตเวช
*หม่อมราชวงศ์อัครพงศ์ เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงสิริลักษณา บุรณินทุ
*หม่อมราชวงศ์เกษมศิริพันธุ์ เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงแน่งน้อย ศักดิ์ศรี
หม่อมเจ้าจิตรโภคทวี เกษมศรี มีโอรสธิดา 10 คน ได้แก่
*หม่อมราชวงศ์หญิงจิตรเกษม อินทรครรชิต
*หม่อมราชวงศ์หญิงอุรุจิตรา โชติกเสถียร
*หม่อมราชวงศ์อาจิตร เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์ทวีโภค เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงศมจิตรา เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์อุดมโภค เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์เกษมโภค เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์บูรณโภค เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงเขมจิตรา เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์ศุภโภค เกษมศรี
หม่อมเจ้าวัฒยากร เกษมศรี มีโอรสธิดา 9 คน ได้แก่
*หม่อมราชวงศ์หญิงถนอมศรี เทวกุล
*หม่อมราชวงศ์ทวีวัฒยา เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์วิวัฒย์ เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์นิติวัฒย์ เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงเขมวัน แจ๊คสัน
*หม่อมราชวงศ์วรวัฒย์ เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์ปริวัฒย์ เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงเขมศรี เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์ศุภวัฒย์ เกษมศรี
หม่อมเจ้าหญิงศุขศรีสมร เกษมศรี มีโอรสธิดา 4 คน ได้แก่
*หม่อมราชวงศ์หญิงทมยันตี จักษุรักษ์
*หม่อมราชวงศ์อุภัยเกษม เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์พูนสุข เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงทอร์ศรี คงจำเนียร
หม่อมเจ้าหญิงอุทัยพงศ์ ศุขสวัสดิ์ มีโอรสธิดา 5 คน ได้แก่
*หม่อมราชวงศ์สรวมสุข ศุขสวัสดิ์
*หม่อมราชวงศ์เสริมสุข ศุขสวัสดิ์
*หม่อมราชวงศ์หญิงยุพดี ศุขสวัสดิ์
*หม่อมราชวงศ์ประสานสวัสดิ์ ศุขสวัสดิ์
*หม่อมราชวงศ์หญิงกฤษณา ศุขสวัสดิ์
หม่อมเจ้าหญิงสมทรง เทวกุล มีโอรสธิดา 4 คน ได้แก่
*หม่อมราชวงศ์หญิงอนงคเทวัญ สุริยสัตย์
*หม่อมราชวงศ์อุทัยเทวัญ เทวกุล
*หม่อมราชวงศ์ทรงเทวัญ เทวกุล
*หม่อมราชวงศ์อติเทวัญ เทวกุล
หม่อมเจ้าอธิพรพงศ์ เกษมศรี มีโอรสธิดา 4 คน ได้แก่
*หม่อมราชวงศ์หญิงจิราธร อินทรปาลิต
*หม่อมราชวงศ์พรพงศ์เกษม เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์เขมัสสิริ เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงธีรตาร์ เกษมศรี
หม่อมเจ้าหญิงวิไลวรรณ ศุขสวัสดิ์ มีธิดา 2 คน ได้แก่
*หม่อมราชวงศ์หญิงเฉลิมสุข บุญไทย
*หม่อมราชวงศ์หญิงขวัญเกษม สุรคุปต์
หม่อมเจ้าสโมสรเกษม เกษมศรี มีโอรส 1 คน ได้แก่
*หม่อมราชวงศ์เกษมสโมสร เกษมศรี
หม่อมเจ้าหญิงวงศ์แข เกษมสันต์ มีโอรสธิดา 4 คน ได้แก่
*หม่อมราชวงศ์หญิงพันธุ์นิวัทธ์ เกษมสันต์
*หม่อมราชวงศ์หญิงจันทรนิวัทธ์ เกษมสันต์
*หม่อมราชวงศ์วงศ์นิวัทธ์ เกษมสันต์
*หม่อมราชวงศ์ศุภนิวัทธ์ เกษมสันต์
เกษมเสาวภา เกษมศรี มีโอรสธิดา 3 คน ได้แก่
*ปิยะ ศิขรินทร์
*ขนิษฐา วณิชชานนท์
*พงศ์ภากร ปราบณรงค์
หม่อมเจ้าบุญโศลกเกษม เกษมศรี มีโอรสธิดา 5 คน ได้แก่
*หม่อมราชวงศ์หญิงจิราวดี จุฑาสมิต
*หม่อมราชวงศ์วีระเดช เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์หญิงนพเกตมณี เต็งนิยม
*หม่อมราชวงศ์ระวีวัฒนา เกษมศรี
*หม่อมราชวงศ์ทิวาพันธุ์ เกษมศรี
== พระอิสริยยศ ==
พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าเกษมศรีศุภโยค (17 สิงหาคม พ.ศ. 2400 – 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411)
พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าเกษมศรีศุภโยค (1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 – 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2439)
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2439 – 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ (23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 – ปัจจุบัน)
===พระยศ===
13 กรกฎาคม 2455 – นายหมู่โท
== เครื่องราชอิสริยาภรณ์ ==
== พงศาวลี ==
== อ้างอิง ==
== แหล่งข้อมูลอื่น ==
Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต, ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง
ศุภวัฒย์ เกษมศรี, พล.ต. ม.ร.ว. และม.ร.ว แน่งน้อย  ศักดิ์ศรี.  ที่รฦก 150 ปี วันประสูติพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเกษมศรีศุภโยค  กรมหมื่นทิวากรวงศ์ประวัติ.  กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์กรุงเทพฯ, 2550.
วชิรญาณ เล่มที่ 1 ฉบับที่ 1 จ.ศ. 1246  และพระประวัติพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ  กับประวัติเจ้าจอมมารดาจันทร์ในรัขกาลที่ 4.  กรุงเทพฯ : ชาตรี ศิลปสนอง, 2541.  (พิมพ์แจกเนื่องในงานฌาปนกิจศพ นางสายหยุด  ตะเวทิกุล  ณ เมรุวัดจันทนาราม  จังหวัดจันทบุรี   วันจันทร์ที่ 17 สิงหาคม พ.ศ. 2541)
อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ หม่อมเจ้าวัฒยากร  เกษมศรี ณ เมรุวัดมกุฎกษัตริยาราม วันที่ 17 ธันวาคม 2517.  กรุงเทพฯ : ไชยเจริญการพิมพ์, 2517.
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
พระองค์เจ้าชาย
กรมหมื่น
พระราชโอรสในรัชกาลที่ 4
องคมนตรีในรัชกาลที่ 5
องคมนตรีในรัชกาลที่ 6
ราชสกุลเกษมศรี
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.จ.ว. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.ม.
ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ม.ป.ร.2
สมาชิกกองเสือป่า
บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์