หม่อมเจ้า

หม่อมเจ้า  นั้นมีมาตั้งแต่ตอนต้นยุคกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี มีหลักฐานปรากฏชัดเจนเพราะว่ามีศักดินาอยู่ในพระอัยการพลเรือนที่ได้ตราขึ้นในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ
ผู้ที่จะดำรงพระยศเป็นหม่อมเจ้าได้มีดังนี้
เป็นพระโอรส พระธิดา ในเจ้าฟ้า ที่พระมารดามิได้เป็นเจ้า หรือมิได้เป็นนางห้ามพระราชทาน (มิได้เสกสมรสหรือรับตราโปรดเกล้าฯให้เป็นสะใภ้หลวง) อาทิ หม่อมเจ้าในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทั้งนี้หากพระบิดาเป็นเจ้าฟ้าชั้นเอกหรือชั้นทูลกระหม่อม ก็มักจะได้รับการสถาปนายกขึ้นเป็นพระองค์เจ้า  อาทิหม่อมเจ้าในสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าจุฑาธุชธราดิลก กรมขุนเพ็ชรบูรณ์อินทราไชย  และหม่อมเจ้าในสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้ามหิดลอดุลยเดช กรมขุนสงขลานครินทร์ ในรัชสมัยรัชกาลที่ 7 
เป็นพระโอรส พระธิดา ในพระองค์เจ้าลูกหลวง (พระองค์เจ้าชั้นเอก) ที่พระมารดามิได้เป็นพระองค์เจ้า ทั้งนี้หากพระมารดาเป็นพระองค์เจ้า พระบุตรจะประสูติเป็นพระองค์เจ้าชั้นตรี  และหากพระมารดาเป็นเจ้าฟ้า พระบุตรจะประสูติเป็นเจ้าฟ้าชั้นตรี 
เป็นพระโอรส พระธิดา ในพระองค์เจ้าหลานหลวงชั้นพระเจ้าวรวงศ์เธอ (พระองค์เจ้าชั้นโท) แต่ทั้งนี้จะต้องทรงเป็นพระเจ้าวรวงศ์เธอโดยแท้มาแต่ประสูติ
เป็นพระโอรส พระธิดา ในพระองค์เจ้าหลานหลวงชั้นพระวรวงศ์เธอ (พระองค์เจ้าชั้นตรี) หรือในหม่อมเจ้าหลานหลวงที่ได้รับการสถาปนายกขึ้นเป็นพระเจ้าวรวงศ์เธอ และในพระบรมราชโองการสถาปนาพระอิสริยยศได้ระบุไว้ว่า ถ้ามีพระบุตรให้เป็นหม่อมเจ้า อาทิพระบรมราชโองการสถาปนาพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า สายราชสกุลบริพัตรและสายราชสกุลยุคล ในต้นรัชสมัยรัชกาลที่ 6   หรืออาทิหม่อมเจ้าชั้นพระราชปนัดดา(เหลน)ใน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จากราชสกุลจักรพันธุ์ และราชสกุลภาณุพันธุ์ ที่พระบิดาได้รับการสถาปนายกขึ้นเป็นพระเจ้าวรวงศ์เธอในปลายรัชสมัยรัชกาลที่ 5   ก็เป็นหม่อมเจ้าในคุณลักษณะนี้
เป็นพระโอรส พระธิดา ในกรมพระราชวังบวรสถานพิมุข (วังหลัง) ซึ่งมีพระชนนีที่มิได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นเจ้าจอม
เป็นพระโอรส พระธิดา ในพระองค์เจ้าลูกเธอในกรมพระราชวังบวร
เจ้านายที่ดำรงพระยศหม่อมเจ้านี้ หากได้ทรงรับราชการสนองพระเดชพระคุณมาด้วยดี มีความดีความชอบต่อแผ่นดิน หรือต่อองค์พระมหากษัตริย์ ก็อาจได้รับการสถาปนาเลื่อนพระยศเป็นพระองค์เจ้าได้ ซึ่งในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ก็มีอยู่เป็นอันมาก
หม่อมเจ้านับเป็นเจ้านายชั้นพระอนุวงศ์ และเป็นเจ้านายในลำดับสุดท้าย ถัดจากชั้นหม่อมเจ้าลงไปหรือถ้านับจากชั้นบุตรของหม่อมเจ้าแล้วนั้นถือเป็นสามัญชน ไม่นับว่าเป็นเจ้า แม้จะมีคำนำหน้านามเป็นหม่อมราชวงศ์หรือหม่อมหลวงก็ตาม   
== หม่อมเจ้าในสมัยกรุงศรีอยุธยา ==
ในสมัยกรุงศรีอยุธยามีหม่อมเจ้ามาแต่สมัยต้นกรุงเนื่องมีหลักฐานปรากฏชัดเจนเพราะมีศักดินาดังกล่าวอยู่ในพระอัยการพลเรือนที่ได้ตราขึ้นในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ
หม่อมเจ้าที่ปรากฏพระนามในสมัยกรุงศรีอยุธยา เช่น หม่อมเจ้าบัวหรือหม่อมเจ้าหญิงอำไพ (เจ้าแม่วัดดุสิต) พระราชธิดาในสมเด็จพระเอกาทศรถ, หม่อมเจ้าเจิดอุภัย พระสวามีในเจ้าแม่วัดดุสิต, หม่อมเจ้าอาทิตย์ (พระองค์เจ้าอาทิตย์ กรมหมื่นพิทักษ์ภูเบศร์) ในเจ้าฟ้าธรรมธิเบศรไชยเชษฐสุริยวงศ์ กรมขุนเสนาพิทักษ์
== หม่อมเจ้าในสมัยกรุงธนบุรี ==
หม่อมเจ้าในสมัยกรุงธนบุรีนั้นส่วนมากเป็นพระราชนัดดาในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี เมื่อต่อมาพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ สถาปนาราชวงศ์จักรี หม่อมเจ้าเหล่านี้จึงถูกถอดพระอิสริยยศเป็นสามัญชน บางพระองค์ได้รับใช้ใกล้ชิดราชสำนักก็จะได้รับแต่งตั้งให้มียศฐาบรรดาศักดิ์
== หม่อมเจ้าในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ==
=== หม่อมเจ้าในราชวงศ์จักรี ===
ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์นั้นตั้งแต่รัชกาลที่ 1 จนถึงรัชกาลที่ 5 พระมหากษัตริย์ทุกพระองค์ทรงมีพระราชโอรสหลายพระองค์ พระราชโอรสนั้นก็ทรงมีพระโอรสที่ดำรงพระยศเป็นหม่อมเจ้าต่อมา ทำให้ราชวงศ์จักรีมีหม่อมเจ้าหลายพันพระองค์ ซึ่งหากหม่อมเจ้าพระองค์ใด ทำคุณประโยชน์แก่แผ่นดิน ก็จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งขึ้นเป็นพระองค์เจ้า
==== หม่อมเจ้าที่ยังทรงพระชนม์อยู่ในปัจจุบัน (เรียงลำดับตามชันษา) ====
{|class="wikitable" width="100%"
! พระนาม
! ประสูติ
! พระบิดา
|-
|หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์
|
|สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์
|-
|หม่อมเจ้าอุทัยเที่ยง ชยางกูร
|
|พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป
|-
|หม่อมเจ้าจรูญฤทธิเดช ชยางกูร
|
|พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป
|-
|หม่อมเจ้าอุทัยกัญญา ภาณุพันธุ์
|
|พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดช
|-
|หม่อมเจ้าชาตรีเฉลิม ยุคล
|
|พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ
|-
|หม่อมเจ้าจุลเจิม ยุคล
|
|พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ
|-
|หม่อมเจ้าเฉลิมศึก ยุคล
|
|พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมพลฑิฆัมพร
|-
|หม่อมเจ้าฑิฆัมพร ยุคล
|
|พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมพลฑิฆัมพร
|-
|หม่อมเจ้านภดลเฉลิมศรี ยุคล
|
|พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ
|-
|หม่อมเจ้านวพรรษ์ ยุคล
|
|พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคล
|}
==== อดีตหม่อมเจ้าที่ยังทรงพระชนม์อยู่ในปัจจุบัน (เรียงลำดับตามชันษา)====
{|class="wikitable" width="100%"
! พระนาม
! ประสูติ
! พระบิดา
! สิ้นสุด
! สาเหตุ
|-
|อินทุรัตนา บริพัตร
|
|สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต
|8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2470
|พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็น พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า
|-
|พันธุ์วโรภาส เศวตรุนทร์
|
|พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดช
|31 มีนาคม พ.ศ. 2501
|ลาออกจากฐานันดรศักดิ์
|-
|พันธุ์สวลี กิติยากร
|
|พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคล
|10 เมษายน พ.ศ. 2499
|ลาออกจากฐานันดรศักดิ์
|-
|วุฒิเฉลิม วุฒิชัย
|
|พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร
|14 กรกฎาคม พ.ศ. 2499
|ลาออกจากฐานันดรศักดิ์
|-
|ภุมรีภิรมย์ เชลล์
|
|พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ
|1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2506
|ลาออกจากฐานันดรศักดิ์
|-
|ปัทมนรังษี เสนาณรงค์
|
|พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ
|29 มกราคม พ.ศ. 2508
|ลาออกจากฐานันดรศักดิ์
|-
|ศรีสว่างวงศ์ บุญจิตราดุลย์
|
|พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมพลฑิฆัมพร
|27 ธันวาคม พ.ศ. 2521
|ลาออกจากฐานันดรศักดิ์
|-
|จุฑาวัชร วิวัชรวงศ์
|
|พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว
|13 มกราคม พ.ศ. 2540
|ออกจากฐานันดรศักดิ์
|-
|วัชรเรศร วิวัชรวงศ์
|
|พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว
|13 มกราคม พ.ศ. 2540
|ออกจากฐานันดรศักดิ์
|-
|ภานุมา ยุคล
|
|พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคล
|19 ธันวาคม พ.ศ. 2552
|ลาออกจากฐานันดรศักดิ์
|-
|จักรีวัชร วิวัชรวงศ์
|
|พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว
|13 มกราคม พ.ศ. 2540
|ออกจากฐานันดรศักดิ์
|-
|วัชรวีร์ วิวัชรวงศ์
|
|พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว
|13 มกราคม พ.ศ. 2540
|ออกจากฐานันดรศักดิ์
|-
|สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา
|
|พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว
|15 มิถุนายน พ.ศ. 2548
|พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรโปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็น พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้า
|}
==อ้างอิง==
=== หมายเหตุ ===