กรมพระราชวังบวรสถานมงคล

กรมพระราชวังบวรสถานมงคล แต่เรียกกันเป็นสามัญว่าวังหน้า เป็นตำแหน่งที่พระมหากษัตริย์สยามทรงสถาปนาขึ้นสำหรับพระมหาอุปราช และมีฐานะเป็นองค์รัชทายาทผู้มีสิทธิ์ที่จะขึ้นครองราชสมบัติต่อไป
ตำแหน่งพระมหาอุปราชปรากฏครั้งแรกในรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ต่อมาสมเด็จพระเพทราชาจึงเปลี่ยนชื่อเป็น "กรมพระราชวังบวรสถานมงคล" ภายหลังจากการเสด็จทิวงคตของกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้เลิกธรรมเนียมตั้งพระมหาอุปราช แล้วทรงสถาปนาสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ขึ้นเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชแทน
== สมัยกรุงศรีอยุธยา ==
ในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้นยังไม่การการแต่งตั้งตำแหน่งพระมหาอุปราช เพียงแต่มีแต่งตั้งเจ้านายเพื่อไปครองเมืองต่าง ๆ เท่านั้น เช่น สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 โปรดให้สมเด็จพระราเมศวรเจ้าพระราชโอรสไปครองเมืองพิษณุโลกในปี พ.ศ. 1981 เมื่อสมเด็จพระราเมศวรเจ้าเสวยราชสมบัติทรงพระนามว่าสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ จึงโปรดให้สถาปนาสมเด็จพระเชษฐาธิราชเจ้าที่เพิ่งลาผนวชเป็นพระมหาอุปราชเป็นครั้งแรกในปี พ.ศ. 2028
ตำแหน่งพระมหาอุปราชยิ่งเด่นชัดยิ่งขึ้นอีกในรัชสมัยสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช เมื่อสมเด็จพระนเรศวรมหาราชเสด็จไปครองเมืองพิษณุโลก สมเด็จพระมหาธรรมราชาทรงสร้าง "พระราชวังจันทรเกษม" ขึ้นที่หน้าพระราชวังหลวงเพื่อเป็นที่ประทับของสมเด็จพระนเรศวรเวลาเสด็จมายังกรุงศรีอยุธยา จึงเป็นที่มาของคำว่า "วังหน้า" ต่อมา เมื่อสมเด็จพระนเรศวรขึ้นครองราชย์ โปรดเกล้า ฯ ให้สถาปนาสมเด็จพระเอกาทศรถ สมเด็จพระอนุชาธิราชเป็นที่พระมหาอุปราช รับพระราชโองการ มีพระเกียรติยศเสมอพระเจ้าแผ่นดิน
ในรัชสมัยสมเด็จพระเพทราชา ได้โปรดเกล้าฯ สถาปนาหลวงสรศักดิ์พระราชโอรสบุญธรรมเป็นพระมหาอุปราช ประทับ ณ วังหน้า พร้อมทั้งบัญญัติศัพท์นามสังกัดวังหน้าว่า "กรมพระราชวังบวรสถานมงคล" นอกจากนี้ยังโปรดเกล้าฯ สถาปนานายจบคชประสิทธิ์ให้ดำรงพระยศเป็นวังหลัง พระราชทานวังหลังเป็นที่ประทับ พร้อมทั้งบัญญัติศัพท์นามวังหลังว่า "กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข" เป็นครั้งแรก
== สมัยกรุงธนบุรี ==
เมื่อเดือนเมษายน พ.ศ. 2325 ขณะกรมขุนอินทรพิทักษ์ และพระยากำแหงสงคราม (บุญคง) ตั้งทัพอยู่ที่เมืองพุทไธเพชร (บันทายเพชร ราชธานีของกัมพูชา)  สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก และเจ้าพระยาสุรสีห์ ได้ยกทัพกลับกรุงธนบุรี และปราบดาภิเษกเป็นพระเจ้าแผ่นดิน พร้อมกับสำเร็จโทษสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช และพระบรมวงศานุวงศ์ของสมเด็จพระเจ้าตากสินที่เป็นชาย  ได้ส่งทหารตามจับกุมตัวกรมขุนอินทรพิทักษ์ พร้อมด้วยพระยากำแหงสงคราม และทหารองครักษ์จำนวน 5 คน ได้ในป่าตำบลเขาน้อย สระบุรี   
สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกตรัสถามกรมขุนอินทรพิทักษ์ว่าทรงยินดีที่จะไว้พระชนม์ให้ แต่กรมขุนอินทรพิทักษ์ทรงยืนยันที่ขอตายตามสมเด็จพระเจ้าตากสิน  สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกจึงโปรดเกล้าฯ ให้นำตัวเจ้าฟ้ากรมขุนอินทรพิทักษ์ไปสำเร็จโทษพร้อมกับพระยากำแหงสงคราม และพระอนุชา คือเจ้าฟ้าน้อย เมื่อวันเสาร์ เดือน 6 แรม 8 ค่ำ พ.ศ. 2325
== สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ==
ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ไม่มีความแตกต่างจากสมัยอยุธยาเท่าไรนัก กรมพระราชวังบวรสถานมงคลจะประทับอยู่ที่พระราชวังบวรสถานมงคลมาโดยตลอด
หลังจากการเสด็จทิวงคตของกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่ได้ทรงแต่งตั้งผู้ใดขึ้นดำรงตำแหน่งกรมพระราชวังบวรสถานมงคลอีก จนกระทั่ง พ.ศ. 2429 จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ขึ้นเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร ซึ่งเป็นพระองค์แรกที่ทรงดำรงตำแหน่งสยามมกุฎราชกุมาร ทำให้ตำแหน่งกรมพระราชวังบวรสถานมงคลถูกยกเลิกตั้งแต่นั้นมา
อนึ่ง สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก ทรงพระฐานันดรศักดิ์เสมอด้วยสมเด็จพระบวรราชเจ้าในพระบรมราชวงศ์แห่งกรุงรัตนโกสินทร์
== พระบัณฑูร ==
พระบัณฑูร คือ คำสั่งของพระมหาอุปราช มาจากภาษาเขมร แปลว่า "สั่ง" สำหรับคำสั่งของพระมหากษัตริย์นั้นใช้คำว่า "พระราชโองการ" ในการสถาปนาพระมหาอุปราชตั้งแต่อดีตนั้น มักเรียกว่า "วังหน้ารับพระบัณฑูร"
ส่วน "วังหน้ารับ (บวร) ราชโองการ" นั้น เป็นพระมหาอุปราชที่พระมหากษัตริย์ทรงสถาปนาขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่ 2 เสมอกับพระองค์ มีเพียง 2 พระองค์ ได้แก่
สมเด็จพระเอกาทศรถ พระอนุชาของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช
พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว พระอนุชาของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
== รายพระนามพระมหาอุปราชและกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ==
{|class="wikitable"
! พระมหาอุปราช || พระมหากษัตริย์ || ความสัมพันธ์ || ระยะเวลา || ครองราชสมบัติ หรือ สวรรคต
|-
| colspan = 6 bgcolor=#f0e68c| สมัยอยุธยา
|-
| colspan = 6 bgcolor=#b0c4de | ราชวงศ์สุพรรณภูมิ
|-
| พระเอกสัตราชพระมหาอุปราช
| สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 3
| พระอนุชา
| พ.ศ. 2031 — พ.ศ. 2034
| เป็นสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2
|-
| พระอาทิตยวงศ์
| สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2
| พระราชโอรส
| พ.ศ. 2069 — พ.ศ. 2072
| เป็นสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 4
|-
| มหาอุปราช (จัน)
| ขุนวรวงศาธิราช
| พระอนุชา
| พ.ศ. 2091 (42 วัน)
| ถูกลอบปลงพระชนม์
|-
| colspan = 6 bgcolor=#b0c4de | ราชวงศ์สุโขทัย
|-
| สมเด็จพระนเรศวร
| สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช
| พระราชโอรส
| พ.ศ. 2114 — พ.ศ. 2133
| เป็นสมเด็จพระนเรศวรมหาราช
|-
| สมเด็จพระเอกาทศรถ
| สมเด็จพระนเรศวรมหาราช
| พระอนุชา
| พ.ศ. 2133 — พ.ศ. 2148
| เป็นสมเด็จพระเอกาทศรถ
|-
| เจ้าฟ้าสุทัศน์
| สมเด็จพระเอกาทศรถ
| พระราชโอรส
| พ.ศ. 2148 — พ.ศ. 2153
| สวรรคต
|-
|จมื่นศรีเสารักษ์
|สมเด็จพระเจ้าทรงธรรม
|พระราชโอรสบุญธรรม
|พ.ศ. 2154 (10 วัน)
|สวรรคต
|-
| colspan = 6 bgcolor=#b0c4de | ราชวงศ์ปราสาททอง
|-
| สมเด็จพระนารายณ์
| สมเด็จพระศรีสุธรรมราชา
| พระภาติยะ
| พ.ศ. 2199 (2 เดือน 17 วัน)
| เป็น สมเด็จพระนารายณ์มหาราช
|-
| colspan = 6 bgcolor=#b0c4de |ราชวงศ์บ้านพลูหลวง
|-
| หลวงสรศักดิ์
| สมเด็จพระเพทราชา
| พระราชโอรส
| พ.ศ. 2231 — พ.ศ. 2246
| เป็น สมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดี
|-
| เจ้าฟ้าเพชร (ออกพระนามว่า พระบัณฑูรใหญ่)
| สมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดี
| พระราชโอรส
| พ.ศ. 2246 — พ.ศ. 2251
| เป็น สมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ
|-
| เจ้าฟ้าพร
| สมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ
| พระอนุชา
| พ.ศ. 2251 — พ.ศ. 2275
| เป็น สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
|-
| เจ้าฟ้ากรมขุนเสนาพิทักษ์
| สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
| พระราชโอรส
| พ.ศ. 2284 — พ.ศ. 2289
| สวรรคต
|-
| เจ้าฟ้ากรมขุนพรพินิต
| สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
| พระราชโอรส
| พ.ศ. 2300 — พ.ศ. 2301
| เป็น สมเด็จพระเจ้าอุทุมพร
|-
| colspan = 6 bgcolor=#f0e68c| สมัยกรุงธนบุรี
|-
| เจ้าฟ้ากรมขุนอินทรพิทักษ์
| สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช
| พระราชโอรส
| ไม่ทราบปี — พ.ศ. 2325
| สำเร็จโทษ
|-
| colspan = 6 bgcolor=#f0e68c| สมัยรัตนโกสินทร์
|-
| colspan = 6 bgcolor=#b0c4de |ราชวงศ์จักรี
|-
| สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท
| พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
| พระอนุชา
| พ.ศ. 2325 - พ.ศ. 2346
| สวรรคต
|-
| สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร
| พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
| พระราชโอรส
| พ.ศ. 2349 - พ.ศ. 2352
| เป็น พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
|-
| สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์
| พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
| พระอนุชา
| พ.ศ. 2352 - พ.ศ. 2360
| สวรรคต
|-
| สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ
| พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
| พระปิตุลา
| พ.ศ. 2367 - พ.ศ. 2375
| สวรรคต
|-
| พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว
| พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
| พระอนุชา
| พ.ศ. 2394 - พ.ศ. 2408
| สวรรคต
|-
| กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ
| พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
| พระภาดา 
| พ.ศ. 2411 - พ.ศ. 2428
| ทิวงคต
|-
|}
== อ้างอิง ==
เชิงอรรถ
บรรณานุกรม
[พิมพ์แจกในงานศพนางสุ่น ชาติโอสถ ปีมะแม พ.ศ. 2462]