สมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์

สมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ (9 มีนาคม พ.ศ. 2316 – 18 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2373) หรือพระนามเดิมว่า เกด  เป็นพระโอรสในสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ กับเงิน แซ่ตัน เป็นต้นราชสกุลอิศรางกูร ณ อยุธยา
== พระประวัติ ==
สมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ มีพระนามเดิมว่า เกด ประสูติเมื่อวันพุธ เดือน 4 แรม 12 ค่ำ ปีมะเส็งเบญจศก จ.ศ. 1135 ตรงกับวันที่ 9 มีนาคม พ.ศ. 2316 ในสมัยอาณาจักรธนบุรี เป็นพระโอรสในสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ กับเงิน แซ่ตัน
เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชเริ่มประดิษฐานพระราชวงศ์ใน พ.ศ. 2325 จึงโปรดตั้งเป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้าเกด และในวันที่ 15 มีนาคม พ.ศ. 2349 (นับแบบปัจจุบันเป็น พ.ศ. 2350) จึงโปรดตั้งเป็นเป็นกรมขุนอิศรานุรักษ์
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย โปรดให้เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์สำเร็จราชการมหาดไทย เป็นแม่ทัพยกไปรักษาเมืองพระตะบองเมื่อ พ.ศ. 2358 และทรงปฏิสังขรณ์วัดกษัตราธิราชวรวิหารทั้งพระอาราม มีฝีพระหัตถ์ในทางช่าง เช่น ทรงจำแบบอย่างเรีอรบญวนมาดัดแปลงเป็นเรือสำหรับใช้เดินทางไกล ทรงแต่งเก๋ง แต่งแพ สร้างสวนขวา พระประธานวัดรังษีสุทธาวาสในวัดบวรนิเวศ ได้รับพระราชทานวังที่ท่าเตียน ตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และประทับเรื่อยมาจนถืงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
สมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ ประชวรพระยอดที่พระปฤษฎางค์ สิ้นพระชนม์เมื่อวันศุกร์ เดือน 4 ขึ้น 7 ค่ำ ปีขาลโทศก จ.ศ. 1192 ตรงกับวันที่ 18 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2373 สิริพระชันษา 58 ปี ได้รับพระราชทานพระโกศทองใหญ่ทรงพระศพ และพระราชทานเพลิงพระศพที่พระเมรุท้องสนามหลวง
== พระโอรส-ธิดา ==
สมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ เสกสมรสกับหม่อมปัญจปาปี พระราชธิดาในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีกับกรมบริจาภักดีศรีสุดารักษ์ มีพระโอรส-ธิดาด้วยกันห้าองค์ ได้แก่
หม่อมเจ้าใหญ่ อิศรางกูร มีโอรสธิดา คือ
* หม่อมราชวงศ์ขำ อิศรางกูร
* หม่อมราชวงศ์หญิงเข็ม อิศรางกูร
* หม่อมราชวงศ์นุช อิศรางกูร
* หม่อมราชวงศ์หญิงคลี่ อิศรางกูร
* หม่อมราชวงศ์หญิงพุก อิศรางกูร
หม่อมเจ้ากลาง อิศรางกูร
หม่อมเจ้าศรีฟ้า อิศรางกูร บางแห่งเขียนว่าสีฟ้า
หม่อมเจ้าสุนทรา อิศรางกูร
หม่อมเจ้ารสสุคนธ์ อิศรางกูร
นอกจากนี้ยังมีหม่อมคนอื่น ๆ อีกจำนวนมาก รวมมีพระโอรส-ธิดาทั้งสิ้น 82 องค์ ได้แก่
พระโอรส
พระวงศ์เธอ กรมหมื่นเทวานุรักษ์ (เดิม หม่อมเจ้าชอุ่ม; 12 เมษายน พ.ศ. 2337 – 5 สิงหาคม พ.ศ. 2406) มีพระโอรส คือ
*หม่อมราโชทัย (หม่อมราชวงศ์กระต่าย อิศรางกูร)
หม่อมเจ้าเพชรหึง อิศรางกูร (สิ้นชีพิตักษัยเมื่อ 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2358)
หม่อมเจ้าหนูใหญ่ อิศรางกูร
หม่อมแหม่มฉกกะปก เจตริน อิศรางกูร ณ อยุธยา
หม่อมเจ้าวัตถา อิศรางกูร (พ.ศ. 2364 – 24 มิถุนายน พ.ศ. 2401; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดสระเกศ เมื่อ พ.ศ. 2410)
หม่อมเจ้าสนิท อิศรางกูร (พ.ศ. 2371 – 1 มกราคม พ.ศ. 2462; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดกลาง เมื่อ 22 มกราคม พ.ศ. 2462)
หม่อมเจ้านิล อิศรางกูร (พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดนาคกลาง เมื่อ พ.ศ. 2407)
หม่อมเจ้ามณฑป อิศรางกูร(พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดสุวรรณาราม เมื่อ พ.ศ. 2410) มีโอรส คือ
* พระยาทัณฑกรคณารักษ์ (หม่อมราชวงศ์เลื่อม อิศรางกูร) สมรสกับภรรยาในราชสกุลเดียวกัน คือ หม่อมราชวงศ์สาย อิศรางกูร
หม่อมเจ้าคันทอง อิศรางกูร
หม่อมเจ้าสุดชาติ อิศรางกูร บางครั้งออกพระนามว่าหม่อมเจ้าสุด สมรสกับหม่อมราชวงศ์หญิงพิกุล (สกุลเดิม : ปาลกะวงศ์) มีโอรส คือ
* พระยารัตนพิมพาภิบาล (หม่อมราชวงศ์สวัสดิ์ อิศรางกูร) สมรสกับหม่อมหลวงแม้น (สกุลเดิม : ปาลกะวงศ์) มีบุตร คือ
** พันเอก หม่อมหลวงเวก อิศรางกูร
หม่อมเจ้าชุมสาย อิศรางกูร บางครั้งออกพระนามว่าหม่อมเจ้าชุมแสง (สิ้นชีพิตักษัย 27 มิถุนายน พ.ศ. 2441)
หม่อมเจ้าพรหมเมศร อิศรางกูร บางครั้งออกพระนามว่าหม่อมเจ้าถึก สมรสกับหม่อมอรุณ มีโอรสธิดา คือ
* คุณหญิงทัณฑกรคณารักษ์ (หม่อมราชวงศ์สาย อิศรางกูร) สมรสกับสามีในราชสกุลเดียวกัน คือ พระยาทัณฑกรคณารักษ์ (หม่อมราชวงศ์เลื่อม อิศรางกูร)
* หม่อมราชวงศ์เจริญ อิศรางกูร หรือ สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์
* หม่อมราชวงศ์จรัส อิศรางกูร สมรสกับปุ้ย มีบุตรธิดา คือ
** หม่อมหลวงปลั่ง อิศรางกูร
** ขุนพิทักษ์นคเรศร์ (หม่อมหลวงไปล่ อิศรางกูร)
** หม่อมหลวงหงศ์ อิศรางกูร
** หม่อมหลวงประมุล อิศรางกูร
* หม่อมราชวงศ์ศิลา อิศรางกูร
หม่อมเจ้าตุ้ม อิศรางกูร มีธิดา คือ
* หม่อมราชวงศ์เกษรสุมาลี อิศรางกูร หม่อมในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพศาสตร์สุภกิจ
* หม่อมราชวงศ์นารีนพรัตน์ อิศรางกูร หม่อมในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพศาสตร์สุภกิจ
หม่อมเจ้าสนุ่น อิศรางกูร
หม่อมเจ้าโสภณ อิศรางกูร เสกสมรสกับหม่อมอิ่ม มีโอรสและธิดา 9 คน และยังมีหม่อมคนอื่นอีกหลายคน โดยโอรสและธิดาทั้งหมด 20 คน คือ
*พระศักดิ์เสนา (หม่อมราชวงศ์เนตร อิศรางกูร)
*หม่อมราโชทัย (หม่อมราชวงศ์โต๊ะ อิศรางกูร) สมรสกับนางราโชทัย (พุก),แม้น,ขัน,ซ่วน มีบุตรและธิดา คือ
**หม่อมหลวงเรณู อิศรางกูร
**หม่อมหลวงประยงค์ อิศรางกูร
**หม่อมหลวงอุทัย อิศรางกูร
**หม่อมหลวงอุบล อิศรางกูร
**หม่อมหลวงมณฑา อิศรางกูร
**หม่อมหลวงไพบูลย์ อิศรางกูร
**หม่อมหลวงโกสุมภ์ อิศรางกูร
**หม่อมหลวงจินดา อิศรางกูร
**หม่อมหลวงอาทิตย์ อิศรางกูร
*เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์ย้อย ในรัชกาลที่ 5
*เจ้าจอมหม่อมราชวงศ์มณี ในรัชกาลที่ 5
*พระยาอิศรพันธ์โสภณ (หม่อมราชวงศ์หนู อิศรางกูร) สมรสกับคุณหญิงพรรณ อิศรพันธ์โสภณ มีธิดา คือ
**หม่อมหลวงแฉล้ม อิศรางกูร (หม่อมหลวงแฉล้ม ราชจินดา)
*หม่อมราชวงศ์นกแก้ว อิศรางกูร สมรสกับหลวงฤทธินายเวร (หม่อมราชวงศ์โนรี ศิริวงศ์)
*พระธนสารสิทธิการ (หม่อมราชวงศ์มงคล อิศรางกูร)
*หม่อมราชวงศ์จำรัส อิศรางกูร
*หม่อมราชวงศ์ทับทิม อิศรางกูร
*พระสาลียากรพิพัฒน์ (หม่อมราชวงศ์เนตร อิศรางกูร) สมรสกับภรรยาในราชสกุลเดียวกัน คือ หม่อมราชวงศ์บัว อิศรางกูร มีบุตรชาย 1 คน และธิดา 6 คน คือ
**หม่อมหลวงวาสน์ อิศรางกูร
**หม่อมหลวงสังวาลย์ อิศรางกูร
**พระยาสาครวิสัย (หม่อมหลวงเป้า อิศรางกูร)
**หม่อมหลวงแฉล้ม อิศรางกูร (หม่อมหลวงแฉล้ม ยี่สุ่นพันธ์)
**หม่อมหลวงปุย อิศรางกูร
**หม่อมหลวงเกษร อิศรางกูร
**หม่อมหลวงสงวน อิศรางกูร
*หม่อมราชวงศ์ชุม อิศรางกูร
*หม่อมราชวงศ์ถาด อิศรางกูร (แฝดพี่)
*หม่อมราชวงศ์ขัน อิศรางกูร (แฝดน้อง)
*หม่อมราชวงศ์เผือก อิศรางกูร
*หม่อมราชวงศ์สุเทพ อิศรางกูร
*พันตรี หลวงอนุการรัฐกิจ (หม่อมราชวงศ์แสง อิศรางกูร บ้างว่าชื่อหม่อมราชวงศ์แฝง อิศรางกูร)
*ขุนศรีรัตน์นาถ (หม่อมราชวงศ์หยัด อิศรางกูร บ้างว่าชื่อหม่อมราชวงศ์ประหยัด อิศรางกูร) มีบุตรธิดา คือ
**หลวงชิตภูบาล (หม่อมหลวงปลื้ม อิศรางกูร)
**หม่อมหลวงเสริม อิศรางกูร
**ร้อยโท หม่อมหลวงโต๊ะ อิศรางกูร
**หลวงอรรถปริมลวุจดี (หม่อมหลวงเปลื้อง อิศรางกูร)
**หม่อมหลวงทรัพย์ อิศรางกูร
*หม่อมราชวงศ์ขำ อิศรางกูร
*หม่อมราชวงศ์แสวง อิศรางกูร
*ร้อยเอกขุนแผลงสรศาสตร์ (หม่อมราชวงศ์สุภาพ อิศรางกูร) สมรสกับหม่อมราชวงศ์นาน เรณูนันท์ มีบุตรธิดา 6 คน คือ
**รองอำมาตย์โท ขุนทัณฑการวินิจ (หม่อมหลวงถวิล อิศรางกูร)
**หม่อมหลวงปลั่ง อิศรางกูร
**หม่อมหลวงเปล่ง อิศรางกูร
**หม่อมหลวงปิ๋ว อิศรางกูร
**รองเสวกเอก จ่าห้าวยุทธการ (หม่อมหลวงสวาสดิ์ อิศรางกูร)
**หม่อมหลวงปลื้ม อิศรางกูร
หม่อมเจ้าขจร อิศรางกูร มีโอรสธิดา 14 คน คือ
* พระยารัถยานุรักษ์ (หม่อมราชวงศ์นุช อิศรางกูร) มีบุตรธิดา คือ
** คุณหญิงสาครวิสัย (หม่อมหลวงสำเภา อิศรางกูร) สมรสกับสามีในราชสกุลเดียวกัน คือ พระยาสาครวิสัย (หม่อมหลวงเป้า อิศรางกูร)
** หม่อมหลวงเจือ อิศรางกูร
** หม่อมหลวงแฉล้ม อิศรางกูร สมรสกับหม่อมราชวงศ์ชั้น สนิทวงศ์
** หม่อมหลวงอากาศ อิศรางกูร
** หม่อมหลวงเนื่องพร อิศรางกูร
** หม่อมหลวงนารถ อิศรางกูร
* หม่อมราชวงศ์สาย อิศรางกูร สมรสกับสามีในราชสกุลเดียวกัน คือ พระธนสารสิทธิการ (หม่อมราชวงศ์มงคล อิศรางกูร)
* หม่อมราชวงศ์ชั้น อิศรางกูร สมรสกับหมื่นจักรแสนยากรในราชสกุลศิริวงศ์
* พระวรรณกรรม (หม่อมราชวงศ์สนั่น อิศรางกูร)
* หม่อมราชวงศ์เสน่ห์ อิศรางกูร
* หม่อมราชวงศ์ลาภ อิศรางกูร
* หม่อมราชวงศ์พริ้ง อิศรางกูร
* หม่อมราชวงศ์พร้อม อิศรางกูร
* หม่อมราชวงศ์จีน อิศรางกูร
* หม่อมราชวงศ์ชิต อิศรางกูร
* หม่อมราชวงศ์บัว อิศรางกูร สมรสกับสามีในราชสกุลเดียวกัน คือ พระสาลียากรพิพัฒน์ (หม่อมราชวงศ์เจริญ อิศรางกูร)
* หม่อมราชวงศ์ตู้ อิศรางกูร
* หม่อมราชวงศ์แส อิศรางกูร
* หม่อมราชวงศ์สารภี อิศรางกูร
หม่อมเจ้าโต อิศรางกูร
หม่อมเจ้ากำพล อิศรางกูร
หม่อมเจ้ามุ้ย อิศรางกูร
หม่อมเจ้าน้อย อิศรางกูร มีโอรส คือ
*หม่อมราชวงศ์สุดใจ อิศรางกูร สมรสกับสะอาด อิศรางกูร ณ อยุธยา มีบุตร คือ
**หม่อมหลวงรุจิรา อิศรางกูร สมรสกับมารศรี อิศรางกูร ณ อยุธยา มีบุตรและธิดา คือ
***อรสา อิศรางกูร ณ อยุธยา
***จีรศักดิ์ อิศรางกูร ณ อยุธยา
***จิระวดี อิศรางกูร ณ อยุธยา
หม่อมเจ้ารศสุคนธ์ อิศรางกูร
หม่อมเจ้าสุราไลย อิศรางกูร
หม่อมเจ้าพยอม อิศรางกูร
พระธิดา
หม่อมเจ้าปุก อิศรางกูร
หม่อมเจ้าป้อม อิศรางกูร (ประสูติ พ.ศ. 2336)
หม่อมเจ้าอำพัน อิศรางกูร (พ.ศ. 2341 – 7 มิถุนายน พ.ศ. 2401)
หม่อมเจ้าประไภย อิศรางกูร (พ.ศ. 2344 – 16 มิถุนายน พ.ศ. 2420)
หม่อมเจ้ามณฑา อิศรางกูร (พ.ศ. 2346 – 28 กรกฎาคม พ.ศ. 2428; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดสระเกศ เมื่อ 11 มีนาคม พ.ศ. 2428)
หม่อมเจ้าประภา อิศรางกูร (สิ้นชีพิตักษัย พ.ศ. 2400)
หม่อมเจ้าบัญชร อิศรางกูร
หม่อมเจ้าตลับ อิศรางกูร
หม่อมเจ้าจิตร อิศรางกูร (สิ้นชีพิตักษัย พ.ศ. 2400)
หม่อมเจ้ามุกดา อิศรางกูร (พ.ศ. 2354 – 7 พฤษภาคม พ.ศ. 2434; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดดุสิดาราม เมื่อ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2435)
หม่อมเจ้าจีด อิศรางกูร
หม่อมเจ้าหนูหมี อิศรางกูร (พ.ศ. 2356 – เมื่อวันที่ 6 มีนาคม พ.ศ. 2430; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดระฆังโฆสิตาราม เมื่อ 9 มีนาคม พ.ศ. 2430)
หม่อมเจ้าอัมภร อิศรางกูร
หม่อมเจ้ากระจิบ อิศรางกูร (สิ้นชีพิตักษัยในสมัยรัชกาลที่ 3)
หม่อมเจ้ากลาง อิศรางกูร
หม่อมเจ้าประดับ อิศรางกูร (พ.ศ. 2358 – 13 กันยายน พ.ศ. 2421)
หม่อมเจ้ากำพร้า อิศรางกูร(สิ้นชีพิตักษัย 11 ธันวาคม พ.ศ. 2441)
หม่อมเจ้าไย อิศรางกูร
หม่อมเจ้าหนู อิศรางกูร (พ.ศ. 2364 – 21 มิถุนายน พ.ศ. 2438; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดระฆังโฆสิตาราม เมื่อ 3 พฤศจิกายน พ.ศ. 2438)
หม่อมเจ้าอุไร อิศรางกูร (พ.ศ. 2366 – 3 เมษายน พ.ศ. 2421)
หม่อมเจ้าหญิง อิศรางกูร (พ.ศ. 2370 – 5 มกราคม พ.ศ. 2461)
หม่อมเจ้าละม่อม อิศรางกูร (สิ้นชีพิตักษัย 21 กันยายน พ.ศ. 2444)
หม่อมเจ้าปี อิศรางกูร บางแห่งว่าหม่อมเจ้าหญิงปี่ (สิ้นชีพิตักษัย 14 ตุลาคม พ.ศ. 2444; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดจักรวรรดิราชาวาส เมื่อ 20 เมษายน พ.ศ. 2445)
หม่อมเจ้าเขียน อิศรางกูร (สิ้นชีพิตักษัย 9 มีนาคม พ.ศ. 2446; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดจักรวรรดิราชาวาส เมื่อ 5 ตุลาคม พ.ศ. 2448)
หม่อมเจ้ารัศมี อิศรางกูร (สิ้นชีพิตักษัย 25 กรกฎาคม พ.ศ. 2441; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดไตรมิตรวิทยาราม เมื่อ 15 กรกฎาคม พ.ศ. 2443)
หม่อมเจ้าถนอม อิศรางกูร (สิ้นชีพิตักษัย 20 มกราคม พ.ศ. 2443; พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดระฆังโฆสิตาราม)
หม่อมเจ้าสวาสดิ์ อิศรางกูร (สิ้นชีพิตักษัย 8 สิงหาคม พ.ศ. 2450)
หม่อมเจ้าเรไร อิศรางกูร (สิ้นชีพิตักษัย พ.ศ. 2400)
หม่อมเจ้าแสง อิศรเสนา (อิศรางกูร) เสกสมรสกับ หม่อมเจ้าสาย อิศรเสนา มีบุตรคือ หม่อมราชวงศ์ศรี อิศรเสนา
หม่อมเจ้าสุวรรณ อิศรางกูร
หม่อมเจ้าลดาวัณ อิศรางกูร (สิ้นชีพิตักษัย 26 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2421)
หม่อมเจ้าสว่าง อิศรางกูร (พระราชทานเพลิงศพ ณ วัดสระเกศ เมื่อ 29 มีนาคม พ.ศ. 2433)
หม่อมเจ้าสุด อิศรางกูร
หม่อมเจ้าอำพา อิศรางกูร
หม่อมเจ้าอรชร อิศรางกูร
หม่อมเจ้ามาลี อิศรางกูร
หม่อมเจ้าเล็ก อิศรางกูร
หม่อมเจ้าคืบ อิศรางกูร
หม่อมเจ้าโมรา อิศรางกูร (พระราชทานเพลิงศพ เมื่อ พ.ศ. 2401)
== พงศาวลี ==
== อ้างอิง ==
เชิงอรรถ
บรรณานุกรม
สมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอ
เจ้าฟ้าชาย
กรมขุน