พระยาคำฟั่น

พระยาคำฟั่น หรือ พระญาคำฝั้น ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ออกพระนามว่าเจ้ามหาสุภัทรราชะ ทรงเป็นเจ้าผู้ครองนครลำพูนองค์ที่ 1  ระหว่างปี พ.ศ. 2357 - พ.ศ. 2358 และเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ 3 ระหว่างปี พ.ศ. 2365 - พ.ศ. 2368 แห่งราชวงศ์ทิพย์จักร
== พระราชประวัติ ==
พระยาคำฟั่น เป็นราชโอรสลำดับที่ 8 ในเจ้าฟ้าสิงหาราชธานีเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว ผู้ครองนครลำปางองค์ที่ 2 กับแม่เจ้าจันทา และเป็นพระราชนัดดา (หลานปู่) ในพระยาไชยสงคราม (ทิพย์ช้าง) กับแม่เจ้าพิมพา ซึ่งเป็นต้นราชวงศ์ทิพย์จักร (เชื้อเจ้าเจ็ดตน)
พระยาคำฟั่น เป็นพระอนุชาของพระเจ้ากาวิละ มีพระเชษฐา พระอนุชาและพระขนิษฐา รวม 10 พระองค์ (หญิง 3 ชาย 7) (เจ้าชายทั้ง 7 พระองค์ได้ทรงช่วยกันต่อสู้อริราชศัตรูขยายขอบขัณฑสีมาล้านนาออกไปอย่างเกรียงไกร เป็นเหตุให้มีพระสมัญญาว่า "เจ้าเจ็ดตน") มีพระนามตามลำดับ ดังนี้
พระเจ้ากาวิละ พระเจ้านครเชียงใหม่ พระองค์ที่ 1 (นับเป็น "เจ้านครลำปาง องค์ที่ 3" ในราชวงศ์ทิพย์จักร
พระยาคำโสม พระยานครลำปาง องค์ที่ 4
พระยาธรรมลังกา พระยานครเชียงใหม่ องค์ที่ 2
พระเจ้าดวงทิพย์ พระเจ้านครลำปาง องค์ที่ 5
เจ้าศรีอโนชา พระอัครชายาในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท
เจ้าสรีวัณณา (ถึงแก่พิราลัยแต่เยาว์)
พระยาอุปราชหมูล่า
พระยาคำฝั้น เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 3 และ เจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 1
เจ้าสรีบุญทัน (ถึงแก่กรรมแต่เยาว์)
พระเจ้าบุญมา พระเจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 2
เจ้าคำฝั้นเษกสมรสกับแม่เจ้าตาเวย ราชธิดาในเจ้าฟ้าเมืองยางแดง (หรือเมืองกันตะระวดี) อันเป็นดินแดนกะเหรี่ยงที่รุ่งเรืองและร่ำรวยมากไปด้วยไม้ขอนสักอันล้ำค่า ต่อมาพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยได้รับพระราชทานพระนามอันเป็นมงคลยิ่งแก่แม่เจ้าตาเวย ว่า "แม่เจ้าเนตรนารีไวย" แม่เจ้าตาเวยได้รับมรดกส่วนพระองค์ ในฐานะธิดาเจ้าฟ้าเมืองยางแดง เป็นที่ดินป่าไม้ขุนยวม อำเภอแม่สะเรียง จังหวัดแม่ฮ่องสอน จำนวน 400,000 กว่าไร่ ซึ่งปัจจุบันที่ดินดังกล่าวราชสำนักสยามได้ตัดสินให้เป็นป่าไม้ชั้น 2
เจ้าคำฟั่น ได้รับแต่งตั้งเป็นพระยาราชวงศ์เมืองเชียงใหม่ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ต่อมา จ.ศ. 1176 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงพระดำริให้รื้อฟื้นเมืองลำพูนไชยซึ่งร้างอยู่ให้กลับเป็นเมือง จึงโปรดเกล้าเลื่อนพระยาราชวงศ์คำฟั่นเป็นพระยาลำพูนไชย ครองเมืองลำพูนตั้งแต่วันพฤหัสบดี ขึ้น 4 ค่ำ เดือน 11 ศกนั้น ปีต่อมาทรงเลื่อนพระยาลำพูนคำฟั่นเป็นพระยาอุปราชเมืองเชียงใหม่ ถึง จ.ศ. 1185 จึงโปรดให้เลื่อนเป็นพระยาเชียงใหม่ มีพระนามว่าเจ้ามหาสุภัทรราชะ หรือ เจ้ามหาสุภัทราราช
พระยาคำฝั้น ถึงแก่อสัญกรรมเมื่อวันแรม 8 ค่ำ เดือน 8 จ.ศ. 1187 ปีระกา ตรงกับวันที่ 13 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2368 แต่ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ระบุว่าเป็นวันแรม 11 ค่ำ เดือน 5 ตรงกับวันที่ 1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2368 สิริอายุได้ 71 ปี
== ราชโอรส ราชธิดา ==
พระยาคำฟั่น มีราชโอรสและราชธิดา รวม 44 พระองค์ อยู่ในราชตระกูล ณ เชียงใหม่ และ ณ ลำพูน มีพระนามตามลำดับ ดังนี้
แม่เจ้าคำแปง
เจ้าหนานไชยเสนา
เจ้าหนานมหายศ
พระยาอุปราชพิมพิสาร - พระยาอุปราชนครเชียงใหม่
เจ้าไชยลังกาพิศาลโสภาคย์คุณ - เจ้าบิดาในเจ้าดาราดิเรกรัตนไพโรจน์ เจ้านายเชื้อสายต่อมาใช้ราชตระกูล "ณ ลำพูน"
พระยาธรรมลังกา, พระยารัตนอาณาเขต เจ้าเมืองเชียงราย
เจ้าบัวคำ
เจ้าเกี๋ยงคำ
เจ้าคำค่าย
แม่เจ้าเนตรนารีไวย
พระยาราชวงศ์ (มหาพรหมคำคง), พระยาราชวงศ์นครเชียงใหม่ - เจ้าบิดาในพระเจ้าอินทวิชยานนท์
เจ้าบุญนำ - ชายาเจ้าหนานมหาวงศ์ (โอรสพระเจ้าบรมราชาธิบดีกาวิละ)
เจ้าคำเกี้ยว - ชายา พระยาอุปราชนครลำพูน"
แม่เจ้าเขียวก้อมเทวี - ชายาในพระยาวิชิตชลธี (เจ้าหนานขัติยะ) เจ้าเมืองตาก เป็นเจ้ามารดาในเจ้าราชวงศ์หนานไชยเทพ ธนัญชยานนท์, เจ้าราชวงศ์นครลำพูน ต้นราชตระกูลสาขา "ธนัญชยานนท์"
เจ้าฟองสมุทร - ชายาเจ้าหนานไชยวงศ์ ณ เชียงตุง, ราชนัดดา (หลานปู่) ใน "เจ้าฟ้าชายสามจุฬามณีสิริเมฆภูมินทร์, เจ้าฟ้านครเชียงตุง องค์ที่ 1"
เจ้าเปาพิมาลย์
หม่อมตาคำ
เจ้าคำเมา - รับราชการฝ่ายในเป็นเจ้าจอมใน ร.3 (ไม่มีพระราชโอรส พระราชธิดา)
เจ้าลังกา
เจ้าคำปวน
เจ้าหนานมหาวงศ์
หม่อมคำชัง
เจ้าบัวถา
เจ้ากัณหา
หม่อมแก้วพา
เจ้ามณีวรรณ
หม่อมคำหล้า
เจ้าธรรมเสนา
พระยาบุรีรัตน์ (เจ้าภูเกียง), พระยาบุรีรัตน์เมืองเชียงราย - เจ้าบิดาในพระยารัตนอาณาเขต (เจ้าหนานสุยะ ณ เชียงใหม่) เจ้าเมืองเชียงราย และเป็นเจ้าปู่ทวดในแม่เจ้าขานแก้ว จักรคำขจรศักดิ์ แม่เจ้าแขกแก้ว จักรคำขจรศักดิ์ ในพลตรี เจ้าจักรคำขจรศักดิ์ เจ้าผู้ครองนครลำพูน องค์ที่ 10"
หม่อมคำเอ้ย
เจ้าอุปราช (ธรรมปัญโญ), เจ้าอุปราชนครเชียงใหม่ - สมรสกับเจ้าหญิงอุส่าห์ ณ เชียงตุง ธิดาเจ้าเมืองเหล็ก ราชโอรสในเจ้าฟ้าชายสามจุฬามณีสิริเมฆภูมินทร์, เจ้าฟ้านครเชียงตุง มีลูกคือ เจ้าน้อยมหาวัง
เจ้าน้อยธรรมกิติ
หม่อมขาว
เจ้าหนานธรรมปัญญา
หม่อมคำแสน
เจ้าหนานพรหมจักร
เจ้าหนานคำวัง
เจ้าน้อยจักรคำ - สมรสกับ "เจ้าหญิงคำทิพย์ ณ เชียงใหม่" ราชธิดาในพระยาธรรมลังกา
เจ้าน้อยมโนรส
หม่อมอุ่นเรือน
เจ้าหนานสุยะ
หม่อมเรือน
เจ้าคำตื้อ
หม่อมคำแลบ
แม่เจ้ากันธิมาเทวี - ชายาในเจ้าน้อยเทพวงศ์ โอรสในเจ้าฟ้ามหาขนาน เจ้าฟ้านครเชียงตุง
เจ้าหญิงกัลยา
หม่อมคำไฝ
เจ้าหญิงมุกดา
หม่อมคำตุ้ย
เจ้าสนธยา - ชายาใน "เจ้าหนานไชยเสนา ณ เชียงใหม่" ราชโอรสในพระเจ้ากาวิละ
เจ้าบัวบุศย์
หม่อมใจคำ
เจ้าหนานกาวิละ
เจ้าบัวศรี
เจ้าพิมพา
หม่อมคำเอ้ย
เจ้าคำนาง
เจ้าเบ็ญจ๋าย
เจ้าบัวไข
เจ้ากรรณิกา
== การครองนครเชียงใหม่ ==
เมื่อพระยาคำฟั่น ครองเมืองเชียงใหม่ ได้เกิดการทะเลาะวิวาทกับเจ้าราชวงศ์สุวัณคำมูน ทำให้บรรดาขุนนางได้ไปเชิญเจ้าดวงทิพย์ และเจ้าบุญมา มาประนีประนอมการวิวาทครั้งนี้ โดยแนะนำให้พระยาคำฟั่น เสด็จออกผนวชวัดเชียงมั่น แล้วไปจำพรรษาที่วัดสวนดอก จากนั้นได้มีการปล่อยรถม้าเสี่ยงทายหาเจ้าหลวงองค์ใหม่ แต่รถม้าดังกล่าวกลับมาหยุดอยู่ที่บริเวณหน้าวัดสวนดอก ซึ่งเป็นที่ประทับของพระยาคำฝั้น เหลาบรรดาเจ้านาย และขุนนางจึงได้อัญเชิญพระยาคำฝั้น ให้ลาสิกขาบทกลับมาครองนครเชียงใหม่อีกครั้ง
ในช่วงรัชกาลของพระยาคำฟั่น เป็นช่วงเวลาที่พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยเสด็จสวรรคต และกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ได้ขึ้นครองราชสมบัติเป็นรัชกาลที่ 3 แห่งราชวงศ์จักรี ใน พ.ศ. 2367 และพระยาหลวงฯ ประชวรในขณะที่ส่งพระยาอุปราชพุทธวงศ์และเจ้านายบางส่วนไปเฝ้ารัชกาลที่ 3 เมื่อล้นเกล้ารัชกาลที่ 3 ทรงทราบถึงอาการเจ็บป่วย จึงได้จัดส่งแพทย์หลวงมารักษาแต่อาการก็ไม่ดีขึ้น จนถึงวันอาทิตย์ เดือนห้า แรม 11 ค่ำ ในเวลาบ่าย พระยาคำฟั่นก็ถึงแก่พิราลัย ในจุลศักราช 1186 (ตรงกับวันที่ 13 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2368) สิริอายุรวม 69 ปี และพระยาอุปราชพุทธวงศ์ ขึ้นเป็นเจ้าผู้ครองนครองค์ที่ 4 โดยมีเจ้าหนานมหาวงศ์ บุตรพระยาธรรมลังกาเป็นพระยาอุปราช และเจ้าน้อยมหาพรหม บุตรพระยาคำฟั่น เป็นพระยาราชวงศ์เชียงใหม่สืบไป
==พงศาวลี==
== อ้างอิง ==
เชิงอรรถ
บรรณานุกรม
[พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พระพิจิตรโอสถ (รอด สุตันตานนท์)]
3
1
เจ้าอุปราชแห่งนครเชียงใหม่
ราชโอรสและราชธิดาในเจ้าผู้ครองนครลำปาง องค์ที่ 2
ราชวงศ์ทิพย์จักร
ราชโอรสในเจ้าผู้ครองนครฝ่ายเหนือ