พระยาปรีชานุสาสน์ (เสริญ ปันยารชุน)

มหาอำมาตย์ตรี นายกองโท พระยาปรีชานุสาสน์ (เสริญ ปันยารชุน)  (27 มิถุนายน พ.ศ. 2433 – 8 มีนาคม พ.ศ. 2517)  อดีตปลัดทูลฉลอง กระทรวงศึกษาธิการ ผู้บังคับการโรงเรียนมหาดเล็กหลวง เชียงใหม่ รักษาการณ์ผู้บังคับการโรงเรียนราชวิทยาลัย เจ้ากรมโรงเรียนในพระบรมราชูปถัมภ์ในสมัยรัชกาลที่๖ อดีตผู้บังคับการวชิราวุธวิทยาลัย  อดีตนายกสมาคมหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทย  เป็นบิดาของนายอานันท์ ปันยารชุน อดีตนายกรัฐมนตรีของไทย
== ประวัติ ==
พระยาปรีชานุสาสน์ (เสริญ ปันยารชุน) เกิดที่บ้านริมคลองบางหลวง ธนบุรี ในครอบครัวเชื้อสายมอญ เป็นบุตรของพระยาเทพประชุน (ปั้น ปันยารชุน) (12 มกราคม พ.ศ. 2364 - 28 ตุลาคม พ.ศ. 2437) กับคุณหญิงจัน จบการศึกษาจากโรงเรียนอัสสัมชัญ โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย และโรงเรียนเทพศิรินทร์ ได้รับทุนเล่าเรียนหลวงไปศึกษาต่อที่ มหาวิทยาลัยแมนเชสเตอร์ ประเทศอังกฤษ เมื่อ พ.ศ. 2452
หลังจบการศึกษา ได้กลับมาเป็นครูสอนหนังสือที่โรงเรียนเทพศิรินทร์ โรงเรียนสวนกุหลาบ โรงเรียนมหาดเล็กหลวงและจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย โดยได้เข้าพิธีอุปสมบทเป็นนาคหลวงเมื่อวันที่ 7 กรกฎาคม 2462 และได้เป็นผู้บังคับการวชิราวุธวิทยาลัย ระหว่าง พ.ศ. 2469 – 2476 และได้เป็นรักษาราชการแทนปลัดกระทรวงศึกษาธิการ เมื่อ พ.ศ. 2476 ก่อนจะถูกปลดออกจากราชการเมื่อวันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2476 ฐานหย่อนความสามารถโดยมี พระตีรณสารวิศวกรรม (ตี๋ ศรีสุข) มารักษาราชการแทนสืบต่อไป
พระยาปรีชานุสาสน์ หลังจากลาออกจากราชการได้ก่อตั้งบริษัท สยามพาณิชยการ จำกัด เพื่อดำเนินธุรกิจการพิมพ์ และออกหนังสือพิมพ์หลายฉบับ ทั้งภาษาไทย ภาษาอังกฤษ และภาษาจีน เช่น "สยามนิกร" "บางกอกครอนิเคิล" "สุภาพสตรี" "ไทยฮั้วเซียงป่อ" มีนักหนังสือพิมพ์ในสังกัด เช่น โชติ แพร่พันธุ์ มาลัย ชูพินิจ สุภา ศิริมานนท์ เฉลิม วุฒิโฆษิต ประภาศรี ศิริวรสาร มาลี พันธุมจินดา (สนิทวงศ์)  ต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็น ไทยพาณิชยการ และขายกิจการให้แก่ อารีย์ ลีวีระ
ในปี พ.ศ. 2484 กลุ่มนักหนังสือพิมพ์ของไทย ได้รวมตัวกันจัดตั้ง สมาคมนักหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทย และคัดเลือกพระยาปรีชานุสาสน์ เป็นนายกสมาคมคนแรก จนถึง พ.ศ. 2485
พระยาปรีชานุสาสน์  สมรสกับคุณหญิงปรีชานุสาสน์ (ปฤกษ์ โชติกเสถียร) มีบุตรธิดา 12 คน คือ
พันตรี รักษ์ ปันยารชุน (2457 – 2550) สมรสกับจีรวัสส์ พิบูลสงคราม
สุธีรา เกษมศรี ณ อยุธยา (2458 – 2552) สมรสกับหม่อมราชวงศ์ระพีพรรณ เกษมศรี มารดาของหม่อมหลวงพีรพงศ์ เกษมศรี
ปฤถา วัชราภัย (2459 – 2549) สมรสกับกระแสร์ วัชราภัย
กุนตี พิชเยนทรโยธิน (2460 – 2555) สมรสกับเกริกอิทธิ์ พิชเยนทร์โยธิน
กุศะ ปันยารชุน (2461 – 2565) สมรสกับสุพรรณี เบญจฤทธิ์ และนฤวร ทวีสิน
หม่อมจิตรา วรวรรณ ณ อยุธยา (2462 – 2551) สมรสกับหม่อมเจ้าโวฒยากร วรวรรณ
ดุษฎี โอสถานนท์ สมรสกับ ศ.นพ.ชัชวาลย์ โอสถานนท์
พันตำรวจเอก ประสัตถ์ ปันยารชุน (2466 – 2561) สมรสกับสุขศรี ปันยารชุน
กรรถนา อิศรเสนา ณ อยุธยา (2467 – 2562) สมรสกับอายุศ อิศรเสนา ณ อยุธยา
สุภาพรรณ ชุมพล ณ อยุธยา สมรสกับนายแพทย์ หม่อมราชวงศ์พัชรีสาณ ชุมพล
ชัช ปันยารชุน สมรสกับมัลลิกา สนิทวงศ์ ณ อยุธยา
อานันท์ ปันยารชุน สมรสกับหม่อมราชวงศ์สดศรีสุริยา จักรพันธุ์
พระยาปรีชานุสาสน์ เสียชีวิตเมื่อวันที่ 8 มีนาคม พ.ศ. 2517 อายุ 83 ปี
== ยศและบรรดาศักดิ์ ==
24 สิงหาคม 2455 – หลวงราชดรุณรักษ์ ถือศักดินา 400
11 กันยายน 2456 – เสวกตรี
9 กันยายน 2458 – พระราชดรุณรักษ์ ถือศักดินา 600
11 กันยายน 2458 – รองหัวหมื่น
8 พฤศจิกายน 2458 – นายหมู่ใหญ่
27 กุมภาพันธ์ 2458 – นายหมวดตรี
5 ธันวาคม 2459 – นายหมวดเอก
กุมภาพันธ์ 2460 – หัวหมื่น
– นายกองตรี
28 พฤศจิกายน 2461 – พระยาราชดรุณรักษ์ ถือศักดินา 1600
2 มีนาคม 2467 – นายกองโท
== ตำแหน่ง ==
– อาจารย์ใหญ่ฝ่ายปกครองโรงเรียนมหาดเล็กหลวง
4 ธันวาคม 2459 – ผู้บังคับการโรงเรียนมหาดเล็กหลวงจังหวัดเชียงใหม่
26 ตุลาคม 2461 – เจ้ากรมโรงเรียนในพระบรมราชูปถัมภ์
5 มีนาคม 2461 – ผู้บังคับการโรงเรียนราชวิทยาลัยอีกตำแหน่งหนึ่ง
21 มกราคม 2462 – รักษาราชการแทนอธิบดีกรมไปรษณีย์โทรเลข
8 มิถุนายน 2463 – พ้นจากการรักษาราชการแทนอธิบดีกรมไปรษณีย์โทรเลข
== เครื่องราชอิสริยาภรณ์ ==
== อ้างอิง ==
ประวัติจาก สมาคมนักข่าวหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทย
นักหนังสือพิมพ์ชาวไทย
บุคคลจากโรงเรียนอัสสัมชัญ
บุคคลจากโรงเรียนเทพศิรินทร์
ปลัดกระทรวงศึกษาธิการไทย
บรรดาศักดิ์ชั้นพระยา
ครูชาวไทย
บุคคลจากโรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย
บุคคลจากคณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
บุคคลจากโรงเรียนวชิราวุธวิทยาลัย
ชาวไทยเชื้อสายมอญ
สกุลปันยารชุน
สมาชิกกองเสือป่า
บุคคลจากเขตบางกอกใหญ่
ศิษย์เก่าจากมหาวิทยาลัยแมนเชสเตอร์