จักรพรรดิ

จักรพรรดิ (Emperor) หรือ พระราชาธิราช หมายถึง ประมุขชายผู้เป็นเจ้าครองจักรวรรดิ
รัฐหรืออาณาจักร (kingdom) ที่อยู่ภายใต้อำนาจอธิปไตยการปกครองอันเดียวกัน เช่น จักรวรรดิอังกฤษ จักรวรรดิเยอรมัน อันประกอบด้วยหลายชนชาติ แต่ละชนชาติจะมีพระมหากษัตริย์ของตนเองปกครองอยู่ด้วย จึงอาจพูดได้ว่าสมเด็จพระจักรพรรดิคือกษัตริย์ผู้ปกครองกษัตริย์ หากเป็นสตรีเรียกว่า จักรพรรดินีนาถ (Empress Regnant) สำหรับพระมเหสีของจักรพรรดิจะเรียกว่า “จักรพรรดินี” ส่วนสำหรับพระสวามีของจักรพรรดินีนาถจะเรียกว่า  “เจ้าชายพระราชสวามี”  ในภาษาอังกฤษจะมีคำต่อท้ายให้เป็นที่เข้าใจคือ “Empress Consort” โดยทั่วไปถือกันว่า “จักรพรรดิ” มีฐานันดรสูงกว่า “พระราชา”
== ข้อแตกต่างระหว่างจักรพรรดิกับประมุขแบบอื่น ==
ทั้งกษัตริย์และจักรพรรดิ ต่างเป็นพระประมุขของรัฐเหมือนกัน ยังไม่มีกฎเกณฑ์ตายตัวที่บ่งบอกถึงความแตกต่างในฐานันดรทั้งสองประเภทนี้โดยชัดเจน แต่ก็มีปัจจัยหลายประการที่เกี่ยวของได้แก่ การตีความของนักประวัติศาสตร์ ขนาดและลักษณะของอาณาจักรที่ทรงปกครอง และชื่อตำแหน่งที่ราชวงศ์นั้น ๆ เลือกที่จะเรียกตนเอง ลักษณะเฉพาะที่อาจนับเป็นปัจจัยให้ใช้ฐานันดรจักรพรรดิอาจสรุปได้หลายทางดังนี้
พระราชา หรือกษัตริย์ ที่ทรงฐานันดรที่สามารถแปลตามปกติเป็นภาษาอังกฤษเป็น Emperor ได้ และ/หรือได้รับการยอมรับเป็น “จักรพรรดิ” จากความสัมพันธ์ทางการทูตระหว่างประเทศ
เป็นราชาหรือกษัตริย์ (ทางพฤตินัย หรือ เป็นในนาม) ที่เป็นประมุขของรัฐราชาธิปไตยอื่นด้วยโดยที่ไม่ถอดถอนความเป็นราชาของรัฐอื่นที่ตนปกครอง
เป็นราชาที่ถือว่าสืบเชื้อสายจากเทพเจ้าหรือดำรงตำแหน่งสูงทางศาสนาโดยการแสดงตนโดย
* ทางพิธีการและความเชื่อมั่นทางศาสนา เช่น โรมโบราณ หรือจักรพรรดิญี่ปุ่น
* ฝ่ายบ้านเมืองหรือพระราชามีอำนาจสูงกว่าศาสนจักร (จักรพรรดิสันตะปาปานิยม (Caesaropapism)) พระราชาในยุโรปที่เป็นคริสต์ศาสนิกชนจะถือตนเองเป็นเพียงกษัตริย์ (King) ไม่เรียกตนเป็นจักรพรรดิ พระเจ้าเฮนรีที่ 8 แห่งอังกฤษ ที่มีปัญหาขัดแย้งกับสมเด็จพระสันตะปาปาเคลเมนต์ที่ 7 ไม่ยอมลงรอยกับโรมก็ได้เรียกตำแหน่งของพระองค์โดยใช้คำว่า “อิมพีเรียม” (imperium) และพระราชาแห่งรัสเซียก็เรียกตนเองว่าซาร์ ซึ่งหมายถึงจักรพรรดิ เพราะถือพระองค์ว่าอยู่เหนือคริสตจักรรัสเซียออร์ทอดอกซ์ แต่พระองค์จะอยู่ภายใต้พระเจ้าเท่านั้น
เป็นประเพณียุโรป (คริสเตียน) ที่พระราชาสามารถสืบย้อนพระราชวงศ์ไปถึงสมัยจักรวรรดิโรมัน หรือที่ได้รับการยอมรับจากจักรพรรดิโรมัน (ไบแซนไทน์) ในการสืบทอดอำนาจ
การเลือกใช้ชื่อตำแหน่งโดยพระราชาได้กลายเป็นแนวคิดที่ต่างไปจากเดิมในภาษาอังกฤษ กล่าวคือความต่างที่ว่าพระราชาควรเป็นพระมหากษัตริย์หรือเป็นพระจักรพรรดิไม่ได้กำหนดไว้ตายตัวอีกต่อไป ต่างจากตำแหน่งพระราชาที่เป็น ฟาโรห์ เคาะลีฟะฮ์ สุลต่าน หรือข่าน ซึ่งยังมีการกำหนดแยกชัดเจนอยู่
== จักรพรรดิในโลกตะวันตกและตะวันออก ==
ในประวัติศาสตร์ที่ผ่านมามีการใช้ฐานันดรพระราชาในระดับ “จักรพรรดิ” ทั้งในโลกซีกตะวันตกซึ่งเริ่มจากยุคโรมันและต่อด้วยยุคคริสเตียน ทางซีกโลกตะวันออกมีประเพณีที่แตกต่างจากตะวันตก ซึ่งได้เกิดขึ้นโดยไม่มีความเกี่ยวข้องกัน ทั้งจีนและญี่ปุ่นอ้างความเป็นจักรพรรดิว่าสืบเชื้อสายมาจากสรวงสวรรค์ เจงกิสข่านถือว่าพระองค์ได้อำนาจจากธรรมชาติอันยิ่งใหญ่ จักรพรรดิญี่ปุ่นสืบเชื้อสายมาจากพระอาทิตย์
== รายพระนามของจักรพรรดิ ==
=== จักรพรรดิโดยการเป็นจักรวรรดิแบบทั่วไป ===
==== จักรวรรดิโบราณ ====
จักรวรรดิเปอร์เชีย (16 ปี ก่อน พ.ศ. – พ.ศ. 213) ดูรายพระนามพระมหากษัตริย์เปอร์เซีย
จักรวรรดิแห่งพระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราช (พ.ศ. 209 – พ.ศ. 262)
จักรวรรดิโมริยะ (Mauryan Empire) (พ.ศ. 222 – พ.ศ. 358) ดู ราชวงศ์โมริยะ
จักรวรรดิจีน (จักรวรรดิ พ.ศ. 322 – พ.ศ. 2454) ดู จักรพรรดิจีนและรายพระนามจักรพรรดิจีน
จักรวรรดิโรมัน (พ.ศ. 516 – พ.ศ. 1019) ดู รายพระนามจักรพรรดิแห่งจักรวรรดิโรมัน
==== สมัยกลาง ====

===== ประเพณีตะวันตกและไบแซนไทน์ =====
จักรวรรดิไบแซนไทน์ (พ.ศ. 938 – พ.ศ. 1996) ดู รายพระนามจักรพรรดิไบแซนไทน์
* จักรวรรดิละติน (พ.ศ. 1747 – พ.ศ. 1804)
* จักรวรรดิไนเซีย (Empire of Nicaea – พ.ศ. 1747 – พ.ศ. 1804) “จักรวรรดิไบแซนไทน์” ที่ตั้งรัฐบาลพลัดถิ่นหลังจากถูก “จักรวรรดิละติน” ยึดคอนสแตนติโนเปิล ในสงครามครูเสดครั้งที่ 4
* จักรวรรดิเทรบิซอนด์ (Empire of Trebizond -พ.ศ. 1747 – พ.ศ. 2004) การแตกแยกออกจากจักรวรรดิไบแซนไทน์อีกอาณาจักรหนึ่ง
* ราชรัฐเอปิรุส (Despotate of Epirus – พ.ศ. 1747 – พ.ศ. 1902) ปกครองโดยจักรพรรดิทีโอดอร์ ดูกาส พ.ศ. 1770 – พ.ศ. 1773
จักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์ (พ.ศ. 1343 และ พ.ศ. 1505 – พ.ศ. 2349) ดู จักรพรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์
จักรวรรดิบัลแกเรีย (พ.ศ. 1456 – พ.ศ. 1965) ดู รายพระนามพระมหากษัตริย์บัลแกเรีย
จักรวรรดิเซอร์เบีย (พ.ศ. 1888 – พ.ศ. 1914) ดู จักรพรรดิเซอร์เบีย
===== อื่น ๆ =====
เจ้าผู้ปกครองเวียดนามพระองค์แรกที่ใช้ฐานันดรจักรพรรดิ (หว่างเด๊) ได้แก่จักรพรรดิดิญ โบะ หลิญ ผู้สถาปนาราชวงศ์ดิญเมื่อ พ.ศ. 1509 ดู รายพระนามจักรพรรดิเวียดนาม
ญี่ปุ่น (พระจักรพรรดิที่เรียกเป็นภาษาญี่ปุ่นในปัจจุบันว่า “เท็นโน” นับแต่ประมาณ พ.ศ. 1200 เป็นต้นมา) ดู จักรพรรดิญี่ปุ่นและรายพระนามจักรพรรดิญี่ปุ่น
จักรวรรดิมองโกล (พ.ศ. 1749 – พ.ศ. 1911) ดู ข่านแห่งมองโกลและรายพระนามพระมหากษัตริย์มองโกเลีย
จักรวรรดิออตโตมัน (พ.ศ. 1842 – พ.ศ. 2465) ดู รายพระนามสุลต่านแห่งออตโตมัน
จักรวรรดิเอธิโอเปีย (จักรวรรดิ พ.ศ. 1813 – พ.ศ. 2518) ดู รายพระนามจักรพรรดิเอธิโอเปีย
จักรวรรดิแอซเท็ก (พ.ศ. 1918 – พ.ศ. 2064) ดู เฮวยี ตลาโทอานิ (Hueyi Tlatoani)
จักรวรรดิอินคา (พ.ศ. 1981 – พ.ศ. 2076) ดู รายพระนามซาปา อินคา (Sapa Inca)
==== สมัยใหม่ ====




จักรวรรดิเปอร์เชีย (อิหร่าน) (พ.ศ. 2044 – พ.ศ. 2522) ดู รายพระนามพระมหากษัตริย์เปอร์เซีย
จักรวรรดิโมกุล (พ.ศ. 2059 – พ.ศ. 2400) ดู รายพระนามจักรพรรดิแห่งจักรวรรดิโมกุล
จักรวรรดิรัสเซีย (พ.ศ. 2264 – พ.ศ. 2460) ดู จักรพรรดิรัสเซีย
จักรวรรดิดุรรานี (พ.ศ. 2290 – พ.ศ. 2366)
ราชวงศ์ทาลเปอร์ (พ.ศ. 2326 – พ.ศ. 2386)
จักรวรรดิซิกข์ (พ.ศ. 2342 – พ.ศ. 2392) ดู จักรพรรดิซิกข์
จักรวรรดิฝรั่งเศส ดู จักรพรรดิฝรั่งเศส
* จักรวรรดิฝรั่งเศสที่หนึ่ง (พ.ศ. 2347 – พ.ศ. 2357 และ พ.ศ. 2358)
* จักรวรรดิฝรั่งเศสที่สอง (พ.ศ. 2395 – พ.ศ. 2413)
จักรวรรดิเฮติ ดู จักรพรรดิเฮติ
* จักรวรรดิเฮติที่หนึ่ง (พ.ศ. 2347 – พ.ศ. 2349)
* จักรวรรดิเฮติที่สอง (พ.ศ. 2392 – พ.ศ. 2402)
จักรวรรดิออสเตรีย (ต่อมาจักรวรรดิออสเตรีย-ฮังการี) (พ.ศ. 2347 – พ.ศ. 2461) ดู จักรพรรดิออสเตรีย
จักรวรรดิเม็กซิโก ดู รายพระนามจักรพรรดิเม็กซิโก
* จักรวรรดิเม็กซิโกที่ 1 (พ.ศ. 2364 – พ.ศ. 2366)
* จักรวรรดิเม็กซิโกที่ 2 (พ.ศ. 2407 – พ.ศ. 2410)
จักรวรรดิบราซิล (พ.ศ. 2365 – พ.ศ. 2432) ดู จักรพรรดิบราซิล
จักรวรรดิเยอรมัน (พ.ศ. 2414 – พ.ศ. 2461) ดู จักรพรรดิเยอรมัน
จักรวรรดิอินเดีย (ภายใต้จักรวรรดิบริติช) (พ.ศ. 2419 – พ.ศ. 2491) ดู จักรพรรดิอินเดียและจักรพรรดิอังกฤษ
จักรวรรดิเกาหลี (พ.ศ. 2440 – พ.ศ. 2453) ดู จักรพรรดิเกาหลี
จักรวรรดิจีน (พ.ศ. 2458 – พ.ศ. 2459) ดู จักรพรรดิจีน
จักรวรรดิแมนจูเรีย (ภายใต้จักรวรรดิญี่ปุ่น) (พ.ศ. 2475 – พ.ศ. 2488) ดู จักรพรรดิแมนจูเรีย
==== สมัยปัจจุบัน ====
จักรวรรดิแอฟริกากลาง (พ.ศ. 2519 – พ.ศ. 2522) ดู จักรพรรดิแอฟริกากลาง
== รูปภาพ ==
=== จักรพรรดิยุโรป ===
ไฟล์:Franz joseph1.jpg|ฟรันทซ์ โยเซ็ฟที่ 1 จักรพรรดิ (ไคเซอร์) แห่งออสเตรีย กษัตริย์ฮังการี
ไฟล์:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|นโปเลียนที่ 1 จักรพรรดิฝรั่งเศส กษัตริย์อิตาลี
ไฟล์:George V of the united Kingdom.jpg|จอร์จที่ 5 กษัตริย์สหราชอาณาจักร จักรพรรดิอินเดีย
ไฟล์:Queen Victoria by Bassano.jpg|วิกตอเรีย ราชินีนาถสหราชอาณาจักร จักรพรรดินีนาถอินเดีย
ไฟล์:Kohner - Kaiser Wilhelm II.jpg|วิลเฮ็ล์มที่ 2 จักรพรรดิ (ไคเซอร์) แห่งเยอรมัน กษัตริย์ปรัสเซีย
ไฟล์:Mikola II (cropped)-2.jpg|นิโคลัสที่ 2 จักรพรรดิ (ซาร์) แห่งรัสเซีย กษัตริย์ฟินแลนด์
ไฟล์:Profile portrait of Catherine II by Fedor Rokotov (1763, Tretyakov gallery).jpg|แคทเธอรีนมหาราชินี จักรพรรดินีนาถ (ซารีนา) แห่งรัสเซีย
ไฟล์:Testamento.jpg|อัลฟอนโซมหาราช กษัตริย์แห่งเลออน จักรพรรดิแห่งสเปน
ไฟล์:Jean-Baptiste Debret - Retrato de Dom João VI (MNBA).jpg|ฌูเอาที่ 6 กษัตริย์โปรตุเกส จักรพรรดิบราซิล
ไฟล์:Brogi, Carlo (1850-1925) - Vittorio Emanuele III - 1895 2.jpg|วิตโตรีโอ เอมานูเอเลที่ 3 กษัตริย์อิตาลี จักรพรรดิ (เนกัสซา นากัส) แห่งเอธิโอเปีย
ไฟล์:Serbian Emperor Stefan Dušan.jpg|สแตฟัน อูรอสที่ 4 จักรพรรดิ (ซาร์) แห่งเซอร์เบีย
ไฟล์:Skylitzes - Simeón el Grande.jpg|ซีแมออนที่ 1 จักรพรรดิ (ซาร์) แห่งบัลแกเรีย
ไฟล์:Workshop of Martin van Meytens Kaiser Franz Stephan 02.jpg|ฟรันทซ์ที่ 1 จักรพรรดิ (ไคเซอร์) แห่งโรมันอันศักดิ์สิทธิ์
ไฟล์:Sultan Muhammed Chan V., Kaiser der Osmanen 1915 C. Pietzner.jpg|เมห์เหม็ดที่ 5 จักรพรรดิ (ปาดีซะฮ์ / สุลต่าน) แห่งออตโตมัน (ตุรกี)
=== จักรพรรดิอเมริกา ===
ไฟล์:Pedro Américo - D. Pedro II na abertura da Assembléia Geral.jpg|เปดรูที่ 2 จักรพรรดิบราซิล
ไฟล์:X-Large Portrait of Maximiliano.jpg|มัคซีมีลีอานที่ 1 จักรพรรดิเม็กซิโก
ไฟล์:Jean Jacques Dessalines.jpg|ฌักที่ 1 จักรพรรดิเฮติ
ไฟล์:Moctezuma II.jpg|มอกเตซูมาที่ 2 จักรพรรดิ (เฮวยี ตลาโทอานิ) แห่งแอซเท็ก
ไฟล์:PachacutecIXinca.jpg|ปาชาคูติ จักรพรรดิ (ซาปา อินคา) แห่งอินคา
=== จักรพรรดิแอฟริกา ===
ไฟล์:Haile Selassie (1969).jpg|เฮลี เซลาสซีที่ 1 จักรพรรดิ (เนกัสซา นากัส) แห่งเอธิโอเปีย
ไฟล์:Bokassa colored.png|โบคัสซาที่ 1 จักรพรรดิแอฟริกากลาง
=== จักรพรรดิเอเชีย ===
ไฟล์:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|เจงกีส ข่าน จักรพรรดิ (คากาน) แห่งมองโกล
ไฟล์:Qin Shi Huang BW.png|จิ๋นซีฮ่องเต้ จักรพรรดิ (ฮ่องเต้) แห่งจีน
ไฟล์:Emperor Showa.jpg|ฮิโระฮิโตะ จักรพรรดิ (เท็นโน) แห่งญี่ปุ่น
ไฟล์:Gojong of the Korean Empire 01.jpg|โคจง จักรพรรดิ (ฮวางเจ) แห่งเกาหลี
ไฟล์:Bảo Đại au pouvoir.jpg|บ๋าว ดั่ย จักรพรรดิ (ฮว่างเด๋) แห่งเวียดนาม
ไฟล์:Antoin Sevruguin 48 12 SI.jpg|ชาห์ เรซา จักรพรรดิ (ชาฮันชาห์) แห่งอิหร่าน
ไฟล์:Bahadur Shah II of India.jpg|บาฮาดูร์ ชาห์ที่ 2 จักรพรรดิ (แบดชาห์ / ชาฮันชาห์) แห่งโมกุล (อินเดีย)
ไฟล์:Pu Yi, Qing dynasty, China, Last emperor.jpg|คังเต๋อ จักรพรรดิแมนจูเรีย
ไฟล์:Maharajah Duleep Singh dressed for a State function, c. 1875.jpg|ทุลีป จักรพรรดิซิกข์
== อ้างอิง ==
เชิงอรรถ
บรรณานุกรม
== ดูเพิ่ม ==
ไคเซอร์ (โรมันอันศักดิ์สิทธิ์, ออสเตรีย, เยอรมนี)
ซาร์ (รัสเซีย, เซอร์เบีย, บัลแกเรีย)
พระเจ้าจักรพรรดิ (จักรพรรดิตามคติพุทธศาสนา)
พระราชาธิราช
คากาน (มองโกเลีย)
ปาดีซะฮ์
* ชาฮันชาห์ (อิหร่าน, โมกุล)
 
ฐานันดรศักดิ์ (อิมพีเรียล)