อภิธัมมาวตาร

อภิธัมมาวตาร แปลว่า หยั่งลงสู่อภิธรรม หรือ หยั่งรู้เข้าใจในสรรพสิ่งทุกประการอย่างละเอียดที่สุด เป็นผลงานการเรียบเรียงของท่านพระพุทธัตตะ (พุทธัตตาจารย์) ชาวชมพูทวีป ผู้ชำนาญพระไตรปิฎก ซึ่งท่านได้เรียบเรียงขึ้นจากเนื้อหาในพระอภิธรรมปิฎก อรรถกถาของพระไตรปิฎกภาษาบาลีต่าง ๆ ทั้งที่สืบมาแต่ครั้งพุทธกาล และของอาจารย์ผู้ทรงจำพระไตรปิฎกที่มีชื่อเสียงมีความรู้มากในยุคก่อน พ.ศ. 1000 โดยมีรูปแบบเป็นสังเขปัฏฐกถา คือ นำเนื้อหามาย่อลงเหลือแต่ที่เป็นหลัก ซึ่งคล้ายกับวิสุทธิมรรคฉบับย่อนั่นเอง ซึ่งท่านจัดเป็นบท รวม 24 บท (ปริจเฉท) ดังนี้ :-
จิตตนิทเทส - รวบรวมเรื่องเกี่ยวกับจิต 89/121 พร้อมทั้งลักขณาทิจจตุกกะจากพระไตรปิฎกและอรรถกถามาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
เจตสิกนิทเทส - รวบรวมเรื่องเกี่ยวกับเจตสิก 52 พร้อมทั้งลักขณาทิจจตุกกะ จากพระไตรปิฎกและอรรถกถามาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
เจตสิกวิภาคนิทเทส - รวบรวมเรื่องเกี่ยวกับความสามารถในการประกอบกันกับจิต-เจตสิกแต่ละอย่าง ของเจตสิกแต่ละดวง จากพระไตรปิฎกและอรรถกถามาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
เอกวิธาทินิทเทส - รวบรวมวิธีการจัดแบ่งประเภทของจิต-เจตสิก ออกเป็นหมวดหมู่ต่าง ๆ จากพระไตรปิฎกและอรรถกถามาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
ภูมิปุคคลจิตตุปปตตินิทเทส - รวบรวมเกี่ยวกับการดำเนินการ เกี่ยวกับความเป็นมาเป็นไปของจิต-เจตสิก-รูปในภพภูมิต่าง ๆ จากพระไตรปิฎกและอรรถกถามาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ. เพื่อแสดงให้เห็นว่า มีแต่จิต เจตสิก รูป ประกอบกันขึ้นและดับไปสืบต่อกันไป ดำเนินไปอยู่เช่นนี้ ไม่ใช่สัตว์ ไม่มีบุคคล เรา เขา หรือ อัตตา ตัวตน ในที่ไหนที่เป็นไปทั้งนั้น.
อารัมมณวิภาคนิทเทส - รวบรวมเรื่องเกี่ยวกับอารมณ์ของจิต-เจตสิก จากพระไตรปิฎกและอรรถกถามาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
วิปากจิตตปวัตตินิทเทส - รวบรวมเกี่ยวกับการดำเนินการ เกี่ยวกับความเป็นมาเป็นไปวิปากจิต-วิปากเจตสิก จากพระไตรปิฎกและอรรถกถามาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
ปกิณณกนิทเทส - รวบรวมเรื่องปกิณณกะ ซึ่งเป็นรายละเอียด เบ็ดเตล็ด ปลีกย่อย จากพระไตรปิฎกและอรรถกถามาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบด้วย.
ปุญญวิปากปัจจยนิทเทส - รวบรวมเรื่องของกรรมและผลของกรรม จากพระไตรปิฎกและอรรถกถามาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบด้วย.
รูปวิภาคนิทเทส - รวบรวมเรื่องเกี่ยวกับรูป 28 พร้อมทั้งลักขณาทิจจตุกกะ รวมทั้งยังรวบรวมวิธีการจัดแบ่งประเภทของรูป ออกเป็นหมวดหมู่ต่าง ๆ จากพระไตรปิฎกและอรรถกถามาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบด้วย.
นิพพานนิทเทส - รวบรวมเรื่องเกี่ยวกับนิพพาน 1 พร้อมทั้งลักขณาทิจจตุกกะ รวมทั้งยังอธิบายชี้แจงแก้ความเข้าใจผิด ๆ เช่น ความเข้าใจผิดว่า ความดับกิเลสเป็นนิพฺพานนิทฺเทโส - อภิธมฺมาวตาร-สงฺเขปอฏฺฐกถา (พุทฺธทตฺต) - อภิธมฺมาวตาร. ข้อ 770  เป็นต้น จาก[[พระไตรปิฎก]]และ[[อรรถกถา]]มาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
ปัญญัตตินิทเทส - รวบรวมเรื่องเกี่ยวกับ[[บัญญัติ]] พร้อมทั้งแบ่งหมวดหมู่บัญญัติออกเป็นแบบต่าง ๆ จาก[[พระไตรปิฎก]]และ[[อรรถกถา]]มาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ. อนึ่ง ในฎีกาของคัมภีร์นี้ ชื่อ [[อภิธัมมัตถวิกาสินี]] ได้จัดไตรลักษณ์เข้าเป็น อัตถบัญญัติหมวดอสมูหบัญญัติ ไว้ด้วย.
การกปฏิเวธนิทเทส - รวบรวมเรื่องเกี่ยวกับความเข้าใจผิดว่า มีสัตว์ บุคคล ตัวตน เรา เขา ที่เป็นผู้ทำอยู่, อธิบายหลักการยืนยันถึงความไม่มีสัตว์ บุคคล เป็นต้นที่เป็นผู้ทำเหล่านั้นอยู่จริง จาก[[พระไตรปิฎก]]และ[[อรรถกถา]]มาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
รูปาวจรสมาธิภาวนานิทเทส - รวบรวมเรื่องเกี่ยวกับการเจริญสมาธิภาวนาชั้น[[รูปฌาน]] (ฌาน 1-5 ตามนัยอภิธรรม) จาก[[พระไตรปิฎก]]และ[[อรรถกถา]]มาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
อรูปาวจรสมาธิภาวนานิทเทส - รวบรวมเรื่องเกี่ยวกับการเจริญสมาธิภาวนาชั้น[[อรูปฌาน]] (ฌาน 5-9 ตามนัยอภิธรรม) จาก[[พระไตรปิฎก]]และ[[อรรถกถา]]มาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
อภิญญานิทเทส - รวบรวมเรื่องเกี่ยวกับการฝึกทำ[[อภิญญา]]จาก[[พระไตรปิฎก]]และ[[อรรถกถา]]มาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
อภิญญารัมมณนิทเทส - รวบรวมเรื่องเกี่ยวกับ[[อารมณ์]]ที่สามารถจะมีได้ของ[[ปัญจมฌาน]]กุศลและปัญจมฌานกิริยาที่ได้[[อภิญญา]] ตามที่อภิญญาประเภทนั้นๆจะสามารถรับรู้ได้ จาก[[พระไตรปิฎก]]และ[[อรรถกถา]]มาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
ทิฏฐิวิสุทธินิทเทส  - รวบรวมเรื่องเกี่ยวกับการปฏิบัติญาต[[ปริญญา]] ขั้นนามรูปปริจเฉทญาณ จาก[[พระไตรปิฎก]]และ[[อรรถกถา]]มาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
กังขาวิตรณวิสุทธินิทเทส - รวบรวมเรื่องเกี่ยวกับการปฏิบัติญาต[[ปริญญา]] ขั้นปัจจยปริคคหญาณ จาก[[พระไตรปิฎก]]และ[[อรรถกถา]]มาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธินิทเทส  - รวบรวมเรื่องเกี่ยวกับการปฏิบัติตีรณ[[ปริญญา]] ขั้น[[อุทยัพพยญาณ]] จาก[[พระไตรปิฎก]]และ[[อรรถกถา]]มาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธินิทเทส  - รวบรวมเรื่องเกี่ยวกับการปฏิบัติปหาน[[ปริญญา]] ขั้น[[อุทยัพพยญาณ]]เป็นต้นจนถึง[[อนุโลมญาณ]] จาก[[พระไตรปิฎก]]และ[[อรรถกถา]]มาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
ญาณทัสสนวิสุทธินิทเทส ญาณทัสสนวิสุทธิกถา - รวบรวมถึงเรื่องเกี่ยวกับขณะที่บรรลุมรรค-ผล จากพระไตรปิฎกและอรรถกถามาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
ญาณทัสสนวิสุทธินิทเทส กิเลสปหานกถา - รวบรวมเรื่องเกี่ยวกับกิเลสที่ถูกละกำจัดด้วยมรรคจิตเป็นต้น จากพระไตรปิฎกและอรรถกถามาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
ปัจจยนิทเทส รวบรวมเรื่องเกี่ยวกับปัจจัย 24 อันเป็นหลักเหตุผลตามหัวข้อในคัมภีร์ปัฏฐานปกรณ์ อย่างย่อ จากพระไตรปิฎกและอรรถกถามาแสดงพร้อมคำอธิบายและเหตุผลประกอบ.
== อ้างอิง ==
พุทฺธทตฺตเถเรน รจิตา, อภิธมฺมวารตาร-อฏฺฐกถา , มหาจุฬา  ปกาสิตา.
ผลงานของพระพุทธัตตเถระ
วรรณกรรมศาสนาพุทธ
ศาสนาพุทธ
คำศัพท์ศาสนาพุทธ