เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม)

มหาอำมาตย์นายก เจ้าพระยายมราช นามเดิม ปั้น ต้นสกุลสุขุม (15 กรกฎาคม พ.ศ. 2405 - 30 ธันวาคม พ.ศ. 2481) อดีตผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล เสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ เสนาบดีกระทรวงนครบาล ทั้งยังเป็นผู้ควบคุมการก่อสร้าง การประปานครหลวง การไฟฟ้ามหานคร ถนนและสะพานในกรุงเทพมหานครอีกด้วย
== ประวัติ ==
มหาอำมาตย์นายก เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) เกิดเมื่อวันที่ 15 กรกฎาคม พ.ศ. 2405 ที่บ้านยะมะรัชโช จังหวัดสุพรรณบุรี ครอบครัวเป็นคหบดีตั้งบ้านเรือนอยู่ที่ ตำบลบ้านน้ำตก ริมแม่น้ำฟากตะวันออก ด้านใต้จากตัวเมืองสุพรรณบุรี เป็นบุตรคนสุดท้องของนายกลั่น และนางผึ้ง
ท่านมีพี่น้องร่วมบิดามารดา (รวมตัวท่านด้วย) จำนวน 6 คน ดังนี้
หลวงเทพสุภา (ฉาย สุขุม)
นิล สุวรรณศร สมรสกับ หลวงแก้วสัสดี (ดี สุวรรณศร)
พระยาสมบัติภิรมย์ (หมี สุขุม)
คล้ำ ธูสรานนท์
หยา สังข์พิชัย สมรสกับ หลวงจ่าเมือง (สิน สังข์พิชัย)
มหาอำมาตย์นายก เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม)
== บรรดาศักดิ์ ==
พ.ศ. 2429 เป็นขุนวิจิตรวรสาสน์ ศักดินา 600 
17 กรกฎาคม พ.ศ. 2434 เป็นหลวงวิจิตรวรสาสน์ ศักดินา 600 
1 พฤษภาคม พ.ศ. 2436 เป็นพระวิจิตรวรสาสน์
11 ตุลาคม พ.ศ. 2439 เป็นพระยาสุขุมนัยวินิต ตำแหน่งข้าหลวงสำหรับรับราชการในหัวเมือง กระทรวงมหาดไทย ศักดินา 1000
16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2451 เป็นเจ้าพระยามีสมญาตามจารึกในหิรัณยบัฏว่า เจ้าพระยายมราช ชาติเสนางคนรินทร์ มหินทราธิบดีศรีวิไชย ราชมไหสวรรยบริรักษ์ ภูมิพิทักษ์โลกาธิกรณ์ สิงหพาหเทพยมุรธาธรราชธานี มหาสมุหประธาน สุขุมนัยบริหารอเนกนรสมาคม สรรโพดมสุทธิศุขวัฒนาการ มหานคราภิบาล อรรคมาตยาธิบดี อภัยพิริยบรากรมพาหุ ถือศักดินา 10000
1 มกราคม พ.ศ. 2467 (นับแบบปัจจุบันตรงกับปี พ.ศ. 2468) เป็นเจ้าพระยารับพระราชทานสุพรรณบัฏ มีสมยาจารึกในสุพรรณบัฏว่า เจ้าพระยายมราช ชาติเสนางคนรินทร์ มหินทราธิราชศักดารักษ์ ภูมิพิทักษ์โลกาธิกรณ ราชสีหมุรธาธร สมุหมนตรีประธาน สุขุมนัยบริหารอเนกนรนาถ ฉัฏฐมราชคุรุฐานวโรปการี นิตยภักดีศรีสุโขปสดัมภก มหาอำมาตย์นายกเมตตาชวาธยาศัย พุทธาทิตรัยรัตนสรณธาดา อภัยพิริยบรากรมพาหุ ดำรงศักดินา 10000
== ยศและตำแหน่ง ==
พ.ศ. 2430 ผู้ช่วยราชทูตสยามประจำ อังกฤษ สหรัฐอเมริกา ฮอลแลนด์ และเบลเยียม
1 ตุลาคม พ.ศ. 2437 ปลัดกรมพลำภัง
11 ตุลาคม พ.ศ. 2439 ข้าหลวงเทศาภิบาลสำเร็จราชการมณฑลนครศรีธรรมราช
29 มิถุนายน พ.ศ. 2449 ผู้แทนเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ
1 มกราคม พ.ศ. 2449 เสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ
5 ธันวาคม พ.ศ. 2450 เสนาบดีกระทรวงนครบาลและอธิบดีกรมศุขาภิบาล
25 กรกฎาคม พ.ศ. 2453 - มรรคนายก วัดหงส์รัตนาราม
7 มกราคม พ.ศ. 2453 แต่งเครื่องแต่งตัวอย่างข้าราชการกรมพระอาลักษณ์ ชั้นที่ 2 โท (เทียบเท่าชั้น รองหัวหมื่น)
30 มิถุนายน พ.ศ. 2454 นายหมู่ใหญ่
27 สิงหาคม พ.ศ. 2454 มหาอำมาตย์เอก
30 กันยายน พ.ศ. 2454 นายกองตรี
2 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2455 นายกองโท
4 มิถุนายน พ.ศ. 2456 นายกองเอก
8 ธันวาคม พ.ศ. 2457 มหาเสวกเอก
3 มิถุนายน พ.ศ. 2458 นายพลเสือป่า
10 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2461 มหาอำมาตย์นายก
1 สิงหาคม พ.ศ. 2465 เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย
7 สิงหาคม พ.ศ. 2465 เข้ารับพระราชทานตราตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย
3 มกราคม พ.ศ. 2478 พันเอก นายทหารพิเศษ ประจำกรมทหารอากาศ
1 ธันวาคม พ.ศ. 2479 นาวาอากาศเอก นายทหารพิเศษ ประจำกองทัพอากาศ
== ครอบครัว ==
เจ้าพระยายมราช สมรสกับท่านผู้หญิงตลับ ยมราช (สกุลเดิม: ณ ป้อมเพชร์) ธิดาพระยาไชยวิชิตสิทธิศาสตรา (นาค ณ ป้อมเพชร์) กับมีภรรยาอื่นชื่อคุณโต (ณ ป้อมเพชร), คุณน้อม (ธิดานายกวด), คุณปุก ท่านมีบุตร-ธิดา ดังรายนามต่อไปนี้
1.พระยาสุขุมนัยวินิต (สวาท สุขุม) สมรสกับ พัน (ณ พัทลุง), คุณหญิงถนิม (นาวานุเคราะห์)และ คุณหญิงพวง
:1.1. นายเผ่า (แดง) สุขุม
:1.2. นางพยอม กัลยาณมิตร
:1.3. นางชาติตระการโกศล (สุคนธ์ ลิมปิชาติ)
:1.4. นายณรงค์ (น้อย) สุขุม
:1.5. นางละเอียด นาวานุเคราะห์
2.คุณไสว สุขุม (ถึงแก่กรรมแต่เล็ก)
3.คุณแปลก สุขุม (ถึงแก่กรรมแต่เล็ก)
4.หม่อมประยูร โสณกุล ณ อยุธยา ในพระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร
:4.1. หม่อมราชวงศ์ (หญิง) นิวัตวาร ณ ป้อมเพชร์
:4.2. หม่อมราชวงศ์ปาณฑิตย์ โสณกุล
:4.3. หม่อมราชวงศ์ (หญิง) สุพิชชา โสณกุล
5.หลวงพิสิฐสุขุมการ (ประพาศ สุขุม) สมรสกับ คุณมาลี (กิติโกเศศ) และ คุณประยงค์ สุขุม
:5.1. เรืออากาศเอก นายแพทย์กิตติประวัติ สุขุม
:5.2. พลอากาศโทพิสิฐ สุขุม
:5.3. นางสุภางค์ โชติกเสถียร
:5.4. นางรจิต จันทรางศุ
:5.5. นางศุภวาร สุขุม
:5.6. นายตระกล สุขุม
:5.7. นางเฉิดโฉม สุขุม
6.พระพิศาลสุขุมวิท (ประสพ สุขุม) สมรสกับ คุณผะอบ (จันเจือมาศ)
:6.1. นายประสงค์ สุขุม
:6.2. นายแพทย์ประเสริฐ สุขุม
:6.3. นางสาวประสานศรี สุขุม
7.คุณประยงค์ สุขุม
8.คุณประสาท สุขุม สมรสกับเจ้าพรรณคำ ณ เชียงใหม่ (พระปนัดดาในพระเจ้าอินทวิชยานนท์ )
9.หลวงสุขุมนัยประดิษฐ์ (ประดิษฐ์ สุขุม) สมรสกับ คุณรัตนา (ล้วน ญาณวารี), คุณเพิ่มศิริ (อมาตยกุล) และ ฯลฯ
:9.1. นางสุมน กรรณสูต
:9.2. นางประจง สารกิจปรีชา
:9.3. นายประเดิม สุขุม
:9.4. นางประพาฬ รัตนกนก
:9.5. นางสาวสำเนา สุขุม
:9.6. นางสินี ช่วงสุวนิช
:9.7. นางประดิษฐา พรรธนะแพทย์
:9.8. นายแพทย์ประดับ สุขุม
:9.9. นางปราณี การ์เนียร์
:9.10. นางสาวปาริชาติ สุขุม
:9.11. นางนฤพร เกรซ
:9.12. นางกิตติมา สังข์เกษม
10.คุณประวัติ สุขุม สมรสกับ คุณชำนัญ (โอสถานนท์)
:10.1. นายทิพย์รักษ์ สุขุม
11.คุณเล็ก สุขุม (ถึงแก่กรรมแต่เล็ก)
12.คุณประนอม (นุ้ย) ณ นคร สมรสกับ รองเสวกตรีหยิบ ณ นคร
:12.1. นายพัฒนพงษ์ ณ นคร
:12.2. นายยุทธสาร ณ นคร
:12.3. นางกรรณิกา อินทรสูต
:12.4. นายน้อยอโศก ณ นคร
:12.5. นายโยธิน ณ นคร
13.คุณหญิงประจวบ สุขุม (2453-2540:87 ปี) สมรสกับ พลเอก พลเรือเอก เจ้าพระยารามราฆพ (หม่อมหลวงเฟื้อ พึ่งบุญ)
:13.1. นางรุจิรา อมาตยกุล
:13.2. นายมานน พึ่งบุญ ณ อยุธยา
14.พลตำรวจตรีนิตย์ สุขุม สมรสกับ หม่อมหลวงกมลา สุทัศน์
:14.1. นางวนิดา ดุละลัมพะ
:14.2. นางสาวกาญจนา สุขุม
15.คุณปอง นิติพน สมรสครั้งแรกกับ หม่อมเจ้ารุจยากร อาภากร และครั้งที่สองกับ นายสวัสดิ์ นิติพน
:15.1. หม่อมราชวงศ์รุจยา อาภากร
:15.2. หม่อมราชวงศ์ (หญิง) จิยากร เสสะเวช
:15.3. นายสุพน นิติพน
:15.4. นายสุพจน์ นิติพน
16.คุณประณีต (แจ๋ว) ณ นคร สมรสกับ นายลาภ ณ นคร
:16.1. นายชัยเลิศ ณ นคร
:16.2. นายจร ณ นคร
:16.3. นางเจนจุไร บราน์
== เกียรติยศ ==
=== เครื่องยศ ===
 ได้รับพระราชทานเครื่องยศ ดังต่อไปนี้
พานทอง
คนโททอง
มาลาเส้าสะเทินเครื่องทองคำลงยา
เสื้อทรงประพาสขลิบทองคำ สำรับ
กระบี่ฝักทองคำ
หีบหมากไม้แดงหุ้มทองคำลงยาตราพระสิงห์
ถาดชาทองคำ
=== เครื่องราชอิสริยาภรณ์ ===
 ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เหรียญ และเข็มในประเทศไทย และเครื่องราชอิสริยาภรณ์ในต่างประเทศ ชั้นสูงสุดตระกูลต่างๆ ดังนี้
==== เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย ====
 (ฝ่ายหน้า)
พ.ศ. 2450 - เข็มอักษรเสด็จพระราชดำเนินประพาสยุโรป (เข็มเงิน)
พ.ศ. 2452 - เข็มพระชนมายุสมมงคล ชั้นที่ 1 (ทองคำลงยาราชาวดี)
พ.ศ. 2453 - เข็มสมุหมนตรี
พ.ศ. 2454 - เข็มอักษรพระบรมนามาภิธัยย่อ ว.ป.ร. ชั้นที่ 1 (ฝังเพ็ชร์)
พ.ศ. 2454 - เข็มข้าหลวงเดิม
พ.ศ. 2455 - เข็มอัยราพต
==== เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ ====
* พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์เซนต์โอลก้าแอนด์โซเฟีย ชั้นที่ 4
* พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์แดนเนอโบร ชั้นที่ 4
* พ.ศ. 2434 – 80x80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฎปรัสเซีย ชั้นที่ 4
* พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์เซนต์สแตนิส์ลาส ชั้นที่ 4
* พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฎอิตาลี ชั้นที่ 4
* พ.ศ. 2434 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์ออสมานี ชั้นที่ 4
เบราน์ชไวค์ :
* พ.ศ. 2452 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์สิงโตไฮน์ริช ชั้นที่ 1
* พ.ศ. 2463 – 80x80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์แห่งจักรวรรดิบริติช ชั้นที่ 2
* พ.ศ. 2464 – 80px เครื่องอิสริยาภรณ์เลฌียงดอเนอร์ ชั้นที่ 2
== อ้างอิง ==
เชิงอรรถ
บรรณานุกรม
ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ของไทย
ปั้น
รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยไทย
บุคคลจากอำเภอเมืองสุพรรณบุรี
สกุลสุขุม
สมาชิกกองเสือป่า
บุคคลในประวัติศาสตร์ไทย พ.ศ. 2411–2475
บุคคลในประวัติศาสตร์ไทย พ.ศ. 2475–2516