สมเด็จพระวันรัต

สมเด็จพระวันรัต แปลว่า ผู้ยินดีในการอยู่ป่า ผู้รักการอยู่ป่า เดิมใช้คำว่า พนรัตน์ และ วันรัตน์ ซึ่งแปลว่า ป่าแก้ว ปัจจุบันเป็นราชทินนามสมเด็จพระราชาคณะรูปหนึ่งในฝ่ายธรรมยุติกนิกาย
วันรัตน์ เป็นนามที่ได้มาจากลังกา สันนิษฐานตามคำแปลว่าคงเป็นสังฆนายกฝ่ายอรัญวาสี คู่กับสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ซึ่งเป็นสังฆนายกฝ่ายคามวาสี ในพระราชพงศาวดาร ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ปรากฏนามนี้ครั้งแรกในรัชสมัยสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ว่าพระพนรัตน์ป่าแก้วให้ฤกษ์แก่พระศรีสินในการก่อกบฏ ที่มีชื่อเสียงปรากฏเด่นชัดอีกรูปหนึ่งคือสมเด็จพระพนรัตน์ป่าแก้ว ซึ่งได้เข้าไปถวายพระพรสมเด็จพระนเรศวรมหาราชขอพระราชทานอภัยโทษแก่แม่ทัพนายกองที่ตามเสด็จไม่ทันคราวสงครามยุทธหัตถี
สมเด็จพระวันรัต ในสมัยกรุงศรีอยุธยาพระมหาเถระผู้จะได้รับพระราชทานนามนี้จะต้องมีความสำคัญมากในด้านภูมิธรรม โดยเฉพาะความป็นผู้ยินดีในการปฏิบัติกรรมฐาน ยินดีในการปลีกวิเวก
== ฐานานุกรม ==
สมเด็จพระวันรัต มีฐานานุศักดิ์ตั้งฐานานุกรมได้ 10 รูป ดังนี้
พระครูปลัดสัมพิพัฒนสุตาจารย์ ญาณโกศล วิมลศีลาจาร มหาคณาธิการนายก ปิฎกธรรมรักขิต
พระครูวินัยธร
พระครูพรหมสร พระครูคู่สวด
พระครูธรรมคุต พระครูรองคู่สวด
พระครูสังฆกิจจานุรักษ์
พระครูใบฎีกา
พระครูธรรมธร
พระครูอมรศัพท์ พระครูคู่สวด
พระครูพุทธบาล พระครูรองคู่สวด
พระครูสมุห์
== รายนามสมเด็จพระวันรัตสมัยรัตนโกสินทร์ ==
{|class="wikitable"
|-
! ลำดับที่ || รายนาม || วัด || ได้รับสมณศักดิ์
|-
| 1 || พระธรรมธีรราชมหามุนี (ชื่น) ว่าที่พระพนรัตน || วัดหงส์รัตนารามราชวรวิหาร || พ.ศ. 2325
|-
| 2 || สมเด็จพระพนรัตน (สุก) || วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร || ?
|-
| 3 || สมเด็จพระพนรัตน์ || วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร || พ.ศ. 2337
|-
| 4 || สมเด็จพระพนรัตน (มี) || วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร || ?
|-
| 5 || สมเด็จพระพนรัตน (อาจ) || วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร || พ.ศ. 2359
|-
| 6 || สมเด็จพระพนรัตน (ด่อน) || วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร || พ.ศ. 2363
|-
| 7 || สมเด็จพระพนรัตน (ทองดี) || วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร || ?
|-
| 8 || สมเด็จพระพนรัตน (นาค)|| วัดราชบุรณราชวรวิหาร || พ.ศ. 2373
|-
| 9 || สมเด็จพระพนรัตน (ฤกษ์) || วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร || พ.ศ. 2386
|-
| 10 || สมเด็จพระวันรัตน (เซ่ง) || วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร || พ.ศ. 2394
|-
| 11 || สมเด็จพระวันรัตน์ (สมบุรณ์) || วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร || พ.ศ. 2415
|-
| 12 || สมเด็จพระวันรัตน์ (ทับ พุทฺธสิริ) || วัดโสมนัสราชวรวิหาร || พ.ศ. 2422
|-
| 13 || สมเด็จพระวันรัต (แดง สีลวฑฺฒโน) || วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร || พ.ศ. 2434
|-
| 14 || สมเด็จพระวันรัต (ฑิต อุทโย) || วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร || พ.ศ. 2443
|-
| 15 || สมเด็จพระวันรัต (จ่าย ปุณฺณทตฺโต) || วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร || พ.ศ. 2466
|-
| 16 || สมเด็จพระวันรัต (แพ ติสฺสเทโว) || วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร || พ.ศ. 2472
|-
| 17 || สมเด็จพระวันรัต (เฮง เขมจารี) || วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร || พ.ศ. 2482
|-
| 18 || สมเด็จพระวันรัต (เผื่อน ติสฺสทตฺโต) || วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร || พ.ศ. 2488
|-
| 19 || สมเด็จพระวันรัต (ปลด กิตฺติโสภโณ) || วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร || พ.ศ. 2490
|-
| 20 || สมเด็จพระวันรัต (ปุ่น ปุณฺณสิริ) || วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร || พ.ศ. 2504
|-
| 21 || สมเด็จพระวันรัต (ทรัพย์ โฆสโก) || วัดสังเวชวิศยารามวรวิหาร || พ.ศ. 2515
|-
| 22 || สมเด็จพระวันรัต (จับ ฐิตธมฺโม) || วัดโสมนัสราชวรวิหาร || พ.ศ. 2520
|-
| 23|| สมเด็จพระวันรัต (นิรันตร์ นิรนฺตโร) || วัดเทพศิรินทราวาส ราชวรวิหาร || พ.ศ. 2539
|-
| 24|| สมเด็จพระวันรัต (จุนท์ พฺรหฺมคุตฺโต) || วัดบวรนิเวศวิหารราชวรวิหาร || พ.ศ. 2552
|}
== อ้างอิง ==
พระธรรมกิตติวงศ์ (ทองดี สุรเตโช), พจนานุกรมเพื่อการศึกษาพุทธศาสน์ ชุด คำวัด,  วัดราชโอรสาราม กรุงเทพฯ พ.ศ. 2548