ครุยวิทยฐานะไทย

ครุยวิทยฐานะไทย เป็นชุดพิธีการซึ่งสถาบันอุดมศึกษาในประเทศไทยโดยถือรับธรรมเนียมปฏิบัติมาจากพิธีการสำเร็จการศึกษาของสถาบันอุดมศึกษาทางตะวันตก ปัจจุบันครุยวิทยฐานะใช้ในพิธีพระราชทานปริญญาบัตรเพื่อแสดงถึงปริญญาวิทยฐานะที่ได้จากการสำเร็จการศึกษา
ครุยวิทยฐานะสำหรับสถาบันอุดมศึกษาของรัฐจะกำหนดไว้ในพระราชกฤษฎีกาหรือกฎหมายอื่น ส่วนสถาบันอุดมศึกษาของเอกชนกำหนดไว้ในข้อบังคับของตน การใช้ครุยวิทยฐานะสำหรับมหาวิทยาลัยรัฐโดยไม่ชอบนั้นมีโทษ
อนึ่ง มีการเข้าใจผิดว่าครุยวิทยฐานะไทยเป็นเป็นเสื้อครุยที่ได้รับพระราชทานจากพระมหากษัตริย์ไทย ซึ่งมีเพียงจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยเท่านั้นที่ได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ภายหลังจากการก่อตั้งมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง สถาบันอุดมศึกษาอื่น ๆ จึงได้ออกแบบครุยวิทยฐานะขึ้นเองโดยไม่ต้องขอพระราชทาน แต่ถูกเข้าใจผิดว่าครุยวิทยฐานะไทยทั้งหมดเป็นของพระราชทานและให้ความสำคัญในมุมมองของความศักดิ์สิทธิ์  
== ประวัติ ==
ประเทศไทยมีแนวคิดเกี่ยวกับการใช้ครุยวิทยฐานะในปี พ.ศ. 2457 โดยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระบรมราชานุญาตให้ผู้สำเร็จการศึกษาในชั้นบัณฑิตจากโรงเรียนข้าราชการพลเรือนของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอยู่สามารถใช้ครุยเพื่อเป็นเกียรติยศได้ อย่างไรก็ตามในขณะนั้นโรงเรียนข้าราชการพลเรือนฯ จัดการเรียนการสอนได้เพียงระดับประกาศนียบัตรเท่านั้น จึงไม่มีการจัดสร้างเสื้อครุยเพื่อแสดงว่าเป็นผู้สำเร็จการศึกษาระดับปริญญาในขณะนั้น
เมื่อโรงเรียนข้าราชการพลเรือนของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้รับการประดิษฐานขึ้นเป็นจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยในปี พ.ศ. 2460 และสามารถจัดการศึกษาถึงระดับปริญญาได้เป็นผลสำเร็จเมื่อปี พ.ศ. 2471 ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงมีความคิดที่จะสร้างเสื้อครุยสำหรับบัณฑิตจุฬาฯ และออกเป็นพระราชกำหนดเสื้อครุยบัณฑิตของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยในปี พ.ศ. 2473 ถือเป็นครั้งแรกที่มีการใช้ครุยวิทยฐานะสำหรับผู้สำเร็จการศึกษาระดับปริญญาในประเทศไทย
เมื่อประเทศไทยได้ขยายการศึกษาในระดับอุดมศึกษา สถาบันอุดมศึกษาต่าง ๆ จึงได้จัดสร้างครุยวิทยฐานะเป็นลักษณะเฉพาะของตนเองมาจนถึงปัจจุบัน
== รูปแบบของครุยวิทยฐานะ ==
ครุยวิทยฐานะไทยในปัจจุบันมีหลากหลายรูปแบบ ซึ่งแต่ละสถาบันอุดมศึกษาจะกำหนดรูปแบบของครุยวิทยฐานะให้มีลักษณะเฉพาะของตนเอง โดยสามารถจำแนกเป็นสองแบบหลัก ๆ ดังนี้
=== รูปแบบตามพระราชพิธีไทยแบบโบราณ ===

ครุยวิทยฐานะรูปแบบนี้มีลักษณะคล้าย ๆ ชุดครุยพระยาแรกนา หรือขุนนางสมัยโบราณหรือที่เรียกว่าครุยเทวดา โดยจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยเป็นสถาบันอุดมศึกษาแห่งแรกที่ใช้ครุยวิทยฐานะในรูปแบบนี้
ครุยวิทยฐานะรูปแบบนี้สามารถแยกตามชนิดเนื้อผ้าและสีได้ดังนี้
ครุยเนื้อผ้าโปร่งสีขาว
*จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
* มหาวิทยาลัยขอนแก่น
* มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช
*มหาวิทยาลัยนวมินทราธิราช
*มหาวิทยาลัยนเรศวร
*กลุ่มมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคล
*มหาวิทยาลัยนราธิวาสราชนครินทร์
*มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา
*มหาวิทยาลัยราชภัฏวไลยอลงกรณ์ ในพระบรมราชูปถัมภ์
*มหาวิทยาลัยราชภัฏอุบลราชธานี
*มหาวิทยาลัยราชภัฏอุดรธานี
*สถาบันการอาชีวศึกษา
*สถาบันการอาชีวศึกษาเกษตร
ครุยเนื้อผ้าโปร่ง สีอื่น ๆ
* มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี ใช้เนื้อผ้าต่างกันในแต่ละระดับปริญญา ระดับบัณฑิตและระดับมหาบัณฑิตใช้เนื้อผ้าสีน้ำเงินโปร่ง ระดับดุษฎีบัณฑิตใช้เนื้อผ้าทึบ สีแดง
* มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ใช้เนื้อผ้าสีชมพู
* มหาวิทยาลัยกาฬสินธุ์ ใช้เนื้อผ้าสีฟ้าคราม
ครุยเนื้อผ้าทึบสีแดงหมากสุก (สีแสด) สีแดง หรือสีเลือดหมู
* มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี ใช้เนื้อผ้าสีแดง
* มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าพระนครเหนือ ใช้เนื้อผ้าสีแดง
* สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง ใช้เนื้อผ้าสีแดง
* มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย ใช้เนื้อผ้าสีแสด
* มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ใช้เนื้อผ้าสีแดง
* สถาบันเทคโนโลยีปทุมวัน ใช้เนื้อผ้าสีเลือดหมู
* สถาบันการพยาบาลศรีสวรินทิรา สภากาชาดไทย ใช้เนื้อผ้าสีแดงกาชาด
ครุยเนื้อผ้าทึบสีดำ
* กลุ่มมหาวิทยาลัยราชภัฎ (บางแห่ง)
ครุยเนื้อผ้าทึบสีเขียวเข้ม
* สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์
ครุยเนื้อผ้าทึบ สีอื่น ๆ
* มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา ใช้เนื้อผ้าสีม่วง
* มหาวิทยาลัยราชภัฏศรีสะเกษ ใช้เนื้อผ้าสีทอง
=== รูปแบบตามแบบตะวันตก ===

ครุยวิทยฐานะประเภทนี้มีลักษณะแบบครุยจะเป็นครุยคลุมใช้เนื้อผ้าทึบสีดำหรือสีอื่น ๆ อาจประดับฮูดหรือหมวกคล้ายกับครุยวิทยฐานะที่ใช้ในประเทศแถบตะวันตก โดยมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์เป็นสถาบันอุดมศึกษาแห่งแรกที่ใช้ครุยวิทยฐานะในรูปแบบนี้ ครุยวิทยฐานะรูปแบบนี้สามารถแยกลักษณะได้ดังนี้
ชุดครุยแบบครุยตุลาการหรือทนายความ
* มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ในอดีตเคยมีการใช้หมวก แต่ปัจจุบันได้ยกเลิกใช้ไปแล้ว
* มหาวิทยาลัยศรีปทุม
* มหาวิทยาลัยรัตนบัณฑิต
ชุดครุยตะวันตกแบบมีหมวก
*มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์
* มหาวิทยาลัยมหิดล
* มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
* มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ระดับดุษฎีบัณฑิต ใช้เนื้อผ้าสีแดง
* มหาวิทยาลัยนครพนม
* มหาวิทยาลัยแม่โจ้
* มหาวิทยาลัยพะเยา
* มหาวิทยาลัยกรุงเทพ
* มหาวิทยาลัยรังสิต
* มหาวิทยาลัยหอการค้าไทย
* มหาวิทยาลัยอัสสัมชัญ
ชุดครุยตะวันตกแบบไม่มีหมวก
* มหาวิทยาลัยศิลปากร
* มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ
* มหาวิทยาลัยธุรกิจบัณฑิตย์
* มหาวิทยาลัยบูรพา มีหมวกสำหรับดุษฎีบัณฑิต
* มหาวิทยาลัยทักษิณ
* มหาวิทยาลัยมหาสารคาม
* มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์
* มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี
* มหาวิทยาลัยรามคำแหง
* มหาวิทยาลัยราชภัฏจันทรเกษม
* มหาวิทยาลัยราชภัฏสงขลา
* มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม
* มหาวิทยาลัยราชภัฏร้อยเอ็ด
* มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่
* มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย
* มหาวิทยาลัยราชภัฏบุรีรัมย์
* มหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี
* มหาวิทยาลัยราชภัฏชัยภูมิ
* สถาบันการพลศึกษา
* สถาบันอุดมศึกษาเอกชนอื่นทั้งหมดนอกเหนือจากที่ได้กล่าวมานี้
ชุดครุยตะวันตกสีอื่น ๆ
*ราชวิทยาลัยจุฬาภรณ์ ใช้เนื้อผ้าสีส้ม
*มหาวิทยาลัยสวนดุสิต ใช้เนื้อผ้าสีน้ำตาลแก่
*สถาบันเทคโนโลยีแห่งสุวรรณภูมิ ใช้เนื้อผ้าสีแดง
== ดูเพิ่ม ==
ครุยวิทยฐานะ
เสื้อครุย
== อ้างอิง ==
ทไย
สถาบันอุดมศึกษาในประเทศไทย