พระราชพิธีสิบสองเดือน

พระราชพิธีสิบสองเดือน รู้จักกันในคำยืมภาษาบาลี/สันสกฤตว่า พระราชพิธีทวาทศมาส เป็นเรื่องราวทางประวัติศาสตร์เกี่ยวกับพระราชพิธีรายปีโดยพระมหากษัตริย์สยาม (ปัจจุบันคือประเทศไทย) ซึ่งมีการกล่าวถึงในกฎมนเทียรบาลของอาณาจักรอยุธยา (คริสต์ศตวรรษที่ 14–18) และในโคลงทวาทศมาส ในคริสต์ศตวรรษที่ 15
พระราชพิธีนี้ได้รับความสนใจอีกครั้งจากสถาบันกษัตริย์และขุนนางในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนกลาง ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (ครองราชย์ พ.ศ. 2394–2411) สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ได้แต่งโคลงเกี่ยวกับพระราชพิธีนี้ โดยมีชื่อว่า โคลงพระราชพิธีทวาทศมาส ซึ่งตีพิมพ์ครั้งแรกใน พ.ศ. 2463 ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (ครองราชย์ พ.ศ. 2411–2453) ทรงเขียนและตีพิมพ์เป็นหนังสือร้อยแก้วชื่อ พระราชพิธีสิบสองเดือน ใน พ.ศ. 2431 และต่อมาพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (ครองราชย์ พ.ศ. 2453–2468) ทรงปรับปรุงและพัฒนาพระราชพิธีหลายอัน
พระราชพิธีเหล่านี้ถูกยกเลิกหลังยุบเลิกระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ใน พ.ศ. 2475 แต่มีบางพระราชพิธีได้รับการรื้อฟิ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร โดยเฉพาะการฟื้นฟูความนิยมพระมหากษัตริย์ใหม่ในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1960–1970 แรกนาขวัญเป็นหนึ่งในไม่กี่พระราชพิธีที่ยังมีการจัดทุกปีจนถึงปัจจุบัน พระราชนิพนธ์เล่มนี้นับเป็นวรรณคดีชิ้นเอกเล่มหนึ่งของไทย
== ประวัติ ==
พระราชพิธีสิบสองเดือนเป็นพระราชนิพนธ์ที่อธิบายถึงพระราชพิธีต่าง ๆ ที่ทำเป็นประจำในแต่ละเดือน โดยทรงค้นคว้าและแต่งขึ้นทีละเรื่อง จนได้พระราชพิธีทั้งหมด 11 เดือน ขาดแต่เดือน 11 (ทรงเริ่มต้นที่เดือน 12 ก่อน) เนื่องจากติดพระราชธุระจนไม่ได้แต่งต่อจวบสิ้นรัชสมัย
== เนื้อหา ==
เนื้อหาในพระราชนิพนธ์เล่มนี้ว่าด้วยพระราชพิธีต่าง ๆ ที่จัดขึ้นทั้งในสมัยโบราณ และในสมัยที่ทรงแต่ง รวมหลายสิบพระราชพิธีด้วยกัน ทรงเล่าถึงพระราชพิธีต่าง ๆ ด้วยสำนวนภาษาที่ไม่เคร่งครัดอย่างตำรา ในสมัยใหม่อาจเรียกได้ว่าสารคดี
พระราชพิธีสิบสองเดือนเป็นหนังสือที่อ่านได้ยากมากๆ มีรายละเอียดของพระราชพิธีในส่วนต่าง ๆ อย่างครบถ้วน นอกจากทรงเล่าถึงพระราชพิธีตามตำรับโบราณแล้ว ยังทรงมีพระราชวินิจฉัยในเรื่องต่าง ๆ ได้อย่างแยบยล
== คุณค่าทางวรรณศิลป์ ==
พระราชนิพนธ์เล่มนี้นับเป็นแบบอย่างทั้งการเขียนความเรียง และตำราอ้างอิงที่สำคัญเกี่ยวกับพระราชพิธีของไทย ครั้นเมื่อ สมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งวรรณคดีสโมสรขึ้น พระราชนิพนธ์ พระราชพิธีสิบสองเดือน ก็ได้รับการยกย่อง ว่าเป็น "ยอดของความเรียงอธิบาย" นอกจากนี้ยังได้รับการจัดเป็นหนึ่งใน หนังสือดี 100 เล่มที่คนไทยควรอ่าน
== รายชื่อพระราชพิธีในเรื่อง ==
เดือน 1
* พระราชพิธีไล่เรือ
เดือน 2
* พระราชพิธีบุษยาภิเษก
* พระราชพิธีตรียัมพวาย (ตรีปวาย)
เดือน 3
* พิธีธานยเทาะห์
* พิธีศิวาราตรี
เดือน 4
* พิธีรดเจตร
* พระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์
เดือน 5
* พระราชพิธีศรีสัจจปานกาล (ถือน้ำ)
* พระราชพิธีคเชนทรัศวสนาน
* พิธีทอดเชือก
* พิธีสงกรานต์
เดือน 6
* พระราชพิธีพืชมงคล
* พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ
* พระราชพิธีวิสาขบูชา
เดือน 7
* พระราชพิธีเคณฑะทิ้งข่าง
* พระราชพิธีทูลน้ำล้างพระบาท
เดือน 8
* พระราชพิธีเข้าพรรษา
เดือน 9
* พิธีตุลาภาร
* พระราชพิธีพิรุณศาสตร์
เดือน 10
* พระราชพิธีสารท
* พิธีกวนข้าวทิพย์
* พระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา
เดือน 11
* พระราชพิธีแข่งเรือ
เดือน 12
* พระราชพิธีกะติเกยา
* พระราชพิธีลอยพระประทีป
* พระราชพิธีฉัตรมงคล
== อ้างอิง ==
==แหล่งข้อมูลอื่น==
Text of Phraratchaphithi Sip Song Duean, from the Vajirayana Digital Library 
1956 edition of Khlong Phraratchaphithi Thawathotsamat, from the Internet Archive 
จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. พระราชพิธีสิบสองเดือน. พระนคร: โรงพิมพ์พระจันทร์, 2496.
ธงชัย วินิจจะกูล. (2562). กรอบมโนทัศน์พื้นฐานของสยามยุคสมัยใหม่ (เค้าโครงสังเขป).” ใน เมื่อสยามพลิกผัน: ว่าด้วยกรอบมโนทัศน์พื้นฐานของสยามยุคสมัยใหม่ (น. 3-27). กรุงเทพฯ: ฟ้าเดียวกัน.
ธงชัย วินิจจะกูล (ผู้บรรยาย). (25 กรกฎาคม 2554). ยุคสมัยอย่างใหม่ในพระราชพิธีสิบสองเดือน. กรุงเทพฯ: ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
วิศรุต พึ่งสุนทร. (2561). จินตภาพพหุอารยธรรมสยาม: จากนางนพมาศถึงพระราชพิธีสิบสองเดือน. ใน เสาวณิต จุลวงศ์ (บก.), ถกเถียงเรื่องคุณค่า 2: ว่าด้วยความหลากหลายทางวัฒนธรรม (น. 207-242). กรุงเทพฯ: วิภาษา.
วิศรุต พึ่งสุนทร. (2562, ม.ค.-มิ.ย.). หนังสือพระราชพิธีสิบสองเดือนกับประสบการณ์แบบอาณานิคม.” วารสารประวัติศาสตร์ ธรรมศาสตร์. 6(1): 95-126.
อาทิตย์ ศรีจันทร์. (2557, ก.ค.-ธ.ค.). พระราชพิธีสิบสองเดือน: อรรถาธิบายแห่งความศิวิไลซ์และการจัดระเบียบจักรวาลวิทยาแบบสมัยใหม่ในพระราชพิธีของสยาม. วารสารรัฐศาสตร์ปริทรรศน์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์. 1(2): 149-184.
วรรณคดีไทย
หนังสือดี 100 เล่มที่คนไทยควรอ่าน
พระมหากษัตริย์ไทย
พิธีในประเทศไทย
พิธีกรรมของรัฐ