สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ (13 มกราคม พ.ศ. 2400 - 11 เมษายน พ.ศ. 2443) เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 28 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระองค์ที่ 3 ใน สมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี เป็นพระโสทรานุชาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตรัสเรียกว่า "ท่านกลาง"
== พระประวัติ ==

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ ประสูติเมื่อวันอังคาร เดือน 2 แรม 3 ค่ำ ปีมะโรง สัปตศก จุลศักราช 1218 ตรงกับวันที่ 13 มกราคม พ.ศ. 2399 (พ.ศ. 2400) เล่ากันมาว่ามีพระอุปนิสัยสงบเสงี่ยมและจริงจังเอาการเอางานเป็นอย่างยิ่ง ในคำกลอนสังเกตพระอัชฌาสัยเจ้านายเมื่อยังทรงพระเยาว์  ซึ่งคงจะแต่งกันล้อเล่นในหมู่เจ้านายโดยไม่ปรากฏนามคนแต่งเอ่ยถึงพระองค์ขณะพระชันษา 12 ว่า "พูดอะไรไม่เท็จ  ท่านกลาง"
เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสยุโรปครั้งแรก พ.ศ. 2439 ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้แต่งตั้งพระอัครราชเทวี  เป็นสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรมราชินีนาถ ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์พร้อมกันนั้นได้โปรดเกล้าฯ ให้ตั้งผู้ปรึกษาของผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ 4 พระองค์และ 1 คน คือ
สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ (พระยศในขณะนั้น)
สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระภาณุพันธุวงศ์วรเดช
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงศ์วโรปการ
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงดำรงราชานุภาพ
เจ้าพระยาอภัยราชาสยามานุกูลกิจ (โรลังยัคมินส์)
ระหว่างที่ทรงเป็นที่ปรึกษาผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์อยู่นั้น สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์จะเสด็จตรวจราชการตามท้องถนนดูแลทุกข์สุขและความเป็นไปของราษฎรอยู่เสมอ ๆ จากบันทึกของนักข่าวสยามไมตรีสิริ ออบเซิร์ฟเวอร์ หนังสือพิมพ์ในสมัยนั้นรายงานข่าวลงในคอลัมน์ข่าวทั่วไปว่า
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ เป็นพระราชวงศ์พระองค์หนึ่งที่มีบทบาทสำคัญในการปฏิรูปการปกครองในช่วงต้นรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงได้รับพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งเสนาบดีพระองค์แรกของกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ทรงวางรากฐานการดำเนินงานของกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ และทรงกำหนดระเบียบวิธีการจัดเก็บภาษีอากรอย่างเป็นระบบ ทรงดำรงตำแหน่งเป็น
ปรีวีเคาน์ซิล หรือ สภาที่ปฤกษาในพระองค์ (privy council) ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2417 ซึ่งต่อมาเรียกว่าองคมนตรี และ ดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีสภา เมื่อปี พ.ศ. 2437
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ ประทับอยู่ ณ พระราชวังเดิม ซึ่งเป็นพระราชวังตั้งแต่ครั้งกรุงธนบุรี ตั้งแต่ พ.ศ. 2424 จนกระทั่งสิ้นพระชนม์ในวันพุธ เดือน 5 ขึ้น 12  ปีชวด โทศก จุลศักราช 1262 ตรงกับวันที่ 11 เมษายน พ.ศ. 2443 สิริพระชันษา 44 ปี
== พระโอรสและพระธิดา ==
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ ทรงเป็นต้นราชสกุลจักรพันธุ์ ทรงอภิเษกสมรสกับ หม่อมราชวงศ์หญิงสว่าง จักรพันธุ์ พระธิดาในพระสัมพันธวงศ์เธอ พระองค์เจ้ามงคลเลิศ และมีหม่อมอีก 8 คน ได้แก่
หม่อมทับทิม (สกุลเดิม: ณ มหาชัย) ธิดาหลวงเรืองศักดิ์สาคร
หม่อมจีบ ธิดาจางวางฉิม มหาดเล็กชาวจังหวัดนนทบุรีในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์
หม่อมเอม
หม่อมพลัด
หม่อมเลื่อม ธิดาหลวงอภิบาลภูวนารถ (พู่) ชาวจังหวัดพระนครศรีอยุธยา
หม่อมเผื่อน ธิดาขุนศรีสงคราม
หม่อมหลวงผาด (ราชสกุลเดิม: ปาลกะวงศ์) ธิดาหม่อมราชวงศ์สุหร่าย ปาลกะวงศ์
หม่อมราชวงศ์หญิงปุ้ย (ราชสกุลเดิม: ไพฑูรย์) ธิดาหม่อมเจ้าจุ้ย ไพฑูรย์
โดยมีพระโอรสธิดารวมทั้งหมด 17 พระองค์ เป็นชาย 7 พระองค์ หญิง 9 พระองค์ และไม่ทราบว่าเป็นชายหรือหญิง 1 พระองค์
== พระนัดดา ==
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ มีพระนัดดามากกว่า 79 พระองค์/องค์/คน ดังนี้
พระโอรสธิดาในพระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอนุพงษ์จักรพรรดิ์ 28 องค์/คน ได้แก่
* หม่อมเจ้าหญิงดวงแก้ว จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมราชวงศ์หญิงสุข
* หม่อมราชวงศ์หญิงแจ่มแจ้ง จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมราชวงศ์หญิงสุข โดยถึงแก่กรรมก่อนที่บิดาจะได้รับการสถาปนาเป็นพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า
* หม่อมเจ้าแววจักร์ จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมราชวงศ์หญิงสุข
* ลำนักเนตร จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมลิ้นจี่
* หม่อมเจ้าเสรฐพันธุ์ จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมราชวงศ์หญิงสุข
* หม่อมเจ้าหญิงวัลย์วิเชียร จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมราชวงศ์หญิงสุข
* หม่อมเจ้าเวียนขวา จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมลิ้นจี่
* หม่อมเจ้าหญิงจารุภักตร์ จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมราชวงศ์หญิงสุข
* หม่อมเจ้าศักดิ์สิทธิ์ จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมราชวงศ์หญิงสุข
* หม่อมเจ้าอิทธิเดช จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมลิ้นจี่
* หม่อมเจ้าหญิง (กร่อง) ประสูติแต่หม่อมลำใย
* หม่อมเจ้าเจตนาธร จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมลำใย
* อรอุษา จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมลำใย
* หม่อมเจ้าวราทิวัต จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมโป๊
* ศิริอัจฉรา สุขบท ประสูติแต่หม่อมลำใย
* หม่อมเจ้าอาชวะ จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมลิ้นจี่
* หม่อมเจ้าหญิง (ไม่มีพระนาม) ประสูติแต่หม่อมโป๊
* อภิลาช คงแช่มดี ประสูติแต่หม่อมโป๊
* หม่อมเจ้าหญิง (จิ๋ว) ประสูติแต่หม่อมเชื้อ
* หม่อมเจ้า (เจ๊ก) ประสูติแต่หม่อมกิมไหล
* หม่อมเจ้าอัชฌา จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมลำใย
* หม่อมเจ้าการวิก จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมโป๊
* หม่อมเจ้าจิตรการ จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมลิ้นจี่
* หม่อมเจ้าสมานมิตร จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมลำใย
* หม่อมเจ้าประดิษฐา จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมโป๊
* หม่อมเจ้าวรรณาฑิต จักรพันธุ์ ประสูติแต่หม่อมลิ้นจี่
* จิตต์จง ณ ลำพูน ประสูติแต่หม่อมลำใย
* ส่งรัศมี สวัสดิ์-ชูโต ประสูติแต่หม่อมลำใย
พระโอรสธิดาในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดนัยวรนุช 2 คน ได้แก่
* หม่อมราชวงศ์ภาคินัย จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมจี่
* หม่อมราชวงศ์หญิงมาลัยพรรณ จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมจี่
พระโอรสธิดาในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดรุณวัยวัฒน์ มากกว่า 30 คน แต่ปรากฏนามเฉพาะที่เคยพำนักอยู่ในวังหลานหลวง 24 คน ได้แก่
* หม่อมราชวงศ์หญิง (ไม่มีนาม) เกิดแต่หม่อมสุด
* หม่อมราชวงศ์หญิงจรัสวงศ์ จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมสุด
* หม่อมราชวงศ์สิทธิลาภ จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมขาบ
* หม่อมราชวงศ์เชาวน์ไว จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมขาบ
* หม่อมราชวงศ์ (เล็ก) เกิดแต่หม่อมขาบ
* หม่อมราชวงศ์หญิงเพทาย จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมขาบ
* หม่อมราชวงศ์เขียวหวาน จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมแหน
* หม่อมราชวงศ์หญิง (จี๊ด) เกิดแต่หม่อมแหน
* หม่อมราชวงศ์แสงสี่ทิศ จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมสำปั้น
* หม่อมราชวงศ์หญิงมัญชุลา จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมขาบ
* หม่อมราชวงศ์วรานนท์ จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมแหน
* หม่อมราชวงศ์หญิงโกศลยา จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมแหน
* หม่อมราชวงศ์ชาลี จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมสาย
* หม่อมราชวงศ์ชีวิน จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมเล็ก
* หม่อมราชวงศ์หญิงพินทุเรขา จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมเล็ก
* หม่อมราชวงศ์หญิงอารุณี จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมเล็ก
* หม่อมราชวงศ์ (อ้วน) เกิดแต่หม่อมเล็ก
* หม่อมราชวงศ์จีรวัฒน จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมเล็ก
* หม่อมราชวงศ์หญิงจรัสพิมพ์ โอท เกิดแต่หม่อมเล็ก
* หม่อมราชวงศ์นิตยจักร จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมเล็ก
* หม่อมราชวงศ์อนัคชัย จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมเล็ก
* หม่อมราชวงศ์วัยวัฒน์ จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมเล็ก
* หม่อมราชวงศ์วีรเสน จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมเล็ก
* หม่อมราชวงศ์ปิยดรุณ จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมเล็ก
พระโอรสธิดาในพระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอนุวัตน์จาตุรนต์ 5 พระองค์/องค์ ได้แก่
* หม่อมเจ้าหญิงดวงตา สวัสดิวัตน์ เกิดแต่หม่อมจำรัส
* หม่อมเจ้าคัสตาวัส จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมหวน
* หม่อมเจ้าสรัทกาล จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมหวน
* พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจักรพันธ์เพ็ญศิริ เกิดแต่หม่อมจำรัส
* หม่อมเจ้าหญิงลุอิสาณ์ ดิศกุล เกิดแต่หม่อมหวน
พระโอรสธิดาในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทศศิริวงศ์ 4 คน ได้แก่
* หม่อมราชวงศ์พงษ์พรหม จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมหลวงหญิงเลื่อน
* หม่อมราชวงศ์หญิงสมพันธุ์ จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมหลวงหญิงเลื่อน
* หม่อมราชวงศ์หญิงวรรณแวว สุมิตร เกิดแต่หม่อมหลวงหญิงเลื่อน
* หม่อมราชวงศ์แก้วมณี จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมหลวงหญิงเลื่อน
พระโอรสธิดาในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภาวสิทธิ์นฤมล 4 พระองค์ ได้แก่
* พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงมยุรฉัตร
* พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิง (ไม่มีพระนาม)
* พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเปรมบุรฉัตร
* พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงวิมลฉัตร
พระโอรสธิดาในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าปิยบุตร 6 คน ได้แก่
* หม่อมราชวงศ์ปรียสุวรรณ จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมสุวรรณ
* หม่อมราชวงศ์พันธุปรีย์ จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมสุวรรณ
* หม่อมราชวงศ์ปรียะพจน์ผดุง จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมสนม
* หม่อมราชวงศ์หญิงปรุงสมร ชาญฉลาด เกิดแต่หม่อมสนม
* หม่อมราชวงศ์หญิงอรสนม อนงค์จรรยา เกิดแต่หม่อมสนม
* หม่อมราชวงศ์นิยมสิริ จักรพันธุ์ เกิดแต่หม่อมสนม
== พระเกียรติยศ ==
=== พระอิสริยยศ ===
พระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี (13 มกราคม พ.ศ. 2400 - 3 มกราคม พ.ศ. 2412)
สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี ศรีสมมติเทวราชรวิวงษ์ วโรภัยพงษพิสุทธ มกุฎราชวรางกูร มไหสูรยารหราชกุมาร (3 มกราคม พ.ศ. 2412 - 21 มกราคม พ.ศ. 2419)
สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี ศรีสมมติเทวราชรวิวงษ์ วโรภัยพงษพิสุทธ มกุฎราชวรังกูร มไหสุริยารหราชนรินทรานุชาธิบดี กรมหลวงจักรพรรดิพงษ์ (21 มกราคม พ.ศ. 2419 - 14 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2429)
สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ ดำรงขัติยศักดิอรรควรยศ รัตนสมมติบุริสาชาไนย สีดลหฤไทยธรรมสุจริต อเนกราชกิจสิทธิวิจารณ์ มโหฬารคุณสมบัติ พุทธาทิรัตนสรณาคม อุดมเดชานุภาพบพิตร (15 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2429 - 11 เมษายน พ.ศ. 2443)
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ (หลังจากสิ้นพระชนม์)
=== เครื่องราชอิสริยาภรณ์ ===
== สถานที่อันเนื่องด้วยพระนาม ==
ถนนจักรพรรดิพงษ์
ตั้งอยู่ในเขตป้อมปราบศัตรูพ่าย กรุงเทพมหานคร โดยเริ่มตัดจากถนนบำรุงเมือง แยกแม้นศรี ไปจนบรรจบกับถนนราชดำเนิน โดยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้น และพระราชทานนามว่า "ถนนจักรพรรดิพงษ์" เพื่อเป็นเกียรติยศแก่ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์
== เหรียญที่ระลึก ==
เหรียญกษาปณ์ที่ระลึกเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมีฯ กรมพระจักรพรรดิพงศ์ เนื่องในโอกาสวันประสูติครบ 150 ปี พ.ศ. 2549
ด้านหน้า กลางเหรียญมีพระรูปสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมีฯ กรมพระจักรพรรดิพงศ์ ทรงฉลองพระองค์เครื่องแบบผู้บังคับการทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ ทรงสายสะพายและประดับดาราเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นโบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์ และสายสร้อยจุลจอมเกล้าภายในวงขอบเหรียญเบื้องบนมีข้อความว่า "สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมีฯ กรมพระจักรพรรดิพงศ์" เบื้องล่างมีข้อความว่า "ประเทศไทย" โดยมีจุดกลมคั่นระหว่างข้อความเบื้องบนกับเบื้องล่างทั้งสองข้าง
ด้านหลัง กลางเหรียญมีตราพระนามสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมีฯ กรมพระจักรพรรดิพงศ์ ภายในวงขอบเหรียญเบื้องบนมีข้อความว่า "150 ปี แห่งวันประสูติองค์เสนาบดี กระทรวงพระคลังมหาสมบัติ 13 มกราคม 2549" เบื้องล่างมีข้อความบอกราคาว่า "10 บาท" โดยมีจุดกลมคั่นระหว่างข้อความเบื้องบนกับเบื้องล่างทั้งสองข้าง
ไฟล์:เหรียญกษาปณ์ที่ระลึก 150 ปี เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี.jpg|เหรียญกษาปณ์ที่ระลึก  ด้านหน้า
ไฟล์:เหรียญกษาปณ์ที่ระลึก 150 ปี เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี (หลัง).jpg|เหรียญกษาปณ์ที่ระลึก  ด้านหลัง
== ราชตระกูล ==
== อ้างอิง ==
=== หนังสือ ===
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
เจ้าฟ้าชาย
จักรพรรดิพงษ์
พระราชโอรสในรัชกาลที่ 4
ราชสกุลจักรพันธุ์
รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังไทย
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ น.ร.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ร.ว.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.ช.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.ม.
ชาวไทยเชื้อสายมอญ
ชาวไทยเชื้อสายเปอร์เซีย
ชาวไทยเชื้อสายจีน
องคมนตรีในรัชกาลที่ 5
บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์