รถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษ

รถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษ หรือ บีอาร์ที เป็นระบบขนส่งมวลชนรูปแบบหนึ่งที่ใช้รถโดยสาร ให้บริการเร็วขึ้นและมีประสิทธิภาพมากขึ้นจากรถโดยสารประจำทางทั่วไป โดยพัฒนารูปแบบการเดินรถ ตัวรถโดยสาร ตารางการเดินรถ ระบบขนส่งอัจฉริยะ และที่สำคัญคือจะมีช่องทางวิ่งแยกออกมาจากถนนปกติเป็นช่องทางเฉพาะ โดยมีจุดมุ่งหมายให้มีคุณภาพของบริการเทียบเท่ากับระบบขนส่งมวลชนระบบราง ในความเร็วและความจุผู้โดยสารที่เทียบเท่ากับระบบรถไฟฟ้ารางเบา ในขณะที่ต้นทุนการก่อสร้างและการเดินรถโดยสารประจำทางที่ประหยัดกว่า ทั้งยังสามารถจัดเส้นทางการเดินรถได้ยืดหยุ่นมากกว่าระบบราง
ชื่อเรียกของระบบขนส่งรูปแบบนี้มีหลากหลายเช่นในทวีปอเมริกาเหนือนิยมเรียกว่า bus rapid transit หรือ บีอาร์ที (BRT) ในทวีปยุโรป และออสเตรเลีย เรียกว่า "บัสเวย์" (busway) หรือมีการเรียกว่า รถโดยสารคุณภาพ (quality bus)
ความเร็วของระบบขนส่งรูปแบบนี้จะอยู่ประมาณ 30 - 45 กิโลเมตรต่อชั่วโมง ซึ่งใกล้เคียงกับระบบรถไฟฟ้าขนาดเบา
== คุณสมบัติที่สำคัญของระบบประเภทนี้ ==
มีช่องทางเดินรถแยกต่างหาก : ช่องทางเดินรถจะมีช่องทางเฉพาะที่ไม่ปะปนกับรถประเภทอื่น มีทางเข้า-ออกจำกัดเฉพาะจุดที่กำหนด ซึ่งอาจเป็นเพียงการตีเส้นแบ่งจากช่องทางปกติเป็นช่องเดินรถมวลชน (diamond lane หรือ high-occupacy vehicle lane) หรือมีการกั้นช่องทางอย่างชัดเจน ซึ่งทางวิ่งเฉพาะจะช่วยให้การเดินรถเป็นไปอย่างรวดเร็วและแน่นอน
เส้นทางเดินรถ : เป็นการปรับปรุงจากโครงข่ายถนนเดิมที่มีอยู่แล้วและสามารถเชื่อมโยงพื้นที่ต่าง ๆ ได้อย่างทั่วถึง ให้กลายเป็นเส้นทางรถประจำทางที่มีจุดจอดไม่มากเกินไป เส้นทางไม่ซับซ้อน เข้าใจง่าย สามารถเชื่อมต่อกับระบบขนส่งมวลชนอื่น และรถประจำทางที่รับส่งภายในย่านต่าง ๆ ได้
ความถี่ในการเดินรถ : เดินรถด้วยความถี่สูงและเหมาะสมตลอดเวลาทำการ เพื่อให้ประสิทธิภาพในการให้บริการดีกว่าระบบขนส่งมวลชนรูปแบบอื่น และระบบมีโอกาสรองรับกลุ่มผู้โดยสารได้อย่างหลากหลาย
ระบบขนส่งอัจฉริยะ : มีศูนย์ควบคุมการเดินรถที่สามารถติดตามตำแหน่งของรถแต่ละคันได้ด้วยระบบจีพีเอส จึงสามารถให้บริการข้อมูลการเดินรถแก่ผู้โดยสารที่สถานี หรือบริการข้อมูลทางโทรศัพท์และอินเทอร์เน็ตได้อย่างทันสถานการณ์ ซึ่งรวมไปถึงข้อมูลรถที่กำลังมาถึงสถานี, การเดินรถล่าช้า และการวางแผนการเดินทางให้แก่ผู้โดยสาร
มาตรการให้ความสำคัญแก่รถโดยสารประจำทาง : เป็นผลจากระบบขนส่งอัจฉริยะ ทำให้สามารถกำหนดให้รถในเส้นทางที่ต้องเดินรถผ่านทางแยกที่มีสัญญาณไฟจราจรได้รับสัญญาณไฟเขียวโดยอัตโนมัติ
ระบบเก็บค่าโดยสาร : มีเทคโนโลยีบัตรโดยสารที่ทันสมัย มีการเก็บค่าโดยสารจากสถานีก่อนขึ้นรถ ดังนั้นการจ่ายค่าโดยสารแต่ละครั้งจึงสามารถใช้เดินทางเชื่อมต่อทั่วถึงทั้งระบบ
รถโดยสาร : มีประตูขึ้น-ลงหลายจุด ขึ้นลงสะดวก พื้นเสมอกับชานชาลา ภายในโอ่โถง จุผู้โดยสารได้มาก รูปทรงทันสมัย เครื่องยนต์ใช้พลังงานสะอาด ก่อมลพิษน้อย
สถานี : การออกแบบเน้นความสะดวกสบายและปลอดภัยทั้งภายในสถานีและทางเดินเข้าสู่สถานี มีประตูกั้นเพื่อความปลอดภัยขณะรถเทียบชานชาลา มีสิ่งอำนวยความสะดวกสำหรับผู้พิการ สามารถเดิน หรือใช้จักรยาน หรือโดยสารรถรับส่ง หรือขับรถส่วนตัวมาจอดที่จุดจอดแล้วจร (park and ride) เพื่อเข้าสู่สถานีได้อย่างสะดวกสบาย รูปลักษณ์มีความโดดเด่น ภูมิทัศน์โดยรอบสวยงาม
การใช้ประโยชน์ที่ดิน : มีการใช้ที่ดินสอดคล้องกับกิจกรรมการเดินทางของผู้โดยสาร
ภาคการตลาด : มีชื่อหรือสัญลักษณ์ของระบบที่โดดเด่นและแปลกใหม่
== ระบบรถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษในประเทศไทย ==


รถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษในเขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑล ดำเนินงานโดย กรุงเทพมหานคร เปิดให้บริการมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2553 ได้แก่ รถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษ สายช่องนนทรี-ราชพฤกษ์
โครงการระบบขนส่งมวลชนเมืองเชียงใหม่ (Chiangmai Transit System - CTS) เกิดขึ้นจากข้อเสนอของเทศบาลนครเชียงใหม่ ร่วมกับสำนักงานนโยบายและแผนการขนส่งและจราจร (สนข.) โดยมีคณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เป็นที่ปรึกษาโครงการ
บริษัท รีเจียนนอล ทรานซิท โคเปอร์เรชั่น จำกัด (RTC) ได้เปิดเดินรถโดยสารขนส่งมวลชนสาย R3 ระหว่างท่าอากาศยานนานาชาติเชียงใหม่-นิมมานเหมินท์-คูเมืองเชียงใหม่ โดยจะเริ่มเปิดให้บริการในวันที่ 5 เมษายน 2561 ตั้งแต่เวลา 6.00 - 24.00 น. 
โครงการระบบขนส่งมวลชนเมืองขอนแก่น อยู่ระหว่างการศึกษาของเทศบาลนครขอนแก่น ร่วมกับคณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น 
โครงการระบบขนส่งมวลชนภูเก็ต และหาดใหญ่ อยู่ระหว่างการศึกษาโดย สนข.
== รายชื่อเมืองในต่างประเทศที่มีระบบรถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษ ==
=== ทวีปเอเชีย ===
เซบูซิตี ประเทศฟิลิปปินส์ (โครงการ)
จาการ์ตา ประเทศอินโดนีเซีย : TransJakarta
นะโงะยะ ประเทศญี่ปุ่น : Guideway Bus Shidami Line หรือ สาย Yutorito (Yutreet) 
เจียอี้ ประเทศไต้หวัน : Chiayi BRT เชื่อมระหว่างตัวเมือง สถานีรถไฟ และสถานีรถไฟความเร็วสูงไต้หวันเจียอี้
ไฮฟา ประเทศอิสราเอล : Metronit (โครงการ)
เตหะราน ประเทศอิหร่าน
เซจง ประเทศเกาหลีใต้
อัมมาน ประเทศจอร์แดน
ฮานอย ประเทศเวียดนาม
กรุงเทพมหานคร ประเทศไทย : รถโดยสารด่วนพิเศษ สายสาทร-ราชพฤกษ์
===== จีน =====
ปักกิ่ง : BRT บนถนน Nan Zhongzhouxian
ฉงชิ่ง
ต้าเหลียน
กว่างโจว (โครงการ)
หางโจว: สาย B1
จี๋หนาน (โครงการ)
คุนหมิง
เซี่ยงไฮ้: บีอาร์ที เชื่อมต่อกับสถานีรถไฟ Shanghai West
เหอเฟย์
เซินเจิ้น (โครงการ)
อู๋ซี : (โครงการ 5 เส้นทาง)
เซียะเหมิน : Xiamen BRT
ซีอาน : (โครงการ)
เฉิ่นหยาง: (โครงการ 6 เส้นทาง)
ฉางโจว
===== อินเดีย =====
ปูเน รัฐมหาราษฏระ: Pune Bus Rapid Transit
นิวเดลี: Delhi Bus Rapid Transit
อินโดร์ รัฐมัธยประเทศ
อัห์มดาบาด รัฐคุชราต: Ahmedabad BRTS
รัฐกัว: SkyBus Goa
Vijayawada รัฐอานธรประเทศ: Vijayawada BRTS (โครงการ)
Visakhapatnam รัฐอานธรประเทศ: Visakhapatnam BRTS (โครงการ)
มุมไบ รัฐมหาราษฏระ: BRTS (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
เจนไน รัฐทมิฬนาฑู: Chennai BRTS และ Chennai RBTW (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
บังคาลอร์ รัฐกรณาฏกะ: Bangalore BRTS (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
Mangalore รัฐกรณาฏกะ (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
=== ทวีปอเมริกาเหนือ ===
===== แคนาดา =====
แคลกะรี รัฐแอลเบอร์ตา: Calgary Transit 
กาตีโน รัฐควิเบก: Société de Transport de l'Outaouais (STO) Rapibus
Halifax Regional Municipality รัฐโนวาสโกเชีย: Metro Transit's MetroLink
มิสซิสซอกา รัฐออนแทรีโอ: Mississauga Transit (โครงการ)
มอนทรีออล รัฐควิเบก: Montreal Bus Rapid Transit (STM BRT)  สาย 505 "Express Pie IX"
กรุงออตตาวา รัฐออนแทรีโอ: Ottawa Transitway (เป็นส่วนหนึ่งของระบบขนส่งมวลชน OC Transpo ร่วมกับระบบรางขนาดเบา)
Saint John รัฐนิวบรันสวิก: ComeX
แวนคูเวอร์ รัฐบริติชโคลัมเบีย: TransLink R1, R2, R3, R4, R5 และ 99 B-Line Rapidbus
Waterloo Regional Municipality รัฐออนแทรีโอ: iXpress ในระบบรถประจำทาง Grand River Transit
York Regional Municipality รัฐออนแทรีโอ: Viva
===== เม็กซิโก =====
กัวดาลาฮารา รัฐฮาลิสโก: Macrobus
เลออน รัฐกวานาวาโต: Optibus
เม็กซิโกซิตี รัฐเฟเดอรัลดิสตริกต์ : Metrobús
===== สหรัฐอเมริกา =====
แอลบูเคอร์คี รัฐนิวเม็กซิโก: Rapid Ride
ออสติน รัฐเท็กซัส: Capital Metrorapid 
บอสตัน รัฐแมสซาชูเซตส์: MBTA Silver Line
ชิคาโก รัฐอิลลินอย: Busway เชื่อมต่อใจกลางเมืองชิคาโกกับ ศูนย์การประชุมแมคคอร์มิค เพลส  (McCormick Place)
คลีฟแลนด์ รัฐโอไฮโอ: Health Line 
เดนเวอร์ รัฐโคโลราโด: Downtown Express (I-25 HOV)  
ดิมอยน์ รัฐไอโอวา: Des Moines Area Regional Transit Authority   Rapid Transit Corridor study 
ยูจีน รัฐออริกอน: Emerald Express (EmX) 
ฟอร์ตคอลลินส์ รัฐโคโลราโด: MAX 
โฮโนลูลู รัฐฮาวาย: TheBus
ฮิวสตัน รัฐเท็กซัส: ช่องทางรถมวลชน (HOV)  
แคนซัสซิตี รัฐมิสซูรี: Metro Area Express (MAX) 
ลาสเวกัส รัฐเนวาดา: Metropolitan Area Express (MAX) 
ลอสแอนเจลิส รัฐแคลิฟอร์เนีย: El Monte Busway, LACMTA Orange Line, Harbor Freeway Transitway, Metro Rapid
ไมแอมี รัฐฟลอริดา: South Miami-Dade Busway 
มินนีแอโพลิส-เซนต์พอล รัฐมินนิโซตา: University of Minnesota transit } Metro Transit
โอกแลนด์ รัฐแคลิฟอร์เนีย:  AC Transit บีอาร์ทีสาย 72R
ออเรนจ์ รัฐแคลิฟอร์เนีย: Bus Rapid Transit 
ออร์แลนโด รัฐฟลอริดา: Lynx
ฟีนิกซ์ รัฐแอริโซนา: RAPID 
ฟิลาเดลเฟีย รัฐเพนซิลเวเนีย: Ardmore Busway
พิตต์สเบิร์ก รัฐเพนซิลเวเนีย: Port Authority  สาย East Busway, South Busway และ West Busway
พรอวิเดนซ์ รัฐโรดไอแลนด์: East Side Bus Tunnel
แซนดีเอโก รัฐแคลิฟอร์เนีย: Super Loop
แซนโฮเซ รัฐแคลิฟอร์เนีย: Santa Clara Valley Transportation Authority บีอาร์ทีสาย 522 
แซนตามอนิกา รัฐแคลิฟอร์เนีย:  Big Blue Bus บีอาร์ทีสาย 3
ซีแอตเทิล รัฐวอชิงตัน: Downtown Seattle Transit Tunnel
แทมปา รัฐฟลอริดา: HART BRT (โครงการ, 1 ใน 2 เส้นทางจะเปิดให้บริการในปี 2010)
=== ทวีปอเมริกาใต้ ===
บาร์กีซีเมโต ประเทศเวเนซุเอลา: Transbarca (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
กอนเซปซีออน ประเทศชิลี: รถโดยสาร Bio Bus (ระบบผสมกับรถไฟฟ้า Bio Tren)
กูรีตีบา ประเทศบราซิล: Rede Integrada de Transporte (RIT) 
โฟลเรียนอโปลิส ประเทศบราซิล: Sistema Integrado de Transporte (SIT) ) ,
กัวเตมาลาซิตี ประเทศกัวเตมาลา: Transmetro
ลิมา ประเทศเปรู: El Metropolitano (บนเกาะกลางทางพิเศษสาย Paseo de la República, อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
เมรีดา ประเทศเวเนซุเอลา: Trolmérida
ปอร์ตูอาเลเกร ประเทศบราซิล: Portais da Cidade
กีโต ประเทศเอกวาดอร์: Unidad Operadora del Sistema Trolebús (มีแผนปรับปรุงเป็นระบบรางขนาดเบา)
กวายากิล ประเทศเอกวาดอร์: Metrovia
เซาเปาลู ประเทศบราซิล: Expresso Tiradentes
ซานเตียโก ประเทศชิลี: Transantiago
===== โคลอมเบีย =====
โบโกตา: TransMilenio
คาลี: MIO (Masivo Integrado de Occidente)  (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
เมเดยิง: Metroplus (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
บาร์รังกียา: Transmetro (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
บูการามังกา: Metrolinea (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
การ์ตาเคนา: Transcaribe (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
เปเรย์รา: Megabús
=== ทวีปออสตราเลเชีย/โอเชียเนีย ===
ออกแลนด์ ประเทศนิวซีแลนด์: Northern Busway
===== ออสเตรเลีย =====
แอดิเลด: O-Bahn Busway
บริสเบน: South-East Busway, Inner-Northern Busway, Northern Busway, Eastern Busway และ Boggo Road Busway
เพิร์ท: Causeway (เส้นทาง East Perth-Victoria Park) และ Beaufort Street Inglewood
ซิดนีย์: Liverpool-Parramatta T-way, North-West T-way และ M2 Bus Corridor
=== ทวีปยุโรป ===
Almere ประเทศเนเธอร์แลนด์: MAXX Almere
ไอนด์โฮเวิน ประเทศเนเธอร์แลนด์: Phileas 
ฮัมบวร์ค ประเทศเยอรมนี: HOCHBAHN
กรุงเฮลซิงกิ ประเทศฟินแลนด์: Bussi-Jokeri 
สคิพฮอล ประเทศเนเธอร์แลนด์: Zuidtangent
อิสตันบูล ประเทศตุรกี: Metrobus
===== ฝรั่งเศส =====
ดูแอ: Le Tram 
เอวรี: TICE
น็องซี: STAN
น็องต์: BusWay
นิส: Ligne d'azur
ปารีส: Trans-Val-de-Marne (TVM) 
แร็งส์: (สาย H เตรียมปรับปรุงเป็นเส้นทางรถราง Tramway de Reims ในปี 2010)
รูอ็อง: Transport Est-Ouest Rouennais (TEOR)  
===== สหราชอาณาจักร =====
บาท (ข้อเสนอแนะ)
คอเวนทรี (อยู่ระหว่างการศึกษา)
ครอว์ลี: Crawley Fastway
เชฟฟีลด์: (ข้อเสนอแนะ)
=== ทวีปแอฟริกา ===
เลกอส ประเทศไนจีเรีย: Lagbus เป็นระบบบีอาร์ทีแห่งแรกในแอฟริกา
===== แอฟริกาใต้ =====
เคปทาวน์: Integrated Rapid Transit (IRT)  (อยู่ระหว่างก่อสร้าง)
โจฮันเนสเบิร์ก
== ดูเพิ่ม ==
รถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษในเขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑล
== อ้างอิง ==
== แหล่งข้อมูลอื่น ==
Characteristics of Bus Rapid Transit for Decision-Making  National BRT Institute, U.S. Department of Transportation 
โครงการรถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษ BRT กรุงเทพมหานคร
ภาพและวิดีโอแสดงความก้าวหน้าของโครงการ BRT กรุงเทพมหานคร 
โครงการศึกษาการจัดทำแผนแม่บทด้านการจราจรและขนส่งเมืองขอนแก่น 
RTC Chiangmai Smart Bus
การขนส่งสาธารณะ
รถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษ