จักรวรรดิ

จักรวรรดิ (อ่านว่า จัก-กฺระ-หฺวัด, อังกฤษ: empire) ถูกนิยามว่าหมายถึง "กลุ่มชาติรัฐหรือชาติพันธุ์ที่อยู่ภายใต้การปกครองของจักรพรรดิหรืออธิปไตยของรัฐอื่น ๆ ที่ทรงอิทธิพล โดยทั่วไปมีอาณาเขตกว้างใหญ่กว่าราชอาณาจักร"
นักวิชาการได้ถกเถียงกันมานานเกี่ยวกับคำว่า “Empire” ในภาษาอังกฤษหรือ “จักรวรรดิ” ในภาษาไทย (จากคำภาษาละติน “imperium” ที่หมายถึงสายการบังคับบัญชาทางการทหารของรัฐบาลโรมันโบราณ) โดยทั่วไปมักนิยามให้เป็นรัฐที่มีอาณาจักรอื่นที่มีประชากรและวัฒนธรรมที่แตกต่างชัดเจนอยู่ภายใต้อิทธิพลอำนาจการปกครองหรืออยู่ในเครือจักรภพ เช่นประเทศในเครือจักรภพอังกฤษในปัจจุบัน นิยามอีกรูปแบบหนึ่งอาจเน้นปัจจัยทางเศรษฐกิจหรือการเมือง แต่โดยทั่วไปมักหมายถึงการครอบงำทางอำนาจการทหาร
เช่นเดียวกับรัฐทั่วไป จักรวรรดิจะมีโครงสร้างทางการเมืองของตนเอง หรืออย่างน้อยก็โดยวิธีกดขี่บังคับให้อยู่ใต้อำนาจ จักรวรรดิบนแผ่นดินใหญ่ (เช่น จักรวรรดิมองโกล หรือจักรวรรดิอาคีเมนิดเปอร์เชีย – Achaemenid Persia) มักจะขยายไปตามอาณาเขตที่ประชิดต่อเนื่องกัน ส่วนจักรวรรดิทางทะเล (เช่น จักรวรรดิเอเธนีเนียน จักรวรรดิโปรตุเกสและจักรวรรดิอังกฤษ) อาจมีอาณาเขตกระจัดกระจายหลวม ๆ แต่อยู่ในอำนาจการควบคุมทางกองทัพเรือเป็นต้น
จักรวรรดิที่มีมาก่อนจักรวรรดิโรมันหลายร้อยปี ได้แก่จักรวรรดิอียิปต์ซึ่งได้ก่อตั้งจักรวรรดิเมื่อประมาณ 1000 ปีก่อน พ.ศ. โดยการรุกรานและผนวกนิวเบียและรัฐอิสระโบราณชื่อเลแวนต์ (Levant) จักรวรรดิแอคคาเดียนแห่งซาร์กอนแห่งแอคแคดมีตัวตนอยู่ในฐานะเป็นรูปแบบแรกสุดของจักรวรรดิบนแผ่นดินใหญ่ที่ห่างไกล จักรวรรดิมีความแตกต่างโดยชัดเจนจากการเป็นสหพันธรัฐซึ่งมีความผูกพันทางการปกครองแต่มีอำนาจที่เป็นอัตตาณัติ (autonomy) ที่มากพอควรที่รัฐบาลกลางล่วงละเมิดมิได้ ในอีกแง่มุมหนึ่งอาจกล่าวเปรียบเทียบจักรวรรดิทางกายภาพได้ว่าเป็นการครอบงำด้วยอิทธิพลที่มิใช่การทหารโดยตรง แต่เป็นการตกอยู่ในเขตอิทธิพลทางการเมืองและวัฒนธรรมที่เป็นไปในทางเดียวกัน มองที่อีกด้านของเหรียญเดียวกันนี้ก็อาจเห็นได้อีกมุมมองหนึ่งได้ว่าเป็นการใช้ยุทธวิธีแบ่งแยกแล้วปกครอง
โดยกลุ่มชนที่ต่างเชื้อชาติและวัฒนธรรม (“ศัตรูของศัตรูของเราก็คือเพื่อนของเรา”) โดยเข้าไปแทรกแซงระหว่างกลางเพื่อประโยชน์สูงสุดของจักรวรรดิ
การเปรียบเทียบอีกแบบหนึ่งได้แก่แนวคิด “มหาอำนาจ” และ “อภิมหาอำนาจ” ซึ่งได้ปรากฏตัวอย่างที่เป็นที่ประจักษ์มาแล้วคือจักรวรรดิอังกฤษที่นับเป็นอภิมหาอำนาจได้ ในช่วงที่รุ่งเรืองจักรวรรดิอังกฤษใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ของโลกโดยมีอาณาเขตครอบคลุมพื้นที่มากกว่าหนึ่งในสี่ของพื้นที่ที่เป็นแผ่นดินของโลก มีอำนาจครอบงำทางการเมือง เศรษฐกิจ การเงินและวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีในช่วงเวลานั้นไปเกือบทั้งโลก
== รายชื่อจักรวรรดิ ==
=== จักรวรรดิโบราณ ===
{|class="toccolours" style="float:right; margin:0 0 1em 1em;"
|style="background:#f8eaba; text-align:center;"|
จักรวรรดิยุคแรก
|-
|
ไฟล์:Map achaemenid empire en.png|จักรวรรดิอาคีเมนิดแห่งเปอร์เซียขณะแผ่อาณาเขตกว้างขวางที่สุด
ไฟล์:Maurya empire in 265 BCE.jpg|จักรวรรดิโมริยะแห่งอินเดียขณะมีอาณาเขตไพศาลที่สุดในรัชกาลพระเจ้าอโศกมหาราช
|}
จักรวรรดิเอลาไมท์ (Elamite Empire) (ประมาณ 2160 ปี ก่อน พ.ศ. – พ.ศ. 4)
จักรวรรดิแอกแคด (Akkadian Empire) (ประมาณ 1800 ปี ก่อน พ.ศ. – 1600 ปีก่อน พ.ศ.)
จักรวรรดิมิโนอัน (minoan Empire) (1457 ปีก่อน พ.ศ. – 957 ปีก่อน พ.ศ.)
จักรวรรดิเออร์ที่ 3 (Ur III Empire) (ประมาณ 1560 ปีก่อน พ.ศ. – 1457 ปีก่อน พ.ศ.)
จักรวรรดิบาบิโลน (Babylonian Empire) (ประมาณ 1360 ปีก่อน พ.ศ. – 1060 ปีก่อน พ.ศ.)
จักรวรรดิอียิปต์ (Egyptian Empire) (1010 ปีก่อน พ.ศ. – 530 ปีก่อน พ.ศ.)
จักรวรรดิฮิทไทท์ (Hittite Empire) (ประมาณ 920 ปีก่อน พ.ศ. – 640 ปีก่อน พ.ศ.)
จักรวรรดิฟินิเชีย (Phoenicia Empire) 660 ปีก่อน พ.ศ. – 260 ปีก่อน พ.ศ.)
จักรวรรดิอิสเรไรท์ (Israelite Empire) (510 ปีก่อน พ.ศ. - 380 ปีก่อน พ.ศ.)
จักรวรรดิอัสซีเรีย (Assyrian Empire) (ประมาณ 360 ปีก่อน พ.ศ. – 69 ปีก่อน พ.ศ.)
จักรวรรดิอคีเมนียะห์ (Achaemenid Empire) - จักรวรรดิเปอร์เซีย ประมาณ 7 ปีก่อน พ.ศ. – พ.ศ. 213)
จักรวรรดิมคธ (Magadhan Empire) (พ.ศ. 43 – พ.ศ. 243/404?)
จักรวรรดิมาเกโดนีอา (Macedonian Empire) (ประมาณ พ.ศ. 205 – พ.ศ. 234)
จักรวรรดิโมริยะ (Maurya Empire) (พ.ศ. 222 – พ.ศ. 358)
จักรวรรดิเซลูซิด (Seleucid Empire) (พ.ศ. 220 – พ.ศ. 483)
จักรวรรดิสาตวาหนะ (Satavahana Empire)
จักรวรรดิฉิน (Empire of Qin) (พ.ศ. 322 – พ.ศ. 337)
จักรวรรดิฮั่น (Han Empire)
จักรวรรดิพาร์เทียน (Parthian Empire) (ประมาณ 343 ปีก่อน พ.ศ. – พ.ศ. 767)
จักรวรรดิโรมัน (พ.ศ. 516 – พ.ศ. 863)
{|class="toccolours" style="float:right; margin:0 0 1em 1em;"
|style="background:#f8eaba; text-align:center;"|
สมัยคลาสสิก
|-
|
ไฟล์:Roman Empire-117AD.png|จักรวรรดิโรมันในรัชกาลจักรพรรดิทราจัน เป็นขณะที่จักรวรรดิกว้างขวางที่สุด
ไฟล์:Han map.jpg|จักรวรรดิฮั่นของจีนใน 87 ปีก่อน ค.ศ.
|}
=== คริสตสหัสวรรษที่ 1 ===
จักรวรรดิกุษาณะ (Kushan Empire)
จักรวรรดิซาสซาเนีย (Sassanian Empire) (พ.ศ. 767 – พ.ศ. 1194)
จักรวรรดิพาลไมรีน (Palmyrene Empire) (พ.ศ. 803 – พ.ศ. 815)
จักรวรรดิเทโอทิหัวคาโน (Teotihuacano Empire) (พ.ศ. 843 – พ.ศ. 1543)
จักรวรรดิโรมันตะวันตก (พ.ศ. 863 – พ.ศ. 1019)
จักรวรรดิไบแซนไทน์ (Byzantine Empire) (พ.ศ. 863 – พ.ศ. 1996)
จักรวรรดิคุปตะ (Gupta Empire) (พ.ศ. 863 – พ.ศ. 1093)
จักรวรรดิสุย (Sui Empire)
จักรวรรดิถัง (Tang Empire)
จักรวรรดิเทียฮัวนาโก (Tiahuanaco Empire) (พ.ศ. 1043 – พ.ศ. 1543)
จักรวรรดิอัคซูไมท์ (Aksumite Empire) (พ.ศ. 943 – พ.ศ. 1243)
จักรวรรดิแฟรงค์ (Frankish Empire) (ประมาณ พ.ศ. 1052 – พ.ศ. 1386)
จักรวรรดิศรีวิชัย (Srivijaya Empire) (พ.ศ. 1202 - ราวพุทธศตวรรษที่ 18)
จักรวรรดิธิเบต (Tibetan Empire) ( ประมาณ พ.ศ. 1143 – ประมาณ พ.ศ. 1543)
จักรวรรดิอาหรับ (Arab Empire) (ประมาณพ.ศ. 1173 – พ.ศ. 1801)
จักรวรรดิบัลแกเรีย (Bulgarian Empire) (พ.ศ. 1224 – พ.ศ. 1561 และ พ.ศ. 1728 – พ.ศ. 1939)
จักรวรรดิจาลุกยะ (Chalukya Empire) (พ.ศ. 1050 – พ.ศ. 1650)
จักรวรรดิราษฏรกูฏ (Rashtrakuta Empire) (พ.ศ. 1278 – พ.ศ. 1525)
จักรวรรดิปาละ (Pala Empire)
จักรวรรดิเหลียว (Liao Empire)
จักรวรรดิซ่ง (Song Empire)
จักรวรรดิโจฬะ (Chola Empire) (พ.ศ. 1345 – พ.ศ. 1745)
จักรวรรดิเวนิส (Venetian Empire) (พ.ศ. 1345  – พ.ศ. 2340)
จักรวรรดิขอม (Kom Empire) (พ.ศ. 1345 – พ.ศ. 2005)
จักรวรรดิเกรทโมราเวีย (Great Moravian Empire) (พ.ศ. 1376 – ประมาณ พ.ศ. 1445)
จักรวรรดินอร์มัน (Norman Empire) (พ.ศ. 1454 – ประมาณ พ.ศ. 1645)
จักรวรรดิกานา (Ghana Empire) (ประมาณ พ.ศ. 1445 – พ.ศ. 1783)
จักรวรรดิตูอิตองงา  (Tu'i Tonga Empire) (พ.ศ. 1493 – พ.ศ. 2418?)
จักรวรรดิกาซานาวิด (Ghaznavid Empire) (พ.ศ. 1506 – พ.ศ. 1730)
จักรวรรดิโกคูรยอ (Goguryeo Empire) (พ.ศ. 506 – พ.ศ. 1211)
อาณาจักรพัลแฮ (Balhae Empire) (พ.ศ. 1241 – พ.ศ. 1469)
จักรวรรดิเวียดนาม (Vietnamese Empire) (พ.ศ. ? – พ.ศ. 2488)
จักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์ (พ.ศ. 1505 – พ.ศ. 2349)
จักรวรรดิฮังการี (Hungarian Empire) (พ.ศ. 1543 – พ.ศ. 2461)
=== คริสต์ศตวรรษที่ 11-15 ===
{|class="toccolours" style="float:right; margin:0 0 1em 1em;"
|style="background:#f8eaba; text-align:center;"|
สมัยหลังคลาสสิก
|-
|
ไฟล์:Rashidun654wVassal.png|การขยายตัวของรอชิดีน
ไฟล์:Mongols-map.png|จักรวรรดิมองโกลในคริสต์ศตวรรษที่ 13
|}
จักรวรรดิฮอยซาลา (Hoysala Empire) (พ.ศ. 1569 – พ.ศ. 1886)
จักรวรรดิเซลจุค (Seljuk Empire) (ประมาณ พ.ศ. 1580 – พ.ศ. 1737)
จักรวรรดิคองโก (Kongo Empire) (ประมาณ พ.ศ. 1643 – ประมาณ พ.ศ. 2427)
จักรวรรดิเอธิโอเปีย (Ethiopian Empire) (ประมาณ พ.ศ. 1680 – พ.ศ. 2518)
จักรวรรดิอาณานิคมเดนมาร์ก (Danish colonial empire) (พ.ศ. 1750 – พ.ศ. 2496)
จักรวรรดิลาติน (Latin Empire) (พ.ศ. 1747 – พ.ศ. 1804)
จักรวรรดิมองโกล (Mongol Empire) (พ.ศ. 1749 – พ.ศ. 2045)
จักรวรรดิอบิสซีเนีย (Abyssinian Empire) (พ.ศ. 1813 – พ.ศ. 2517)
จักรวรรดิออตโตมัน (Ottoman Empire) (พ.ศ. 1824 – พ.ศ. 2466)
จักรวรรดิมัชปาหิต (Majapahit Empire) (พ.ศ. 1836 – ประมาณ พ.ศ. 2043)
จักรวรรดิมาลี (Mali Empire) (พ.ศ. 1778 – พ.ศ. 2188)
จักรวรรดิหยวน (Yuan Empire) (พ.ศ. 1814 – พ.ศ. 1911)
จักรวรรดิเซอร์เบีย (Serbian Empire) (พ.ศ. 1888 – พ.ศ. 1914)
จักรวรรดิวิชัยนคร (Vijayanagar Empire) (ประมาณ พ.ศ. 1879 – พ.ศ. 2193)
จักรวรรดิหมิง (Ming Empire) (พ.ศ. 1911 – พ.ศ. 2187)
จักรวรรดิแอซเท็ก (Aztec Empire) (พ.ศ. 1918 – พ.ศ. 2064)
โกลเดนฮอร์ด (Golden Horde) (พ.ศ. 1921 – พ.ศ. 2045)
จักรวรรดิซองไฮ (Songhai Empire) (พ.ศ. 1950 – พ.ศ. 2050)
จักรวรรดิทิมูริด (Timurid Empire) (พ.ศ. 1944 – พ.ศ. 2048)
จักรวรรดิอินคา (Incan Empire) (พ.ศ. 1981 – พ.ศ. 2076)
จักรวรรดิโปรตุเกส (Portuguese Empire) (พ.ศ. 1958 – พ.ศ. 2542)
จักรวรรดิสเปน (Spanish Empire) (พ.ศ. 2035 – พ.ศ. 2518)
=== คริสต์ศตวรรษที่ 16-ปฏิวัติอุตสาหกรรม ===
จักรวรรดิซาฟาวิด (Safavid Empire) (พ.ศ. 2045 – พ.ศ. 2265)
จักรวรรดิโมกุล (Mughal Empire) (พ.ศ. 2069 – พ.ศ. 2400)
จักรวรรดิสวีเดน (Swedish Empire) (พ.ศ. 2104 – พ.ศ. 2421)
จักรวรรดิอังกฤษ (British Empire) (ประมาณ พ.ศ. 2126 – )
จักรวรรดิฝรั่งเศส (French Empire) (ประมาณ พ.ศ. 2148 –  )
จักรวรรดิดัตช์ (Dutch Empire) (พ.ศ. 2163 –  )
จักรวรรดิชิง (Qing Empire) (พ.ศ. 2187 – พ.ศ. 2455)
จักรวรรดิมราฐา (Maratha Empire) (พ.ศ. 2217– พ.ศ. 2304)
จักรวรรดิซูลู (Zulu Empire) (ประมาณช่วงศตวรรษ พ.ศ. 2244  – พ.ศ. 2343)
จักรวรรดิรัสเซีย (Russian Empire) (พ.ศ. 2264 – พ.ศ. 2460)
=== ยุคปฏิวัติอุตสาหกรรม-ปัจจุบัน ===
{|class="toccolours" style="float:right; margin:0 0 1em 1em;"
|style="background:#f8eaba; text-align:center;"|
สมัยใหม่
|-
|
ไฟล์:Ottoman empire.svg|ดินแดนของออตโตมันที่ได้มาระหว่าง ค.ศ. 1481 ถึง 1683
ไฟล์:Spanish Empire.png|จักรวรรดิสเปน-โปรตุเกสแห่งสหภาพไอบีเรียเป็นจักรวรรดิทั่วโลกแรก
|-
|
ไฟล์:The Russian Empire-en.svg|จักรวรรดิรัสเซียใน ค.ศ. 1866
ไฟล์:BritishEmpire1919.png|ใน ค.ศ. 1920 จักรวรรดิอังกฤษเป็นจักรวรรดิที่ใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์
|-
|
ไฟล์:French Empire 17th century-20th century.png|วิวัฒนาการของจักรวรรดิฝรั่งเศสนับแต่ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 18 ถึงคริสต์ศตวรรษที่ 20
ไฟล์:Japanese Empire (orthographic projection).svg|จักรวรรดิญี่ปุ่นซึ่งมีอาณาเขตกว้างใหญ่ที่สุดใน ค.ศ. 1942
|}
จักรวรรดิออสเตรีย (Austrian Empire) (พ.ศ. 2347 – พ.ศ. 2410)
จักรวรรดิเม็กซิโก (Mexican Empire) (พ.ศ. 2365 – พ.ศ. 2366 และ พ.ศ. 2407 – พ.ศ. 2410)
จักรวรรดิบราซิล (Brazilian Empire) (พ.ศ. 2365 – พ.ศ. 2432)
จักรวรรดิอิตาลี (Italian Empire) (พ.ศ. 2404 – พ.ศ. 2488)
จักรวรรดิออสเตรีย-ฮังการี (Austro-Hungarian Empire) (พ.ศ. 2410 – พ.ศ. 2461)
จักรวรรดิเยอรมัน (German Empire) (พ.ศ. 2414 – พ.ศ. 2461)
จักรวรรดิญี่ปุ่น (Empire of Japan) (พ.ศ. 2414 – พ.ศ. 2488)
จักรวรรดิอาณานิคมเบลเยียม (Belgian Empire) (พ.ศ. 2428 – พ.ศ. 2486)
จักรวรรดิเกาหลี (Korean Empire) (พ.ศ. 2440 – พ.ศ. 2453)
จักรวรรดิอเมริกัน (American Empire) (พ.ศ. 2441 – พ.ศ. 2551)
จักรวรรดิสหภาพโซเวียต (Soviet Union) (พ.ศ. 2460 – พ.ศ. 2534)
จักรวรรดิไรช์ที่สาม (Third Reich) (พ.ศ. 2482 – พ.ศ. 2488)
จักรวรรดิแอฟริกากลาง (Central African Empire) (พ.ศ. 2520 – พ.ศ. 2522)
== ดูเพิ่ม ==
จักรวรรดินิยม
จักรวรรดิอาณานิคม
รายชื่อจักรวรรดิเรียงตามพื้นที่
ลัทธิอาณานิคม
== อ้างอิง ==
 
การปกครอง