หน่วยไทย

หน่วยไทย เป็นหลักในการวัดความยาว น้ำหนัก พื้นที่ ปริมาตร ในประเทศไทย ซึ่งมีการวัดความยาวมาแต่สมัยก่อน ประเทศไทยได้มีการปรับเปลี่ยนมาใช้ หน่วยเอสไอ เป็นมาตรฐานตั้งแต่วันที่ 17 ธันวาคม พ.ศ. 2466 แต่ปัจจุบันยังคงมีการใช้หน่วยไทยในบางหน่วย 
ก่อนการใช้การวัดระบบ เอสไอ/เมตริก การวัดแบบดั้งเดิมที่ใช้ในประเทศไทยใช้หน่วยวัดที่อ้างอิงกับสัดส่วนของมนุษย์ หน่วยเหล่านี้บางส่วนยังคงใช้งานอยู่ เมื่อกรมแผนที่ทหารเริ่มการสำรวจรังวัดที่ดินในปี พ.ศ. 2439 ผู้อำนวยการภายใต้ทุนวิจัยพื้นฐานของราชสมาคมภูมิศาสตร์แห่งสหราชอาณาจักร (F.R.G.S.), RW Giblin กล่าวว่า "40 เมตร หรือ 4,000 เซนติเมตร นั้นมีขนาดเท่ากับหนึ่งเส้น" ดังนั้นแผนที่ที่ดินทั้งหมดจะถูกรังวัด, วาดและพิมพ์ลงในอัตราส่วน 1: 4,000 ในการวัดขนาดพื้นที่ยังคงใช้หน่วยตารางวา, งาน และไร่
== หน่วยของไทยในประวัติศาสตร์และวรรณคดี ==
หน่วยของไทยมีปรากฏทั้งในประวัติศาสตร์และวรรณคดีดังนี้
=== พระราชพิธีสิบสองเดือน ===
พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว  มีข้อความต่อไปนี้อยู่   “เสาโคมชัยใช้ไม้ยาว 11 วา” (พระราชพิธีจองเปรียง)  “เกยสูง 4 ศอก ไม้ยาว 4 ศอก” (พิธีกะติเกยา)    “ศิวลึงค์ตั้งอยู่บนฐานที่เรียกว่าโยนิ สูงตั้งแต่ 5 นิ้ว 6 นิ้ว ขึ้นไปจน 2 ศอก เศษ 2 ศอก” (พิธีศิวาราตรี)   “ใช้ผ้าลายหกคืบผืน 1  ห้าคืบผืน 1 สี่คืบผืน 1” (พระราชพิธีพืชมงคลและจรดพระนังคัล) จะเห็นว่า หน่วยในหน่วยของไทยมี วา ศอก  นิ้ว  คืบ
=== หนังสือ มังรายศาสตร์ ===
แปลโดย ดร.ประเสริฐ ณ นคร   มีข้อความเช่น “คนจะหลีกช้าง หลีกให้ไกล 30 วา 20 วา  ผิช้างดุ ให้หลีกให้ไกล 110 วา 50 วา ผิหลีกม้าให้ไกล 1 วา 2 วา  ผิงัวควายดุให้หลีกให้ไกล 3 วา 4 วา 5 วา 6 วา”   มีหน่วยวัดเป็น วา
=== โคลงโลกนิติ ===
มีหน่วยวัดหลายที่ เช่น “ช้างสารหกศอกไซร้  เสียงา” “ขุนเขาสูงร้อยโยชน์  คณนา”   “ภุมราอยู่ไกลสถาน  นับโยชน์ ก็ดี”  เป็นต้น มีหน่วย ศอก โยชน์ 
=== พจนานุกรมศัพท์วรรณคดีไทยสมัยสุโขทัย ไตรภูมิกถา ===
มีหน่วยวัดเช่น “ต้นกัลปพฤกษ์นั้นโดยสูงได้ 10 วา 2 ศอก โดยกว้างได้ 10 วา”  “ชั้นฟ้าอันชื่อว่าดุสิดานั้นขึ้นไปเบื้องบนได้ 2,688,000,000 วา ผิแลจะคลนาด้วยโยชน์ได้ 336,000 โยชน์ จนถึงชั้นฟ้าอันชื่อว่านิมมานรดีนั้น” มีหน่วย วา  ศอก โยชน์
=== พงศาวดารโยนก ===
มีข้อความ “สร้างพระมหาสถูป ณ เมืองเชียงแสน ซึ่งเรียกว่าวัดต้นแก้ว ก่อฐานพระเจดีย์กว้าง 15 วา สูง 1 เส้น 5 วา”   “พระยาเมงรายได้ฟังคำอธิบายของสมเด็จพระร่วงเจ้าดังนั้น จึงตรัสว่า ข้าแต่สหายเจ้าทั้งสอง ผิดังนั้นเราจะตั้งล่วงแป (ด้านยาว) 1000 วา ล่วงขื่อ (ด้านสกัด) 400 วา เถิด” เป็นต้น  มีหน่วย วา  เส้น
ดังนั้นตามที่ทราบกัน หน่วยวัดของไทยที่ใช้กันมาแต่เดิมมี ศอก วา คืบ นิ้ว โยชน์ เส้น ความสัมพันธ์ระหว่างหน่วยเหล่านี้ก็คือ 12 นิ้วเป็น 1 คืบ,  2 คืบเป็น 1 ศอก,   4 ศอกเป็น 1 วา,  20 วาเป็น 1 เส้น,  และ 400 เส้นเป็น 1 โยชน์
== หน่วยของไทยกับต่างประเทศ ==
นิ้วของไทยก็ไม่เท่ากับ นิ้วของฝรั่งที่บอกว่าเป็นความยาวของข้าวบาร์เลย์ 3 เมล็ดเรียงกัน และก็ไม่เท่ากับ นิ้วมาตรฐานในหน่วยอังกฤษปัจจุบัน  แต่นิ้วของไทยนั้นใช้ความยาวเท่ากับ ข้อปลายของนิ้วกลาง   ซึ่งนิ้วของแต่ละคนก็ไม่เท่ากันอยู่แล้ว ดังนั้นจะเอามาตรฐานแบบความยาวทางวิทยาศาสตร์ในปัจจุบันไม่ได้  เรื่องความยาวนิ้วที่สัมพันธ์กับเมล็ดข้าวนั้น ใน “สารานุกรมพระพุทธศาสนา”  ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส  ก็มีกล่าวถึงเช่นกันว่า “7 เม็ดข้าวเป็น 1 นิ้ว” และมีข้อความระบุไว้ว่า “ได้เอาข้าวเหนียวทั้งเปลือกเรียงเทียบนิ้ว  ข้าวเหนียวดำโตไป เพียง 6 เมล็ดก็ได้นิ้วหนึ่ง  ข้าวเหนียวขาว 7 เมล็ดพอดี  แต่เศษของนิ้วแบ่ง 8 สะดวกกว่า”   ที่ไม้บรรทัด สเกลเป็นนิ้วก็มีแบ่งเป็น 8 ส่วนด้วย นอกเหนือจากที่มีแบ่งเป็น 10 ส่วนแล้ว  และหน่วยของไทยก็มีการใช้ขนาดที่เรียกว่า หุน ซึ่ง 8 หุนเท่ากับ 1 นิ้ว   ถ้าพูดว่าท่อน้ำขนาด 4 หุนก็คือท่อขนาดครึ่งนิ้ว  หน่วยหุนนี่เข้าใจว่ามาจากหน่วยของจีน
คำที่ตรงกับคำว่านิ้วมีอยู่คำหนึ่งคือ องคุลี  (หมายถึงองคุลีมาล ซึ่งฆ่าคนเอานิ้วมาร้อยเป็นสร้อยคอแขวนไว้)   ในนิราศภูเขาทอง ของสุนทรภู่  ก็มีบทที่เกี่ยวกับขนาดความยาวเป็นองคุลีหรือนิ้วอยู่ คือ บทที่ว่า
งิ้วนรกสิบหกองคุลีแหลม	ดังขวากแซมเสี้ยมแซกแตกไสว
ใครทำชู้คู่ท่านครั้นบรรลัย	ก็ต้องไปปีนต้นน่าขนพอง”
แสดงว่าหนามงิ้วนั้นยาวมาก ยาว 16 นิ้ว และคงอยู่ติด  ๆ กัน  เพราะถ้าอยู่ห่าง  ๆ กัน คนที่ตกนรกโดนปีนต้นงิ้วคงเหยียบปีนได้สบาย
คำกล่าวของไทยอีกเรื่องหนึ่งเกี่ยวกับขนาดก็มีว่า ร่างกายของคนเรานั้น กว้างศอก ยาววา หนาคืบ
== หน่วยขนาดยาวมากของไทย ==
สำหรับหน่วยที่ยาวเกินวาของไทยมีคำว่า เส้น กับ โยชน์  นั้น  คำว่าโยชน์นี้เป็นขนาดความยาวที่มาก  ๆ ของไทย  เคยถูกนำไปใช้เวลาแปลชื่อเรื่อง 20,000 leagues under the sea ของจูลส์ เวิร์น ไทยโบราณที่ใช้กันก็คงมีแค่ เส้น กับ โยชน์  แต่ในหนังสือ สารานุกรมพระพุทธศาสนา ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส  ยังกล่าวถึงหน่วยอื่นอีก คือ
25 วาเป็น 1 อสุภะ       80 อสุภะ เป็น 1 คาวุต     4  คาวุต เป็น 1 โยชน์
และ    4 ศอกเป็น 1 ธนู   500 ธนูเป็น 1 โกสะ   4 โกสะเป็น 1 คาวุต   4 คาวุตเป็น 1 โยชน์
== หน่วยขนาดที่เล็กของไทย ==
ขนาดที่เล็กกว่า นิ้ว มีการรับรู้กันว่ามีขนาดที่เรียกว่า กระเบียด โดย 4 กระเบียด เป็น 1 นิ้ว  บางแห่งมีคำ อนุกระเบียด คือ 2 อนุกระเบียดเป็น 1 กระเบียด
ไม่มีหน่วยที่เล็กกว่านี้อีกมีแต่คำเล็ก  ๆ ที่ไม่ใช่หน่วย เช่น ธุลี (ละออง, ฝุ่น) อนุภาค (ชิ้นหรือส่วนขนาดเล็กมาก, ในทางวิทยาศาสตร์มักใช้เรียกส่วนที่มีขนาดเล็กกว่าอะตอม เช่น อนุภาคแอลฟา อนุภาคบีตา  ภาษาอังกฤษใช้ว่า particle) อณู (ส่วนของสารที่ประกอบด้วยปรมาณู) และมีคำ ปรมาณู   ซึ่งมีความสัมพันธ์ที่น่าสนใจแต่ไม่ทราบที่มาว่า 36 ปรมาณู เป็น 1 อณู  
และมีหน่วยระยะห่างที่ใกล้มาก  ๆ คือ ห่างกันแค่เส้นยาแดงผ่าแปด ซึ่งในพจนานุกรมบอกว่าเป็นสำนวนภาษาพูด หมายถึงห่างกันนิดเดียว และ สำนวน เส้นยาแดงผ่าแปด หมายถึง เฉียดฉิว ซึ่งคำว่า ยาแดง ในที่นี้ คงหมายถึงยาสูบชนิดหนึ่งของจีน เส้นแดง ซึ่งเป็นเส้นขนาดเล็ก  ๆ อยู่แล้ว เอามาผ่าแปดส่วนอีก ขนาดก็ยิ่งเล็กลงไป บางทีก็ใช้คำว่า เส้นผมผ่าแปด
==รายชื่อหน่วย==
== อ้างอิง ==
== ดูเพิ่ม ==
หน่วยความยาว
หน่วยความยาวไทย
วัฒนธรรมไทย