เจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี (หม่อมราชวงศ์ปุ้ม มาลากุล)

มหาเสวกเอก เจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี มีนามเดิมว่า หม่อมราชวงศ์ปุ้ม มาลากุล อดีตเสนาบดีกระทรวงวัง (ปัจจุบันคือสำนักพระราชวัง เทียบเท่าตำแหน่งเลขาธิการสำนักพระราชวัง) ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวและอดีตอภิรัฐมนตรี
== ประวัติ ==
หม่อมราชวงศ์ปุ้ม มาลากุล เกิดเมื่อวันศุกร์ที่ 27 กรกฎาคม พ.ศ. 2420 แรม 2 ค่ำ เดือน 8 ปีฉลู เป็นโอรสในพระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นปราบปรปักษ์ กับหม่อมทับ มาลากุล ณ อยุธยา
หม่อมราชวงศ์ปุ้ม มาลากุล เริ่มรับราชการในกรมมหาดเล็ก จนวันที่ 27 มีนาคม ร.ศ. 114 ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเป็นนายกวด มหาดเล็กหุ้มแพรต้นเชือกเวรฤทธิ์ ศักดินา 500 แล้วย้ายมารับราชการกรมวังเป็นจมื่นจงภักดีองค์ขวา ถือศักดินา ๘๐๐ เมื่อวันที่ 23 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2439 
หม่อมราชวงศ์ปุ้มได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น พระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียร ถือศักดินา ๑๐๐๐ เมื่อวันที่ 16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2446ต่อมาในวันที่ 7 กรกฎาคม พ.ศ. 2454 ได้รับโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งเป็น สมุหพระราชมณเฑียร และได้รับพระราชทานเครื่องยศเป็น
กระบี่ฝักทองสลัก ด้ามเป็นนาคสามเศียร เมื่อวันที่ 10 มกราคม 2455 ต่อมาได้เลื่อนยศเป็น มหาเสวกเอก เมื่อวันที่ 26 กรกฎาคม พ.ศ. 2455จากนั้นในปี พ.ศ. 2456 ในรัชสมัยรัชกาลที่ 6 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นเสนาบดีกระทรวงวังเมื่อวันที่ 15 เมษายน พ.ศ. 2456และเป็นอธิบดีกรมศิลปากรเมื่อวันที่ 27 สิงหาคม พ.ศ. 2456
ต่อมาในวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2456 ได้รับสถาปนาเป็นเจ้าพระยา มีสมญาจารึกในสุพรรณบัฏว่า เจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี ศรีรัตนมณเฑียรบาล บรมราโชประการกิจจาภิรมย์ สรรโพดมราชธุรานุประดิษฐ ธรรมสุจริตวิบุลย์ มาลากุลวิวัฒน์ บำรุงรัตนราชประเพณี นิตยภักดีนฤปนารถ อันเตบุริกามาตย์มหานายก อรรคเสวกนนทิพาหมุรธาธร กิตติขจรเสนาบดี ศรีรัตนไตรยสรณธาดา อุดมอาชวาธยาไศรย อภัยพิริยบรากรมพาหุ
ท่านมีผลงานสำคัญคือเป็นผู้อำนวยการก่อสร้างวัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร ซึ่งเป็นวัดประจำรัชกาลที่ 5 สืบต่อจากพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประดิษฐวรการ และพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพสาตรศุภกิจ
== ครอบครัว ==
เจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี สมรสกับท่านผู้หญิงนงเยาว์ ธรรมาธิกรณาธิบดี ท.จ.ว. (ธิดาพระยาอภัยรณฤทธิ์ (จอมถวิล อมาตยกุล) กับคุณหญิงทรามสงวน) ในพระบรมราชินูปถัมภ์สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทั้งสองท่านมีบุตรธิดา ดังนี้
หม่อมหลวงหญิงศิริปทุม มาลากุล
หม่อมหลวงปม มาลากุล
หม่อมหลวงประทิน มาลากุล
หม่อมหลวงประสันน์ มาลากุล
หม่อมหลวงหญิงประสาธะนี บุรณศิริ
หม่อมหลวงปีกทิพย์ มาลากุล
หม่อมหลวงปืนไทย มาลากุล
หม่อมหลวงปุ่ม มาลากุล (ปุ่มทอง มาลากุล)
นอกจากนี้ เจ้าพระยาธรรมาธิกรราธิบดี ยังมีบุตรธิดากับภรรยาอื่นอีก ดังนี้
กับเจ้าฟองแก้ว ณ เชียงใหม่ ธิดาในเจ้าน้อยบัวละวงษ์ ณ เชียงใหม่ มีบุตร คือ
หลวงมาลากุลวิวัฒน์ (หม่อมหลวงเทียม มาลากุล)
กับคุณวงศ์ บุญยะรังคะ  มีบุตร ได้แก่
หม่อมหลวงกวิน มาลากุล
หม่อมหลวงหวิว มาลากุล
หม่อมหลวงหวีด มาลากุล
== อสัญกรรม ==
เจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี ถึงแก่อสัญกรรม ในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง เมื่อวันที่ 23 มกราคม พ.ศ. 2485
สิริอายุ 64 ปี
== ยศ ==
=== ยศกระทรวงวัง ===
มหาเสวกเอก
=== ยศกรมพระตำรวจ ===
พระตำรวจตรี
=== ยศกรมมหาดเล็ก ===
จางวางเอกพิเศษ
=== ยศกองเสือป่า ===
นายกองเอก
นายพลเสือป่า
=== ยศทหาร ===
10 พฤศจิกายน 2454 – พันตรี ในกรมทหารรักษาวัง
6 กุมภาพันธ์ 2456 – พลตรี ในกรมทหารรักษาวัง
== ตำแหน่ง ==
4 พฤศจิกายน 2458 – ราชองครักษ์พิเศษ
== เครื่องราชอิสริยาภรณ์ ==
 ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ของประเทศไทยและเครื่องราชอิสริยาภรณ์ของต่างประเทศต่างๆ ดังนี้
=== เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย ===
 (ฝ่ายหน้า)
=== เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ ===
* พ.ศ. 2445 – 80x80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์แดนเนอโบร ชั้นที่ 3
* พ.ศ. 2448 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์นกอินทรีแดง ชั้นที่ 1
* พ.ศ. 2448 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฎอิตาลี ชั้นที่ 1
* พ.ศ. 2450 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์เซนต์ไมเคิล ชั้นที่ 1
เบราน์ชไวค์:
* พ.ศ. 2452 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์สิงโตไฮน์ริช ชั้นที่ 2
=== เครื่องยศ ===
10 มกราคม 2455 – กระบี่ฝักทองสลัก ด้ามเป็นนาคสามเศียร
3 เมษายน 2457 – ไม้เกียรติยศลงยาประดับเพชร มีตราพระมหาเทพทรงพระนนทิกร ประจำตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงวัง
== ลำดับสาแหรก ==
== อ้างอิง ==
เชิงอรรถ
บรรณานุกรม
หม่อมราชวงศ์
ราชสกุลมาลากุล
เจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ร.ว.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ. (ฝ่ายหน้า)
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ป.ช.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ว.ม.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ว.ภ.
ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ย.ร.
ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(ผ)
ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ว.ป.ร.1
ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ อ.ป.ร.1
สมาชิกกองเสือป่า