สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเดชาดิศร

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเดชาดิศร มีพระนามเดิมว่า หม่อมเจ้ามั่ง พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
==พระประวัติ==
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเดชาดิศร ประสูติเมื่อวันเสาร์ ขึ้น 2 ค่ำ เดือน 7 ปีฉลู ตรงกับวันที่ 11 พฤษภาคม พ.ศ. 2336 เวลา 5 ทุ่มเศษ เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 15 ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (ขณะดำรงพระอิสริยยศเป็นเจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร) กับเจ้าจอมมารดานิ่ม
ในรัชกาลที่ 2 พ.ศ. 2356 ทรงได้รับสถาปนาเป็น พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเดชอดิศร
ในรัชกาลที่ 3 เมื่อเดือน 6 แรม 11 ค่ำ ปีมะโรง จัตวาศก จ.ศ. 1194 ตรงกับวันศุกร์ที่ 25 พฤษภาคม พ.ศ. 2375 เลื่อนเป็นกรมขุนเดชอดิศร
ในรัชกาลที่ 4 เมื่อวันจันทร์ เดือน 9 แรม 13 ค่ำ ปีกุน ตรีศก จ.ศ. 1213 ตรงกับวันที่ 25 สิงหาคม พ.ศ. 2394 เลื่อนเป็น กรมสมเด็จพระเดชาดิศร เทพยนิกรปิยานุรักษ์ บวรศักดิพิเศษ บรมเชษฐวราธิวงศ พงศานุพงศประดิษฐา สุนทรปรีชานุภาพ ศุภกาพยปฏิภาณ สุตไพศาลอรรถธรรมศาสตร ธรรมิกนารถบพิตร เจ้ากรมเป็นพระยา
พระองค์สิ้นพระชนม์ลงในสมัยรัชกาลที่ 4 เมื่อวันจันทร์ ขึ้น 8 ค่ำ เดือน 10 ปีมะแม ตรงกับวันที่ 4 กันยายน พ.ศ. 2402 พระชันษา 67 ปี พระราชทานเพลิง ณ พระเมรุ ท้องสนามหลวง วันที่ 9 เมษายน พ.ศ. 2403 ทรงเป็นต้นราชสกุล เดชาติวงษ์
== พระกรณียกิจ ==
พระองค์ทรงกำกับกรมพระอาลักษณ์ (กรมที่เกี่ยวกับการหนังสือ) ตั้งแต่ในรัชกาลที่ 2 จนตลอดพระชนมายุ ต่อมา สมัยรัชกาลที่ 3 โปรดเกล้าให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนเดชอดิศร รวบรวมโคลงโลกนิติ ซึ่งปราชญ์อินเดียแต่งไว้แต่โบราณ มาชำระแก้ไขใหม่เพื่อจารึกลงในแผ่นดินไว้ ณ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร นับเป็นงานชิ้นเอกของท่าน นอกจากนี้ยังทรงนิพนธ์โคลงนิราศเสด็จไปทัพเมืองเวียงจันทน์ และคำฉันท์กล่อมพระโอรส ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 4 พระองค์ได้กำกับกรมนา
== พระโอรส-ธิดา ==
พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านฤมลมณีรัตน นามเดิม หม่อมเจ้าหญิงนฤมล เดชาติวงศ์ (สิ้นพระชนม์ปีใดไม่ปรากฏ แต่ทราบว่าสิ้นพระชนม์เมื่อมีพระชันษา 54 ปี)
หม่อมเจ้าพันแสง เดชาติวงศ์
หม่อมเจ้าสำลี เดชาติวงศ์ (ประสูติ พ.ศ. 2368 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 18 มกราคม พ.ศ. 2431 พระราชทานเพลิง ณ วัดระฆังโฆสิตาราม)
หม่อมเจ้าสวัสดิ์ เดชาติวงศ์ (ประสูติ พ.ศ. 2370 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2434) มีหม่อมคือ หม่อมเป้า เดชาติวงศ์ ณ อยุธยา ธิดาเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) มีธิดา คือ
#หม่อมราชวงศ์โฉมฉิน เดชาติวงศ์
หม่อมเจ้าวิไลย เดชาติวงศ์ (ประสูติ พ.ศ. 2370 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 26 ตุลาคม พ.ศ. 2431 พระราชทานเพลิง ณ วัดจักรวรรดิราชาวาส)
หม่อมเจ้าจิต เดชาติวงศ์
หม่อมเจ้าวงกต เดชาติวงศ์
หม่อมเจ้าอัน เดชาติวงศ์
หม่อมเจ้าหญิงไม่ปรากฏพระนาม (พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ เมื่อวันที่ 2 มกราคม พ.ศ. 2382)
== พระนิพนธ์ ==
ในสมัยรัชกาลที่3
โคลงโลกนิติ  ( ปี 2374-2378 )
โคลงภาพต่างภาษา ( ปี 2374-2378 )
โคลงนิราศเสด็จไปทัพเวียงจันทน์ ( ปี 2370 )
ในสมัยรัชกาลที่4
ประกาศพระราชพิธีสารท ฉบับร่ายยาวและร่ายดั้น
ร่ายยาวประกาศพระราชพิธีพืชมงคลแลจรดพระนังคัลใหม่
ร่ายยาวประกาศพระราชพิธีคเชนทรัศวสนาน
ฉันท์สังเวยพระมหาเศวตรฉัตร
(ฉันท์กล่อมมงคลคเชนทรชำนิเผือกพราย
ฉันท์บทนี้รวมพิมพ์ในหนังสือ ชุมนุมฉันท์ดุษฎีสังเวย เล่ม1)
ฉันท์ดุษฎีสังเวยพระพุทธบุษยรัตน์
คำฤษฎี
== พระอิสริยยศ ==
หม่อมเจ้ามั่ง (11 พฤษภาคม พ.ศ. 2336 - พ.ศ. 2349)
พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้ามั่ง (พ.ศ. 2349 - 7 กันยายน พ.ศ. 2352)
พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ามั่ง (7 กันยายน พ.ศ. 2352 - พ.ศ. 2356)
พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเดชอดิศร (พ.ศ. 2356 - 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2367)
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นเดชอดิศร (21 กรกฎาคม พ.ศ. 2367 - 25 พฤษภาคม พ.ศ. 2375)
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนเดชอดิศร (25 พฤษภาคม พ.ศ. 2375 - 2 เมษายน พ.ศ. 2394)
พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมขุนเดชอดิศร (2 เมษายน พ.ศ. 2394 - 25 สิงหาคม พ.ศ. 2394)
พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมสมเด็จพระเดชาดิศร (25 สิงหาคม พ.ศ. 2394 - 4 กันยายน พ.ศ. 2402)
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมสมเด็จพระเดชาดิศร (พระนามหลังการสิ้นพระชนม์)
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเดชาดิศร (พระนามหลังการสิ้นพระชนม์สถาปนาในรัชกาลที่ 6)
== พงศาวลี==
== อ้างอิง ==
เชิงอรรถ
บรรณานุกรม
[ที่ระลึก ในงานพระราชทานเพลิงศพ ท่านผู้หญิงวงษานุประพัทธ์ (ตาด สนิทวงศ์ ณอยุธยา)]
[ที่ระลึก ในงานพระราชทานเพลิงศพ คุณหญิงธรรมสารเนติ (อบ บุนนาค)]
พระราชโอรสในรัชกาลที่ 2
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 2
พระองค์เจ้า
กรมพระยา
 
กวีชาวไทย