อำเภอปัว

ปัว (16px) เป็นอำเภอศูนย์กลางเศรษฐกิจและการท่องเที่ยวของจังหวัดน่านตอนเหนือ
== ประวัติ ==
ปัวเริ่มปรากฏขึ้นราว พ.ศ. 1825 ภายใต้การนำของ พญาภูคา เจ้าเมืองย่าง ศูนย์การปกครองอยู่ที่เมืองย่าง (เชื่อกันว่าคือบริเวณริมฝั่งด้านใต้ของแม่น้ำย่าง ใกล้เทือกเขาดอยภูคาในเขตบ้านเสี้ยว ตำบลยม อำเภอท่าวังผา) เพราะปรากฏร่องรอย ชุมชนในสภาพที่เป็นคูน้ำ คันดิน กำแพงเมืองซ้อนกันอยู่ ต่อมาพญาภูคา ได้ขยายอาณาเขตปกครองของตนออกไปให้กว้างขวางยิ่งขึ้น โดยส่งราชบุตรบุญธรรม 2 คน ไปสร้างเมืองใหม่ โดยขุนนุ่น ผู้พี่ไปสร้างเมืองจันทบุรี (เมืองหลวงพระบาง) ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกของแม่น้ำของ (แม่น้ำโขง) และขุนฟองผู้น้องสร้างเมืองวรนคร(เมืองปัว) ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ การที่ให้ชื่อว่าเมือง "วรนคร" ก็เนื่องมาจาก พญาภูคา ได้เลือกชัยภูมิที่ดี เหมาะสมในการสร้างเมือง เสร็จแล้วจึงขนานนามว่าเมือง "วรนคร" ซึ่งหมายถึง เมืองดี นับว่าเป็นการเริ่มต้นราชวงศ์ภูคา
เมื่อบ้านเมืองวรนครเริ่มมั่นคงเป็นปึกแผ่น เจ้าขุนฟองก็ได้เป็นพญาแล้วเสวยราชสมบัติในเมืองวรนคร มีพระโอรส 1 พระองค์ ใส่ชื่อเบิกบายว่า "เจ้าเก้าเกื่อน" ต่อมาไม่นานักพญาขุนฟองถึงแก่พิราลัย เจ้าเก้าเถื่อนราชบุตรจึงได้ขึ้นครองเมืองปัวแทน ด้านพญาภูคาครองเมืองย่างมานานและมีอายุมากขึ้น มีความประสงค์จะให้เจ้าเก้าเถื่อนผู้หลานมาครองภูคาหรือเมืองย่างแทน จึงให้เสนาอำมาตย์ไปเชิญ แต่เจ้าเก้าเกื่อนไม่ค่อยเต็มใจนัก เจ้าเก้าเถื่อนเกรงใจปู่จึงยอมไปอยู่เมืองย่าง และมอบให้ชายาคือ นางพญาแม่ท้าวคำปิน ซึ่งทรงครรภ์อยู่คอยปกครองดูแลรักษาเมืองวรนคร (เมืองปัว) แทน เมื่อพญาภูคาถึงแก่พิราลัย เจ้าเก้าเถื่อนจึงครองเมืองย่างแทน

ในช่วงที่เมืองวรนคร (เมืองปัว) ว่างจากผู้นำ เนื่องจากเจ้าเก้าเถื่อนไปครองเมืองย่างแทนปู่คือ พญาภูคา พญางำเมืองเจ้าผู้ครองเมืองพะเยา จึงได้ขยายอิทธิพลเข้าครอบครองบ้านเมืองปัวทั้งหมด นางพญาแม่เท้าคำปินพร้อมด้วยบุตรในครรภ์ ได้หลบหนีไปอยู่บ้านห้วยแร้ง จนคลอดได้บุตรชายท่ามกลางท้องไร่นั้น ชื่อว่า "เจ้าขุนใส" ปรากฏว่านายบ้านห้วยแร้งนั้น เป็นพ่อครัวพญาเก้าเกื่อนมาก่อน จึงรับนางพญาแม่ท้าวคำปินและกุมารไปเลี้ยงดูจนเติบใหญ่ อายุได้ 16 ปี ก็นำไปไหว้สาพญางำเมือง เมื่อพญางำเมืองเห็น ก็มีใจรักเอ็นดูรับเลี้ยงดูไว้ แลเติบใหญ่ได้เป็นขุนนาง รับใช้พญาคำเมืองจนเป็นที่โปรดปราน พญางำเมืองจึงสถาปนาให้เป็น เจ้าขุนใสยศ ครองเมือง เป็นเจ้าเมืองปราดภาย หลังมีกำลังพลมากขึ้นจึงยกทัพมาต่อสู้จนหลุดพ้นจากอำนาจเมืองพะเยา แล้วกลับมาเป็นพญาเสวยเมืองวรนคร (เมืองปัว) และได้รับการสถาปนาเป็น "พญาผานอง" เมืองวรนคร จึงกลายชื่อมาเป็น เมืองปัว ซึ่งหันไปมีความสัมพันธ์กับกรุงสุโขทัยในสมัยพ่อขุนรามคำแหง ดังปรากฏชื่อเมืองปัวอยู่ในหลักศิลาจารึก หลักที่ 1
พญาผานองเสวยเมืองปัวอยู่ได้ 30 ปี มีโอรส 6 คน คนแรกชื่อ เจ้าการเมือง คนสุดท้องชื่อ เจ้าใส พอพญาผานองถึงแก่พิราลัยไปแล้ว เสนาอำมาตย์ทั้งหลายก็อภิเษกให้เจ้าใสผู้น้องเสวยเมืองแทน เพราะเป็นผู้มีความรู้เฉลียวฉลาด แต่อยู่ได้ 3 ปี ก็ถึงแก่พิราลัยไปอีก เสนาอำมาตย์ทั้งหลายจึงเชิญ เจ้าการเมือง ขึ้นเสวยเมืองแทน

ในสมัยของพญาการเมือง (กรานเมือง) โอรสของพญาผานอง เมืองปัว ได้มีการขยายตัวมากขึ้น ตลอดจนมีความสัมพันธ์กับเมืองสุโขทัยอย่างใกล้ชิด พงศาวดารเมืองน่านกล่าวถึงพญาการเมืองว่า ได้รับเชิญจากเจ้าเมืองสุโขทัย (พระมหาธรรมราชาลิไท) ไปร่วมสร้างวัดหลวงอภัย (วัดอัมพวนาราม) ขากลับเจ้าเมืองสุโขทัย ได้พระราชทานพระธาตุ 7 องค์ พระพิมพ์ทองคำ 20 องค์ พระพิมพ์เงิน 20 องค์ ให้กับพญาการเมืองมาบูชา ณ เมืองปัวด้วย
ครั้งนั้น พญาการเมือง ได้ปรึกษาพระมหาเถรธรรมบาลและได้เลือกสถานที่ บรรจุพระบรมธาตุ จึงได้ก่อสร้างพระธาตุแช่แห้งขึ้นที่บนภูเพียงแช่แห้ง ด้วยความเชื่อว่าเป็นที่เคยบรรจุพระบรมธาตุมาแต่ปางก่อน ดอยภูเพียงแช่แห้งเป็นเนินไม่สูงนัก ตั้งอยู่ใกล้แม่น้ำเตี๋ยนกับน้ำลิง ทางฟากตะวันออกของแม่น้ำน่าน จึงได้ระดมผู้คนก่อสร้างพระธาตุแช่แห้งขึ้นที่เนินแล้วอัญเชิญพระบรมธาตุมาบรจุไว้ พร้อมทั้งได้อพยพผู้คนจากเมืองปัว ลงมาสร้างเมืองใหม่ที่บริเวณพระธาตุแช่แห้ง เรียกว่า "เวียงภูเพียงแช่แห้ง" เมือปี พ.ศ. 1902 โดยมีพระธาตุแช่แห้งเป็นศูนย์กลางเมือง
== ที่ตั้งและอาณาเขต ==
อำเภอปัวตั้งอยู่ทางตอนเหนือของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับอำเภอข้างเคียง ดังนี้
ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอเชียงกลาง อำเภอทุ่งช้าง และอำเภอเฉลิมพระเกียรติ
ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอบ่อเกลือ
ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอสันติสุข
ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอท่าวังผาและอำเภอเชียงกลาง
== การแบ่งเขตการปกครอง ==
=== การปกครองส่วนภูมิภาค ===
อำเภอปัวแบ่งเขตการปกครองย่อยออกเป็น 12 ตำบล 107 หมู่บ้าน ได้แก่
{|class="wikitable sortable"
|- style=
! ที่ !!  ชื่อตำบล !! ตัวเมือง!! อักษรโรมัน !! จำนวนหมู่บ้าน !!จำนวนประชากร
(ธันวาคม 2565)
|- style="background: #ffffff;"
||1.||ปัว||13px||Pua||8||6,953
|-style="background: #ffffff;"
||2.||แงง||20px||Ngaeng||7||4,645
|-style="background: #ffffff;"
||3.||สถาน||20px||Sathan||13||5,988
|-style="background: #ffffff;"
||4.||ศิลาแลง||58px||Sila Laeng||8||3,820
|-style="background: #ffffff;"
||5.||ศิลาเพชร||56px||Sila Phet||10||4,443
|-style="background: #ffffff;"
||6.||อวน||23px||Uan||11||4,739
|-style="background: #ffffff;"
||7.||ไชยวัฒนา||53px||Chai Watthana||8||4,193
|-style="background: #ffffff;"
||8.||เจดีย์ชัย||43px||Chedi Chai||9||6,723
|-style="background: #ffffff;"
||9.||ภูคา||27px||Phu Kha||14||4,972
|-style="background: #ffffff;"
||10.||สกาด||33px||Sakat||4||2,845
|-style="background: #ffffff;"
||11.||ป่ากลาง||33px||Pa Klang||7||9,118
|-style="background: #ffffff;"
||12.||วรนคร||45px||Wora Nakhon||8||5,626
|}
=== การปกครองส่วนท้องถิ่น ===
ท้องที่อำเภอปัวประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 12 แห่ง ได้แก่
เทศบาลตำบลปัว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลปัวทั้งตำบล รวมทั้งบางส่วนของตำบลสถาน ตำบลไชยวัฒนา และตำบลวรนคร
เทศบาลตำบลศิลาแลง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลศิลาแลงทั้งตำบล
องค์การบริหารส่วนตำบลวรนคร ครอบคลุมพื้นที่ตำบลวรนคร (นอกเขตเทศบาลตำบลปัว)
องค์การบริหารส่วนตำบลสถาน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสถาน (นอกเขตเทศบาลตำบลปัว)
องค์การบริหารส่วนตำบลแงง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลแงงทั้งตำบล
องค์การบริหารส่วนตำบลศิลาเพชร ครอบคลุมพื้นที่ตำบลศิลาเพชรทั้งตำบล
องค์การบริหารส่วนตำบลอวน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลอวนทั้งตำบล
องค์การบริหารส่วนตำบลไชยวัฒนา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลไชยวัฒนา (นอกเขตเทศบาลตำบลปัว)
องค์การบริหารส่วนตำบลเจดีย์ชัย ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเจดีย์ชัยทั้งตำบล
องค์การบริหารส่วนตำบลภูคา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลภูคาทั้งตำบล
องค์การบริหารส่วนตำบลสกาด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสกาดทั้งตำบล
องค์การบริหารส่วนตำบลป่ากลาง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลป่ากลางทั้งตำบล
=== การคมนาคม ===
ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 101 (น่าน-ปัว-เฉลิมพระเกียรติ)
ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข  1081 (ปัว-เฉลิมพระเกียรติ)
ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข  1256 (ปัว-บ่อเกลือ)
== สถานศึกษา ==

=== โรงเรียนมัธยมศึกษา ===
โรงเรียนปัว (โรงเรียนมัธยมศึกษาประจำอำเภอปัว)
โรงเรียนมัธยมป่ากลาง
โรงเรียนเมืองแงง
โรงเรียนศรัทธาศิลาเพชรรังสรรค์
=== อาชีวศึกษา ===
วิทยาลัยเทคนิคปัว
=== โรงเรียนประถมศึกษา ===
โรงเรียนบ้านปรางค์ (โรงเรียนประถมศึกษาประจำอำเภอปัว)
โรงเรียนวรนคร
โรงเรียนป่ากลางมิตรภาพที่ 166
โรงเรียนบ้านปงสนุก
โรงเรียนบ้านนาวงศ์
โรงเรียนบ้านส้าน (คุรุราษฎร์รังสรรค์)
โรงเรียนศรีสระวงศ์
โรงเรียนจตุราษฎร์ศึกษา
โรงเรียนสกาดพัฒนา
โรงเรียนชุมชนศิลาแลง
โรงเรียนชุมชนศิลาเพชร
โรงเรียนบ้านไร่
===โรงเรียนเอกชน ===
โรงเรียนอนุบาลปัวอินเตอร์คิดส์
== สถานพยาบาล ==

อำเภอปัว มีสถานพยาบาลบริการทั้งหมด 14 แห่ง ดังนี้
โรงพยาบาลสมเด็จพระยุพราชปัว (โรงพยาบาลประจำอำเภอ)
โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลปัว
โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลศิลาแลง
โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลแงง
โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลสถาน
โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลศิลาเพชร
โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลอวน
โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลไชยวัฒนา
โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลเจดีย์ชัย
โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลภูคา
โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลสกาด
โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลป่ากลาง
สถานบริการสาธารณสุขชุมชนผาเวียง ตำบลภูคา
สถานบริการสาธารณสุขชุมชนกอก ตำบลภูคา
== สถานที่ท่องเที่ยว ==

อุทยานแห่งชาติดอยภูคา
วัดต้นแหลง
วัดปรางค์ (ต้นดิกเดียม)
วัดดอนแก้ว
วัดพระธาตุเบ็งสกัด
วัดร้องแง
วัดภูเก็ต
วัดเฮี้ย
พระธาตุจอมทอง
พระธาตุจอมแจ้ง
พระสถูปเจดีย์สมเด็จพระมหามุนีศรีภูคา
วัดพระเจ้าทันใจ
โครงการขยายผลโครงการหลวงปางยาง
น้ำตกศิลาเพชร
น้ำตกตาดหลวง
น้ำตกวังต้นตอง
น้ำตกศิลาภูคา
น้ำตกเหล่าหัวตาด
น้ำตกห้วยมัด
น้ำตกห้วยขวาก
น้ำตกห้วยนที
น้ำตกห้วยแวน
น้ำตกห้วยเฮี้ย
น้ำตกผาจา
น้ำตกต้นตอง
น้ำตกตาน้อย
น้ำตกมะหินตากผ้า
น้ำตกวังเขียว
น้ำตกวิมานธารา
น้ำตกสันสกาด
ถ้ำผีไอ้ศรี
ถ้ำผาฆ้อง
ถ้ำยอดวิมาน
ถ้ำเสือดาว
ถ้ำกุ้ง
ถ้ำผี
ถ้ำนาง
ถ้ำรวยสายไทย (ถ้ำหมา)
ถ้ำพระ
วังศิลาแลง
วังน้ำปัว
ดอยสกาด
ถนนเลข 3
== ธนาคาร ==
ธนาคารไทยพาณิชย์ จำกัด(มหาชน)
ธนาคารกรุงไทย จำกัด(มหาชน)
ธนาคารกรุงเทพ จำกัด(มหาชน)
ธนาคารกสิกรไทย จำกัด(มหาชน)
ธนาคารออมสิน
ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร
== อ้างอิง ==
 
ปัว