pythainlp/thai-open-data-go-th huggingface dataset:
ย่านชุมชนเก่า: หัวตลาด
ที่อยู่: ตำบลอาเนาะรู อำเภอเมืองปัตตานี จังหวัดปัตตานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: หัวตลาด เป็นชุมชนตลาด และชุมชนริมน้ำ ย่านเมืองเก่าจะมีถนนที่มีความสำคัญ 2 เส้น คือ ถนนฤดีและถนนอาเนาะรู อันเป็นย่านชุมชนเก่าแก่ที่มีมาตั้งแต่สมัยอดีต เป็นแหล่งรวมของธุรกิจสินค้าของย่านปัตตานีมาตั้งแต่โบราณ เนื่องจากทำเลที่ตั้งที่มีปากทางของถนนอยู่ติดแม่น้ำปัตตานี ทั้ง 2 แห่ง ซึ่งแต่ก่อนเป็นที่ตั้งของท่าเรือขนถ่ายสินค้า ท่าเรือประมง ถือเป็นย่านการค้าที่สำคัญมาก ชุมชนตั้งอยู่บริเวณริมแม่น้ำปัตตานีทางฝั่งขวา มีอาคารแบบชิโนโปรตุกีส และบ้านทรงจีนโบราณ ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพค้าขาย
ย่านชุมชนเก่า: กรือเซะ
ที่อยู่: ตำบลตันหยงลุโละ อำเภอเมืองปัตตานี จังหวัดปัตตานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: กรือเซะ เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนความทรงจำ และชุมชนรอบโบราณสถาน เป็นพื้นที่ของเมืองปัตตานีเก่า ก่อนถูกเผาและทิ้งร้างก่อนย้ายไปอยู่บริเวณปากแม่น้ำปัตตานีในปัจจุบัน มีมัสยิดกรือเซะเป็นศูนย์กลางเก่า อันสืบเนื่องกับตำนานและเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ทั้งของกลุ่มชาวจีนและชาวมุสลิมในปัตตานี ชุมชนอยู่ห่างจากเมืองประมาณ 9 กิโลเมตร ตั้งอยู่บนถนนใกล้อ่าวปัตตานี ภายในชุมชนมีมัสยิดกรือเซะ และศาลเจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยว แสดงให้เห็นการอยู่ร่วมกันของชาวไทยมุสลิมและชาวไทยเชื้อสายจีนแต่ดั้งเดิม ผู้คนในชุมชนส่วนใหญ่ประกอบอาชีพทำนาเกลือ ประมง และค้าขาย
ย่านชุมชนเก่า: บาราเฮาะ
ที่อยู่: ตำบลบาราเฮาะ อำเภอเมืองปัตตานี จังหวัดปัตตานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: บาราเฮาะ เป็นชุมชนเกษตรกรรม แต่เดิมชุมชนแห่งนี้มีชื่อเรียกว่า "สะนิง" แปลว่า "สักครู่" ทั้งนี้เนื่องจากบริเวณนี้จะเป็นทางผ่านไปจังหวัดยะลา นราธิวาส หรือที่อื่น ๆ ซึ่งเมื่อผู้เดินทางจะไปแห่งใดก็มักจะมาหยุดพักที่นี่เพื่อเดินทางต่อ สำหรับคำว่า "บาราเฮาะ" นั้น แปลว่า สมบูรณ์หรือสงบสุข เนื่องจากในเขตตำบลนี้มีสภาพดินอุดมสมบูรณ์  เหมาะแก่การทำการเกษตร ฉะนั้นในการตั้งชื่อตำบลอย่างเป็นทางการจึงใช้ชื่อคำว่า "บาราเฮาะ" ในที่สุด ตำบลบาราเฮาะ อยู่ทางทิศใต้ของที่ว่าการอำเภอเมืองปัตตานี ระยะทาง 5 กิโลเมตร ลักษณะพื้นที่เป็นที่ลุ่ม ในฤดูฝนจะมีน้ำท่วมขัง น้ำจากแม่น้ำปัตตานีจะไหลผ่านหมู่ที่ 3 และหมู่ที่ 8 มีเรือนไม้แบบเกษตรกรรมชนบท ส่วนใหญ่ทำอาชีพเกษตรกรรม
ย่านชุมชนเก่า: ดาโต๊ะ
ที่อยู่: ตำบลแหลมโพธิ์ อำเภอยะหริ่ง จังหวัดปัตตานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ดาโต๊ะ เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ ชุมชนความทรงจำ และชุมชนรอบโบราณสถาน เดิมหมู่บ้านดาโต๊ะ เป็นที่ดินงอกอยู่ระหว่างคลองยะหริ่งและทะเลตะโละกาโปร์ มีพ่อค้าที่มีชื่อเรียกว่า โต๊ะปาแย ค้าขายแร่ทองแดงระหว่างเมืองหมู่บ้านดาโต๊ะ สมัยนั้นอยู่ในการครอบครองของเมืองปาเระ มีเจ้าเมืองชื่อนาจาแย เป็นชุมชนประมงดั้งเดิมรอบอ่าวปัตตานี ส่วนใหญ่เป็นชาวมุสลิม ชุมชนตั้งอยู่บริเวณอ่าวปัตตานี ต้นทางของแหลมโพธิ์ มีพื้นที่ใกล้ป่าชายเลนยะหริ่ง ลักษณะการตั้งถิ่นฐานแบบดั้งเดิมของชุมชนชาวประมงพื้นบ้าน แต่เดิมรอบอ่าวปัตตานีมีประชาการหนาแน่น ประกอบอาชีพประมงพื้นบ้าน บ้านดาโต๊ะ ผู้ชายเปลี่ยนไปทำงานรับจ้าง ผู้หญิงออกไปทำงานโรงงานอุตสาหกรรมหรือขายของในตลาด มีการทำ "ข้าวเกรียบปลา" เป็นอุตสาหกรรมในครัวเรือน และมีการขุดบ่อเลี้ยงปลาดุกเพื่อเสริมรายได้
ย่านชุมชนเก่า: ตะโละสะมิแล
ที่อยู่: ตำบลแหลมโพธิ์ อำเภอยะหริ่ง จังหวัดปัตตานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ตะโละสะมิแล เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนริมน้ำ เป็นชุมชนดั้งเดิมรอบอ่าวปัตตานี ตั้งอยู่บนแหลมโพธิ์ ติดอ่าวปัตตานี เป็นชุมชนประมงดั้งเดิม ประชากรประกอบอาชีพประมงเป็นหลัก นอกจากนั้นยังมีการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ เช่น ปลาดุก ปลากระพง หอยแครง หอยแมลงภู่ ฯลฯ เป็นอาชีพเสริม และในปัจจุบันจากการที่มีแผ่นดินงอกจากการสร้างกำแพงกันคลื่น บริเวณนี้จึงกลายเป็นสถานที่ท่องเที่ยวสำคัญ
ย่านชุมชนเก่า: บูดี
ที่อยู่: ตำบลแหลมโพธิ์ อำเภอยะหริ่ง จังหวัดปัตตานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: บูดี เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนริมน้ำ เป็นชุมชนประมงดั้งเดิมรอบอ่าวปัตตานี ตั้งอยู่บนแหลมโพธิ์ ติดอ่าวปัตตานี ประชากรประกอบอาชีพประมงเป็นหลัก นอกจากนั้นยังมีการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ เช่น ปลาดุก ปลากระพง หอยแครง หอยแมลงภู่ ฯลฯ เป็นอาชีพเสริม
ย่านชุมชนเก่า: ตะโละกาโปว์
ที่อยู่: ตำบลตะโละกาโปร์ อำเภอยะหริ่ง จังหวัดปัตตานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ตะโละกาโปว์ เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนริมน้ำ ตะโละกาโปร์ เป็นภาษามลายูพื้นเมือง คำว่า "ตะโละ" แปลว่า อ่าว คำว่า "กาโปร์" แปลว่า ปูน รวมความหมายแปลว่า อ่าวปูน ในสมัยก่อนกล่าวกันว่า บริเวณพื้นที่ตรงนี้ เป็นที่เก็บเปลือกหอย และนำเปลือกหอยเหล่านี้มาเผาไฟจนสุก และกลายเป็นปูนขาว นำมากินกับหมาก ปัจจุบันสันนิษฐานว่าเป็นเปลือกหอยขาวหรือหอยแครง เพราะว่าหอยขาวเป็นหอยประจำอ่าว ชาวประมงจะเก็บมากินเนื้อ และเป็นสินค้าออกของอำเภอยะหริ่ง เปลือกหอยจะมีหินปูน จึงเรียกตำบลนี้ว่า ตำบลตะโละกาโปร์ เป็นชุมชนที่มีพื้นที่ติดทะเล เป็นลักษณะชุมชนประมงดั้งเดิม ชาวบ้านส่วนใหญ่ประกอบอาชีพการทำประมง รับจ้าง และค้าขาย ซึ่งการค้าขายจะมาจากผลผลิตที่ได้จากการทำประมง โดยการค้าขายจะผ่านพ่อค้าคนกลาง ขายปลีก หรือการนำไปแปรรูปเพื่อให้ได้ผลิตภัณฑ์ที่หลากหลาย เช่น ปลาแห้ง ข้าวเกรียบ หมึกแห้ง กุ้งแห้ง กะปิ ยา 
เป็นต้น
ย่านชุมชนเก่า: บางปู (บ้านบาลอดูวอ)
ที่อยู่: ตำบลบางปู อำเภอยะหริ่ง จังหวัดปัตตานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: บางปู (บ้านบาลาดูวอ) เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนตลาด เล่ากันว่าหมู่บ้านแห่งนี้เดิมอยู่ริมทะเล (อ่าว) ในทะเลมีปลาชุกชุม ชาวบ้านประกอบอาชีพประมงน้ำตื้น ทุกครอบครัวจะมีเรือและเครื่องมือจับปลา ซึ่งยังคงสืบทอดมายังในปัจจุบัน และบางปูได้เปลี่ยนแปลงฐานะจากสุขาภิบาลเป็นเทศบาล เมื่อวันที่ 25 พฤษภาคม 2542 โดยประกาศใน ราชกิจจานุเบกษา เมื่อวันที่ 24 กุมภาพันธ์ 2542 ลักษณะภูมิประเทศ เป็นที่ราบติดกับพื้นที่ป่าชายเลน ลักษณะการตั้งชุมชนแบบดั้งเดิม ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพประมง
ย่านชุมชนเก่า: ยามู
ที่อยู่: ตำบลยามู อำเภอยะหริ่ง จังหวัดปัตตานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ยามู เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนริมน้ำ บ้านยามู เป็นที่ตั้งของที่ว่าการอำเภอยะหริ่ง คำว่า "ยามู" เป็นภาษายาวี แปลว่า "ชมพู่" กล่าวกันว่าในสมัยก่อน ในบริเวณนี้มีต้นชมพู่อยู่มากมาย ขึ้นเองเกือบทั้งหมู่บ้าน และยังมีอยู่เกือบจะทุกหมู่บ้าน ปลูกหรือขึ้นตามธรรมชาติบริเวณบ่อน้ำ หรือใกล้ ๆ บ่อน้ำ เป็นไม้ผลที่ให้ผลเยอะ ๆ ปีละครั้ง แต่ไม่ค่อยมีค่ามากนัก ภูมิประเทศเป็นที่ราบ มีแม่น้ำยามูไหลผ่านใจกลางอำเภอ ซึ่งแม่น้ำยามู มีต้นน้ำอยู่ที่อำเภอมายอ จังหวัดปัตตานี อาคารเรือนแถวในตลาดยามู และสภาพที่ตั้งชุมชนประมงคลองยามู ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม ประมงพื้นบ้าน และรับจ้าง
ย่านชุมชนเก่า: ควนลังงา
ที่อยู่: ตำบลทรายขาว อำเภอโคกโพธิ์ จังหวัดปัตตานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ควนลังงา เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนรอบโบราณสถาน เป็นชุมชนเก่าแก่ที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานก่อนรัชกาลที่ 5 ครั้งพระยาภักดีชุมพลอพยพผู้คนเดินทางมาจากเมืองไทรบุรี อันเนื่องจากไทรบุรีต้องตกเป็นเมืองขึ้นของอังกฤษ โดยครัวเรือนที่ตั้งขึ้นประกอบไปด้วยผู้คนที่พื้นเพดั้งเดิมจากตรังกานู ไทรบุรี ปะสิส และปีนัง ปนเปกันไปทั้งพุทธและมุสลิม สภาพภูมิประเทศเป็นที่ราบลุ่ม มีแนวเทือกเขาสันกาลาคีรีเชื่อมเขตจังหวัดยะลา ปัตตานี และสงขลา มีทรัพยากรทางธรรมชาติอันอุดมสมบูรณ์ กลุ่มเรือนแบบดั้งเดิม อาคารมัสยิดนัจมุดีน และวัดทรายขาวที่มีความสัมพันธ์กันทางประวัติศาสตร์ชุมชน อันเป็นลักษณะทางกายภาพที่แสดงให้เห็นการอยู่ร่วมกันของชาวมุสลิมและชาวไทยพุทธในพื้นที่เดียวกัน ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม
ย่านชุมชนเก่า: ท่ากำชำ
ที่อยู่: ตำบลท่ากำชำ อำเภอหนองจิก จังหวัดปัตตานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ท่ากำชำ เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนริมน้ำ ท่ากำชำ เดิมเป็นหมู่บ้าน ซึ่งมีต้นไม้ชนิดหนึ่งชื่อ "ต้นกำชำ" ขึ้นอยู่ทั่วไปมากมาย ต่อมาหมู่บ้านนี้มีความเจริญรุ่งเรืองขึ้น จึงมีการยกฐานะการปกครองขึ้นเป็นตำบลกำชำ ขึ้นกับอำเภอหนองจิก จังหวัดปัตตานี คำว่า "ท่า" มีความหมายว่า ชุมชน หรือ มาก "กำชำ" หมายถึง ผลไม้ชนิดหนึ่ง เป็นต้นไม้ประจำท้องถิ่น เป็นช่อ เมื่อผลสุกจะมีสีดำ จึงทำให้คนทั่วไปเรียกกันติดปากว่า บ้านท่ากำชำตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา ตำบลท่ากำชำมีจำนวน 7 หมู่บ้าน มีพื้นที่ติดต่อกับทะเลฝั่งอ่าวไทย การตั้งถิ่นฐานของชุมชนเกษตรกรรม ประมง ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม ประมง
ย่านชุมชนเก่า: ตันหยงเปาว์
ที่อยู่: ตำบลบางเขา อำเภอหนองจิก จังหวัดปัตตานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ตันหยงเปาว์ เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนริมน้ำ พื้นที่ติดอ่าวปัตตานี โดยตั้งบ้านเรือนอยู่ริมคลองที่มีแนวลำน้ำออกสู่ทะเล ลักษณะการตั้งบ้านเรือนแบบชุมชนประมงดั้งเดิม ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพประมงชายฝั่ง ประสบปัญหาน้ำทะเลกัดเซาะชายฝั่ง ปัญหาการขาดแคลนน้ำจืด และปัญหาอวนลากเข้ามาลับลอบลากอวน
ย่านชุมชนเก่า: ปะเสยะวอ
ที่อยู่: ตำบลปะเสยะวอ อำเภอสายบุรี จังหวัดปัตตานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ปะเสยะวอ เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนริมน้ำ ตำบลปะเสยะวอ จัดตั้งมาตั้งแต่สมัยใดไม่ทราบแน่ชัด แต่ตั้งมาหลายชั่วอายุคนแล้ว สาเหตุที่มาของชื่อตำบลนั้น มาจากคำว่า "ปะเสปลาฆอ" เป็นคำมลายูแปลว่า ทรายชนกัน กล่าวคือ ที่หมู่บ้านปะเสยะวอ (หมู่ที่ 3) เป็นจุดที่แม่น้ำสายบุรี และคลองทุ่งเค็จไหลมาชนกัน ทำให้เกิดเป็นสันทรายที่แม่น้ำทั้งสองพัดมา ทำให้เกิดทรายชนกัน เรียกว่า "ปะเสปลาฆอ" ซึ่งต่อมาคำดังกล่าวก็เพี้ยนเป็น "ปะเสยะวอ" ไปในที่สุด ลักษณะภูมิประเทศ เป็นที่ราบสูงติดชายฝั่งทะเล และที่ราบลุ่มติดฝั่งทะเลอ่าวไทย ลักษณะชุมชนประมงพื้นบ้าน ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพประมง เกษตรกรรม มีชื่อเสียงในการทำเรือกอและ น้ำบูดู และปลาไส้ตันตากแห้ง
ย่านชุมชนเก่า: ตลาดสายบุรี
ที่อยู่: ตำบลตะลุบัน อำเภอสายบุรี จังหวัดปัตตานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ตลาดสายบุรี เป็นชุมชนตลาด และชุมชนริมน้ำ สายบุรี เป็นอำเภอเก่าแก่ของจังหวัดปัตตานี ประมาณ พ.ศ. 2428  พื้นที่นี้มีความสำคัญมีฐานะเป็นเมืองหนึ่งในจำนวน 7 หัวเมือง เรียกว่า "เมืองสายบุรี" ชุมชนตั้งอยู่บริเวณริมแม่น้ำสายบุรี ที่ไหลลงสู่อ่าวไทย เป็นอาคารเรือนแถวในตลาด และเป็นย่านการค้าที่มีกิจกรรมการค้าขายต่อเนื่องกันมาตั้งแต่ในอดีตจนถึงปัจจุบัน
ย่านชุมชนเก่า: บ้านพิเทน
ที่อยู่: ตำบลพิเทน อำเภอทุ่งยางแดง จังหวัดปัตตานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: บ้านพิเทน เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนชาติพันธุ์ของกลุ่มคนไทยพูดสำเนียงพิเทน สำเนียงพิเทนเป็นรอยต่อระหว่างภาษาไทยถิ่นใต้ กับสำเนียงตากใบ พร้อมกับอิทธิพลของภาษามลายูปัตตานีที่รายล้อม ทำให้สำเนียงพิเทนเกิดการผสมผสานระหว่างภาษาไทยถิ่นใต้กับภาษาตากใบ และได้นำคำมลายูปัตตานีมาใช้ จนภาษามลายูปัตตานีมีอิทธิพลมากต่อภาษาถิ่นพิเทน คำว่า "พิเทน" เดิมมาจากคำว่า พี่เณร เป็นชื่อของบุคคลที่ออกตามหาช้างเผือกคู่บ้านคู่เมือง จากการเล่าสืบต่อกันมามากกว่า 300 ปี ชาวพิเทนอพยพมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา ซึ่งในสมัยนั้นช้างเผือกคู่บ้านคู่เมืองสูญหาย พระเจ้าแผ่นดินมีราชโองการให้องครักษ์ผู้ดูแลช้างออกติดตาม ปรากฏว่าช้างสูญหายลงมาทางใต้ และร่องรอยสูญหายไปในพื้นที่เมืองปัตตานี คือจังหวัดปัตตานีในปัจจุบัน เมื่อติดตามช้าง แต่ไม่สามารถนำช้างกลับไปได้ พี่เณรและพี่น้องทั้งหมดไม่กล้าเดินทางกลับอยุธยาเพราะกลัวอาญาแผ่นดิน จึงตั้งรกรากอยู่ในป่าทึบ คือตำบลพิเทน ในปัจจุบัน ส่วนคำว่า "พิเทน" สันนิษฐานว่าน่าจะมาจากคำว่า พี่เณร ในสมัยก่อนนั้นเอง และชาวบ้านตำบลพิเทนก็พูดภาษาไทยพิเทน ซึ่งสืบทอดมาจากพี่เณรนั่นเอง ลักษณะทางกายภาพเหมือนชุมชนเกษตรกรรมทั่วไป มีอาคารไม้แบบชนบท มีเรือนแถวไม้บริเวณตลาด ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม ทำนา สวนยาง และปักผ้าคลุมสำหรับผู้หญิงมุสลิม
ย่านชุมชนเก่า: เกาะปันหยี
ที่อยู่: ตำบลตะกั่วทุ่ง อำเภอเมืองพังงา จังหวัดพังงา ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: เกาะปันหยี เป็นชุมชนริมน้ำ และชุมชนกลุ่มอาชีพเฉพาะ ชุมชนเกาะปันหยี แต่เดิมเป็นหมู่บ้านชาวประมงเล็ก ๆ ที่เป็นชาวมุสลิมทั้งหมู่บ้าน ตั้งบ้านเรือนอยู่บนแพ ซึ่งผูกติดกับริมฝั่งของตัวเกาะปันหยี ชุมชนตั้งอยู่บริเวณปากแม่น้ำ ด้านทิศใต้ของ อำเภอตะกั่วทุ่ง แต่เดิมบ้านเรือนในชุมชน เป็นบ้านไม้ ปักเสาลงในน้ำ ต่อมาเมื่อมีประชากรมากขึ้น ประกอบกับรูปแบบบ้านที่สามารถสร้างอยู่บนน้ำทะเลได้อย่างดี จึงมีการขยายตัวออกไปในทะเลอีกมาก นอกจากนี้ยังมีการสร้างบาราย (มัสยิดย่อย) ขึ้นบริเวณกลางหมู่บ้าน ชาวบ้านเกือบทั้งหมดทำอาชีพประมง ออกเรือหาปลา และเลี้ยงปลาในกระชัง ปัจจุบันจากภาวะการท่องเที่ยวที่พัฒนาอย่างรวดเร็ว ทำให้เกาะปันหยีมีรายได้จากการท่องเที่ยวเพิ่มขึ้นมาก มีการสร้างสาธารณูปโภคต่าง ๆ เพิ่มขึ้น แต่ชาวบ้านในหมู่บ้านก็ยังรักษาวิถีชีวิตแบบมุสลิมไว้อย่างเหนียวแน่น และพยายามคงไว้ซึ่งเอกลักษณ์ของชุมชนแบบดั้งเดิมไว้ด้วย ผู้คนในชุมชนส่วนมากเป็นชาวไทยมุสลิม มีชาวไทยพุทธเพียงเล็กน้อย
ย่านชุมชนเก่า: ตลาดใหญ่ เมืองตะกั่วป่า
ที่อยู่: ตำบลตะกั่วป่า อำเภอตะกั่วป่า จังหวัดพังงา ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ตลาดใหญ่ เมืองตะกั่วป่า เป็นชุมชนตลาด เป็นศูนย์กลางการค้า และชุมชนทางการคมนาคม บนเส้นทาง ภูเก็ต-ท้ายเหมือง-ตะกั่วป่า  ซึ่งถือได้ว่าเป็นศูนย์กลางการค้าในยุคเหมืองแร่ตะกั่วป่า ชุมชนตั้งอยู่บริเวณทิศตะวันออกของตัวเมืองตะกั่วป่าในปัจจุบัน ลักษณะบ้านเรือนดั้งเดิม เป็นอาคารรูปแบบชิโนโปรตุกีส ที่มีรูปแบบคล้ายกับในตัวเมืองภูเก็ต  ซึ่งคาดว่าน่าจะสร้างในยุคสมัยใกล้เคียงกันหลังจากการยกเลิกสัมปทานการทำเหมืองแร่ (บก) ทำให้การค้าขายในย่านนี้ซบเซาลงเป็นอย่างมาก และย่านตลาดแห่งนี้ก็ค่อย ๆ หมดความสำคัญลงไป อีกทั้งการสร้างศูนย์ราชการ และย่านเมืองใหม่ตะกั่วป่าขึ้นในบริเวณริมถนนเพชรเกษม ทำให้ย่านตลาดนี้ลดความสำคัญลง เป็นเพียงย่านชุมชนพักอาศัยเก่าแก่ ที่ยังคงหลงเหลือสถาปัตยกรรมที่สวยงานในอดีตไว้อย่างมาก ปัจจุบันชาวชุมชนแห่งนี้มีความพยายามในการฟื้นฟูชุมชน โดยการจัดกิจกรรมที่สอดคล้องกับประเพณีดั้งเดิม เช่น งานกินเจ เพื่อเป็นการอนุรักษ์ชุมชนให้คงอยู่ต่อไป ผู้คนในชุมชนส่วนใหญ่เป็นชาวจีน ชาวไทยพุทธ ที่มาทำมาหากิน และค้าขายมาตั้งแต่สมัยยุคเหมืองแร่
ย่านชุมชนเก่า: ทับตะวัน
ที่อยู่: ตำบลบางม่วง อำเภอตะกั่วป่า จังหวัดพังงา ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ทับตะวัน เป็นชุมชนชาติพันธุ์ของชาวเล เผ่ามอร์แกน จากคำบอกเล่าของชาวบ้านในชุมชน กล่าวว่า กว่า 50 ปีที่แล้ว มีชาวมอร์แกนได้ล่องเรือมาจากเกาะสุรินทร์ ได้มาปักหลักจอดเรือ และสร้างบ้านเรือน จนกลายเป็นหมู่บ้านทุกวันนี้ ที่ตั้งของหมู่บ้านแห่งนี้ อยู่ไม่ไกลจากชายหาด และบริเวณที่จอดเรือหลบพายุ หลังจากเหตุการณ์ธรณีพิบัติภัยคลื่นยักษ์สึนามิ ทำให้หมู่บ้านทับตะวันได้รับความเสียหายเกือบทั้งหมด เมื่อมีการสร้างชุมชนขึ้นใหม่ มีความพยายามสร้างตัวบ้านพักอาศัยให้มีลักษณะใกล้เคียงกับบ้านแบบดั้งเดิม นอกจากนี้ความสามารถเชิงช่างไม้ของคนในหมู่บ้าน ยังถูกดัดแปลงมาเป็นองค์ประกอบของอาคาร เช่น ราวระเบียงไม้ ทำให้เกิดเป็นเอกลักษณ์ของหมู่บ้าน เป็นหมู่บ้านของชาวมอร์แกนที่มีลักษณะผสมผสาน ประกอบด้วย ชาวเลที่ยังออกเรือหาปลา และชาวเลที่เลิกออกเรือ เปลี่ยนอาชีพไปแล้ว ลักษณะเด่นของชุมชนมอร์แกนเห่งนี้ คือ เป็นหมู่บ้านที่มีฝีมือด้านการต่อเรือ และงานช่างไม้ จนมีการสร้างอู่ต่อเรือ สำหรับสร้างและซ่อมแซมเรือในหมู่บ้าน โดยอู่ต่อเรือตั้งอยู่บริเวณขุมน้ำที่ลัดออกทะเลได้
ย่านชุมชนเก่า: ทุ่งหว้า
ที่อยู่: ตำบลคึกคัก อำเภอตะกั่วป่า จังหวัดพังงา ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ทุ่งหว้า เป็นชุมชนชาติพันธุ์ของชาวมอร์แกน (ชาวเลขึ้นบก) ที่เข้ามาตั้งบ้านเรือนในบริเวณนี้เป็นกลุ่มแรก สันนิษฐานว่า ล่องเรือมาจากเกาะสุรินทร์ ได้เข้ามาจอดเรือเพื่อหลบพายุในบริเวณนี้ และได้สร้างบ้านเรือนพักอาศัยขึ้นบริเวณใกล้กับชายฝั่ง ต่อมาจึงได้มีการย้ายหมู่บ้านถอยร่นเข้ามาเรื่อย ๆ จนหมู่บ้านมีขนาดใหญ่ขึ้น ชุมชนตั้งอยู่ทางด้านทิศตะวันออก ห่างจากชายฝั่งทะเลของหาดคึกคักเข้ามาด้านถนนเพชรเกษม รูปแบบของบ้านมีการสร้างในลักษณะบ้านกึ่งชั่วคราว เป็นบ้านชั้นเดียว ยกใต้ถุนไม่สูงมาก เน้นการใช้วัสดุที่หาง่ายในท้องถิ่น เช่น ไม้เนื้อแข็ง ไม้มะพร้าว ฝาไม้ไผ่สาน สังกะสี วิถีชีวิตของชาวมอร์แกน มีบางส่วนยังคงออกทะเลหาปลา และบางส่วนเลิกออกทะเล เปลี่ยนมาทำอาชีพรีบจ้าง ค้าขาย หาของเก่า กรรมกรก่อสร้าง แต่ชาวบ้านยังคงรักษาขนบธรรมเนียมของ ชาวเลไว้ เช่น พิธีนอนหาด การไหว้ศาลบรรพบุรุษ จากเหตุการณ์ธรณีพิบัติภัย คลื่นยักษ์สึนามิ ทำให้หมู่บ้านทุ่งหว้าแห่งนี้ได้รับความเสียหายเกือบทั้งหมด หลังจากนั้นได้มีการสร้างชุมชนขึ้นใหม่ โดยตั้งอยู่บริเวณที่เดิม ปัจจุบันชาวบ้านได้รับอนุญาต และการรับรองจากท้องถิ่นในการอยู่อาศัยในพื้นที่อย่างถาวรแล้ว
ย่านชุมชนเก่า: ตลาดท้ายเหมือง
ที่อยู่: ตำบลท้ายเหมือง อำเภอท้ายเหมือง จังหวัดพังงา ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ตลาดท้ายเหมือง เป็นชุมชนตลาด ซึ่งเป็นย่านการค้าริมทาง และจุดแวะพักบนเส้นทาง ภูเก็ต-ท้ายเหมือง-ตะกั่วป่า มีความสำคัญเป็นเครือข่ายย่านการค้า ในยุคเหมืองแร่ ชุมชนตั้งอยู่บริเวณริมถนนเพชรเกษม ใกล้กับที่ว่าการอำเภอท้ายเหมือง ตัวอาคารมีลักษณะเป็นเรือนแถวไม้สองชั้น สร้างอยู่ริมถนนทั้งสองฝั่ง รวมถึงศาลเจ้าและวัดอยู่ในบริเวณเดียวกัน ปัจจุบันการคมนาคมที่สะดวกสบายกว่าเดิม  ทำให้ตลาดแห่งนี้มีบทบาทในการเป็นตลาดซื้อขายสินค้าในท้องถิ่นเท่านั้น และยังคงหลงเหลืออาคารรูปแบบชิโนโปรตุกีส  ซึ่งมีการตกแต่งและประดับประดาอาคารเพียงเล็กน้อย เมื่อเทียบกับอาคารชิโนโปรตุกีส ในภูเก็ตและตะกั่วป่า ผู้คนในชุมชนส่วนใหญ่เป็นชาวจีน และชาวไทยพุทธ เป็นคนดั้งเดิมในพื้นที่
ย่านชุมชนเก่า: ทับปลา
ที่อยู่: ตำบลท้ายเหมือง อำเภอท้ายเหมือง จังหวัดพังงา ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ทับปลา เป็นชุมชนชาติพันธุ์ของชาวมอร์แกน (ชาวเลขึ้นบก) โดยชาวมอร์แกนในหมู่บ้านทับปลาแห่งนี้ สันนิษฐานว่า เป็นชาวเลเผ่ามอร์แกน ที่ล่องเรือมาจากหมู่เกาะสุรินทร์ ออกมาหาปลา และมาตั้งถิ่นฐานบ้านเรือนในบริเวณนี้มานานกว่า 50 ปี ที่ตั้งของหมู่บ้านแห่งนี้ อยู่ไม่ไกลจากชายหาดท้ายเหมือง แต่เดิมบ้านในหมู่บ้านมีลักษณะเป็นเรือนเครื่องผูก ยกใต้ถุนไม่สูงมาก หลังคามุงหญ้าแฝก ฝาบ้านทำด้วยไม้ไผ่สาน ใช้หวายมัดโครงสร้างไม้เข้าด้วยกัน แต่ในปัจจุบันวัสดุเหล่านี้ล้วนหายาก และมีราคาแพง ทำให้มีการเปลี่ยนไปใช้วัสดุในปัจจุบันทดแทนเกือบหมดแล้ว แต่ยังคงพบบ้านที่มีรูปแบบใกล้เคียงกับบ้านเดิมยังหลงเหลืออยู่เพียงไม่กี่หลัง บ้านทับปลาแห่งนี้ มีลักษณะเป็นชาวเลที่เลิกออกเรือ เปลี่ยนอาชีพไปแล้ว เช่น รับจ้าง ค้าขาย กรรมกร หาของเก่า ชาวมอร์แกนที่ไม่ได้ออกทะเล  จะมีความผูกพันกับประเพณีดั้งเดิมน้อยลง สิ่งที่ยังคงแสดงอัตลักษณ์ความเป็นชาวเล ได้แก่ ศาลหลาโต๊ะ (ศาลเจ้าที่ประจำหมู่บ้าน) และเปลว (สุสาน)  และชาวชุมชนยังคงช่วยกันอนุรักษ์องค์ประกอบทางจิตวิญญาณอย่างเข้มแข็ง
ย่านชุมชนเก่า: หินลาด
ที่อยู่: ตำบลท้ายเหมือง อำเภอท้ายเหมือง จังหวัดพังงา ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: หินลาด เป็นชุมชนชาติพันธุ์ของชาวมอร์แกน (ชาวเลขึ้นบก) สันนิษฐานว่า เป็นชาวเล เผ่ามอร์แกน ที่ล่องเรือมากจากหมู่เกาะสุรินทร์  ออกมาหาปลา และมาตั้งถิ่นฐานบ้านเรือนในบริเวณนี้มานานกว่า 50 ปี ซึ่งคาดว่าเป็นกลุ่มเดียวกับ บ้านทับปลา และบ้านลำปี ที่ตั้งของหมู่บ้านแห่งนี้ อยู่ไม่ไกลจากชายหาดท้ายเหมือง แต่เดิมบ้านในหมู่บ้านมีลักษณะเป็นเรือนเครื่องผูก ยกใต้ถุนไม่สูงมาก หลังคามุงหญ้าแฝก ฝาบ้านทำด้วยไม้ไผ่สาน ใช้หวายมัดโครงสร้างไม้เข้าด้วยกัน แต่ในปัจจุบันวัสดุเหล่านี้ล้วนหายาก และมีราคาแพง ทำให้มีการเปลี่ยนไปใช้วัสดุในปัจจุบันทดแทนเกือบหมดแล้ว บ้านหินลาดแห่งนี้ มีลักษณะเป็นชาวเลที่เลิกออกเรือ เปลี่ยนอาชีพไปแล้ว เช่น รับจ้าง ค้าขาย กรรมกร หาของเก่า ชาวมอร์แกนที่ไม่ได้ออกทะเล จะมีความผูกพันกับประเพณีดั้งเดิมน้อยลง สิ่งที่ยังคงแสดงอัตลักษณ์ความเป็นชาวเล ได้แก่ ศาลหลาโต๊ะ (ศาลเจ้าที่ประจำหมู่บ้าน) และเปลว (สุสาน)
ย่านชุมชนเก่า: อ่าวบอนใหญ่ เกาะสุรินทร์
ที่อยู่: ตำบลคุระบุรี อำเภอคุระบุรี จังหวัดพังงา ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: อ่าวบอนใหญ่ เป็นชุมชนริมน้ำ และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวเล เผ่ามอร์แกน หมู่บ้านมอร์แกน เกาะสุรินทร์ มีความเชื่อมโยงกับชาวมอร์แกนหมู่บ้านอื่น ๆ ในบริเวณจังหวัดพังงา ภูเก็ต กระบี่ ซึ่งมีความเป็นเครือญาติ มีวิถีชีวิต และขนบธรรมเนียมที่เหมือนกัน ซึ่งสันนิษฐานว่าชาวมอร์แกนบนหมู่เกาะสุรินทร์เป็นกลุ่มที่เก่าแก่ที่สุด มีการตั้งบ้านเรือนอยู่บริเวณชายทะเลด้านทิศตะวันออกของเกาะสุรินทร์ใต้ ซึ่งเป็นด้านที่หันเข้าหาฝั่ง รูปแบบบ้านเรือนยังมีลักษณะแบบเรือนชาวเลแบบดั้งเดิม คือ เป็นเรือนเครื่องผูก สร้างด้วยโครงสร้างไม้  ฝาและหลังคามุงหญ้าแฝกหรือใบจาก เนื่องจากหมู่บ้านแห่งนี้เป็นหมู่บ้านที่ห่างไกลจากชายฝั่งและตัวเมืองมาก ทำให้การขนส่งวัสดุมีความยากลำบากและมีต้นทุนที่สูงพอสมควร  จึงทำให้รูปแบบและวัสดุในการสร้าง และต่อเติมตัวบ้านมีลักษณะเป็นแบบดั้งเดิมส่วนมาก ชาวหมู่บ้านมอร์แกนแห่งนี้ยังดำรงวิถีชีวิตอาชีพออกทะเล และประเพณีต่าง ๆ ตามแบบดั้งเดิมไว้อย่างครบถ้วน
ย่านชุมชนเก่า: ท่าแป๊ะโย้ย เกาะพระทอง
ที่อยู่: ตำบลเกาะพระทอง อำเภอคุระบุรี จังหวัดพังงา ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ท่าแป๊ะโย้ย เกาะพระทอง เป็นชุมชนริมน้ำ และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวเล เผ่ามอร์แกน สันนิษฐานว่า ชาวเลบนเกาะพระทอง เป็นกลุ่มของชาวมอร์แกน ที่ย้ายมาจากเกาะสุรินทร์ ซึ่งล่องเรือหาปลา และร่อนเร่มาตั้งถิ่นฐานบริเวณนี้มากกว่า 50 ปี ชุมชนตั้งอยู่บริเวณริมทะเลด้านทิศตะวันออกของเกาะพระทอง  ซึ่งเป็นทะเลด้านที่หันเข้าหาฝั่ง สามารถหลบพายุ เหมาะแก่การตั้งบ้านเรือน โดยบ้านเรือนในหมู่บ้านมอร์แกน เกาะพระทอง มีการก่อสร้างในลักษณะของเรือนเครื่องผูก แต่เดิมใช้ไม้ทั้งหมด แต่ในปัจจุบันมีการใช้วัสดุทดแทน เช่น หลังคามุงสังกะสี ชาวมอร์แกนส่วนมากยังคงมีวิถีชีวิตเรียบง่าย และยังถือปฏิบัติธรรมเนียมประเพณี ตามอย่างชาวเลดั้งเดิมอยู่อย่างครบถ้วน เช่น พิธีนอนหาด พิธีลอยเรือ หลังจากเหตุการณ์ธรณีพิบัติภัยสึนามิ หมู่บ้านแห่งนี้ได้รับผลกระทบพอสมควร การได้รับความช่วยเหลือในช่วงเหตุการณ์สึนามิ ทำให้กรณีความเดือดร้อนของชาวมอร์แกน เกาะพระทองได้รับการสนใจจากสังคม ผนวกกับชุมชนมอร์แกนในที่อื่น ๆ ซึ่งล้วนแล้วแต่มีความเป็นมาที่เชื่อมโยง หรือเป็นเครือญาติกันแทบทั้งสิ้น
ย่านชุมชนเก่า: ท่าน้ำหัวนอน
ที่อยู่: ตำบลลำปำ อำเภอเมืองพัทลุง จังหวัดพัทลุง ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ท่าน้ำหัวนอน เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนริมน้ำ บริเวณชุมชนเริ่มต้นจากบริเวณริมแม่น้ำ ขยายตัวออกมาจนถึงถนนใหญ่ของเมืองพัทลุง อีกฝั่งของแม่น้ำเป็นชุมชนตลาดลำปำ เชื่อมกันด้วยสะพาน เป็นชุมชนเรือนไม้เดี่ยว วางตัวต่อเนื่องกันบนถนน 2 เลน ขนาดเล็ก มีสภาพดี และการปรับปรุงอาคารยังคงรักษาสภาพเดิมของอาคารไว้ได้ มีการใช้งานอาคารเป็นที่อยู่อาศัย บางอาคารใช้ชั้นล่างเป็นพื้นที่ค้าขายของสด และของใช้ทั่วไป มีการทำเกษตรและประมงระดับครัวเรือน
ย่านชุมชนเก่า: ตลาดเก่าลำปำ
ที่อยู่: ตำบลลำปำ อำเภอเมืองพัทลุง จังหวัดพัทลุง ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ตลาดเก่าลำปำ เป็นชุมชนตลาด ชุมชนริมน้ำ ชุมชนความทรงจำ และชุมชนรอบโบราณสถาน ลำปำเคยเป็นพื้นที่ตั้งของวังเจ้าเมืองเก่า ชุมชนตั้งอยู่ทางทิศเหนือของคลองลำปำ เป็นชุมชนที่มีทั้งเรือนเดี่ยวและเรือนแถวขึ้นสลับกัน อยู่ริมถนนใหญ่ 4 เลน มีเกาะกลางถนน มีวังเจ้าเมืองพัทลุงเป็นเรือนไทยโบราณได้รับการอนุรักษ์และเป็นศูนย์กลางชุมชน มีความเป็นพื้นที่ศูนย์กลางราชการในสมัยเก่า มีการใช้งานอาคารเรือนแถวเป็นอาคารพาณิชยกรรม อาคารเรือนเดี่ยวเป็นที่อยู่อาศัย ประกอบอาชีพเกษตรกรรม/เลี้ยงสัตว์ในระดับครัวเรือน
ย่านชุมชนเก่า: ย่านสี่กั๊ก ตลาดเมืองพัทลุง
ที่อยู่: ตำบลเสกัก อำเภอเมืองพัทลุง จังหวัดพัทลุง ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ย่านสี่กั๊ก ตลาดเมืองพัทลุง เป็นชุมชนตลาด และชุมชนรอบทางรถไฟ ย่านสี่กั๊กเมืองพัทลุงเป็นย่านตลาดการค้าที่เกิดขึ้นจากการสร้างทางรถไฟและสถานีรถไฟ จุดที่ตัดกันระหว่างทางรถไฟและทางสัญจรเดิมเป็นกากบาทจึงเรียกว่า สี่กั๊ก ชุมชนตั้งอยู่ระหว่างภูเขาหินเล็ก ๆ 2 ลูก มองเห็นได้จากแต่ละด้านของถนน เป็นจุดสังเกต เป็นชุมชนเรือนแถวสูง 2-3 ชั้น วางตัวต่อเนื่องกัน บนถนน 2 เลน มีการสัญจรหนาแน่น ตั้งอยู่กลางเมืองพัทลุง มีทั้งอาคารไม้เก่าและอาคารคอนกรีตสถาปัตยกรรมตะวันตกสภาพเก่า มีการใช้งานอาคารเป็นพาณิชยกรรม มีร้านค้าที่ทันสมัยเต็มไปด้วยป้ายร้านและโฆษณา
ย่านชุมชนเก่า: ปากประ
ที่อยู่: ตำบลลำปำ อำเภอเมืองพัทลุง จังหวัดพัทลุง ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ปากประ เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนริมน้ำ โดยชุมชนอยู่ใกล้กับทะเลสาบสงขลา บริเวณปากอ่าว พื้นที่โดยรอบมีลักษณะตามธรรมชาติ เป็นชุมชนเรือนไม้เดี่ยววางตัวห่างกัน มีพื้นที่ว่างสูง ไม่มีทางเท้า เกาะอยู่บนถนน 2 เลน มีการทำประมงบริเวณปากอ่าวทะเลสาบสงขลา ซึ่งเต็มไปด้วยโครงยกยอจำนวนหลายสิบอัน มีการทำเกษตรกรรม โดยเฉพาะนาข้าว ที่ดินเป็นที่ดินเอกชนถือกรรมสิทธิ์โดยชาวบ้านเอง
ย่านชุมชนเก่า: ทะเลน้อย
ที่อยู่: ตำบลพนางตุง อำเภอควนขนุน จังหวัดพัทลุง ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ทะเลน้อย เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนกลุ่มอาชีพเฉพาะ ชุมชนอยู่ติดกับทะเลสาบสงขลา เชื่อมต่อกันด้วยถนน 2 เลน พื้นที่โดยรอบมีลักษณะเป็นพื้นที่ราบน้ำท่วมถึง มีพื้นที่ลาดลงสู่ทะเล ชุมชนมีลักษณะควนวางเป็นแนวยาว เหมือนกำแพงขวางกั้นจึงได้ชื่อว่า "พนางตุง" มาจากคำว่า "พนัง" ซึ่งแปลว่า ที่กั้น ดังนั้น "พนางตุง" จึงหมายถึง ควนที่กั้นระหว่างพื้นที่ด้านตะวันออกและทิศตะวันตกของตำบล เป็นชุมชนเรือนเดี่ยวยกใต้ถุนสูงสำหรับเหตุน้ำท่วม ลักษณะเรือนครึ่งบกครึ่งน้ำ มีทางเดินคอนกรีตยกระดับเท่ากับพื้นบ้านชื่อว่า ถนนสายกลางบ้าน อาคารส่วนใหญ่เป็นอาคารรูปแบบเก่า สภาพดี อาคารส่วนใหญ่มีการใช้งานอยู่อาศัย อาชีพประจำชุมชน คือ การทำเสื่อกระจูด และปลาดุกร้า ชุมชนนี้ได้รับการดูแลและส่งเสริมจากหน่วยงานรัฐ ที่ดินมีโฉนด ถือกรรมสิทธิ์โดยชาวบ้านเอง
ย่านชุมชนเก่า: ตลาดปากคลอง
ที่อยู่: ตำบลมะกอกเหนือ อำเภอควนขนุน จังหวัดพัทลุง ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ตลาดปากคลอง เป็นชุมชนตลาด และชุมชนรอบทางรถไฟ ชุมชนตั้งอยู่บนถนน 4048 เส้นทางสู่ทะเลน้อย เป็นชุมชนตลาดเรือนแถวสูงไม่เกิน 2 ชั้นวางตัวต่อเนื่องกัน มีสถานีรถไฟตัดผ่านชุมชน ลักษณะชุมชนเรียงตัวเป็นแนวยาวอยู่บนถนนสายหลักขนาด 4 เลน มีกลุ่มโรงสีข้าวรวมกันอยู่ในถนนสายย่อยจำนวน 3-5 โรง เรือนแถวบนถนนสายหลักมีการใช้งานเป็นพาณิชยกรรม
ย่านชุมชนเก่า: ตลาดเขาชัยสน
ที่อยู่: ตำบลเขาชัยสน อำเภอเขาชัยสน จังหวัดพัทลุง ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ตลาดเขาชัยสน เป็นชุมชนตลาด และชุมชนรอบทางรถไฟ มีเขาชัยสนเป็นภูมิทัศน์ของพื้นที่ เป็นชุมชนเรือนแถว 2-3 ชั้น วางตัวต่อเนื่องกัน บนถนน 2 เลน มีอาคารคอนกรีตสมัยใหม่สูง 3 ชั้น ขึ้นผสมอยู่กับอาคารไม้เก่า 2 ชั้น มีศาลเจ้าเป็นศูนย์กลางของชุมชน มีการใช้งานอาคารเป็นพาณิชยกรรมและอยู่อาศัย มีร้านค้าสมัยใหม่ผสมผสานอยู่ด้วยกัน
ย่านชุมชนเก่า: อ่าวบาเต็ง
ที่อยู่: ตำบลจองถนน อำเภอเขาชัยสน จังหวัดพัทลุง ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: อ่าวบาเต็ง เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนริมน้ำ ที่ตั้งชุมชนอยู่ติดทะเลสาบสงขลา พื้นที่โดยรอบชุมชนเป็นที่ว่างตามธรรมชาติเป็นชุมชนเรือนเดี่ยวไม้-สังกะสี ยกใต้ถุนสูง วางตัวเป็นกลุ่มเล็กๆ แต่ส่วนมากกระจายตัวออกห่างจากกัน มีถนนขนาด 2 เลน ทางเดินเป็นดินลูกรังหรือสะพานไม้แคบ ๆ ใช้งานอาคารเป็นที่อยู่อาศัย ทำอาชีพการประมงเป็นหลัก และมีการทำเกษตรกรรมครัวเรือน
ย่านชุมชนเก่า: ตลาดบางแก้ว
ที่อยู่: ตำบลท่ามะเดื่อ อำเภอบางแก้ว จังหวัดพัทลุง ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ตลาดบางแก้ว เป็นชุมชนตลาด และชุมชนรอบทางรถไฟ ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบไม่ติดทะเล เป็นชุมชนเรือนแถวสูงไม่เกิน 2 ชั้น วางตัวต่อเนื่องกันรอบถนนขนาด 4 เลน มีอาคารไม้และคอนกรีตวางตัวสลับกันตลอดแนวถนน การใช้งานเรือนแถวเป็นพาณิชยกรรม มีตลาดสดบางแก้วเป็นศูนย์กลางชุมชน
ย่านชุมชนเก่า: ปากพะยูน
ที่อยู่: ตำบลปากพะยูน อำเภอปากพะยูน จังหวัดพัทลุง ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ปากพะยูน เป็นชุมชนตลาด และชุมชนริมน้ำ คำว่า "ปากพะยูน" สันนิษฐานว่า มากจากคำว่า "ปลาพะยูน" ซึ่งเป็นปลาที่มีลักษณะคล้ายกับปลาวาฬเลี้ยงลูกด้วยนม สมัยก่อนปลานี้มีอยู่มากในทะเลสาบสงขลาตอนใน แต่มีบางท่านว่า มาจาก คำว่า ปากพูน ซึ่งแปลว่า "ปากน้ำ" ชุมชนตั้งอยู่บริเวณทางใต้ของเกาะหมาก ลำน้ำขั้นกลางเรียกว่า หลวง เป็นชุมชนเรือนแถววางตัวต่อเนื่องกัน ติดทะเลสาบสงขลา อยู่รอบถนนขนาด 2 เลน มีมัสยิดเป็นศูนย์กลางชุมชน การใช้งานเรือนแถวเป็นพาณิชยกรรม ชาวชุมชนเป็น พุทธ-มุสลิม ในอัตราส่วนโดยประมาณ 40-60