ท้าวหมาหยุ๋ย
นิทานโบราณเก่าแก่อยู่ในใบลานหนังสือเก่าหนังสือปู่เดินเรื่องว่าอะไรมีองค์เอกเจ้าพญาใหญ่จันทร์ตรัยครองนครจันทร์ตรัยผู้คนเญอยอ ฝองประชาเชื้อชาวเมืองชมพากันสูงกราบรื้น บานชื้นทั่วนครก็ไม่ได้เดือดร้อนประการสิ่งอันใด ชาวนครจันทร์ตรัยชื่นใจทั้งค่า สายเสมอแก้วมเหสีเทียมฟ่า จันทร์แดงณะจันทร์แดงนางจันทร์เจ้าเป็นร่มเหงามิ่งเมือง ว่าอย่างไรได้ลูกน้อยคนแรกเป็นหมา ทําให้องค์ราชาแปลกใจอย่างมากลูกชายเป็นหมาน้อยพลอยดูน่าอับอายชาวบ้านเหมือนดั้งไม้แทงตา พระองค์ก็เลยว่าเห็นลูกเกิดขึ้นมาคนแรกเป็นหมา ทําให้ราชาไม่พอใจเหตุฉไหนถึงได้ลูกหมาปรึกษากันว่าจะเอาไปฆ่าทิ่งแล้วฝั่งเสียหมาน้อยตัวนั้นจึงว่าขึ้นว่าขอโทษเถิดตนพ่อผู้พระราชาลูกก็เป็นเหมือนหมาก็อย่าเอาไปทิ้งเป็นเพราะกรรมนําเกี้ยวเทียวมาใช้ชาติเหมือนว่ามีเหตุร้อนยังจะได้พึ่งบุญในภายภาคหน้าถ้าเกิดสงครามลูกจะตามเคียงรบปราบมานให้ตายเกี้ยง ขอใบบุญเถิด เลี้ยงไว้ก่อนพ่อเอ้ย ผู้เป็นพ่อก็เลยเลี้ยงท้าวไว้ ใช้ชื่อว่าหมาหยุ๋ยอีกไม่นานหลายปีก็มีลูกอีกคนคนที่สองนี้มีธนูศรเกิดมาพร้อมท่าทางแข็งแรงชื่อว่าท้าวพุทธราช มีธนูสินติดมาท้าวพุทธราชเกิดมาได้เจ็ดวันแม่จันทร์แดงก็เลยตายพระราชาก็จัดการอุทิศบุญไปให้ พระจันทร์ตรัยมีเมียอีกคนหนึ่งชื่อว่าคําปองมีลูกด้วยกันคนหนึ่งเป็นหญิง ชื่อว่าคําฟองลูกทั้งสองทั้งสามก็เจริญวัยใหญ่ขึ้นมา นางคําปองแม่น้อยจึงเกิดความอิจฉาว่าลูกชายกลัวว่าลูกสาวของตัวจะไม่ได้สมบัติ จึงหาทางกําจัดลูกเมียหลวงแม่หลวงออกหนี คือท้าวพุทธราชจึงออกอุบายหาวิธีอยากให้พระราชาโกรธขับไล่ลูกชาย นางจึงทําเป็นร้องไห้เสียใจหาว่าท้าวพุทธราชเข้ามาข่มขืนในห้องบรรทม ในที่นอนขณะที่พระราชาไม่อยู่ เมื่อพระองค์กลับมาเห็นก็ถามนางคําปองได้ความว่าลูกชายมาได้ทํามิดีมิร้ายจึงโกรธอย่างแรงโดยยังไม่ทันสอบสวนสั่งให้เพรชฆาตจัดการทันที่ เพรชฆาตจึงจับท้าวพุทธราชไปโยนลงเหวในตอนนั้น พุทธราชจึงกล่าวว่าโอยพ่อเอ้ย  ลูกไม่มีคําค่องหมองใจสักอย่าง ลูกไม่เคยก่อสร้างทางชั่วอย่างใด ไม่เคยได้คิดชั่วไม่เคยคิดชั่วเลวชาม ไม่เคยไปนอนกับแม่คําปองของท่าน นางหาคําว่าเอาความมาใส่ขอให้พระบาทไท้กรุณาท้าวลูกชายด้วยเถิด สงสารลูกด้วยเถิดพ่อเอ้ย พ่อก็ว่ามึงเป็นลูกเนรคุณไม่ต้องอยู่กูเลี้ยงมึงมาแม่มึงก็เลี้ยงมึงมามึงยังทําอับปรีลงด็ เพรชฆาตจับไปเดียวนี้ ไม่ต้องเอาไว้ให้กุเห็นอีก ท้าวขอยังไงพ่อก็ไม่ฟังเสียงมีแต่เร่งให้เอาไปฆ่า ท้าวก็จํายอมใช้กรรมต่อไป เพรชฆาตนําตัวพุทธราชไปโยนลงเหวแต่ว่าในเหวนั้นมีเครื่อไม้มืดมุมประสานกันหนาแน่นเมื่อพุทธราชตกลงไปก็ไม่ถึงตายไปค้างอยู่ในเครือฟางเครือไม้ ครั้งนั้นหมาหยุ๋ยผู้เป็นพี่ชายไม่เห็นน้องชายจึงสูดดมกลิ่นหาน้องติดตามจนถึงเหวที่เขาโยนลงไปนั้น  คราวนั้นท้าวหมาหยุ๋ยไม่เห็นท่าวพุทธราชไปทางไหนก็ไม่เจอไปหายังไงก็ไม่เห็นหมาผู้ดมกลิ้นน้องวิ่งตามหาไปตามทางป่าดงแดนไม้ไปถึงเท่าผู้เขาแดนใหญ่ลัดป่าถึงเท่าตรงเหว หมาก็รู้แล้วก็เลยล่วงเวหนเอาตันฝันเพ็ญพญมยั้งฟ่า เหินเวหาไปรีบคาวเดียวถึงป่าคูหาตรงน้องลงข้างแขกเฟื่อยลงไปรับน้องจากเหวโดยให้น้องนั่งหลังตนแล้วพาเหาะขึ้นมาแล้วเหาะไปเอาธนูสินของพุทธราชที่ห้องปราสาทของพุทธราชโดยไม่ให้ใครรู้เวลาดึกสงัดแล้วก็พาน้องหนีจากพระนครไปสู่ป่าหินมพราณเพื่อเรียนวิชาจากพระฤษีคราวนันหมาหยุ๋ยพาพุทธราชเหาะไปถึงข้างสระน้ําใกล้กับที่อยู่ของฤษีพากันพักผ่อนนอนอยู่ใต้ร่มไม้ใกล้ฝั่งสระ ขณะนั้นบัวคําลูกสาวฤษีซึ่งได้เกิดจากดอกบัวได้นําไปเลี้ยงไว้โตเป็นสาวแล้วได้มาเก็บดอกไม้ฝั่งสระน้ําได้มาพบกับพุทธราชฝ่ายพุทธราชก็สงสัยว่านางผู้นี้เป็นคนแท้หรือผีในป่าพ่อแม่น้องเป็นใครในเมืองบ้านทางไหนประเทศอยู่หรือว่าเป็นเปรตเป่าพงเชื้อในดงนี้หน้อ  นางก็เลยว่าน้องนี้ไม่ใช่ผีสางกลางป่า ไม่ใช้ผีเปรตเป่าพงเชื้ออยู่ดงนี้หน่า หากว่าเป็นลูกเต้าตนพ่อก็เป็นฤษี นําครีรีที่ดงแดนไม้อาศัยเจ้าพระฤษีเป็นพ่อไม่ใช้ผีป่าเป้าอย่างเจ้าคิดไปพี่เอ้ย พี่นั้นมาจากหนแห่งเมืองใด ดั้นด้นเดินพงไพรด่วนมาถึงพี่ มีประสงค์แท้อย่างไรหนอพี่ เดินดงมาครั้งนี้ประสงค์ได้สิ่งใดหนอ ท้าวก็เลยพูดว่าพี่นั้นมาจากเมืองใหญ่จันทร์ตรัย  เดินพงไพรเพื่อไปเรียนรู้ อันว่าฤษีนั้นบิดาตนพ่อนางหรือ ท่านพักเงาอยู่ที่ใด พี่อยากไปกราบวัณทาเพื่อศึกษาอยู่เรียนความรู้นางจะพอใจหรือไม่ให้พี่ชายไปด้วย ขอให้พี่อุ่นใจน้องเอ้ยคราวนั้นนางคัณน้อยบัวคําแถลงตอบถ้าว่าที่เจ้าประสงค์เข้าสูตรเรียนนางไม่ขืนขัดใจพี่ตามใจ ตั้งแต่ที่พระฤษีพ่อน้องคงจะให้อยู่เรียน ท้าวเลยกล่าวว่านางเอยพี่อยากอยู่เรียนความรู้ทั้งอยากเป็นเนื้อคู่ทั้งอยากอู่หอมหอบทางน้องจะว่าอย่างไร นางก็กล่าวว่าไม่ใช้พระพี่เจ้านี้มีคู่เทียมสองแล้วหรอกหรอไมใช่มีเมียครองชายอยู่ที่บ้านนู้นหรือ ท้าวก็เลยกล่าวว่าพี่นั้นเป็นโสดแท้ไม่มีคู่เทียมสองนอนเดียวดายอยู่คนเดียว  แรกพี่มาเห็นน้องอยากขอเป็นเนื้อคู่อยากขอเป็นคู่ยามเช้าอยู่ด้วยน้องเอย นางก็กล่าวว่าถ้าพี่รักน้องนางไม่ว่าอย่างไรนางไม่ขัดข้องการตัดสินใจของพี่ชาย แต่ว่ายังติดที่บิดาผู้เป็นพ่อ ขอให้พระพี่เจ้าไปพูดกล่าวขอด้วยเถิด ถ้าพ่อตกลงให้ตามใจน้องจะไม่ว่าพี่เอยท้าวก็เลยกล่าวว่าถ้าอย่างนั้นขอให้นางพาพี่เข้าไปหาพ่อฤษีไปหาองค์ทมุณีอย่ารอช้าไปเถิด นางก็เลยไม่ช้าพาพี่ไปหาองพระบิดาก็ไม่นานนัก คร่าวเมื่อไปถึงแล้ววรรณทาก้มกราบทูลพระองค์เจ้านําเรื่องนั่งลงกราบพ่อแล้วฤษีก็เลยถามว่าพวกเจ้านี้ท้าวนี้มาจากหนแห่งเมืองใดเป็นลูกชายผู้ใดถึงมาถึงดงนี้ ท่าวก็เลยกล่าวว่าข้ามาจากเมืองใหญ่จันทร์ตรัยเดินพงไพรเพื่อเรียนความรู้ว่าจะมาหาเจ้าองค์พ่อพระฤษีพอดีมาเห็นนางลูกพระองค์เจ้าอยู่สระน้ํา ก็จึงถามหาเจ้าองค์มุณีผู้เป็นพ่อ นางก็แจ้งข่าวแก่ข้าประการบัดนี้จึงได้ทูลไหว้ตนพ่อขออยู่ด้วยรับใช้เพื่อเรียนได้ศาสตร์ศิลป์ด้วยเถิด กับด้วยข้ามาสู่ขอน้องนาถบัวคําเป็นมเหสีอยู่เชยชมซ้อนพ่อเอ้ย ฤษีได้ฟังดังนั้นก็ยินดีรับเป็นลูกศิษย์และถามลูกสาวว่าจะรับท้าวพุทธราชเป็นสามีจึงตกลงให้ทั้งสองอยู่ด้วยกันได้นิรมิตรปราสาทให้ท้าวและนางอยู่อย่างสวยงามนางกล่าวว่าถ้าพี่ไม่ลวงหลอกน้อง ถ้าเป็นความจริงน้องไม่ขัดข้องให้พี่ไปขอพูดกล่าวต่อบิดา ให้พี่ไปขอองค์เจ้าพ่อฤษี หากพี่พอใจอยากได้น้องจริงๆขอเชิญพี่ไปพูดต่อพระฤษีของน้องสะก่อนพูดแล้วนางและท้าวก็พากันไปหาพ่อพระฤษีที่อาศรมพอท้าวกับนางบัวคําไหว้แล้วฤษีก็ถามว่าลูกเต้าเล่าใครอยู่ที่ใดเหตุประสงค์อะไรจึงมาที่นี้ ท่าวก็เลยกล่าวว่าท้าวผู้นั่งแทบเท้าตนพ่อพระฤษีขอกราบองค์มุณีแทบธุรีทูลพระทูลเกล้าข้านี้เป็นลูกพญาใหญ่จันทร์ตรัยทางนครจันทร์ตรัยราชธาณี ชื่อว่าพุทธราชท้าวพระองค์พ่อขับไล่หนีหวังจะตัดชีวีให้ขาดตายจริงแท้ให้เขาเอาไปทิ้งลงเหวกว้างใหญ่ตกลงไปค้างอยู่เครือพุ่มไม้ตัวข้าเกือบตายทางฝ่ายน้องชื่อหมาหยุ๋ยลงไปช่วยจึงไม่ตายคร่าวนี้ ข้าจึงมาถึงนี้ฤษีพระพ่อว่าจะมาขอเป็นลูกพ่อเจ้าเป็นแก้วมิ่งเมืองกับทั้งขอเรียนรู้เอาทั้งศาสตร์เทศศาสตร์ศิลป์สู้ด้านตอมเจ้าอรศรีด้วยเถิดฤษีจึงว่าถามลูกสาวว่าอย่างไรบัวคําจะอยู่กับท้าวกุมารพุทธราชหรือว่านางลูกแก้วจะว่าอย่างไร แล้วท่านพ่อละนางกล่าวถามถ้าพ่อพอใจท้าวฟ้าบุญพุทธราชถ้าพระพ่อเจ้าไม่ข้องใจสิ่งใดน้องก็จะอยู่ด้วย แล้วฤษีก็เลยว่าโอโถ่มันรักกันอยู่แล้วตั้งแต่เมื่อมาเห็น ตั้งแต่มาเห็นกันอยู่ริมสระน้ํา ถ้ารักกันจริงก็อยู่ด้วยกันธรรมดาบ่าวแต่สาวเดือนแต่ดาวโตมาก็แต่งงานนั้นละให้ไปอยู่โน้นนะอยู่ศาลาหลังพ่อนิรมิตให้อยู่ทางโน้นละขณะนั้นนางและท้าวก็ลาพ่อฤษีไปพักศาลาที่อยู่ของนางบัวคําพร้อมพี่ชายหมาหยุ๋ยพุทธราชอยู่ด้วยกันกับนางบัวคําแล้วก็ไปเรียนวิชาอาคมกับพ่อฤษีจนจบสิ้นทุกวิชาป้องกันอันตรายศตรูอาวุธทุกอย่าอยู่คงอยู่ยงคงกะพันได้สารพัด เวลาล้วงมานานกาลต่อมาพญาจันทร์ตรัยคิดถึงลูกชายทั้งสองไม่เป็นอยู่อันกินเป็นห่วงหมาหยุ๋ยมากว่าจะไปประสบพบความลําบากกลัวว่าจะไปพบประสบความลําบากและท้าวพุทธราชลูกก็ไม่รู้ว่าตายหรือไม่ตายคิดถึงเป็นห่วงตามภายหลังจึงชวนขุนทหารพากันออกติดตามหาลูกชายพอพระคิดได้ก็เตือนภัยพ้นทหารบริวารชาวขุนแต่งเตรียมออกม้าจัดเอาพลทหารกล้าพากันไปเดินป่าเตรียมทหารขี่ม้าพาเข้าป่าไพรว่าแล้วได้ตีม้าวิ่งนําทางหลวงล่วงเลยไม่รอช้าตั้งแต่พระองค์พร้อมทหารควบม้าเข้าป่าดงหนาไปพาราป่าดงกลางดงคร่าวนั้นยังมีคีรีร้ายตัวมารยักษ์ใหญ่อยู่ในกลางป่าไม้เห็นเจ้าพ่อพญามันก็คิดอยากได้เป็นเหยื่อของมัน เอาไปเป็นอาหารฉีกกินลงท้องมันจึงแปลงตัวให้เป็นกวางของกวางทองงาม ทําให้พระพญาเจ้าเห็นแล้วอยากได้องค์พระพญาจึงว่านี้พลทหารกวางทองตัวนั้นทําอย่างไรถึงจะได้มันพวกเราจงพากันขี้ม้าล้อมจับให้ได้ทุกคนต้องใจโอบล้อมจับตัวให้ได้อย่าปล่อยให้มันหนีได้เป็นเด็ดขาดถ้ากวางออกทางใดแล้วออกได้ผู้นั้นจะต้องถูกตัดคอว่าแล้วกะตีวงล้อมทันทียักษ์คีรีกวางปลอมก็วิ่งออกทางพระราชาพระองค์ไล่ม้าควบตามอย่างสุดกําลังจนพวกทหารหลงทางไม่เห็นพระองค์ไปพระองค์ไล่ตามไปคนเดียวเมื่อมาถึงกลางดงกลางป่ากวางปลอมก็แปลงร่างเป็นนางยักษ์ใหญ่แล้วจะจับพญากินเป็นอาหาร พระองค์เห็นดังนั้นก็ซีดเข่าอ่อนมีความปวดเป็นกําลังจึงนั่งลงขอชีวิต พระก็เลยขอว่าข้านี้เป็นพระเจ้าเมืองใหญ่จันทร์ตรัยเดินพงไพรป่าค้ําทหารชาวบ้านอย่าได้กินตัวข้าเป็นพญาผู้เป็นใหญ่ไปกินผู้น้อยชาวบ้านจึงสมควรยักษ์เอยขอชีวิตไว้ก่อนหากว่ายักษ์จะกินตัวข้าแล้วยักษ์จะได้กินแค่คนเดียวตัวข้าขอชีวิตไว้จะส่งชาวเมืองมาให้กินทุกวันไม่ให้ขาดยักษ์ก็จะไม่อดกินขอให้ปล่อยตัวข้าไปเสียก่อนเถิดยักษ์ได้ฟังพญาพูดดังกล่าวก็เลยปล่อยและได้ทําสัญญา