pythainlp/thai-open-data-go-th huggingface dataset:
ย่านชุมชนเก่า: ตลาดทับกฤช
ที่อยู่: ตำบลทับกฤช อำเภอชุมแสง จังหวัดนครสวรรค์ ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: ตลาดทับกฤช เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนตลาด ทับกฤชมีประวัติของชื่อที่ยังหาข้อยุติที่แน่นอนไม่ได้ บางคนว่าเมื่อสมัยสร้างทางรถไฟสายเหนือเสร็จใหม่ ๆ รถไฟมาทับคนชื่อ "กฤช" ตาย ณ บริเวณนี้จึงเรียกว่า "ทับอ้ายกฤช" และยังมีฝูงนกจำนวนมาก เรียกว่านกกระทุงเหว ซึ่งมีรูปร่างสูงใหญ่มีสีขาวทั้งตัว มีลายดำพาดจาก 2 ไหล่ข้างปีกไปจนถึงหว่างขา มองดูเหมือนกับทหารอังกฤษ เมื่ออยู่รวมกันมาก ๆ จึงเรียกว่า "บ้านทับกฤษ" ต่อมากลายเป็น "ทับกฤช" เช่นกัน ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบลุ่ม แม่น้ำน่านไหลผ่านริมบึงบอระเพ็ด ลักษณะเด่นของสถาปัตยกรรมโบราณหายไป เนื่องจากมีการต่อเติมและปรับปรุงบ้านเรือน เป็นชุมชนโบราณขนาดใหญ่ มีการทำการเกษตรควบคู่กับการค้าขาย กลุ่มชาติพันธุ์ที่พบในพื้นที่ คือไทย จีน และไทยทรงดำ
ย่านชุมชนเก่า: เก้าเลี้ยว
ที่อยู่: ตำบลเก้าเลี้ยว อำเภอเก้าเลี้ยว จังหวัดนครสวรรค์ ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: เก้าเลี้ยว เป็นชุมชนตลาด และชุมชนริมน้ำ ประวัติความเป็นมาของชื่อ " เก้าเลี้ยว " สันนิษฐานได้ 2 ทาง คือ 1. เพี้ยนเสียงเดิม ประชากรส่วนใหญ่ปลูกกล้วยไข่เป็นสินค้า มีชาวจีนซึ่งเป็นพ่อค้าคนกลางรับซื้อกล้วยไข่ไปขาย โดยขนส่งทางเรือ ครั้นเมื่อมาถึงตลาดเก้าเลี้ยวในปัจจุบัน ชาวจีนจะตะโกนบอกนายท้ายเรือ เป็นภาษาจีน "เก๋าเหลี่ยว" ซึ่งแปลว่า " ถึงแล้ว" เพื่อให้นายท้ายเรือปล่อยเรือของตนเมื่อมีการตะโกนว่า "เก๋าเหลี่ยว " บ่อย ๆ เข้า คนฟังได้ยินนำไปพูดต่อ ๆ กัน เสียงอาจเพี้ยนไปเป็น "เก้าเลี้ยว" ก็เป็นไปได้ และ 2. จากสภาพภูมิศาสตร์ เดิมการเดินทางจากจังหวัดนครสวรรค์ ต้องใช้เรือเป็นพาหนะแล่นไปตามแม่น้ำปิง เรือต้องแล่นผ่านคุ้งน้ำน้อยใหญ่ที่คดเคี้ยวไปมา นับถึงหมู่บ้านนี้ได้เก้าเลี้ยวพอดี ชาวบ้านจึงขนานนามว่า "บ้านเก้าเลี้ยว" ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบติดแม่น้ำปิง มีตลาดเรือนแถวที่ยังคงมีลักษณะสถาปัตยกรรมแบบเดิมอยู่ ผู้คนในชุมชนมีอาชีพทางการเกษตรเป็นส่วนใหญ่ (ปลูกข้าว) อ้อย และอุตสาหกรรมอาหารแปรรูป กลุ่มชาติพันธุ์ที่พบ คือไทยและจีน
ย่านชุมชนเก่า: ตลาดช่องแค
ที่อยู่: ตำบลพรหมนิมิต อำเภอตาคลี จังหวัดนครสวรรค์ ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: ตลาดช่องแค เป็นชุมชนตลาด และชุมชนรอบทางรถไฟ เทศบาลตำบลช่องแค เป็นเทศบาลที่ยกฐานะจากสุขาภิบาลตามพระราชบัญญัติเปลี่ยนแปลงฐานะของสุขาภิบาลเป็นเทศบาล พ.ศ. 2542 ในอดีตในบริเวณนี้มีการระเบิดหินเพื่อใช้ในการก่อสร้างทางรถไฟ จึงนำมาเป็นสัญลักษณ์ของเทศบาลตำบลช่องแค ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบระหว่างเขา เมืองอยู่ล้อมรอบภูเขา ทำให้น้ำไม่ท่วมเมือง ปัจจุบันยังคงมีบ้านที่รักษาสภาพดั้งเดิมไว้ แต่อยู่ลึกไปในพื้นที่ทางการเกษตร และมีความทรุดโทรมเป็นอย่างมาก เป็นสังคมที่มีความหลากหลายทั้งการเกษตร การค้าขาย กลุ่มชาติพันธุ์ที่พบ คือ ไทยและจีน
ย่านชุมชนเก่า: ตลาดตาคลี
ที่อยู่: ตำบลตาคลี อำเภอตาคลี จังหวัดนครสวรรค์ ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: ตลาดตาคลี เป็นชุมชนตลาด และชุมชนรอบทางรถไฟ เทศบาลเมืองตาคลี จัดตั้งขึ้นตามพระราชกฤษฎีกาจัดตั้งเทศบาลตำบลตาคลี จังหวัดนครสวรรค์ พ.ศ. 2524 ต่อมาเทศบาลตำบลตาคลี ได้ยกฐานะเป็น เทศบาลเมืองตาคลี ตามประกาศกระทรวงมหาดไทย เมื่อวันที่ 8 กันยายน 2548 ที่ตั้งของชุมชนเมืองตาคลีนี้ตั้งอยู่ที่ราบระหว่างเขา มีเมืองอยู่ล้อมรอบภูเขา ทำให้น้ำไม่ท่วมเมือง มีตลาดเรือนแถว ยังคงมีวัสดุและรูปแบบโบราณให้เห็นอยู่ แต่มีการทรุดโทรมตามกาลเวลาและการซ่อมแซมจากวัสดุสมัยใหม่ ประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวไทยเชื้อสายจีน และประกอบอาชีพค้าขายส่วนใหญ่ขึ้นอยู่กับการพาณิชยกรรมและกิจกรรมการค้า
ย่านชุมชนเก่า: ตลาดพยุหะคีรี
ที่อยู่: ตำบลพยุหะ อำเภอพยุหะคีรี จังหวัดนครสวรรค์ ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: ตลาดพยุหะคีรี เป็นชุมชนตลาด และชุมชนริมน้ำ อำเภอพยุหะคีรี ประกาศตั้งเป็นอำเภอเมื่อ พ.ศ. 2437 ตามหลักฐานทางประวัติศาสตร์ เป็นทางเดินของกองทัพโบราณไม่ว่าจะเป็นเมืองสุโขทัยหรือกรุงศรีอยุธยาจะต้องยกทัพผ่านทางนี้เพราะเป็นศูนย์กลางระหว่างเมืองไชยนาทบุรี (จังหวัดชัยนาท) และเมืองหลวงพระบาง (จังหวัดนครสวรรค์) ซึ่งเป็นที่พักอย่างดีในสมัยนั้น และเดิมเป็นเมืองโบราณมีหน้าที่เก็บเงินส่วยอากร ซึ่งผู้มีหน้าที่เก็บเงินส่วยอากรชื่อ "หลวงภูมิ" เป็นเจ้าเมืองคนแรก ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบอยู่ห่างจากถนนสายหลัก มีบ้านเรือนโดยรอบมีการเปลี่ยนแปลงไปมาก แต่ยังคงรูปแบบเดิมอยู่ในส่วนของยุ้งฉาง เป็นชุมชนขนาดใหญ่ เน้นการค้าขายเป็นหลัก ประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวไทยเชื้อสายจีน
ย่านชุมชนเก่า: บ้านหนองบัว
ที่อยู่: ตำบลป่าคา อำเภอท่าวังผา จังหวัดน่าน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านหนองบัว เป็นชุมชนริมน้ำ ชุมชนกลุ่มอาชีพเฉพาะ ชุมชนโดยรอบโบราณสถาน และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวไทยลื้อที่สืบเชื้อสายมาจากเมืองล้า แคว้นสิบสองปันนา มลฑลยูนนาน ประเทศสาธารณรัฐประชาชนจีน ตำบลป่าคาจัดตั้งขึ้นตามพระราชบัญญัติลักษณะการปกครองท้องที่ พ.ศ. 2547 ต่อมาได้รับการจัดตั้งเป็นองค์การบริหารส่วนตำบล ตามประกาศกระทรวงมหาดไทย เมื่อวันที่ 23 กุมภาพันธ์ 2540 มีลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบลุ่มแม่น้ำน่านทางทิศเหนือของจังหวัดในอำเภอท่าวังผาและอำเภอปัว เป็นพื้นที่เกษตรกรรม ที่อุดมสมบูรณ์คำว่า "ท่าวังผา" บ่งบอกให้เห็นสภาพภูมิประเทศซึ่งมีลักษณะเป็น "วัง" อุดมด้วยปลานานาชนิด สองฝั่งแม่น้ำน่านขนาบด้วยหน้าผาสูงชัน สายน้ำสายนี้ในอดีตเคยเป็นเส้นทางขนส่งของป่า ภายในชุมชนเป็นเรือนไทยลื้อ ที่มีการประยุกต์ให้เป็น 2 ชั้น แต่ยังคงรักษารูปแบบเดิมไว้เป็นอย่างดี เป็นสังคมเกษตรกรรมชนบทยังมีการอนุรักษ์กิจกรรมประเพณีโบราณไว้ มีการพัฒนากลุ่มอาชีพขนาดเล็กของชุมชนเพื่อรองรับการท่องเที่ยว
ย่านชุมชนเก่า: บ้านหนองม่วง
ที่อยู่: ตำบลป่าคา อำเภอท่าวังผา จังหวัดน่าน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านหนองม่วง เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวไตเขิน เมื่อปี พ.ศ. 2310 มีพ่อหลวงแสน – แม่คำเอื้อย คำวัง เป็นผู้ริเริ่มปลูกบ้านขึ้นทางทิศตะวันตกของฝั่งหนองน้ำ ทางทิศตะวันตกของหมู่บ้านที่อยู่ปัจจุบัน (พ.ศ. 2555) ซึ่งมีต้นมะม่วงต้นใหญ่ขึ้นอยู่ริมขอบหนองน้ำต่อมาจึงตั้งชื่อหมู่บ้านว่า "บ้านหนองม่วง" ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบเกษตรกรรม มีหนองน้ำขนาดใหญ่ มีเรือนพักอาศัยสองชั้นใต้ถุนโล่ง มีการตีเกล็ดไม้ของฝาเรือนที่มีลักษณะโดดเด่น เป็นชุมชนขนาดเล็ก ที่มีการทำการเกษตรเป็นอาชีพหลัก
ย่านชุมชนเก่า: บ่อหลวง
ที่อยู่: ตำบลบ่อเกลือใต้ อำเภอบ่อเกลือ จังหวัดน่าน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ่อหลวง เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนกลุ่มอาชีพเฉพาะ บ้านบ่อหลวงตั้งอยู่หมู่ที่ 1 ตำบลบ่อเกลือใต้ อำเภอบ่อเกลือ จังหวัดน่าน อยู่ห่างจากอำเภอบ่อเหลือประมาณ 800 เมตร และห่างจากจังหวัดน่านประมาณ 108 กิโลเมตร เป็นหมู่บ้านเก่าแก่มีเนื้อที่ทั้งหมด 62.6 ตารางกิโลเมตร ประชากรส่วนใหญ่เป็นคนพื้นที่ราบ เรียกตัวเองว่า "คนเมือง" แหล่งท่องเที่ยว ได้แก่ วัดบ่อหลวง เป็นวัดที่สร้างขึ้นคู่กับหมู่บ้านบ่อหลวงบ่อเกลือสินเธาว์บนภูเขา จำนวน 2 บ่อ บ้านบ่อหลวงมีวัฒนธรรมประเพณีที่สำคัญ ได้แก่ ประเพณีสงกรานต์ ประเพณีลอยกระทง ประเพณีจุดบั้งไฟ เป็นต้น ลักษณะภูมิประเทศเป็นแอ่งภูเขาขนาบ 2 ด้าน มีป่าไม้ธรรมชาติอุดมสมบูรณ์ มีอาคารไม้ขนาดเล็กหลังคามุงจาก เป็นสถานที่ใช้ในการผลิตเกลือมาตั้งแต่สมัยโบราณ และการผลิตเกลือเป็นอาชีพหลักของชุมชน และมีการค้าขายสินค้าการเกษตรบ้าง
ย่านชุมชนเก่า: ทุ่งช้าง
ที่อยู่: ตำบลทุ่งช้าง อำเภอทุ่งช้าง จังหวัดน่าน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: ทุ่งช้าง เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวไทยลื้อ อำเภอทุ่งช้างแต่เดิมเป็นบริเวณที่เรียกว่าแขวงขุนน่าน ต่อมาในปีพ.ศ. 2457 ได้ยกฐานะเป็นอำเภอ ชื่อว่าอำเภอและตามตำบลที่ตั้งของที่ว่าการอำเภอในปี พ.ศ. 2504 ได้เปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอทุ่งช้างและย้ายที่ว่าการอำเภอไปอยู่ที่ตำบลทุ่งช้างจนถึงปัจจุบัน ลักษณะภูมิประเทศเป็นภูเขาสูงสลับซับซ้อนพื้นที่เป็นภูเขาถึงร้อยละ 90 อากาศร้อนจัดในฤดูร้อน หนาวจัดในฤดูหนาวและฝนตกชุกในฤดูฝน มีเรือนไม้สองชั้นใต้ถุนโล่งแบบไทยลื้อ โดยมากมีการปรับเปลี่ยนวัสดุตามกาลเวลา แต่ยังคงมีความโดดเด่นที่ผนังและรูปทรงหลังคาลักษณะสังคมชนบทที่มีความเจริญในระดับหนึ่ง ซึ่งเกิดจากอาณาเขตติดกับ สปป.ลาว ทำให้เกิดการเดินทางค้าขายเป็นจำนวนมาก
ย่านชุมชนเก่า: บ้านห้วยหยวก
ที่อยู่: ตำบลแม่ขะนิง อำเภอเวียงสา จังหวัดน่าน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านห้วยหยวก เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวมลาบลี โดยสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ได้เสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมหมู่บ้านชนเผ่ามลาบุรี เมื่อปี พ.ศ. 2549 โดยมีแนวพระราชดำริเสริมสร้างคุณภาพชีวิตชนเผ่ามลาบุรีหรือตองเหลืองให้ดีขึ้น ในเรื่องศักดิ์ศรีของความเป็นมนุษย์และสิทธิเสรีภาพ ส่งเสริมการศึกษาให้แก่บุตรหลานเข้าศึกษาต่อตั้งแต่ประถมและมัธยมการดูแลสุขอนามัย รวมถึงอนุรักษ์สืบสานขนบธรรมเนียมประเพณี และวัฒนธรรมของชนเผ่าแบบดั้งเดิมให้คงอยู่สืบไป ลักษณะภูมิประเทศเป็นเทือกเขาสูง มีเรือนพักอาศัยขนาดเล็กทำจากไม้ไผ่ มีจุดเด่นที่การสานลายของประตูบ้านที่ทำจากไผ่ เป็นสังคมขนาดเล็ก ประกอบอาชีพหาของป่า และรับจ้างทั่วไป ทำนา ทำไร่
ย่านชุมชนเก่า: บ้านปากนาย
ที่อยู่: ตำบลนาทะนุง อำเภอนาหมื่น จังหวัดน่าน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านปากนาย เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนริมน้ำ เดิมเป็นหมู่บ้านริมแม่น้ำน่านหลังการสร้างเขื่อนสิริกิติ์ ชาวบ้านอพยพมาจากหลายแห่งหมู่บ้านปากนายได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของอ่างเก็บน้ำเหนือเขื่อน ซึ่งมีลักษณะเหมือนทะเลสาบขนาดใหญ่ ลักษณะภูมิประเทศเป็นชุมชนริมน้ำขนาดใหญ่มีภูเขาขนาดใหญ่โดยรอบ มีกลุ่มเรือนแพ ที่มีการประกอบกิจกรรมหลากหลาย อาทิ ที่พักอาศัย ร้านค้า ที่พักนักท่องเที่ยว ชาวบ้านปากนายประกอบอาชีพประมง มีแพร้านอาหาร และห้องพักมีความเป็นอยู่อย่างเรียบง่ายและมีการพึ่งพาอาศัยกันอย่างมาก
ย่านชุมชนเก่า: ศรีโคมคำ
ที่อยู่: ตำบลเวียง อำเภอเมืองพะเยา จังหวัดพะเยา ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: ศรีโคมคำ เป็นชุมชนตลาด ชุมชนริมน้ำ และชุมชนโดยรอบโบราณสถาน โดยพบกลุ่มชาติพันธุ์ในชุมชน คือ จีนฮ่อ ไทยลื้อ ลาหู่ ม้ง เมี่ยน ลีซู และอาข่า วัดศรีโคมคำเป็นวัดที่สร้างขึ้นภายหลังจากการก่อสร้างพระเจ้าตนหลวง ตัววิหารหลังเดิมไม่ปรากฏหลักฐานแน่ชัดว่าผู้ใดสร้าง เนื่องจากเมืองพะเยามีการอพยพผู้คนจากภัยสงคราม ทำให้ตัวเมืองถูกปล่อยร้าง จนกระทั่งมีการฟื้นฟูเมืองขึ้นมาใหม่หลังยุคกรุงธนบุรีและรัตนโกสินทร์ ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบตั้งอยู่ทิศตะวันออกของกว๊านพะเยา ภายในชุมชนมีเรือนไม้สองชั้นที่มีการปรับปรุงเปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลา แต่ยังคงมีลักษณะเด่นจากฝาผนังและรูปทรงหลังคา เป็นกลุ่มสังคมเมืองขนาดเล็กมีความเป็นอยู่อย่างเรียบง่าย ลักษณะเศรษฐกิจเป็นแบบผสมผสานระหว่างการค้าขายรายย่อยกับรูปแบบการค้าแบบใหม่
ย่านชุมชนเก่า: ท่ากว๊าน
ที่อยู่: ตำบลเวียง อำเภอเมืองพะเยา จังหวัดพะเยา ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: ท่ากว๊าน เป็นชุมชนตลาด ชุมชนริมน้ำ และชุมชนกลุ่มอาชีพเฉพาะ โดยพบกลุ่มชาติพันธุ์ในชุมชน คือ จีนฮ่อ ไทยลื้อ ลาหู่ ม้ง เมี่ยน ลีซู และอาข่า เป็นชุมชนที่มีการย้ายถิ่นฐานของชุมชนร่องไฮมาอยู่ที่ท่ากว๊าน และประกอบอาชีพทำนาเลี้ยงสัตว์ ต่อมามีประชากรเริ่มอพยพมาจากบ้านกาดเมฆ อำเภอเมือง จังหวัดลำปาง มาทำมาหากินตั้งถิ่นฐาน โดยการนำเอาวัฒนธรรมการตีมีดมาด้วย จนทำให้เป็นอาชีพของชาวบ้านร่องไฮ ซึ่งประชากรที่อพยพมาจากลำปาง เริ่มมาเมื่อปี พ.ศ. 2458 ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบ ตั้งอยู่ทิศตะวันออกเฉียงใต้ของกว๊านพะเยา ปัจจุบันสภาพแวดล้อมของชุมชนโดยรวมมีการเปลี่ยนแปลงไปมาก แต่ยังคงมีเรือนแถวไม้ขนาดเล็กหลงเหลืออยู่ในตรอกซอกซอยซึ่งห่างไกลจากถนนหลัก เขตเมืองสมัยใหม่ทั้งบ้านพักค้าขายอาคารทางราชการ แหล่งเศรษฐกิจที่ทันสมัยของอำเภอ
ย่านชุมชนเก่า: หนองระบู
ที่อยู่: ตำบลเวียง อำเภอเมืองพะเยา จังหวัดพะเยา ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: หนองระบู เป็นชุมชนตลาด และชุมชนริมน้ำ โดยพบกลุ่มชาติพันธุ์ คือ จีนฮ่อ ไทยลื้อ ลาหู่ ม้ง เมี่ยน ลีซู และอาข่า เป็นศูนย์กลางของตลาดการแลกเปลี่ยนสินค้าของเมืองพะเยามานาน เป็นเส้นทางหลักในการเดินทางของเมืองพะเยา ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบ ถูกขนาบด้วยกว๊านพะเยาทางฝั่งซ้าย และถนนพหลโยธินทางฝั่งขวา มีเรือนแถวไม้สองชั้น ชั้นล่างเพื่อการค้าขาย ชั้นบนเพื่อพักอาศัย ลักษณะเด่นที่รูปแบบของฝาผนัง และราวระเบียงที่มีความสวยงาม รวมถึงบ้านบางหลังยังคงใช้รั้วไม้แบบโบราณอยู่ เป็นชุมชนเศรษฐกิจที่เป็นศูนย์กลางของจังหวัดในหลาย ๆ ด้าน มีการเตรียมการพัฒนาเป็นศูนย์กลางด้านการรักษาโรคด้วยสมุนไพร
ย่านชุมชนเก่า: ภูกามยาว
ที่อยู่: ตำบลดงเจน อำเภอภูกามยาว จังหวัดพะเยา ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: ภูกามยาว เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนกลุ่มอาชีพเฉพาะ ชุมชนโดยรอบโบราณสถาน และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวจีนฮ่อ ไทยลื้อ ลาหู่ ม้ง เมี่ยน ลีซู และอาข่า ในสมัยพ่อขุนงำเมือง "เมืองภูกามยาว" เคยมีเอกราชสมบูรณ์ มีกษัตริย์ปกครองปรากฏตามตำนานเมืองพะเยา และได้ถูกรวมกับอาณาจักรล้านนาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2386 ลักษณะภูมิประเทศของชุมชนคือ ตั้งอยู่บนที่ราบ ส่วนวัดสำคัญทั้งสองแห่งตั้งอยู่บนเนินเขาสูง ลักษณะชุมชนมีการปลูกสร้างบ้านเรือนกระจายตัว โดยมีวัดเป็นศูนย์กลางชุมชน ลักษณะเรือนเป็นเรือนไม้ขนาดเล็ก ชุมชนชนบทขนาดเล็กมีการทำการเกษตรเป็นส่วนใหญ่ และค้าขายรายย่อยอีกส่วนหนึ่ง
ย่านชุมชนเก่า: วังกรด
ที่อยู่: ตำบลวังกรด อำเภอเมืองพิจิตร จังหวัดพิจิตร ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: วังกรด เป็นชุมชนตลาด ชุมชนริมน้ำ ชุมชนโดยรอบทางรถไฟ และชุมชนความทรงจำ ตลาดวังกรดตั้งอยู่ริมแม่น้ำน่าน อยู่ห่างจากตัวเมืองพิจิตรประมาณ 10 กิโลเมตรเท่านั้น เดิมชื่อ "บ้านวังกลม" และเปลี่ยนเป็น "วังกรด" ตามชื่อสถานีรถไฟ ตลาดวังกรดเป็นตลาดที่เกิดจากการเป็นชุมทางของการเดินทางที่สำคัญ คือการเกิดของทางรถไฟสายเหนือ "และสถานีรถไฟบ้านวังกลม" ในปี พ.ศ. 2451 เกิดการสร้างตลาดขึ้น เป็นชุมชนค้าขายโดย "หลวงประเทืองคดี" จากวันนั้นตลาดวังกรด จึงกลายเป็นศูนย์กลางทางการค้าขายแหล่งใหญ่ของจังหวัดพิจิตร เรียกได้ว่า "เศรษฐกิจการค้าดีมากกว่าในเมืองพิจิตรเสียอีก" นอกจากนี้วังกรดยังมีประวัติศาสตร์ความทรงจำในเหตุการณ์สำคัญที่เกี่ยวเนื่องกับโฮจิมินห์ ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบริมแม่น้ำ มีตลาดโบราณเรือนไม้ ที่ยังคงสภาพดั้งเดิมให้เห็นอยู่ ผู้คนในชุมชนส่วนใหญ่ประกอบอาชีพค้าขายเป็นหลัก เป็นศูนย์กลางการซื้อขายแลกเปลี่ยนตั้งแต่อดีต
ย่านชุมชนเก่า: ท่าฬ่อ
ที่อยู่: ตำบลท่าฬ่อ อำเภอเมืองพิจิตร จังหวัดพิจิตร ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: ท่าฬ่อ เป็นชุมชนตลาด ชุมชนริมน้ำ ชุมชนโดยรอบทางรถไฟ และชุมชนความทรงจำ ชาวท่าฬ่อส่วนใหญ่มีเชื้อสายชาวจีนไหหลำ ที่คนรุ่นปู่ รุ่นพ่อ เป็นชาวจีนมาจากเกาะไหหลำ ข้ามน้ำข้ามทะเลเข้ามาตั้งถิ่นฐาน ทำมาค้าขายเป็นจำนวนมาก ก่อให้เกิดการทำธุรกิจการค้าขยายตัว มีตลาดร้านค้าถึง 2 แห่ง คือ ตลาดใต้ และตลาดเหนือ มีทั้งร้านตัดเสื้อผ้า ร้านถ่ายรูป ช่างไม้ ช่างบัดกรี ร้านอาหารข้าวมันไก่ ซาลาเปาหมูสับเห็ดหอม มีร้านตัดผมที่มีพัดลมแผ่นผ้าใบปักลวดลายสวยงาม เดินเร่ขายปลาเค็มชั้นหนึ่งประเภทปลากุเลา และปลาสละเค็มกลิ่นหอม มีโรงสี 2 โรง และโรงเลื่อย 1 โรง จนทำเศรษฐกิจท่าฬ่อเฟื่องฟูมาช้านาน มีชื่อเสียงโด่งดัง มีทั้งสถานีรถไฟ ท่าน้ำโรงเรียนภาษาจีน และศูนย์กลางการขนส่งในระดับตำบลชั้นนำ ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบริมแม่น้ำ มีอาคารเรือนไม้ที่กระจายไปในพื้นที่ที่ลึกไปจากแนวถนนสายหลัก เป็นตลาดโบราณเป็นศูนย์กลางทางการค้าในอดีต เเละเริ่มซบเซาลงไปเมื่อมีตัดถนนเพิ่มมากขึ้น การเดินทางหรือขนส่งทางน้ำลดลง
ย่านชุมชนเก่า: ตลาดบางมูลนาก
ที่อยู่: ตำบลบางมูลนาก อำเภอบางมูลนาก จังหวัดพิจิตร ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: ตลาดบางมูลนาก เป็นชุมชนตลาด ชุมชนริมน้ำ ชุมชนโดยรอบทางรถไฟ และชุมชนความทรงจำ ชุมชนตลาดบางมูลนากเป็นศูนย์การค้ามาหลายชั่วคน ส่วนใหญ่เป็นการค้าขนาดเล็ก และขนาดกลางซื้อมาขายไปเป็นหลัก จะมีประเภทที่เป็นอุตสาหกรรมยุคบุกเบิก ได้แก่ โรงเลื่อย โรงสี และโรงน้ำแข็งส่วนบริเวณรอบนอกออกไปก็เป็นชุมชนเกษตรที่กว้างใหญ่ไพศาล และยืนยงจนทุกวันนี้ ในอดีตเคยเป็นเมืองภูมิมาก่อน ซึ่งมีทำการอยู่ที่บ้านหนองเต่า ตำบลภูมิ จากคำเล่ากันต่อ ๆ มาแต่โบราณว่า มีพระธรรมยาเป็นผู้ว่าราชการเมืองสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นหรือสมัยอยุธยาก็ได้ ปัจจุบันมีผู้สร้างศาลพระธรรมยาที่วัดหนองเต่า ตำบลภูมิ มีคนนับถือกันมาก และมีคนบนบานศาลกล่าวกันอยู่เสมอ ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบลุ่มติดแม่น้ำน่าน มีบ้านเรือนโดยรอบมีการเปลี่ยนแปลงไปมาก แต่ยังคงเห็นสภาพเดิมในตลาดและพื้นที่ใกล้เคียง เป็นชุมชนโบราณขนาดใหญ่มีการทำการเกษตรควบคู่กับการค้าขาย
ย่านชุมชนเก่า: ตลาดตะพานหิน
ที่อยู่: ตำบลตะพานหิน อำเภอตะพานหิน จังหวัดพิจิตร ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: ตลาดตะพานหิน เป็นชุมชนตลาด ชุมชนริมน้ำ และชุมชนโดยรอบทางรถไฟ เป็นชุมชนพาณิชยกรรมขนาดใหญ่และเก่าแก่แห่งหนึ่งของ จังหวัดพิจิตร โดยตั้งอยู่ระหว่างแม่น้ำน่านทางทิศตะวันตก และสถานีรถไฟตะพานหินในด้านทิศตะวันออก ประกอบด้วยกลุ่มอาคารพาณิชยกรรมที่เป็นเรือนแถวไม้ สลับกับตึกแถวในรูปแบบสถาปัตยกรรมยุคโมเดิร์น กระจายตัวอยู่ระหว่างแนวตะวันออก-ตกของแม่น้ำน่าน และสถานีรถไฟตะพานหิน เป็นชุมชนย่านการค้าที่สำคัญที่สุดของอำเภอ ตะพานหิน ที่รวมสินค้าหลากหลายประเภท ได้แก่ ร้านค้าปลีก ร้านขายทอง ตลาดสด เป็นต้น
ย่านชุมชนเก่า: ตรอกกล้าตะพานหิน
ที่อยู่: ตำบลตะพานหิน อำเภอตะพานหิน จังหวัดพิจิตร ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: ตรอกกล้าตะพานหิน เป็นชุมชนเกษตรกรรรม ชุมชนกลุ่มอาชีพเฉพาะ และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวไทยพื้นถิ่น ไทยเชื้อสายจีน และลาวพวน อำเภอตะพานหินตั้งอยู่ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำน่าน ห่างจากตัวเมืองจังหวัดพิจิตรไปทางทิศใต้ประมาณ 28 กิโลเมตรที่มาของชื่อ "ตะพานหิน" สืบเนื่องมาจากเดิมมีหินดานขวางอยู่กลางแม่น้ำน่านเหนือตะพานหินขึ้นไปประมาณ 1 กิโลเมตร ตรงที่ทำการประปาส่วนภูมิภาค อำเภอตะพานหินในปัจจุบันลักษณะของหินดานนี้จะเห็นได้เฉพาะฤดูแล้งขณะน้ำลด เป็นหินดานที่ยื่นจากฝั่งตะวันออกและขวางแม่น้ำน่านเกือบจรดถึงฝั่งตะวันตก เหลือช่วงน้ำลึกไว้เพียงเล็กน้อยพอที่เรือขนาดเล็กจะแล่นผ่านไปมาได้ ลักษณะคล้ายสะพานหิน ชุมชนตรอกกล้าตะพานหินมีอาชีพดั้งเดิมคือ เป็นย่านลิเก ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบติดแม่น้ำ มีบ้านไม้ขนาดเล็กมีลักษณะทางสถาปัตยกรรมพื้นถิ่น ที่สร้างตามธรรมเนียมแบบดั้งเดิม มีสภาพทรุดโทรมตามกาลเวลา มีการปรับปรุงและเปลี่ยนให้เหมาะสมตามสภาพการอยู่อาศัยของแต่ละหลัง ลักษณะของสังคมและความเป็นอยู่เป็นชุมชนแบบชนบท มีอาชีพทางการเกษตรเป็นส่วนใหญ่
ย่านชุมชนเก่า: ชุมชนชาวแพ
ที่อยู่: ตำบลในเมือง อำเภอเมืองพิษณุโลก จังหวัดพิษณุโลก ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: ชุมชนชาวแพ เป็นชุมชนริมน้ำที่ตั้งอยู่ทางด้านฝั่งทิศใต้ของแม่น้ำน่าน ชุมชนเป็นบ้านเรือนที่อยู่อาศัยอยู่ในแม่น้ำเจ้าพระยา มีลักษณะเป็นบ้านเรือนแพ ประกอบด้วยเรือนหลักและเรือนเล็ก ซึ่งเป็นที่ประกอบอาหารและห้องน้ำ ปัจจุบันหลงเหลือน้อย เดิมเป็นศูนย์กลางการค้าระหว่าง อำเภอต่าง ๆ ของจังหวัดพิษณุโลก สินค้าที่นำมาขายมีข้าว สัตว์ป่า และของป่า ปัจจุบันเป็นย่านการค้าและตลาดสด
ย่านชุมชนเก่า: ท่ามะปราง
ที่อยู่: ตำบลท่ามะปราง อำเภอเมืองพิษณุโลก จังหวัดพิษณุโลก ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: ท่ามะปราง เป็นชุมชนตลาด และชุมชนริมน้ำ ก่อตั้งมาเมื่อประมาณ 230-250 ปี ที่ผ่านมา เดิมชื่อ หมู่บ้านทับปราง และเปลี่ยนมาเป็นท่ามะปราง เพราะบริเวณหมู่บ้านตั้งอยู่ใกล้ลำคลอง ซึ่งมีต้นมะปรางขึ้นอยู่รอบ ๆ โดยผู้คนบริเวณนั้นจะทำท่าน้ำเพื่อใช้ในชีวิตประจำวัน จึงได้เปลี่ยนมาใช้ชื่อท่ามะปราง เป็นเส้นทางคมนาคมสำคัญในสมัยประวัติศาสตร์จึงเป็นแหล่งรวมของทั้งผู้คนและสรรพสินค้าต่าง ๆ นอกจากกลุ่มชาวไทยแล้ว ยังมีกลุ่มชาวจีนและแขกอิสลามที่อพยพย้ายถิ่นฐานเข้ามาค้าขาย ทำมาหากินปะปนกันอยู่ด้วย ลักษณะภูมิประเทศตั้งอยู่ริมฝั่งตะวันตกของแม่น้ำน่าน เป็นพื้นที่อยู่ในย่านการค้าเก่าโบราณ มีพระปรางค์ขนาดย่อมคล้ายวัดพระศรีรัตนมหาธาตุฯ ภายในวัดท่ามะปราง บ้านเรือนส่วนใหญ่เป็นรูปแบบสมัยปัจจุบัน คงเหลือบ้านไม้เก่าริมน้ำอยู่จำนวนไม่มากนัก อาชีพส่วนใหญ่คือค้าขาย และรับจ้างทั่วไป
ย่านชุมชนเก่า: ตาปะขาวหาย
ที่อยู่: ตำบลหัวรอ อำเภอเมืองพิษณุโลก จังหวัดพิษณุโลก ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: ตาปะขาวหาย เป็นชุมชนกลุ่มอาชีพเฉพาะ ชุมชนริมน้ำ ชุมชนความทรงจำ และชุมชนโดยรอบโบราณสถาน เดิมเรียกว่าบ้านเตาไห เป็นแหล่งผลิตเครื่องปั้นดินเผาประเภทไห จึงเรียกว่า บ้านเตาไห ผลิตส่งออกขายภายในประเทศและต่างประเทศ พบหลักฐานเครื่องปั้นดินเผาที่วัดจุฬามณี และที่อ่าวไทยในซากเรือสำเภาล่ม เป็นหลักฐานสำคัญ แต่ปัจจุบันเรียกบ้านตาปะขาวหาย ลักษณะภูมิประเทศ เป็นชุมชนโบราณตั้งอยู่สองฟากฝั่งแม่น้ำน่าน แต่เดิมมีวัดโบราณหลายแห่งแต่ถูกทำลายจนหมด มีวัดตาปะขาวหาย เป็นวัดโบราณที่หลงเหลืออยู่ โดยมีวิหารและพระพุทธรูปองค์ประธาน เป็นสถาปัตยกรรมสมัยอยุธยา และมีเตาเผาโบราณบริเวณริมฝั่งแม่น้ำน่าน ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม และเครื่องปั้นดินเผา
ย่านชุมชนเก่า: ปากพิงตะวันตก
ที่อยู่: ตำบลงิ้วงาม อำเภอเมืองพิษณุโลก จังหวัดพิษณุโลก ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: ปากพิงตะวันตก เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนความทรงจำ เป็นพื้นที่ที่มีเหตุการณ์สำคัญทางประวัติศาสตร์หลายเหตุการณ์ เช่น ศึกอะแซหวุ่นกี้ ศึกสงคราม 9 ทัพ รวมทั้งเป็นชุมชนที่ปรากฏอยู่ในประวัติศาสตร์เรื่องการรบของพระเจ้าตากสิน เป็นที่ตั้งของกองทัพ ในสมัยที่พระเจ้าตากสินรบกับพม่า ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบลุ่ม มีคลองชลประทานผ่านหมู่บ้าน และมีแม่น้ำน่านไหลผ่านหมู่บ้าน พื้นที่เหมาะแก่การทำการเกษตร บ้านเรือนเป็นรูปแบบสมัยใหม่ตั้งกระจายอยู่ทั่วชุมชน มีบ้านไม้เก่ายกใต้ถุนสูงอยู่บริเวณทิศเหนือของชุมชนประมาณ 10 หลังคาเรือน ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม มีภูมิปัญญาด้านการรักษาโรค  เช่น พ่นฝีคางทูม พ่นป่วง พ่นตาแดง นมหลง งาแซง และมีดสับเส้น
ย่านชุมชนเก่า: บ้านใหม่
ที่อยู่: ตำบลวัดพริก อำเภอเมืองพิษณุโลก จังหวัดพิษณุโลก ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: บ้านใหม่ เป็นชุมชนตลาด และชุมชนริมน้ำ เดิมชื่อบ้านทราย มีอาณาเขตกว้างขวางมาก อยู่ในตำบลวังน้ำคู้ เดิมบริเวณนั้นเป็นป่า มีประชากรอาศัยอยู่เล็กน้อย ต่อมามีผู้คนจากที่อื่นอพยพเข้ามาทำการค้าขายพืชไร่กับหมู่บ้านใกล้เคียง จึงทำให้มีตลาดเจริญรุ่งเรืองมาก ต่อมาทางราชการได้ใช้วัดเหนือและวัดบางทรายแบ่งเขต ปรากฏว่าตำบลวังน้ำคู้ได้ส่วนหนึ่งของตลาด ด้านตำบลวัดพริกได้ตลาดเกือบทั้งหมด จึงตั้งชื่อหมู่บ้านว่า ตลาดบ้านใหม่ ต่อมาชื่อกร่อนลงเหลือเพียงบ้านใหม่ อยู่ห่างจากตัวเมืองพิษณุโลกประมาณ 20 กิโลเมตร เป็นพื้นที่ย่านการค้า พาณิชยกรรม มีตลาดบ้านใหม่ที่เป็นอาคารไม้เก่าโบราณ ลักษณะเป็นเรือนแถวชั้นเดียวตลอดแนว และมีเรือนใหม่เก่าริมคลอง ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพค้าขาย และเกษตรกรรม
ย่านชุมชนเก่า: พรหมพิราม
ที่อยู่: ตำบลพรหมพิราม อำเภอพรหมพิราม จังหวัดพิษณุโลก ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: พรหมพิราม เป็นชุมชนตลาด เป็นชุมชนที่ทอดตัวขนานทางรถไฟในทิศตะวันออก และขนานกับแม่น้ำน่านทางทิศตะวันตก ที่เจริญขึ้นมาจากการเป็นชุมทางการค้าขายระหว่างพื้นที่ภาคเหนือและภาคกลางในอดีต จากลักษณะทางภูมิศาสตร์ที่มีเส้นทางคมนาคมได้หลากหลายเช่นนี้ ทำให้ชุมชนพรหมพิราม เกิดเป็นเมืองที่เจริญเติบโตขึ้นตามลำดับ ภายในชุมชนประกอบด้วย กลุ่มอาคารแถวไม้สูงสองชั้นที่มีความหนาแน่น ขนาบด้วยแม่น้ำน่านและทางรถไฟ โดยเกิดเป็นชุดห้องแถวขนานตลอดเส้นถนนที่เชื่อมระหว่างแม่น้ำกับทางรถไฟเป็นย่านการค้าที่สำคัญระดับอำเภอ เป็นศูนย์กลางการบริการและการให้บริการสินค้าหลากหลายชนิด อาทิ ตลาดสด และร้านค้าปลีก
ย่านชุมชนเก่า: นครไทย
ที่อยู่: ตำบลนครไทย อำเภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: นครไทย เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนความทรงจำ และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวม้ง โดยมีชนเผ่าม้งอาศัยอยู่บนพื้นที่อุทยานภูหินร่องกล้า พบข่าวความเคลื่อนไหวของชนเผ่าม้งในพื้นที่ชุมชนตำบลนครไทย ลักษณะภูมิประเทศมีสภาพพื้นที่ทางทิศเหนือของตำบลเป็นภูเขา เป็นที่ราบสูงทางเหนือแล้วลาดลงมาทางใต้ ซึ่งเป็นที่ราบลุ่ม และมีแม่น้ำแควน้อยเป็นแนวเขตตำบล พื้นที่บางแห่งเป็นลุ่มน้ำมีน้ำท่วมประจำทุกปี ภายในชุมชนมีบ้านเรือนที่มีลักษณะเป็นบ้านไม้สองชั้นยกใต้ถุน แสดงให้เห็นการใช้ประโยชน์ของอาคาร ที่สัมพันธ์กับวิถีชีวิตและกิจกรรมที่เกี่ยวเนื่องกับภาคเกษตร ได้แก่ สวน ยุ้งข้าว พื้นที่อำเภอนครไทยเคยเป็นหนึ่งในฐานที่ตั้งหลักของพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย โดยเฉพาะบริเวณอุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า ซึ่งมีโรงเรียนการเมืองการทหารที่เป็นศูนย์กลางของพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย ปัจจุบันเป็นชุมชนหมู่บ้านของกลุ่มม้งที่เป็นสหายปฏิวัติเดิม อยู่บนที่สูง ซึ่งเป็นที่จัดสรรให้อยู่หลังจากมีการมอบตัวของพรรคคอมมิวนิสต์
ย่านชุมชนเก่า: บ้านสะเดียง
ที่อยู่: ตำบลสะเดียง อำเภอเมืองเพชรบูรณ์ จังหวัดเพชรบูรณ์ ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: บ้านสะเดียง เป็นชุมชนเกษตรกรรม เดิมเขียนว่า เสดียง เป็นหมู่บ้านเก่าแก่ ประมาณ 700 ปี มีมาพร้อม ๆ กับสมัยสุโขทัย ตำบลสะเดียงตั้งชื่อตามชื่อของสายเสดียง ซึ่งหมายถึง หวายเส้น ที่มีขนาดยาว ชาวบ้านนำมาจากป่าเพื่อถวายพระสำหรับใช้เป็นราวตากผ้าของพระสงฆ์ เป็นชุมชนพื้นเมืองโบราณดั้งเดิมของเพชรบูรณ์ มีภาษา วัฒนธรรม ประเพณี ที่โดดเด่นเป็นอัตลักษณ์ของตัวเอง ลักษณะภูมิประเทศ ตั้งอยู่ทางด้านทิศตะวันตกของตัวเมืองเพชรบูรณ์ มีถนนบุรกรรมโกวิทผ่านกลางชุมชน วิ่งเป็นแนวตะวันออก-ตะวันตก ภายในชุมชนมีบ้านเรือนส่วนใหญ่เป็นบ้านไม้โบราณหลงเหลืออยู่เป็นจำนวนมาก ทั้งในส่วนของร้านค้า และบ้านพักอาศัยทั่วไป ตลอดแนวถนนในชุมชน อาชีพหลัก คือ ทำนา ทำสวน ทำไร่ และอาชีพเสริม คือรับจ้างทั่วไป
ย่านชุมชนเก่า: หล่มเก่า
ที่อยู่: ตำบลหล่มเก่า อำเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: หล่มเก่า เป็นชุมชนตลาด โดยมีถนนรณกิจปรีชาเป็นถนนสายสำคัญของเมืองหล่ม ที่ท้ายถนน คือ แม่น้ำป่าสัก มีท่าน้ำไว้สำหรับขนสินค้าที่มาทางเรือขึ้นฝั่ง เพื่อเอามาค้าขายแลกเปลี่ยนกันที่ตลาดนายหมายนายสง่า ซึ่งเป็นตลาดดั้งเดิมของหล่มสัก มีมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2480 และบริเวณย่านเศรษฐกิจแห่งนี้ก็มีตรอกสำคัญตรอกหนึ่ง ชื่อ ตรอกโรงยา เป็นตรอกที่คนไทยเชื้อสายจีนสมัยก่อนจะมานั่งสูบยาฝิ่นกันที่นี่ เพราะเชื่อว่าจะช่วยรักษาอาการปวดท้องได้ เป็นพื้นที่อยู่ในเทศบาลหล่มเก่า ลักษณะสภาพแวดล้อมเป็นถนนเก่าแก่โบราณ พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นย่านพาณิชยกรรม เป็นตลาดโบราณมีห้องแถวไม้ 2 ชั้นเก่า อายุกว่า 100 ปี อยู่ตลอดสองฝั่งถนน ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพค้าขาย
ย่านชุมชนเก่า: ศรีเทพ
ที่อยู่: ตำบลศรีเทพ อำเภอศรีเทพ จังหวัดเพชรบูรณ์ ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: ศรีเทพ เป็นชุมชนความทรงจำ และชุมชนที่อยู่โดยรอบโบราณสถาน ซากเมืองโบราณนี้ถูกพบครั้งแรกในขณะที่สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพเดินทางไปตรวจราชการมณฑลเพชรบูรณ์ ใน พ.ศ. 2448 ลักษณะของเมืองโบราณมีคูน้ำและกำแพงดินขนาดใหญ่มากล้อมรอบ เป็นรูปวงกลมซ้อนกันอยู่ 2 วง ซึ่งสันนิษฐานกันว่าแนวคูเมือง กำแพงเมืองที่ซ้อนกันนั้น จะเป็นการขยายตัวของชุมชนในภายหลัง เป็นพื้นที่ชุมชนอยู่ทางด้านทิศตะวันตกของอุทยานประวัติศาสตร์ศรีเทพ บ้านเรือนส่วนใหญ่เป็นรูปแบบสมัยใหม่ ปลูกกระจายอยู่ทั้งพื้นที่ของชุมชน ไม่พบบ้านเรือนรูปแบบโบราณหลงเหลืออยู่ ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพค้าขายและรับจ้างทั่วไป
ย่านชุมชนเก่า: บ้านม้งเข็กน้อย
ที่อยู่: ตำบลเข็กน้อย อำเภอเขาค้อ จังหวัดเพชรบูรณ์ ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: บ้านม้งเข็กน้อย เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวม้ง ที่ได้อพยพเข้ามาอยู่ ในเขต 3 จังหวัด เมื่อประมาณ 70 ปีมาแล้ว โดยชาวเขาชุดแรกอพยพมาจากอำเภอปัว จังหวัดน่าน ผ่านมาทางอำเภอเด่นชัย จังหวัดแพร่ และลงมาทางอำเภอตะพานหิน จังหวัดพิจิตร แล้วเดินทางมาตั้งถิ่นฐานในจังหวัดเพชรบูรณ์ ลักษณะภูมิประเทศ ตั้งอยู่บนเนินเขาสูง ใกล้เคียงกับบริเวณ ภูทับเบิก เขาค้อ และทุ่งแสลงหลวง เป็นหมู่บ้านม้งที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย มีรูปแบบบ้านเรือนแบบชาวม้งดั้งเดิม สลับกับบ้านไม้ทั้งหนึ่งและสองชั้น ตั้งอยู่กันเป็นกลุ่มภายในชุมชน ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพการเกษตร และผ้าปักลาย
ย่านชุมชนเก่า: บ้านแม่คำมีท่ามีล้อ
ที่อยู่: ตำบลแม่คำมี อำเภอเมืองแพร่ จังหวัดแพร่ ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านแม่คำมีท่ามีล้อ เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวกะเหรี่ยง ยองมลาบรี ม้ง ลีซู และอาข่า เป็นชุมชนโบราณขนาดเล็ก มีจุดเด่นคือ มีแม่น้ำผ่านกลางชุมชน ซึ่งโดยทั่วไปแม่น้ำจะผ่านด้านเดียว ในชุมชนมีแนวกำแพงโบราณอยู่ และยังพบภาชนะดินเผามากมายที่มีลักษณะคล้ายที่เวียงสองและเวียงเทพ ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบมีแม่น้ำแม่คำมีผ่านกลางชุมชน มีเรือนไม้ใต้ถุนสูง ชั้นล่างต่อเติมเป็นแบบก่ออิฐฉาบปูน ยังคงหลงเหลือบางหลังที่มีการรักษารูปแบบการใช้ต้นไม้เป็นแนวรั้วบ้าน เป็นชุมชนขนาดเล็ก พื้นที่ใกล้ถนนจะทำการค้าขายเป็นหลัก ส่วนพื้นที่ด้านหลังทำการเกษตรเป็นหลัก ไม่มีการใช้งานการขนส่งทางน้ำ