pythainlp/thai-open-data-go-th huggingface dataset:
ย่านชุมชนเก่า: บ้านทุ่งโฮ้ง
ที่อยู่: ตำบลทุ่งโฮ้ง อำเภอเมืองแพร่ จังหวัดแพร่ ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านทุ่งโฮ้ง เป็นชุมชนกลุ่มอาชีพเฉพาะ ชุมชนโดยรอบโบราณสถาน และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวไทยพวนที่อพยพมาจากเมืองพวน แขวงเมืองเชียงราย สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว ประมาณ พ.ศ. 2360-2380 อาชีพหลักของชาวบ้านทุ่งโฮ้ง คือการทำผ้าม่อฮ่อม เป็นภูมิปัญญาท้องถิ่นของบรรพบุรุษที่สืบทอดมาหลายชั่วอายุคน และเป็นเอกลักษณ์ของจังหวัดแพร่ จนได้รับการคัดเลือกเป็นหมู่บ้านท่องเที่ยว OTOP เชิงหัตถกรรม ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบที่ทำการเกษตร มีเรือนไม้ชั้นเดียวใต้ถุนสูง มีลักษณะเด่นที่ฝาไม้ ทำจากไม้แผ่นขนาดใหญ่ เรียงอย่างสวยงาม เป็นชุมชนที่รองรับการท่องเที่ยวแบบเต็มรูปแบบ รายได้หลักพึ่งพาจากการผลิตและขายผ้าม่อฮ่อมเป็นหลัก บางส่วนยังคงทำการเกษตรอยู่บ้าง
ย่านชุมชนเก่า: บ้านดง
ที่อยู่: ตำบลสวนเขื่อน อำเภอเมืองแพร่ จังหวัดแพร่ ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านดง เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนกลุ่มอาชีพเฉพาะ และชุมชนชาติพันธุ์ของอึมปี้ เป็นหมู่บ้านเล็ก ๆ เพียง 300 กว่าหลังคาเรือน ที่ใช้ภาษาอึมปี้เพียงชุมชนเดียวในประเทศไทย แม้อยู่ท่ามกลางผู้คนที่หลากหลายทั้งคนไทยวนไทลื้อ และชุมชนตั้งอยู่ไม่ไกลจากตัวเมืองแพร่มากนัก ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบลุ่มมีแหล่งน้ำธรรมชาติ มีบ้านเรือนส่วนใหญ่มีเสาไม้ขนาดใหญ่ ผนังเป็นไม้แผ่นขนาดใหญ่ ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความอุดมสมบูรณ์ของชุมชนในอดีต สังคมของชาวบ้านดงอยู่กันอย่างแบบเครือมิตรเป็นญาติพี่น้อง ทำการเกษตรและรับจ้าง
ย่านชุมชนเก่า: เวียงสันทราย
ที่อยู่: ตำบลบ้านเวียง อำเภอร้องกวาง จังหวัดแพร่ ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: เวียงสันทราย เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนโดยรอบโบราณสถาน เป็นชุมชนโบราณขนาดใหญ่ยังคงพบเห็นคูและคันดินได้บ้าง แต่ถูกชาวบ้านสร้างสิ่งปลูกสร้างใหม่ทับแทบหมดเเล้ว เคยมีการขุดพบภาชนะดินเผาโบราณ เชื่อว่าชุมชนถูกสร้างโดยพวกม่านแต่ถูกทิ้งร้างมานาน ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบการเกษตรมีแม่น้ำเล็กไหลผ่านด้านทิศใต้ ภาพรวมของสภาพแวดล้อมในชุมชนมีการเปลี่ยนแปลงจากการปรับปรุงบ้านเรือน ที่มีการนำวัสดุสมัยใหม่เข้ามาใช้ทำให้เอกลักษณ์ลดเลือนไป เป็นชุมชนด้านการเกษตร ทำนา ทำไร่ ทำการค้าขายในส่วนที่ติดถนนหลักของชุมชน
ย่านชุมชนเก่า: บ้านแม่บงเหนือ
ที่อยู่: ตำบลแม่ป้าก อำเภอวังชิ้น จังหวัดแพร่ ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านแม่บงเหนือ เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนโดยรอบโบราณสถาน และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวลัวะซึ่งเป็นชนพื้นเมืองของล้านนาในอดีต ไม่ปรากฏหลักฐานว่าสร้างสมัยใด ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบแคบ ๆ ระหว่างภูเขา มีเรือนพักอาศัยของชาวลัวะที่ทำจากไม้ไผ่กับหญ้าแฝก ปลูกสร้างกระจายอยู่โดยรอบพื้นที่ เป็นสังคมชนบทอาชีพทำไร่นา ค้าขายเล็ก ๆ น้อย ๆ
ย่านชุมชนเก่า: ตรอกสลอบ
ที่อยู่: ตำบลวังชิ้น อำเภอวังชิ้น จังหวัดแพร่ ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: ตรอกสลอบ เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนโดยรอบโบราณสถาน ชื่อ "ปากสลอบ" เป็นชื่อที่ชาวบ้านเรียกกัน ในจารึกที่พบจากวัดบางสนุก ปรากฏชื่อ "เมืองตรอกสลอบ" คำว่า "สลอบ" น่าเชื่อว่าเป็นคำเดียวกับคำว่า "สอบ" หมายถึง มีลักษณะเรียวลงด้านใดด้านหนึ่งหรือทั้งสองด้าน ตรงกับลักษณะภูมิศาสตร์ที่ตั้งของเมืองในช่องเขาริมแม่น้ำยมแห่งนี้ ลักษณะภูมิประเทศเป็นเมืองที่มีคูน้ำและคันดินเป็น 2 ชั้น ล้อมรอบเมืองอยู่บนฝั่งขวาลำน้ำยม มีบ้านเรือนในพื้นที่ ปัจจุบันมีการเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม แต่ยังคงหลงเหลือบ้านที่มีลักษณะเป็นเอกลักษณ์ของกะเหรี่ยงโบราณอยู่ในเขตป่า มีพิธีกรรมความเชื่อของชาววังชิ้นมีมาแต่อดีต และสืบทอดเป็นขนบธรรมเนียมประเพณีท้องถิ่นหลายชั่วอายุคน ขั้นตอนของพิธีกรรมความเชื่อเกิดตามสภาพปัญหาของสภาพแวดล้อมในพื้นที่ และความสามารถของคนในท้องถิ่น
ย่านชุมชนเก่า: เวียงต้า
ที่อยู่: ตำบลเวียงต้า อำเภอลอง จังหวัดแพร่ ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: เวียงต้า เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนโดยรอบโบราณสถาน และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวกะเหรี่ยงยอง มลาบรี ม้ง ลีซู และอาข่า ไม่ปรากฏหลักฐานผู้สร้างเมืองและเมื่อไร แต่ในพื้นที่มีการขุดพบกล้องยาโบราณ ขวานโบราณภาชนะดินเผาโบราณ แต่ในยุคหลังมีพวกพม่ามาบูรณะวัดและชุมชน ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบลูกคลื่นใกล้ภูเขา มีเรือนไม้โบราณทั้งชั้นเดียวและสองชั้น ตั้งกระจายอยู่ตามเส้นทางหลักของชุมชน มีลักษณะเด่นที่การใช้ไม้เป็นสิ่งปลูกสร้างทั้งตัวบ้านและบริเวณโดยรอบ การทำไร่ ทำนา และรับจ้างเป็นอาชีพของคนในชุมชนวิถีเป็นไปอย่างเรียบง่าย
ย่านชุมชนเก่า: เวียงลองเก่า
ที่อยู่: ตำบลปากกาง อำเภอลอง จังหวัดแพร่ ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: เวียงลองเก่า เป็นชุมชนชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวกะเหรี่ยงยอง มลาบรี ม้ง ลีซู และอาข่า เป็นชุมชนโบราณขนาดใหญ่ เป็นเมืองหน้าด่านทางทิศใต้ของอาณาจักรล้านนา เมืองลองได้ย้ายไปเนื่องจากน่าจะเป็นปัญหาน้ำท่วมใหญ่ในอดีต เนื่องจากกระเเสน้ำในลำน้ำยมเปลี่ยนทิศ ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบติดริมน้ำยม มีเรือนไม้ชั้นเดียวและสองชั้นที่ตั้งกระจายอยู่ตามแนวถนน บางหลังยังคงรักษายุ้งฉางโบราณไว้ ปัจจุบันเป็นชุมชนที่มีความเงียบสงบ มีการทำไร่ทำนาเป็นหลัก
ย่านชุมชนเก่า: บ้านในสอย
ที่อยู่: ตำบลปางหมู อำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน จังหวัดแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านในสอย เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวไทใหญ่ กะเหรี่ยงขาว กะเหรี่ยงแดง จีนฮ่อ และคนเมือง เป็นหมู่บ้านที่ตั้งอยู่ติดเขตชายแดนพม่า เป็นชุมชนในเขตอำเภอเมือง แต่เป็นชุมชนในพื้นที่ชายแดนไทย-พม่า และอยู่ใกล้กับที่พักพิงผู้ลี้ภัยจากรัฐกะเรนนี ลักษณะภูมิประเทศ เป็นที่ราบภูเขาสลับซับซ้อน มีบ้านเรือนส่วนใหญ่เป็นรูปแบบพื้นถิ่นดั้งเดิม สูง 1 ชั้น และ 2 ชั้น โดยใช้วัสดุธรรมชาติ ตั้งอยู่รวมกันเป็นกลุ่มใหญ่ โดยแบ่งพื้นที่เป็นพื้นที่ค้าขายสำหรับบริการนักท่องเที่ยว ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม และค้าขาย
ย่านชุมชนเก่า: บ้านปางหมู
ที่อยู่: ตำบลปางหมู อำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน จังหวัดแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านปางหมู เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวไทใหญ่ เป็นชุมชนที่มีประวัติศาสตร์ยาวนาน แต่เดิมอยู่ที่ดอยเวียปอน มาจากคำว่า "พร" หรือเมืองที่มีสิริมงคล ตั้งอยู่ในหุบเขาอยู่ห่างจากอำเภอขุนยวม ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบลุ่ม มีแม่น้ำปายไหลผ่าน ทำให้พื้นที่มีความอุดมสมบูรณ์ เหมาะแก่การทำการเกษตร มีพื้นที่ป่าชุมชนอยู่ภายใต้การดูแลของอุทยานแห่งชาติน้ำตกแม่สุรินทร์ มีบ้านเรือนเป็นรูปแบบสมัยใหม่ เป็นอาคารไม้สลับกับคอนกรีต โดยยังคงเหลือบ้านไม้รูปแบบสถาปัตยกรรมแบบไทใหญ่อยู่เป็นส่วนน้อย ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรมปลูกข้าวถั่วเหลือง ที่เหลือประกอบอาชีพค้าขายและรับจ้างทั่วไป
ย่านชุมชนเก่า: บ้านรักไทย
ที่อยู่: ตำบลหมอกจำแป่ อำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน จังหวัดแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านรักไทย เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนชาติพันธุ์ของม้ง เดิมชื่อว่า แม่ออใหม่ เป็นหมู่บ้านชาวจีนยูนาน อดีตทหารจีนคณะชาติ  (กองพล 93) "ก๊กมินตั๊ง" ยังมีการสืบทอดประเพณีของชาวจีนฮ่อหลายอย่าง ทั้งการพูดและการเขียน ลักษณะภูมิประเทศเป็นหมู่บ้านสุดท้ายที่มีชายแดนติดกับประเทศพม่า ตั้งอยู่บริเวณที่ราบภูเขา มีภูเขาล้อมรอบ สภาพป่าเสื่อมโทรม มีอ่างเก็บน้ำตั้งอยู่กลางหมู่บ้าน อยู่สูงจากระดับน้ำทะเลกว่า 1,776 เมตร ทำให้พื้นที่เหมาะสมสำหรับการปลูกชาพันธุ์ดี และพืชเมืองหนาว มีอาคารบ้านเรือนส่วนใหญ่เป็นรูปแบบของบ้านดิน มีลักษณะที่เป็นบ้านแบบเก่าที่ทำมาจากดินเหนียวผสมฟางข้าว ประดับประดาด้วยอักษรจีน คล้ายกับชุมชนชนบทของเมืองจีน ส่วนใหญ่ทำการค้าขาย และเป็นชุมชนการท่องเที่ยว
ย่านชุมชนเก่า: บ้านรุ่งอรุณ
ที่อยู่: ตำบลห้วยผา อำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน จังหวัดแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านรุ่งอรุณ เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนชาติพันธุ์ของจีนยูนาน เดิมชื่อว่าหมู่บ้านแม่สุยะ (จีน) เป็นหมู่บ้านของคนจีนและครอบครัวอดีตทหารคณะชาติ ที่อพยพเข้ามาอยู่ในประเทศไทยตั้งแต่ปี พ.ศ. 2473-2504 ลักษณะภูมิประเทศตั้งอยู่บริเวณที่ราบระหว่างภูเขา พื้นที่โดยรอบหมู่บ้านเป็นภูเขาสูง สภาพภูเขาเป็นภูเขาหินเกิดจากการสลายตัวของภูเขาไฟในอดีต มีลำห้วยแม่สุยะไหลผ่านไปบรรจบกับลำน้ำของ และไหลลงสู่ลำน้ำปาย มีบ้านเรือนเป็นรูปแบบจีนโบราณ นิยมใช้วัสดุเป็นคอนกรีต โดยมีพื้นที่สำหรับเก็บและตากผลผลิตจากพืชไร่ และมีเรือนเก่าบางส่วนที่มีการผสมผสานรูปแบบสถาปัตยกรรมของชาวไทยใหญ่ ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม
ย่านชุมชนเก่า: บ้านห้วยเสือเฒ่า
ที่อยู่: ตำบลผาบ่อง อำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน จังหวัดแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านห้วยเสือเฒ่า เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนชาติพันธุ์ของกะเหรี่ยง มีชื่อเรียกหลายชื่อ ได้แก่ กะยัน และปาดอง ได้อพยพจากประเทศพม่าและมาอาศัยอยู่ในประเทศไทยที่บ้านห้วยเสือเฒ่า มีวัฒนธรรมการสวมห่วงทองเหลืองเกี่ยวพันกับความงาม ความโดดเด่นของร่างกายและเผ่าพันธุ์ โดยห่วงห้าชั้นแรกจะใส่ตอนอายุ 10 ขวบปี (แต่ปัจจุบันพบว่ามีอายุ 5 ขวบปี) พร้อมกับพิธีเฉลิมฉลอง และจะเติมมากขึ้น ๆ จนโตเป็นสาว หญิงปาดองจะมีห่วงคอถึง 20 ชั้น ลักษณะภูมิประเทศ ตั้งอยู่ห่างจากตัวเมืองประมาณ 6 กิโลเมตร มีลักษณะเป็นธรรมชาติ โดยรอบจะเป็นป่าไม้ร่มรื่น ทางเข้าของบ้านห้วยเสือเฒ่าจะผ่านฝายทดน้ำที่มีน้ำล้นหลายฝาย ลักษณะบ้านเรือนจะยกพื้น หลังคามุงด้วยใบตองตึง ปลูกลดหลั่นไปตามแนวลาดของภูเขา ส่วนใหญ่มีอาชีพทำเกษตรกรรม
ย่านชุมชนเก่า: บ้านห้วยฮี้
ที่อยู่: ตำบลห้วยปูลิง อำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน จังหวัดแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านห้วยฮี้ เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนชาติพันธุ์ของกะเหรี่ยง (ปกาเกอะญอ) เป็นหมู่บ้านมีอายุกว่า 200 ปี ชื่อหมู่บ้านเรียกตามพันธุ์ไม้ชนิดหนึ่ง ซึ่งมีลักษณะเหมือนไม้ไผ่ ลักษณะภูมิประเทศเป็นภูเขาสูงชัน ป่าเขาสลับซับซ้อน โดยมีความสูงจากระดับน้ำทะเล 1,722 เมตร บริเวณสูงสุดคือ ดอยปุย เป็นเนินเขาและทุ่งหญ้า สามารถมองเห็นทิวทัศน์ได้โดยรอบ 360 องศาบ้านเรือนส่วนใหญ่ยังเป็นรูปแบบพื้นถิ่นดั้งเดิม โดยใช้วัสดุจากธรรมชาติ หลังคามุงด้วยใบตองตึง ปลูกอยู่กระจายไปตามไหล่เขา เป็นหมู่บ้านที่ดำเนินวิถีชีวิตตามหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
ย่านชุมชนเก่า: ย่านถนนสิงหนาถบำรุง
ที่อยู่: ตำบลจองคำ อำเภอเมืองแม่ฮ่องสอน จังหวัดแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: ย่านถนนสิงหนาถบำรุง เป็นชุมชนตลาด และชุมชนชาติพันธุ์ของไทใหญ่ (ไต) เดิมเป็นย่านธุรกิจการค้าตั้งแต่สมัยอดีต เป็นตลาดเก่าและมีประตูเมืองเก่าเรียกว่าประตูดำ เป็นประตูที่นำศพคนตายไปสู่ป่าช้า โดยถนนสายนี้จะผ่านหน้าบ้านพญาสิงหนาทราชา ผู้ปกครองเมืองแม่ฮ่องสอนองค์แรก ระหว่างปี พ.ศ. 2410-2427 จึงได้ตั้งชื่อถนนว่า " ถนนสิงหนาทบำรุง" ลักษณะภูมิประเทศเป็นชุมชนตั้งบ้านเรือนอยู่ริม 2 ฝั่ง ข้างถนนสิงหนาทบำรุง มีบ้านเรือนเก่าสมัยรัชกาลที่ 5 รวม 10 หลังคาเรือน ลักษณะของบ้านไม้เรือนเก่าจะปลูกเป็นสองชั้นยกพื้นสูงหลังคามุงด้วยสังกะสีลอนใหญ่อยู่ตลอดสองข้างทางถนน ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพค้าขาย
ย่านชุมชนเก่า: บ้านจ่าโบ่
ที่อยู่: ตำบลแม่ยาว อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านจ่าโบ่ เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนชาติพันธุ์ของลาหู่หรือมูเซอดำ ที่นับถือศาสนาพุทธ นิกายหินยาน/ผีบรรพบุรุษ  ย้ายมาจากห้วยยาวโดยการนำของ นายจ่าโบ่ ไพรเนติธรรม เพราะเกิดโรคระบาดขึ้น โดยตั้งเป็น "ชุมชนจาโบ่" ซึ่งมาจากชื่อของผู้นำหมู่บ้าน ลักษณะภูมิประเทศ เป็นหมู่บ้านตั้งอยู่บนเขาสูงประมาณ 900 เมตร รายล้อมด้วยป่าไม้ที่อุดมสมบูรณ์ ปัจจุบันบ้านจ่าโบ่มีประชากรทั้งหมด 226 คน มีจำนวน 53 ครัวเรือน เป็นบ้านเรือนรูปแบบเก่าสลับกับสมัยใหม่ ส่วนใหญ่ยังคงเป็นเรือนไม้ ยกพื้นสูง ปลูกติดริมถนนและกระจายไปตามไหล่เขา มีภูมิปัญญาท้องถิ่นเกี่ยวกับวิธีการนวดแผนโบราณ และการจักสาน
ย่านชุมชนเก่า: บ้านถ้ำลอด
ที่อยู่: ตำบลถ้ำลอด อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านถ้ำลอด เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนชาติพันธุ์ของไทใหญ่ โดยมีการเคลื่อนย้ายถิ่นฐานของชาวไทยใหญ่จากแนวชายแดนไทย และพม่าจากช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 มาอยู่ประเทศไทยและกระจายมาอยู่ตั้งแต่บ้านผามอญ เรื่อยมาจนถึงบริเวณบ้านถ้ำลอดปัจจุบัน ลักษณะภูมิประเทศ ตั้งอยู่บนเนินเขาริมน้ำลาง แบ่งออกเป็นถ้ำลอดเหนือและถ้ำลอดใต้ มีลำห้วยแห้งอ่อน มีความลาดชันไม่สูงมากนัก แวดล้อมด้วยป่าไม้ที่ค่อนข้างอุดมสมบูรณ์ มีการปลูกสร้างบ้านเรือนนิยมปลูกบริเวณที่ราบภูเขา ตั้งอยู่ห่าง ๆ กัน โดยเป็นลักษณะพื้นถิ่น ใช้วัสดุธรรมชาติสร้างติดกับพื้นดิน ส่วนใหญ่มีอาชีพด้านการท่องเที่ยวและรับจ้างปลูกพืชเกษตรแบบพันธะสัญญา
ย่านชุมชนเก่า: บ้านเมืองแพม
ที่อยู่: ตำบลแม่ยาว อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านเมืองแพม เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนความทรงจำ และชุมชนชาติพันธุ์ของกะเหรี่ยง (ปะกาเกอญอ) ที่อพยพมาจากสองทางใหญ่ ๆ ได้แก่ บ้านแม่ยาน อำเภอปาย และห้วยปูลิง จนมาถึงบ้านเมืองแพม ลักษณะภูมิประเทศ หมู่บ้านตั้งอยู่ตามไหล่เขา มีป่าไม้อุดมสมบูรณ์ และมีลำห้วยที่มีน้ำไหลผ่านตลอดปี มีซากเมืองเก่า เมื่อครั้งทหารญี่ปุ่นใช้เป็นเส้นทางเดินทัพไปพม่า บ้านเรือนในปัจจุบันส่วนใหญ่เป็นบ้านไม้สองชั้นแบ่งพื้นที่เป็นสัดส่วน มีภูมิปัญญาชาวบ้านในเรื่องทอผ้า จักสาน สมุนไพร นิทาน-บทเพลง ความรู้เรื่องการจักสานภาชนะไม้ไผ่ มีวิถีชีวิตเรียบง่าย อาศัยการพึ่งพาธรรมชาติเป็นหลักมีการผลิตข้าวแบบนาดำ (นาขั้นบันได) ควบคู่ไปกับพื้นที่ทำไร่หมุนเวียน
ย่านชุมชนเก่า: บ้านแม่ละนา
ที่อยู่: ตำบลปางมะผ้า อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านแม่ละนา เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนชาติพันธุ์ของไทใหญ่ (ไต) เดิมชื่อแม่ลัดนา เนื่องจากมีแม่น้ำไหลผ่านทุ่งนาและหมู่บ้าน ต่อมามีการออกเสียงเพี้ยนจนกลายเป็นแม่ละนา นายฮ้อยสามซึ่งเป็นคนไทใหญ่ได้มาทำการสำรวจพื้นที่บริเวณนี้ และเห็นว่ามีความอุดมสมบูรณ์  จึงได้ทำการถางพื้นที่โดยใช้ช้างในการชักลากไม้ใหญ่และปรับเปลี่ยนเป็นที่นา ทั้งเป็นที่ราบกลางหุบเขามีความเก่าแก่มากกว่า 200 ปี ลักษณะภูมิประเทศ เป็นที่ราบกลางหุบเขา มีพื้นที่หมู่บ้านรวมทั้งหมด 11,950 ไร่ แบ่งเป็นพื้นที่ทำนา 350 ไร่ พื้นที่ทำไร่ 421 ไร่ พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นภูเขา มีความอุดมสมบูรณ์สูง มีพื้นที่ป่าอนุรักษ์ต้นน้ำ บ้านเรือนส่วนใหญ่เป็นรูปแบบสมัยใหม่ ยังคงมีบางส่วนที่มีรูปแบบไทใหญ่ดั้งเดิม โดยเฉพาะที่เด่นชัดที่สุดคือวัดแม่ละนา มีภูมิปัญญาการทำน้ำมันงา การอบสมุนไพร  (วัฒนธรรม 12 เดือน) การแสดงพื้นบ้านทางวัฒนธรรม เช่น ลิเกไทใหญ่ (จ๊าดไต) รำนก รำดาบ
ย่านชุมชนเก่า: บ้านห้วยห้อม
ที่อยู่: ตำบลห้วยห้อม อำเภอแม่ลาน้อย จังหวัดแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านห้วยห้อม เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนชาติพันธุ์ของกะเหรี่ยง (ปกาเกอะญอ) เป็นชุมชนแหล่งท่องเที่ยวของจังหวัดแม่ฮ่องสอน ประชากรเป็นชาวกะเหรี่ยง (ปกาเกอะญอ) นับถือศาสนาคริสต์นิกายโปรเตสแตนท์/ผีบรรพบุรุษ ลักษณะภูมิประเทศ ตั้งอยู่บนไหล่เขาในป่าสงวนแห่งชาติทางด้านทิศตะวันออกของอำเภอแม่ลาน้อย มีแหล่งน้ำและทรัพยากรป่าไม้ที่อุดมสมบูรณ์กาย มีบ้านเรือนเป็นเรือนไม้เก่า ทั้งแบบสูง 1-2 ชั้น ปลูกอยู่ตามไหล่เขา และในบางส่วนถูกปรับเปลี่ยนบ้านพักของตัวเองให้เป็นโฮมสเตย์ มีการปลูกกาแฟอาราบิก้าที่ขึ้นชื่อ และมีภูมิปัญญาผ้าทอขนแกะ (แห่งเดียวในไทย) เพื่อการรองรับนักท่องเที่ยว
ย่านชุมชนเก่า: บ้านป่าแป๋
ที่อยู่: ตำบลป่าแป๋ อำเภอแม่สะเรียง จังหวัดแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านป่าแป๋ เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนชาติพันธุ์ของลัวะ เป็นชุมชนเก่าแก่ที่ตั้งมานาน เชื่อว่าเคยมีถิ่นฐานอยู่ใน จ.เชียงใหม่ ตั้งอยู่ในเทือกเขาธงชัยกลาง มีภาษาและวัฒนธรรมการแต่งกายแบบชาวละเว๊อะดั้งเดิม ลักษณะภูมิประเทศตั้งอยู่ในเทือกเขาธงชัยกลาง ชุมชนอยู่เชิงเขาสองฝั่งของลำห้วยอมลาน บ้านเรือนตั้งอยู่ด้วยกันเป็นกลุ่มใหญ่ บางส่วนของบ้านเรือนส่วนใหญ่ ถูกปรับเปลี่ยนใช้วัสดุรูปแบบสมัยใหม่ผสมผสานกับวัสดุดั้งเดิม มีภูมิปัญญาการทอผ้าในแบบลวดลายของละเว๊อะดั้งเดิม มีพิธีกรรมส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับการทำอาชีพเกษตรกรรม มีภาษาละเว๊อะที่มีเอกลักษณ์
ย่านชุมชนเก่า: บ้านแม่สามแลบ
ที่อยู่: ตำบลแม่สามแลบ อำเภอสบเมย จังหวัดแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านแม่สามแลบ เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวพื้นเมือง กะเหรี่ยง ไทใหญ่ มุสลิม และพม่า เป็นชุมชนที่ตั้งอยู่ริมแม่น้ำสาละวิน หรือที่ชาวบ้านเรียกว่าแม่น้ำคง บรรพบุรุษลี้ภัยมาจากพม่า จุดเด่น คือ การอยู่ร่วมกันของคนหลากหลายชาติพันธุ์ ลักษณะภูมิประเทศป็นหุบเขาสูง และอยู่ริมแม่น้ำสาละวิน ลักษณะการสร้างบ้านเรือนตั้งเรียงรายอยู่ริมฝั่งถนนที่ทอดยาวไปจรดริมฝั่งน้ำ บ้านเรือนมีเอกลักษณ์ โดยเป็นบ้านชั้นเดียวขนาดกะทัดรัดเรียงชิดติดกัน แต่มีการต่อเติมลงไปด้านล่างอีก 2-3 ชั้น เป็นแหล่งท่องเที่ยวริมน้ำสาละวิน
ย่านชุมชนเก่า: บ้านแม่หลุย
ที่อยู่: ตำบลแม่สวด อำเภอสบเมย จังหวัดแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านแม่หลุย เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวกะเหรี่ยง (ปกาเกอะญอ) โดยอพยพมาจากพื้นที่ภูเขาสูงเมื่อ 30 ปีที่ผ่านมา มีการอนุรักษ์พันธุ์ป่า และป่าชุมชน เป็นหมู่บ้านที่มีกฎระเบียบเคร่งครัดเกี่ยวกับป่าไม้ มีภาษาพูดและวัฒนธรรมเป็นของตนเอง ลักษณะภูมิประเทศเป็นพื้นที่สูง เป็นเทือกเขาสลับซับซ้อนอยู่ในเขตป่าสงวนแห่งชาติ มีบ้านเรือนส่วนใหญ่เป็นบ้านไม้ชั้นเดียว และบ้านดั้งเดิมของชาวกะเหรี่ยงที่ปลูกกระจายโดยรอบชุมชน ส่วนใหญ่มีอาชีพทำเกษตรกรรม
ย่านชุมชนเก่า: บ้านต่อแพ
ที่อยู่: ตำบลแม่เงา อำเภอขุนยวม จังหวัดแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านต่อแพ เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวไทใหญ่ คำว่า "ต่อแพ" สันนิษฐานว่ามาจาก "ต่อแป" หมายถึง การนำไม้ไผ่มาต่อเป็นแพ เนื่องจากในอดีตเป็นแหล่งผลิตข้าวและใช้แพในการขนย้ายข้าวไปตามลำน้ำยวม หมู่บ้านมีอายุไม่น้อยกว่า 300 ปี แต่เดิมเป็นชุมชนโบราณ ลักษณะภูมิประเทศตั้งอยู่บนที่ราบลุ่มแม่น้ำ และหุบเขามีแม่น้ำยวมไหลผ่านทางด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้ มีบ้านเรือนเป็นรูปแบบสถาปัตยกรรมไทใหญ่ปลูกรวมกันเป็นกลุ่ม ผสมกับเรือนร้านค้าสำหรับค้าขายผ้าพื้นเมือง ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรมและค้าขาย
ย่านชุมชนเก่า: บ้านเมืองปอน
ที่อยู่: ตำบลเมืองปอน อำเภอขุนยวม จังหวัดแม่ฮ่องสอน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านเมืองปอน เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนความทรงจำ และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวไทใหญ่ เป็นชุมชนที่มีประวัติศาสตร์ยาวนาน แต่เดิมอยู่ที่ดอยเวีย "ปอน" มาจากคำว่า "พร" หรือเมืองที่มีสิริมงคล ตั้งอยู่ในหุบเขาอยู่ห่างจากอำเภอขุนยวม ลักษณะภูมิประเทศ ตั้งอยู่ในหุบเขาอยู่ห่างจากอำเภอขุนยวม ประมาณ 12 กิโลเมตร มีพื้นที่ทั้งหมด ประมาณ 10,568 ไร่ แบ่งเป็นป่าสงวนเป็น 6,727 ไร่ ที่สาธารณะประมาณ 57 ไร่ ที่อยู่อาศัยประมาณ 522 ไร่ และพื้นที่ทำการเกษตรประมาณ 3,251 ไร่ มีลำน้ำปอนใช้ในการเกษตรกรรม อุปโภค บริโภค มีวัดไตเมืองปอนเป็นรูปแบบสถาปัตยกรรมไทใหญ่ รวมทั้งเป็นหมู่บ้านภูมิทัศน์วัฒนธรรมชุมชนบ้านเมืองปอนที่ยังคงอนุรักษ์รูปแบบไทใหญ่ไว้อย่างชัดเจน บางส่วนจัดเป็นโฮมสเตย์บ้านปิลันธน์ มีภูมิปัญญาท้องถิ่นคือ การต้องลาย เป็นการฉลุลวดลายบนของแข็งต่าง ๆ เช่น กระดาษ แผ่นโลหะ แผ่นไม้  เพื่อนำไปใช้ประดับประดาอาคาร สถานที่ และมีเอกลักษณ์การใส่เสื้อไต (การแต่งกายแบบคนไต)
ย่านชุมชนเก่า: บ้านกล้วย
ที่อยู่: ตำบลกล้วยแพะ อำเภอเมืองลำปาง จังหวัดลำปาง ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านกล้วย เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนชาติพันธุ์ของไทยลื้อ เป็นหมู่บ้านที่เกิดขึ้นมานานและมีประวัติการก่อตั้งหมู่บ้านที่ยาวนาน มีเอกลักษณ์และวัฒนธรรมเป็นของตนเองทั้งภาษาพูด การแต่งกาย และความเป็นอยู่ รวมทั้งที่อยู่อาศัย ชุมชนบ้านกล้วยหลวงเป็นชุมชนที่อยู่รวมกันค่อนข้างเป็นชุมชนใหญ่ ลักษณะภูมิประเทศ เป็นที่ราบติดแม่น้ำ มีบ้านไม้ขนาดเล็ก มีลักษณะทางสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นที่สร้างตามธรรมเนียมแบบดั้งเดิม มีสภาพทรุดโทรมตามกาลเวลา มีการปรับปรุงและเปลี่ยนให้เหมาะสมตามสภาพการอยู่อาศัยของแต่ละหลัง ลักษณะของสังคมและความเป็นอยู่เป็นชุมชนแบบชนบท มีอาชีพทางการเกษตรเป็นส่วนใหญ่
ย่านชุมชนเก่า: ปงสนุก
ที่อยู่: ตำบลเวียงเหนือ อำเภอเมืองลำปาง จังหวัดลำปาง ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: ปงสนุก เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนโดยรอบโบราณสถาน เป็นกลุ่มชาติพันธุ์ของไทยลื้อ จากประวัติศาสตร์พบว่าเป็นชื่อที่เกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์การอพยพผู้คนในเหตุการณ์ช่วงปี พ.ศ. 2306 ที่พญากาวิละได้ยกทัพเข้าโจมตีเมืองเชียงแสน ซึ่งเป็นที่ตั้งมั่นของพม่าและได้กวาดต้อนชาวเชียงแสน ซึ่งเป็นชาวบ้านบ้านปงสนุกมาตั้งถิ่นฐานที่ลำปาง รวมถึงการอพยพของคนเมืองพะยาวที่หนีศึกพม่าลงมายังลำปาง ชาวปงสนุก เชียงแสน และชาวพะเยา จึงได้ตั้งบ้านเรือนจนกลายเป็นหมู่บ้าน ลักษณะภูมิประเทศ ตั้งอยู่ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำวัง โดยมีวัดปงสนุกเป็นศูนย์กลางของเมือง รูปแบบเรือนที่ปรากฏยังคงมีลักษณะเดิมอยู่บ้างแต่จำนวนน้อย อันเนื่องมาจากการทรุดโทรมของวัสดุตามกาลเวลา เรือนบางหลังยังคงมีลักษณะแบบดั้งเดิมอยู่ เป็นชุมชนขนาดเล็ก มีการทำนาการเกษตรเป็นหลัก
ย่านชุมชนเก่า: กาดกองต้า
ที่อยู่: ตำบลสวนดอก อำเภอเมืองลำปาง จังหวัดลำปาง ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: กาดกองต้า เป็นชุมชนตลาด และชุมชนริมน้ำ ส่วนใหญ่เป็นกลุ่มชาติพันธุ์ไทย–จีน กาดกองต้า หรือ ตลาดจีน ที่ชาวบ้านเรียกติดปาก เป็นย่านตลาดเก่าตั้งอยู่ขนานกับลำน้ำวังในซอยตลาดจีนริมน้ำ มีอาคารโบราณอายุร้อยปีบนถนนตลาดเก่าตลอดทั้งสาย กาดกองต้า หมายถึง ตลาดตรอกท่าน้ำ เป็นเมืองท่าที่สำคัญเชื่อมต่อศูนย์กลางการค้าเมืองปากน้ำโพ (นครสวรรค์) กับภาคเหนือตอนบน เป็นแหล่งกระจายสินค้าเข้าออกแหล่งชุมชนเศรษฐกิจที่รุ่งเรือง ตลาดจีนหรือตลาดเก่าแม่น้ำวัง เป็นเส้นแม่น้ำสายสำคัญของประวัติศาสตร์ เป็นท่าล่องซุงไม้สัก ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบริมแม่น้ำ มีอาคารเรือนแถวที่มีลักษณะทางกายภาพหลากหลาย เช่น เรือนไม้สองชั้น และอาคารเรือนแถวก่ออิฐฉาบปูนในสมัยรัชกาลที่ 5 ซึ่งมีลักษณะผสมผสานกับสถาปัตยกรรมตะวันตก เป็นตลาดโบราณเป็นศูนย์กลางทางการค้าในอดีตเเละเริ่มซบเซาลงไป เมื่อมีการตัดถนนเพิ่มมากขึ้นการเดินทางหรือขนส่งทางน้ำลดลง ปัจจุบันปรับตัวเป็นเป็นตลาดย้อนยุคในวันเสาร์อาทิตย์
ย่านชุมชนเก่า: บ้านหลุก
ที่อยู่: ตำบลนาครัว อำเภอแม่ทะ จังหวัดลำปาง ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านหลุก เป็นชุมชนตลาด ชุมชนริมน้ำ และชุมชนกลุ่มอาชีพเฉพาะ พบกลุ่มชาติพันธุ์ของไทยลื้อ บ้านหลุกเป็นหมู่บ้านที่มีชื่อเสียงด้านแกะสลักของจังหวัดลำปาง แต่ยังไม่เป็นที่รู้จักแพร่หลาย ปัจจุบันเป็นหมู่บ้านที่มีชื่อเสียงทางด้านงานแกะสลัก และผลิตภัณฑ์จากไม้และเถาวัลย์ ของอำเภอแม่ทะจังหวัดลำปาง ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบริมแม่น้ำจาง ปัจจุบันบ้านเรือนในชุมชนบ้านหลุกมีการแปรเปลี่ยนสภาพไปจากเดิม เนื่องจากการปรับพื้นที่เพื่อรองรับกิจกรรมการแกะสลักไม้ ทำให้รูปแบบทางสถาปัตยกรรมมีการเปลี่ยนแปลงไปมาก ในปี พ.ศ. 2535 ได้มีการรวมกลุ่มแกะสลักขึ้นจำนวน 40 กลุ่ม ส่วนไม้ที่นำมาใช้แกะสลัก ได้แก่ ไม้ฉำฉา (จามจุรี) เถาวัลย์ และไม้เนื้ออ่อน ซึ่งจะแกะสลักด้วยความประณีตจนออกมาเป็นชิ้นงานที่สวยงามและคงทน
ย่านชุมชนเก่า: ลำปางหลวง
ที่อยู่: ตำบลลำปางหลวง อำเภอเกาะคา จังหวัดลำปาง ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: ลำปางหลวง เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนความทรงจำ และชุมชนโดยรอบโบราณสถาน บริเวณที่ตั้งเดิมเป็นทางน้ำของลำน้ำแม่ยาวซึ่งไหลมาจากทิวเขาขุนตาล (เขาผีปันน้ำ) เขตติดต่อกับจังหวัดลำพูน ผ่านตำบลใหม่พัฒนาและตำบลไหล่หิน มาบรรจบกับแม่น้ำวังที่ตำบลเกาะคา ครั้นนานเข้าน้ำได้พัดเอาตะกอนดินหินและทรายมากองรวมกัน จนกลายเป็นสันดอนทรายขึ้น (สันดอนทรายชาวบ้านพื้นเมืองเรียกว่า เกาะ) ภายหลังลำน้ำแม่ยาวได้เปลี่ยนทางเดินของร่องน้ำ ทำให้เกิดสันดอนทรายเป็นบริเวณกว้างแล้วกลายสภาพเป็นพื้นดินปนทรายซึ่งมีหญ้าคาขึ้นงอกงามเต็มที่ เมื่อมีชาวบ้านไปตั้งถิ่นฐานบ้านเรือนในบริเวณดังกล่าวชาวบ้านจึงเรียกว่า "เกาะคา" ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบ อยู่ห่างจากถนนสายหลัก บ้านเรือนโดยรอบมีการเปลี่ยนแปลงไปมาก แต่ยังคงรูปแบบเดิมอยู่ในส่วนของยุ้งฉาง เป็นชุมชนขนาดใหญ่ เน้นการค้าขายเป็นหลัก
ย่านชุมชนเก่า: ไหล่หิน
ที่อยู่: ตำบลลำปางหลวง อำเภอเกาะคา จังหวัดลำปาง ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: ไหล่หิน เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนความทรงจำ และชุมชนโดยรอบโบราณสถาน ไม่มีหลักฐานแน่ชัดว่าวัดไหล่หินหลวงสร้างขึ้นเมื่อใด แต่ ดร.ฮันส์เพนธ์ ได้พบคัมภีร์ใบลานที่เก่าแก่ที่สุดของวัด ระบุจุลศักราช 833 หรือ พ.ศ. 2014 ส่วนชุมชนโดยรอบนั้นบริเวณที่ตั้งตำบล แต่เดิมเป็นทางน้ำของลำน้ำแม่ยาว ซึ่งไหลมาจากทิวเขาขุนตาล (เขาผีปันน้ำ) เขตติดต่อกับจังหวัดลำพูนผ่านตำบลใหม่พัฒนาและตำบลไหล่หินมาบรรจบกับแม่น้ำวังที่ตำบลเกาะคา ครั้นนานเข้าน้ำได้พัดเอาตะกอนดิน หินและทรายมากองรวมกันจนกลายเป็นสันดอนทรายขึ้น (สันดอนทรายชาวบ้านพื้นเมืองเรียกว่า เกาะ) ภายหลังลำน้ำแม่ยาวได้เปลี่ยนทางเดินของร่องน้ำ ทำให้เกิดสันดอนทรายเป็นบริเวณกว้าง แล้วกลายสภาพเป็นพื้นดิน ปนทราย ซึ่งมีหญ้าคาขึ้นงอกงามเต็มที่ เมื่อมีชาวบ้านไปตั้งถิ่นฐานบ้านเรือนในบริเวณดังกล่าว ชาวบ้านจึงเรียกว่า "เกาะคา" ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบลุ่มติดแม่น้ำยาว ลักษณะเด่นของสถาปัตยกรรมโบราณหายไป เนื่องจากมีการต่อเติมและปรับปรุงบ้านเรือน เป็นชุมชนโบราณขนาดใหญ่ มีการทำการเกษตรควบคู่กับการค้าขาย
ย่านชุมชนเก่า: บ้านทุ่งยาว
ที่อยู่: ตำบลศรีบัวบาน อำเภอเมืองลำพูน จังหวัดลำพูน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านทุ่งยาว เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวไทยองที่ได้อพยพมาจากบ้านสันคะยอม เพื่อมาหาที่ทำกินใหม่ ในปี พ.ศ. 2458 ส่วนที่มาของทุ่งยาวนั้น มาจากลักษณะพื้นที่รูปตัวแอล มีลำน้ำสารไหลผ่านหมู่บ้าน มีการอนุรักษ์ป่าอย่างจริงจัง มีพื้นที่ป่าซึ่งเรียกว่า ป่าน้ำจำ (ป่าที่มีน้ำซับออกมา) ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบ มีป่าไม้อุดมสมบูรณ์ มีลำน้ำสารไหลผ่านหมู่บ้าน มีพื้นที่ป่าซึ่งเรียกว่า "ป่าน้ำจำ" เป็นแหล่งเรียนรู้และอนุรักษ์ป่าและน้ำของหมู่บ้าน โดยป่าอยู่บริเวณป่าสงวนแห่งชาติ บ้านเรือนเป็นรูปแบบสมัยใหม่ ตั้งอยู่ตลอดสองข้างถนนในชุมชน ส่วนใหญ่มีอาชีพทำการเกษตรกรรรม ทำสวนลำไย ทำสมุนไพรจากภูมิปัญญาชาวบ้าน
ย่านชุมชนเก่า: วัดประตูป่า
ที่อยู่: ตำบลประตูป่า อำเภอเมืองลำพูน จังหวัดลำพูน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: วัดประตูป่า เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนความทรงจำ และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวไทยอง โดยชุมชนนั้นมีมานานตั้งแต่ก่อนยุคประวัติศาสตร์ จากหลักฐานและข้อมูล พบคนยองเข้ามาตั้งถิ่นฐานและครอบครองพื้นที่ชุมชน เริ่มขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2348 ประกอบด้วย 8 หมู่บ้าน ประชากรเป็นชาวไทยอง พูดภาษายอง  มีประเพณีลอยโขมดเป็นประเพณีเก่าแก่ที่ชุมชนถือปฏิบัติมาช้านาน ลักษณะภูมิประเทศเป็นชุมชนตั้งอยู่บริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำปิง โดยรอบเป็นป่าไม้ที่มีความอุดมสมบูรณ์ มีวัดประตูป่าเป็นศูนย์รวมทางจิตใจของผู้คนในชุมชน และเป็นสถาปัตยกรรมแบบไทยอง และบ้านเรือนโดยทั่วไปเป็นรูปแบบสมัยใหม่ ส่วนใหญ่มีอาชีพเกษตรกรรรม ทำสวนลำไย
ย่านชุมชนเก่า: บ้านดอนหลวง
ที่อยู่: ตำบลแม่แรง อำเภอป่าซาง จังหวัดลำพูน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านดอนหลวง เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนตลาด และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวไท
ยอง เดิมชื่อหมู่บ้านกอถ่อน ในรัชสมัยของเจ้ากาวิละ ได้กวาดต้อนผู้คนจากเมืองยอง ประเทศ-พม่าเข้ามาตั้งบ้านเรือน โดยชาวยองกลุ่มนี้ได้เข้าอยู่ ณ ที่ตั้งหมู่บ้านดอนหลวงซึ่งตั้งอยู่ปัจจุบัน โดยนับถือศาสนา-พุทธ และพูดภาษายอง ลักษณะภูมิประเทศ เป็นพื้นที่ราบลุ่ม และมีพื้นที่ทำการเกษตร มีวัดดอนหลวงที่มีสถาปัตยกรรมผสมผสานระหว่างล้านนา พม่า และยอง และมีบ้านเรือนโบราณของชาวไทยองอยู่หลายหลัง โดยบ้านเรือนแต่ละหลังจะมีการทอผ้าแบบโบราณ ประกอบอาชีพเกษตรกรรม ทำสวนลำไย ชุมชนขึ้นชื่อเรื่องผลิตภัณฑ์ผ้าฝ้ายทอมือ ซึ่งสืบทอดกันมาเป็นประเพณี จนเป็นที่กล่าวขานของชาวต่างชาติ
ย่านชุมชนเก่า: บ้านหนองดู่
ที่อยู่: ตำบลบ้านเรือน อำเภอป่าซาง จังหวัดลำพูน ภาคเหนือ
ลักษณะสำคัญ: บ้านหนองดู่ เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนชาติพันธุ์ของชาวมอญ บริเวณที่ตั้งชุมชนเดิมเป็นหนองน้ำใหญ่ มีต้นประดู่ขึ้นอยู่เป็นจำนวนมาก จึงตั้งชื่อว่า "หมู่บ้านหนองดู่" เรียกเป็นภาษามอญว่า "วานแน๊ะบี" เป็นที่ราบลุ่มแม่น้ำปิง มีภาษาพูดเป็นเอกลักษณ์ของตนเอง  คือ ภาษามอญ รองลงมาคือ ภาษาล้านนา มีเทศกาลฟ้อนผีเม็ง ซึ่งเป็นวัฒนธรรมเดียวที่ยังถูกถ่ายทอดมาจนถึงลูกหลาน ลักษณะภูมิประเทศ เป็นที่ราบลุ่มแม่น้ำปิง มีความอุดมสมบูรณ์เหมาะแก่การทำเกษตรกรรม มีบ้านเรือนเก่าไม้ชั้นเดียว และสองชั้นกระจายอยู่ภายในชุมชน และวัดหนองดู่ ซึ่งเป็นวัดเก่าแก่ในชุมชน ส่วนใหญ่มีอาชีพทำเกษตรกรรม ทำนา ทำสวน มีอาชีพเก่าแก่ คือ อาชีพทำขนมเส้นเม็ง (ขนมจีน) ซึ่งเป็นอาชีพที่สร้างชื่อเสียงให้ชาวมอญในหมู่บ้านเป็นอย่างมาก