pythainlp/thai-open-data-go-th huggingface dataset:
ย่านชุมชนเก่า: ท่านางหอม
ที่อยู่: ตำบลน้ำน้อย อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ท่านางหอม เป็นชุมชนเกษตรกรรม สันนิษฐานว่ามีการตั้งถิ่นฐานบริเวณนี้มามากกว่า 100 ปี ชุมชนตั้งอยู่บริเวณริมลำคลองเล็ก ๆ ข้างวัดท่านางหอม ซึ่งเป็นลำคลองที่สามารถเชื่อมต่อไปยังทะเลสาบสงขลาได้ ลักษณะอาคารในชุมชนมีลักษณะเป็นบ้านเรือนเดี่ยว ยกใต้ถุน ตามลักษณะของเรือนภาคใต้หลังคามุงกระเบื้องดินเผา แต่เดิมชุมชมแห่งนี้เป็นชุมชนเกษตรกรรม ตั้งอยู่รอบ ๆ วัด ประกอบอาชีพทำนา ทำสวนผลไม้ สวนปาล์ม ผลจากการตัดถนนจากตัวเมืองหาดใหญ่ไปยังตัวเมืองสงขลา เป็นถนนที่ผ่านเข้ามาใกล้ชุมชน แต่พื้นที่โดยรอบมิได้มีสถานที่หรือชุมชนอาศัยหนาแน่น ทำให้พื้นที่แห่งนี้มีลักษณะเป็นเพียงทางผ่านรถ และทางเข้าออกสู่ถนนใหญ่ของคนในชุมชน ปัจจุบันมีการเปลี่ยนแปลงรูปแบบบ้านพักอาศัยเป็นบ้านสมัยใหม่ คงเหลือบ้านแบบดั้งเดิมเพียงไม่กี่หลัง  และคู คลอง ที่แต่เดิมใช้เป็นทางสัญจร ก็มิได้ถูกใช้งาน แต่สภาพความเป็นสวน และภูมิทัศน์ของชุมชนชนบท ยังมิได้เปลี่ยนแปลงไปมากนัก ส่วนใหญ่เป็นชาวไทยพุทธ
ย่านชุมชนเก่า: คูขุด
ที่อยู่: ตำบลคูขุด อำเภอสทิงพระ จังหวัดสงขลา ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: คูขุด เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนริมน้ำ สันนิษฐานว่ามีการตั้งถิ่นฐานในบริเวณนี้มามากกว่า 100 ปี ชุมชนตั้งอยู่บนคาบสมุทรสทิงพระ ทางทิศตะวันออกติดอ่าวไทย ส่วนทางทิศตะวันตกติดกับทะเลสาบสงขลา ได้รับอิทธิพลของน้ำทะเล ทำให้เกิดเป็นลักษณะของทางน้ำไหล พายุมีอิทธิพลต่อพื้นที่นี้อย่างมาก และมักเกิดอุทกภัยและวาตภัยบ่อยครั้ง บ้านไม้ยกใต้ถุนไม่สูง หลังคากระเบื้องดินเผา ฝาผนังสังกะสี ลักษณะเรือนพื้นถิ่นในภาคใต้ แต่เดิมเคยเป็นเมืองท่า เดินทางจากชุมชนรอบทะเลสาบสงขลาตอนกลาง สามารถเดินทางมาด้วยเรือ ใกล้กว่าไปติดต่อค้าขายที่ อำเภอปากพะยูน จังหวัดพัทลุง และยังเดินทางไปต่อรถที่ อำเภอสทิงพระ ต่อไปสงขลา พัทลุง นครศรีธรรมราช ได้สะดวก เอกลักษณ์เด่นของชุมชนบ้านคูขุด คือ การแสดงพื้นบ้านหลายอย่าง เช่น หนังตะลุง มโนราห์ ลิเกป่า ดนตรีไทย และรำวง การแสดงหนังตะลุงนั้นในอดีตครอบครัวศิลปินคูขุด ซึ่งเป็นต้นตระกูลทิพย์ดนตรีชื่อ นายหนังจ้วนคูขุด มีอาชีพ รุนกุ้ง (จับกุ้งขาย) กลายเป็นตัวหนังตะลุงโด่งดัง ส่วนใหญ่เป็นชาวไทยพุทธ
ย่านชุมชนเก่า: ย่านถนนบุรีวานิช
ที่อยู่: ตำบลพิมาน อำเภอเมืองสตูล จังหวัดสตูล ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ย่านถนนบุรีวานิช เป็นชุมชนตลาด เป็นถนนการค้าสายเก่าแก่ของจังหวัดสตูล ชุมชนตั้งอยู่บริเวณศูนย์กลางอำเภอเมืองสตูล อาคารแถวพาณิชยกรรมสูง 2 ชั้น บนถนน 4 ช่องจราจร มีการฟื้นฟูอาคาร ยังคงมีรูปแบบหลังคาทรงจีนแบบเดิมอยู่บ้าง ทางเท้ามีร่มเงาจากรูปแบบอาคาร เป็นการค้าขายร่วมสมัย
ย่านชุมชนเก่า: เกาะอาดัง
ที่อยู่: ตำบลเกาะสาหร่าย อำเภอเมืองสตูล จังหวัดสตูล ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: เกาะอาดัง เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนชาติพันธุ์ ซึ่งเป็นหนึ่งในเกาะที่มีชาวเลอูรักลาโว้ยมาตั้งถิ่นฐาน โดยแต่เดิมเป็นเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ที่เร่ร่อนในทะเลมานาน และได้เริ่มตั้งถิ่นฐานตามเกาะต่าง ๆ ในทะเลอันดามัน ชุมชนตั้งอยู่บนเกาะที่ใหญ่เป็นอันดับ 2 ในอุทยานแห่งชาติหมู่เกาะตะรุเตา อยู่ห่างจากเกาะตะรุเตาไปทางทิศตะวันตกประมาณ 40 กม. ห่างจากตัวเมืองประมาณ 80 กม. เป็นสวนแห่งปะการังใต้ท้องทะเล บางบริเวณอยู่ในน้ำตื้นสามารถมองเห็นได้จากผิวน้ำ ภูมิประเทศโดยทั่วไปเป็นภูเขาสูง มีป่าปกคลุมแลดู เขียวครึ้ม ทางด้านหลังมีน้ำตกขนาดใหญ่ มีน้ำตลอดปี อาคารบนเกาะมีลักษณะเป็นเรือนเดี่ยว ส่วนมากใช้เป็นที่พักสำหรับนักท่องเที่ยว และสิ่งอำนวยความสะดวกอื่น ๆ มีอาคารบนเกาะเบาบาง และชุมชนชาวเลอาศัยปะปนไปกับอาคาร ของการท่องเที่ยว ที่อยู่ริมรอบชายฝั่งทะเล คำว่า "อาดัง" มาจากคำเดิมในภาษามลายูว่า "อุดัง" มีความหมายว่า "กุ้ง" เพราะบริเวณนี้เคยอุดมสมบูรณ์ไปด้วยกุ้งทะเล รายได้หลักของเกาะอาดังมาจากการท่องเที่ยว ไม่แน่ชัดว่ามีการประมงอยู่หรือไม่
ย่านชุมชนเก่า: เกาะหลีเป๊ะ
ที่อยู่: ตำบลเกาะสาหร่าย อำเภอเมืองสตูล จังหวัดสตูล ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: เกาะหลีเป๊ะ เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนชาติพันธุ์ ซึ่งเป็นหนึ่งในเกาะที่มีชาวเลอูรักลาโว้ยมาตั้งถิ่นฐาน แต่เดิมเป็นเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ที่เร่ร่อนในทะเลมานาน และได้เริ่มตั้งถิ่นฐานตามเกาะต่าง ๆ ในทะเลอันดามัน ชุมชนตั้งอยู่หนึ่งในอุทยานแห่งชาติหมู่เกาะตะรุเตา อยู่สุดเขตแดนใต้แถบหมู่เกาะอาดัง – ราวี ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกของเกาะตะรุเตา ห่างจากเกาะตะรุเตา 45 กิโลเมตร ห่างจากฝั่งท่าเรือปากบารา 62 กิโลเมตร เป็นเกาะขนาดเล็ก ถือเป็นเกาะที่อยู่สุดท้ายทางตอนใต้ของทะเลอันดามันของไทย เกาะมีสภาพเป็นชุมชนเมือง มีอาคารและการใช้งานที่หลากหลายตามความต้องการสำหรับการท่องเที่ยว พื้นที่ริมหาดส่วนใหญ่เป็นร้านค้า สถานที่ให้บริการท่องเที่ยว และบ้านพักโฮมสเตย์ เป็นที่อยู่อาศัยของชาวเล (ชาวน้ำ) ประมาณ 500 คน ซึ่งกล่าวว่า ก่อนหน้านี้ เกาะหลีเป๊ะอยู่บนเกาะลันตาในจังหวัดกระบี่ พวกเขาดำรงชีวิตอยู่ได้ด้วยการประมง และการเพาะปลูกผัก ปลูกข้าว เกาะหลีเป๊ะอยู่ในเขตอุทยานฯ แต่ว่าพื้นที่ทั้งหมดเป็นของชาวบ้านซึ่งอยู่อาศัยบนเกาะมาเป็นร้อยกว่าปีก่อนการประกาศจัดตั้งอุทยานแห่งชาติ ดังนั้นการจัดการพื้นที่บนเกาะจึงอยู่นอกเหนืออำนาจของอุทยานฯ ปล่อยให้เป็นหน้าที่ของชุมชนบริการจัดการ โดยอุทยานแห่งชาติคอยดูแลความเรียบร้อยและความปลอดภัยสำหรับนักท่องเที่ยว
ย่านชุมชนเก่า: ตันหยงโป
ที่อยู่: ตำบลตันหยงโป อำเภอเมืองสตูล จังหวัดสตูล ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ตันหยงโป เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนริมน้ำ ตำบลตันหยงโป เป็นพื้นที่ที่เป็นแหลมทอดยาวออกไปในทะเล มีป่าชายเลนขึ้นอยู่รอบหมู่บ้าน มีไม้ยืนต้นชนิดหนึ่งขึ้นอยู่เป็นจำนวนมาก ชาวบ้านเรียกว่า "ต้นปาบ" มีลักษณะคล้ายต้นมะม่วง หรือทางชาวมุสลิมเรียกว่า "ต้นโป" ต่อมาเรียกว่า "บ้านตันหยงโป" (ตันหยง แปลว่า แหลม) พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นป่าชายเลน และแนวหินโสโครกชายฝั่ง ดินทั่วไปจะเป็นดินเค็ม บางส่วนเป็นพื้นที่ราบลุม และเนินเขาเตี้ย มีคลอง 2 สาย คือ คลองควาย และคลองโตะครู และมีชายหาด 2 แห่ง คือ หาดตันหยงโป และหาดทรายยาว อาคารเรือนไม้เดี่ยวยกใต้ถุนสูง มีถนนเรียบหาดที่มีบ้านเรือนตั้งอยู่สองฝั่งถนน มีโครงการการสนับสนุนชุมชน ชุมชนมีอาชีพประมง ส่งออกมาเลเซีย
ย่านชุมชนเก่า: ตำมะลัง
ที่อยู่: ตำบลตำมะลัง อำเภอเมืองสตูล จังหวัดสตูล ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ตำมะลัง เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนริมน้ำ ชุมชนตั้งอยู่ใกล้บริเวณปากแม่น้ำที่ไหลออกสู่ทะเลอันดามัน ใต้สุดของประเทศไทยลักษณะที่อยู่อาศัยกลมกลืนกับธรรมชาติ (ใช้วัสดุจากป่าชายเลน) ในอดีตพื้นที่อ่าวตำมะลังมีผู้คนอาศัยอยู่เพียงไม่กี่ครัวเรือน และเริ่มมีการแลกเปลี่ยนค้าขายกัน ต่อมามีชาวอินโดนีเซียได้เดินทางโดยเรือเพื่อมาค้าขายและแวะพักแรมบนเกาะ และได้พบเห็นนกอินทรีถูกผูกติดอยู่กับต้นไม้บนเกาะนั้น จึงเรียกขานอ่าวนี้ว่า "อ่าวตำมะลัง" ตามที่ได้เห็นนกอินทรีถูกผูกไว้ ต่อมาเมื่อมีผู้คนมาตั้งถิ่นฐานเพิ่มมาก ขึ้นมีการจัดตั้งเป็นชุมชนหมู่บ้านและตำบลโดยใช้ชื่อว่า "ตำมะลัง" ชุมชนที่อาศัยอยู่บริเวณอ่าวตำมะลังนี้ส่วนใหญ่มีเชื้อสายมาลายู หรือ ไทย-มาลายู มีวิถีชีวิตและวัฒนธรรมที่สอดคล้องกับหลักปฏิบัติของศาสนาอิสลาม ซึ่งเป็นศาสนาที่คนส่วนใหญ่นับถือ
ย่านชุมชนเก่า: เกาะบุโหลนดอน บุโหลนเล
ที่อยู่: ตำบลปากน้ำ อำเภอละงู จังหวัดสตูล ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: เกาะบุโหลนดอน เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชาติพันธุ์ของชาวอุรักลาโว้ย ที่เข้ามาตั้งถิ่นฐานแต่เดิม ชุมชนตั้งอยู่บนเกาะในหมู่เกาะบุโหลน เป็นชุมชนชาวเลดั้งเดิม เกาะบุโหลนเลเป็นเกาะที่มีขนาดใหญ่ที่สุด มีราษฎรอาศัยอยู่ประมาณ 68 ครัวเรือน มีฐานะความเป็นอยู่ค่อนข้างดีกว่าเกาะบุโหลนดอน จำนวนราษฎรทั้งสองเกาะ 474 คน ส่วนใหญ่เป็นชาวเล (อุรักลาโว้ย) นับถือศาสนาอิสลาม มีอาชีพทำประมงเป็นหลัก รองลงไปก็มีอาชีพรับจ้างและค้าขาย
ย่านชุมชนเก่า: ปากละงู
ที่อยู่: ตำบลละงู อำเภอละงู จังหวัดสตูล ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ปากละงู เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนริมน้ำ บ้านปากละงูมีตำนานที่เกี่ยวกับชื่อหมู่บ้าน คือ บ้านปากงูอยู่ในตำบลละงู อำเภอละงู มีเรื่องเล่าว่ามีสามีภรรยาคู่หนึ่งเป็นชาวละงู สามีเป็นคนหาของป่าขาย วันหนึ่งสองสามีภรรยาได้เดินทางไปที่บ้านปากงู ระหว่างทางภรรยาได้เห็นงูยักษ์ตัวหนึ่งเลื้อยเข้ามาหานาง สามีจึงเอาหอกพุ่งเข้าปากงู ทำให้เลือดงูไหลท่วมบริเวณนั้นเต็มไปหมด ชาวบ้านทราบเรื่องจึงเรียกหมู่บ้านนี้ว่า หมู่บ้านปากงู แต่คำว่า "ละงู" เข้าใจว่าชื่อเดิมคงเป็น กรางู หรือ กะละงู หรือ กราละงู คำว่า "กรา" เป็นภาษาโบราณซึ่งแปลว่า ปาก เป็นชุมชนเลียบชายฝั่งอ่าวบารา ชุมชนประมง ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพประมง ค้าขาย
ย่านชุมชนเก่า: ตลาดทุ่งหว้า
ที่อยู่: ตำบลทุ่งหว้า อำเภอทุ่งหว้า จังหวัดสตูล ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ตลาดทุ่งหว้า เป็นชุมชนตลาด เดิมอำเภอทุ่งหว้ามีความเจริญรุ่งเรืองมาก มีเรือกลไฟจากต่างประเทศมาติดต่อค้าขายเป็นประจำ สินค้าออกที่สำคัญ คือ พริกไทย การปลูกพริกไทยได้รับการส่งเสริมโดยเชิญชาวจีนจากเกาะปีนัง มาสาธิตเป็นตัวอย่าง ทำให้ทุ่งหว้ามีความเจริญรุ่งเรืองมากรองจากปีนัง จนได้รับการขนานนามว่า "ปีนังน้อย" หรือ "ปีนัง 2" ในอดีตทุ่งหว้ามีการจัดงานมหรสพเฉลิมฉลองบ่อยโดยจะมีการแสดงงิ้ว หุ่นจีน หนังตะลุง ลิเกป่า และมโนราห์ คราวละหลายคืน การค้าขายจะมีพ่อค้าชาวจีน ญี่ปุ่น และชาติอื่นๆ มาติดต่อค้าขายทำให้มีการหมุนเวียนของเงินมาก ลักษณะภูมิประเทศ เป็นที่ราบมีถนนเชื่อมกับท่าเรือเก่า มีอาคารตึกแถวแบบชิโนโปรตุกีสปัจจุบันเป็นย่านพาณิชยกรรมร่วมสมัย ของชาวจีนฮกเกี้ยน แต่เดิมการค้าในตลาดมีความสัมพันธ์กับท่าเรือของเมืองสตูล (ท่าเรือสุไหงอุเป)
ย่านชุมชนเก่า: บ้านควน
ที่อยู่: ตำบลควนโดน อำเภอควนโดน จังหวัดสตูล ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: บ้านควน เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชื่อตำบลบ้านควนมาจากภาษามลายูที่แปลว่า เนิน หรือ ควนคือ หรือ กำปงกัวะ แต่เดิมบ้านควนมีความหมายเฉพาะพื้นที่หมู่บ้านที่ตั้งอยู่ในพื้นที่หมู่ที่ 5 ซึ่งเป็นหมู่บ้านเดียวที่อยู่บนเนินสูง แต่ปัจจุบันบ้านควนถูกยกขึ้นเป็นชื่อตำบล มีพื้นที่ครอบคลุมหลายหมู่บ้าน สภาพภูมิประเทศเป็นพื้นราบและเป็นพื้นที่ป่าเขา ลักษณะลาดเทจากทิศตะวันออกเฉียงเหนือไปทิศตะวันตกเฉียงใต้ มีพื้นที่ทั้งหมด 26,706 ไร่ หรือประมาณ 42.72 ตารางกิโลเมตร พื้นที่ส่วนใหญ่เหมาะสำหรับทำสวนผลไม้ ยางพารา นาข้าว และเลี้ยงสัตว์ มีอาคารเรือนไม้เกษตรกรรม และอาคารสถานที่ราชการเก่า ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม
ย่านชุมชนเก่า: ตลาดฉลุง
ที่อยู่: ตำบลฉลุง อำเภอควนโดน จังหวัดสตูล ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ตลาดฉลุง เป็นชุมชนตลาด และชุมชนความทรงจำ บ้านฉลุงในอดีตเป็นป่าดงดิบ มีช้างมากมาย และเป็นศูนย์กลางติดต่อค้าขายแลก เปลี่ยนสินค้าทางการเกษตร เป็นที่ต้อนรับแขกบ้านแขกเมือง และเป็นที่อยู่ของเจ้าพระยาชื่อ กวนตู ซึ่งต่อมาได้หายสาบสูญโดยไม่ทราบสาเหตุ มีความชำนาญในด้านคล้องช้าง ซึ่งที่บ้านฉลุงมีการทำพิธีคล้องช้าง มีการจับช้างและมีการฝึกช้างไว้ใช้งาน คำว่า "ฉลุง" มาจากภาษามลายูว่า กำปงโฉลง คำว่า "กำปง" แปลว่าหมู่บ้าน คำว่า "โฉลง" แปลว่า คอก โดยล่อให้ช้างเข้าไป ต่อมาได้เพี้ยนตามภาษาไทยมาเป็น ฉลุง มาถึงทุกวันนี้ ลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบลุ่ม ตั้งอยู่บนถนนสายฉลุง-ตรัง มีอาคารตึกแถวเก่าแบบชิโนโปรตุกีส ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพค้าขายและเกษตรกรรม
ย่านชุมชนเก่า: เกาะใหญ่
ที่อยู่: ตำบลทุ่งนุ้ย อำเภอควนกาหลง จังหวัดสตูล ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: เกาะใหญ่ เป็นชุมชนเกษตรกรรม เดิมคนในหมู่บ้านนี้อพยพมาจากบ้านย่านซื่อ ซึ่งมี โต๊ะสัน บาหลัง เป็นคนแรกที่มาตั้งหลักแหล่งที่นี่ เพื่อประกอบอาชีพการทำนา ต่อมาได้มีผู้อพยพเข้ามาอยู่เพิ่มมากขึ้น แต่เนื่องจากบริเวณนี้มีสัตว์ดุร้าย เช่น เสือ หมูป่า ทำให้ไม่มีใครเข้าไปตั้งบ้านเรือนอยู่ตามลำพัง จึงต้องมาตั้งบ้านเกาะกลุ่ม รวมกันเป็นหมู่บ้าน จึงเรียกชื่อว่า บ้านเกาะใหญ่ เป็นหมู่บ้านที่เป็นทางผ่านการเดินทางจากสงขลาไปยังสตูล ซึ่งบริเวณที่ติดถนนสายหลัก ทางหลวงแผ่นดินหมายเลขที่ 406 เป็นที่รู้จักกันคือ "สามแยกนิคม" บริเวณโดยรอบเป็นที่ราบเชิงเขา ทำการเกษตร (นา) โดยหมู่บ้านดั้งเดิมจะตั้งอยู่บนควน (ที่สูง) และพื้นที่ต่ำกว่ารอบ ๆ เป็นพื้นที่เกษตรกรรม มีอาคารเรือนเดี่ยวยกใต้ถุนสูง มัสยิดไม้ เป็นชุมชนเกษตร (นาข้าว สวนปาล์ม ยาง) มีศูนย์กลางชุมชนที่มัสยิด
ย่านชุมชนเก่า: คลองน้อย
ที่อยู่: ตำบลคลองน้อย อำเภอเมืองสุราษฎร์ธานี จังหวัดสุราษฎร์ธานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: คลองน้อย เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนริมน้ำ ตำบลคลองน้อยแรกเริ่มเดิมมีชื่อว่า ตำบลป่าเหล้า โดยการตั้งชื่อตามเจ้าที่คือ พ่อตาเหล้า แม่ยายเศร้าสร้อย โดยเอาชื่อของตามาตั้งคือ พ่อตาเหล้า มาตั้งเป็นชื่อตำบลป่าเหล้า เพราะสภาพในตอนนั้นเป็นป่ามาก ลักษณะภูมิประเทศ ป็นที่ราบมีเครือข่ายลำคลองในการสัญจรและเกษตรกรรม ลักษณะการตั้งชุมชนชาวสวนแบบดั้งเดิม ทั้งอาคารบ้านเรือนและทรัพยากรธรรมชาติ เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชาวสวน โดยใช้ระบบเครือข่ายคลอง เชื่อมต่อกับชุมชนเครือข่ายคลองอื่น ๆ เช่น บางใบไม้ ลักษณะการตั้งถิ่นฐานหนาแน่นบริเวณริมคลองบางช่วง ถัดเข้ามาเป็นบ้านกระจายตัวล้อมรอบด้วยพื้นที่สวน
ย่านชุมชนเก่า: บางใบไม้
ที่อยู่: ตำบลบางใบไม้ อำเภอเมืองสุราษฎร์ธานี จังหวัดสุราษฎร์ธานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: บางใบไม้ เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนความทรงจำ ตำบลบางใบไม้ อำเภอเมือง จังหวัดสุราษฎร์ธานี เป็นตำบลที่มีลำคลองเป็นจำนวนมาก สองข้างเป็นป่าไม้เบญจพรรณ ในลำคลองจะมีใบไม้ลอยทับถมกันเป็นจำนวนมาก ทำให้น้ำขึ้นลงไม่สะดวก ซึ่งเกิดขึ้นในทุกหมู่บ้านทั้งตำบล ราษฎรจึงได้ให้ ชื่อว่าตำบลบางใบไม้ สืบเนื่องมาจนถึงปัจจุบันนี้ ลักษณะภูมิประเทศ เป็นพื้นที่ราบลุ่ม ติดคลองหรือแม่น้ำ บริเวณโดยรอบเป็นป่า ต้นไม้สูง ส่วนมากเป็นต้นมะพร้าวและต้นจาก มีจำนวนประชากรในเขต อบต. 2,344 คน และจำนวนหลังคาเรือน 984 หลังคาเรือน บ้านเป็นเรือนไม้ยกพื้นหลังคาทรงปั้นหยา มุงกระเบื้องว่าว แทบทุกหลังมีสะพานอยู่ที่ท่าน้ำหน้าบ้าน มีวัดบางใบไม้เป็นวัดเล็กๆ มีพระพุทธรูปปั้นจากข้าวสุกก้นบาตร อายุประมาณ 70 ปี ภายนอกหุ้มด้วยทองเหลือง มีการเลี้ยงกุ้งกุลาดำ ปลูกต้นจากและผลิตภัณฑ์จากใบจาก และการทำสวนมะพร้าว และ ผลิตภัณฑ์จากกะลามะพร้าวซึ่งมีเอกลักษณ์เฉพาะ เช่น โคมไฟ ชุดกาแฟ กระเป๋าถือ พาน ชุดหม้อแบ่งข้าว กาน้ำ ถ่านกะลามะพร้าว และมะพร้าวอ่อนน้ำหอม
ย่านชุมชนเก่า: บางหลา
ที่อยู่: ตำบลบางชนะ อำเภอเมืองสุราษฎร์ธานี จังหวัดสุราษฎร์ธานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: บางหลา เป็นชุมชนเกษตรกรรมและประมงริมคลองดั้งเดิม เป็นที่ราบลุ่มริมคลอง มีการใช้เครือข่ายคลองในการสัญจรและเกษตรกรรม ชุมชนบริเวณฝั่งในบางตรงข้ามกับตัวเมืองสุราษฎร์ธานี ประกอบอาชีพประมง มีลักษณะการตั้งบ้านเรือนบนเกาะและชายคลองน้ำท่วมถึง มีอาคารบ้านเรือนแบบครึ่งบกครึ่งน้ำ และลักษณะการตั้งถิ่นฐานของชุมชนชาวสวนและประมงพื้นบ้านแบบดั้งเดิม
ย่านชุมชนเก่า: ตลาดบ้านดอน
ที่อยู่: ตำบลตลาด อำเภอเมืองสุราษฎร์ธานี จังหวัดสุราษฎร์ธานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ตลาดบ้านดอน เป็นชุมชนตลาดและชุมชนริมน้ำ อำเภอบ้านดอน เป็นอีกชื่อหนึ่งของอำเภอเมืองสุราษฎร์ธานี ซึ่งเป็นชื่อท้องถิ่นที่เรียกกันมาแต่โบราณ ตามสภาพของบริเวณนั้น ซึ่งเป็นที่ดอน น้ำท่วมไม่ถึงนั่นเอง บริเวณบ้านดอน ในสมัยโบราณเป็นอู่ต่อเรือขนาดใหญ่ของเมืองไชยา ตรงบริเวณปากน้ำแม่น้ำตาปี ต่อมามีความเจริญมากขึ้นตามลำดับ จนในสมัยรัชกาลที่ 6 พระองค์โปรดเกล้าฯ ให้ย้ายเมืองไชยาเดิมมาตั้งที่เมืองบ้านดอน และต่อมาในปี พ.ศ. 2459 มีรับสั่งให้เปลี่ยนชื่อเมืองไชยาที่บ้านดอนเป็นเมืองสุราษฎร์ธานี มาตราบจนปัจจุบันนี้ เป็นที่ราบปากแม่น้ำตาปี เป็นชุมชนพาณิชยกรรมขนาดใหญ่ของเมืองสุราษฎร์ ตั้งบนที่ดอน มีการผสมผสานลักษณะอาคารทั้งเรือนแถวไม้ และอาคารตึกแถว ตามการพัฒนาของเมือง ในสมัยก่อนพื้นที่บ้านดอนเป็นอู่ต่อเรือขนาดใหญ่ของเมืองไชยา และถูกยกเป็นเมืองไชยา และเมืองสุราษฎร์ ตามลำดับ เนื่องจากเป็นตลาดศูนย์กลางเมือง ส่วนใหญ่จะประกอบอาชีพค้าขายและธุรกิจต่าง ๆ
ย่านชุมชนเก่า: บ้านหน้าด่าน
ที่อยู่: ตำบลตลาด อำเภอเมืองสุราษฎร์ธานี จังหวัดสุราษฎร์ธานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: บ้านหน้าด่าน เป็นชุมชนตลาดและชุมชนริมน้ำ ชุมชนตั้งอยู่บริเวณปากแม่น้ำตาปี น่าจะเป็นบริเวณที่มีด่านแต่เดิม เป็นชุมชนตลาดเกาะกับถนนตลาดล่าง หันหลังให้แม่น้ำตาปี ประกอบไปด้วยเรือนแถวไม้ชั้นเดียว 2 ชั้น ริมถนน ถัดเข้าไปเป็นกลุ่มบ้านพักอาศัย ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพค้าขาย
ย่านชุมชนเก่า: พุมเรียง
ที่อยู่: ตำบลพุมเรียง อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: พุมเรียง เป็นชุมชนกลุ่มอาชีพเฉพาะ ชุมชนความทรงจำ และชุมชนรอบโบราณสถาน แหลมโพธิ์ ในอดีต สมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จประพาส และสร้างศาลาไว้ ซึ่งได้เป็นแหล่งท่องเที่ยวมาจนทุกวันนี้ ชาวบ้านในหมู่บ้านมีอาชีพทอผ้า ผ้าทอพุมเรียง มีลักษณะเด่น คือ เป็นผ้าทอยกดิ้นเงิน หรือดิ้นทอง มีลวดลายเฉพาะตัวที่สวยงาม ทำให้กลายเป็นสินค้าพื้นเมือง ที่มีชื่อเสียงของจังหวัดสุราษฎร์ธานี ชุมชนอยู่ในพื้นที่ในเขตเทศบาลพุมเรียงเป็นชุมชนชายฝั่งทะเลด้านตะวันออกของอำเภอไชยา ตั้งอยู่จุดเหนือสุดของอ่าวบ้านดอน บริเวณปากคลองพุมเรียงใหญ่ มีสภาพเป็นที่ดอนจุดกึ่งกลางสูงกว่าระดับน้ำทะเลประมาณ 10 เมตร การตั้งชุมชนในเขตเทศบาลรวมกลุ่มกันบริเวณริมคลองพุมเรียงเป็นส่วนใหญ่ มีอาคารไม้ดั้งเดิม และการตั้งชุมชนเกษตรกรรม ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพทอผ้าไหมที่มีชื่อเสียง ประมง ค้าขาย เกษตรกรรม
ย่านชุมชนเก่า: ตลาดไชยา
ที่อยู่: ตำบลตลาดไชยา อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ตลาดไชยา เป็นชุมชนตลาด และชุมชนรอบทางรถไฟ อำเภอไชยาเดิมเป็นเมืองเก่าแก่มาแต่โบราณ มีหลักฐานทางโบราณคดีว่า เคยรุ่งเรืองมากในอาณาจักรศรีวิชัย (พุทธศตวรรษที่ 12-18) ถึงกับมีผู้สันนิษฐานว่าเป็นศูนย์กลางของอาณาจักรศรีวิชัย นักประวัติศาสตร์บางท่านสันนิษฐานว่าเป็นที่ตั้งของราชวงศ์ไศเลนทร์ เมื่ออาณาจักรเสื่อมลงได้แยกเป็นเมืองคือ เมืองไชยา จนกระทั่งเมื่อ ร.ศ. 117 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าแบ่งเขตการปกครองทั่วราชอาณาจักรใหม่ออกเป็นมณฑลไชยา เป็นเมืองขึ้นกับมณฑลชุมพร ต่อมาได้ลดฐานะเป็นอำเภอโดยมีเมืองเก่าตั้งอยู่ที่พุมเรียง และได้เปลี่ยนกลับมาเป็นอำเภอไชยา ในรัชกาลที่ 6 เมื่อวันที่ 29 กรกฎาคม 2458 เป็นชุมชนตลาดตามถนนสายหลักซึ่งเป็นย่านธุรกิจหลัก 3 สาย คือถนนรักษ์นรกิจ ถนนวิชิตภักดี และถนนชวนะนันท์ ซึ่งเป็นถนนสายแรกเริ่มของเมืองไชยา มีเรือนแถวไม้ 2 ชั้นที่มีรูปแบบหลากหลาย มีความสัมพันธ์กับสถานีรถไฟเป็นชุมชนพาณิชยกรรมในเขตเมือง
ย่านชุมชนเก่า: ลีเล็ด
ที่อยู่: ตำบลลีเล็ด อำเภอพุนพิน จังหวัดสุราษฎร์ธานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ลีเล็ด เป็นชุมชนเกษตรกรรม และชุมชนริมน้ำ ในสมัยที่มีหัวเมืองไชยาเป็นศูนย์กลางการปกครอง ขึ้นตรงกับกรุงศรีอยุธยา (ก่อน พ.ศ. 2439) พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าฯ (ร. 5) ทรงเสด็จไปบ้านดอน (ทางเรือ) แล้วเจอกับพายุฝน จึงทรงเสด็จไปตามคลองสายนี้ ทำให้ชาวบ้านเข้าใจว่าเป็นคลองลัด จึงเรียกชื่อคลองสายนี้ว่า "คลองลัด" พื้นที่เป็นที่ราบลุ่ม และบางส่วนติดกับทะเลมีน้ำเค็มท่วมถึง ชายฝั่งมีสภาพเป็นป่าชายเลนขนาดใหญ่ มีแม่น้ำเล็กๆ เชื่อมออกสู่ทะเลหลายสาย สภาพพื้นที่ส่วนใหญ่มีบ้านเรือนเบาบาง มีการอยู่อาศัยตามริมแม่น้ำแต่ละสายตามถิ่นฐานเดิมจากอดีต บ้านเรือนส่วนมากเป็นเรือนไม้ยกพื้นสูง เพราะเป็นพื้นที่น้ำท่วมถึง และมีท่าเทียบเรือเป็นของตัวเอง ชาวบ้านในคลองลัด ส่วนใหญ่มีอาชีพทำนา จึงมีชาวจีนล่องเรือมารับซื้อข้าวอยู่เป็นประจำ ชาวจีนเรียก คลองลัดเพี้ยนไปเป็น คลองเล็ด แต่เดิมชาวบ้านมีอาชีพทำนากับสวน ต่อมาเริ่มหันมาทำประมงพื้นบ้าน หรือนากุ้ง กับสวนมะพร้าว ตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา ปัจจุบันมีการส่งเสริมให้พื้นที่มีการท่องเที่ยวเชิงนิเวศ มีการตั้งศูนย์เรียนรู้ระบบนิเวศป่าชายเลนและส่งเสริมศิลปะพื้นบ้าน เช่น ลิเกป่า หรือวัฒนธรรมการประมงต่าง ๆ ของชุมชน
ย่านชุมชนเก่า: ท่าข้าม
ที่อยู่: ตำบลท่าข้าม อำเภอพุนพิน จังหวัดสุราษฎร์ธานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ท่าข้าม เป็นชุมชนตลาด ชุมชนความทรงจำ และชุมชนรอบทางรถไฟ ในอดีตท่าข้ามเป็นท่าเรือริมแม่น้ำตาปีสำหรับข้ามแม่น้ำ เป็นที่ตั้งด่านชายแดนสำหรับตรวจผู้คนและเก็บภาษีอากร และมีการสร้างสะพานข้ามแม่น้ำตาปี ปัจจุบันคือ สะพานจุลจอมเกล้า " ท่าข้าม" เป็นชื่อเรียกอำเภอพุนพินเป็นเวลา 31 ปี คือระหว่างปี พ.ศ. 2473-2504 ท่าข้ามเคยมีความสำคัญในฐานะชุมทางและจุดยุทธศาสตร์ที่สำคัญ นอกจากจะเป็นท่าเรือสำหรับข้ามแม่น้ำตาปีแล้ว ยังเป็นสถานที่สำคัญในการเดินทางติดต่อผ่านแม่น้ำตาปี ทั้งการเดินทางไปยังคีรีรัฐนิคม พนม ตะกั่วป่า พังงา และภูเก็ต หรือไปตามลำน้ำตาปี ลักษณะพื้นที่ตอนใต้เป็นที่สูง ตอนเหนือเป็นที่ราบตั้งอยู่ริมแม่น้ำตาปี เป็นอาคารเรือนแถวไม้ ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพค้าขาย เกษตรกรรม และรับจ้าง
ย่านชุมชนเก่า: บ้านส้อง
ที่อยู่: ตำบลบ้านส้อง อำเภอเวียงสระ จังหวัดสุราษฎร์ธานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: บ้านส้อง เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนตลาด และชุมชนรอบทางรถไฟ บ้านส้อง คือ ตำบลเก่าแก่ ตำบลหนึ่งของอำเภอเวียงสระ ในเขตการปกครองของจังหวัดสุราษฎร์ธานี โดยมีหลักฐานทางประวัติศาสตร์ยืนยันได้ว่า แต่เดิมเคยเป็นแหล่งชุมชนโบราณที่สำคัญแห่งหนึ่งของภาคใต้ ที่มีประวัติความเป็นมายาวนาน สืบทอดถึงอาณาจักรศรีวิชัย เรื่อยมาจนกระทั่งถึงปัจจุบัน พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นที่ราบสูง  โดยทิศตะวันออกจรดกับเทือกเขาบรรทัดตลอดแนว เป็นเรือนไม้ดั้งเดิม อาคารเรือนแถวไม้ในตลาดเก่า ส่วนใหญ่มีอาชีพเกษตรกรรม และค้าขาย
ย่านชุมชนเก่า: ท่าขนอน
ที่อยู่: ตำบลท่าขนอน อำเภอคีรีรัฐนิคม จังหวัดสุราษฎร์ธานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ท่าขนอน เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนรอบทางรถไฟ เทศบาลตำบลท่าขนอนตั้งอยู่ในอำเภอคีรีรัฐนิคม จังหวัดสุราษฎร์ธานี อยู่ห่างจากจังหวัด 65 กิโลเมตร สภาพพื้นที่เป็นที่ราบลุ่ม ริมแม่น้ำพุมดวง ลักษณะพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นที่นาและที่สวน เหมาะที่จะประกอบอาชีพเกษตรกรรม เป็นชุมชนตลาดที่เป็นชุมทางสถานีรถไฟ และชุมชนเกษตรกรรมริมแม่น้ำพุมดวง ชุมชนริมแม่น้ำมีภูมิปัญญาการทำบ้านลอยน้ำเนื่องจากปัญหาน้ำท่วมในฤดูน้ำหลาก ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม
ย่านชุมชนเก่า: นาสาร
ที่อยู่: ตำบลนาสาร อำเภอนาสาร จังหวัดสุราษฎร์ธานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: นาสาร เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนตลาด และชุมชนรอบทางรถไฟ ลักษณะภูมิประเทศ เป็นที่ราบเชิงเขา มีภูเขา ภายในบริเวณเขตเทศบาล มีลำห้วยหลายแห่ง และมีลำคลองกว้างไหลผ่าน กลางตัวเมืองจากทิศตะวันออกไปสู่ทิศตะวันตก พื้นที่ทั่วไปเป็นที่ราบ ส่วนที่ราบสูงมีเพียงเล็กน้อย เป็นชุมชนตลาด เรือนแถวไม้สลับกับอาคารตึกแถวสมัยใหม่ ที่อำเภอนาสารมีเกษตรกรรมที่มีชื่อเสียงคือ เงาะโรงเรียน ส่วนใหญ่มีอาชีพเกษตรกรรม และค้าขาย
ย่านชุมชนเก่า: ท่าทองใหม่
ที่อยู่: ตำบลท่าทองใหม่ อำเภอกาญจนดิษฐ์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ท่าทองใหม่ เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนตลาด เมื่อประมาณปี พ.ศ. 2310 พื้นที่บริเวณนี้เคยเป็นเมืองท่าเรือที่สำคัญ เรือใหญ่จากประเทศจีนเข้ามาติดต่อค้าขาย ซึ่งคนในสมัยนั้นเรียกว่า บ้านท่าทองใหม่ เดิมเคยขึ้นอยู่กับมณฑลนครศรีธรรมราช ต่อมาสังกัดอำเภอกาญจนดิษฐ์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นที่ราบลุ่มริมฝั่งคลองและชายทะเล มีลำคลองท่าทองใหม่ไหลผ่านไปออกอ่าวบ้านดอน ประชาชนตั้งบ้านเรือนหนาแน่นตามริมฝั่งคลอง เป็นเรือนแถวไม้ในตลาด และชุมชนประมง ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพค้าขาย ประมง
ย่านชุมชนเก่า: ปากน้ำท่าทอง
ที่อยู่: ตำบลท่าทอง อำเภอกาญจนดิษฐ์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ปากน้ำท่าทอง เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ ชุมชนความทรงจำ และชุมชนรอบโบราณสถาน ตำบลท่าทอง เป็นเมืองเก่าแก่ เดิมเป็นที่ตั้งของเมืองท่าทองเมื่อ ปี พ.ศ. 2300 ซึ่งขณะนั้นพื้นที่ปกครองของจังหวัดสุราษฎร์ธานีมีหัวเมืองเก่าแก่อยู่ 4 เมือง คือ เมืองไชยา เมืองท่าทอง เมืองคีรีรัตน์ และเมืองเวียงสระ ซึ่งเมืองท่าทองเดิมตั้งอยู่ที่หมู่ที่ 4 บ้านท้อน ต่อมาหลวงวิเศษ ได้ย้ายเมืองท่าทองไปตั้งอยู่ที่บ้านกะแดะ และฝั่งตะวันตกของคลองมะขามเตี้ย ตามลำดับและได้เปลี่ยนชื่อเป็นเมืองสุราษฎร์ธานี ส่วนเมืองท่าทองเดิมก็เป็นตำบลท่าทองในปัจจุบัน มีลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบลุ่มด้านหนึ่งติดกับทะเลด้านอ่าวไทย อีกด้านหนึ่งมีลำคลองท่าทองเป็นแนวของตำบล เหมาะแก่การประกอบอาชีพการเกษตรกรรม และอาชีพประมง เป็นชุมชนตลาดและประมง มีความสัมพันธ์กับตำแหน่งที่ตั้งของโบราณสถานที่เขาพระทอง และประวัติศาสตร์ลุ่มน้ำท่าทอง เมืองกาญจนดิษฐ์ ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม และประมง
ย่านชุมชนเก่า: ปากกะแดะ
ที่อยู่: ตำบลกะแดะ อำเภอกาญจนดิษฐ์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: ปากกะแดะ เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนตลาด เมื่อประมาณปี พ.ศ. 2310 พื้นที่บริเวณนี้เคยเป็นเมืองท่าเรือที่สำคัญ เรือใหญ่จากประเทศจีนเข้ามาติดต่อค้าขาย ซึ่งคนในสมัยนั้นเรียกว่า บ้านท่าทองใหม่ เดิมเคยขึ้นอยู่กับมณฑลนครศรีธรรมราช ต่อมาสังกัดอำเภอกาญจนดิษฐ์ จังหวัดสุราษฎร์ธานี พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นที่ราบลุ่มริมฝั่งคลองและชายทะเล มีลำคลองท่าทองใหม่ไหลผ่านไปออกอ่าวบ้านดอน ประชาชนตั้งบ้านเรือนหนาแน่นตามริมฝั่งคลอง เป็นเรือนแถวไม้ในตลาด และชุมชนประมง ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพค้าขาย ประมง
ย่านชุมชนเก่า: เกาะแรต
ที่อยู่: ตำบลดอนสัก อำเภอดอนสัก จังหวัดสุราษฎร์ธานี ภาคใต้
ลักษณะสำคัญ: เกาะแรต เป็นชุมชนเกษตรกรรม ชุมชนริมน้ำ และชุมชนกลุ่มอาชีพเฉพาะ เป็นชุมชนประมง ตั้งบนเกาะเล็ก ๆ ส่วนใหญ่เป็นคนจีนอพยพมาจากไหหลำ บ้านเรือนจะตั้งบริเวณรอบ ๆ เกาะ มีทั้งบ้านและเรือนแถวไม้ ปัจจุบันมีสะพาน ทำให้สามารถนำรถข้ามไปที่เกาะได้ ลักษณะภูมิประเทศ เป็นเกาะขนาดเล็กๆ ที่ตั้งอยู่ห่างจากแหลมลื่น และถนนสาย ดอนสัก – ขนอม ประมาณ 500 เมตร เป็นเรือนไม้ดั้งเดิม และลักษณะการตั้งถิ่นฐานชาวประมงดั้งเดิม ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพประมง และท่องเที่ยว และเป็นชาวไทยเชื้อสายจีนไหหลำ
ย่านชุมชนเก่า: ชุมชนบ้านปากนาสวน
ที่อยู่: ตำบลนาสวน อำเภอศรีสวัสดิ์ จังหวัดกาญจนบุรี ภาคตะวันตก
ลักษณะสำคัญ: ชุมชนบ้านปากนาสวน เป็นชุมชนชาวไทยและไทยภูเขา (กะเหรี่ยง) บนที่ราบสูงภูเขา ซึ่งอพยพจากริมแม่น้ำแควใหญ่ (เพราะการสร้างเขื่อนศรีนครินทร์) เข้ามาอยู่ในพื้นที่บ้านปากนาสวน โดยภายในบริเวณวัดศรีเกษตรารามมีอุโบสถไม้เก่าแก่ (สร้างด้วยไม้ประดู่ทั้งหลัง) ที่โดดเด่นและงดงามอย่างยิ่ง
ย่านชุมชนเก่า: ชุมชนบ้านหนองขาว
ที่อยู่: ตำบลหนองขาว อำเภอท่าม่วง จังหวัดกาญจนบุรี ภาคตะวันตก
ลักษณะสำคัญ: ชุมชนบ้านหนองขาว เป็นชุมชนเก่าที่ตั้งถิ่นฐานทำกินบริเวณริมหนองน้ำใหญ่ที่เรียกว่า "หนองหญ้าดอกขาว" ต่อมาชื่อหนองน้ำได้กลายเป็นชื่อเรียกสั้นๆ ว่า "หนองขาว" ปัจจุบันมีห้องแถวไม้ 2 ชั้น อยู่ 2 ฝั่งถนนเทศบาล และเป็นแหล่งผลิตผ้าขาวม้า 100 สี (ลวดลาย) ที่มีชื่อเสียง
ย่านชุมชนเก่า: ชุมชนหมู่บ้านหม่องสะเทอ
ที่อยู่: ตำบลหนองลู อำเภอสังขละบุรี จังหวัดกาญจนบุรี ภาคตะวันตก
ลักษณะสำคัญ: ชุมชนหมู่บ้านหม่องสะเทอ เป็นชุมชนริมน้ำของชาวไทย-มอญ ในพื้นที่ตำบลหนองลู อำเภอสังขละบุรี หรือที่รู้จักกันในชื่อ "หมู่บ้านมอญ" ซึ่งตั้งอยู่ใกล้ๆ กับ "สะพานมอญ" ทางตอนเหนือของเขื่อนวชิราลงกรณ์ (เขาแหลม) โดยมีบ้านเรือนหนาแน่นบริเวณถนนสะพานไม้
ย่านชุมชนเก่า: ชุมชนตลาดท่ามะกา
ที่อยู่: ตำบลดอนขมิ้น อำเภอท่ามะกา จังหวัดกาญจนบุรี ภาคตะวันตก
ลักษณะสำคัญ: ชุมชนตลาดท่ามะกา เป็นชุมชนย่านตลาดการค้าบริเวณถนนแสงชูโต ซึ่งมีชื่อเรียกอีกชื่อว่า ตลาดลูกแก (ในพื้นที่ของตำบลดอนขมิ้น) ตั้งอยู่ในพื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำ โดยมีแม่น้ำแม่กลองไหลผ่านทางทิศตะวันตก และเป็นชุมชนแรกของจังหวัดกาญจนบุรีที่ใกล้กรุงเทพมหานครมากที่สุด
ย่านชุมชนเก่า: ชุมชนตลาดเขต
ที่อยู่: ตำบลรางหวาย อำเภอพนมทวน จังหวัดกาญจนบุรี ภาคตะวันตก
ลักษณะสำคัญ: ชุมชนตลาดเขต เป็นชุมชนย่านตลาดการค้าตั้งอยู่สองฝั่งทางหลวงหมายเลข 324 ซึ่งเป็นชุมชนบริเวณรอยต่อเขตอำเภอพนมทวน จ.กาญจนบุรี กับ อ.อู่ทอง จ.สุพรรณบุรี โดยมีลักษณะเป็นพื้นที่ราบหรือดอนราบที่มีคลองส่งน้ำชลประทานจากโครงการพนมทวนผ่านเกือบตลอดแนวเขตเทศบาล
ย่านชุมชนเก่า: ชุมชนตลาดวัดสิงห์
ที่อยู่: ตำบลวัดสิงห์ อำเภอวัดสิงห์ จังหวัดชัยนาท ภาคกลาง
ลักษณะสำคัญ: ชุมชนตลาดวัดสิงห์ เป็นชุมชนย่านตลาดเก่า (ตลาดสด) ที่มีอายุกว่าร้อยปี ตัวอาคารยังคงเห็นเป็นอาคารไม้โดยส่วนใหญ่ผสมผสานกับตึกสมัยใหม่ แต่ยังคงบรรยากาศตลาดที่มีผู้คนออกมาซื้อหาอาหารและเครื่องใช้ไม้สอยอย่างคึกคักในช่วงเวลาเช้าและเย็น นอกจากนี้ยังมีแม่น้ำเจ้าพระยาไหลผ่านพื้นที่ทางทิศตะวันออกด้วย