ปัจจัยความเสี่ยง

ในการดำเนินธุรกิจของธนาคารนั้น ย่อมได้รับผลกระทบที่เกิดขึ้นจากทั้งปัจจัยภายในและภายนอกธนาคาร อย่างไรก็ตาม บางปัจจัยธนาคารสามารถที่จะควบคุมได้ ขณะที่บางปัจจัยก็อยู่นอกเหนือการควบคุมของธนาคาร ซึ่งผลกระทบเหล่านี้อาจส่งผลต่อการดำเนินงานของธนาคาร และผลตอบแทนที่นักลงทุนจะได้รับ

ปัจจุบันการบริหารความเสี่ยงของธนาคารอยู่ภายใต้การกำกับและดูแลของคณะกรรมการ 2 ชุด คือ

-   คณะกรรมการบริหารความเสี่ยง มีหน้าที่หลักในการดูแล กำหนดกลยุทธ์
    และนโยบายบริหารความเสี่ยงที่เหมาะสมต่อสถานการณ์ และการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ
    ซึ่งครอบคลุมถึงความเสี่ยงทุกประเภท

-   คณะกรรมการบริหารสินทรัพย์และหนี้สิน มีหน้าที่หลักในการดูแล กำหนดกลยุทธ์
    และทบทวนนโยบาย การกำหนดสัดส่วนของชนิดของสินทรัพย์และหนี้สิน (Asset Liability
    Management) ให้ได้ผลตอบแทนสูงสุดภายใต้ระดับความเสี่ยงที่ยอมรับได้
    ตลอดจนนโยบายอัตราดอกเบี้ย นโยบายการบริหารระดับสภาพคล่อง (Liquidity risk
    limits) และนโยบายการดำรงฐานะเงินตราต่างประเทศ (Structural FX risk)

ความเสี่ยงด้านการอำนวยสินเชื่อ

เป็นความเสี่ยงของการสูญเสียอันเนื่องมาจากลูกหนี้ หรือคู่สัญญาผิดนัดชำระหนี้
หรือคุณภาพของสินเชื่อที่เสื่อมลง
แต่ธนาคารไม่สามารถเพิ่มผลตอบแทนเพื่อชดเชยความเสี่ยงที่สูงขึ้นได้
ธนาคารมีการจัดการความเสี่ยงทั้งในเชิงนโยบายและการปฏิบัติการ ดังนี้

ในเชิงนโยบายด้านการอำนวยสินเชื่อ คณะกรรมการบริหารความเสี่ยงจะทำหน้าที่หลักในการกำหนด
และทบทวนนโยบายการบริหารความเสี่ยงทางด้านสินเชื่อ (Credit Risk Management
Policy) และรวมถึงการอนุมัติปรับปรุงเปลี่ยนแปลงคู่มือนโยบายสินเชื่อ
อนุมัติวิธีการและเครื่องมือในการวัดความเสี่ยงสินเชื่อ วิธีการตั้งราคา (Loan Pricing
Methodology) กำหนดและทบทวนนโยบายการบริหารสินทรัพย์ (Portfolio Management
Policy) และอนุมัติการกำหนดเพดานการกระจุกตัวของสินเชื่อ (Concentration Limits)
การกำหนดนโยบายการใช้เงินกองทุน (Capital Allocation)
และความเพียงพอของเงินกองทุน (Capital Adequacy)
และการกำหนดและทบทวนนโยบายการตั้งสำรองค่าเผื่อหนี้สูญ และความเพียงพอของการตั้งสำรอง
(Adequacy of Reserve) นอกจากนี้
ธนาคารได้ดำเนินการปรับปรุงคุณภาพด้านการอำนวยสินเชื่อ
เพื่อบรรลุวัตถุประสงค์ขององค์กรในด้านการบริหารความเสี่ยงและผลตอบแทน อาทิเช่น

-   การกำหนดนโยบายการให้สินเชื่อ และวงเงินสินเชื่อสำหรับสินเชื่อแต่ละประเภท
    โดยพิจารณาจากลักษณะธุรกิจและสภาวะเศรษฐกิจเป็นสำคัญ

-   จัดทำและกำหนดระเบียบการปฏิบัติงานด้านสินเชื่อ การติดตาม การควบคุมการใช้วงเงิน
    และคุณภาพของสินเชื่อที่ได้รับการอนุมัติ

-   จัดตั้งและกำหนดให้ฝ่ายตรวจสอบสินเชื่อทำหน้าที่ตรวจสอบและทบทวนการประเมินประสิทธิภาพในการติดตามคุณภาพของสินเชื่อและกระบวนการอำนวยสินเชื่อ
    และรายงานสิ่งที่พบต่อกรรมการผู้จัดการใหญ่ ทั้งนี้ เพื่อนำไปใช้ในการบริหารความเสี่ยงต่อไป

ขณะเดียวกัน
ในเชิงปฏิบัติการธนาคารจัดการบริหารความเสี่ยงทั้งในระดับธุรกรรมและระดับพอร์ตโฟลิโอของสินเชื่อ
(Portfolio)

- กระบวนการจัดการความเสี่ยงด้านสินเชื่อในระดับธุรกรรม

เพื่อให้สอดคล้องกับวิสัยทัศน์ของธนาคารในการที่จะเป็นธนาคารชั้นนำด้านการพาณิชย์และการลงทุน
ในช่วงปีที่ผ่านมา ธนาคารจึงมุ่งเน้นการให้สินเชื่อแก่ลูกหนี้สินเชื่อธุรกิจตั้งแต่ขนาดกลางถึงขนาดใหญ่
อย่างไรก็ดีธุรกิจเหล่านั้นต้องมีความสามารถในการดำเนินงาน
รวมถึงการมีพื้นฐานทางการเงินที่ดีพอ ขณะเดียวกันการให้สินเชื่อในอีกแง่มุมหนึ่ง คือ
การนำเงินกองทุนที่มาจากการลงทุนของผู้ถือหุ้นและเงินฝากของประชาชนไปหาผลตอบแทน ดังนั้น
ผลตอบแทนที่ได้รับจะต้องคุ้มค่ากับความเสี่ยงที่ธนาคารต้องแบกรับ

ธุรกิจการให้สินเชื่อธุรกิจนำมาซึ่งความเสี่ยงด้านสินเชื่อ 2 ประการด้วยกัน คือ
ความเสี่ยงจากคู่สัญญา (Counterparty Risk) และจากหลักประกัน (Security Risk)
ความเสี่ยงจากคู่สัญญา คือความเสี่ยงที่ลูกหนี้ผิดนัดชำระหนี้ธนาคาร (Default Risk)
ไม่ว่าจะเป็นทั้งหมดหรือบางส่วนภายใต้เงื่อนไขที่ตกลงกัน ลักษณะเช่นนี้นำไปสู่การ
สูญเสียทางการเงินแก่ธนาคาร
ขณะที่ความเสี่ยงจากหลักประกันเกิดจากการที่มูลค่าของหลักประกันเสื่อมถอยลง
และ/หรือความไม่เพียงพอครอบคลุมความสูญเสียที่คาดหวังตลอดอายุของเงินกู้ยืม

เจ้าหน้าที่สินเชื่อจะประเมินความเสี่ยงจากคู่สัญญาในกระบวนการอำนวยสินเชื่อและการติดตาม
โดยคำนึงถึงความสมดุลระหว่างความเสี่ยงและผลตอบแทน
สำหรับความเสี่ยงจากหลักประกันธนาคารมีการประเมินมูลค่าหลักประกันใหม่เป็นระยะ ๆ
ตลอดอายุของเงินกู้ยืม เพื่อให้มั่นใจว่ามูลค่าที่ครอบคลุมนั้นยังอยู่ในระดับที่ยอมรับได้

นอกจากนี้ ธนาคารยังใช้หลักการอำนวยสินเชื่อที่เน้นความรับผิดชอบในแต่ละบุคคล การตรวจสอบ
และ การถ่วงดุล
โดยให้ฝ่ายพิจารณาสินเชื่อซึ่งเป็นหน่วยงานอิสระทำหน้าที่พิจารณาและให้ความเห็นเกี่ยวกับความเสี่ยงที่อาจจะเกิดจากการอำนวยสินเชื่อ
ทำหน้าที่ให้ข้อมูลประกอบการพิจารณาแก่คณะกรรมการพิจารณาสินเชื่อ
และได้กำหนดอำนาจการอนุมัติวงเงิน
โดยแบ่งตามลำดับของคณะกรรมการพิจารณาสินเชื่อซึ่งมีด้วยกันหลายระดับ
ตลอดจนการบริหารจัดการและการควบคุมติดตาม เพื่อให้มั่นใจว่าความเสี่ยงต่างๆ ที่อาจเกิดขึ้น
จะได้รับการจัดการอย่างเหมาะสม
ขณะเดียวกันธนาคารมีแผนที่จะนำระบบการวัดและจัดอันดับความเสี่ยง
และการตั้งราคาที่ได้ร่วมกันพัฒนากับบริษัทที่ปรึกษาชั้นนำ
มาใช้ในการวัดและจัดอันดับความเสี่ยงของธุรกิจขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ในปี 2545 เป็นต้นไป

- การกระจุกตัวของความเสี่ยงด้านสินเชื่อในระดับพอร์ตโฟลิโอของสินเชื่อ (Portfolio) และ การจัดการ

ณ 31 ธันวาคม 2544 วงเงินให้สินเชื่อของธนาคารส่วนใหญ่ให้แก่ธุรกิจประเภทอุตสาหกรรม
อสังหาริมทรัพย์ การธนาคารและธุรกิจการเงิน และการค้าส่งและการค้าปลีก
โดยคิดเป็นประมาณร้อยละ 20.5, 16.7, 13.4 และ 12.5 ของวงเงินให้สินเชื่อรวมตามลำดับ
วงเงินสินเชื่อที่ธนาคารให้แก่ลูกหนี้รายใหญ่ 100 อันดับแรกของธนาคารคิดเป็นประมาณร้อยละ
35.2 ของวงเงินให้สินเชื่อรวม ขณะที่ 15 อันดับแรกมีวงเงินสินเชื่อรวมกันคิดเป็นประมาณร้อยละ
11.8 ของทั้งหมด ในส่วนของวงเงินสินเชื่อที่ให้แก่ลูกหนี้รายใหญ่ที่สุดคิดเป็นประมาณร้อยละ 1.7
ของทั้งหมด ขณะเดียวกันลูกหนี้รายใหญ่จำนวน 2 ราย ในส่วนของลูกหนี้ 15
อันดับแรกมีสถานะเป็นหนี้ที่ไม่ก่อให้เกิดรายได้ อย่างไรก็ดี ทั้ง 2
รายนี้อยู่ในกลุ่มสินทรัพย์ด้อยคุณภาพที่กองทุนเพื่อการฟื้นฟูจะชดเชยให้แก่ธนาคารตามแนวทางการชดเชยสินทรัพย์ด้อยคุณภาพที่มีกับธนาคาร

ณ 31 ธันวาคม 2544 ลูกหนี้รายใหญ่ที่สุดของธนาคาร
มีวงเงินสินเชื่อมากกว่าวงเงินสินเชื่อสูงสุดที่อนุญาตตามข้อกำหนดของธนาคารแห่งประเทศไทย
(ร้อยละ 25 ของเงินกองทุนชั้นที่ 1) ในกรณีนี้
ธนาคารได้ทำเรื่องขอผ่อนผันในประเด็นขออนุญาตให้สินเชื่อต่อธนาคารแห่งประเทศไทย
และธนาคารแห่งประเทศไทยได้พิจารณาแล้วไม่อนุญาต ดังนั้น
ธนาคารจึงได้ดำเนินมาตรการเพื่อป้องกันไม่ให้เกิดความเสี่ยงในประเด็นนี้
โดยทำการติดตามการเบิกใช้เงินของลูกหนี้รายนี้อย่างใกล้ชิด
และถ้ามีแนวโน้มที่เงินให้สินเชื่อจะเกินกำหนดก็อาจทำการขายสินเชื่อบางส่วนออกไปให้แก่สถาบันการเงินอื่นดังที่ได้เคยดำเนินการมาก่อนแล้ว
ขณะเดียวกันธนาคารได้กำหนด Trigger point เป็นการภายใน
เพื่อการติดตามและควบคุมความเสี่ยงของพอร์ตโฟลิโอของสินเชื่อ (Portfolio)
ในรูปของลูกหนี้เป็นรายตัวกรณีที่ได้รับวงเงินให้สินเชื่อมากกว่าหรือเท่ากับร้อยละ 15
ของเงินกองทุนชั้นที่ 1 ณ 31 ธันวาคม 2544 มีเพียงลูกหนี้รายใหญ่ 5
รายแรกเท่านั้นที่มีวงเงินเกินร้อยละ 15 ของเงินกองทุนชั้นที่ 1 และทั้ง 5 รายมีสภาพเป็นหนี้ปกติ

ขณะเดียวกัน ธนาคารได้ศึกษาการจัดแบ่งกลุ่มอุตสาหกรรมใหม่
เพื่อการจัดการภายในด้านการวิเคราะห์การกระจุกตัวของความเสี่ยงของสินเชื่อในพอร์ตโฟลิโอของสินเชื่อ
(Portfolio) โดยคาดว่าจะนำมาใช้งานควบคู่กับระบบปัจจุบัน เพื่อการรายงานผลต่อผู้บริหารในปี
2545 เป็นต้นไป ในส่วนของ Limit setting เพื่อการจัดการ ควบคุม
และการติดตามการกระจุกตัวของความเสี่ยงสินเชื่อ
ตลอดจนการติดตามการเติบโตในแต่ละประเภทธุรกิจ ธนาคารมีแผนที่จะนำหลักการ Banded
Approach มาใช้ในเบื้องต้นก่อน เมื่อระบบฐานข้อมูลของธนาคารเสร็จสมบูรณ์ ก็จะนำหลักการ
Integrated Approach
และหลักความสัมพันธ์เชิงสถิติเกี่ยวกับโอกาสผิดนัดชำระหนี้ในระดับอุตสาหกรรมมาใช้ในลำดับถัดไป

การบริหารความเสี่ยงด้านสภาพคล่อง

ธนาคารได้ทำการปรับสัดส่วนของโครงสร้างเงินฝากประเภทต่าง ๆ อย่างต่อเนื่อง
เพื่อให้ได้ต้นทุนที่ต่ำลงโดยยังคงรักษาสภาพคล่องไว้ในระดับที่พอเหมาะ
ในขณะที่สภาพคล่องโดยรวมของทั้งระบบยังมีค่อนข้างสูง
มีการเพิ่มสัดส่วนของเงินฝากกระแสรายวันและออมทรัพย์จากร้อยละ 5.4 เป็นร้อยละ 7.9
ของเงินฝากทั้งหมด เพื่อลดต้นทุนลง รวมทั้งลดสัดส่วนเงินฝากของนิติบุคคลและกองทุนต่าง ๆ
จากร้อยละ 31.4 เป็นร้อยละ 20.4 เพื่อลดการกระจุกตัวของเงินฝากในกลุ่มดังกล่าวลง
ฝ่ายบริหารความเสี่ยงและฝ่ายบริหารเงินได้ทำการศึกษาและกำหนดระดับเตือนถึงฐานะสภาพคล่อง
(Liquidity Trigger Level)
เพื่อให้ธนาคารทราบถึงฐานะสภาพคล่องและหาวิธีการเสริมสภาพคล่องได้อย่างมีประสิทธิภาพและทันเหตุการณ์

นอกจากนี้ ธนาคารยังได้จัดทำแผนฉุกเฉินกรณีมีวิกฤติสภาพคล่อง
เพื่อเป็นแนวทางที่ชัดเจนไว้ล่วงหน้า
และจะได้ใช้ในการแก้ไขสถานการณ์หากต้องเผชิญกับปัญหาการขาดสภาพคล่อง

การบริหารความเสี่ยงด้านอัตราดอกเบี้ย

สินเชื่อของธนาคารโดยส่วนใหญ่เป็นอัตราดอกเบี้ยลอยตัวอิงกับประกาศของธนาคาร (MLR, MOR
และ MRR) ในขณะที่เงินฝากส่วนใหญ่ของธนาคารกระจุกอยู่ในประเภทประจำไม่เกิน 12 เดือน
ออมทรัพย์ และกระแสรายวัน
ซึ่งจะทำให้ธนาคารสามารถปรับอัตราดอกเบี้ยเงินฝากดังกล่าวได้ตามอัตราดอกเบี้ยของสินเชื่อ
อันเป็นการลดความเสี่ยงด้านอัตราดอกเบี้ยได้ในระดับหนึ่ง
หรือถ้าหากธนาคารมีการให้สินเชื่อหรือมีสินทรัพย์ที่เป็นอัตราดอกเบี้ยคงที่
ฝ่ายบริหารเงินก็จะทำการลดความเสี่ยงด้วยการหาแหล่งเงินที่เป็นอัตราดอกเบี้ยคงที่
ทำให้ธนาคารได้รับส่วนต่าง (Spread) จากการทำธุรกรรมนั้น ๆ
ในขณะเดียวกันมีการบริหารโดยลดขนาดของส่วนต่างระหว่างสินทรัพย์และหนี้สินระหว่างช่วงเวลา
(Repricing Mismatch)
เพื่อควบคุมให้ผลกระทบอันเกิดจากการเปลี่ยนแปลงของอัตราดอกเบี้ยอยู่ภายใต้ขอบเขตความเสี่ยงที่ธนาคารจะรับได้
ด้วยการพิจารณาการใช้ตราสารอนุพันธ์ทางด้านอัตราดอกเบี้ย เช่น Interest Rate Swap
เข้ามาช่วย

ธนาคารจะได้นำระบบจัดการฐานข้อมูล (Data Warehouse)
เพื่อการบริหารสินทรัพย์และหนี้สินเข้ามาใช้ในการช่วยเสริมให้การดำเนินงานและการได้รับข้อมูลเพื่อการตัดสินใจของคณะกรรมการบริหารสินทรัพย์และหนี้สิน
(Assets & Liabilities Management Committee) มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น

การบริหารความเสี่ยงด้านอัตราแลกเปลี่ยน

ธนาคารประกอบธุรกรรมซื้อขายเงินตราต่างประเทศกับลูกค้าทั้งที่เป็นการซื้อขายทันทีและล่วงหน้า
เพื่อใช้ในธุรกิจของลูกค้าเป็นหลัก
โดยการพิจารณาและกำหนดวงเงินซื้อขายเงินตราต่างประเทศให้กับลูกค้าถือเป็นส่วนหนึ่งของวงเงินที่จะต้องอนุมัติผ่านคณะกรรมการพิจารณาสินเชื่อ
(Credit Committee) โดยสายบริหารความเสี่ยงและพิจารณาสินเชื่อยังได้มีการกำหนดตาราง
Loan Equivalent Factor (LEF)
ที่คำนวณมาจากความผันผวนของอัตราแลกเปลี่ยนเงินสกุลต่าง ๆ ตามสภาพตลาดในแต่ละขณะ
เพื่อใช้คำนวณค่า Pre Settlement Risk สำหรับธุรกรรมดังกล่าว
การบริหารฐานะเงินตราต่างประเทศนั้น อยู่ภายใต้การดูแลของฝ่ายค้าผลิตภัณฑ์การเงิน นอกจากนี้
ฝ่ายบริหารความเสี่ยงยังได้นำ Value at Risk (VaR)
มาใช้ในการวัดและรายงานความเสี่ยงที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงของอัตราแลกเปลี่ยนเป็นรายวัน
ซึ่งจะช่วยให้ธนาคารสามารถบริหารความเสี่ยงให้อยู่ในระดับที่รับได้ตลอดเวลา

ความเสี่ยงด้านการปฏิบัติการ (Operational Risk)

เป็นความเสี่ยงจากการดำเนินงานที่เกิดขึ้นจากระบบการควบคุมภายใน บุคลากร
กระบวนการปฏิบัติงาน เทคโนโลยี รวมถึงปัจจัยภายนอก

ธนาคารได้กำหนดนโยบายและแนวทางในการบริหารความเสี่ยงด้านการปฏิบัติการเพื่อให้การควบคุมและบริหารความเสี่ยงเป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพ
ดังนี้

-   ธนาคารได้กำหนดขั้นตอนการปฏิบัติงานที่รัดกุม มีการแบ่งแยกหน้าที่และอำนาจอนุมัติ
    รวมทั้งระบบการตรวจสอบและถ่วงดุล (Check and Balance)
    โดยมีการบันทึกขั้นตอนการปฏิบัติงานที่สำคัญไว้เป็นลายลักษณ์อักษรในรูปของ Standard
    Operating Procedure ทั้งนี้ เพื่อเป็นการรักษาผลประโยชน์ของธนาคารและผู้ถือหุ้น
    นอกจากนี้ธนาคารยังมีฝ่ายตรวจสอบภายในที่มีความเป็นอิสระทำหน้าที่ตรวจสอบและกำกับการดำเนินงานให้เป็นไปตามระเบียบที่วางไว้
    ซึ่งสามารถที่จะช่วยลดความเสี่ยงได้

-   ธนาคารมีแผนที่จะกำหนดให้ทุกฝ่ายงานจะต้องมีการจัดทำแผนฉุกเฉินให้เสร็จสิ้นในปี 2545
    และจะต้องทำการตรวจสอบความพร้อมของแผนฉุกเฉินอย่างสม่ำเสมอ

-   เนื่องจากธนาคารเป็นธนาคารพาณิชย์ของรัฐ ดังนั้นจะต้องถูกกำกับจากหลายหน่วยงาน
    จึงกำหนดให้ฝ่ายกำกับธุรกรรมทำหน้าที่ในการศึกษาและรายงานผลกระทบของการกำกับดูแลของทางการที่มีต่อการดำเนินงานของธนาคารให้ผู้บริหารระดับสูงของธนาคารรับทราบ

-   การนำเสนอบริการใหม่ / ขั้นตอนการปฏิบัติงานใหม่
    ธนาคารได้กำหนดให้ทุกกิจกรรมจะต้องผ่านการพิจารณาความเห็นชอบจากคณะกรรมการที่มีฝ่ายบริหารความเสี่ยงรวมอยู่ด้วย
    ทั้งนี้
    เพื่อเป็นการควบคุมความเสี่ยงให้อยู่ในระดับที่เหมาะสมมิให้เกิดผลเสียหายอย่างรุนแรงต่อธนาคาร

ปัจจุบันธนาคารอยู่ระหว่างขั้นตอนการนำเครื่องมือที่ใช้ประเมินและตรวจสอบความเสี่ยงด้านปฏิบัติการในทุกกิจกรรม
ซึ่งจะมีส่วนช่วยให้ธนาคารสามารถควบคุมดูแลและกำหนดมาตรฐาน ทั้งนี้
เพื่อให้มั่นใจได้ว่าความเสี่ยง ทั้งหลายจะถูกค้นพบและแก้ไขภายในเวลาที่เหมาะสม