4.  การวิจัยและพัฒนา

การวิจัยและพัฒนาเป็นเครื่องมือที่สำคัญในการสร้างความเป็นเลิศในเชิงธุรกิจ
และสร้างความสามารถในการแข่งขันให้กับองค์กร ปตท. จึงได้ยกระดับศูนย์วิจัยและพัฒนาของ
ปตท. เป็นสถาบันวิจัยและเทคโนโลยี ปตท. ในปีพ.ศ. 2540
โดยลงทุนสร้างห้องปฏิบัติการที่ทันสมัยที่สุดแห่งหนึ่งในเอเชีย พร้อมอาคารสำนักงาน
และอาคารฝึกอบรม ณ อำเภอวังน้อย จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เป็นเงินรวมทั้งสิ้น ประมาณ
1,600 ล้านบาทโดยมีวัตถุประสงค์ให้เป็นสถาบันวิจัยและเทคโนโลยี ด้านปิโตรเลียม
และปิโตรเคมีระดับชาติของประเทศ มีภารกิจสำคัญในการสนับสนุนการดำเนินธุรกิจของ ปตท.
และบริษัทในเครือ และเสริมสร้างขีดความสามารถในการแข่งขัน โดยคำนึงถึงคุณภาพ
ความปลอดภัย และสิ่งแวดล้อม

สถาบันวิจัยและเทคโนโลยี ปตท. มุ่งเน้นการวิจัยและพัฒนาด้านผลิตภัณฑ์จากปิโตรเลียม เช่น
เชื้อเพลิงและหล่อลื่นสำหรับภาคยานยนต์และอุตสาหกรรม การพัฒนาเทคโนโลยีในกระบวนการผลิต
ตลอดจนแก้ไขปัญหา และให้บริการทางเทคนิคแก่กลุ่มธุรกิจ และลูกค้า ทั้งได้ติดตามเทคโนโลยี
และนวัตกรรมใหม่ ประกอบกับสร้างพันธมิตรด้านวิชาการร่วมกับหน่วยงานภาคการศึกษา ภาครัฐ
ภาคเอกชน ทั้งภายในและต่างประเทศ เพื่อเสริมสร้างองค์ความรู้ด้านปิโตรเลียม ปิโตรเคมี
ผลการศึกษาวิจัยที่เชื่อถือได้ บูรณาการและสร้างสรรค์เป็นทางเลือกในการดำเนินธุรกิจใหม่ๆ ให้กับ
ปตท.และบริษัทในเครือ โดยเน้นการนำก๊าซธรรมชาติมาใช้ประโยชน์ ตลอดจนทำการตรวจสอบ
วิเคราะห์ด้านสิ่งแวดล้อมให้แก่หน่วยปฏิบัติการต่าง ๆ ในกลุ่มธุรกิจของ ปตท.
และเสนอมาตรการลดผลกระทบหรือแก้ไข เพื่อป้องกันปัญหาสิ่งแวดล้อมกับชุมชนใกล้เคียง ปตท.
ยังเล็งเห็นความสำคัญของการพัฒนาพลังงานทดแทนในอนาคต
จึงได้มีการติดตามเทคโนโลยีด้านพลังงานดังกล่าวอย่างใกล้ชิดเพื่อเตรียมความพร้อมก่อนที่จะพัฒนานำมาใช้ในเชิงพาณิชย์
เช่น ก๊าซธรรมชาติเหลว ไฮโดรเจน การแปรสภาพก๊าซเป็นของเหลว (Gas-to-liquids)
เชื้อเพลิงชีวภาพอื่น ๆ และให้บริการวิจัยและทดสอบแก่บริษัทในเครือและหน่วยงานภายนอก
นอกจากนี้สถาบันฯ ยังได้บริการสังคมอย่างต่อเนื่อง อาทิ โครงการปรับแต่งเครื่องยนต์
เพื่อลดมลพิษ และประหยัดพลังงานโดยไม่คิดค่าใช้จ่าย การดำเนินงานระบบการจัดการสิ่งแวดล้อม
ISO 14001 ภายในสถาบันฯ เพื่อพัฒนาและปรับปรุงการดำเนินงานให้เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม
ไม่ก่อมลพิษต่อสิ่งแวดล้อมและชุมชน

งานวิจัยที่สำคัญของสถาบันฯ ได้แก่
การวิจัยเพื่อส่งเสริมการใช้ก๊าซธรรมชาติซึ่งเป็นเชื้อเพลิงสะอาดที่มีอยู่ในประเทศแทนเชื้อเพลิงชนิดอื่น
โดยได้วิจัยและพัฒนานำก๊าซธรรมชาติอัดมาใช้กับยานพาหนะ หรือรู้จักกันในนาม NGV (Natural
gas for vehicles) ซึ่งสามารถลดมลพิษทางอากาศลงได้ในระดับหนึ่ง
และได้รับการสนับสนุนจากภาครัฐ จึงมีการขยายผลเพื่อใช้กับรถยนต์โดยสาร ขสมก. และรถแท็กซี่
ซึ่งในรอบปีที่ผ่านมาได้รับความนิยมจากรถแท็กซี่เพิ่มขึ้นเป็นอย่างมาก
เนื่องจากมีราคาต่ำกว่าน้ำมันเบนซินมาก ปตท.
จึงได้สนองความต้องการนี้ด้วยการสร้างสถานีบริการก๊าซธรรมชาติเพิ่มอย่างต่อเนื่อง โดยในปี
2548 นี้มีสถานีบริการก๊าซธรรมชาติ 41 สถานี
ขณะที่ประเทศไทยยังไม่มีรถยนต์ก๊าซธรรมชาติโดยเฉพาะจำหน่าย
จึงจำเป็นต้องติดตั้งอุปกรณ์เพิ่มกับรถยนต์เบนซินเพื่อให้สามารถใช้สลับไปมากับน้ำมันเบนซิน(Conversion
kit) สถาบันฯ จึงได้ทำการศึกษา วิจัย หาแนวทางในการปรับปรุงชุดอุปกรณ์ดังกล่าว
พร้อมทั้งคิดค้นและพัฒนาอุปกรณ์ควบคุมการจ่ายก๊าซสำหรับเครื่องยนต์เบนซิน
หากผลการพัฒนาดังกล่าวเป็นที่น่าพอใจจะนำมาขยายผลในเชิงพาณิชย์ เพื่อผลิตภายในประเทศ
ราคาต่ำกว่าการนำเข้าจากต่างประเทศ ทั้งยังได้ดำเนินงานอบรมการติดตั้งอุปกรณ์ Conversion
kit ในยานพาหนะอย่างปลอดภัยให้กับบริษัท ผู้ให้บริการติดตั้งชุดอุปกรณ์ดังกล่าว
ควบคู่กับการศึกษาและวิจัยเพื่อปรับปรุงคุณภาพก๊าซให้เหมาะสมกับการนำมาใช้กับยานพาหนะทำให้มีประสิทธิภาพการขับขี่อย่างเหมาะสมกับท้องถนนของประเทศไทยมากยิ่งขึ้น
และได้ร่วมมือกับการรถไฟแห่งประเทศไทย (รฟท.) และกระทรวงพลังงาน
ทดลองนำก๊าซธรรมชาติมาใช้กับรถไฟโดยการปรับเปลี่ยนเครื่องยนต์ในรถไฟให้สามารถใช้ก๊าซธรรมชาติแบบเชื้อเพลิงร่วมซึ่งหากผลการศึกษาวิจัยมีความคุ้มค่าก็จะพัฒนาใช้เชิงพาณิชย์ต่อไป
นอกจากนี้ ปตท. ได้ริเริ่มโครงการใหม่ ๆ
โดยนำก๊าซธรรมชาติมาใช้ประโยชน์สูงสุดและหลากหลายมากยิ่งขึ้น อาทิ
โครงการทดลองนำก๊าซธรรมชาติมาใช้กับเรือประมง
โครงการพัฒนาการนำก๊าซธรรมชาติจากแหล่งน้ำมันหนองตูม จังหวัดพิษณุโลก
มาผลิตเป็นก๊าซธรรมชาติเหลว (Liquefied natural gas)
ส่งให้สถานีบริการก๊าซธรรมชาติซึ่งมีอุปกรณ์เปลี่ยนสภาพก๊าซธรรมชาติเหลวเป็นก๊าซธรรมชาติอัด(Compressed
natural gas) ซึ่งจะเป็นโครงการนำร่องขยายการนำก๊าซธรรมชาติสำหรับยานยนต์สู่ภูมิภาค
ร่วมกับบริษัท ปตท.สำรวจและผลิต ปิโตรเลียม จำกัด(มหาชน)
รวมทั้งริเริ่มโครงการนำร่องการนำก๊าซธรรมชาติมาใช้ในระบบผลิตไฟฟ้าและเครื่องทำความเย็น
ทดสอบประสิทธิภาพการประหยัดพลังงาน ลดต้นทุนการผลิตกระแสไฟฟ้า
เพื่อขยายตลาดก๊าซธรรมชาติและขยายผลในเชิงพาณิชย์ต่อไป
การนำก๊าซธรรมชาติมาใช้เป็นเชื้อเพลิงอย่างเหมาะสม
นอกจากช่วยลดการขาดดุลในการนำเข้าน้ำมันเชื้อเพลิงแล้ว ยังช่วยลดปัญหามลพิษในอากาศ
ทำให้ให้ลดค่าใช้จ่ายในด้านการรักษาพยาบาลจากความเจ็บป่วยอันเกิดจากปัญหามลพิษและมีสุขภาพที่ดีได้

การวิจัยและพัฒนาผลิตภัณฑ์ปิโตรเลียม ไม่ว่าจะเป็นน้ำมันเชื้อเพลิง หรือสารหล่อลื่น สถาบันวิจัยฯ
มีปรัชญาในการพัฒนาให้ได้ผลิตภัณฑ์สะอาดที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม เช่น
ได้ทำการวิจัยเพื่อหาสารเพิ่มค่าออกเทน ในน้ำมันเบนซินแทนสารตะกั่ว และตัดสินใจนำสาร
Methyl tertiary butyl ether (MTBE) มาใช้แทนสารตะกั่วเป็นรายแรกของประเทศ ทำให้
ปตท. เป็นผู้นำในการจำหน่ายน้ำมันไร้สารตะกั่วรายแรกของประเทศไทย
และนำไปสู่การยกเลิกการใช้น้ำมันเบนซินผสมสารตะกั่วของประเทศในที่สุด รวมทั้งทำการศึกษา
วิจัยด้านคุณภาพของน้ำมันเชื้อเพลิง และผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ผลิตภัณฑ์เชื้อเพลิงของ ปตท.
ที่จำหน่ายล้วนแต่ผ่านการวิจัยและพัฒนาแล้วว่ามีคุณภาพสูง เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม นอกจากนี้
สถาบันฯ ยังได้นำผลการวิจัยเสนอหน่วยงานของรัฐที่มีหน้าที่กำหนดมาตรฐานคุณภาพน้ำมันเชื้อเพลิง
เพื่อใช้เป็นข้อมูลประกอบในการปรับปรุงข้อกำหนดคุณภาพน้ำมันเชื้อเพลิงของประเทศ
เพื่อลดปัญหาด้านมลพิษทางอากาศต่อไป

ในภาวะวิกฤตด้านพลังงาน โดยเฉพาะราคาน้ำมันซึ่งมีแนวโน้มสูงขึ้น ปตท.
ตระหนักว่าราคาน้ำมันคงจะไม่ลดต่ำลงเช่นในอดีต
และการนำผลิตผลทางการเกษตรมาพัฒนาเป็นเชื้อเพลิงทดแทน
สามารถช่วยเหลือเกษตรกรให้มีรายได้เพิ่มขึ้น ลดการพึ่งพาเชื้อเพลิงจากต่างประเทศ
รวมทั้งสร้างความมั่นคงด้านพลังงานของประเทศได้ส่วนหนึ่ง
จึงได้ดำเนินการวิจัยและทดลองนำน้ำมันเบนซินผสมกับเอทานอล หรือแอลกอฮอล์จากพืช
พบว่าสามารถลดปัญหามลพิษลงได้ในระดับหนึ่ง และทดแทนสารเพิ่มค่าออกเทน (MTBE)
ที่นำเข้าจากต่างประเทศได้ จึงนำออกจำหน่ายในชื่อ น้ำมันแก๊สโซฮอล์ ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2528
หลังจากนั้นทำการวิจัยร่วมกับโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดามาอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ปี พ.ศ.
2535 จนกระทั่งสามารถพัฒนาสูตรที่เหมาะสมสำหรับประเทศไทย
ไม่ก่อปัญหาให้กับอุปกรณ์ภายในเครื่องยนต์
ดังนั้นเมื่อรัฐบาลได้ให้ความเห็นชอบในการนำน้ำมันแก๊สโซฮอล์ออกจำหน่าย ปตท.
จึงได้มีส่วนร่วมในการพัฒนาข้อกำหนดคุณภาพน้ำมันแก๊สโซฮอล์ร่วมกับหน่วยงานของรัฐ
และเป็นบริษัทน้ำมันแห่งแรกของประเทศอีกเช่นกันที่จำหน่ายน้ำมันแก๊สโซฮอล์
โดยจำหน่ายในราคาต่ำกว่าน้ำมันเบนซิน ลิตรละ 50-75 สตางค์ และในปัจจุบัน
มีสถานีบริการน้ำมันแก๊สโซฮอล์รวม 1,203 แห่งทั่วประเทศ จากการที่น้ำมันปาล์มล้นตลาดในปี
พ.ศ. 2544 การส่งไปจำหน่ายในต่างประเทศมีราคาต่ำ ปตท.
จึงได้ทำการศึกษาวิจัยการนำน้ำมันปาล์มมาผสมกับน้ำมันดีเซลเพื่อใช้เป็นน้ำมันเชื้อเพลิงทดแทนน้ำมันดีเซล
และพบสูตรที่เหมาะสมได้คุณภาพน้ำมันดีเซลตามข้อกำหนดคุณภาพของรัฐ
จึงได้นำออกทดลองจำหน่ายในชื่อน้ำมันดีเซลปาล์ม (บริสุทธิ์)
ซึ่งผลิตภัณฑ์ดังกล่าวจำหน่ายในราคาต่ำกว่าน้ำมันเบนซิน หรือน้ำมันดีเซลลิตรละ 50 สตางค์
ปัจจุบันมีจำหน่ายใน 4 สถานี
นอกจากนี้ยังได้ร่วมมือกับบริษัทผู้ผลิตรถยนต์ระดับสากลในการวิจัยและทดสอบผลกระทบของเชื้อเพลิงดังกล่าวต่อประสิทธิภาพของเครื่องยนต์
การใช้น้ำมันเชื้อเพลิง และการปล่อยสารมลพิษ
เพื่อสร้างความเชื่อมั่นให้ผู้บริโภคและบริษัทผู้ผลิตรถยนต์ต่อไป

ในส่วนของน้ำมันหล่อลื่น สถาบันฯ ได้ทำการพัฒนาน้ำมันหล่อลื่นยานยนต์
และอุตสาหกรรมออกมาอีกหลายประเภทเพื่อให้ครอบคลุมการใช้งานทุกด้านและยืดอายุการใช้งาน
รวมถึงเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม โดยในปี พ.ศ.2547
ได้พัฒนาน้ำมันหล่อลื่นมาตรฐานสากลล่าสุดที่ประกาศใช้พร้อมกันทั่วโลกเมื่อวันที่ 30 พฤศจิกายน
2547 คือ API SM ออกจำหน่ายเป็นรายแรกของประเทศ ในชื่อ PTT Performa Synthetic
ให้สนองตอบความก้าวหน้าด้านเทคโนโลยีของยานยนต์ และยืดอายุการใช้งานคือสามารถใช้ได้ถึง
15,000 กิโลเมตร ด้วยการพัฒนาที่ไม่หยุดยั้งในปี 2548 ที่ผ่านมา ปตท.
ได้ริเริ่มและคิดค้นน้ำมันหล่อลื่น Performa Gasohol ที่ผ่านมาตรฐาน API SM และ ILSAC
GF-4
ซึ่งมีคุณสมบัติพิเศษที่ช่วยประหยัดเชื้อเพลิงสำหรับยานยนต์ที่ใช้เชื้อเพลิงแก๊สโซฮอล์และเพิ่มความมั่นใจในการใช้งานแก๊สโซฮอล์
นอกจากนี้ยังได้พัฒนาสูตรน้ำมันหล่อลื่นที่มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น ได้แก่ Performa Super Synthetic
สำหรับรถยนต์เบนซิน และ Dynamic Synthetic สำหรับรถยนต์ดีเซล
ส่วนผลิตภัณฑ์หล่อลื่นอุตสาหกรรมนั้นได้มีการพัฒนาสายผลิตภัณฑ์ให้หลากหลายขึ้น
เพื่อให้สอดคล้องกับความต้องการของผู้บริโภค ทั้งนี้ ผลิตภัณฑ์หล่อลื่นของ ปตท.
มีคุณภาพเหนือคู่แข่งในตลาดหลายราย และจำหน่ายในราคาที่เหมาะสม เป็นธรรม

ในสายการผลิต หรือปฏิบัติการ ปตท. สถาบันวิจัยฯ ได้ให้การสนับสนุนการดำเนินธุรกิจ เช่น
การศึกษาการประเมินระบบท่อส่งก๊าซ การวิจัย และพัฒนาสารป้องกันการกัดกร่อน (Corrosion
Inhibitor) ของท่อส่งก๊าซ เพื่อทดแทนสารที่นำเข้าและมีราคาสูง นอกจากนี้ยังทำการศึกษา
วิจัยกระบวนการผลิต เพื่อแก้ไขปัญหาในการผลิตของหน่วยปฏิบัติการ
การศึกษาแนวทางการประหยัดพลังงาน ในโรงแยกก๊าซ และบริษัทในเครือของ ปตท. เช่น
โรงกลั่นน้ำมัน และโรงงานปิโตรเคมี
รวมทั้งการวิจัยเพื่อปรับปรุงและพัฒนาประสิทธิภาพของตัวเร่งปฏิกิริยาที่ใช้ในโรงงาน
ให้มีอายุการใช้งานที่เพิ่มขึ้น เพื่อลดค่าใช้จ่าย
รวมถึงการวิจัยและพัฒนาผลิตภัณฑ์ปิโตรเคมีเพื่อนำไปสู่การพัฒนาและเพิ่มมูลค่าให้แก่ผลิตภัณฑ์
อีกทั้งทำการตรวจสอบ และวิเคราะห์สิ่งแวดล้อมในหน่วยปฏิบัติการทั้งในอากาศ น้ำ และดิน
ทั้งในคลังน้ำมัน โรงแยกก๊าซ สถานีบริการน้ำมัน และอาคารสำนักงาน และวางมาตรการแก้ไข
หรือลดผลกระทบจากสิ่งที่ไม่เป็นไปตามข้อกำหนด ตลอดจนวิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีในการป้องกัน
แก้ไข ควบคุม ฟื้นฟู และกำจัดมลพิษ โดย ดำเนินการพัฒนาแบบจำลองการกระจายมลพิษทางอากาศ
โรงแยกก๊าซ สำหรับเป็นข้อมูลในการป้องกันมลพิษอย่างละเอียด และแม่นยำ
กรณีเกิดเหตุการณ์จริงจะเป็นเครื่องมือที่นำไปสู่การป้องกัน และแก้ไขกรณีฉุกเฉินต่าง ๆ
ได้อย่างทันท่วงทีและมีประสิทธิภาพ

นอกเหนือจากการวิจัยทางด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแล้ว ปตท.
ยังมีหน่วยงานวิจัยตลาดและธุรกิจ ที่ทำหน้าที่ ติดตามผลการดำเนินธุรกิจของ ปตท.
และบริษัทในเครือเพื่อที่เตรียมความพร้อมที่ให้ ปตท.
และบริษัทในเครือสามารถแข่งขันในตลาดได้เป็นอย่างดี
พร้อมด้วยความมุ่งมั่นในการพัฒนาองค์กรอย่างต่อเนื่อง ปตท.
จึงจัดให้มีการการสำรวจความพึงพอใจพนักงานต่อองค์กรและหน่วยงานภายใน
รวมถึงการสำรวจภาพพจน์และความพึงพอใจของผู้บริโภคในผลิตภัณฑ์และบริการ ของ ปตท.
เพื่อที่จะนำมาใช้ประกอบการวางแผนธุรกิจ พัฒนาผลิตภัณฑ์
และบริการธุรกิจให้สนองความต้องการของผู้บริโภคได้อย่างมีประสิทธิภาพ
อีกทั้งยังทำการสำรวจความพึงพอใจของพนักงานเป็นประจำ
เพื่อนำมาพัฒนาการบริหารงานทรัพยากรบุคคลให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น

ณ วันที่ 31 ธันวาคม 2548 สถาบันวิจัยและเทคโนโลยี ปตท. มีพนักงานรวมทั้งสิ้น จำนวน 89 คน
โดยค่าใช้จ่ายในงานวิจัยและพัฒนาของ ปตท. ในช่วง4 ปีที่ผ่านมาเป็นดังนี้

หน่วย : ล้านบาท

  ----------------- ----------------- ----------------- -----------------
  2545              2546              2547              2548

  105.06            117.67            151.54            202.22
  ----------------- ----------------- ----------------- -----------------