4.  การวิจัยและพัฒนา

การวิจัยและพัฒนานับว่าเป็นเครื่องมือที่สำคัญในการสร้างความเป็นเลิศในเชิงธุรกิจให้กับองค์กร
ดังนั้น ปตท. จึงได้ยกระดับศูนย์วิจัยและพัฒนาของ ปตท. เป็นสถาบันวิจัยและเทคโนโลยี ปตท.
ในปี 2540 โดยลงทุนสร้างห้องปฏิบัติการที่ทันสมัยที่สุดแห่งหนึ่งในเอเชีย พร้อมอาคารสำนักงาน
และอาคารฝึกอบรม ณ อำเภอวังน้อย จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เป็นเงินรวมทั้งสิ้น ประมาณ
1,600 ล้านบาทโดยมีวัตถุประสงค์ให้เป็นสถาบันวิจัยและเทคโนโลยีด้านปิโตรเลียม
และปิโตรเคมีระดับชาติของประเทศ มีภารกิจในการสนับสนุนการดำเนินธุรกิจของ ปตท.
และบริษัทในเครือ และเสริมสร้างขีดความสามารถในการแข่งขัน โดยคำนึงถึงคุณภาพ
ความปลอดภัย และสิ่งแวดล้อม รวมทั้งแสวงหาองค์ความรู้เกี่ยวกับพลังงาน พลังงานทดแทน
และสิ่งแวดล้อม

สถาบันวิจัยและพัฒนา ปตท. มุ่งเน้นการวิจัยและพัฒนาด้านผลิตภัณฑ์จากปิโตรเลียม เช่น
น้ำมันเชื้อเพลิงและน้ำมันหล่อลื่นสำหรับภาคยานยนต์และอุตสาหกรรม
การพัฒนาเทคโนโลยีในกระบวนการผลิต ตลอดจนแก้ไขปัญหา และให้บริการทางเทคนิคแก่กลุ่มธุรกิจ
และลูกค้า อีกทั้งแสวงหาโอกาสทางธุรกิจใหม่ ๆ ให้กับองค์กร
โดยเน้นการนำก๊าซธรรมชาติมาใช้ประโยชน์ ตลอดจนทำการตรวจสอบ
วิเคราะห์ด้านสิ่งแวดล้อมให้แก่หน่วยปฏิบัติการต่าง ๆ ในกลุ่มธุรกิจของ ปตท.
และเสนอมาตรการลดผลกระทบหรือแก้ไข เพื่อที่จะไม่ก่อปัญหาด้านสิ่งแวดล้อมให้กับชุมชนใกล้เคียง
นอกจากนี้ ปตท. ยังเล็งเห็นความสำคัญของการพัฒนาพลังงานทดแทนในอนาคต
จึงได้มีการติดตามเทคโนโลยีของเชื้อเพลิงดังกล่าวอย่างใกล้ชิดเพื่อพร้อมที่จะนำมาใช้เมื่อได้รับการพัฒนาจนสามารถนำมาใช้ในเชิงพาณิชย์
เช่น เชื้อเพลิงจากก๊าซธรรมชาติเหลว เชื้อเพลิงจากไฮโดรเจน เชื้อเพลิงชีวภาพอื่น ๆ
การแปรสภาพก๊าซเป็นของเหลว (Gas-to-liquid) อีกทั้งสถาบันฯ
ยังทำหน้าที่เป็นหน่วยทดสอบของรัฐในเรื่องน้ำมันเครื่องยนต์ 2 จังหวะ
และให้บริการวิจัยและทดสอบแก่บริษัทในเครือและหน่วยงานภายนอก

งานวิจัยที่สำคัญของสถาบันฯ
คือการวิจัยเพื่อส่งเสริมการใช้ก๊าซธรรมชาติซึ่งเป็นเชื้อเพลิงที่มีอยู่ในประเทศแทนเชื้อเพลิงอื่น
ไม่ว่าจะเป็นฟืน หรือน้ำมันเชื้อเพลิง ซึ่งช่วยในการลดการตัดไม้ ทำลายป่า ลดปัญหาสิ่งแวดล้อม
และลดการขาดดุลการค้าของประเทศได้ส่วนหนึ่ง
โดยทำให้ประชาชนเข้าใจคุณสมบัติของก๊าซธรรมชาติ และการใช้ก๊าซอย่างถูกต้อง
ทำให้มีการนำก๊าซปิโตรเลียมเหลว หรือก๊าซแอลพีจี
ไปใช้เป็นเชื้อเพลิงในครัวเรือนแพร่หลายไปทั่วประเทศ และได้วิจัย
พัฒนาการนำก๊าซธรรมชาติมาใช้กับยานพาหนะ หรือรู้จักกันในนาม NGV (Natural gas
vehicles) พบว่าสามารถลดมลพิษลงได้ในระดับหนึ่ง และได้รับการสนับสนุนจากรัฐ
จึงมีการขยายผลการใช้ให้กับรถยนต์โดยสารของ ขสมก. และในรถแท็กซี่
ซึ่งในรอบปีที่ผ่านมาได้รับความนิยมจากรถแท็กซี่เพิ่มขึ้นเป็นอย่างมาก
เนื่องจากมีราคาต่ำกว่าน้ำมันเบนซิน
จึงช่วยลดต้นทุนในการประกอบการและสามารถสร้างกำไรให้ได้ และปตท.
ได้สนองความต้องการนี้ด้วยการสร้างสถานีบริการก๊าซธรรมชาติเพิ่ม โดยในปี 2547
นั้นมีสถานีบริการก๊าซธรรมชาติ 27 สถานี
และขณะนี้ประเทศไทยยังไม่มีรถที่ใช้ก๊าซธรรมชาติเพียงอย่างเดียวจำหน่าย
จึงจำเป็นต้องติดตั้งอุปกรณ์เพิ่มเพื่อให้สามารถใช้สลับไปมากับน้ำมันเบนซิน (Conversion kit)
ได้ สถาบันฯ จึงได้ทำการศึกษา วิจัย หาแนวทางในการปรับปรุงชุดอุปกรณ์ดังกล่าว
และสามารถผลิตได้ในประเทศ ราคาต่ำกว่าการนำเข้าจากต่างประเทศ รวมทั้งทำการศึกษา
และวิจัยเพื่อปรับปรุงคุณภาพก๊าซให้เหมาะสมกับการนำมาใช้กับยานพาหนะ
ทั้งนี้เพราะก๊าซธรรมชาติจากแหล่งต่าง ๆ นั้นมีคุณสมบัติแตกต่างกัน นอกจากนี้ยังได้ร่วมมือกับ
การรถไฟแห่งประเทศไทย ในการศึกษาแนวทางการนำก๊าซธรรมชาติมาใช้กับรถไฟอีกด้วย
การนำก๊าซธรรมชาติมาใช้เป็นเชื้อเพลิงนี้
นอกจากช่วยลดการขาดดุลในการนำเข้าน้ำมันเชื้อเพลิงแล้ว
ประชาชนยังได้รับผลประโยชน์ทางอ้อมด้วย เพราะก๊าซธรรมชาติเป็นเชื้อเพลิงที่สะอาด
ช่วยลดปัญหามลพิษในอากาศได้

การวิจัยและพัฒนาผลิตภัณฑ์ปิโตรเลียม ไม่ว่าจะเป็นน้ำมันเชื้อเพลิง หรือสารหล่อลื่น สถาบันวิจัยฯ
มีหลักการในการพัฒนาให้ได้ผลิตภัณฑ์สะอาดที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม เช่น
ได้ทำการวิจัยเพื่อหาสารเพิ่มค่าออกเทนในน้ำมันเบนซินแทนสารตะกั่วหลากหลายชนิด
และตัดสินใจนำสาร Methyl tertiary butyl ether (MTBE)
มาใช้แทนสารตะกั่วเป็นรายแรกของประเทศ ทำให้ ปตท.
ได้เป็นผู้นำในการจำหน่ายน้ำมันไร้สารตะกั่วรายแรกของประเทศไทย
ซึ่งนำไปสู่การยกเลิกการใช้น้ำมันเบนซินผสมสารตะกั่วของประเทศในที่สุด รวมทั้งทำการศึกษา
วิจัยด้านคุณภาพของน้ำมันเชื้อเพลิง และผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ผลิตภัณฑ์เชื้อเพลิงของ ปตท.
ที่จำหน่าย ไม่ว่าจะเป็นน้ำมันเบนซินหรือดีเซล ล้วนแต่ผ่านการวิจัยและพัฒนาแล้วว่ามีประสิทธิภาพสูง
ลดปัญหาสิ่งแวดล้อม นอกจากนี้ สถาบันฯ
ยังได้นำผลการวิจัยเสนอหน่วยงานของรัฐที่มีหน้าที่กำหนดมาตรฐานคุณภาพน้ำมันเชื้อเพลิง
เพื่อใช้เป็นข้อมูลประกอบในการปรับปรุงข้อกำหนดคุณภาพน้ำมันเชื้อเพลิงของประเทศ
เพื่อลดปัญหาด้านมลพิษทางอากาศต่อไป

ในภาวะวิกฤตด้านพลังงาน โดยเฉพาะราคาน้ำมันซึ่งมีแนวโน้มสูงขึ้น ปตท.
ตระหนักว่าราคาน้ำมันคงจะไม่ลดต่ำลงเช่นในอดีต
และเนื่องจากประเทศไทยเป็นประเทศเกษตรกรรม สถาบันฯ
เห็นว่าการนำผลิตผลทางการเกษตรมาพัฒนาเป็นเชื้อเพลิงทดแทน
สามารถช่วยเหลือเกษตรกรให้มีรายได้เพิ่มขึ้น ลดการพึ่งพาเชื้อเพลิงจากต่างประเทศ
รวมทั้งสร้างความมั่นคงด้านพลังงานของประเทศได้ส่วนหนึ่ง
จึงได้ดำเนินการวิจัยและทดลองนำน้ำมันเบนซินผสมกับเอทานอล หรือแอลกอฮอล์จากพืช
พบว่าสามารถลดปัญหามลพิษลงได้ในระดับหนึ่ง และทดแทนสารเพิ่มค่าออกเทน (MTBE)
ที่นำเข้าจากต่างประเทศได้ จึงนำออกจำหน่ายในชื่อ น้ำมันแก๊สโซฮอล์ ตั้งแต่ปี 2528
หลังจากนั้นทำการวิจัยร่วมกับโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดามาอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ปี 2535
จนกระทั่งสามารถพัฒนาสูตรที่เหมาะสมสำหรับประเทศไทย
ไม่ก่อปัญหาให้กับอุปกรณ์ภายในเครื่องยนต์
ดังนั้นเมื่อรัฐบาลได้ให้ความเห็นชอบในการนำแก๊สโซฮอล์ออกจำหน่าย ปตท.
จึงได้มีส่วนร่วมในการพัฒนาข้อกำหนดคุณภาพน้ำมันแก๊สโซฮอล์ร่วมกับหน่วยงานของรัฐ
และเป็นบริษัทน้ำมันแห่งแรกของประเทศอีกเช่นกันที่จำหน่ายน้ำมันแก๊สโซฮอล์
โดยจำหน่ายในราคาต่ำกว่าน้ำมันเบนซิน ลิตรละ 50-75 สตางค์ และในปี 2547 ปตท.
มีสถานีบริการน้ำมันแก๊สโซฮอล์รวม 247 แห่งทั่วประเทศ และจากการที่น้ำมันปาล์มล้นตลาดในปี
2544 การส่งไปจำหน่ายในต่างประเทศมีราคาต่ำ ปตท.
จึงได้ทำการศึกษาวิจัยการนำน้ำมันปาล์มมาผสมกับน้ำมันดีเซลเพื่อใช้เป็นน้ำมันเชื้อเพลิงทดแทนน้ำมันดีเซล
และพบสูตรที่เหมาะสม ได้คุณภาพน้ำมันดีเซลตามข้อกำหนดคุณภาพของรัฐ
จึงได้นำออกจำหน่ายในชื่อน้ำมันดีเซลปาล์ม (บริสุทธิ์)
ซึ่งผลิตภัณฑ์ดังกล่าวจำหน่ายในราคาต่ำกว่าน้ำมันเบนซิน หรือน้ำมันดีเซลลิตรละ 50 สตางค์
ทั้งนี้เพื่อสร้างแรงจูงใจให้ผู้บริโภคหันมาใช้เชื้อเพลิงทดแทนดังกล่าว และปัจจุบันมีจำหน่ายใน 4
สถานี นอกจากนี้ยังได้ร่วมมือกับบริษัทผู้ผลิตรถยนต์ระดับสากล ทั้งในสหรัฐอเมริกา และเอเซีย
ในการวิจัยและทดสอบผลกระทบของเชื้อเพลิงดังกล่าวต่อประสิทธิภาพของเครื่องยนต์
การใช้น้ำมันเชื้อเพลิง และการปล่อยสารมลพิษ
เพื่อสร้างความเชื่อมั่นให้ผู้บริโภคและบริษัทผู้ผลิตรถต่อไป

ในส่วนของน้ำมันหล่อลื่น สถาบันฯ ได้ทำการพัฒนาน้ำมันหล่อลื่นยานยนต์
และอุตสาหกรรมออกมาอีกหลายประเภทเพื่อให้ครอบคลุมการใช้งานทุกด้านและยืดอายุการใช้งาน
รวมถึงเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม โดยผลิตภัณฑ์หล่อลื่น PTT Performa Synthetic และ PTT Hi
Speed 2 T ได้รับการรับรองฉลากเขียวจากสถาบันสิ่งแวดล้อมไทย
นับว่าเป็นผลิตภัณฑ์หล่อลื่นเจ้าแรกของประเทศไทยที่ได้รับเครื่องหมายดังกล่าว
ซึ่งเป็นเครื่องยืนยันเจตนารมย์ของ ปตท. ในการพัฒนาผลิตภัณฑ์คุณภาพและเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม
แต่ปตท. มิได้หยุดยั้งในการพัฒนาผลิตภัณฑ์โดยในปีที่ 2547
ได้พัฒนาน้ำมันหล่อลื่นมาตรฐานสากลล่าสุดที่ประกาศใช้พร้อมกันทั่วโลกเมื่อวันที่ 30 พฤศจิกายน
2547 คือ API SM ออกจำหน่ายเป็นรายแรกของประเทศ ในชื่อ PTT Performa Synthetic
ให้สนองตอบความก้าวหน้าด้านเทคโนโลยีของยานยนต์ และยืดอายุการใช้งานคือสามารถใช้ได้ถึง
15,000 กิโลเมตร ส่วนผลิตภัณฑ์หล่อลื่นอุตสาหกรรมนั้นได้มีการพัฒนาสายผลิตภัณฑ์ให้หลากหลายขึ้น
เพื่อให้สอดคล้องกับความต้องการของผู้บริโภค เช่น การพัฒนาน้ำมันหล่อลื่นสำหรับเรือเดินทะเล
น้ำมันหล่อลื่นสำหรับอุตสาหกรรมอาหารเพื่อสนองนโยบายรัฐในการที่จะให้ประเทศไทยเป็นครัวของโลก
นอกจากนั้น ผลิตภัณฑหล่อลื่นของ ปตท. มีคุณภาพเหนือคู่แข่งในตลาดหลายราย
และจำหน่ายในราคาที่เหมาะสม เป็นธรรม

ในสายการผลิต หรือปฏิบัติการ สถาบันวิจัยฯ ได้ให้การสนับสนุนการดำเนินธุรกิจ เช่น การวิจัย
และพัฒนาสารป้องกันการกัดกร่อน (Corrosion Inhibitor)
ของท่อส่งก๊าซเพื่อทดแทนสารที่นำเข้าและมีราคาสูง นอกจากนี้ยังทำการศึกษา วิจัยกระบวนการผลิต
เพื่อแก้ไขปัญหาในการผลิตของหน่วยปฏิบัติการ การศึกษาแนวทางการประหยัดพลังงาน
ในโรงแยกก๊าซ และบริษัทในเครือของ ปตท. เช่น โรงกลั่นน้ำมัน และโรงงานปิโตรเคมี
รวมทั้งการวิจัยเพื่อปรับปรุงและพัฒนาประสิทธิภาพของตัวเร่งปฏิกิริยาที่ใช้ในโรงงาน
ให้มีอายุการใช้งานที่เพิ่มขึ้น เพื่อลดค่าใช้จ่าย
รวมถึงการวิจัยและพัฒนาผลิตภัณฑ์ปิโตรเคมีเพื่อนำไปสู่การพัฒนาและเพิ่มมูลค่าให้แก่ผลิตภัณฑ์
อีกทั้งทำการตรวจสอบ และวิเคราะห์สิ่งแวดล้อมในหน่วยปฏิบัติการ ไม่ว่าจะเป็นคลังน้ำมัน
โรงแยกก๊าซ สถานีบริการน้ำมัน หรือแม้แต่อาคารสำนักงาน และวางมาตรการแก้ไข
หรือลดผลกระทบจากสิ่งที่ไม่เป็นไปตามข้อกำหนด ตลอดจนวิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีในการป้องกัน
แก้ไข ควบคุม ฟื้นฟู และกำจัดมลพิษ

นอกเหนือจากการวิจัยทางด้านวิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยีแล้ว ปตท. ยังมีหน่วยงานวิจัยตลาด
และธุรกิจ
ที่ทำหน้าที่ติดตามผลการดำเนินธุรกิจของ ปตท. และบริษัทในเครือเพื่อที่เตรียมความพร้อมที่ให้
ปตท. และบริษัทในเครือสามารถแข่งขันในตลาดได้เป็นอย่างดี
รวมถึงการสำรวจภาพพจน์และความพึงพอใจของผู้บริโภคในผลิตภัณฑ์ของ ปตท.
เพื่อที่จะนำมาใช้ประกอบการวางแผนธุรกิจ พัฒนาผลิตภัณฑ์
และบริการธุรกิจให้สนองความต้องการของผู้บริโภคได้อย่าง
มีประสิทธิภาพ
อีกทั้งยังทำการสำรวจความพึงพอใจของพนักงานเพื่อนำมาพัฒนาการบริหารงานทรัพยากรบุคคลให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น

ณ วันที่ 31 ธันวาคม 2547 สถาบันวิจัยและเทคโนโลยี ปตท. มีพนักงานรวมทั้งสิ้น จำนวน 92 คน
โดยค่าใช้จ่ายในงานวิจัยและพัฒนาของ ปตท. ในช่วง4 ปีที่ผ่านมาเป็นดังนี้

  หน่วย : ล้านบาท

  ----------------- ----------------- ----------------- -----------------
  2545              2546              2547              2548

  105.06            117.67            151.54            196.59
  ----------------- ----------------- ----------------- -----------------