# Abduction

เมื่อก่อนผมเข้าใจว่า การพัฒนาความรู้ทางวิทยาศาสตร์เกี่ยวข้องกับการอนุมาน 2 แบบเท่านั้น นั่นคือ การอนุมานแบบนิรนัย (Deductive inference) และการอนุมานแบบอุปนัย (Inductive inference) แต่จากการอ่านหนังสือเรื่อง “[Abduction, Reason, and Science: Processes of Discovery and Explanation](http://books.google.co.th/books/about/Abduction_Reason_and_Science.html?id=TJl_CiIgyL0C&redir_esc=y)” ผมได้เรียนรู้การอนุมานอีกแบบ ซึ่งมีชื่อว่า “**Abduction**” (หรือเราอาจเรียกว่า “**Abductive inference**” ก็ได้ครับ)

ผมลองตรวจสอบ[คำศัพท์บัญญัติของราชบัณฑิตยสถาน](http://rirs3.royin.go.th/coinages/webcoinage.php)แล้ว แต่ผมก็ไม่พบคำในภาษาไทย อย่างไรก็ดี บางคนอาจใช้คำว่า “[สมมตินัย](http://parst.or.th/index.php?option=com_content&view=article&id=71)” ในขณะที่บางคนอาจใช้คำว่า “[จารนัย](http://buleteen.wordpress.com/underground-buleteen-12/)” ดังนั้น ณ ที่นี้ ผมขอทับศัพท์ภาษาอังกฤษไปก่อนนะครับ

โดยความหมายอย่างกว้างๆ แล้ว Abduction เป็นการอนุมานเพื่อสร้างสมมติฐานที่อธิบาย ปรากฏการณ์ใดๆ ผมขอย้ำคำว่า “**สร้างสมมติฐาน**” และคำว่า “**อธิบาย**” ทั้งนี้เพื่อสื่อว่า ผลของการอนุมานแบบนี้ก็คือ “**คำอธิบายที่เป็นไปได้**” กล่าวคือ มันเป็นเพียงการคาดเดาว่า ปรากฏการณ์นั้นเกิดขึ้นจากอะไรและเกิดขึ้นได้อย่างไร หากเราพิจารณาให้ดี เราจะสังเกตพบว่า เรามักมีการอนุมานแบบนี้อยู่เป็นประจำ ตัวอย่างเช่น เมื่อเราสตาร์ทรถไม่ติด เราก็ตั้งสมมติฐานเพื่ออธิบายว่า มันน่าจะเป็นเพราะแบตเตอรี่หมดสภาพ มันน่าจะเป็นเพราะน้ำมันหมด หรือมันน่าจะเป็นเพราะสาเหตุอย่างอื่น เป็นต้น หากเราพิจารณาให้ดีต่อไปอีก เราก็จะสังเกตพบว่า คนในสมัยก่อนก็มีการอนุมานแบบนี้ เช่น ฝนตกเพราะกบร้อง ฟ้าแลบเพราะเมขลาล่อแก้ว ฟ้าร้องเพราะรามสูรขว้างขวาน และจันทรุปราคาเกิดขึ้นเพราะราหูอมจันทร์ เป็นต้น

การอนุมานแบบนี้ไม่ใช่ทั้ง “การอนุมานแบบนิรนัย” และ “การอนุมานแบบอุปนัย” ผมขอยกตัวอย่างหนึ่งในหนังสือเล่มนี้ (หน้าที่ 21 – 22) เพื่อให้ผู้อ่านเห็นความแตกต่างระหว่างการอนุมานทั้ง 3 แบบ สมมติผมมีข้อมูลอยู่ 3 ประการ ดังนี้

1.  ถ้าใครคนหนึ่งเป็นโรคปอดบวม ระดับเซลล์เม็ดเลือดขาวของคนนั้นเพิ่มขึ้น \[หลักการทั่วไป\]
2.  จอห์นเป็นโรคปอดบวม \[สาเหตุเฉพาะกรณี\]
3.  ระดับเซลล์เม็ดเลือดขาวของจอห์นจะเพิ่มขึ้น \[ผลเฉพาะกรณี\]

หากเราทราบว่า “ถ้าใครคนหนึ่งเป็นโรคปอดบวม ระดับเซลล์เม็ดเลือดขาวของคนนั้นเพิ่มขึ้น” และ “จอห์นเป็นโรคปอดบวม” เราก็สามารถอนุมาน**แบบนิรนัย**ได้ว่า “ระดับเซลล์เม็ดเลือดขาวของจอห์นน่าจะเพิ่มขึ้น” การอนุมานแบบนี้เป็นการใช้หลักการทั่วไป ร่วมกับสาเหตุในกรณีเฉพาะใดๆ เพื่อ “**ทำนายผล**” ที่น่าจะเกิดขึ้นในกรณีเฉพาะนั้น

แต่หากเราทราบว่า “จอห์นเป็นโรคปอดบวม” และ “ระดับเซลล์เม็ดเลือดขาวของจอห์นเพิ่มขึ้น” เราก็สามารถอนุมาน**แบบอุปนัย**ได้ว่า “ถ้าใครเป็นโรคปอดบวม ระดับเซลล์เม็ดเลือดขาวของเขา/เธอจะเพิ่มขึ้น” การอนุมานแบบนี้เริ่มต้นจากการเชื่อมโยงสาเหตุและผลในกรณีเฉพาะใดๆ เพื่อ “**สร้างหลักการทั่วไป**” สำหรับการใช้ในกรณีอื่นๆ

แต่หากเราทราบว่า “ถ้าใครคนหนึ่งเป็นโรคปอดบวม ระดับเซลล์เม็ดเลือดขาวของคนนั้นเพิ่มขึ้น” และ “ระดับเซลล์เม็ดเลือดขาวของจอห์นเพิ่มขึ้น” เราก็สามารถอนุมานแบบ **Abductive** ได้ว่า “จอห์นน่าจะเป็นโรคปอดบวม” การอนุมานแบบนี้เป็นการใช้หลักการทั่วไป ร่วมกับผลในกรณีเฉพาะใดๆ เพื่อ “**ระบุสาเหตุ**” ที่น่าจะเป็นไปได้ในกรณีเฉพาะนั้น

เนื่องจากวิทยาศาสตร์มีวัตถุประสงค์หลักเพื่อ “อธิบาย” ว่า ปรากฏการณ์ทางธรรมชาติต่างๆ เกิดขึ้นเพราะอะไร และเกิดขึ้นได้อย่างไร การอนุมานแบบ Abductive จึงมีส่วนอย่างมากในการพัฒนาความรู้ทางวิทยาศาสตร์ มันมักเกิดขึ้น “ก่อน” การอนุมานแบบอื่นๆ ครับ

ผมขอให้ข้อมูลเพิ่มเติมดังนี้ครับ

ในทางปรัชญาแล้ว มนุษย์เรามีข้อจำกัดในการเข้าถึงความเป็นจริง (Reality) ตัวอย่างที่ชัดเจนเช่นว่า เราไม่สามารถศึกษาโดยตรงได้ว่า ไดโนเสาร์สูญพันธุ์ได้อย่างไร เอกภพเกิดขึ้นได้อย่างไร และภายนอกเอกภพคืออะไร เป็นต้น สิ่งที่เราทำได้ดีที่สุดก็คือการสังเกต (Observation) ความเป็นจริงนั้นภายใต้ข้อจำกัดที่มีอยู่ \[การสังเกตในที่นี้อาจมีการจัดกระทำหรือควบคุมตัวแปรหรือไม่ก็ได้ครับ\] เมื่อเรามีข้อมูลจากการสังเกตแล้ว เราก็มักสร้างคำอธิบายว่า สิ่งที่เราสังเกตนั้นเกิดขึ้นจากอะไรหรือเพราะอะไร อันนี้แหละครับคือ Abduction ซึ่งผลที่ได้ก็คือสมมติฐาน (Hypothesis) ที่อธิบายผลการสังเกตนั้น ในการที่เราจะมั่นใจได้ว่า สมมติฐานที่เราตั้งขึ้นน่าเชื่อถือหรือไม่ เราก็ต้องสร้างคำทำนาย (Prediction) บนพื้นฐานของสมมติฐานนั้น จากนั้น เราก็ตรวจสอบว่าคำนายนั้นสอดคล้องกับความเป็นจริงหรือไม่ การตรวจสอบเพียงครั้งเดียวมักไม่เพียงพอในการสร้างความน่าเชื่อถือของคำทำนาย (และสมมติฐาน) การตรวจสอบจึงต้องมีหลายครั้ง (Induction) หากผลการตรวจสอบหลายๆ ครั้งตรงกันกับความเป็นจริง เราก็สามารถเชื่อมั่นในสมมติฐานที่เราสร้างขึ้นจาก Abduction ครับ แต่หากไม่ เราก็ต้องทำการตั้งสมมติฐานใหม่ หรือทำ Abduction ใหม่นั่นเอง

แต่เนื่องจากมนุษย์เราไม่สามารถเข้าถึงความเป็นจริงได้โดยตรง เราก็ไม่อาจกล่าวได้ด้วยความมั่นใจ 100% ว่า สมมติฐานนั้นคือความเป็นจริง \[มันแค่ “**ตรง**” กับความเป็นจริง แต่ “**ไม่ใช่**” ความเป็นจริง\] ดังนั้น Abduction ก็คือการอนุมานเพื่อหาคำอธิบายที่ดีที่สุดเท่านั้นเอง \[[Abduction as inference to the best explanation](http://plato.stanford.edu/entries/abduction/)\]