Summary: Neste traballo tentarei mostrar a natureza sintáctica do xénero nos substantivos galegos. O xénero en galego non é un morfema ou un tipo de significado, senón unha categoría morfosintáctica inherente, cuxa función é establecer estruturas de concordancia. Este feito introduce o xénero na representación sintáctica das palabras e fai necesario consideralo unha categoría flexiva. É certo que nalgúns substantivos coma neno ~ nena ou lobo ~ loba, que denotan seres animados, existe unha ligazón produtiva entre a información de xénero e a información conceptual de sexo, e que estas ligazóns poderían ser introducidas por procesos de formación de palabras derivativos; porén, eu defendo a postura de que estes feitos non afectan á natureza basicamente sintáctica e flexiva da categoría. Para poder soster esta posición, analizarei o comportamento do xénero nos denominados procesos de neutralización do xénero, e mostrarei que tal neutralización é semántica, non sintáctica nin flexiva.

Sobre o lugar do xénero na gramática do galego

Galego, flexión, xénero, neutralización
Sumario 1. Introdución. 2. Marco teórico. 2. 1. A Hipótese de Separación. 2. 2. Léxico e gramática. 3. O lugar das propiedades morfosintácticas Masc e Fem na
© 2010 Estudos de Lingüística Galega 2, ISSN 1989578X Este traballo realizouse no seo do proxecto “Estudio dialectométrico de las variedades dialectales del gallego”, ﬁ nanciado polo Ministerio de Educación y Ciencia (HUM 2006 - 06907).
F. Dubert García
1. I NTRODUCIÓN
Nalgúns substantivos referidos a seres animados pode establecerse unha relación clara entre xénero e sexo; tamén existe en moitos destes substantivos unha certa regularidade entre o xénero/sexo e a expresión formal. Estas relacións escurecen, ó meu xuízo, a función principal do xénero no galego e, polo tanto, o establecemento da súa natureza principal, que é a que lle dá unidade a unha categoría asociada a diversos contidos conceptuais ou a ningún, e asociada a diversas expresións formais ou a ningunha.
En de ﬁ nitiva, o feito de que se prime o estudo dos problemas concretos que o xénero levanta nun grupo moi concreto de palabras (maioritariamente, as palabras referidas a algúns seres animados sexuados) conduce a que se organice a explicación e reflexión sobre o status do xénero a partir deste grupo concreto de palabras: unha explicación e unha reflexión construída e organizada sobre a excepción, máis ca sobre a regra. Pretendo, polo tanto, reflexionar sobre o máis obvio: a función constante do xénero e, polo tanto, o seu status básico na gramática; creo que só tendo en conta cal é o papel real do xénero na gramática se poden dar os pasos seguintes: a relación entre xénero e os contidos conceptuais, dun lado, e a análise morfolóxica da expresión do xénero. Para isto, primeiro presento o meu marco teórico (§ 2); a seguir, reflexiono sobre o lugar que o xénero ocupa na gramática do galego (§ 3); despois, medito sobre as relacións entre a información sintáctica de xénero e a semántica de sexo nalgúns substantivos referidos a seres animados (§ 4); acto seguido, abordo o valor explicativo da chamada neutralización de xénero á hora de ilustrar a miña posición (§ 5); acabo indicando unhas breves conclusións (§ 6).
En todo caso, este traballo pretende abordar algunhas cuestións que considero previas a unha análise do fenómeno do xénero en galego.
2. M ARCO TEÓRICO
2.1. A Hipótese de Separación
O marco teórico en que me inspiro é a Hipótese de Separación (doravante HS; véxase Beard 1987). Este marco distingue morfemas e lexemas: só os lexemas son verdadeiros signos, unidades que achegan a un tempo información sintáctica, conceptual e fonolóxica; os morfemas son formantes fonolóxicos carentes de signi ﬁ cado e función sintáctica. Beard de ﬁ ne lexema e morfema nos seguintes termos 1 :
Assume lexeme L, a mutually implied triplet, P, F, R, where P = a prespeci ﬁ ed nonnull phonological matrix, F = a feature inventory specifying lexical and sintactic categories, and R = all knowledge of projected world reference associated with P. […] A morpheme, M, is a(ny) modi ﬁ cation of P (Beard 1987 : 31).
Polo tanto, un lexema para Beard é unha entidade similar a unha forma de palabra, un elemento que contén unha representación fonolóxica, outra sintáctica e outra conceptual. O elemento teórico máis destacado da HS é que as regras de derivación e de flexión, coñecidas como regras léxicas, afectan directamente o nivel de representación conceptual e o nivel de representación sintáctica; os morfemas, cadeas de fonemas, non teñen en por si poder flexivo ou derivativo e só serven para representar os resultados das regras léxicas. Os morfemas deixan de considerarse signos mínimos e carecen de signi ﬁ cado ou función constantes, pois un e outra dependen do contexto: é a palabra enteira, o lexema, quen transmite o signi ﬁ cado
Sobre o lugar do xénero na gramática do galego completo; son as regras léxicas as que dan función e signi ﬁ cado a un morfema nun contexto concreto. En palabras de Aronoff: The morpheme is not the basic unit of language and […] morphology and syntax are not one and the same. Morphology is not a matter of concatenation of morphemes in a lexemebased morphology but rather the complex process by which abstrac morphosyntactic representations are realized morphophonologically (Aronoff 1994 : 9).
A versión da HS que manexarei aquíestá tinxida polas ideas de Jackendoff (2002) e Culicover e Jackendoff (2005). A gramática consta de tres compoñentes xerativas: a conceptual, a sintáctica e a fonolóxica. Cada unha destas compoñentes dá orixe, dun lado, ás súas propias representacións e, doutro, a representacións que resultan das relacións que se establecen entre as tres compoñentes. O lexicón é resultado dunha interface entre as compoñentes conceptual, sintáctica e fonolóxica. Unha representación completa da estrutura dunha forma de palabra debe conter información dos tres niveis. Unha diferenza entre a HS tal e como a presenta Beard e a teoría que aquímanexo é que ningunha das compoñentes teñen precedencia sobre as outras: tódalas estruturas actúan e se xeran á vez, de modo que non se produce primeiro unha modi ﬁ cación no nivel conceptual, ou no sintáctico ou no fonolóxico que teña repercusións posteriores nos outros niveis. Deste xeito, non se pode dicir que a engádega dun su ﬁ xo /xyz/ produza un cambio na representación conceptual ou sintáctica, nin que un cambio na representación sintáctica produza modi ﬁ cacións en calquera das outras dúas. Do mesmo xeito, non existe un tipo de representación autónoma conformada só pola representación conceptual e a representación sintáctica; o que existen son representacións fonolóxicas, sintácticas e conceptuais, todas ligadas entre si (véxase Culicover e Jackendoff, 2005 : 158 - 163).
A morfoloxía flexiva xorde da interacción entre as propiedades morfosintácticas e a fonoloxía, pois a presenza de determinadas propiedades morfosintácticas determinando unha categoría léxica acostuma a estar correlacionada con diferentes tipos de estruturas fonolóxicas nas formas de palabra. As propiedades morfosintácticas non constitúen signi ﬁ cados gramaticais, non son o signi ﬁ cado gramatical do verbo nin do lexema verbal, senón que colaboran, xunto coa fonoloxía, na expoñencia de elementos conceptuais. Polo tanto, as propiedades morfosintácticas, elementos da mesma natureza sintáctica cá etiqueta V, manteñen tamén relacións de interface co mundo do signi ﬁ cado. En (1 a) mostro unha representación parcial da estrutura da forma verbal serán na oración As eleccións serán mañá e en (1 b) a representación correspondente a serán na oración Agora serán as sete da tarde :
Como se ve, nada cambia nas representacións sintáctica e fonolóxica da palabra; só cambia a representación conceptual. Isto demostra un certo nivel de independencia entre as propiedades morfosintácticas e as propiedades conceptuais e unha maior ligazón entre as propiedades morfosintácticas e os expoñentes morfolóxicos; e demostra que as relacións entre os niveis de representación se poden producir de diferentes xeitos. Este é un punto importante: a teoría non precisa que se dea isomor ﬁ smo entre os diferentes niveis de representación, xa que permite, poño por caso, que unha estrutura conceptual estea asociada a varias estruturas sintácticas. Pensemos, por exemplo, na oración quero ir fronte a quere que vaias. No primeiro caso, os actantes dos predicados querer e ir son o mesmo, o predicado ir aparece en in ﬁ nitivo, F. Dubert García sen suxeito expreso e sen ningún tipo de propiedades morfosintácticas de número, persoa, modo (a non ser Inf) ou tempo… No segundo caso, os actantes dos predicados querer e ir son distintos; o verbo ir vai precedido dunha conxunción completiva que e determinado con propiedades de modo, tempo, número e persoa. Unha determinada representación sintáctica determina a forma fonolóxica; e é o feito de compartir ou non actante (información conceptual) o que determina unha forma de representación sintáctica ou outra. A seguir quero defender e ilustrar esta proposta teórica.
2.2. Léxico e gramática
Como xa sinalei, na tradición gramatical galega é habitual manter unha división forte e clara entre o léxico e a gramática. Esta división, con todo, non é tan clara como adoita pensarse, pois o léxico recolle unha importante cantidade de información gramatical. Aronoff (1994 : 22) de ﬁ ne seguindo a tradición bloom ﬁ eldiana o lexicón como “the list of all idiosyncratic signs, regardless of their category or complexity”. Como veremos, as idiosincrasias non son só as que xorden ó relacionarmos un signi ﬁ cado e un signi ﬁ cante (o que se denomina a arbitrariedade do signo lingüístico), senón tamén os elementos fonolóxicos, sintácticos ou conceptuais imprevisibles nun determinado contexto e que deben aparecer especi ﬁ cados nunha determinada entrada léxica. De feito, Culicover e Jackendoff consideran que debe ﬁ gurar no lexicón todo aquilo que non é explicable mediante regras completamente produtivas: “In our view, what the lexicon should not include is material that can be freely constructed online through fully productive rules” (2005, p. 188). Isto permítenos a ﬁ rmar que o léxico está preñado de información gramatical.A imbricación entre léxico e gramática apréciase ben nun verbo coma ver, de conxugación irregular, i.e., con formas de palabra imprevisibles a partir das propiedades morfosintácticas que determinan o verbo: ver presenta un tema /be ʃ / na P 1 Sing Ind Pres e en todo o Subx Pres (vexo, vexa, vexas); /be/ nas restantes formas do Ind Pres, no Inf, no Xer (ves, ve, vemos, ver, vendo); /bi/ no Ind Pret (vin, viches), CoPret (vía, vías), AntPret (vira, viras) e Subx Pret (vise, vises); e /bis/ no Part (visto). Todas estas particularidades formais deben estar lexicamente codi ﬁ cadas, pois afectan a palabra ver e non, por exemplo, ler, ser, ter, crer, beber. De feito, é posible que haxa que pensar que o complexo {‘ver’ V} conta con todos estes temas almacenados no lexicón, de modo que:
(2) se {‘ver’ V[P 1 Sing Ind Pres] ou V[Subx Pres]}, logo /be ʃ /} se {‘ver’ V[AntPret] ou V[Ind Pret] ou V[Subx Pret] ou V[CoPret]}, logo /bi/} 3 se {‘ver’ V[Part]}, logo /bis/} se {‘ver’ V[no resto]}, logo /be/} Todas estas representacións mesturan, como vemos, información conceptual (‘ver’), sintaxe (a etiqueta V e as propiedades morfosintácticas) e fonoloxía (/be ʃ /, /bi/, /bis/, /be/). De acordo coas de ﬁ nicións de lexicón que ofrecín arriba, é lóxico supor que todos estes temas estean listados no lexicón relacionados a través dalgún tipo de regra de redundancia léxica que dea orixe á entrada léxica que mostro en (3): (3) representación conceptual: ‘ver’n representación sintáctica: Vn representación fonolóxica: /be ʃ /n, /bi/n, /bis/n, /be/n
Sobre o lugar do xénero na gramática do galego
En (3) presento a estrutura da entrada léxica de ver que contén información sobre a representación conceptual (escrita entre comiñas simples), a representación sintáctica (escrita abreviada con inicial maiúscula) e a representación fonolóxica (en transcrición fonémica). O subíndice que comparten osítems en cada nivel de representación indica que a entrada léxica se constitúe ó cruzárense os tres tipos de información. Tamén debe estar almacenada a información das condicións que sinalei en (2), de modo que a representación /be ʃ / debe aparecer ligada dalgún modo a ‘ver’, a V, e a [P 1 Sing Ind Pres]. En (4) propoño un sistema de representar esta relación:
(4) ‘ver’ [V [P 1 Sing Ind Pres] ou [Sub Pres]] /be ʃ / Como vemos en (4), o tema /be ʃ / está asociado tanto a ‘ver’ na representación conceptual coma a V e a [P 1 Sing Ind Pres] ou [Sub Pres] na representación sintáctica. Non ﬁ gura información conceptual sobre o modo e o tempo porque esta se adquire no contexto 4 ; a irregularidade de ver é só fonolóxica.
A fronteira pouco nítida entre léxico e gramática tamén aparece se nos centramos nas relacións que establecen a representación conceptual e a sintáctica. Debido ó seu signi ﬁ cado, o concepto ‘comer’ presenta un marco predicativo que esixe un axente e un tema: alguén come algo ; estes papeis semánticos relaciónanse con unidades sintácticas que, no caso de comer, son FNs seleccionadas polo marco de subcategorización da etiqueta V: unha FN relacionada co papel axente e outra FN relacionada co papel tema. Outros verbos, cunha estrutura conceptual semellante, un axente e un tema, rexen estruturas sintácticas distintas: consistir asocia o tema cunha FPrep introducida por en, consiste niso.
Estes feitos ilustran a di ﬁ cultade de trazar unha fronteira nidia entre o léxico e a gramática: o léxico, incluso cando este termo se re ﬁ re só ó nivel conceptual, está preñado de gramática. Isto verase máis claro no estudo do xénero en que, como veremos, é unha propiedade sintáctica dos substantivos que, a través de relacións de interface, pode ser parasitada pola compoñente conceptual.
3. O LUGAR DAS PROPIEDADES MORFOSINTÁCTICAS M ASC E F EM NA
GRAMÁTICA
Non é ningunha novidade a ﬁ rmar que tódolos substantivos galegos teñen obrigatoriamente un xénero; incluso as palabras tomadas doutros idiomas (o karaoke, o karate, a Gestalt) son adaptadas ó galego axuntándolles un xénero, aínda que, coma nos préstamos tomados do inglés (o windsurf, o PC, o rock), sexan substantivos que carecen desta categoría na lingua orixinaria. Nas descricións habituais 5 indícase que nalgúns substantivos referidos a seres sexuados masculino signi ﬁ ca ‘macho’ en home, neno ou muradán, e feminino signi ﬁ ca ‘femia’ en muller, nena e muradá. Porén, consideremos detidamente que signi ﬁ ca a expresión
“masculino signi ﬁ ca ‘macho’ en neno ; feminino signi ﬁ ca ‘femia’ en nena ” ou a expresión non completamente semellante de Vieira (2003 : 929): “Quando associado a un nome animado, o masculino refere geralmente uma entidade de sexo masculino [...], e o feminino refere uma entidade de sexo feminino”. Se masculino e feminino signi ﬁ can ou referem algo, cabe preguntar: ¿é masculino un signi ﬁ cante? Tomemos outra vez a palabra neno : ¿é nela masculino un signi ﬁ cante con respecto a ‘macho’?, e ¿é masculino un signi ﬁ cado con respecto a -/o/? De feito, masculino e feminino veñen sendo considerados signi ﬁ cados gramaticais na nosa tradición lingüística, oposto a ‘neno’, que vén sendo considerado signi ﬁ cado léxico. Deste modo, a expresión o neno tería como signi ﬁ cados léxicos ‘ser humano inmaturo’ + ‘macho’ e ‘masculino’ como signi ﬁ cado gramatical; a expresión o carro tería só o signi ﬁ cado léxico ‘carro’ e o signi ﬁ cado gramatical ‘masculino’. A miña resposta será que masculino debe ser considerado un contido sintáctico e ‘macho’ un contido conceptual ou semántico ; polo tanto, se masculino é un contido sintáctico, o morfo /o/ de neno pódese relacionar con dous contidos : o sintáctico masculino e o conceptual macho. Isto sitúa o xénero completamente fóra do mundo do signi ﬁ cado e sitúao, como veremos, no mesmo lugar ca entidades coma substantivo, frase nominal ou suxeito.
A razón desta proposta non é nova e aparece en calquera gramática: o xénero, en tanto que categoría morfosintáctica relacionada coa concordancia, permite marcar que elementos constitúen unha determinada unidade sintáctica, por exemplo, a extensión dunha FN. Ese é o seu cometido principal e mantense sempre : masculino é o único elemento constante nunha lista formada por substantivos coma home, neno, mullerón, cancelo, machado, queixo, día, papel e pardal. Todos e cada un destes substantivos seleccionan determinantes e modi ﬁ cadores flexionados para o masculino: un home inmenso, un neno inmenso, un mullerón inmenso... O mesmo vale para feminino nunha listaxe coma muller, nena, machada, queixa e dor. Estes feitos mostran que as propiedades morfosintácticas masculino e feminino son entidades cunha natureza primariamente sintáctica: serven sempre para crear relacións de concordancia, que nunca deixan de producirse 6. Dadas as convencións que sigo, en tanto que etiquetas sintácticas, deben escribirse sempre abreviadas con inicial maiúscula: masculino como Masc e feminino como Fem. E, como xa sinalei, entanto que etiquetas sintácticas, son propiedades que determinan outras etiquetas sintácticas, tales coma Subs, Adx, Pron… e non entidades conceptuais tales coma ‘ser humano’, ‘macho’, ‘femia’.
O feito de que o xénero veña lexicamente determinado, i.e., que palabras coma fonte, casa, dor teñan xénero Fem mentres que palabras coma leite, mullerón, mar teñan xénero Masc, non é impedimento para que estas propiedades sexan consideradas sintácticas: o léxico encapsula moita información sintáctica, como, para empezar, a información sobre a clase de palabra. Tampouco o feito de que ás veces, nalgúns elementos (non en todos) dunha clase semántica, poidamos correlacionar unha propiedade de xénero cun valor conceptual (Masc con ‘macho’ e Fem con ‘femia’) impide a consideración das propiedades morfosintácticas como entidades eminentemente sintácticas. En primeiro lugar, a concordancia non se produce ás veces, senón sempre; en segundo lugar, que un elemento conceptual teña unha relación estreita con outro elemento sintáctico non signi ﬁ ca que para delimitar ou de ﬁ nir o segundo teñamos que ter en conta o primeiro: ‘axente’, propiedade conceptual, acostuma a relacionarse con Sux, ‘tema’ con CD, e non por iso dicimos que Sux ou CD sexan propiedades conceptuais nin que cumpra describilas desde un punto de vista conceptual.
Anderson (1988 : 167 - 168 ; 1992 : 82 - 83 ; en Stump 1998 : 21 - 26 aparece unha clasi ﬁ cación similar) sinala que as propiedades morfosintácticas poden agruparse en catro categorías difeSobre o lugar do xénero na gramática do galego rentes: a) propiedades de con ﬁ guración, que son asignadas en función da estrutura sintáctica superior en que unha palabra A se integra: en latín, un substantivo que ocupe a posición núcleo da FN suxeito dunha oración terá a propiedade Nominativo e un substantivo que ocupe a posición de núcleo da FN complemento dunha FV terá a propiedade Acusativo; b) propiedades de concordancia, que se lle asignan a unha palabra A en referencia ás propiedades doutra palabra B situada dentro da mesma estrutura sintáctica: un adxectivo (A) que funcione de modi ﬁ cador dun substantivo (B) dentro dunha FN concordará en xénero e número; c) propiedades de frase, que se asignan ós dominios das frases e que se realizan dentro dunha das palabras que aparecen nesa proxección: as propiedades Ind Pret en comín queixo permiten inserir este verbo nunha oración principal; e d) propiedades inherentes, que son características predeterminadas nunha entrada léxica concreta e que deben ser accesibles ás regras de concordancia. Precisamente, Masc e Fem nos substantivos son propiedades deste último tipo. Mentres que as propiedades de con ﬁ guración, de concordancia e de frase só poden aparecer en contextos sintácticos concretos e non ﬁ guran na representación léxica básica, as propiedades inherentes forman parte da información impredicible que constitúe a entrada léxica, polo que están lexicamente determinadas. Son ademais de natureza sintáctica pois deben ser vistas pola sintaxe, xa que son disparadoras das regras sintácticas de concordancia. Segundo a proposta de Anderson (1988 e 1992), este feito de que a flexión de xénero sexa relevante para a sintaxe pon de manifesto que a categoría morfosintáctica xénero debe ser considerada flexiva e non derivativa. Unha idea importante que me gustaría reter agora é que, neste marco, unha propiedade morfosintáctica inherente é considerada flexiva pola función sintáctica que realiza e non porque sexa adquirida en ningún proceso flexivo previo nin porque remita a un
contido conceptual.
Polo tanto, neste estudo as propiedades morfosintácticas Masc e Fem son consideradas elementos lingüísticos de natureza sintáctica que se localizan no ámbito da palabra e que se sitúan no plano da flexión, sen que por isto último teñan que ser necesariamente adxudicadas por un proceso calquera que modi ﬁ que unha entrada léxica preexistente non especi ﬁ cada en canto ó xénero. En tanto que elementos sintácticos, serven, dun lado, para marcar relacións sintácticas entre palabras. Doutro lado, o feito de que Masc e Fem sexan entidades de natureza sintáctica signi ﬁ ca tamén que deben adxudicarse a outras unidades que sexan da mesma natureza, o que implica que as propiedades están subordinadas a etiquetas sintácticas do tipo Subs, Adx, Pron. Podemos representar a natureza sintáctica das propiedades por medio dunha fórmula como [Subs [Masc]], que quere indicar que un Subs posúe a propiedade morfosintáctica Masc. Se levamos este último postulado ata as súas últimas consecuencias, cumprirá sinalar que Masc e Fem son trazos que se vencellan á etiqueta Subs e non forman parte de ningún tipo de signi ﬁ cado. Desta maneira, Masc nas unidades sintácticas Subs indica un tipo de esixencia combinatoria, de concordancia, que outras unidades sintacticamente relacionadas coa unidade Subst deben cumprir. O feito de que en galego os substantivos teñan unha propiedade Masc ou Fem signi ﬁ ca que os adxectivos e os determinantes relacionados con estes substantivos deben levar tamén esta propiedade, i.e., deben concordar en xénero:
(5) a) O neno feo d) A nena fea b) O sal gordo e) A cor vermella c) Un camarada socialista f) Unha camarada socialista As frases nominais de (5 a, b, c) móstrannos como as unidades [Subst [Masc, Sing]] neno, sal e camarada impoñen a súa concordancia a determinantes e adxectivos, con independencia de: a) se a propiedade Masc pode ser vinculada a algún tipo de expoñente na forma de palabra (neno en 5 a fronte a nena en 5 d) ou non se pode establecer tal vinculación (sal en 5 b fronte cor en 5 e); e b) se a propiedade se pode vencellar dalgún xeito a un contido tipo ‘macho/femia’ (coma en neno en 5 a e nena en 5 d) ou non (coma sal en 5 b e cor en 5 e).
Por outra parte, que a propiedade morfosintáctica xénero sexa inherente ós substantivos e que unha entrada léxica coma leite seleccione Masc e outra entrada léxica coma fonte seleccione Fem, sen máis condicionamento ca ser esa entrada léxica e non outra, introduce o xénero no léxico, o que non signi ﬁ ca que torne esta categoría en derivacional, pois xa sabemos doutras particularidades sintácticas das entradas léxicas (a clase de palabra, rexer tal preposición, ter tal marco de subcategorización), que non deixan de ser sintácticas por vir lexicamente condicionadas, e que o lexicón é o listado de formas imprevisibles.
Polo tanto, unha diferenza fundamental entre, digamos, Masc en sal e P 1 Sing Ind Pret en comín é que a propiedade de xénero no substantivo non se recibe por ningunha regra, senón que forma parte da entrada léxica {‘sal’ [Subs[Masc]] /sal/}, está lexicamente determinada, mentres para o verbo comín podemos pensar nunha base {‘comer’ V /kome/}, non especi ﬁ cada para ningunha propiedade morfosintáctica, que recibe as propiedades en virtude dun contexto sintáctico. O xénero nos substantivos é inherente; o modo, tempo, número e persoa dos verbos non. Digo que o contexto é sintáctico porque é unha determinada posición sintáctica a que permite a aparición das propiedades morfosintácticas de tempo: só aparecen formas coma comín, como ou comerei nas posicións sintácticas que poden ocupar estas formas verbais: unha FV dunha oración principal (comín carne) ou dunha subordinada introducida por conxunción (dixo que comín carne), pero non unha FV, por exemplo, que aparece como constituínte inmediato no interior dunha FPrep (despois de comer carne). Só des que o verbo está nunha posición sintáctica pode cargar coas propiedades permitidas nesa posición. Creo que, de feito, esta concepción concorda coa de Lagares (2003 : 28 - 30) e mesmo explicita formalmente mellor a súa de ﬁ nición de morfema de xénero (no meu caso, propiedade) que non se debe confundir cos morfes en que se realiza nin co posible contido semántico que axude a vehicular nos substantivos caracterizados como [+animado]. 4. A S RELACIÓNS DE ‘ MACHO ’ ~ ‘ FEMIA ’ CON M ASC ~ F EM
É fácil a ﬁ rmar que mar, sal, sangue, fonte teñan un xénero inherente, seleccionado lexicamente: de feito, non cabe outra posibilidade. Porén, en parellas coma neno ~ nena ou conde ~ condesa resulta máis difícil manter esta a ﬁ rmación. Dun lado, parece existir unha correlación clara entre xénero e sexo, de modo que Masc aparece asociado a ‘macho’ e Fem a ‘femia’; aínda que esta a ﬁ rmación vale tamén para parellas coma home ~ muller ou boi ~ vaca. Doutro lado, existe unha relación fonolóxica e conceptual clara entre neno e nena, conde e condesa, mentres que entre boi e vaca ou entre home e muller só existe unha relación conceptual. Estes dous feitos poden loxicamente movernos a pensar que, dalgún xeito, neno e nena poden ser obtidos a partir dunha entrada léxica básica, constituída pola raíz /nen/, unha base léxica sen especi ﬁ cación de sexo e unha base sintáctica sen especi ﬁ cación de xénero. En (6) represento esta relación:
Polo tanto, podería pensarse que existe un proceso que introduce os elementos que faltan nos diferentes niveis de representación. Precisamente porque esta situación se produce
Sobre o lugar do xénero na gramática do galego só cun grupo dos substantivos da clase [+animado], porque se produce por meo de diversos medios formais (pensemos en irmán ~ irmá, paspán ~ paspana, ladrón ~ ladroa, conde ~ condesa, emperador ~ emperatriz, director ~ directora, galo ~ galiña) e porque ten repercusións conceptuais, existe a dúbida de se estamos ante un proceso flexivo ou derivativo. De feito, se se desen procesos coma os de resumidos en (6), creo que habería que consideralos primariamente derivativos e non flexivos (véxase Booj 1994, quen tamén a ﬁ rma este tipo de propiedades inherentes que teñen algo de derivativo).
Asípor exemplo, Lagares (2001 : 180) a ﬁ rma que nestes casos “o morfema de xénero expresa diferencia de sexo, mudando por tanto o signi ﬁ cado conceptual dos substantivos, o cal semella aproximar esta categoría da morfoloxía derivacional”. Pero para Lagares esta consideración derivacional da adxunción de xénero nesta clase de substantivos é problemática pola “imposibilidade de establecer cál é o termo primario de onde parte a derivación. Isto é, en qué dirección se realiza o proceso, pois non é posíbel a ﬁ rmar que o feminino se deriva do masculino” (p. 181 ; véxase tamén 2003 : 39). Ora ben, esta di ﬁ cultade é só aparente, pois como acabo de sinalar, sería máis correcto partir dunha forma subespeci ﬁ cada coma a de (6) que recibe na derivación as súas especi ﬁ cacións conceptual, sintáctica e fonolóxica. Polo tanto, a dirección da derivación iría de subespeci ﬁ cación a especi ﬁ cación.
A mesma obxección presenta para aqueles substantivos que remiten a obxectos con diferenzas de tamaño, do tipo espeto vs. espeta, barazo vs. baraza. Porén, se tamén aquíhoubese un proceso, este debería ser derivativo; e podería tamén partirse dunha forma subespeci ﬁ cada. Con todo, debería chamarnos a atención que o masculino exprese nuns casos menor tamaño (vasoiro) e noutros tamaño maior (barazo); do mesmo xeito, que o feminino unhas veces se asocie a tamaño menor (espeta) e outras a a tamaño maior (chouriza). Isto fai imprevisible a asociación dun xénero a un tamaño e parece invalidar a ligazón biun ívoca entre un xénero concreto e un tamaño concreto. Máis aínda, como sinalan Álvarez / Xove (2002 : 398), que pre ﬁ ren situar as diferenzas que xebran estes substantivos no ámbito da derivación: A relación entre os membros destes pares sepárase tamén da que existe entre os membros da categoría de xénero pola ausencia de membro extensivo e membro intensivo da oposición e pola súa diferente morfoloxía, pois non hai substantivos sincréticos e a morfoloxía redúcese case exclusivamente ós morfos |o| e |a|. As clases de xénero masc. e fem. funcionan, xunto coas vocais |o| e |a|, como marcas de derivación duns subst. que se diferencian por trazos semánticos de tipo cuantitativo 7.
onde V está por /o/ ou /a/, e que pode referirse a un home, Luís traballa de químico, ou a unha muller, María traballa de química. Creo que nestes casos é máis fácil falar de conversión (ou se se quere, de morfo Ø) e unha posterior flexión de xénero da unidade resultante. En consecuencia, para Lagares (2003 : 39):
O morfema de xénero ten, cando proporciona ao nome un signi ﬁ cado lexical determinado, un carácter mixto; pois nestes casos, sen perder o seu signi ﬁ cado gramatical, que lle permite establecer relacións de concordancia, pode actuar tamén como un su ﬁ xo derivacional.
Aqu í, convén sinalalo claramente, insístese outra vez no carácter su ﬁ xal do xénero e na súa consideración de morfema que se engade, de modo que cambia algo, mostrando unha prioridade ou anterioridade formal sobre a semántica; no meu modelo descritivo, non existe tal precedencia: a información sobre xénero e sexo coexisten sempre e ningunha antecede á outra.Pola súa parte Alina Villalva (2000 : 212) considera “a flexão é um processo obrigatório e sistemático, que afecta de um mesmo modo, todas as formas pertencentes a uma dada categoria sintáctica”. Tendo isto presente, para ela o xénero non é unha propiedade flexiva do portugués (nin o sería do galego) precisamente porque é un proceso que non afecta por igual a tódolos substantivos, fronte ó que sucede co número, que é unha categoría morfosintáctica que afecta, practicamente, a tódolos substantivos:
Os contrastes de género não afectam a totalidade dos adjectivos (cf. leve, apreciável), nem a totalidade dos nomes (cf. pente, criança), ou seja, não são obrigatórios e a sua realização não é sistemática.
Sobre o lugar do xénero na gramática do galego proceso), pero esa particularidade non se re ﬁ re ó xénero en si e á súa función principal (que sempre cumpre en tódolos substantivos: a concordancia), senón a como se comporta nalgúns substantivos, como se adquire ou por que está presente noutros.
No que se re ﬁ re á segunda di ﬁ cultade, a asistematicidade formal, Álvarez / Regueira / Monteagudo (1986 : 64), Villalva (2000 : 219) e Lagares (2000, 2001) falan de morfos derivativos para indicar o xénero en palabras coma galiña, condesa... Con todo, unha cousa é usar para a flexión un su ﬁ xo habitualmente caracterizado como derivativo porque se usa fundamentalmente en procesos derivativos e outra moi distinta considerar que a inserción de xénero sexa un proceso derivativo porque para este ﬁ n se usa un destes su ﬁ xos: isto é confundir a flexión e os medios empregados para marcala. No primeiro caso, derivativo é unha etiqueta que se aplica a un su ﬁ xo; no segundo, derivativo é un proceso que se aplica a adxunción de xénero, información sexual e o proceso morfofonolóxico estrito. Neste sentido, Villalva a ﬁ rma que “alguns contrastes de género são realizados por composição. Este é um processo frequente no domínio dos chamados nomes epicenos” (p. 230), referíndose a casos coma abutre macho vs. abutre fêmea. Porén, o que realmente comprobamos nestes casos non é flexión de xénero (información sintáctica), senón un xeito de indicar o sexo (información conceptual) por medio dun proceso de composición. Quizais haxa un conflito entre o “género gramatical e o sexo da entidade referida”, pero, desde un punto de vista sintáctico (gramatical, se se quere) águia macho é tan feminino coma águia, pois ámbalas dúas palabras requiren concordancia feminina (a águia e a águia macho); como a autora sinala, o composto, que é endocéntrico, herda o xénero do núcleo, e isto explica que macho en águia macho ou cobra macho tampouco concorden en número co núcleo do composto nin cos elementos da FN en que se integra o composto: as aguias macho son máis pequenas cás aguias femia ; as propiedades morfosintácticas de macho non están operativas no composto. É o núcleo do composto quen impón a súa concordancia, tanto de xénero coma de número.
Neste mesmo sentido, as formacións a muller policía vs. o policía ou a muller soldado vs. o soldado, que Ambadiang (1999 : 4854) considera “con expresión formal de la oposición de género en los nombres animados” e polo tanto aparentemente relacionadas por flexión, non deben considerarse distintas, como el fai, de aguia macho. Desde un punto de vista morfolóxico, seguimos estando ante un composto endocéntrico en que muller é o núcleo, polo que impón o seu xénero; a súa formación é idéntica á de neno soldado ou, no feminino, á de nena soldado.
En todo caso, tanto a proposta de Lagares coma a de Villalva presentan, desde o meu punto de vista, un problema ó centrar o seu interese máis en como se introduce o xénero ou como se expresa, e ó organizar a clasi ﬁ cación do xénero desde esta perspectiva. No caso de Lagares, lévao a dividir a natureza unitaria do xénero en categorías diversas: nuns casos, o xénero resulta flexivo, noutros derivativo; nunha categoría de natureza unitaria que aparece en todos e cada un dos substantivos e en todos opera cos mesmos resultados disparando procesos de concordancia (eis as razóns da unidade da categoría) resulta incluída en dous polos morfolóxicos distintos. En canto á proposta de Villalva, alén dos problemas sinalados, levanta outro máis: deixa o xénero nunha especie de limbo, pois pasa de ser unha categoría morfosintáctica flexiva a ser “uma categoria morfosintáctica cuja especi ﬁ cação é lexicalmente determinada ou resultante da intervenção de um proceso morfológico nãoflexional”; en todo caso, un proceso morfolóxico inde ﬁ nido. Deste xeito, para explicar o xénero precisa tomar un novo tipo de categoría, i.e., crear un novo tipo de unidade teórica, o que supón un encarecemento innecesario da teoría. Máis aínda, unha categoría que se comporta do modo unitario que acabo de describir (afecta a tódolos substantivos e dispara procesos de concordancia) pasa a ser xebrada en flexiva nos substantivos animados do tipo neno ~ nena e unha propiedade non flexiva, confundindo o xeito en que se adquire unha categoría coa función que realiza.
Na visión que eu defendo, o xénero é unha categoría morfosintáctica flexiva simplemente porque dispara procesos de concordancia, considerados sintácticos, aínda que non se reciba por medio de ningún proceso e estea almacenada desde o principio na entrada léxica, do mesmo xeito que está almacenada desde o principio outra información sintáctica, coma a categoría sintáctica Subs, ou a representación fonolóxica /ma ɾ /. De feito, o xénero é parte da información sintáctica que cargan as entradas léxicas dos substantivos. Polo tanto, aínda que en mar non hai un proceso de flexión (entendendo por tal a introdución dunha propiedade morfosintáctica antes ausente), é unha entrada léxica flexionada, pois contén unha categoría flexiva inherente.
Nos substantivos animados con contraste de xénero, do tipo neno ~ nena, a propiedade morfosintáctica de xénero podería deixar de ser considerada inherente ó substantivo (unha visión contraria aparece en Matthews 1991) e atribuírse a súa presenza a un proceso de adxunción: dado ‘ser humano inmaturo’, se ‘macho’, logo {[Subs[Masc]] /neno/}; se ‘femia’, logo {[Subs[Fem]] /nena/}. Este tipo de adxunción é diferente á de Ind ou Pres nos verbos: mentres que a restrición na selección das propiedades no caso dos verbos son primeiramente sintácticas, a restrición nestes substantivos é conceptual. Todo substantivo debe ter Xénero, sexa Masc ou Fem; mais en palabras coma neno escolleríase Masc en virtude do contexto conceptual: se ‘macho’, logo Masc; porén, non todo verbo ten que seleccionar unha propiedade morfosintáctica da cateoría Tempo (Pres, Fut ou Pret), senón que estas propiedades só poden aparecer onde estea permitida a presenza de formas persoais dos verbos (quero que vaias) e non onde se esixan formas non persoais (quero ir). É inelutable que as propiedades Pres, Pret ou Fut están vencelladas a contidos conceptuais temporais e son deícticas e referenciais (Booj 1994), pero a súa presenza debe estar licitada pola posición sintáctica en que se encontre o verbo.Para considerar a adxunción de xénero nos substantivos un fenómeno derivativo, nada terían que ver a selección do expoñente morfolóxico (/a/, /esa/, etc.), pois facer selecciona diferentes expoñentes morfolóxicos na súa flexión (fago, fas, facemos, ﬁ xen); nin a falta de xeneralidade do proceso (que só algúns substantivos contrasten unha forma masculina e outra feminina), senón os feitos de que o contexto que explica a presenza dun xénero concreto é conceptual e de que o proceso afecte a representación conceptual, sintáctica e fonolóxica 8.
En todo caso, se o xénero se recibise por vía derivativa non se anularía o seu carácter primordialmente sintáctico e, polo tanto, flexivo. Tanto se neno está almacenado integramente no lexicón como {‘ser humano inmaturo macho’ [Subs[Masc]] /neno/}, coma se recibe o xénero por un proceso coma o descrito en (6), de modo que a unha base subespeci ﬁ cada {‘ser humano inmaturo’ [Subs[ ]] /nen/} se lle engade un morfema (no sentido clásico do termo) tal que {‘macho’ Masc /o/}, o xénero segue cumprindo a mesma función básica ca en mar, sal etc.: impor unha concordancia ós elementos sintácticos con que se relaciona o substantivo. Do mesmo modo, un proceso derivativo pode construír un verbo a partir dun substantivo: neste proceso, o que se muda, alén doutros riscos, é unha etiqueta sintáctica Subs por outra V. A única diferenza entre mar e irmán é que nesta última palabra o xénero aparece relacionado cunha información conceptual de sexo, algo que por certo tamén sucede na oposición home ~ muller, boi ~ vaca ; e algo que, como veremos, se suspende nas mal chamadas neutralizacións de xénero en que desaparece a información conceptual pero se mantén a sintáctica. De feito, o inglés móstranos unha lingua que introduce información sobre o sexo, pero non sobre o xénero (waiter, waitress).
Se o léxico é o lugar en que conflúe a información sintáctica, conceptual e fonolóxica dunha palabra, non nos debería estrañar tal amálgama de información. Á hora de explicar por que aparecen na lingua parellas coma neno ~ nena ou home ~ muller, cómpre recordar o que sinala Joan Bybee (1985 : 13): existen signi ﬁ cados que poden ser altamente relevantes uns
Sobre o lugar do xénero na gramática do galego para os outros; estes signi ﬁ cados tenden a aparecer unidos na expresión, ben a través dunha expresión monomorfémica, ben mediante a combinanción de dous morfemas. Deste xeito, dado que ‘macho/femia’ resultan trazos semánticos moi relevantes para ‘ser humano’, a súa combinación ‘ser humano macho’ ou ‘ser humano femia’ exprésanse coa entrada léxica home e muller, respectivamente; o mesmo vale para a combinación conceptual ‘ser humano inmaturo macho’, que se expresa por medio da combinación morfémica neno (fronte a nena, ‘ser humano inmaturo nena’). Este fenómeno chámase relevancia e, segundo a autora, depende de factores culturais ou cognitivos:
No matter to what extent an entity, event or quality is descomposable into semantic features, if it is perceived as discrete from surrounding entities, events or qualities, it can have a lexical item applied to it. So two semantic elements are highly relevant to one another if the result of their combination names something that has high cultural or cognitive salience (Bybee 1985 : 13 - 14).
É fundamental insistir en que a relevancia non predínin supón que un elemento conceptual deba ter unha expresión monomorfémica ou morfémica nunha determinada lingua, senón que só sinala que elementos poderían ter tales modos de expresión (p. 13): explica, polo tanto, tendencias. Por exemplo, en galego os trazos ‘macho’ e ‘femia’ teñen relevancia elevada só para un conxunto dos seres animados, pero non para tódolos membros do conxunto: abonda comparar home ~ muller, pai ~ nai, boi ~ vaca, can ~ cadela, carneiro ~ ovella, con expresión monomorfémica; neno ~ nena, muradán ~ muradá, abade ~ abadesa, poeta ~ poetisa, con expresión morfémica; con formiga macho, xirafa femia, pega macho, corvo femia, con expresión sintáctica. Dado que, por razóns culturais, o sexo non ten relevancia para os referentes conceptualizados como ‘corvo’, ‘formiga’, ‘antílope’, cando se lles axunta o trazo semántico ‘macho’ ou ‘femia’, a expresión dos complexos semánticos resultantes, ‘corvo femia’, ‘formiga macho’ ou ‘antílope femia’ constrúese por medio de combinacións sintácticas, axuntando dúas entradas léxicas nun composto endocéntrico co núcleo á dereita: corvo femia, formiga macho e antílope femia. A relevancia non actúa só no marco do sexo: por exemplo, xorde no ámbito da causatividade por meo de parellas coma matar e morrer, caer e tirar, marchar e botar, no ámbito da comparación, por meo de parellas coma malo e peor ‘máis malo’ ó lado de bo e mellor ‘máis bo’ ou pequeno e menor ‘máis pequeno’ ó lado de grande e maior ‘máis grande’ (que, efectivamente, na lingua común poden ser expresadas por medio de FN: máis malo ou máis bo). Nótese que a relevancia se re ﬁ re a unha propiedade ou trazo semántico e á súa expresión no ámbito da palabra, pero en principio non nos obriga a asociar un xénero sintáctico a unha propiedade conceptual nin nos fala da posibilidade de expresión da propiedade conceptual por outros medios. Dun lado, percibimos en home, boi, neno e en muller, vaca, nena unha asociación clara entre Masc e ‘macho’ e Fem e ‘femia’, pero é posible que existan palabras coma mullerón, cun xénero Masc asociado a un sema ‘femia’. Doutro lado, pensemos en palabras coma o/a anarquista ou o/a camarada, en que existe un sema relevante asociado a un xénero pero carente de expresión no seo da palabra, pois o conxunto Masc-‘macho’ e Fem- ‘femia’ só se expresa a través da concordancia, polo tanto, cun recurso sintáctico, pero en que tanto a información conceptual do sexo coma a sintáctica do xénero carecen dun segmento de expresión no ámbito da palabra. Por outra parte, sinala Ambadiang (1999 : 4856 - 4857) con respecto á gramática do español que o xénero dalgúns substantivos que non se re ﬁ ren a seres inanimados está “semanticamente motivado” e é previsible. Refírese a casos coma as marcas de coches, que son masculinas: o Seat, un Fiat, o Porsche ; os meses do ano: un xaneiro húmido, un xullo seco ; os nomes das letras e dos números... Ambadiang explica a previsibilidade semántica destes substantivos do seguinte xeito:
Los nombres inanimados de género semántico tienden a agruparse en clases más o menos extensas e irregulares basadas en algún aspecto de la realidad o del contenido del propio nombre. En la mayoría de los casos, la información semántica y cada una de las clases establecidas a partir de ella suelen estar asociadas a un nombre genérico, cuyo género se extiende a todos los nombres incluidos en la clase que le corresponde (1999 : 4856).
Ora ben, unha cousa é que sexa previsible por os substantivos manteren unhas relacións paradigmáticas especiais; outra é que sexa motivado. É posible a ﬁ rmar que nestes casos o xénero sexa predicible e que, polo tanto, poida ser adquirido por vía de regra. Non vou entrar agora neste particular. O que si está claro é que neste caso, a relación entre os xéneros Masc ou Fem e o contido conceptual non é de ningún xeito similar á que se establece entre xénero e sexo en parellas coma neno vs. nena. É posible na competencia lingüística do falante exista unha condición tal que “se ‘mes do ano’, logo Masc”, de modo que o xénero se faga predicible a partir do contido conceptual ‘mes do ano’; pero non se pode esquecer que o concepto ‘mes’ da locución ‘mes do ano’ existe como entrada léxica independente ligado a un xénero Masc e a unha representación fonolóxica: {[Subs [Masc]] ‘mes’ /mes/}, e é de aquíde onde xaneiro toma o xénero masculino: O mes de xaneiro foi húmido > O (mes de) xaneiro foi húmido. E esta condición parece di ﬁ cilmente semántica, pois inclúe unha representación semántica, ‘mes’, e unha representación sintáctica, [Subs[Masc]] (alén dunha máis ca segura representación fonolóxica /mes/). Parece máis ben unha condición léxica.
A entrada léxica nena contén a propiedade Fem na representación sintáctica porque a súa representación conceptual contén o concepto ‘femia’; e contén o concepto ‘femia’ na representación conceptual porque contén a propiedade Fem na representación sintáctica. Coma no caso de nena, a entrada léxica Kawasaki contén a propiedade Fem na súa representación sintáctica porque a súa representación conceptual contén o concepto ‘moto’; pero, a diferenza de nena, Kawasaki non contén o concepto ‘moto’ na súa representación conceptual porque conteña a propiedade Fem na súa representación sintáctica. En nena, o concepto ‘femia’ e a propiedade Fem manteñen unha relación directa biunívoca; pola contra, Kawasaki é Fem porque moto é Fem; e moto é Fem porque motocicleta é Fem, e motocicleta é Fem, quizais, porque –cicleta
(bicicleta) o é 9 ; e -cicleta é Fem quizais pola súa terminación en /a/ (comparar con triciclo), pero non por un risco extralingüístico: nada hai nunha motocicleta nin nunha Kawasaki que poida explicar Fem, como si hai nunha nena riscos que poden explicar ‘femia’ e de aíFem.
Por outra parte, en galego dise:
a) Vexo unha moto Kawasaki b) Vexo unha Kawasaki c) Vexo unha nena Pero, non se di (polo menos, nun contexto lingüístico e pragmático idéntico ó de c): d) Vexo unha femia nena.
5. X ÉNERO E SEXO. A S NEUTRALIZACIÓNS
Ata agora levo insistindo en que Masc e Fem son propiedades morfosintácticas que forman parte da representación sintáctica do léxico e que ‘macho’ e ‘femia’ son trazos semánticos que forman parte da representación conceptual. Calquera entrada léxica etiquetada sintacticamente como Subs debería, en galego, conter unha propiedade morfosintáctica da categoría expresión monomorfémica. En (7 c) mostro como presentar a relación morfolóxica do xénero nunha parella de entradas léxicas co trazo [+animado] nas que existe unha relación entre Masc, ‘macho’ e /o/, dun
lado, e Fem, ‘femia’ e /a/ do outro.
Cando se producen neutralizacións en (7 b) e (7 c), só afectan ós trazos ‘macho’/ ‘femia’ e non ás propiedades morfosintácticas, que seguen operativas. Isto demostra que as neutralizacións son procesos que non teñen relación directa coa flexión tal e como aquíé entendida e que pertencen ó nivel conceptual; e demostra tamén a autonomía que existe entre o nivel de representación conceptual e o nivel de representación sintáctico. Vexamos uns exemplos:
(8) a) Os nenos deste colexio xogan no patio b) Antes da aparición do home no planeta c) ¡Mira cantas ovellas!
As expresións de (8 a, b, c) son an ﬁ bolóxicas. (8 a) pode referirse só a (α) un conxunto concreto de ‘seres humanos inmaturos macho’ (os nenos xogan no patio e as nenas no ximnasio); ou (β) simplemente un conxunto de ‘seres humanos inmaturos’ (tódolos nenos e nenas deste colexio). Só o contexto pode desambiguar a expresión. Nada na sintaxe nin na fonoloxía muda: tanto se (8 a) signi ﬁ ca (α) coma se (β), nenos é sempre Masc e esixe concordancias nestes termos. En (9) represento as dúas con ﬁ guracións.
F. Dubert García
Como se pode apreciar, a neutralización elimina o trazo ‘macho’ da representación conceptual, o que supón que se perda a relación de coindexación de Masc e ‘macho’ sen que a propiedade morfosintáctica se perda nin deixe de estar operativa. Dada a subespeci ﬁ cación conceptual para o sexo, a con ﬁ guración conceptual ‘ser humano inmaturo’ de (β) pode referirse tanto ós nenos coma ás nenas, pois todos comparten os trazos ‘ser humano inmaturo’. Porén, a permanencia de Masc correspóndese, dun lado, coa presenza de /o/ na representación fonolóxica e, máis importante aínda, coa concordancia de nenos co artigo de ﬁ nido. Polo tanto, cando se produce neutralización en palabras coma neno, Masc deixa de manter unha relación de coindexación con ‘macho’ pero segue a manterse a relación de coindexación entre Masc e /o/. Segundo Roca (2005 / 2006), que presenta unha análise distinta desta, a relación de coindexación entre ‘macho’ e Masc é pragmática e non gramatical, pois depende do contexto.
Unha situación similar acontece con (8 b). Como mostro en (10), nos casos de neutralización ‘macho’ desaparece da representación conceptual, polo que home (β) pode referirse a ‘seres humanos macho’ e a ‘seres humanos femia’; o resultado da neutralización, porén, non implica a desaparición de Masc, que segue expresándose por meo da concordancia, nin supón un cambio na representación fonolóxica da entrada léxica, que segue sendo / ɔ me/. Neste cer nos contextos de neutralización xerando os seus procesos de concordancia sintáctica, igual ca Masc. Isto torna a demostrar a independencia que se dá entre a representación conceptual e a representación sintáctica. E mostra tamén que o que se neutraliza é a oposición entre os semas ‘macho’ e ‘femia’, non a oposición entre as propiedades morfosintácticas Masc e Fem, que seguen operativas nos contextos de neutralización. Polo tanto, a neutralización tórnase nun xeito de construír hiperónimos adxudicando á base conceptual común de dous conceptos a representación sintáctica e a representación fonolóxica dunha das entradas léxicas do conxunto. A neutralización será posible se se detectan
Sobre o lugar do xénero na gramática do galego unha serie de riscos conceptuais comúns. No caso de cabaleiro v.s. dama que comenta Lagares (2000 : 69), quizais non é posible ningunha neutralización pola carga cultural que adquiren os termos cabaleiro e dama. En todo caso, existen outras formas intensionalmente distintas pero extensionalmente similares que engloban cabaleiro e dama : os nobres ou a nobreza.
6. C ONCLUSIÓNS
Neste traballo defendín que o xénero é nos substantivos unha propiedade morfosintáctica inherente, i.e., que forma parte da representación básica da entrada léxica; en tanto que propiedade morfosintáctica e debido á súa función sintáctica, é unha característica primariamente flexiva: a presenza dun xénero concreto nun substantivo repercute, por medio da concordancia, na forma dos seus determinantes e modi ﬁ cadores, determinando a extensión da unidade sintáctica da que é núcleo. Nalgúns dos substantivos referidos a determinados seres animados existe unha correlación produtiva entre a información sintáctica de xénero Masc e a conceptual de sexo ‘macho’, dun lado, e a sintáctica de xénero Fem e a conceptual de sexo ‘femia’, doutro. En virtude dos elementos conceptuais que se introducen nestas parellas e de que nestes casos parece darse unha elección entre Masc e Fem que non existe nos substantivos inanimados, poderíase defender que existe unha relación de derivación entre neno e nena ou abade e abadesa. Con todo, esta correlación non afecta ó carácter basicamente flexivo e sintáctico do xénero: en primeiro lugar, non se dá en tódolos substantivos (como si se dá o fenómeno sintáctico da concordancia), senón só nuns poucos dunha clase semántica concreta; en segundo lugar, esta asociación suspéndese nas neutralizacións, en que o substantivo deixa de ofrecer información conceptual sobre o sexo do referente pero segue a esixir unha determinada concordancia sintáctica, o que mostra que segue operativa a información sintáctica. De feito, se estes substantivos recibisen o xénero nun proceso derivativo, o xénero adquirido sería unha propiedade sintáctica flexiva, pois desde que temos xénero, temos concordancia e esta nunca se suspende.
Considero que esta visión é superior á que promoven Lagares (2003) ou Villalva (2000, 2003) porque permite manter unha visión única do xénero e non precisa de categorías ou procesos novos ou mixtos.
Agradecementos
Agradezo os comentarios con que F. Cidrás Escáneo, M. Álvarez de la Granja e J. Pena Seijas me axudaron a mellorar este traballo; os erros e insu ﬁ ciencias que aquíse conteñan son só da miña responsabilidade.
R EFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS
73 Alarcos Llorach, Emilio (1994): Gramática de la lengua española. Madrid: Espasa Calpe. Álvarez, Rosario / Xosé Luís Regueira / Henrique Monteagudo (1986): Gramática galega. Vigo: Galaxia.
Álvarez, Rosario / Xosé Xove (2002): Gramática da lingua galega. Vigo: Galaxia.
Ambadiang, Théophile (1999): “Capítulo 74. La


Summary: A morte converteuse para a literatura infantil e xuvenil na gran ausente, a omitida ou a enmascarada. Atopar referencias bibliográficas que aborden o tema con total naturalidade ou que simplemente a mencionen é francamente difícil. Este silencio literario non sempre se mostrou de forma tan acusada; de feito, existen referentes na nosa historia como El Plutarco extremeño, Nombres claros de Extremadura ou El Plutarco de los niños que apostaron por temas tan reais como controvertidos e nos cales a descrición do falecemento dos seus personaxes supoñía un elemento frecuente da narración. Neste artigo darase conta das características comúns destas tres obras, a repercusión no lector infantil e o procedemento habitual na manifestación que fan da morte.

A morte nas biografías escolares de finais e principios de século de Vicente Barrantes Moreno, Nicolás Díaz y Pérez e Ángeles Morán Márquez
Ramón Tena Fernández
[Recibido, 2 setembro 2019; aceptado, 12 novembro 2019]
http://dx.doi.org/10.15304/bgl.55.6227
 : Literatura; infancia; morte; historia; biografías. abstract In children’s literature, death has become the major omission, the missing topic or the masked one, so it is utterly hard to find references simply mentioning this topic or addressing it in a natural way. This literary silence has not always been so pronounced; in fact, there are references in our history such as El Plutarco extremeño, Nombres claros de Extremadura or El Plutarco de los niños that include topics not only real but also controversial, and where depicting the death of their characters in a natural was a recurring element in the stories. In this article, we will be talking about the common characteristics of these three novels and their impact on children, as well as the standard procedure in the manifestation of death in works of nineteenth and twentieth centuries. K eywords : Literature; childhood; death; history; biographies.
Introdución
En cuestión de poucos anos, a Literatura Infantil e Xuvenil (LIX) pasou de ser unha gran descoñecida en investigacións propias das ciencias sociais a ser unha gran demandada en todo tipo de estudos sobre didáctica, historia, socioloxía, pedagoxía e mesmo artes plásticas. Con todo, a pesar de ser conscientes da súa importancia nos ámbitos educativo, cultural e familiar, o certo é que mesmo a día de hoxe se presenta como un tema sobre o que aínda quedan áreas nas que é preciso traballar cunha maior profundidade. Esta situación agrávase aínda máis cando a temática que nos preocupa se afasta das variables asociadas frecuentemente a este tipo de literatura e nos centramos, exclusivamente, en factores catalogados como controvertidos ou delicados.
O paradoxo prodúcese cando estes temas vetados da LIX (mortes de familiares, asasinatos, secuestros, tiroteos, atentados e raptos) son os mesmos aos que acode de maneira recorrente a literatura destinada ao público adulto a modo de arranque escabroso co que dar comezo á intriga ou á acción. Esta diferenciación temática obedece á imperiosa e innata necesidade de protexer a inocencia dos máis novos e pretender que todo libro infantil, á vez que entretén, incremente a aprendizaxe conceptual do lector. Se temos en conta que o fin deste tipo de literatura non debe estar baseado meramente nun punto didáctico, senón que debe ser un engadido que incremente notablemente o seu atractivo, a actitude mencionada talvez non sexa do todo correcta. Un dos obxectivos da LIX é potenciar a imaxinación, mergullar o lector en aventuras e dotar de ás á fantasía inherente aos gustos e personalidade de cada neno (Perera, 2007).
De todos os xeitos, non podemos obviar que, aínda que os mozos lectores gozan e se divirten con obras nas que se incentiva a lectura recreativa, en ningún momento o seu éxito se atopa garantido xa que serán os adultos os que finalmente exerzan de “censores” e valoren segundo o seu propio código ético a conveniencia e idoneidade da obra en cuestión. Os factores que rematan por converterse en ditames para os editores son os gustos e suxestións dos adultos, entendidos como figuras que, amparadas en obxectivos e intereses comerciais, se encargan de impoñer con fervor estes criterios a escritores e ilustradores.
Quizais esta situación derivase nun labor de autocensura inconsciente por parte dos autores. Condicionados polo medo a que a súa obra sexa rexeitada por afastarse dos canons que na sociedade imperan, non se atreven a desenvolver con total liberdade o seu potencial creativo e apostar por novos temas máis irreverentes. Neste sentido, Michi Strausfeld (1989) advirte que corremos o risco de facer prisioneira á nosa literatura infantil e xuvenil a mans
dun didactismo que non dubida en antepoñer o valor pedagóxico ao lúdico e pracenteiro. A pesar diso e aínda que a selección de argumentos nos contos se deixase seducir facilmente pola procura do ensino, prodúcese un feito curioso: atópanse ausencias temáticas tan reais e cotiás na vida como invisibles neste tipo de obras (Herrán e Cortina, 2006).
Na actualidade, a literatura infantil converteuse en páxinas e páxinas onde todos os personaxes irradian felicidade, impera o sentido da xustiza e o éxito aflora tras o esforzo de quen o persegue. Indubidablemente, isto non axuda a capacitar para o futuro aos nosos lectores, porque sinxelamente os argumentos non se corresponden coa realidade. Son poucos os autores que se desvían dunha narrativa edulcorada e destinan algunhas connotacións a elementos de tristeza, pero o certo é que o concepto de vida tamén leva parello o da morte. Un termo que non deixa de ser un feito natural e que tarde ou cedo vivirán de preto eses nenos que tanto nos esforzamos en protexer.
Autores como Txabi Arnal Gil reflicten con total clarividencia esta idea, advertindo que “se hace necesaria una literatura infantil que alejada de las interferencias del didactismo, ayude en el afrontamiento del fracaso, la pérdida, el sufrimiento y la finitud tanto propia como de los seres queridos” (Oliz, 2013: 73). Neste sentido, destácase a existencia dun numeroso grupo de profesores e escritores que defenden que a morte é un tema que define a nosa vida e, por tanto, debe ser abordado sen necesidade de enmascaralo con eufemismos que despisten a realidade, aínda que con respecto, psicoloxía e sensibilidade.
O certo é que se desempeñamos un exercicio de retrospección documental e nos situamos no tramo temporal de finais do século XIX e principios do XX, etapa considerada por Román López Tamés (1990), Juan Cervera (1991) e Isabel Pascua Febles (2011) como o inicio da LIJ en España, atopámonos cun trato recorrente cara ao falecemento dos personaxes en todo tipo de situacións e contextos. Aínda que o arraigamento dos contos con valor educativo e didáctico era indubidablemente maior que na actualidade, tamén o era a aposta pola inclusión de temas máis escuros dos que a día de hoxe estamos afeitos (Cendán, 1986).
Neste sentido, son tópicos os argumentos que aluden aos avatares que a vida proporciona aos personaxes, como descricións de naufraxios, abandonos
familiares, mortes ou inxustizas sociais. A valentía de incorporar estes temas era incluso maior que a que pode supoñer incluílos na contemporaneidade. A aqueles lectores do pasado presentábaselles a morte como un feito cotián, ao que tiñan que facer fronte por vivir no medio dunha sociedade convulsa marcada pola pobreza, as fames negras, as guerras e as altas taxas de mortalidade infantil. É dicir, apostábase por obras máis realistas que contribuísen a normalizar e comprender as situacións que cada un destes nenos presenciaba en primeira persoa dentro dos seus ámbitos familiares.
Referencias centenarias que protagoniza a morte
Un bo exemplo do tratamento desta selección de temas controvertidos atópase en obras literarias tanto de índole rexional como nacional; ademais, froito da súa aplaudida aceptación, non só se reeditaron (en tempos de escaseza), senón que tamén foron premiadas en organismos culturais pola súa calidade e enxeño. Entre elas cabe citar El Plutarco de los niños (1859), de Modesto Infante –pseudónimo de Vicente Barrantes Moreno–, El Plutarco extremeño (1890), de Nicolás Díaz y Pérez ou Nombres claros de Extremadura (1914), con Ángeles Morán Márquez como autora (1914). O nexo de unión que comparten estes títulos é que os tres se definen a si mesmos como referencias literarias 1 destinadas a escolares cunha finalidade moralizante e exemplificativa, froito da cal se pretende capacitalos para unha vida adulta en sociedade.
Esta bagaxe cultural que pretenden transmitirlles aos lectores vaise debullando sutilmente por medio dunha serie de biografías literarias, contextualizadas en episodios históricos que se describen minuciosamente con multitude de cifras e datos que se coidan ao detalle. Cada unha destas entradas ou capítulos destínase á narración de recoñecidos protagonistas do noso pasado, personaxes que polos seus feitos, polas súas obras, ou polo lugar que ocuparon na nosa historia, eran exemplo de imitación nas artes plásticas, as ciencias, as letras ou mesmo nas carreiras militares. Deste xeito, os autores defendían un dobre propósito: á parte de promover a lectura e a educación, propoñíanse enaltecer o valor dos antepasados, todo iso baixo unha inherente loita por homenaxear o seu legado cultural, ese que se mostra como afastado e descoñecido para os lectores máis novos.
Precisamente, como son temas usualmente envoltos en contextos fríos e pouco atractivos para a infancia, cada unha destas biografías partía de contornas próximas e sobradamente coñecidas polos seus receptores. Desta forma, buscábase crear un clima cálido que puidese captar a súa capacidade de atención dende a primeira palabra, favorecendo que comprendesen o que en liñas sucesivas ía acontecer e que lle podería afectar a eles mesmos nun futuro próximo. A aventura relatada protagonizáraa anos atrás un personaxe que talvez nacese até na súa mesma rúa, con características moi similares ás súas, pero, en especial, cunha contorna cultural practicamente idéntica, co cal a imitación do recollido era un feito factible.
Con todo, aínda que entre as finalidades de cada biografía atopamos obxectivos diferentes, existe un que se erixe como eixo vertebral de todos os demais: o propósito de que os nenos atopen nalgunha destas descricións a súa propia vocación profesional e teñan modelos de conduta acordes á profesión que lles puidese deparar o futuro. Por esta razón, atopámonos cun abanico profesional de antagónicas sensibilidades coas que se espera que o lector, ao finalizar a obra, teña capacidade para decidir como quere labrar a súa vida.
Coas alusións directas a estes duros momentos existenciais, preténdese achaiar o terreo para tratar con naturalidade o carácter vulnerábel da vida e o presente que está a morte no noso día a día. Marcados por esta intención, os tres autores procuran destinar as últimas páxinas de cada biografía a describir con exactitude o trato que o destino ofrece a cada personaxe en función das súas accións, pero demostrando tamén que este pago non ten por que ser sempre xusto. Concepció Poch Avellán (2009: 5253), consecuente con este tipo de obras, sinala que “educar para la muerte significa educar para la vida. Nuestro reto consiste en poder extraer de las situaciones límite –en especial, de la muerte– aquellos valores éticos que su presencia genera: serenidad, amistad, solidaridad, compasión, respeto y paciencia”.
As tres obras que nos ocupan, partidarias de que a educación non debe desentenderse da dor, ven no desenvolvemento dos seus argumentos unha oportunidade de ouro para abordar con suficiente sentido crítico temas pouco convencionais. Por isto, o denominador común entre os personaxes implicados atópase nos tipos de morte e as reaccións da súa contorna. É dicir, en función dos oficios que cada un desempeña, os seus actos irán encamiñados nun sentido diferente e, por tanto, a súa morte será o máis acorde posíbel coa súa profesión.
No transcurso das súas páxinas atopámonos con gremios de todas as clases: escritores, relixiosos, políticos, militares, humanistas, filósofos e un longo etcétera que aglutina todos os oficios posibles que se desempeñaban nos séculos XIX e XX. Deste xeito, naturalízase a morte dende diferentes perspectivas, o consecuente período de loito e o posterior sentimento de dor. Unha situación que, tras reiteradas lecturas, remata por converter un tema tabú nun feito cotián ao que se lle resta misterio e fantasía. Con esta filosofía respéctase o consello de Bertrand Russell (2000: 145), quen insiste en “no crear el sentimiento de que la muerte es un tema del que no queremos hablar o en el que no queremos que piensen los niños”.
Partindo desta premisa na que o invisíbel non ten defensa posible, ofrécense desenlaces nos que resulta curioso e inquietante comprender a morte típica en cada profesión, coñecer como afectaba a cada personaxe a perda dun ser querido e en que condicionaba o seu día a día. Mentres que para os conquistadores simbolizaba un feito cotián (e incluso unha honra xa que morrían loitando por defender os intereses do país), para os escritores era máis ben todo o contrario, un serio condicionante con capacidade para cambiar drasticamente a súa sensibilidade artística e capacidade creativa.
Presenza e significado da morte segundo as profesións dos personaxes
Anciana ya, y bajo el peso de sus sesenta y ocho años, siente la Coronado y
Romero palpitar las fantasías soñadoras del poeta; pero, mujer al fin, el dolor por la pérdida de seres que le fueron muy queridos, la retiene muda, allá en un rincón de la Península, en Poco de Bispo, próximo á Lisboa, en su quinta de Paso d´ Arco, vulgarmente llamada A Mitra, secuestrada del mundo y de su patria. ¡Como si ella se perteneciera!
Nesta mesma liña preséntase o grupo dos relixiosos, onde podemos enmarcar a aqueles catalogados como santos, misioneiros ou monxes que asumen a vida terreal como un proceso de entrega desinteresada ao próximo e na que han de procurar o ben común, mesmo en detrimento do seu. Case todos practican o xaxún, renuncian ao calzado ou dormen no chan, feitos que derivan nunhas pésimas calidades de vida que, normalmente, os conducirá a mortes temperás con agonías duradeiras. No sacrificio está a garantía da felicidade eterna.
Por regra xeral, adoitan afrontar os seus últimos días en soidade, sen luxos de ningunha clase e acompañados polo discípulo que continuará a súa encomiábel e desinteresada misión. Os autores insisten en remarcar as pésimas condicións de vida e chegan a mencionar que algúns deles son enterrados medio espidos e de maneira case totalmente secreta dentro dos conventos nos que desenvolveron o seu labor. Tamén queda de manifesto que os integrantes destes oficios son sepultos conforme as circunstancias humildes que definiron as súas vidas.
No polo oposto atópanse os retratos literarios dos militares, conquistadores e xenerais, personalidades que, por cuestións bélicas inherentes á súa profesión, conviven coa morte de forma asidua. Nestes casos, perder a vida móstrase coa máxima naturalidade posible, pero tamén dende un punto de vista diferente que proporciona unha imaxe deshumanizada do protagonista. Ao longo dos textos queda patente que o personaxe en cuestión é o causante da súa propia dor e, ao mesmo tempo, o xerador do dano moral de tantos outros.
Nestes casos, o papel que se lle atribúe á morte cambia de perspectiva e focaliza a súa atención nos compoñentes do “bando inimigo”. Talvez por iso xa non asistimos a unha recreación minuciosa: agora as defuncións despersonalízanse, afástanse e pasan a ser só un mero número cuxa importancia radica na cantidade que represente. Así, mentres maior sexa a cifra, maior será o recoñecemento da vitoria, pois, con ela, engrandécese a figura e o arroxo do militar que salvagarda ao seu pobo.
Estas figuras, polo xeral catalogadas como heroes, mostrábanse tamén como persoas envexadas e aplaudidas polos seus veciños debido á súa gran mestría no exercicio militar ou aos achados logrados no seu labor de conquistadores. Con todo, a pesar de representar unhas vidas intensas infestadas de emocións, as súas despedidas do mundo terreal rompen co itinerario seguido até o momento. A luz esplendorosa que guiou sempre as súas vidas remata por apagarse ante o ocaso que define os seus últimos anos de vida.
A morte exerce como xusticeira facéndolles pagar os seus actos máis desprezables, atacando onde máis pode doer a quen arrisca a súa propia vida por defender os intereses do seu país; é dicir, danando a memoria colectiva da sociedade á que entregou os seus mellores anos e achegándolles significativas remesas económicas de cada unha das súas colonizacións. Con todo, na soidade da súa agonía previa á morte, parece non importarlle a ninguén os fitos que cultivou, tornándose así a admiración social nun esquecemento ingrato e desleal. Exemplo desta situación atopámolo fielmente reflectido tanto por parte de Díaz y Pérez (1890), así como por Morán Márquez (1914), na biografía que ambos destinan ao conquistador Hernán Cortés:
Por último, fijando su residencia en su patria, el héroe de la Nueva España vivió perseguido y maltratado, ora en Medellín, ora en Valladolid, ora en Sevilla, hasta que el 2 de Diciembre de 1547 exhaló el último suspiro, ya pobre y viejo, en un pueblecito titulado Castilleja de la Cuesta, que así mueren siempre los que, como él llenos de laureles y trofeos pudieron ceñir á su sien coronas imperiales, que cedieron generosamente á los que más le ultrajaron (Díaz y Pérez, 1890: 40). Y para que la figura extraordinaria de este héroe no le falte rasgo alguno que le haga interesante, vino tras de la apoteosis de tales triunfos la sombra opaca de las ingratitudes y de las envidias, que obscurecieron los años últimos de una vida tan gloriosa. Los envidiosos, al cabo, lograron enfriar la entusiasta gratitud que, en los primeros momentos de tales conquistas, sintió el emperador Carlos V, colmando de honores al héroe; y llegó a ser tanto el desvío, que la tradición lo ha llegado a concretar en una anécdota, que tiene la amargura desgarradora de una queja y de una protesta (Morán, 1914: 167).
Por outra banda, o grupo dos políticos, coñecedor da efémera capacidade humana para lembrar o seu pasado e lonxe de buscar exclusivamente a mellora social da comunidade para a que desempeñaron as súas funcións, tamén se afanou en que as súas vidas foran recoñecidas e inmortalizadas. Mentres que co resto de personaxes os datos achegados proviñan da iniciativa de recolección dalgúns autores que consideraron relevantes os seus logros, neste grupo a información adoita emanar das fontes que proporcionaron os propios protagonistas. Son eles os que encargaron as súas biografías para dar eco social ás súas “boas accións”. En ocasións, o éxito nesta profesión medíase polo número de doentes que acudían ao enterro do político e a iso axudaba a fama que se labrase coa popularidade dos seus actos.
Con todo, o aspecto que descoñecen todos eles é que, mentres que avogan pola súa notoriedade social, están a cultivar todo tipo de envexas, rancores e celos. A natureza destes sentimentos é a que acabará condenándoos a unha morte prematura, cruenta e nada contemplativa, servindo a súa execución como espectáculo público para unha sociedade pasiva e mesmo covarde que verá unha ocasión irrepetíbel no oco profesional que deixa baleiro este dilixente para ascender á súa mesma categoría laboral e gozar da súa calidade de vida e privilexios.
Unhas liñas finais
As tres obras descritas presentan como denominador común a intencionalidade de facer comprender aos lectores que non todos concibimos a morte do mesmo xeito: cada persoa vincúlalle un respecto e significado diferente e en virtude deste criterio afrontan os últimos anos de vida. Ademais, os tres autores esfórzanse en deixar patente que até o personaxe que se erixe como o máis temíbel, vilán e carente de remorsos, chegada a súa hora final, humanízase por completo sen importar a súa profesión, rango social ou bravura persoal. Deste xeito, o lector comprende que, xusta ou non, dunha forma ou outra, o único que non xera dúbida é que a morte é un feito evidente que iguala a todos.
Por tanto, a ignorancia ante a súa existencia é un comportamento covarde que nos fai aínda máis débiles cando se nos presenta de forma próxima. Medrar sendo conscientes do carácter finito da vida non implica unha existencia marcada polo medo ou a incerteza do devir, todo o contrario. Isto ensínanos a necesidade de conquistar e amarrar os instantes de felicidade que a vida nos brinda, potenciar o compromiso social cos que nos rodean e manifestar os sentimentos que nos invaden sen ningún tipo de vergoña. O problema non é a morte, o problema é vivir alleos a unha realidade que nos persegue dende o primeiro segundo de vida e que pretendemos ocultar cun silencio absurdo que nos fai vítimas de nosa propia ignorancia.