RESOLUCIÓN do 10 de outubro de 2024, da Dirección Xeral de Patrimonio Cultural, pola que se incoa o procedemento para declarar ben de interese cultural do patrimonio inmaterial a música e o baile tradicionais de Galicia.
Consellería de Cultura, Lingua e Xuventude — III. Outras disposicións — 25/11/2024

Galicia posúe un rico patrimonio inmaterial, herdado e enriquecido xeración tras xeración, que chegou ata os nosos días principalmente por transmisión oral. A nosa cultura tradicional ten na música e no baile unha das manifestacións culturais máis significativas. Na tradición cultural galega, o baile precisa da música para expresarse e, ao mesmo tempo, a música ten a súa razón de ser principal en servir de soporte para a práctica do baile; ambas as dúas manifestacións culturais son inseparables.
A práctica tradicional do baile e da música ten unha fonda pegada no pasado e no presente de Galicia. A dimensión histórica desta manifestación inmaterial cultural está moi presente na literatura etnográfica histórica. Neste sentido, foron moitos os autores que desde finais do século XIX estudaron esta senlleira expresión cultural, unha das de maior importancia na vida rural galega. Obras como os ensaios etnográficos de Vicente Risco, monografías como
Galicia Máxica
ou
La Galicia insólita. Tradiciones Gallegas
de Antón Fraguas ou os traballos de Eladio Portela seguen a ser referencias importantes para entender como se cantaba e se bailaba na Galicia do primeiro terzo e de mediados do século XX. A estes traballos pódense engadir as contribucións de Xaquín Lorenzo no eido da etnografía. En décadas máis recentes, e desde a antropoloxía, as investigacións de Manuel Mandianes, Carmelo Lisón Tolosana ou Xosé Ramón Mariño Ferro, entre moitas outras, viñeron enriquecer o coñecemento científico desta senlleira manifestación da cultura tradicional de Galicia. Finalmente, son dignos de destacar tamén os traballos de etnógrafos como González Reboredo, Xosé Chao e Clodio González Pérez.
Antigamente, a práctica lúdica da música e do baile desenvolvíase tanto nos bailes das festividades parroquiais como nas xuntanzas locais, nas cales realizaban diversas actividades comunitarias ou grupais, xa fosen de traballo ou de lecer. Nestas xuntanzas cantábase e bailábase, pero tamén se contaban contos, lendas, historias ou noticias; aquí fluía información e cultura entre as persoas asistentes, de xeito que estas reunións eran actos sociais de afirmación e cohesión grupal. Esta xuntanza recibe diversos nomes segundo as comarcas, e son os máis estendidos os de foliada, serán, ruada, fiadeiro ou polavila, entre outros.
Os fiadeiros organizábanse habitualmente no inverno, entre o mes de outubro e o Entroido. Polo tanto, estas xuntanzas correspondían ao tempo do ano en que, xeralmente, non se celebraban as festas patronais e, en consecuencia, non había verbenas nas cales xuntarse e gozar da música e do baile. Estes encontros supuñan unha notable actividade sociocultural, ao serviren para favorecer as relacións sociais da veciñanza, sobre todo da xente máis nova. Asemade, era tamén un xeito de manter vivo e de transmitir o noso patrimonio musical, as nosas tradicións e a nosa literatura oral.
A mediados do século XX, a cadea secular de transmisión e reprodución do patrimonio cultural inmaterial galego sufriu un grave impacto e un forte menoscabo, consecuencia do principio da fin da sociedade tradicional. A reacción da sociedade civil, asociacións e persoas singulares conseguiu salvar e documentar a música e o baile tradicionais de Galicia. Estes mesmos axentes sociais, tanto persoas individuais como asociacións folclóricas, asumiron con grande esforzo e notable éxito a tarefa de transmitir e manter vivo o noso patrimonio cultural inmaterial, e foron quen de reintegrar nos tempos actuais esta senlleira tradición dos devanceiros.
Actualmente, a práctica lúdica do baile e da musica é, en xeral, autoxestionada polas comunidades locais na organización de múltiples eventos. Este feito despunta como un valor engadido do propio ben e é causa/efecto do notable rexurdimento dos seráns, na actualidade, como espazos de lecer e gozo popular, posibilitando a súa propia continuidade, a súa salvagarda e a transmisión dos saberes musicais e culturais relacionados con eles. Deste xeito, a interrupción das canles de transmisión que se deu a partir da segunda metade do século XX na oralidade está a ser revertida no contexto dunha práctica viva, dinámica e participativa do amplo repertorio de prácticas e saberes tradicionais, cuxo valor patrimonial é recoñecido e asumido pola comunidade de xeito crecente.
A celebración de polavilas implica a creación e consolidación de profesionais vencellados á cultura tradicional, mestres e escolas de baile, danza e música tradicionais, e posibilita que un número significativo de persoas teña como profesión estable e de futuro o ensino e a práctica da música e do baile tradicionais. Nestes eventos practícase o aprendido nas asociacións e agrupacións culturais e folclóricas, principal foco de ensino e transmisión deste ben de interese cultural.
Así mesmo, desde o punto de vista social, o serán preséntase como un espazo de intercambio, de aprendizaxe, de sociabilidade, de diálogo e mesmo de conflito, no cal se constrúen, deconstrúen e reconstrúen prácticas, dinámicas, corporalidades, roles de xénero e diversidades que son reflexo dos debates contemporáneos da sociedade galega. Son eventos festivos interxeracionais nos cales unhas xeracións dialogan con outras, ao tempo que os modelos musicais e de baile patrimoniais se expresan en espazos de apertura, onde cada un pode intervir en liberdade, a partir da súa propia subxectividade, propondo novas formas de innovación cultural que a comunidade participante incorporará ou esquecerá.
Porén, o espectro patrimonial da música e do baile tradicionais en Galicia vai máis alá alén da súa manifestación nas foliadas. Así, no camiño da súa reintegración no presente, o serán, polo seu carácter máis libre e contemporáneo, perdeu en gran medida aqueles bailes máis pautados, asociados a determinadas melodías e ritmos, bailes que posúen coreografías de conxunto específicas e que dificilmente se poden dar neste contexto (como, por exemplo, a muiñeira vella, algunhas carballesas ou as xotas cruzadas). Son estes bailes pautados os que precisan arestora de especial atención e salvagarda.
Histórica e tradicionalmente, os bailes e a música gozaron de numerosas e ricas variantes comarcais que se recreaban nas festas, bailes e demais celebracións lúdicas e, deste xeito, transmitían ás vindeiras xeracións este patrimonio inmaterial herdado. Hoxe en día, o formato da foliada tende á uniformidade tanto da música como, sobre todo, dos movementos e puntos que foron levados alén das súas comarcas de orixe polos seus documentadores (asociacións folclóricas e persoas individuais ao longo do século XX), de xeito que algúns deles están xa estandarizados. Isto ten a virtude de enriquecer o acervo da tradición local á cal chega, pero tamén pon en risco de esquecemento determinados puntos e movementos representativos de cada comarca, co perigo de perda do contexto cultural local, de menoscabo da riqueza e variedade cultural e da uniformidade da práctica.
Na súa manifestación presente, a ruada é un acto en que a acción de baile é fundamentalmente improvisada, o que supón unha gran virtude e nela está un dos maiores valores culturais do baile tradicional, pero deixa fóra aqueloutros bailes pautados e de coreografías prefixadas, coa súa música de soporte, que están en regresión actualmente e que precisan de especial atención, coidado, difusión e esforzo na súa transmisión e salvagarda.
A toma de conciencia da importancia cultural da música e o baile está ligada tamén ás asociacións folclóricas e ás representacións escénicas de recreación que realizan, de xeito que se ten chegado a identificar estas escenificacións como as auténticas representantes do baile tradicional. Estes espectáculos fan parte tamén do patrimonio cultural inmaterial galego, tanto por seren transmisores, estudosos e custodios de saberes do patrimonio inmaterial e da súa documentación, como por seren parte fundamental da difusión da identidade cultural galega e da súa integración nos estándares da cultural occidental.
A Convención da Organización das Nacións Unidas para a Educación, a Ciencia e a Cultura (Unesco), para salvagardar o patrimonio cultural inmaterial define o patrimonio inmaterial como os usos, representacións, expresións, coñecementos e técnicas –xunto cos instrumentos, obxectos, artefactos e espazos culturais que son inherentes a eles– que as comunidades, os grupos e, nalgúns casos, os individuos recoñezan como parte integrante do seu patrimonio cultural, e que se transmite de xeración en xeración, recreado constantemente polas comunidades e grupos en función do seu ambiente, a súa interacción coa natureza e a súa historia, introducindo un sentimento de identidade e continuidade, e para contribuír, deste xeito, ao respecto da diversidade cultural e á creatividade humana.
O Plan Nacional de Salvagarda do Patrimonio Cultural Inmaterial afonda na importancia de valorizar o protagonismo das comunidades, grupos e individuos, posuidores e titulares das iniciativas e actuacións encamiñadas á investigación, documentación, promoción, transmisión, formación e difusión das manifestacións inmateriais da cultura.
A Comunidade Autónoma de Galicia, ao abeiro do artigo 149.1.28 da Constitución, e segundo o disposto no artigo 27 do Estatuto de autonomía, asumiu a competencia exclusiva en materia de patrimonio cultural e, en exercicio desta, apróbase a Lei 5/2016, do 4 de maio, do patrimonio cultural de Galicia (LPCG).
O artigo 1.2 da LPCG establece que o patrimonio cultural de Galicia está constituído polos bens mobles, inmobles ou manifestacións inmateriais que, polo seu valor artístico, histórico, arquitectónico, arqueolóxico, paleontolóxico, etnolóxico, antropolóxico, industrial, científico e técnico, documental ou bibliográfico, deban ser considerados como de interese para a permanencia, recoñecemento e identidade da cultura galega a través do tempo, e tamén por aqueles bens ou manifestacións inmateriais de interese para Galicia nos cales concorra algún dos ditos valores e que se encontren en Galicia, con independencia do lugar en que se creasen.
O artigo 8.2 da LPCG dispón que terán a consideración de bens de interese cultural aqueles bens e manifestacións inmateriais que, polo seu carácter máis sobranceiro no ámbito da Comunidade Autónoma, sexan declarados como tales por ministerio da lei ou mediante decreto do Consello da Xunta de Galicia, por proposta da consellería competente en materia de patrimonio cultural, e que se inscribirán no Rexistro de Bens de Interese Cultural de Galicia, logo da incoación e tramitación do expediente, segundo ditamina o título I da LPCG e o Decreto 430/1991, do 30 de decembro, polo que se regula a tramitación para a declaración de bens de interese cultural de Galicia e se crea o Rexistro de Bens de Interese Cultural.
O artigo 9.3.a) da LPCG establece que se consideran bens do patrimonio cultural inmaterial os usos, representacións, expresións, coñecementos e técnicas, xunto cos instrumentos, obxectos, artefactos e espazos culturais que lles son inherentes, que as comunidades, os grupos e, nalgúns casos, os individuos recoñezan como parte integrante do seu patrimonio cultural. En concreto, por unha banda, no número 4 deste artigo inclúense as artes do espectáculo, en especial a danza e a música, representacións, xogos e deportes e, por outra, no número 5, os usos sociais, rituais, cerimonias e actos festivos.
O artigo 91 da LPCG indica que integran o patrimonio etnolóxico de Galicia os lugares, bens mobles ou inmobles, as expresións, así como as crenzas, coñecementos, actividades e técnicas transmitidas por tradición, que se consideren relevantes ou expresión testemuñal significativa da identidade, a cultura e as formas de vida do pobo galego ao longo da historia.
Tendo en consideración todo o exposto e o contido da documentación do expediente, e por resultaren a música e o baile tradicionais de Galicia unha manifestación sobranceira do patrimonio cultural inmaterial, a directora xeral de Patrimonio Cultural, no exercicio das competencias establecidas no artigo 14 do Decreto 146/2024, do 20 de maio, polo que se establece a estrutura orgánica da Consellería de Cultura, Lingua e Xuventude, en virtude do disposto no título I da LPCG e no Decreto 430/1991, do 30 de decembro, polo que se regula a tramitación para a declaración de bens de interese cultural de Galicia e se crea o Rexistro de Bens de Interese Cultural de Galicia,
Primeiro. Incoar o procedemento para declarar ben de interese cultural, como manifestación do patrimonio inmaterial de Galicia, a música e o baile tradicionais de Galicia, segundo a definición básica que se recolle no anexo I desta resolución. O expediente deberá resolverse no prazo máximo de 24 meses, contados a partir da data desta resolución. Logo de transcorrer ese prazo sen que se emita resolución expresa, producirase a súa caducidade.
Segundo. Inscribir de forma preventiva a música e o baile tradicionais de Galicia como manifestación do patrimonio cultural inmaterial de Galicia no Rexistro de Bens de Interese Cultural de Galicia e comunicar a resolución ao Inventario Xeral do Patrimonio Cultural Inmaterial do Estado para a súa correspondente anotación preventiva.
Terceiro. Publicar esta resolución no
Diario Oficial de Galicia
e no
Boletín Oficial del Estado
.
Cuarto. Notificarlles a resolución de incoación ás entidades identificadas como portadoras do coñecemento e das cales consta no expediente unha actividade moi relevante para a salvagarda da manifestación do patrimonio cultural inmaterial.
Quinto. Abrir un período de información pública polo prazo de tres (3) meses, contado desde o día seguinte ao da publicación desta resolución no
Diario Oficial de Galicia
, para que calquera persoa física ou xurídica poida consultar o expediente e presentar as alegacións e informacións que considere oportunas. O expediente poderá examinarse no Servizo de Inventario (Dirección Xeral de Patrimonio Cultural; Edificio Administrativo San Caetano, 2º andar, en Santiago de Compostela), con petición de cita previa.
Santiago de Compostela, 10 de outubro de 2024
1. Denominación principal: a música e o baile tradicionais de Galicia.
Outras denominacións: baile, baile da pandareta, baile das pandeiretas, baile das pandeiras, baile dos domingos, bailo, bullada, festa, festa da pandareta, festa das casas, fía, fiada, fiadeiro, filandón, foleada, foliada, fouleada, frasca, fuliada, marito, monete, pandeirada, pandeiretada, polavila, rúa, ruada, serán, serau, trisca, troulada, trullada, xunta, xunta de espigas.
2. Manifestación: as artes do espectáculo, en especial a danza e a música, representacións, xogos e deportes e os usos sociais, rituais, cerimonias e actos festivos –artigo 9.3.a) 4º e 5º–.
3. Obxecto: son obxecto desta declaración a música e o baile tradicionais de Galicia, en toda a súa ampla e rica manifestación:
• A música tradicional, como soporte e parte fundamental e indisoluble do baile tradicional galego, en calquera das súas manifestacións que lle serven ou lle poden servir de soporte.
• Os bailes que se executan seguindo os códigos e as convencións propias do baile tradicional galego (puntos, movementos, xeitos, colocación corporal, posicións de pés e brazos, braceos, coreografías de conxunto, etc.), aberto a todos os asistentes e que se manifesta nas ruadas. Esta manifestación é participativa, espontánea, colectiva, aberta, improvisada segundo pautas, flexible e contextual.
• Os bailes pautados que se executan segundo fórmulas preestablecidas de puntos, xeitos, movementos e coreografías, por veces asociadas a melodías determinadas. Está aberta a todas as persoas que coñezan ese baile concreto. Maniféstase moi residualmente nas foliadas. É unha manifestación participativa, espontánea, colectiva, aberta, pautada e prefixada.
• Os bailes que representan en recreacións e reconstrucións escénicas as agrupacións folclóricas, a xeito de mostra documental e exhibición dos bailes recollidos no pasado polas propias asociacións. Empregan as convencións propias do baile tradicional galego (puntos, movementos, xeitos, colocación corporal, posicións de pés e brazos, braceos, coreografías de conxunto, etc.). Adoita usar nas representacións réplicas de indumentaria decimonónica. Posúen un forte valor de identidade cultural, enraizada na herdanza e perduración do pasado. Son manifestacións da arte do espectáculo, executadas para seren contempladas.
4. Definición:
A música tradicional galega é a arte de combinar os sons harmonicamente seguindo unhas determinadas regras, normas, costumes e tradicións do noso pobo. Caracterízase tanto polas súas formas (muiñeiras, xotas, agarrados...), instrumentos (de vento, como a gaita; de percusión, como a pandeireta, pandeiro, tambor ou bombo, e a voz humana, entre outros) e agrupacións musicais (informais ou formais). A música tradicional galega comparte características coas das áreas veciñas de Asturias, Portugal e León e, en xeral, coa tradición musical de Europa Occidental. Como norma xeral, a música tradicional serve de soporte ao baile tradicional.
O baile tradicional galego é unha expresión artística relevante e herdada que, máis aló da beleza estética dos seus movementos harmónicos ou acompasados, ou da súa expresividade e sensibilidade asociada á capacidade e á habelencia física, é unha ferramenta de identificación social, un exercicio de comunicación e afirmación que colabora na cohesión entre as persoas dunha comunidade e que propicia unha canle de comunicación lúdica e activa que convida ao aprecio e ao intercambio de coñecementos e experiencias.
O fiadeiro, xunto coas manifestacións de baile pautado, é unha manifestación musical, festiva, popular, específica de Galicia e dos galegos e galegas. A foliada caracterízase por ser unha manifestación social participativa, comunitaria, cun alto grao de improvisación e espontaneidade tanto formal como musical, na cal se producen simultaneamente o canto, o baile e a práctica instrumental da música tradicional galega, entendida esta como o resultado, aberto e en constante dinamismo, dos diversos e numerosos procesos de transmisión, creación, selección e incorporación dos saberes e patrimonios musicais relacionados co ben.
O baile tradicional desenvólvese a partir da práctica e do desfrute social do repertorio musical galego e do baile que lle é propio, e dispón dunha serie de características específicas e identitarias que o fan recoñecible para a súa comunidade: ritmos, compases e acentuacións; escalas ou modos de uso; elementos vocais, instrumentais, organolóxicos e tímbricos; características lingüísticas, fonéticas, literarias e poéticas; movementos, dinámicas espaciais e bailes específicos; coñecementos e técnicas artesanais e de
luthería
. Tense alimentado e enriquecido ao longo do tempo, nun proceso constante de creación colectiva que tamén se ten visto influenciado polas características culturais e musicais dos diversos territorios en que se asentou e se asenta a comunidade galega e que ten escollido como propias, incorporándoas ao seu patrimonio musical.
Os bailes que se poden dar son coñecidos popularmente como «soltos» e «agarrados». Os «soltos» son muiñeiras e xotas principalmente e, ambos os xéneros están enormemente estendidos por toda a xeografía cultural galega (dispoñen de variantes múltiples), e aínda que o seu sentido principal é a comunicación e o desfrute coa parella e co grupo, tamén poden ter un compoñente de expresión e lucimento individual.
Unha das características senlleiras do baile solto é que, partindo do
punto
que unha persoa marca (ou saca) diante da súa parella (pero para ser visto por todo o conxunto de bailadores, ou roda) se produce un baile en parella (entendida esta dun xeito amplo e non necesariamente baixo a fórmula binaria home/muller). Desde a parella pode trasladarse ao resto de bailadores e bailadoras, producindo, en moitos casos, grupos de maior tamaño e convertendo esta manifestación no baile sociocomunitario máis característico de Galicia. Este feito outórgalle ao baile solto tradicional galego, tal e como se desenvolve nas ruadas, unha serie de características únicas, pois é ao mesmo tempo un baile solista (quen saca o punto é quen decide como se vai bailar nese momento); tamén é un baile en parella, porque se baila diante do par e con el, e é grupal, pois o grupo repite o punto e crea unha coreografía. Ao mesmo tempo é improvisado e pautado, pois ben que se improvisa o punto inicial, este debe seguir as convencións tradicionais, e tanto o baile como a música, no seu conxunto, se estruturan segundo pautas determinadas, conservando o xeito, a colocación corporal, a posición de pés e brazos, os braceos, as figuras, a orde e os protocolos do baile tradicional.
Os chamados «agarrados» son un grupo formado por un abano heteroxéneo de xéneros musicais de procedencias diversas, que se foron incorporando ao patrimonio musical galego por seren bailables (pasodobres, valses, mazurcas, polcas, rumbas e outros).
5. Ámbito de desenvolvemento:
O baile e a música tradicionais de Galicia están profusamente estendidos por toda a xeografía galega, aínda que as súas características específicas varían segundo as comarcas.
6. Comunidade portadora:
Considérase portadora aquela persoa que posúe saberes, coñecementos, técnicas e métodos relacionados co estudo, memoria e vivencia do baile e da música tradicionais galegos, incluíndo calquera dos planos prácticos en que se poden dar e/ou ver relacionados: a execución, a transmisión, a artesanía, etc. Polo tanto, todas aquelas persoas que activan nas súas vidas a vivencia da música e do baile tradicionais e do patrimonio cultural inmaterial relacionado con eles, facéndose cargo no cotián da súa reprodución, salvagarda e transmisión –sexa dun xeito formal ou informal, desde lugares visibles ou invisibles, a través da aprendizaxe por inmersión e herdanza cultural directa ou por aprendizaxe en escola ou agrupación, con mellor ou peor acerto técnico– deben ser consideradas persoas portadoras do patrimonio cultural inmaterial de Galicia.
As principais persoas portadoras do patrimonio cultural inmaterial relacionado coa música e co baile tradicionais galegos son:
6.1. Intérpretes: cantadoras, instrumentalistas e bailadoras.
Son todas aquelas persoas que producen repertorio musical a través dos seus corpos e dos seus saberes musicais patrimoniais: práctica vocal ou canto, práctica instrumental –executada con instrumentos tradicionais convencionais e non convencionais– e práctica do baile «solto» e/ou «agarrado».
6.2. Mestras.
Por outra banda, son as persoas que colaboran –informantes relevantes– con dominio e coñecemento de seu dos saberes musicais relacionados co ben, que teñen compartido e ensinado a outros ensinantes, compiladores e investigadores de tales saberes para poder documentalos, transmitilos e conservalos para o futuro.
Por outra, son aquelas persoas que se dedican á docencia dos saberes relacionados co ben cultural e a transmitir os seus coñecementos de canto, baile e/ou práctica instrumental. Poden ter dedicación a tempo completo ou a tempo parcial; dun xeito formal ou informal, estar integradas nunha escola, asociación ou agrupación estruturada, ou ben impartir clases particularmente, xa sexa pola súa conta ou dentro dos colectivos que as contratan.
6.3. Profesionais da música e do baile tradicionais.
Son aquelas persoas que se dedican ás artes do espectáculo de xeito profesional, tanto da música como do baile tradicionais. Inclúe tamén aqueles profesionais que fusionan a tradición con analoxías artísticas contemporáneas, facendo propostas culturais en diversos contextos.
6.4. Alumnado de canto, baile e práctica instrumental.
Son todas aquelas persoas que reciben docencia dun mestre ou mestra para adquiriren coñecementos relacionados co canto, baile ou práctica instrumental tradicional, ben nun centro de ensino regrado, ben nun centro de ensino non regrado, asociación, agrupación ou en clases particulares, garantindo a transmisión e a pervivencia no tempo deste ben do patrimonio inmaterial galego.
6.5. Informantes patrimoniais.
Son todas aquelas persoas que recibiron herdanza directa do patrimonio cultural inmaterial a través da oralidade propia da sociedade tradicional galega. Non só posúen coñecementos e memoria arredor do repertorio musical, das prácticas vocais e instrumentais, das dinámicas e movementos de baile e dos hábitos sociais do seu contexto, senón que tamén foron ou son creadoras e transmisoras de tales repertorios. Os seus saberes patrimoniais chegan ata nós a través da súa memoria, xenerosidade e complicidade.
6.6. Artesáns e
luthiers.
Son aquelas persoas que posúen os coñecementos teóricos e as técnicas manuais e mecánicas necesarias na construción dos instrumentos musicais empregados na música tradicional, así como a capacidade investigadora para implementar melloras e adaptacións neles.
Son tamén aqueloutras persoas que posúen os coñecementos teóricos e as técnicas manuais e mecánicas necesarias na construción de vestiario, tecidos, enfeites, xoias, calzado ou calquera complemento empregado nas representacións escénicas.
6.7. Persoas compiladoras.
Son aquelas persoas dedicadas a rexistrar en formatos físicos –fundamentalmente audiovisuais– os diferentes aspectos contextuais, líricos, musicais e de baile, transmitidos estes directamente polas portadoras e portadores patrimoniais. Do mesmo xeito, as persoas compiladoras custodian arquivos físicos e dixitais coa finalidade de preservar todo este acervo patrimonial rexistrado.
6.8. Persoas individuais.
Referido a todas as persoas posuidoras de coñecementos e saberes e relacionadas coa música e co baile tradicionais, por estaren inculturadas na vivencia das súa práctica. Isto acontece con independencia do seu nivel de execución técnica no ámbito vocal, instrumental ou corporal, co seu nivel de coñecementos do repertorio musical, lírico ou corporal. Inclúense aquelas persoas con responsabilidades e involucradas na organización, autoxestión e coidados, relacionadas co ben (fiadeiros, festivais folclóricos, concursos, certames ou feiras), capaces de xerar sinerxías culturais grazas ao seu nivel de participación nas dinámicas comunitarias xeradas nestas xuntanzas relacionadas co ben de interese cultural.
7. Conservación e reintegración:
Os saberes asociados á música e ao baile tradicionais foron tradicionalmente transmitidos de xeración en xeración en contextos de aprendizaxe inmersivos e flexibles. A ruptura da cadea tradicional de transmisión foi consecuencia do paulatino proceso do éxodo rural ao mundo urbano –desde mediados do século XX e en diante–, agravado polo relativo illamento xeográfico, social e xeracional da comunidade portadora do patrimonio cultural inmaterial.
Neste contexto de desconexión coa comunidade portadora do patrimonio cultural inmaterial, desde finais da década dos anos 70 xurdiu, no seo dalgunhas agrupacións folclóricas, escolas, asociacións culturais e persoas individuais conscientes do valor patrimonial, un movemento de documentación e recuperación dos bens materiais e inmateriais musicais galegos. Estas iniciativas xeraron un enorme corpus de gravacións en todo tipo de soportes de acceso doméstico –de audio e audiovisuais– que supuxeron e estableceron as bases sobre as cales botar a andar no proceso de revitalización da música e baile tradicionais. Do mesmo xeito, ofreceron un novo modelo de transmisión e ensino da música e o baile tradicionais, alternativo ao que ata daquela fora o modelo oral tradicional, que foi contando, de xeito crecente, cunha grande acollida en todo o territorio cultural galego.
Na actualidade, a música e o baile tradicionais e os saberes técnicos relacionados con eles transmítense a través do tecido asociativo, de escolas de ensino regrado e non regrado, de agrupacións e proxectos musicais relacionados coa música tradicional, e das dinámicas vivas que se producen nas incontables ruadas que se organizan en todo o territorio galego. Todo este tecido colectivo relacionado co ben está formado por unha rede complexa da cal forman parte innumerables entidades de tamaño e alcance variable, que se moven desde pequenas organizacións locais ata estruturas máis grandes de carácter autonómico, e todo el é garante da conservación e transmisión dos saberes tradicionais da música e do baile, así como tamén responsable da reintegración do patrimonio cultural inmaterial na sociedade galega desde os anos 80 ata a actualidade.
Nas entidades de ensino non regrado impártense cursos regulares de baile tradicional, interpretación de instrumentos tradicionais e de canto tradicional acompañado de instrumentos de percusión; organízanse cursos, obradoiros, actividades infantís, conferencias, xornadas monográficas de temáticas relacionadas, todos de duración e impacto variables pero significativos para a comunidade; establécense alianzas con colectivos e persoas doutros territorios, formacións e traxectorias profesionais que traballan en prol do mesmo fin de conservación e reintegración do patrimonio cultural inmaterial, e organízanse polavilas abertas, en moitas delas, de xeito regular.
Do mesmo xeito, algunhas escolas de música ofrecen estudos estruturados non regrados de interpretación de instrumentos tradicionais e de canto tradicional acompañado de instrumentos de percusión, así como outras materias complementarias: baile tradicional, conxunto instrumental, linguaxe musical, harmonía, arranxos e mesmo, etnomusicoloxía. En Galicia impártense estudos regrados relacionados coa música tradicional en tres etapas educativas dentro das ensinanzas artísticas oficiais: o grao elemental e o grao profesional da especialidade de Gaita Galega (Decreto 253/1993) e as titulacións superiores de Instrumentos da Música Tradicional e Popular (Decreto 163/2015) e Etnomusicoloxía (Decreto 163/2015).
Con todo, son os seráns os que seguen a ser –desde a década dos anos 90– espazos abertos de aprendizaxe; de transmisión informal, espontánea e imitativa; de inculturación e sociabilidade; de negociación de prácticas corporais, vocais e expresivas e, en definitiva, os lugares privilexiados para o mantemento, fortalecemento, conservación e reintegración da música e do baile tradicionais como patrimonio cultural inmaterial de Galicia.
Cómpre tamén amentar que, desde os concursos de baile que comezaron no século XIX, o baile tradicional escénico fai parte deste patrimonio inmaterial. Hoxe en día, tanto a música tradicional como a práctica profesional do baile galego no contexto da danza contemporánea son unha parte importante do sector empresarial e profesional cultural de Galicia. Este sector contribúe á súa difusión, transmisión e mantemento no tempo, á vez que lle outorga valor cultural engadido máis alá dos contextos informais.
Convén ter presente tamén que as representacións escénicas desenvolvidas polas agrupacións folclóricas ou profesionais, que forman parte das artes do espectáculo e que son executadas para a súa contemplación, son parte da necesaria difusión e foron as responsables da salvagarda da música e do baile tradicionais. Estas representacións levan practicándose continuadamente durante máis dun século, están enraizadas na sociedade e achegan un alto grao de simbolismo identitario. As asociacións folclóricas que as representan teñen feito un labor de documentación, transmisión e difusión, de valor inestimable para Galicia. Todo isto lles outorga un valor cultural de seu como para seren consideradas unha manifestación cultural máis da música e do baile tradicionais de Galicia, pertencente ás artes do espectáculo.
De cara a garantir que as vindeiras xeracións reciban adecuadamente a herdanza cultural e o senlleiro legado patrimonial inmaterial contido na música e no baile tradicionais de Galicia e, asemade, para posibilitar a correcta transmisión desta manifestación cultural e dos seus saberes implícitos, considerando a incuestionable permanencia futura da identidade cultural de Galicia, e atendendo sempre á participación directa e ao consentimento das comunidades e grupos de portadores, cómpre establecer as seguintes medidas de salvagarda:
8.1. De investigación, fortalecemento do coñecemento e documentación.
• O Sistema universitario galego contribuirá ao fomento activo da investigación científica e académica sobre o baile e a música tradicionais galegos mediante o establecemento ou fortalecemento dos mecanismos que se consideren máis acaídos de cara á investigación, fortalecemento do coñecemento e documentación do ben de interese cultural.
• Os organismos e as administracións públicas poderán asinar convenios con fundacións, asociacións ou padroados de titularidade privada de cara a asegurar a preservación, o inventario, a catalogación, a análise, a dixitalización e a difusión dos arquivos que alberguen materiais documentais, sonoros, musicais e/ou audiovisuais e que, asemade, proveñen das recolleitas efectuadas pola sociedade civil desde os anos 70/80 do pasado século ata a actualidade, preservando sempre, e en todo caso, tanto os dereitos das persoas físicas, colectivos, asociacións e outras institucións que desenvolveron as recolleitas, como os das persoas que aparecen nos documentos.
• Como resultado da colaboración indicada no punto anterior, establécese como obxectivo a creación dun arquivo audiovisual público na rede, sustentable no tempo, gratuíto e de libre acceso que conteña o material documental citado anteriormente e fomente especialmente entre as novas xeracións o pleno uso deste material patrimonial.
• Os organismos e as administracións públicas colaborarán no impulso de traballos e encontros científicos centrados no baile e na música tradicionais de Galicia, así como nas publicacións específicas que poidan xurdir destes.
8.2. De transmisión, ensino e sensibilización.
• Nas axudas e subvencións que as diferentes administracións públicas lles prestan ás asociacións valoraranse positivamente aquelas accións concretas que se realicen no campo do ensino e da transmisión de coñecementos relacionados directamente coa música e co baile tradicionais de Galicia, atendendo á súa senlleira significación como ben de interese cultural, procurando a reintegración do ben nos valores culturais na sociedade contemporánea, evitando ao mesmo tempo tanto a súa fosilización como a súa deturpación e o alleamento cultural. Enténdese por asociacións tanto as asociacións culturais como os coros históricos de música tradicional, os grupos e asociacións folclóricas e as agrupacións de música en baile tradicionais, pois é neles onde se produce o ensino principal das técnicas e dos valores culturais propios do ben de interese cultural.
• Solicítase a colaboración do colectivo de docentes de Galicia para a elaboración de materiais didácticos no ensino formal de cara á adquisición de coñecementos básicos de baile e música tradicionais de Galicia.
• No ámbito do ensino non formal, solicítase a colaboración das ANPA e outros colectivos de cara á implantación de actividades extraescolares de ensino do baile e música tradicionais de Galicia e doutras actividades relacionadas con este ben de interese cultural.
• En relación cos dous puntos anteriores, cómpre potenciar a interacción activa do ensino formal e non formal con profesionais, artistas, intérpretes, artesáns e persoas portadoras do patrimonio inmaterial do baile e da música tradicionais de Galicia.
• Solicítase a colaboración dos medios de comunicación para que acheguen informacións contemporáneas da música e do baile tradicionais de Galicia, superando os arcaicos modelos estereotipados da cultura tradicional e a visión fosilizada e folclorista desta, sen prexuízo do fomento das representacións escénicas e artísticas contemporáneas que deveñen da música e do baile tradicionais.
• As administracións públicas fomentarán a integración do baile e da música tradicionais de Galicia nas redes internacionais de apoio á diversidade cultural para o coidado e a salvagarda dos bens patrimoniais orais do mundo, a través da comunicación, o diálogo e a colaboración con outros organismos ibéricos e internacionais que declarasen bens similares na Unesco, como poden ser o flamenco en España, a Fest-Noz en Francia, a samba de roda no Brasil ou o candombe no Uruguai.
8.3. De protección, conservación, mantemento e revitalización.
• Tanto o conxunto das administracións como o sistema universitario e as asociacións prestarán especial atención á protección, conservación, mantemento, transmisión e revitalización dos bailes pautados que, polas súas características, non son practicados nas foliadas.
• Nos seráns recoméndase o establecemento de mecanismos capaces de manter e transmitir as variantes comarcais de puntos e movementos no seu contexto. Recoméndase tamén a transmisión de coreografías de conxunto e dos valores culturais tradicionais do baile, como son as actitudes, protocolo, estruturas, xeitos, colocación corporal, posicións de pés e brazos, braceos e aqueloutros que lles son propios á música e ao baile tradicionais.
• As administracións públicas prestaranlle o apoio necesario á sociedade civil para que esta, a través dos seus propios axentes, continúe a organizar fiadeiros, festivais, concursos ou certames relacionados con bens de interese cultural nos diferentes puntos da xeografía galega.
• Solicítase a colaboración activa da Administración municipal e supramunicipal de cara a facilitar a celebración de polavilas, atendendo ao seu excepcional valor cultural patrimonial.
• As administracións públicas, ben directamente, ben a través de axencias ou organismos públicos que teñan como obxecto o impulso ou a consolidación do sector empresarial e profesional cultural de Galicia, promoverán tanto a actividade profesional como a profesionalización das expresións culturais relacionadas co baile e coa música tradicionais de Galicia.
• Transcorridos nove (9) anos desde a declaración deste ben de interese cultural, elaborarase un estudo de actualización que avalíe o estado do ben de interese cultural e o impacto que sobre este exerceron tanto os procesos contemporáneos como a aplicación destas medidas de salvagarda. Este estudo deberá ser realizado por persoas ou colectivos que manteñan contacto directo e prolongado coa comunidade portadora e, de ser o caso, proporá razoadamente a modificación das medidas de salvagarda.