RESOLUCIÓN do 4 de xullo de 2019, da Dirección Xeral de Patrimonio Cultural, pola que se incoa o procedemento para declarar ben de interese cultural o colexio da Nosa Señora da Antiga en Monforte de Lemos.
Consellería de Cultura e Turismo — III. Outras disposicións — 17/07/2019

A Comunidade Autónoma de Galicia, ao abeiro do artigo 149.1.28 da Constitución, e a teor do disposto no artigo 27 do Estatuto de autonomía, asumiu a competencia exclusiva en materia de patrimonio cultural. No seu exercicio aprobouse a Lei 5/2016, do 4 de maio, do patrimonio cultural de Galicia (LPCG).
No artigo 8.2 da devandita lei indícase que: «terán a consideración de bens de interese cultural aqueles bens e manifestacións inmateriais que, polo seu carácter máis sobranceiro no ámbito da Comunidade Autónoma, sexan declarados como tales por ministerio da lei ou mediante decreto do Consello da Xunta de Galicia, por proposta da consellaría competente de patrimonio cultural, de acordo co procedemento establecido nesta lei. Os bens de interese cultural poden ser inmobles, mobles ou inmateriais».
O artigo 10.1.a) da LPCG define o monumento, categoría asignada ao colexio da Nosa Señora da Antiga, como «a obra ou construción que constitúe unha unidade singular recoñecible de relevante interese artístico, histórico, arquitectónico, arqueolóxico, etnolóxico, industrial ou científico e técnico».
O artigo 87 establece que o patrimonio arquitectónico está formado polos «inmobles e os conxuntos destes, e as obras da arquitectura e da enxeñaría histórica ás cales se lles recoñeza un papel relevante na construción do territorio e na súa caracterización cultural e sexan testemuño dunha época histórica ou dos cambios na forma de entendela», e no artigo seguinte 88.1.b) menciónase que concorre un significativo valor arquitectónico, entre outros, nos «edificios relacionados co culto relixioso católico e doutras confesións, aínda que perdesen o seu uso, como catedrais, mosteiros, conventos, colexiatas, igrexas, ermidas, capelas, seminarios ou casas reitorais, construídos con anterioridade a 1836». De igual xeito, o 88.1.c) manifesta que: «Os edificios e construcións propios da arquitectura civil que servisen para uso público comunitario, como casas consistoriais, pazos provinciais, teatros, hoteis, hospitais, sanatorios, alfándegas, mercados, fundacións en Galicia de agrupacións de emigrantes ou centros de ensino, construídos con anterioridade a 1926» e, por último, o 88.1.d) establece o seguinte: «Os edificios destinados ao uso privado ou os conxuntos dos ditos edificios, de carácter rural ou urbano, construídos con anterioridade a 1803, que constitúan testemuño relevante da arquitectura tradicional rural ou urbana ou que configuren o carácter arquitectónico, a fisionomía e o ambiente dos centros históricos das cidades, vilas e aldeas e dos núcleos tradicionais».
Ademais, en relación cos bens artísticos mobles e bibliográficos existentes neste monumento, cómpre ter conta o especificado no artigo 83.1 da LPCG que establece que integran o patrimonio artístico de Galicia as manifestacións pictóricas, escultóricas, cinematográficas, fotográficas, musicais e das restantes artes plásticas, de especial relevancia, de interese para Galicia. Así mesmo, o artigo 110.1 especifica que o patrimonio bibliográfico galego está constituído polos fondos e coleccións bibliográficas e hemerográficas de especial valor cultural e os parágrafos 2.b) e c) deste artigo, determinan que se inclúen naquel patrimonio bibliográfico as obras literarias, históricas, científicas ou artísticas, xa sexan impresas, manuscritas, (...) que sexan anteriores a 1901 con características singulares que lles outorguen carácter único.
O colexio de Nosa Señora da Antiga responde a estas peculiaridades, xa que é un inmoble con características moi singulares: históricas –que se mantiveron case inalterables malia as das presións urbanísticas e paisaxísticas sufridas–; arquitectónicas –ao ser unha peza singular no Renacemento Xesuítico en Galicia– e artísticas –expoñente do clasicismo herreriano en Galicia– e lugar de acubillo de excepcionais obras de arte. Ademais, un valor social e educativo xurdido pola vontade de Rodrigo de Castro co fin de crear un centro educativo e cultural e mantido, na actualidade, pola comunidade de pais escolapios e a xente de Monforte.
O procedemento para o recoñecemento do seu valor cultural iniciouse o 27 de setembro de 2016, cando a Fundación Colexio Nosa Señora da Antiga presentou unha solicitude de declaración de ben de interese cultural do inmoble.
Posteriormente, o 18 de maio de 2017, a Comisión 4ª, Educación e Cultura, do Parlamento de Galicia, acordou instar a Xunta de Galicia para realizar os trámites para a declaración e a inclusión do Colexio de Nosa Señora da Antiga na relación de bens de interese cultural da Xunta de Galicia.
Nestas condicións, a Dirección Xeral de Patrimonio Cultural elaborou un informe específico sobre os valores culturais do inmoble e, segundo o establecido no artigo 18.2, da Lei 5/2016, do 4 de maio, do patrimonio cultural de Galicia, solicitou o parecer dos órganos asesores e consultivos mencionados no artigo 7 do citado precepto legal.
A resposta dos órganos asesores e consultivos, Consello da Cultura Galega e a Real Academia Galega de Belas Artes de Nosa Señora do Rosario, respectivamente, foi favorable á declaración, con algúns comentarios e informacións que foron incorporados ao expediente.
A información técnica elaborada pola Dirección Xeral de Patrimonio Cultural e o ditame dos órganos asesores e consultivos xustifican o papel fundamental que representa o colexio de Nosa Señora da Antiga en primeiro lugar, no desenvolvemento do Renacemento en Galicia, porque este proxecto permite falar do xurdimento dun segundo foco artístico, distinto ao compostelán, que monopolizou a actividade artística do século XVI ata mediados do XVII e introduciu as formas do clasicismo na nosa comunidade; ademais de ser clave para comprender a historia da vila de Monforte e o papel que tivo a casa de Lemos na configuración deste núcleo.
En segundo lugar, destaca a importancia do mecenado eclesiástico na España do século XVI e o proceso educativo impulsado polos xesuítas como arma da contrarreforma. Finalmente, é especialmente destacable que, desde a súa fundación ata a actualidade, o colexio segue a cumprir a mesma función que cando foi fundado: o ensino.
A directora xeral de Patrimonio Cultural, no exercicio da competencia que lle atribúe o artigo 16 da Lei 5/2016, do 4 de maio, do patrimonio cultural de Galicia (DOG núm. 92, do 16 de maio) e o artigo 11.d) do Decreto 163/2018, do 13 de decembro, polo que se establece a estrutura orgánica da Consellería de Cultura e Turismo (DOG núm. 243, do 21 de decembro), e o ditame favorable dos órganos consultivos en materia de patrimonio cultural consultados en relación co carácter sobranceiro do seu valor e significación no conxunto do patrimonio cultural de Galicia,
Primeiro.
Obxecto
1. Incoar o procedemento para declarar ben de interese cultural, coa categoría de monumento, o denominado colexio da Nosa Señora da Antiga, sito no Campo da Compañía no concello de Monforte de Lemos, segundo a descrición do ben que figura no anexo I, a delimitación gráfica e literal exposta no anexo II.
2. Incoar neste mesmo procedemento a proposta de declaración de ben de interese cultural dos bens mobles artísticos e bibliográficos, relacionados no anexo III.
Segundo.
Inscrición
Ordenar que se anote esta incoación de forma preventiva no Rexistro de Bens de Interese Cultural de Galicia e que se lle comunique ao Rexistro de Bens de Interese Cultural da Administración do Estado.
Terceiro.
Caducidade
O expediente deberá resolverse no prazo máximo de vinte e catro meses desde a data desta resolución, ou producirase a caducidade do trámite e o remate do réxime provisional establecido.
Cuarto.
Publicidade
Ordenar a publicación desta resolución no
Diario Oficial de Galicia
e no
Boletín Oficial del Estado
.
Quinto.
Información pública
Abrir un período de información pública durante o prazo dun mes, que comezará a contar desde o día seguinte ao da publicación, co fin de que as persoas que poidan ter interese examinen o expediente e aleguen o que consideren conveniente. A consulta realizaríase nas dependencias administrativas da Subdirección Xeral de Conservación e Restauración de Bens Culturais da Consellería de Cultura e Turismo, situada no Edificio Administrativo San Caetano, s/n, bloque 3, piso 2º, en Santiago de Compostela, despois da correspondente petición da cita, e no servizo de Patrimonio Cultural da Xefatura Territorial da Consellería de Cultura e Turismo de Lugo (rolda da Muralla, 70, 27071).
Sexto.
Notificación
Notificar esta resolución ás persoas interesadas e ao concello de Monforte de Lemos.
Disposición derradeira primeira
Aplicar de forma inmediata e provisional o réxime de protección que establece a Lei 5/2016, do 4 de maio, do patrimonio cultural de Galicia, para os bens de interese cultural e para os monumentos en particular.
Disposición derradeira segunda
Esta resolución producirá efectos desde o día seguinte ao da súa publicación no
Diario Oficial de Galicia.
Santiago de Compostela, 4 de xullo de 2019
1. Denominación: colexio da Nosa Señora da Antiga. Tamén foi e é coñecido de distintas formas: colexio do Cardeal, colexio de Monforte, colexio da Compañía, colexio dos Pais Escolapios, colexio San Xosé de Calasanz, convento da Compañía, convento dos Escolapios, os Escolapios ou A Compañía.
2. Localización: está situado no que, no seu momento, foi un arrabalde de Monforte, algo separado da elevación que dá nome á cidade, ao suroeste, preto do río Cabe, e preside a explanada de espazo público denominada Campo da Compañía, nuns terreos que, segundo a documentación histórica, se situarían no camiño que o unía directamente coa vila de Monforte e que, a través da ponte de San Lázaro, desembocaba na ermida do mesmo nome.
O punto central do edificio corresponde cos seguintes puntos do sistema xeodésico de referencia oficial nas coordenadas ETRS 89 fuso UTM 29 X: 621.816; Y:4.708.398.
3. Descrición:
3.1. Descrición formal.
a) O edificio.
O edificio está construído nun terreo despexado que descende por unha lixeira pendente cara o río Cabe. Por diante da súa fachada principal esténdese a explanada do Campo da Compañía; o resto das fachadas estiveron orixinariamente rodeadas por hortas, hoxe substituídas en gran parte por campos deportivos e por un amplo espazo público. Por esta razón, o edificio é visible practicamente todo ao seu redor desde perspectivas distantes.
Ao aproximarse desde o centro da cidade, percíbense as fachadas principal e nordeste. A primeira vista parece que o edificio ten planta rectangular e que as súas dimensións son as que amosan estas fachadas: 106 metros a fachada principal e 76 a lateral pero cando se observa a planta, apréciase que a suposta regularidade se rompe na parte posterior, e que a lonxitude da fachada lateral só afecta esa ala do edificio.
A organización da planta parte dun esquema simétrico. A igrexa sitúase no eixe e divide o edificio en dúas zonas, cada unha delas organizada arredor dun claustro. A da dereita proxectouse como casa para a comunidade de xesuítas que rexeron o colexio na súa orixe. A da esquerda, para a parte docente: as escolas. Probablemente as dúas partes se proxectaron simétricas, pero o proxecto cambiouse e hoxe non o son. Coa ampliación a ambos os lados da fachada principal, unha modificación do proxecto que se introduce cando a obra estaba iniciada, provocáronse máis cambios. A fachada lateral dereita (nordeste) desprazouse en toda a lonxitude á nova aliñación e, como consecuencia, agrandouse o claustro desta parte. Pola contra, no outro lateral, mantívose a aliñación inicial e a ampliación só afectou o tramo frontal. Estas modificacións do proxecto inicial aprécianse con claridade nas bóvedas e fábricas dos sotos.
A fachada principal está construída integramente en cantaría de granito, é simétrica e no seu centro identifícase con claridade a portada da igrexa, coa silueta viñolesca habitual nas igrexas xesuíticas da época. Ten tres alturas. Nos extremos diferéncianse dúas pequenas torres cunha altura adicional. O corpo superior está formado por arcos a modo de galería, na que algúns autores ven unha influencia do palacio de Monterrey de Salamanca. O resto das fachadas están construídas con cachotaría, e manteñen de cantaría os esquinais, faixas, cornixas e ocos.
b) A igrexa.
A igrexa é de planta de cruz latina, co brazo do cruceiro curto, contido no ancho do corpo principal, responde ao tipo de igrexa xesuítica. Destaca polas súas dimensións, unidade de estilo e riqueza construtiva. Está presidida polo retablo de Francisco de Moure e alberga unha importante colección de bens mobles e inmobles, como a estatua de bronce do Cardeal, de Juan de Bolonia, ou a escultura do Santo Cristo, de Valerio Cioli.
Aínda que os autores das trazas foron outros –Andrés Ruiz e Vermondo Resta– atribúese a Juan de Tolosa a autoría dos cambios importantes que se introduciron na igrexa. Tolosa é trazador do Hospital de Simón Ruiz, en Medina del Campo, e o autor da nave do mosteiro de Montederramo. Tras Tolosa, terminará a obra Simón de Monasterio, quen constrúe a cúpula, a bóveda do presbiterio e remata a igrexa. Outras obras súas son a xirola da catedral de Ourense e a cabeceira da igrexa de Montederramo, ademais de dar as trazas para a igrexa de Monfero. Tras o seu paso polo Colexio comezou a traballar na Clerecía de Salamanca. Traballaron tamén na igrexa Juan de Cajigas e Diego Vélez.
A igrexa ten nave central e dúas laterais formadas por capelas comunicadas entre si. O presbiterio é de planta rectangular e está presidido polo retablo de Francisco de Moure e flanqueado por dous arcosolios. No do evanxeo sitúase a estatua orante do fundador, un bronce de Juan de Bolonia (nome co que se coñece en España a Jean de Boulogne, Giambologna). Dúas torres-campanario simétricas dispóñense a ambos os lados do presbiterio. A nave e o presbiterio, de 18 metros de altura, cóbrense con bóvedas de canón con casetóns de cantaría e lunetos capialzados. Sobre o cruceiro elévase unha cúpula trasdosada semiesférica de 10 metros de diámetro, con pendentes, tambor, lanterna e pequena cúpula, a única cúpula trasdosada con todos os seus elementos de Galicia. Aos pés da nave disponse o coro sobre unha bóveda de canón moi rebaixada. A igrexa está decorada con pilastras corintias sobre as que se asenta un entaboamento que recorre todo o seu perímetro. Todo o interior é de cantaría agás as paredes e bóvedas das capelas laterais, recebadas e pintadas.
c) A cúpula.
É a única cúpula trasdosada de Galicia completa, con todas as súas partes: pendentes, tambor, media laranxa, lanterna, pequena cúpula e pináculo. O seu construtor foi Simón de Monasterio, quen coñecía a obra de El Escorial.
A cúpula que se describe no documento de
Condiciones carece de tambor
, e Simón de Monasterio modificará o proxecto e, como no Escorial, construirá un sinxelo tambor sobre o que elevará a media laranxa. A influencia da cúpula de Herrera é máis directa na forma da súa sección, que se adelgaza a medida que ascende, seguindo un patrón serliano.
d) A escaleira monumental.
Está construída integramente de cantaría. Os seu chanzos son pezas enteiras de 2,8 metros de ancho. O seu valor principal radica no seu elaborado mecanismo de equilibrio. Dúas das súas tres ramplas descansan en bóvedas de canón acabalgadas, nas que chama a atención a ausencia de apoios intermedios. Durante as obras de reforzo realizadas en 1997, desvelouse o sistema construtivo que permite este alarde estrutural.
A escaleira monumental está situada no extremo dereito da fachada principal. Responde ao tipo de escaleira claustral renacentista de caixa aberta e tres tramos, dous deles sobre bóvedas de cantaría, sen soportes intermedios, cun complexo mecanismo estrutural de equilibrio que se puxo de manifesto ao desmontarse durante a súa restauración. Tivo que estar proxectada noutro lugar xa que ocupa o espazo que se ampliou cando a obra estaba iniciada. A súa autoría atribúese aos mestres de cantaría Pedro de Morlote e Juan de la Sierra.
Baixo a escaleira monumental consérvase a montea principal do claustro gravada no pavimento. Trátase dun debuxo de gran complexidade técnica en que se detallan a tamaño natural os patróns para o corte das pedras das bóvedas do claustro. O debuxo foi levantado e desentrañado polo arquitecto Manuel J. Freire Tellado. En 2011 identificouse e levantouse unha segunda montea debuxada con almagre na parede sueste do claustro. Esta segunda montea desenvolve as bóvedas dos recantos do claustro e complementa a situada baixo a escaleira. Posteriormente, identificáronse máis debuxos construtivos en diversas partes das paredes do claustro que están pendentes de investigar.
e) Os claustros.
O claustro da dereita, ou da casa, é o máis grande e suntuoso. Está construído integramente en cantaría, e cóbrese no nivel inferior con bóvedas de aresta. A pesar da súa unidade, dúas pandas destas bóvedas construíronse antes de 1620 e as outras dúas, no primeiro terzo do século XX. Por quedar incompleto, conserváronse as dúas monteas necesarias para o remate da obra: a complexa montea gravada no espazo baixo a escaleira principal e a debuxada no muro sueste.
Ten dúas alturas e está construído totalmente de cantaría, en estilo dórico. Foi ampliado respecto ao proxectado inicialmente debido ao desprazamento da fachada lateral á nova aliñación da fachada que o Cardeal mandou ampliar. O encaixe das novas dimensións co resto do edificio resolveuse con algúns conflitos de modulación, como se pode apreciar na porta de conexión coa igrexa.
Está formado por 24 bóvedas de aresta. A súa construción atribúese a Simón de Monasterio. Unha singularidade deste elemento é que en 1620, cando se paralizan as obras, só estaban construídas as bóvedas das pandas da igrexa e a fachada principal. As dúas pandas restantes rematáronse no século XX, co proxecto de Francisco Pérez de los Cobos e, malía a distancia entre as dúas campañas construtivas, todo o claustro se percibe cunha gran uniformidade.
O claustro da esquerda, ou das escolas, é máis sinxelo. Ten dous niveis formados por arcos de medio punto. No nivel inferior é visible a estrutura horizontal de madeira.
f) As monteas.
As monteas son elementos escasos, o que lles outorga valor. Ao tratarse de debuxos de obra, era habitual pulir os pavimentos e que desaparecesen ao rematar a construción. En Monforte de Lemos as monteas conserváronse porque o claustro quedou inacabado e eran necesarias para os construtores que continuarían a obra.
A situada baixo a escaleira amosa un trazado dunha gran complexidade técnica que só se aprecia cando se reproduce nun debuxo. Os módulos das bóvedas son lixeiramente rectangulares e, como se mantiveron os arcos de medio punto nas dúas direccións, xeráronse unhas bóvedas de aresta singulares, co rampante transversal inclinado. Esta solución non se encontra en ningún tratado de cantaría.
A segunda montea debuxada no muro do claustro representa o despezamento dun módulo da bóveda de recanto. Encontráronse monteas realizadas sobre muros co mesmo tipo de pigmento nos sotos do mosteiro de El Escorial. O tipo de desenvolvemento garda certa similitude coa representación da «bóveda de aresta perlongada» do tratado de Hernán Ruiz II.
g) O museo.
O museo do Colexio está situado na antiga sancristía de finais do século XVII. O museo ocupa o espazo da antiga sancristía. Comezouse a construír 1699, nunha campaña posterior á que ergueu os espazos principais do colexio. Descoñécese o autor. É dubidoso que fose proxectado inicialmente na posición en que finalmente se construíu. É un espazo cuberto por dous tramos de bóvedas de canón con lunetos, de cantaría. Acusa unha importante deformación e foi reforzado con dous contrafortes exteriores. O espazo anterior, a antesancristía, tamén estivo cuberto cunha bóveda da cal se conservan os arranques e que foi demolida durante as obras de principios do século XX por ameazar ruína.
3.2. Recensión histórica.
O Colexio da Nosa Señora da Antiga comezouse a finais do século XVI por iniciativa do cardeal de Sevilla Rodrigo de Castro. O Cardeal era fillo da terceira condesa de Lemos, Beatriz de Castro, e elixiu Monforte de Lemos por ter sido a cidade en que pasara a súa infancia.
Os seus biógrafos descríbeno como un humanista refinado, amante da arte e mecenas da cultura, e tamén como un personaxe implicado na vida cortesá, a quen Felipe II encomendou tarefas delicadas. Nun momento da súa madurez, decidiu crear unha institución filantrópica na cidade da súa infancia e doarlle a súa colección de obras de arte e biblioteca. No documento fundacional especifica que se ensinará a «
leer y esbrivir y Gramatica rrectorica y artes a todos los niños y personas que lo fueren a aprender y oyr sin les pedir ny llebar por ello yntereses ny otra cossa alguna
».
En 1586 comezou as conversas para a creación do colexio cos xesuítas, cos cales mantiña moi boa relación, e cinco anos despois encargou a compra dos terreos e ao ano seguinte as obras saíron a poxa.
As obras do colexio comezaron en 1593 co proxecto que redactaron Andrés Ruiz, un xesuíta da escola de Valladolid, e Vermondo Resta, o arquitecto do cardeal en Sevilla. No arquivo do Colexio consérvase o documento notarial coas condicións para a adxudicación da obra que contén unha detallada descrición.
O que se executou amosa importantes cambios que se atribúen a Juan de Tolosa, xesuíta, que asume a dirección da obra desde o mesmo ano do seu comezo. Sucedeuno Simón de Monasterio, quen remata a igrexa e comeza o claustro ata a paralización das obras en 1622. Un cambio relevante foi promovido polo propio Cardeal que pediu que se ampliara a fachada a ambos os lados durante a visita que fixo a Monforte en 1594, cando a obra xa estaba en marcha. Esta ampliación alterou a traza prevista para a metade situada á dereita da igrexa ao desprazarse toda a fachada lateral á nova aliñación.
A obra sufriu numerosas incidencias desde o primeiro momento: cambios de proxecto e de construtores, problemas económicos, preitos, epidemias, incendios, asaltos e terremotos. A igrexa puido consagrarse en 1619 pero tanto a parte dedicada á escola como a casa dos xesuítas quedaron con partes importantes sen rematar, o claustro principal estivo durante trescentos anos só con dúas pandas construídas e, da impoñente fachada lateral que mira cara á cidade, só estaba construída a metade da súa lonxitude actual.
Despois de 1620 abordáronse dúas obras importantes. A primeira foi a construción do retablo do altar maior, iniciado en 1625 por Francisco Moure e rematado polo seu fillo do mesmo nome. A segunda foi a construción en 1699 da antiga sancristía, hoxe convertida en museo.
En 1755 o terremoto de Lisboa afectou o edificio e causou importantes danos: moveu a cúpula, desprendeu unha ala a dous anxos das pendentes e abriu fendas no arco superior e no muro traseiro do presbiterio. No 1786 reparouse o tambor da cúpula, que ameazaba ruína, e en 1841 fíxose o mesmo coa lanterna. A partir da expulsión dos xesuítas en 1767 e ata a chegada dos escolapios en 1873, o Colexio foi centro educativo de distinta categoría, desvinculado das ordes relixiosas.
Sufriu o saqueo das tropas francesas en 1809, e un importante incendio en 1824. A principios do século XX a deterioración do edificio era notable, case de ruína.
Finalmente, o edificio puido rematarse no primeiro cuarto do século XX grazas ao descubrimento da autoría, e polo tanto do valor, dun dos cadros da colección do Colexio:
A Adoración dos Reis
, do pintor flamengo Hugo van der Goes. O cadro vendeuse ao goberno alemán por unha importante suma que permitiu rematar as obras. Tivo que saír escondido debido á forte polémica levantada pola súa venda. Este feito influíu na lexislación posterior de protección de obras de arte.
En 1915, o arquitecto da Casa de Alba, Francisco Pérez de los Cobos, redactou unha memoria-proxecto onde describía o estado de ruína do edificio e avaliaba as obras necesarias.
Entre 1919 e 1930 executaranse con este proxecto as obras coas cales se rematarán o claustro principal e a fachada NO incompleta. Tamén se aumentará un piso sobre a antiga sancristía (hoxe museo) e se completará a galería da planta superior no extremo esquerdo da fachada. Estaba proxectado un corpo que comunicada os dous claustros por detrás da igrexa, pero non se executou.
En 1942, o arquitecto da Casa de Alba, Antonio Ferreras, redactou un proxecto de melloras que incluía o remate das galerías altas que faltaban en dúas das pandas do claustro das escolas. As obras remataríanse en 1952.
Entre 1952 e 1985 execútanse diversas obras de acondicionamento para espazos docentes e deportivos.
En decembro de 1984 caeu un raio sobre a cúpula e danou as ventás do tambor e da lanterna. En 1985 realízanse obras na fachada e na cúpula segundo un proxecto do arquitecto Carlos Meijide.
En 1987 asínase un convenio co Concello de Monforte de Lemos polo que se ceden 15.000 m2 da horta a cambio do arranxo das cubertas.
Entre 1988 a 1989 restauráronse as cubertas e cambiouse a estrutura de madeira por outra metálica con forxados de formigón como base da cobertura de tella.
Debido aos movementos da escaleira principal e da cúpula, a Consellería de Cultura e Xuventude sacou a concurso o estudo e diagnóstico previo á intervención de restauración e en 1993 redactouse un extenso informe sobre os estudos preliminares á restauración do Colexio do Cardeal de Monforte de Lemos, coa descrición dos danos e os resultados dos estudos realizados. O informe incorpora unha análise da estabilidade estrutural da cúpula, da bóveda da nave, o arco do coro e a escaleira principal. Nas súas conclusións, atribúe a maior parte dos danos ao terremoto de Lisboa. Nas recomendacións propón reforzos metálicos na cúpula, no coro e sobre as bóvedas que non se chegaron a executar.
En 1998 restáurase a escaleira principal, segundo o proxecto dos enxeñeiros italianos Giorgio Croci e Giuseppe Carluccio. En 1999 cedeuse outra parte da horta ao concello a cambio das obras de adecuación dos espazos docentes.
No ano 2000 acondicionouse o espazo da escaleira, unha vez restaurada. En 2012 analizouse a estabilidade estrutural das principais bóvedas do edificio e constatouse a súa seguridade.
3.3. Bens artísticos.
a) Bens localizados na igrexa.
O interese de certos elementos da igrexa teñen un destacado carácter antropolóxico, histórico e artístico:
– No presbiterio, o retablo maior e os arcosolios do evanxeo e da epístola. Acusan a influencia da Basílica do Escorial, tanto na arquitectura como nos elementos artísticos. Transmite as novas ideas de renovación da Igrexa da Contrarreforma con creacións iconográficas novas.
– No retablo da Adoración dos Reis, tamén chamado de Monforte, encóntrase a copia da táboa da Adoración dos Reis, obra mestra de Hugo van der Goes, vendida en 1910. A súa saída, en 1914, tivo importantes repercusións políticas e culturais. A polémica a nivel nacional e o rexeitamento dos habitantes de Monforte de Lemos quedou rexistrado na prensa escrita do momento. Aínda agora, na prensa actual, séguese lembrando e estrañando a dita obra.
– Na capela das Reliquias, o retablo de devandito nome é unha obra de destacable interese antropolóxico, histórico e artístico. Peza fundamental no ideario de don Rodrigo ao que dotaba de 72 relicarios coas súas reliquias relatadas no seu testamento, do que queda mostra en dous relicarios coas súas reliquias, o
Lignum Crucis
e a Santa Espiña, e varios relicarios baleiros, debido aos saqueos e ás sacudidas históricas, sobre todo durante a Guerra da Independencia. Durante esta guerra desapareceron moitos obxectos artísticos e litúrxicos. Estas dúas reliquias que quedan son pezas de inapreciable valor, obxecto de gran veneración en Monforte de Lemos e aldeas da súa contorna. A Confraría das Sacras Reliquias, cuxa orixe se remonta ao tempo dos xesuítas, mantense ata a actualidade, perdurando no tempo.
Outros bens existentes na igrexa son os seguintes:
b) Bens do museo.
É museo desde 1943. No ano 1985 efectuouse unha reorganización do seu espazo expositivo. Ten un destacado carácter por albergar obras únicas na comunidade galega: pictóricas, como son os dous lenzos de El Greco, cinco táboas de Andrea del Sarto, e obras bibliográficas dos séculos XV e XVI de carácter devocional, de esparexemento e tratados. Exhibe as ditas obras con carácter permanente, aberto ao público e sen ánimo de lucro. Exerce as funcións de conservación deste patrimonio, de investigación e realiza exposicións divulgativas periódicas de carácter temporal. Este museo inclúe unha serie de bens mobles artísticos e bibliográficos de valor sobranceiro recoñecidos como parte esencial da súa historia e que se relacionan no anexo III.
c) Bens do arquivo histórico.
Situado nun espazo modesto, alberga a colección de documentos históricos do edificio, entre os que destacan o documento fundacional do Colexio, o das condicións que se redactaron para a poxa da obra, o testamento do Cardeal e numerosos contratos e documentos legais imprescindibles para a calquera investigación relacionada co Colexio. Parte destes documentos aínda non foron estudados.
d) Bens da biblioteca.
Sita no primeiro andar, na zona residencial, a biblioteca acolle unha colección moi diversa de libros que abrangue desde o século XVI ata o XIX. Deste xeito, reúnense tomos da época dos Escolapios ata a actualidade. Destaca a presenza dunha colección de libros da Biblia en latín e castelán da segunda metade do século XIX.
3.4. Valoración cultural.
O colexio constitúe un ben sobranceiro do patrimonio arquitectónico. É un exemplo destacado do clasicismo herreriano en Galicia, posiblemente o seu expoñente máis representativo. A súa presenza na cidade é relevante, tanto polo seu volume e configuración como pola súa situación, ao encontrarse rodeado de espazo libre e ser visible desde distancias longas practicamente todo ao seu redor.
Alberga os usos relixioso, residencial e docente para os que foi concibido na súa orixe. A súa función docente é unha referencia salientable e continuada en Monforte de Lemos desde a súa creación.
Na súa valoración arquitectónica cabe resaltar que, malia o seu dilatado proceso construtivo, a obra transmite unha grande unidade de estilo. Varios autores sinalan a influencia do mosteiro de El Escorial, que o seu fundador, vinculado á corte de Felipe II, debeu de ter como referencia. Outros autores resaltan o paso adiante cara ao barroco que se dá no colexio.
A influencia de El Escorial non é só formal; tamén se aprecia no programa co que se concibe. Proxéctase para albergar un colexio, pero tamén para ser panteón do seu fundador, e centro de arte en que dispoñer as súas valiosas coleccións. Como ocorre en El Escorial, púxose a coidado dunha congregación relixiosa ben que, neste caso, a elixida foi a Compañía de Xesús.
En Galicia, o clasicismo herreriano prendeu sobre todo nas provincias de Lugo e Ourense, pero en ningún lugar como en Monforte de Lemos impregna todo o edificio sen concesións a outras linguaxes tardogóticas coetáneas.
4. Estado de conservación.
O estado de conservación difire dunhas zonas a outras. As zonas mellor conservadas son a igrexa, a antiga sacristía (actual museo), a parte destinada a residencia da comunidade, situada na planta primeira da ala dereita, e a zona docente desta mesma ala.
A igrexa conserva as gretas provocadas polo terremoto de Lisboa en 1755. Son especialmente rechamantes as da bóveda do presbiterio, da cornixa da cúpula e as da media laranxa. A pesar da súa visibilidade, non comprometen a estabilidade estrutural, agás a inestabilidade local dunha doela descolgada do fondo da bóveda do presbiterio que ameaza con desprenderse. As reparacións que se realizaron son, en moitos casos, inadecuadas.
A bóveda da sancristía está moi deformada pola rotación dos muros exteriores. O descenso da liña central é moi acusado. Os movementos están estabilizados con dous contrafortes exteriores, e as gretas aparecen reparadas.
Nos anos noventa fixéronse obras de adecuación na parte da ala dereita destinada a uso docente. Substituíuse a estrutura desta parte por unha de formigón armado, redistribuíuse o espazo, renováronse os revestimentos, carpintarías e instalacións.
Na segunda planta da parte dereita, en toda a fronte da fachada principal, hai unha zona que foi residencia comunidade e que conserva a antiga distribución e acabados. Esta parte sufriu poucas modificacións e leva anos en desuso ao diminuír o número de relixiosos que residen no edificio.
Na ala esquerda, o estado é bo, pero o acondicionamento dos espazos docentes é anterior á do outro claustro. É visible a estrutura horizontal de madeira no semisoto da parte esquerda (piso do salón de actos) e nos teitos do claustro da esquerda (piso do corredor de zona docente). Na parte descuberta do claustro hai instalada una malla para impedir a entrada de aves.
O pasadizo que comunica as dúas alas a nivel da planta baixa reformouse por última vez no ano 1835 facéndoo máis estreito. A estrutura vertical é de muros de fábrica de cachotaría e a horizontal de madeira. O estado de conservación é malo, e as seccións das pezas estruturais parecen escasas, a simple vista, para garantir a seguridade do uso.
Destaca o abandono en que se encontran os sotos abovedados, espazos de gran calidade espacial e infrautilizados na actualidade, cun uso residual.
En parte desta planta substituíronse os antigos forxados de madeira por forxados mixtos de viguetas metálicas e bovedillas de ladrillo. Debido ao estado dos espazos e á humidade, algunhas pezas metálicas presentan signos de corrosión.
Un dos puntos máis críticos na actualidade é a situación da cuberta. Na renovación dos tellados que se fixo en 1988 empregouse unha tella non adecuada e as roturas do material afectan a toda cuberta. As filtracións son xeneralizadas en todo o edificio e comprometen o uso de gran parte dos espazos da última planta.
As fachadas, en xeral, consérvanse en bo estado. As carpintarías exteriores son de madeira. Os deseños das particións que se utilizaron nas sucesivas actuacións de conservación non gardan uniformidade. As máis antigas, na última planta, dobráronse con carpintarías de aluminio con forma rectangular superpostas polo interior aos ocos rematados en arco.
O estado de conservación dos bens mobles e inmobles incluídos no edificio é moi diverso.
4. Réxime de protección.
4.1. Natureza e categoría.
– Natureza: ben inmoble.
– Categoría: monumento.
– Nivel de protección: integral.
4.2. Réxime de protección específico.
a) Actuacións nos bens (zonificacións propostas).
A determinación pormenorizada das actuacións posibles é complexa ao tratarse dun edifico vivo.
O seu uso como colexio, que é un elemento relevante do seu valor, está sometido a evolución das necesidades e a regulacións normativas. A proposta tenta manter o equilibrio entre a protección dos valores históricos e artísticos que demanda o monumento e as intervencións necesarias que permitan a viabilidade do mantemento do seu uso docente.
Aplicando estes criterios, as actuacións consideradas por espazos e indicadas nos planos son as seguintes, e que poderán orientar ou fundamentar a elaboración dun plan director de monumentos ou dos proxectos de restauración necesarios:
• Actuacións de restauración:
Igrexa e os espazos situados sobre as capelas laterais.
Escaleira monumental.
Claustros, incluíndo os seus corredores en planta primeira.
Museo (antiga sancristía).
Antesancristía.
Muros de fachada e muros interiores en planta semisoto.
Espazos abovedados na planta semisoto.
• Actuacións de rehabilitación:
Interior dos espazos destinados a uso docente e residencial.
Interior dos espazos da antiga zona residencial en planta segunda.
Interior dos espazos ocupados co uso deportivo na planta semisoto da ala esquerda.
Interior dos espazos ocupados co uso docente na planta semisoto da ala dereita.
Cubertas do edificio, agás as das torres da igrexa, a cúpula, remates da fachada principal da igrexa e os elementos de granito ornamentais do resto do edificio.
• Actuacións de reestruturación:
Pasadizo de comunicación situado tras a igrexa.
Novas escaleiras de acceso desde o patio.
• Cautelas de protección específicas:
Independentemente dos tipos de actuación, tomaranse cautelas de protección en:
Muros do claustro dereito: co fin de garantir a protección de posibles restos de monteas non identificados, analizaranse os paramentos antes de calquera limpeza ou obra.
Muros e bóvedas da planta semisoto: non están suficientemente estudados e son clave para entender a evolución da construción do edificio e as modificacións introducidas durante a súa construción. Calquera intervención neles sería obxecto de control arqueolóxico e lectura estratigráfica de paramentos.
Co fin de protexer posibles estruturas de cimentación que fosen modificadas, a área de cautela arqueolóxica esténdese a unha banda de 10 metros arredor do edificio.
• Plan de conservación:
Dada a complexidade e singularidade do edificio estímase como aconsellable a redacción dun plan director que estableza as liñas de intervención e prioridades e regule os seus usos.
De todas as actuacións necesarias para a conservación do ben considéranse prioritarias e urxentes as seguintes:
– De conservación das cubertas.
– De reestruturación no pasadizo de comunicación tras a igrexa.
b) Actuacións no contorno.
As actuacións no contorno de protección non alterarán os valores ambientais orixinais que aínda se conservan e estarán encamiñadas á integración ambiental e visual dos elementos discordantes.
Rexeitaranse as actuacións que poidan afectar os valores propios do ben, a súa contemplación e a configuración do contorno.
Nos restos da cerca de peche da antiga parcela só se permitirán actuacións de conservación e restauración co fin de preservar a pegada da antiga propiedade.
Estímase beneficioso para a percepción do monumento no seu contorno a previsión e deseño de actuacións de mellora ambiental no aparcadoiro, nos depósitos de combustible do propio edificio, nas Casiñas e no polideportivo.
No espazo público do Campo da Compañía e as rúas incluídas dentro do contorno prestarase especial atención á ordenación do tráfico rodado, ao uso peonil e aos materiais de pavimentación. Así mesmo, procurarase a eliminación de cableados vistos da rede eléctrica e de telefonía e, cando menos, a súa ordenación, coidando, en calquera caso, os trazados pola fachadas do monumento.
c) Réxime de usos e limitacións.
Manteranse e protexeranse os usos principais –docente, relixioso, museístico e residencial–, que son os orixinais e que se mantiveron desde a fundación do edificio. Considérase que son un dos valores singulares do Colexio.
En canto á posibilidade de usos diferentes dos orixinais, en concreto á instalación temporal da carpa no claustro dereito para celebración de eventos, considérase compatible co mantemento e preservación dos valores culturais do edificio, ben que o plan director poderá regular os períodos para o funcionamento, as características construtivas e a súa forma de instalación.
En relación con outros posibles usos, fóra dos descritos, estes serán autorizables sempre que non sexan incompatibles ou prexudiciais para a súa protección, nin interfiran nos usos existentes.
5. Uso.
a) Uso actual.
O uso principal do edificio é o docente, que foi o uso para o que foi concibido. Vinculados a este uso principal, e tamén desde a orixe do edificio, conviven nel o uso relixioso, museístico e o residencial das ordes encargadas de impartir a docencia.
A partir dos anos 60 acondicionáronse os sotos da ala esquerda para albergar en réxime de cesión as instalacións deportivas do Club Deportivo Calasancio, entidade independente, ligada tradicionalmente ao colexio escolapio.
b) Uso orixinal.
O uso orixinal é o mesmo que o actual: docente, relixioso e residencial. Ao longo da historia foi cambiando o destino dalgúns espazos para adaptarse ás necesidades de cada momento. A tendencia foi de expansión da superficie destinada a usos docentes en detrimento da destinada a uso residenciais, ao ir diminuíndo o número de relixiosos e ao aumentar os requirimentos de espazos docentes especializados.
c) Outros usos.
Na actualidade, e de forma estacional, instálase unha carpa no claustro principal para celebracións e eventos. Este uso, durante o período de vacacións das clases, contribúen a sufragar os gastos de mantemento do edificio e non produce, con este carácter esporádico, a axeitada integración no conxunto.
6. Réxime de protección e salvagarda provisional.
A incoación para declarar ben de interese cultural como monumento do colexio da Nosa Señora da Antiga, na praza da Compañía no concello lucense de Monforte de Lemos, determinará a aplicación inmediata, aínda que provisional, do réxime de protección previsto na presente lei para os bens xa declarados, segundo o artigo 17.4 e 17.5 da Lei 5/2016, do 4 de maio, do patrimonio cultural de Galicia (LPCG) e, complementariamente, co establecido na Lei 16/1985, do 25 de xuño, do patrimonio histórico español (LPHE).
As intervencións que se pretendan realizar no ben ou no seu contorno de protección terán que ser autorizadas pola Dirección Xeral do Patrimonio Cultural, coas excepcións que se establecen na Lei 5/2016, do 4 de maio, do patrimonio cultural de Galicia, e, en especial, o contido da Instrución do 8 de novembro de 2017 relativa ao trámite de autorizacións en materia de patrimonio cultural nos bens inmobles catalogados e declarados de interese cultural, os seus contornos de protección e as zonas de amortecemento (DOG núm. 231, do 5 de decembro).
Así mesmo, a consideración como ben de interese cultural implica unha serie de dereitos e obrigas que, en concreto, pode resumirse en:
– Conservación: as persoas propietarias, posuidoras ou arrendatarias e, en xeral, as titulares de dereitos reais sobre o inmoble están obrigadas a conservalos, mantelos e custodialos debidamente e a evitar a súa perda, destrución ou deterioración.
– Acceso: as persoas físicas e xurídicas propietarias, posuidoras ou arrendatarias e demais titulares de dereitos reais están obrigados a permitirlle o acceso ao persoal habilitado para a función inspectora nos termos previstos no capítulo I do título X; ao persoal investigador acreditado pola Administración e ao persoal técnico designado pola Administración para a realización dos informes necesarios.
– Comunicación: as persoas propietarias, posuidoras ou arrendatarias e, en xeral, os titulares de dereitos reais están obrigados a comunicar á Dirección Xeral do Patrimonio Cultural calquera dano ou prexuízo que sufrisen e que afecte de forma significativa o seu valor cultural.
– Visita pública: as persoas propietarias, posuidoras, arrendatarias e, en xeral, titulares de dereitos reais sobre o ben permitirán a súa visita pública gratuíta un número mínimo de catro días ao mes durante, polo menos, catro horas ao día, que serán definidos previamente.
– Tanteo e retracto: calquera pretensión de transmisión onerosa da propiedade ou de calquera dereito real de desfrute dos bens de interese cultural deberalle ser notificada, de forma que faga fe, á consellería competente en materia de patrimonio cultural con indicación do prezo e das condicións en que se propoña realizar aquela. En todo caso, na comunicación da transmisión deberá acreditarse tamén a identidade da persoa adquirente.
– Uso: en calquera caso a protección do ben implica que as intervencións que se pretenda realizar terán que ser autorizadas pola consellería competente en materia de patrimonio cultural e que a súa utilización quedará subordinada a que non se poñan en perigo os valores que aconsellan a súa protección.
a) Delimitación literal e gráfica.
Para determinar a extensión da delimitación do ben de interese cultural valoráronse os seguintes elementos:
– O edificio do colexio.
– A parcela onde se asenta (a actual e a orixinal).
– As construcións incluídas na parcela.
– O edificio contiguo denominado Casiñas ou Casiñas da Compañía.
– Os restos da cerca orixinal.
Descartouse a inclusión da parcela, ocupada na maior parte da súa extensión por pistas deportivas e o edificio do polideportivo do Colexio.
Respecto á inclusión das Casiñas, valorouse que constitúe unha unidade edificatoria independente, que a propiedade (municipal) e o uso (oficinas) son distintos e que sufriu unha rehabilitación profunda en que se renovou todo agás a fachada frontal. Tendo en conta, ademais, que a única fonte documental atopada data a súa orixe en 1841 e indica que se construíron con materiais procedentes dos restos do convento de Santo Antonio, decidiuse non incluílas na delimitación do ben e sometelas ao réxime de protección que afecta o contorno.
b) Contorno.
O principal condicionante para a delimitación do contorno de protección é a situación do edificio dentro da trama urbana da cidade. É un edificio cunha gran presenza pola súa escala, que se ve potenciada pola extensión do espazo baleiro que a rodea. Diante da súa fachada principal e da lateral dereita conta cos espazos públicos da praza da Compañía e o parque dos Condes, e a grande extensión da parcela e, no resto das fachadas, coa propia parcela en que se sitúa con pistas deportivas abertas.
A calidade destes espazos é esencial para garantir a percepción e valoración do edificio, por iso o contorno abrangue todas as parcelas edificadas ou baleiras que dan fronte a estes espazos. A maior parte delas están dentro da delimitación do Conxunto Histórico-Artístico de Monforte de Lemos.
Aínda que no suroeste do edificio a maioría das edificacións e parcelas da rúa Acea Nova non están incluídas na delimitación do conxunto, teñen incidencia na percepción do edificio e desde o propio edificio e a súa parcela. Por esta razón se inclúen no contorno.
Na zona noroeste o contorno esténdese ata o límite do conxunto histórico na outra beira do río Cabe. No suroeste, no linde coa zona pública vinculada ao río, amplíase ata incluír a totalidade da parcela contigua ao antigo muíño. Na actualidade e una zona pública de ocio, con sendas e vexetación característica das marxes fluviais que xeran interesantes encadres das vistas do edificio. A delimitación adáptase ás unidades parcelarias catastrais.