DECRETO 58/2011, do 10 de marzo, polo que se declara ben de interese cultural, coa categoría de monumento, o castro da Cidá de Saceda, no termo municipal de Cualedro, na provincia de Ourense.
CONSELLERÍA DE CULTURA E TURISMO — III. OUTRAS DISPOSICIÓNS — 04/04/2011

O castro de Saceda é un dos elementos sobranceiros da cultura castrexa do sur da provincia de Ourense, na comarca de Monterrei, moi preto de Portugal. Localízase nun outeiro sobresaínte sobre a chaira que o rodea, ao sur da Serra do Larouco, nas penechairas ou superficies de erosión entre a serra e o chanzo inferior ou depresión de Verín, na bacía do río Támega. Historicamente esta comarca foi unha zona estratexicamente situada nun lugar central do convento bracarense da Gallaecia romana, con capital en Braga, delimitado sobre unha área xeográfica que tiña xa anteriormente peculiaridades culturais propias, froito dunha tradición que viña xa da Idade do Bronce ou da primeira Idade do Ferro. Atópase encravado nunha zona de concentración parcelaria que acabou cos camiños tradicionais e creou unha rede de pistas de grande impacto, sendo unha posible remodelación destas a principal ameaza para o castro.
O monumento da Cidá de Saceda abrangue unha área de 734.464 metros cadrados con todas as súas estruturas, englobando amplas calzadas lousadas, cabanas pétreas e o sistema defensivo máis exterior como son as murallas e os foxos e unha área de seguranza susceptible de conter outras non visibles en superficie. Inclúe, ademais, os vestixios arqueolóxicos descubertos pola investigación e os espazos consubstanciais a eles. O seu contorno de protección abrangue 422.830 metros cadrados seguindo criterios de visibilidade e visibilización da «cidá». Rexístranse materiais cerámicos e unha importante colección de achados metálicos.
Os condicionantes xeográficos e históricos foron determinantes das particularidades deste castro, que despois se repetirían no conxunto dos castros desta zona. A característica máis salientable é o potente e variado sistema defensivo: as impoñentes murallas pétreas, construídas a tramos con bloques ciclópeos, conserváronse núas en toda a súa extensión, sen estaren cubertas de terra. Esta circunstancia, xunto coas súas dimensións actuais, así como as derrubas que se aprecian aos seus pés e o carrexo de pedra ao longo dos séculos, dan idea da consistencia e monumentalidade que acadaron no momento de máximo apoxeo.
Respecto da toponimia do poboado, esta revela dúas circunstancias: as dimensións e a morfoloxía. O nome de «cidá» define en xeral a castros con dimensións superiores a unha hectárea, pero tamén alude á súa complexidade social e mesmo ao urbanismo; este topónimo é moi común en poboados castrexos extensos do convento bracarense.
O castro de Saceda sitúase nun outeiro con aneis amurallados xustapostos e en distintos niveis que non só se adaptan á topografía e xeoloxía do outeiro, senón que tentan modificala para acadar un espazo habitable. Érguese no medio dunha chaira, cun gran control visual sobre o contorno. Trátase dun castro non romanizado, con leves influencias do mundo romano debidas aos contactos comerciais, pero non a unha influencia romanizadora directa. A súa cronoloxía abrangue desde o século VI antes de Cristo ao I despois de Cristo, cunha lixeira e residual reocupación no século V despois de Cristo.
No período de ocupación principal constátanse dúas fases. A primeira, dos séculos VI e V a. C., caracterízase por construcións en materiais perecedoiros nunha zona concreta do poboado (a croa). Na segunda, do século IV a. C. ao século I d.C., sobresaen o arrasamento da primeira fase, a reorganización urbanística e a petrificación total das súas estruturas.
En conclusión, o castro de Saceda, a pesar de non ser dos máis grandes, resulta, porén, monumental polas súas estruturas e reúne igualmente características morfolóxicas similares aos da comarca, ademais de ser o que proporcionou unha cronoloxía máis antiga dos poucos estudados na zona.
A escolla deste xacemento arqueolóxico para a súa declaración como ben de interese cultural fundaméntase no seu carácter de exemplo ilustrativo dun castro da etapa inicial e de transición á fase de apoxeo da cultura castrexa e no seu impoñente e monumental sistema defensivo, que determinan unha sobranceira significación cultural e un gran potencial para a súa posta en valor.
É por iso que a Dirección Xeral do Patrimonio Cultural, vistos os informes dos seus servizos técnicos, mediante Resolución do 26 de xaneiro de 2010 (Diario Oficial de Galicia nº 37, do 24 de febreiro), resolveu incoar no seu favor o procedemento para a declaración como ben de interese cultural, coa categoría de monumento, en virtude do disposto no título I da Lei 8/1995, do 30 de outubro, do patrimonio cultural de Galicia, así como no Decreto 430/1991, do 30 de decembro, polo que se regula a tramitación para a declaración de bens de interese cultural de Galicia e se crea o Rexistro de Bens de Interese Cultural de Galicia.
Oídos os órganos consultivos, e logo da instrución do correspondente procedemento administrativo, cómpre proceder á súa resolución definitiva, conforme ao disposto no artigo 12º da Lei 8/1995, do 30 de outubro, do patrimonio cultural de Galicia.
En consecuencia, por proposta do conselleiro de Cultura e Turismo, e logo da deliberación do Consello da Xunta de Galicia na súa reunión do día dez de marzo de dous mil once,
DISPOÑO:
Primeiro.-Declarar ben de interese cultural, coa categoría de monumento, o castro da Cidá de Saceda, incluídos os vestixios arqueolóxicos, no termo municipal de Cualedro, na provincia de Ourense, consonte a descrición e delimitación que constan no anexo I.
Segundo.-Delimitar a zona afectada pola declaración segundo a descrición literal e o plano que constan nos anexos I e II ao presente decreto.
Disposición derradeira
Este decreto producirá efectos desde o día seguinte ao da súa publicación no Diario Oficial de Galicia.
Santiago de Compostela, dez de marzo de dous mil once.
Alberto Núñez Feijóo
Presidente
Roberto Varela Fariña
Conselleiro de Cultura e Turismo
ANEXO I
I. Descrición e xustificación da delimitación.
O monumento da Cidá de Saceda abrangue unha área de 734.464 metros cadrados con todas as súas estruturas, englobando amplas calzadas lousadas, cabanas pétreas e o sistema defensivo máis exterior como son as murallas e os foxos e unha área de seguranza susceptible de conter outras non visibles en superficie. Inclúe, ademais, os seus vestixios arqueolóxicos. O seu contorno de protección abrangue 422.830 metros cadrados seguindo criterios de visibilidade e visibilización da «cidá».
O contorno de protección do monumento, trazado conforme criterios de visibilidade e visibilización, responde ao preceptuado polos artigos 11º 1.b) e 44º da Lei do patrimonio cultural de Galicia, os cales establecen, respecto dos expedientes de declaración de ben de interese cultural dun ben inmoble, que deberán figurar perfectamente definidas as súas relacións coa área territorial a que pertence, así como a protección dos accidentes xeográficos e dos elementos naturais que conformen o seu contorno, en atención á súa adecuada protección, contemplación e estudo, e que o contorno dos monumentos está constituído polos inmobles e espazos estremeiros inmediatos e, en casos excepcionais, polos non estremeiros ou arredados, sempre que unha alteración deles poida afectar os valores propios do ben de que se trate, a súa contemplación, apreciación ou estudo. O volume, a tipoloxía, a morfoloxía e o cromatismo das intervencións no contorno dos monumentos non poden alterar o carácter
arquitectónico e paisaxístico da zona, nin perturbar a contemplación do ben.
A delimitación proposta pretende a descrición clara e exhaustiva tanto do monumento como do seu contorno, e inclúe os elementos e partes consideradas integrantes e os accidentes xeográficos que configuran o territorio. A área do monumento comprende a totalidade do outeiro onde se sitúa o recinto castrexo coas súas estruturas visibles asociadas (murallas e foxos) e un perímetro de seguranza que abrangue zonas potenciais onde se poden situar outras estruturas non visibles ou áreas de actividade vinculadas ao castro e, principalmente, incluídas nunha gran parcela de carácter comunitario cuxo límite norte delimita a área do monumento. Nas marxes restantes a delimitación discorre por límites físicos ben identificables, como unha pista da concentración parcelaria (ao sur), un camiño tradicional (ao leste) e unha canle de rega coincidente cos límites catastrais polo oeste).
O contorno de protección tenza adaptarse ao territorio circundante conforme criterios de visualización, propondo unhas distancias de seguranza que tentan limitarse ás parcelas, vías e fitos xeográficos existentes. Configúrase como un polígono delimitado na zona de chaira, estendéndose ao outeiro situado ao sur do sitio do castro e delimitado nos catro puntos cardinais por estradas e pistas da concentración parcelaria.
II. Delimitación do monumento.
O trazado da delimitación comeza no punto 1.(P1), no camiño de acceso á parcela 501:410, no sentido das agullas do reloxo.
P1. (613.900-4.643.547). Coincide co vértice noroeste da parcela 501:410. A liña discorre pola súa estrema norte cara ao leste, deixando ao sur a parcela citada e ao norte as parcelas 501: 387, 390, 391 e 394, ata chegar á esquina nordeste da parcela 501: 410, que coincide co P2.
P2. (614.145- 4.643.484). A liña segue cara ao sur deixando a leira 510: 410 ao oeste, e ao leste as parcelas 510:395, 400, 401, 403, 402, 405, 406, 407 e 409, ata chegar á pista da concentración parcelaria no punto P3.
P3. (613.934-4.643.125). Continúa pola pista en dirección noroeste ata chegar ao punto P4, situado na intersección entre esta pista e o vértice oeste da parcela 501:428.
P4. (613.776-4.643.277). A delimitación prosegue cara ao norte, pola estrema que separa as parcelas 427 e 428, e xira pola estrema desta última cara ao sueste, ata chegar á estrema da leira 501:410, onde se atopa o P5.
P5. (613.832-4.643.352). Continúa en dirección norte seguindo a estrema da parcela 501:410 (que queda ao leste) e deixando ao oeste as leiras 501:419, 418, 417, 415, 414, 413, 412 e 411 (que coincide coa estrema oeste da parcela 501:410 e cunha canle de rega), ata o inicio da delimitación, no P1 do trazado.
III. Delimitación do contorno de protección do monumento.
Comprende unha área concéntrica exterior á anterior, configurada para asegurar a conservación de posibles restos non visibles en superficie e evitar impactos visuais que distorsionen a interpretación do xacigo.
Comezando polo noroeste, a delimitación parte da intersección entre as estradas de Cualedro á Xironda e Portugal e, seguindo o sentido das agullas do reloxo, no punto 1 (P1).
P1. (613.980-4.643.662). Inicia a estrada de Saceda ao concello de Monterrei en dirección oeste, ata a intersección coa antiga estrada de Cualedro á Xironda, no punto P2.
P2. (614.253-4.643.572). Desde o cruzamento continúase por esta estrada cara ao sur ata chegar ao cruzamento cunha pista da concentración parcelaria que sae cara ao oeste, no punto P3.
P3. (613.808-4.642.673). Segue pola pista da concentración parcelaria en dirección oeste e despois de xirar ao norte, chega a unha intersección con outra pista da concentración parcelaria, onde se atopa o P4.
P4. (613.600-4.643.098). Prosegue pola mesma pista, que vai en dirección oeste, ata chegar á estrada Cualedro - Portugal, onde se atopa o P5.
P5. (613.514-4.643.162). Continúa en dirección norte pola estrada de Cualedro-Portugal ata o inicio do trazado no P1.
Ver referencia pdf "06600D007P056.PDF"