DECRETO 359/2009, do 9 de xullo, polo que se declara ben de interese cultural, coa categoría de monumento, o cuartel de San Fernando, na cidade de Lugo.
CONSELLERÍA DE CULTURA E TURISMO — III. OUTRAS DISPOSICIÓNS — 23/07/2009

A historia do cuartel de San Fernando iníciase no mes de xaneiro de 1779 no Palacio do Pardo, sendo rei Carlos III e ministro da Guerra o Conde de Ricla. Ambos os dous, en colaboración co arquitecto maior das obras reais, Francisco Sabatini, deciden erixir na cidade de Lugo un cuartel destinado a atender os inválidos do exército.
O lugar elixido foron uns terreos próximos ao hospital de San Bartolomeu, que estaba situado no lugar que hoxe ocupa o colexio da Milagrosa, na praza de Ferrol. Varias deberon ser as razóns que propiciaron a elección do soar e, entre elas, tivo que influír desde logo a proximidade do hospital de San Bartolomeu, porque a Coroa desexaba que fose a Orde de San Xoán de Deus, que rexentaba naquel tempo esta institución asistencial, quen se encargase tamén de xestionar e dirixir o novo cuartel. Ademais, debeu valorarse o feito de que os terreos elixidos estivesen intra muros e, ao mesmo tempo, nas proximidades do Camiño da Coruña, unha das principais arterias de acceso á cidade. Cómpre lembrar que uns anos antes tivera lugar a apertura dunha nova porta na muralla, a do Príncipe ou de San Fernando, a cal favorecería o acceso dos enfermos procedentes dos barrios situados ao norte da cidade e permitiría a chegada das tropas que nun futuro puidesen aloxarse no acuartelamento. Un terceiro
argumento en favor do establecemento nesta zona era a existencia dun abastecemento de auga abundante e continuo, que aseguraba un caudal permanente moi necesario para un edificio sanitario destas características.
Pola documentación que se conserva, o proxecto inicial elaborado polo enxeñeiro militar Bartolomé Amphoux prevía a construción dun cuartel que permitiría albergar seis compañías de inválidos e un batallón de infantaría (un total aproximado de 1.240 homes), que compartirían o mesmo edificio pero que nunca coincidirían, xa que se pretendía delimitar dúas zonas independentes no inmoble, coas súas entradas e escaleiras propias. Unha vez elaboradas as trazas, Francisco Sabatini introduciu os cambios pertinentes para que o custo da construción non excedese o orzamento dispoñible.
No proxecto orixinal, o edificio organizaríase en torno a dous patios, cada un coa súa correspondente fonte, o primeiro orientado ao norte, destinado ás compañías de inválidos, e o segundo orientado ao sur, destinado ao batallón de infantaría. Ambos estarían separados mediante un pavillón, en que se aloxarían os soldados de infantaría.
Na actualidade os dous patios porticados están unidos, polo que o cuartel presenta unha planta rectangular moi pouco frecuente en edificios destas características, aínda que coa eliminación do pavillón de infantería desapareceu o corpo de edificio común que compartían ambos os dous claustros e alterou o aspecto de cada un deles.
O inmoble organizouse en dúas plantas, nas cales se repetía a mesma distribución. Na inferior localizábanse todos os servizos necesarios para o bo funcionamento do acuartelamento, tales como as cociñas, as despensas, o vestíbulo de acceso, os cárceres, a botica e os cuartos dos enfermos, ademais das enfermarías. Na planta superior repetíase a distribución, coa excepción de que sobre o vestíbulo de acceso e os cárceres se habilitou un quinto pavillón para albergar os soldados transeúntes da arma de infantaría.
Segundo o proxecto de Amphoux, tanto as enfermarías como os cuartos para aloxar os soldados se cubrirían con bóvedas en que se empregaría pedra da zona, pero esta proposta supoñía un encarecemento importante da obra, polo que Francisco Sabatini propuxo cubrir os pavillóns cunha cuberta de madeira; dadas as proporcións que presentaban, fíxose necesario dividir lonxitudinalmente cada unha das estancias cunha arcada integrada por cinco arcos de medio punto que servían de apoio ao teitume de madeira.
Polo demais, o proxecto foi dunha sinxeleza extraordinaria, evitando todo ornato que puidese resultar superfluo, pero buscando a funcionalidade do edificio e adaptando cada espazo ao uso que ía desempeñar. A cociña (antigo bar de oficiais) aínda conserva a súa estrutura orixinal cos seus abovedamentos primitivos; sucede o mesmo coas escaleiras, cuxos zócolos son de granito como medida profiláctica para evitar contaxios, e coas seis enfermarías e os nove cartos para as tropas, que constitúen as dependencias máis orixinais de todas e que se conservan sen modificacións significativas. En todos os casos, mantivéronse os tabiques que delimitan os ditos espazos, as portas de acceso orixinais e as arcadas de arcos de medio punto de cantaría perfectamente escuadrada que dividían cada unha das enfermarías. Tamén se conserva en inmellorables condicións o anllar que ocupa o faiado do edificio e que mantén sen aparentes cambios a armazón, cunha estrutura de pontón e ponte dunha singularidade
excepcional.
Por todo isto, logo de 225 anos, o cuartel de inválidos de San Fernando conserva a estrutura e organización espacial proxectada orixinalmente, constituíndo un exemplo de extraordinaria importancia dentro do capítulo da arquitectura neoclásica, coa particularidade de ser o único acuartelamento que se erixiu na cidade de Lugo na época ilustrada.
É por iso que a Dirección Xeral de Patrimonio Cultural, vistos os informes dos seus servizos técnicos, mediante Resolución do 23 de marzo de 2009 (DOG número 73, do 17 de abril), resolveu incoar o procedemento para a declaración como ben de interese cultural, coa categoría de monumento no seu favor, no exercicio das competencias atribuídas polo Decreto 36/2006, do 23 de febreiro, polo que se desenvolve a estrutura orgánica da Consellería de Cultura e Deporte, e, en virtude do disposto polo título I da Lei 8/1995, do 30 de outubro, do patrimonio cultural de Galicia, así como polo Decreto 430/1991, do 30 de decembro, polo que se regula a tramitación para a declaración de bens de interese cultural de Galicia e se crea o Rexistro de Bens de Interese Cultural de Galicia.
Logo da instrución do correspondente expediente administrativo, cómpre proceder á súa resolución definitiva, conforme o disposto no artigo 12 da Lei 8/1995, do 30 de outubro, do patrimonio cultural de Galicia.
En consecuencia, por proposta do conselleiro de Cultura e Turismo, e logo da deliberación do Consello da Xunta de Galicia na súa reunión do día nove de xullo de dous mil nove,
DISPOÑO:
Primeiro.-Declarar ben de interese cultural, coa categoría de monumento, o cuartel de San Fernando da cidade de Lugo.
Segundo.-Delimitar a zona afectada pola declaración segundo a descrición literal e o plano que constan nos anexos este decreto.
Disposición derradeira
Este decreto entrará en vigor o día seguinte ao da súa publicación no Diario Oficial de Galicia.
Santiago de Compostela, nove de xullo de dous mil nove.
Alberto Núñez Feijóo
Presidente
Roberto Varela Fariña
Conselleiro de Cultura e Turismo
ANEXO I
Extracto do expediente polo cal se declara ben de interese cultural o cuartel de San Fernando, na cidade de Lugo
I. Datos sobre o ben obxecto da declaración.
1. Denominación: cuartel de San Fernando.
2. Localización:
a) Comunidade Autónoma: Galicia.
b) Provincia: Lugo.
c) Concello: Lugo.
d) Lugar: rúa de San Fernando. Parroquia de San Froilán.
II. Datos administrativos.
1. Expediente nº: SIP.01059.
2. Incoación.
a) Data de incoación: 23 de marzo de 2009.
b) Data de publicación:
DOG do 17 de abril de 2009.
BOE do 20 de abril de 2009.
c) Data de comunicación ao Rexistro Xeral de Bens de Interese Cultural: 2 de abril de 2009
3. Instrución.
a) Institucións que emitiron informe favorable:
-Consello da Cultura Galega.
-Real Academia Galega de Belas Artes de Nosa Señora do Rosario.
-Universidade de Santiago de Compostela.
b) Período de información pública: un mes.
III. Xustificación do contorno de protección.
O contorno de protección do monumento responde ao preceptuado polos artigos 11.1º b) e 44 da Lei do patrimonio cultural de Galicia, os cales establecen, respecto dos expedientes de declaración de ben de interese cultural dun ben inmoble, que deberán figurar perfectamente definidas as súas relacións coa área territorial a que pertence, así como a protección dos accidentes xeográficos e dos elementos naturais que conformen o seu contorno, en atención á súa adecuada protección, contemplación e estudo, e que o contorno dos monumentos está constituído polos inmobles e espazos estremeiros inmediatos e, en casos excepcionais, polos non estremeiros ou afastados, sempre que unha alteración deles poida afectar os valores propios do ben de que se trate, a súa contemplación, apreciación ou estudo. O volume, a tipoloxía, a morfoloxía e o cromatismo das intervencións no contorno dos monumentos non poden alterar o carácter arquitectónico e paisaxístico da zona, nin perturbar a contemplación do ben.
IV. Descrición do contorno de protección.
Comeza a delimitación no punto A, no encontro das fachadas do nº 13 (codificación PEPRI) co nº 14 (sen incluír este) do quinteiro 1.301 da rúa San Froilán, e continúa pola medianeira e a súa prolongación ata o encontro coa cara interior da muralla no punto B, onde xira para seguir a cara interior das murallas ata o punto C, xirando para tomar unha liña que vai polas fachadas sur dos números 6, 5, 4, 3 e 2 do quinteiro 1.305 ata o punto D. Atravesa a rúa de San Marcos, ata o encontro das fachadas do nº 2 co nº 3 do quinteiro 1.402, segue polo linde norte da parcela da edificación nº 3 ata atopar os lindes sur das parcelas das edificacións número 35, 34 e 33, seguindo polo linde sur da parcela da edificación nº 30 ata a fachada coa rúa Quiroga Ballesteros no punto E, onde atravesa ata o encontro de fachadas do nº 1 (incluíndo este) co nº 2 do quinteiro 1.401, rodeando o nº 1 ata o punto F, onde atravesa a rúa de Bolaño Rivadeneira ata o encontro de fachadas dos números 4 e 5 do
quinteiro 1.308, e segue polo linde de parcelas dos números 4 e 5 ata o encontro de fachadas dos números 1 e 24 na rúa Manuel Amor Meilán, que atravesa ata o punto G e segue pola liña de traseiras desde o nº 5 ata o encontro de fachadas dos números 3 e 31 do quinteiro 1.309 na rúa San Froilán, na cal atravesa ata atopar o punto de inicio (punto A) onde se pecha a delimitación.
Ver referencia pdf "14300D012P032.PDF"