DECRETO 78/2009, do 2 de abril, polo que se declara ben de interese cultural, coa categoría de monumento, o mosteiro de Santa Cristina de Ribas de Sil, no concello de Parada de Sil (Ourense).
CONSELLERÍA DE CULTURA E DEPORTE — III. OUTRAS DISPOSICIÓNS — 17/04/2009

O mosteiro beneditino de Santa Cristina de Ribas de Sil, enclavado nun espectacular e grandioso lugar á beira do río Sil, no souto de Merilán, por debaixo do monte Varona, constitúe un dos grandes fitos monumentais e espirituais da Ribeira Sacra, de máximo interese desde o punto de vista histórico-artístico, arquitectónico e ambiental.
As orixes da comunidade monástica de Santa Cristina son imprecisas. Como noutros centros monásticos fundados ao abeiro das encaixadas ribeiras do curso final do río Sil, salpicadas de restos de antigos asentamentos relixiosos de carácter ascético, posiblemente foi considerado inicialmente como un centro eremítico, transformándose posteriormente nun cenobio. Aínda que non sobreviva ningún vestixio arquitectónico ou epigráfico do edificio orixinal, quedan testemuños certos da presenza do mosteiro en época prerrománica, e as primeiras mencións documentais datan de finais do século X.
O coto xurisdicional do mosteiro de Santa Cristina chegaba ata o cume de Cabeza de Meda, con dominio sobre un amplo tramo do río Sil. As características propias do espazo xeográfico do dominio condicionaron as bases económicas e os fundamentos da vida material do mosteiro; a altitude e o escarpado de moitos dos seus terreos, non aptos para un óptimo desenvolvemento da agricultura, serían compensados coa explotación de espazos incultos dedicados a produtos distintos, como a vide ou os castiñeiros (que aínda hoxe configuran a incomparable paisaxe do contorno monástico) así como co aproveitamento dos ricos recursos fluviais. A mención na documentación medieval da existencia de numerosas granxas e centros de recolección das colleitas, onde se recibían todas as rendas e décimos, evidencian a bonanza económica do mosteiro, que se inicia no século XII coas cartas de aforamento de cesión de terras e propiedades ao campesiñado a cambio do pagamento de rendas, ao tempo que o mosteiro recibe a
concesión de importantes privilexios reais e a protección papal.
Co transcurso do tempo, e despois de séculos de decadencia, en 1508 o mosteiro de Santa Cristina pasa a depender en calidade de priorado do mosteiro de Santo Estevo de Ribas de Sil, circunstancia que será determinante do seu declive, definitivo no século XIX coa Desamortización e o seu paso a mans de particulares que o destinan a granxa de labor.
A fábrica monástica de Santa Cristina de Ribas de Sil está formada polo templo románico e unha serie de dependencias distribuídas en dous corredores cubertos, ao redor do patio claustral. A igrexa do mosteiro, expoñente da evolución das tendencias e cambios estilísticos que se dan cita nos últimos anos do século XII e principios do século XIII, constitúe un magnífico expoñente do esplendor arquitectónico do románico galego e da importancia da labor escultórico dos mestres medievais que traballaron na súa fábrica. Presenta unha nave única, con cruceiro destacado e tres ábsidas semicirculares na cabeceira. O primitivo corpo románico da nave (probablemente destruído) foi substituído por unha nave máis estreita no primeiro terzo do século XIII, o que xustifica o cambio de estilo cara ao gótico.
A torre do campanario da igrexa conforma un elemento arquitectónico de singular interese, e resulta absolutamente excepcional nas construcións do proto-gótico galego pola súa situación integrada na ala norte do claustro.
Polo que respecta á imaxinaría conservada, destaca unha talla manierista do apóstolo San Pedro, de fins do século XVI, así como os retablos barrocos que amosan o enriquecemento do templo no século XVIII, e cuxa retirada en 1990, durante as obras de restauración da igrexa, permitiu a contemplación das pinturas murais preexistentes, datadas a mediados do século XVI.
En canto ás dependencias do antigo mosteiro de Santa Cristina de Ribas de Sil, estas conforman coa igrexa a típica disposición beneditina en ángulo recto, conservándose a primitiva portada románica que hoxe serve de entrada ao claustro.
Os espazos medievais do mosteiro, constituídos por un claustro que comunicaba as distintas estancias comúns, desapareceron en época moderna, como parte da reforma do edificio emprendida no século XVI, tras a súa incorporación a Santo Estevo, e foron substituídos por dous funcionais corredores cubertos dispostos en ángulos sen pechar. Na dependencia anexa á igrexa, habilitada para sancristía, consérvanse pinturas murais do século XVIII, coa representación do escudo de Santo Estevo, que se suman ás do interior da igrexa, de notorio sabor popular.
Á vista do exposto, é indubidable que o mosteiro de Santa Cristina de Ribas de Sil, aínda que sexa menos coñecido que outros ilustres cenobios, preserva unha importancia monumental que determina a necesidade de outorgarlle a categoría de ben de interese cultural por tratarse dun dos inmobles máis sobranceiros do patrimonio cultural de Galicia.
Por iso a Dirección Xeral de Patrimonio Cultural, mediante Resolución do 1 de outubro de 2008 (DOG nº 213, do 3 de novembro), no exercicio das competencias atribuídas polo Decreto 36/2006, do 23 de febreiro, polo que se desenvolve a estrutura orgánica da Consellería de Cultura e Deporte, e en virtude do disposto polo título I da Lei 8/1995, do 30 de outubro, do patrimonio cultural de Galicia, así como polo Decreto 430/1991, do 30 de decembro, polo que se regula a tramitación para a declaración de bens de interese cultural de Galicia e se crea o Rexistro de Bens de Interese Cultural de Galicia, vistos os informes dos seus servizos técnicos, resolveu incoar o procedemento para a declaración como ben de interese cultural, coa categoría de monumento, do mosteiro de Santa Cristina de Ribas de Sil.
Logo da instrución do correspondente expediente administrativo, cómpre proceder á súa resolución definitiva, conforme o disposto no artigo 12 da Lei 8/1995, do 30 de outubro, do patrimonio cultural de Galicia.
En consecuencia, por proposta da conselleira de Cultura e Deporte, e logo da deliberación do Consello da Xunta de Galicia na súa reunión do día dous de abril de dous mil nove,
DISPOÑO:
Primeiro.-Declarar ben de interese cultural, coa categoría de monumento, o mosteiro de Santa Cristina de Ribas de Sil, no concello de Parada de Sil (Ourense).
Segundo.-Delimitar a zona afectada pola declaración segundo a descrición literal e o plano que constan nos anexos a este decreto.
Disposición derradeira
Este decreto entrará en vigor o día seguinte ao da súa publicación no Diario Oficial de Galicia.
Santiago de Compostela, dous de abril de dous mil nove.
Emilio Pérez Touriño
Presidente
Ánxela Bugallo Rodríguez
Conselleira de Cultura e Deporte
ANEXO I
Extracto do expediente polo que se declara ben de interese cultural o mosteiro de Santa Cristina de Ribas de Sil,
no concello de Parada de Sil (Ourense)
I. Datos sobre o ben obxecto da declaración.
1. Denominación: mosteiro de Santa Cristina de Ribas de Sil.
2. Localización.
a) Comunidade Autónoma: Galicia.
b) Provincia: Ourense.
c) Concello: Parada de Sil.
d) Lugar: lugar de Castro. Caxide.
II. Datos administrativos.
1. Expediente: SIP.01041.
2. Incoación.
a) Data de incoación: 1 de outubro de 2008.
b) Data de publicación:
DOG do 3 de novembro de 2008.
BOE do 29 de outubro de 2008.
c) Data de comunicación ao rexistro xeral de Bens de Interese Cultural: 10 de outubro de 2008.
3. Instrución.
a) Institucións que emitiron informe favorable:
-Consello da Cultura Galega.
-Real Academia Galega de Belas Artes de Nosa Señora do Rosario.
-Universidade de Vigo.
b) Data de apertura do período de información pública: 4 de novembro de 2008.
c) Foron debidamente respondidas en tempo e forma as alegacións formuladas polos interesados que teñen tal condición de conformidade co disposto no artigo 31 da Lei 30/1992, do 26 de novembro, de réxime xurídico das administracións públicas e do procedemento administrativo común.
III. Descrición.
III.I. Descrición do inmoble.
A igrexa. A fábrica da igrexa románica inicia o conxunto monumental de Santa Cristina. Na súa construción, a finais do século XII, concéntranse os maiores esforzos das obras emprendidas, co fin de dotar o edificio monástico dunha igrexa que, pola adopción da planta de cruz latina en vez da basilical, determina, xa desde o seu comezo, as pequenas dimensións do templo. Nela danse cita, dentro dun programa románico de estilo plenamente formado, pola continuación das obras no século XIII, elementos góticos que se manifestan na adopción de arcos apuntados para a cubrición da nave e nos arcos da base da torre, sendo esta un dos elementos máis peculiares do monumento e único exemplar do seu estilo protogótico galego.
O mosteiro. O edificio do mosteiro de Santa Cristina, acaroado á igrexa abacial, presenta o vello asentamento, seguindo o coñecido plan beneditino de agrupar as dependencias monásticas ao redor do claustro, plan que, ao ser adoptado polo Císter, conformaría a tradicional disposición monástica galega, coa singularidade da adaptación á topografía do territorio onde se sitúa.
Actualmente, as diversas dependencias agrúpanse baixo un sinxelo plano rectangular estendido ao norte do templo. A planta conserva dúas das súas alas, nas cales se abren as galerías do claustro, correspondendo á oriental as dependencias monásticas e o inicio dunha terceira ala, quedando o conxunto sen pechar arquitectonicamente.
Na segunda metade do século XVIII prodúcense novas intervencións na súa fábrica, e esta vez con ampla acción transformadora. Este fenómeno de grandes obras nos priorados é común a moitas das casas dependentes das grandes abadías da Congregación de San Bieito, refacéndose a maior parte delas. É entón cando se acomete a gran remodelación que hoxe observamos en Santa Cristina, que significou a perda das dependencias e o claustro primitivo. Cun frío estilo neoclásico, espido de toda ornamentación pero atendendo a fins prácticos de comodidade, amplitude e hixiene, reedifícase a vella casa monástica.
As intervencións concéntranse de novo na ala oriental, respectándose a planta baixa pero modificando a superior con espazosas celas provistas de boa iluminación. A cela do prior proverase dunha balconada soleada, e a cociña con lareira e o refectorio sitúanse nesta mesma zona.
O século XIX marcará a fin da vida monástica; pasa a metade do edificio a mans particulares e con intervencións de dubidoso gusto que fan perder o espírito do conxunto monástico.
III.II. Xustificación do contorno de protección.
Os artigos 11.1º b) e 44 da Lei do patrimonio cultural de Galicia establecen, respecto dos expedientes de declaración de ben de interese cultural dun ben inmoble, que deberán figurar perfectamente definidas as súas relacións coa área territorial a que pertence, así como a protección dos accidentes xeográficos e dos elementos naturais que conformen o seu contorno, en atención á súa adecuada protección, contemplación e estudo, e que o contorno dos monumentos está constituído polos inmobles e espazos lindeiros inmediatos e, en casos excepcionais, polos non lindeiros ou arredados, sempre que unha alteración deles poida afectar os valores propios do ben de que se trate, a súa contemplación, apreciación ou estudo. O volume, a tipoloxía, a morfoloxía e o cromatismo das intervencións no contorno dos monumentos non poden alterar o carácter arquitectónico e paisaxístico da zona, nin perturbar a contemplación do ben.
No que respecta á protección dos accidentes xeográficos e elementos naturais, debe facerse referencia á consideración desta área territorial como espazo protexido pola Consellería de Medio Ambiente e Desenvolvemento Sostible. O canón do Sil pertence á Rede Natura 2000 como lugar de importancia comunitaria (LIC) e inclúese na Rede Galega de Espazos Protexidos como zona de especial protección dos valores naturais (ZEPVN).
Mediante a Orde do 7 de xuño de 2001 foron declaradas provisionalmente as zonas propostas para a súa inclusión na Rede Europea Natura 2000, como espazos naturais en réxime de protección xeral. Tras a entrada en vigor desta norma, o canón do Sil, incluído o municipio de Parada de Sil cos límites propostos no seu anexo gráfico, pasa a formar parte da proposta galega de lugares de importancia comunitaria.
Mediante o Decreto 72/2004, do 2 de abril, decláranse determinados espazos como zonas de especial protección dos valores naturais. A proposta galega á Rede Europea Natura 2000 prevé unha serie de lugares para os cales é necesario aplicar o marco legal previsto na Lei 9/2001, do 21 de agosto, de conservación da natureza. Esta lei regula, no seu artigo 16, a Zona de Especial Protección dos Valores Naturais, definíndoa como aqueles espazos, carentes de protección específica, cuxa conservación sexa necesario asegurar en atención aos seus valores ou intereses naturais, culturais, científicos, educativos ou paisaxísticos. No artigo 1 do citado decreto proponse a declaración como zonas de especial protección dos valores naturais dos espazos identificados nos seus anexos. No anexo I relaciónanse as zonas propostas como lugares de importancia comunitaria para formar parte da Rede Natura 2000 (Lic Es 1120014 Canón do Sil, concellos de Nogueira de Ramuín, Pantón, Parada de Sil e Sober).
Á vista do exposto, ao ser o mosteiro de Santa Cristina de Ribas de Sil un dos monumentos máis sobranceiros da Ribeira Sacra, enclavado nun espectacular e grandioso lugar á beira do río Sil, o cal ten a consideración de paisaxe protexida polos seus valores singulares, estéticos e culturais e pola relación harmoniosa entre o home e o medio natural, considerouse que a delimitación do seu contorno de protección non se debía cinguir ao espazo inmediato ao mosteiro como patrimonio cultural construído, dada a importancia da vinculación do ben cos valores naturais da súa contorna.
A localización do mosteiro proporciona unha ampla panorámica visual do contorno e, consecuentemente, o ben tamén pode ser contemplado desde unha zona extensa dos arredores. O espazo natural e humanizado convértese nun territorio definido, transformado ou modificado pola pegada do home, onde as paisaxes producidas, derivadas desa transformación, constitúen un patrimonio natural e construído que debemos preservar.
Atendendo ao espazo contemplado desde o ben, a delimitación do contorno de protección inclúe a ladeira oposta ao monumento dado que é a visión desde estaoutra beira a que permite entender a relación do mosteiro co territorio, cuxos valores paisaxísticos son igualmente merecedores da súa contemplación e, consecuentemente, de seren preservados. Buscouse deste xeito a elaboración dun contorno homoxéneo que garantise a preservación deste espazo e a súa contemplación tanto desde o propio ben como desde os puntos de vista próximos máis frecuentes. Con esta premisa fíxose necesario incluír dentro do contorno protexido aqueles lugares directamente visualizados desde o propio ben, arredados ou próximos a este, que posuirán valemento patrimonial calquera que fose a súa natureza.
Finalmente, á hora de demarcar en detalle a ampliación do contorno de protección tívose especial coidado de non gravar con cargas innecesarias os propietarios afectados, de xeito que non se producise menoscabo inxustificado na súa propiedade. Así, onde foi posible, a protección tratou de axustarse aos límites establecidos pola Consellería de Medio Ambiente e Desenvolvemento Sostible, con apoio na cartografía dos espazos naturais declarados zonas de especial protección dos valores naturais (LIC e ZEPVN).
III.III. Descrición do contorno de protección.
O contorno de protección proposto queda literalmente xeorreferenciado mediante a cita das parcelas catastrais, regatos e estradas polas cales discorre a demarcación detallada graficamente na planimetría adxunta. Onde non se establece esta delimitación expresa, o límite do contorno de protección coincide co límite do espazo natural do canón do Sil definido pola Resolución do 30 de abril de 2004, da Dirección Xeral de Conservación da Natureza, pola que se dispón a publicación no Diario Oficial de Galicia da cartografía onde se recollen os límites dos espazos naturais declarados zonas de especial protección dos valores naturais polo Decreto 72/2004, do 2 de abril, publicado no DOG nº 95, do 19 de maio. Este límite denominarase ZEPVN (zonas de especial protección dos valores naturais).
As parcelas identifícanse mediante dous grupos numéricos separados por unha barra que indican o polígono e a parcela catastrais (polígono/parcela).
A delimitación parte do punto A situado sobre o río Sil, onde desemboca o regato denominado de Portela, que coincide no linde entre as parcelas 1/415 e 6/917. Segue o curso do regato cara ao sur ata o punto B, onde se encontra o regato de Portela coa liña ZEPVN. Segue pola ZEPVN cara ao oeste ata o punto C, situado sobre a estrada de Castro a Parada, na esquina norte do linde entre as parcelas 3/343 e 3/344. A liña de delimitación continúa cara ao suroeste pola estrada de Castro a Parada coincidindo coas lindes sueste e leste das parcelas 3/465, 3/466, 3/468, 3/469, 3/470, 3/471, 3/474, 3/475, 3/476, 3/481, 3/482, 3/483, 3/484, 3/485, 3/486. Na esquina SW da parcela 3/486 deixa a estrada de Castro a Parada e segue cara ao sur polo lindeiro leste das parcelas 3/313, 2/150, 2/149, 2/151, 2/152. Na esquina SE da parcela 2/152 vira cara ao oeste e segue coincidindo cos lindeiros sur das parcelas 2/152, 2/153, 2/154, 2/155, 2/156 e 2/157. Desde a esquina SW desta parcela atravesa á
parcela 2/158 ata a esquina SE da parcela 2/166. A delimitación segue cara ao oeste polos lindeiros sur e oeste da parcela 2/166 ata a esquina SE da parcela 2/204. Bordea esta polo linde sur e polo oeste; segue polo linde oeste da parcela 2/203 e cruza o camiño desde o punto máis ao oeste desta parcela 2/203 ata a esquina NE da parcela 2/189. Desde aquí o límite segue, cara ao oeste, o linde da parcela 2/190 ata o punto D, situado na esquina SW da parcela 2/183 e sobre a liña ZEPVN. Desde o punto D o límite segue cara ao sur coincidindo coa ZEPVN ata o punto E, onde se corta a ZEPVN co Regato do Furado. Desde aquí o límite coincide co Regato do Furado ata a súa desembocadura, na cal se sitúa o punto F. Continúa bordeando a costa leste ata que, de forma tanxente a esta, cruza o río cunha liña recta ata o punto G, no concello de Sober, e se sitúa sobre a ZEPVN na esquina SW da parcela 47/1000. Continúa cara ao norte coincidindo coa ZEPVN ata o punto H, que se sitúa sobre a ZEPVN na
esquina N da parcela 46/840. A liña recta que une este punto H co punto A de partida pecha a delimitación do contorno.
Ver referencia pdf "07300D011P023.PDF"