DECRETO 61/2009, do 12 de marzo, polo que se declara ben de interese cultural, coa categoría de sitio histórico, a casa familiar de Alfonso Daniel Rodríguez Castelao na vila coruñesa de Rianxo.
CONSELLERÍA DE CULTURA E DEPORTE — III. OUTRAS DISPOSICIÓNS — 25/03/2009

Resulta innecesario argumentar sobre a significación da figura de Castelao no acontecer de Galicia na primeira metade do século XX e a súa influencia nos tempos seguintes e incluso no presente, dignificando canto conforma a identidade do pobo galego a través dunha obra que abrangue aspectos gráficos, artísticos, literarios, etnográficos e fondamente políticos. O que si importa subliñar é que en todo este acontecer a casa familiar de Rianxo significou o punto de ida e permanente retorno, o lugar que foi entendido popularmente como un santuario de galeguidade, e así se entendeu sempre nos ámbitos culturais e sociais de Galicia.
As liñas principais da biografía de Castelao son ben coñecidas. Sábese que morou de forma permanente na súa vila natal ata os nove anos de idade, logo un ou dous anos máis na súa adolescencia, e finalmente cinco anos nos inicios do exercicio da súa actividade profesional. Porén, iso non tolda o feito da profunda identificación sentimental de Castelao coa vila de Rianxo, da que deixou expresivas mostras na súa obra plástica e literaria. Por tanto, a íntima asociación do «xenial rianxeiro» coa súa vila natal ten un fundamento basicamente sentimental e simbólico, e non repousa no tempo de residencia efectiva na localidade. Así pois, nada empece en absoluto para que tal ligazón sexa unanimemente recoñecida, sen mingua do carácter galego emblemático da súa obra e figura.
É certo que o inmoble non é o lugar de nacemento de Castelao nin o da súa morte, e que hai outros lugares nos cales viviu tanto tempo ou máis que neste, pero é igualmente verdade que ningún dos outros domicilios que se conservan reúne as condicións deste, que permaneceu baixo propiedade e uso da familia de maneira ininterrompida durante case un século, sen que apenas mudase por dentro desde os anos anteriores á Guerra Civil, polo que conserva fielmente a fasquía e o ambiente das casas vilegas de clase media do primeiro terzo do século XX, neste caso nun ámbito de vila mariñeira.
En toda a súa vida adulta ata o ano 1936, Castelao realiza frecuentes visitas e estadías en Rianxo por razóns familiares e tamén políticas, durante as cales se aloxa na casa familiar, onde dispuña de cuarto propio para el e a súa familia. É especialmente lembrada a súa presenza no ano 1918, co gallo da terrible epidemia de gripe, durante a que volveu exercer a medicina en Rianxo. En conclusión, é indubidable que o domicilio familiar constituíu a súa referencia fixa na súa vila natal e que, consecuentemente, existía unha estreita identificación, privada e pública, de Castelao con aquel.
O interese cultural da casa radica na súa condición simbólica de única vivenda que habitou Castelao (en Rianxo e fóra de Rianxo) propiedade da súa familia, e que hoxe pode contemplarse nun estado próximo ao orixinario; nun contorno urbano intensamente asociado á súa biografía e á súa obra e que ofrecía, polo menos ata que faleceu a súa irmá Teresa, un hábitat interior en condicións excepcionais de conservación e que, polo tanto, presenta a posibilidade real de revivir o ambiente vital máis íntimo de Castelao.
Non é sorprendente, xa que logo, que cando menos nos últimos trinta ou corenta anos, historiadores, estudosos e seguidores de Castelao, convertesen de xeito espontáneo esta casa no lugar de memoria da súa figura. Desde a definición dada por este termo na historiografía, un lugar de memoria non é necesariamente un espazo físico onde nacese ou vivise de xeito permanente un personaxe, senón que a súa vinculación vén dada por feitos singulares, pola asociación no recordo dos contemporáneos e dos que viviron posteriormente, e polo culto e práctica social que directamente poñen de manifesto unha ligazón entre un lugar e un feito, persoa ou colectivo no pasado. É a sociedade, en definitiva, quen constrúe e lexitima un lugar de memoria.
Así, varios centros galegos de América, cos cales Castelao mantivo estreita relación, vincúlano indubidablemente coa casa do nº 42 da Rúa de Abaixo, e así o testemuñan as placas conmemorativas existentes na súa fachada principal e colocadas en diferentes momentos. Prescindindo dos monumentos e lugares oficiais, a maior pegada «vital», a que se utiliza para as ilustracións en libros e exposicións referidos a Castelao, segue a ser esa casa, a única que pode evocar fisicamente o ambiente e mais o espírito en que viviu Castelao e o seu contorno próximo.
En consecuencia, unha vez incoado o procedemento para a declaración de ben de interese cultural coa categoría de monumento en favor da casa familiar de Alfonso Daniel Rodríguez Castelao na vila de Rianxo (A Coruña) mediante resolución da Dirección Xeral de Patrimonio Cultural do 24 de xullo de 2007, e logo da instrución do correspondente expediente administrativo, cómpre proceder á súa resolución definitiva, conforme o disposto no artigo 12 da Lei 8/1995, do 30 de outubro, do patrimonio cultural de Galicia.
Como parte dos trámites de instrución do expediente administrativo exixidos pola Lei 8/1995, do 30 de outubro, do patrimonio cultural de Galicia, foron solicitados os informes preceptivos a tres dos órganos consultivos da Consellería de Cultura e Deporte: a Real Academia Galega de Belas Artes de Nosa Señora do Rosario, o Consello da Cultura Galega e a Universidade de Santiago de Compostela.
Á vista destes informes constatouse que tanto a Real Academia Galega de Belas Artes de Nosa Señora do Rosario como a Universidade de Santiago de Compostela consideran que, dado que o valor do edificio non devén da súa natureza monumental ou arquitectónica senón de ser a casa na cal medrou e se conformou a personalidade de Castelao, de entre as figuras de declaración de ben de interese cultural aplicables aos bens inmobles definidas polo artigo 8.4º da citada Lei do patrimonio cultural de Galicia, é a de sitio histórico a que se adecua con máis exactitude aos valores culturais que se transmiten.
Deste modo, tomando en conta os expresados informes, que teñen carácter preceptivo e vinculante segundo dispón o artigo 9.3º da citada Lei 8/1995, do 30 de outubro, faise preciso reconsiderar a categoría de declaración como ben de interese cultural inicialmente prevista -a de monumento-, e proceder a declarar a casa familiar de Alfonso Daniel Rodríguez Castelao na vila de Rianxo como ben de interese cultural coa categoría de sitio histórico, polo seu indiscutible valor simbólico, e por constituír o espazo no cal se formou como artista, intelectual e político a figura máis relevante da Galicia do século XX.
Finalmente, á vista do exposto e considerando o establecido polo artigo 12 da Lei 8/1995, do 30 de outubro, do patrimonio cultural de Galicia, por proposta da conselleira de Cultura e Deporte, e logo da deliberación do Consello de la Xunta de Galicia na súa reunión do día doce de marzo de dous mil nove,
DISPOÑO:
Primeiro.-Declarar ben de interese cultural, coa categoría de sitio histórico, a casa familiar de Alfonso Daniel Rodríguez Castelao, situada no nº 42 da Rúa de Abaixo da vila de Rianxo, na provincia da Coruña.
Segundo.-Delimitar a zona afectada pola declaración segundo a descrición literal e o plano que constan nos anexos a este decreto.
Disposición derradeira
Este decreto entrará en vigor o día seguinte ao da súa publicación no Diario Oficial de Galicia.
Santiago de Compostela, doce de marzo de dous mil nove.
Emilio Pérez Touriño
Presidente
Ánxela Bugallo Rodríguez
Conselleira de Cultura e Deporte
ANEXO I
Extracto do expediente polo que se declara ben de interese cultural a casa familiar de Alfonso Daniel Rodríguez Castelao na vila de Rianxo, na provincia da Coruña.
I. Datos sobre o ben obxecto da declaración.
1. Denominación: casa familiar de Alfonso Daniel Rodríguez Castelao.
2. Localización:
a) Comunidade Autónoma: Galicia.
b) Provincia: A Coruña.
c) Concello: Rianxo.
d) Lugar: Rúa de Abaixo, nº 42.
II. Datos administrativos.
1. Expediente nº SIP.01001.
2. Incoación.
a) Data de incoación: 24 de xullo de 2007.
b) Data de publicación:
DOG do 9 de agosto de 2007.
BOE do 21 de agosto de 2007.
c) Data de comunicación ao Rexistro Xeral de Bens de Interese Cultural: 2 de agosto de 2007.
3. Instrución.
a) Institucións que emitiron informe favorable.
-Consello da Cultura Galega.
-Real Academia Galega de Belas Artes de Nosa Señora do Rosario.
-Universidade de Santiago de Compostela.
b) Data de apertura do período de información pública: 10 de agosto de 2007.
Duración: un mes.
c) Foron debidamente respondidas en tempo e forma as alegacións formuladas polos interesados que teñen tal condición de conformidade co disposto no artigo 31 da Lei 30/1992, do 26 de novembro, de réxime xurídico das administracións públicas e do procedemento administrativo común.
III. Descrición.
III.1. Descrición do inmoble.
Trátase dunha construción entre medianeiras de planta rectangular que presenta fachada proporcionada coas características da parcela, representativa do tipo edificatorio máis elemental do tecido urbano en que está situada. Conforma un inmoble de baixo e dúas plantas cuberto a tres augas, con marcos, zócolo e esquinais en cantaría e entrepanos en cachotaría revocada. A composición da súa fachada é simétrica, con tres vans por planta agás na planta baixa. Consta de balconadas con varandas de fundición na planta primeira e corpo voado pechado a modo de galería no segundo andar. As fiestras balconeiras están realizadas en carpintaría de madeira, agás no corpo voado, en que foron substituídas por aluminio.
A distribución interior, partindo das dimensións e proporcións da súa planta, resólvese situando o núcleo de escaleira na parte central pegado a un dos muros medianeiros. No primeiro andar desembarca nun distribuidor desde o que se accede a un cuarto de aseo, cociña e pequeno cuarto de estar cara á fachada posterior. Finalmente, o salón comedor e outro dormitorio están vinculados á fronte principal. A segunda planta ten un corredor central que conduce á galería, en torno ao cal se sitúan tres dormitorios, un deles con luz natural a través dun lucernario na cuberta. Na parte posterior disponse unha única estancia con dúas fiestras mirando ao porto; posiblemente a da fachada medianeira é a denominada «fiestra baldeira». Ao espazo do baixo cuberta, onde se atopa o faiado da vivenda, accédese por unha escaleira de madeira moi apurada.
O inmoble conserva un modelo ou tipo herdado do século XIX, cunha distribución que permanece practicamente inalterable ata case os nosos días; continuidade que se observa tamén no emprego de materiais e técnicas construtivas tradicionais. As súas fachadas responden a esquemas compositivos nos cales rexen os principios xeométricos e orixinais composicións. Destacan os finos traballos de carpintaría nas portas e fiestras, varandas de escaleiras, balcóns e galerías. Os seus deseños inclúen formas vexetais e xeométricas de trazado sinxelo. Estes elementos, así como a súa distribución, parecen inalterados salvo polos efectos do paso do tempo.
III.2. Xustificación do contorno de protección.
No ámbito territorial en que se enclava a vivenda familiar de Castelao na vila de Rianxo, situada no número 42 da Rúa de Abaixo, apréciase con claridade a falta de homoxeneidade e o descontrol urbanístico, tanto respecto do diferente estado de conservación dos inmobles tradicionais como das intervencións realizadas neles e as súas ampliacións e substitucións. Estas circunstancias determinan a dificultade de concretar a delimitación do contorno de protección do inmoble obxecto de declaración, nun ámbito inmediato moi alterado e no cal existen edificios de interese diseminados por toda a zona antiga de Rianxo, máis afastados e merecentes de análise e protección individualizada, e outros máis próximos, como a Igrexa de Santa Comba e o Pazo de Martelo, xa protexidos. Isto determina a concreción dun ámbito reducido ao contorno inmediato, coa casa de Rafael Dieste, pero do que se exclúen aqueles elementos xa protexidos, mentres que se incorpora a casa de Manuel Antonio, quedando así no
contorno de protección as casas destoutros dous insignes autores rianxeiros.
III.3. Descrición do contorno de protección.
O contorno de protección da casa de Castelao en Rianxo (A Coruña) queda definido pola liña que une os puntos A-B-C-D-E-F-G, estando o punto A situado na intersección do Canellón do Xudeu e a Rúa de Abaixo, na cal está situada a dita edificación.
A-B Desde a intersección dos eixes do Canellón do Xudeu coa Rúa de Abaixo ata a prolongación do muro medianeiro posterior da edificación en esquina que ocupa o número 47 desta rúa.
B-C Desde o vértice anterior defínese unha liña polo fondo das edificacións que dan fronte á Rúa de Abaixo (excluíndo os inmobles con fachada á Rúa do Medio dos dous cuarteiróns que abrangue) ata o eixe do Canellón da Pempena.
C-D Liña quebrada que discorre polo eixe do Canellón da Pempena, ata a intersección do eixe da Rúa de Abaixo, polo que discorre paralelo cara ao Canellón do Portiño.
D-E Segue polo eixe do Canellón do Portiño ata a perpendicular do eixe do canellón que discorre tras a antiga confraría de pescadores.
E-F Liña recta seguindo a aliñación das edificacións con fachada ao canellón anterior e ao Paseo da Ribeira, incluíndo os cuarteiróns onde están situadas as casas de Manuel Antonio, Castelao e Rafael Dieste. Continúa esta liña ata a intersección co eixe do Canellón Sur -Canellón da Ribeira ou de Rafael Dieste- a través do que se accede á praza de Rafael Dieste. Deste xeito queda incluído no perímetro o seguinte cuarteirón.
F-G Continúa cara ao leste polo eixe deste canellón coñecido como Canellón da Ribeira, ata chegar á esquina coa praza de Rafael Dieste.
G-A Desde este vértice continúa cara ao norte, paralela á fachada oeste do Pazo de Martelo, ata o seu punto de orixe e pechando a delimitación.
Ver referencia pdf "05800D007P040.PDF"
Igrexa parroquial Santa Comba