Can (moeda)

Can era a denominación coloquial da moeda española de 10 céntimos de peseta, de cobre, cuñada a nome do Goberno Provisional con data de 1870 e posteriormente a nome de Afonso XII entre 1877 e 1879.
Estas moedas foron moi populares, xa que estenderon a súa circulación ata os primeiros anos despois da Guerra civil (1936-1939) e foron desmonetizadas o 29 de outubro de 1941. Ao teren o mesmo valor, o termo “can” aplicóuselles tamén ás pezas de 10 céntimos de aluminio e de menor tamaño cuñadas nas décadas de 1940 e 1950, durante a ditadura de Francisco Franco. Orixe do nome e sinonimia
A denominación de “can” parece provir do león heráldico, rapante e sostendo un escudo, que se reproduce nos reversos das moedas do Goberno Provisional, que foi identificado pola poboación (seguramente con ánimo satírico) como un can. Do mesmo xeito, as moedas con valor de 5 céntimos, con idéntico deseño e inferior diámetro, recibiron a denominación popular de “cadela”. Estas denominacións correspóndense coas do castelán perra gorda e perra chica para estas mesmas moedas.
Simultaneamente xurdiron outros nomes que tamén chegaron a ser significativos na cultura popular, como o de patacón, pataco, can grande e mota ou mota grande, para a mesma moeda de 10 céntimos, e “pataca”, “mota” ou “mota pequena” para a de 5 céntimos. Descrición
As primeiras moedas de 10 céntimos coa denominación popular de “cans” estaban cuñadas en cobre (95 % de cobre, 4 % de estaño e 1 % de cinc) e tiñan un diámetro de 30 milímetros e un peso de 10 gramos. Nos seus anversos aparecía unha representación alegórica de Hispania sedente sobre os Pireneos e ollando á dereita, cunha póla de oliveira, xunto co peso da moeda e a data de cuñaxe. Os seus reversos exhibían o mencionado león, rodeado por lendas alusivas ao valor facial e, novamente, ao peso da moeda. As siglas OM correspóndense coa empresa francesa Oeschger, Mesdach & Cia. , á que o Goberno contratou a emisión urxente de moedas para abastecer o país da nova moeda de cobre, logo da convocatoria dun concurso mediante o decreto do 7 de marzo de 1870. Con datas de 1877, 1878 e 1879, Afonso XII fixo novas emisións de “cans” e “cadelas” con idénticos pesos e dimensións. Nos seus anversos aparecía o busto do rei rodeado pola lenda "ALFONSO XII POR LA GRACIA DE DIOS" e a data de emisión. Nos seus reversos, o escudo de España, o valor facial e a lenda "REY CONSTL. DE ESPAÑA". As derradeiras moedas de 10 céntimos de peseta foron cuñadas en aluminio, inicialmente entre 1940 e 1953, cun módulo de 23 milímetros, un peso de 2 gramos e amosando a figura dun xinete ibérico nos seus anversos, e finalmente en 1959 cun módulo inferior, de 17 milímetros, e un peso de 0, 75 gramos. Repercusión na cultura popular
O can como denominación desta moeda, así como as súas formas alternativas (mota, patacón, etc. ) deixaron na cultura popular diversas expresións que moitas décadas despois da súa desaparición aínda se utilizan na fala común, como “non ter un can”, “estar sen un patacón”, “non valer unha mota” ou “non dar un patacón por alguén”, que coexisten con outras tamén baseadas en moedas desaparecidas, como “estar sen branca”.
Do mesmo xeito, estas palabras quedaron fixadas en refráns como “o colmo dun can é non ter cadela” ou “quen nace para chica non chega a mota”.
Álvaro das Casas recolle a copla: Dame un bico, Mariquiña, / que che hei de dar un pataco. / Non quero bicos dos homes / que me cheiran a tabaco’'.
Eladio Rodríguez, no seu Diccionario enciclopédico gallego-castellano, recolle a locución “a can pequeno”, co significado de: lo que se vende a cinco céntimos de peseta, y también de lo que tiene escaso valor. Na mesma obra recóllese tamén o refrán: "¡Non teño nin cadela! : dío quen non ten un pataco".
Por outra banda, a obra dramática Die Dreigroschenoper, escrita en alemán por Bertolt Brecht, foi traducida ao galego cos nomes de "A ópera de a patacón" ou "A ópera dos tres reás", adaptando a palabra alemá groschen que aparece no título, relativa unha variedade de moedas centroeuropeas de escaso valor. E tamén Xosé Vázquez Pintor titulou Teatro do patacón. Os pés do vento unha das súas obras de teatro infantil.