Plan Palacios

O Plan Palacios, denominado formalmente como Plan de Extensión e Reforma Interior de Vigo, foi un proxecto urbanístico ideado polo arquitecto Antonio Palacios para a cidade de Vigo. Foi asinado o 1 de decembro de 1932 e aprobado no concello o 26 de xaneiro de 1934. Porén, xamais chegou a executarse, e finalmente foi desbotado en febreiro de 1937. O proxecto, influenciado polas tendencias de por aquel entón coma a Art déco monumental ou o brutalismo de Le Corbusier, proxectaba unha grande avenida desde o monte do Castro ata o mar, imaxinándoa coma a sede do futuro goberno galego. O Plan Palacios distribuía a cidade en varias zonas: unha zona industrial, unha zona portuaria, unha zona pesqueira e unha zona balnearia, así coma unha zona administrativa da que partía unha grande avenida que desembocaba na estación marítima, formando a Gran Vía Atlántica. O plan tamén consideraba a eliminación do casco vello, o tripo de zonas verdes, ou o desenvolvemento de Coia como barrio residencial de casas e edificios de poucas alturas. Segundo o arquitecto porriñés, o plan pretendía converter Vigo na "Barcelona do Atlántico". Foi o primeiro plan urbanístico galego que contemplou unha actuación supramunicipal. Contexto urbanístico
A localización da cidade ao pé do monte do Castro orixinou unha barreira urbana para o desenvolvemento da cidade. Así, a accidentada orografía e a morfoloxía irregular que abrangue máis dun terzo da cidade, con grandes pendentes e desniveis, foi desde hai séculos un reto á hora de vertebrar a cidade.
O crecemento urbano da cidade foi, por outra banda, rápido e caótico, pasando de ser apenas unha vila mariñeira no século XVII, a unha puxante cidade industrial nos séculos XIX e XX, que levou a Vigo a se converter incluso na capital da provincia entre 1821 e 1823, así como en 1840. Entre 1900 e 1910, a cidade duplicou a súa poboación, o seu porto comezaba a se desenvolver, e o ferrocarril xa chegara había case 40 anos, atraendo consigo a numerosos empresarios ligados á industria do mar, dos estaleiros e do sector servizos. O propio Antonio Palacios denominou a Vigo coma unha cidade imán, que atraía investidores e empresarios, así como unha grande emigración da contorna nun contexto de forte éxodo rural.
En 1907 foi aprobado un plano urbanístico ideado por Ramiro Pascual e que serviría como unha das bases do plan de Palacios. Así, creouse un ensanche que modificou o casco antigo e deu lugar a tres rúas que discorrían paralelas ao mar. Máis aló deste proxecto, o resto do crecemento da cidade continuou a ser anárquico, desorganizado e sen ningún tipo de planificación pública. O porto e a rede de tranvías fóronse desenvolvendo á marxe da planificación urbanística da cidade, e as ordenacións urbanísticas aprobadas en 1926, lonxe de restrinxir a proliferación de edificacións privadas, protexérona. A necesidade do plan
Nos anos 20 produciuse na cidade unha crise económica no contexto dunha crise global que afectaba ás importacións de carbón e outros materiais imprescindíbeis para a industria da cidade por aquel entón, así como unha mingua nas comunicacións tanto terrestres coma marítimas: o porto apenas se adecuaba ao crecemento da cidade, e as comunicacións por terra co resto da cidades galegas e da península eran lentas e ineficientes. Neste senso, xa o historiador e xeógrafo vigués Xosé Manuel Souto González viña recollendo os reclamos da sociedade viguesa dun plan que se axeitase ás necesidades urbanísticas da vila olívica: Cronoloxía
O 15 de agosto de 1930, Vigo superaba os 65000 habitantes no padrón, e presentaba unha taxa de crecemento do 29 %. Así, as normas de por aquel entón obrigaron os dirixentes da urbe a desenvolver un Plan de Extensión e Reforma do Interior da Cidade.
En 1908 presentou por primeira vez os seus proxectos sobre a urbanización de Vigo a un grupo de vigueses que querían celebrar a “Exposición das Industrias do Mar”. En 1919 Palacios rematou o seu primeiro estudo sobre a urbanización da cidade e presentouno os días 13 e 16 de setembro dese mesmo ano, dentro dun ciclo de conferencias organizado pola sociedade “La Oliva”. En 1919, Palacios presentou un bosquexo ou anteproxecto, e en decembro de 1932 entregouse o proxecto definitivo. Aspectos fundamentais do plan
Plano comarcal
Palacios ideou a cidade de Vigo de xeito integrado coas comarcas do seu arredor, isto é, o que hoxe se corresponde cos concellos de Redondela, O Porriño, Mos, Gondomar, Cangas, Moaña, Vilaboa, Baiona e Bueu. O desenvolvemento deste tecido interurbano baseouse no concepto de cidades xardín de Ebenezer Howard. Así, Palacios estableceu a Vigo e a Lavadores como o centro ou imán das cidades xardín, e até 20 cidades satélites nun raio de máximo 15 quilómetros cadrados.
Porén, o plan de Palacios das cidades xardín casaba ben pouco coa dispersión territorial da contorna. De feito, a organización territorial comarcal encaixaba mellor co modelo de cidade lineal de Arturo Soria.
Rede de transporte
Palacios deseñou dúas estratexias para as comunicacións terrestres: un comarcal e outro para interior da cidade, ambos antagónicos. A nivel comarcal, para a conexión cos núcleos satélites, Palacios creou un sistema radial con arcos ou aneis entrelazados formando unha cintura, similar ao plan deseñado por Zuado e Jansen para Madrid. A particularidade destas conexións, segundo o arquitecto, era a combinación de vías terrestres e marítimas. Para o interior da cidade, porén, Palacios pensou un sistema lineal seguindo a liña litoral, cortada por rúas paralelas en sentido oblicuo, coa fin de diminuír a pendente. As vías litorais seguían en parte o trazado do plan de ensanche de Ramiro Pascual, cun percorrido sinuoso e serpeante. Palacios planificou tres grandes vías: a Gran Vía Atlántica, que conectaba toda zona litoral; a Vía Céltica na ladeira intermedia e a Vía Cornixa, na zona alta da cidade. Tamén contemplou a creación dun nó administrativo onde potencialmente se aloxarían sedes do goberno e outras administración, baixo a denominación de Rúa Galicia. As vías terían un largo de entre 35 e 50 metros, e con diferntes alturas en función de se o tráfico era de automóbiles, tráfico pesado, peonil ou portuario, tal e como defendía Le Corbusier coa zonificación funcional por alturas.
En canto ao transporte non automobilístico, Palacios formulou a creación dunha rede subterránea de trens e metros, así coma un funicular subterráneo baixo a rúa Galicia, complementándose con un sistema de buses e trolebuses polo centro, e un sistema de pasaxes de vapor no litoral. Finalmente, contemplou unha estación marítima e unha rede de trens de alta velocidade que conectarían a urbe con París e Lisboa.
Zonificación
Palacios defendeu a zonificación da cidade segundo o modelo de Le Corbusier. Así, dividiu a cidade nas seguintes áreas: