proxectonos/corpus_dominio_cientifico huggingface dataset:
Afinidade electrónica

A afinidade electrónica é a cantidade de enerxía intercambiada por un átomo illado en fase gasosa cando forma un ión cunha carga eléctrica de -1. Na maioría dos elementos químicos é enerxía desprendida, polo que se lle asigna o signo menos. Na medida en que a tendencia a adquirir electróns sexa maior, tanto máis negativa será a afinidade electrónica. O flúor é o elemento que con maior facilidade adquire un electrón adicional, mentres que o mercurio é o que menos.
Aínda que a afinidade electrónica parece variar de forma caótica e desordenada ó longo da táboa periódica, pódense apreciar tendencias. Os non metais teñen afinidades electrónicas máis baixas (valores máis negativos), que os metais, exceptuando os gases nobres que presentan valores positivos pola súa estabilidade química, xa que a afinidade electrónica está influenciada pola regra do octeto.
Os elementos do grupo 17, teñen unha gran tendencia a gañar un electrón para completar o seu último nivel electrónico e formar anións de carga eléctrica -1, polo que son os elementos que máis enerxía desprenden ó gañalo. Dentro deste grupo podemos ver que o flúor desprende moita máis enerxía que o cloro ó gañar un electrón porque este electrón quedará máis próximo ó núcleo no flúor que no cloro dado o menor tamaño do átomo de flúor. Esta mesma tendencia pode apreciarse nos demais elementos químicos a medida que descendemos no grupo.
Se comparamos o osíxeno co flúor (situado este último máis á dereita na táboa periódica), vemos que o flúor, ó faltarlle un único electrón para completar nivel, ten moita tendencia a gañalo. Ó osíxeno, ó faltarlle dous electróns para completar nivel, gañando un solo non completa nivel polo que a súa tendencia a gañalo será inferior á do flúor, consecuentemente a afinidade electrónica do osíxeno non acadará un valor absoluto tan grande, non será tan negativa como á do flúor. Esta tendencia pode apreciarse noutros elementos do mesmo período.
Un caso interesante aparece ó comparar as afinidades electrónicas dos elementos do grupo 1 cos elementos do grupo 2. Aínda que a tendencia predominante destes elementos é a perder electróns para completar nivel, se un elemento do grupo 1 gaña un electrón completaría o subnivel s polo que ten unha lixeira tendencia a adquirilo, mentres que se un elemento do grupo 2 gañase un electron, este subnivel, que estaría completo no átomo deixaría de estalo ó formarse o ión, polo que non ten ningunha tendencia a adquirilo. De aí que os elementos do grupo 1 desprendan unha pouca de enerxía ó gañar un electrón (teñen afinidades electrónicas cun valor lixeiramente negativo, e máis negativo cando ese electrón vai quedar máis cerca do núcleo) mentres que os elementos do grupo 2 teñen afinidades electrónicas positivas, temos que darlles enerxías para forzalos á aceptar o electrón. Táboa periódica de afinidades electrónicas, en kJ/mol
Afinsa

Afinsa foi un grupo empresarial filatélico español especializada no investimento filatélico e outros bens tanxibles, fundouna Albertino de Figueiredo, portugués residente en Madrid, en 1980. Era a primeira empresa filatélica do mundo e a terceira en bens non financeiros por tras de Sotheby's e Christie's.
O 8 de maio de 2006 Afinsa foi intervida xudicialmente, xunto a outra empresa Forum Filatélico, acusada de estafa, a policía arrestou catro responsables da empresa e pechou as súas sedes por orde xudicial. A compañía foi acusada de operar segundo un esquema piramidal, usando o diñeiro dos novos investidores para pagar os antigos e sobrevalorando o valor dos seus activos filatélicos. Víronse afectados os aproximadamente 150000 clientes da empresa que formaron varias asociacións para defender os seus intereses. Actualmente o grupo está administrado por tres administradores concursais.
O grupo Afinsa, mediante Escala Group, participado ao 68% por Afinsa a través da súa filial Autectia, estaba presente no NASDAQ. Domfil, importante editora de catálogos filatélicos temáticos, Publiafinsa editora de Crónica Filatélica e Crónica Numismática eran propiedade de Afinsa. En 1996 adquiriu De Rosa International, a máis importante empresa internacional de distribución e venda de novidades filatélicas. No ano 2004 a facturación do grupo foi de 514958000 euros e os beneficios de 51000000 segundo fontes da empresa. Contaba con 2600 empregados e posuía 100 oficinas. A filial en Portugal denominábase Afinsa Investimento.
Afirmación

A afirmación é, xunto coa negación e a dúbida, unha das tres modalidades da enunciación oracional tradicionalmente consideradas.
Calquera enunciado sen marca ningunha de modalidade é de seu afirmativo. Agora ben, é posible salientar mediante marcas o carácter afirmativo: Si, heicho traer.
A afirmación serve frecuentemente para responder secuencias interrogativas. A resposta afirmativa absoluta considerada máis tradicional en galego é a que consiste na repetición do verbo: -¿Fostes a cas de Bruno?
-Fomos
Outras posibles respostas a esa pregunta serían: -Fomos, si
-Si, ho
-Abofé que si
-Xaora
-Efectivamente
Afitti

Os afitti son un grupo étnico de Shamal Kurdufan, en Sudan. Viven nas Montañas de Nuba e son menos de 10000. A maioría dos membros deste grupos son musulmáns. Falan afitti, unha lingua nilo-sahariana relacionada co nyimang.
Afixo

Os afixos son partículas que se antepoñen (prefixos) ou pospoñen (sufixos) aos elementos básicos das palabras para modificar o seu significado, ben gramatical (afixos flexivos), ben léxico (afixos derivativos). Estes permítennos aumentar o número de palabras cun esforzo mínimo.
Algúns autores reservan o termo afixo para os morfemas derivativos e utilizan o termo desinencia para referirse a tódolos morfemas flexivos.
Os afixos son morfemas que se usan no proceso de derivación para formar novas palabras a partir doutras primitivas e así arriquecer unha familia léxica concreta. Engádense sempre ao lexema ou raíz. Clasificación dos afixos
Prefixos: Van antepostos ás palabras; en galego, non poden alterar a súa categoría gramatical e só poden ser morfemas derivativos.
Sufixos: Van pospostos ás palabras; poden en galego alterar a súa categoría gramatical e ser morfemas flexivos. Xa que logo, os sufixos do galego adóitanse clasificar segundo as categorías da palabra resultante (sufixo substantivo, adxectival, verbal, adverbial) e da base de afixación (sufixo denominal, deadxectival, deverbal). Algúns exemplos:
Sufixos substantivos: cruel-dade (deadxectival), levanta-amento (deverbal).
Sufixos adxectivais: goz-oso (denominal), cant-ante (deverbal).
Sufixos verbais: fort-ificar (denominal e deadxectival).
Sufixos adverbiais: soa-mente.
Interfixos e infixos: O termo interfixo adóitase reservar para designar aqueles afixos carentes de significado que aparecen entre a base e o afixo nalgunhas palabras: rei-c-iño.
Circunfixos - Os circunfixos ou morfos descontinuos son morfemas que se engaden á vez ao principio e ao final dunha palabra, mediante unha operación chamada parasíntese. Este é o caso da palabra aparcar: posto que en galego non existen o verbo parcar nin o substantivo aparque, habemos de supoñer que esta palabra se creou engadindo o circunfixo a-. .. -ar á palabra parque.
Afloramento (oceanografía)

Un afloramento é un fenómeno oceanográfico que consiste no movemento vertical de masas de auga, dende niveis profundos cara a superficie. As augas superficiais presentan xeralmente un movemento de diverxencia horizontal característico.
Afloramento (xeoloxía)

Afloramento ou surxencia en xeoloxía fai referencia á capa xeolóxica ou mineral que se encontra exposta na superficie da Terra. Na maior parte das ocasións o afloramento está cuberto por un manto de solo e vexetación e non se aprecia a simple vista pero alí onde a erosión foi maior si se pode observar.
Afluente

En hidroloxía un afluente é un curso de auga que desemboca noutro río, considerándose como afluente aquel dos dous ríos que se une que teña menos importancia, polo seu caudal ou lonxitude ou superficie da conca, aínda que hai excepcións como o río Mississippi.
Orograficamente ordénanse desde o máis próximo ó nacemento do río ata o máis próximo á alfoz do río.
Afonso Paz-Andrade

Afonso Paz-Andrade Rodríguez, nado en Vigo o 4 de outubro de 1940 e finado en Gondomar o 7 de xuño de 2021, foi un empresario galego. Traxectoria
Fillo do intelectual, político e empresario Valentín Paz Andrade, licenciouse en Dereito na Universidade de Santiago de Compostela, pero os seus camiños posteriores viraron ao redor do mundo da pesca e cursou estudos posteriores relacionados coa Economía e coa tecnoloxía pesqueira en Italia, Suecia, Islandia e Inglaterra.
Relación coa industria pesqueira
En 1970 funda en Vigo a empresa Ibercisa, de maquinaria naval, da que é conselleiro delegado ata que en 1976 se incorpora a Pescanova e en xuño de 1977 substitúe o seu pai como conselleiro delegado desa mesma empresa. Baixo a súa dirección e xunto co principal accionista Manuel Fernández de Sousa, Pescanova converteuse nunha empresa líder da pesca mundial. Paz-Andrade participou en numerosos consellos de administración de empresas mixtas de pesca, participadas por Pescanova (joint ventures).
Participou na fundación doutras empresas, como a reconversión dos estaleiros Ascón en Rodman Poliships, o Instituto Galego de Información ou a aseguradora La Naviera, que finalmente se fusionou con Mutua Gallega, empresa da que Paz-Andrade é vicepresidente.
Impulsou a celebración en Vigo dunha feira internacional de pesca, a World Fishing Exhibition, da que presidiu as edicións de 1973, 1985, 1991, 1997, 2003 e 2009. Tamén ocupou distintos cargos institucionais, como presidente de Anasco, vogal do consorcio da Zona Franca de Vigo, conselleiro xeral de Caixa Galicia e membro do Consello Asesor para o Fomento da Innovación en Galicia. Tamén foi socio fundador do Museo do Pobo Galego e pertence ás directivas da Fundación Castelao, a Fundación Luís Seoane e a Fundación Caixa Galicia. Tamén é o director da revista de pesca Industrias Pesqueras, fundada en 1927.
En 2007 abandonou Pescanova por diferenzas co seu presidente.
Segundo o xornal El Mundo, en 2011 posuía, con 26 millóns de euros, unha das 100 meirandes fortunas da Bolsa española.
Afonso de Albuquerque

Afonso de Albuquerque, nado posibelmente en Alhandra en 1462 e finado en Goa o 16 de decembro de 1515, foi un militar e político portugués e unha das principais figuras da expansión portuguesa no Oriente e da afirmación de Portugal como gran potencia asiática en tanto gobernador da India. Foi alcumado O Grande, César de Oriente, León dos Mares, O Terribel e O Marte Portugués. Traxectoria
Formación
Foi o segundo fillo de Gonçalo de Albuquerque, e foi educado na corte de Afonso V. En 1476 acompañou ao futuro rei Xoán II de Portugal nas guerras con Castela. Participou na escuadra enviada en 1480 en socorro de Fernando II rei de Aragón, Sicilia e Nápoles «para reprimir o furor dos turcos» por avanzar na Península Itálica, no Golfo de Tarento, en Otranto, que culminaría na vitoria dos cristiáns en 1481. Estivo nas prazas fortes de Arzila e Larache (Marrocos) en 1489, e en 1490 formou parte da garda de Xoán II, tendo volto novamente a Arzila en 1495.
En 1503 foi enviado á India co seu curmán Francisco de Albuquerque, comandando cada un tres naos e participando en varias batallas, erguendo a fortaleza de Cochín e establecendo relacións comerciais con Coulão.
De regreso ao reino de Portugal, foi ben acollido por Manuel I de Portugal que, en 1506, o tornou a enviar ao Oriente en compañía de Tristão da Cunha, nomeándoo gobernador da India na sucesión do vicerrei Francisco de Almeida. Neste posto, conquistou varios portos en Omán acabando por chegar á riquísima cidade de Ormuz, que se tornou tributaria de Portugal. En 1510 toma Goa ao turco Hidalcão e en 1511 toma Malaca, abrindo aos portugueses o acceso ás especias das Molucas e ao comercio con China. En febreiro de 1513 Albuquerque parte para o estreito de Bab-el-Mandeb, tentando tomar Áden sen éxito.
Coa construción da fortaleza de Ormuz en 1515 concluíu o seu plan de dominio dos puntos estratéxicos que permitían o control marítimo e o monopolio comercial da India.
India
En 1514 está na India dedicándose á administración e diplomacia, a concluír a paz con Calecute, a recibir embaixadas de reis hindús e a consolidar e embelecer Goa, onde, por medio do casamento de portugueses con mulleres indíxenas procura crear unha raza luso-hindú. O seu prestixio chegara ao auxe creando as bases do Imperio Portugués no Oriente.
Afonía

A afonía é a perda, rouquén ou diminución da voz. Pode estar causada, entre outras cousas, por unha enfermidade no aparello respiratorio, como a farinxite, larinxite ou a amigdalite, por forzar demasiado a voz durante un tempo prolongado, por inxesta de produtos tóxicos ou o fume do tabaco, por nerviosismo, unha operación de pólipos ou o contacto do frío coa gorxa.
Aforismo

Un aforismo é unha frase concisa que condensa un principio moral ou unha regra de xeito breve, pensativo e aparentemente pechado. O termo utilizouno por vez primeira Hipócrates como unha serie de proposicións relativas ós síntomas e ó diagnóstico das enfermidades, posteriormente o concepto aplicouse despois á ciencia física e, posteriormente a todo tipo de principios.
O aforismo pode ser considerado un xénero poético de seu que polo xeral fai uso abundamentemente da aliteración, da anáfora e do ritmo.
Afrancesado

Afrancesado é o nome co cal se coñece en España e Portugal aos partidarios da Revolución Francesa, do liberalismo e das ideas da Ilustración que apoiaron a ocupación francesa da Península Ibérica durante o Primeiro Imperio Francés. Historia e características
En España o termo xa aparecera durante o reinado de Carlos III aínda que tiña un carácter neutro e só designaba os que seguían as modas francesas e só adquiriu un significado pexorativo durante o reinado de Xosé I, irmán de Napoleón e que pretendeu reformar as estruturas do estado. Cando caeu o réxime bonapartista en España gran parte dos afrancesados marcharon ao exilio a Francia, entre 4000 e 12000. Durante a amnistía de 1820 moitos volveron pero coa fin do trienio liberal volverán cruzar a fronteira.
Galicia
En Galicia houbo 600 acusados de colaborar co goberno de Xosé I, foi a cidade de Santiago de Compostela onde maior fora a influencia dos partidarios de Bonaparte co apoio dunha parte pequena dos profesores da Universidade, existindo xa desde comezos de século un club liberal dirixido por Pedro Bazán de Mendoza e Manuel Acuña, aínda que este último se oporá aos franceses. Pola contra Bazán de Mendoza foi o principal valedor dos franceses en Galicia, despois da chegada dos franceses á cidade en xaneiro de 1809 foi director da Universidade, xefe de policía e superintendente do exército. Na cidade da Coruña os afrancesados eran comerciantes de orixe francesa, destacando os irmáns Barrié e membros da burocracia local. En Ferrol os máximos dirixente foran Manuel de la Piedra e o xeneral Pedro Obregón, que contaba co apoio dalgúns militares. En Vigo os afrancesados máis importantes tamén eran comerciantes de orixe francesa.
Afrodita

Afrodita é a deusa grega do amor e da beleza. Nacida da escuma do mar de Chipre, segundo Hesíodo, ó ser fecundado polos xenitais do Ceo/Urano, botados polo seu fillo Crono/Saturno despois de castralo. Durante o xuízo de Paris, nada puido a maxestade da deusa Hera nin a belicosidade de Atenea fronte á súa sedutora beleza, e Paris concedeulle a mazá de ouro como premio á fermosura. Foi a protectora de Paris e de Troia, e logo do heroe latino Eneas, o fillo de Anquises e fundador simbólico de Roma. É tamén a fecundidade na natureza vexetal e animal. O seu fillo é Eros -o latino Cupido- caprichoso frecheiro de dous dardos: un para os amores felices, e o outro para os desgrazados.
Os seus poderes eran inmensos: protexía aos esposos, fecundaba os fogares, estaba presente nos partos, simbolizaba a paixón desenfreada, incitaba aos mortais a toda clase de voluptuosidades e vicios.
A illa de Citeres era o centro do seu culto.
Afrodita tiña o seu propio festival, as Afrodisias, celebradas en toda Grecia, pero sobre todo en Atenas e Corinto.
O seu equivalente romano era Venus, Ishtar en Mesopotamia, Ashtart en Fenicia, Turan en Etruria.
Por mor da súa fermosura, Zeus temía que puidese ser causa de violencia entre os deuses, polo que a casou con Hefesto, pero a infelicidade do seu matrimonio causou que buscase compañía noutros deuses, especialmenteAres, pero tamén Adonis, Anquises e moitos outros.
Afterpiece

Afterpiece é o termo en inglés co cal se designaba aos espectáculos complementarios que se ofrecían logo dunha extensa obra teatral durante o século XVIII.
Un afterpiece é unha obra curta, xeralmente humorística dun acto representada ou unha obra musical que seguía á atracción principal, a obra completa, para concluír a velada teatral. Esta pequena comedia, farsa, ópera ou pantomima foi unha forma teatral moi popular nos séculos XVIII e XIX. Foi presentado para alixeirar as traxedias de cinco actos que se adoitaban representar. As reducións nos prezos de admisión logo do terceiro acto posibilitou aos afeccionados menos refinados e aos traballadores, ver o final do melodrama e o afterpiece dun acto.
Un exemplo de afterpiece é The Padlock, de Charles Dibdin, representado por primeira vez en Londres en 1768.
Afumadoiro

O afumadoiro, inventado por Moses Quinby en 1875, é un aparello que utilizan os apicultores para afumar o interior da colmea e evitar a picadura das abellas cando as manipulan. Consiste nun fol no cal se insire aire no interior dunha cámara de combustión na que se queima algunha substancia inocua como poden ser follas secas ou palla tamén seca.
Afumadura

A afumadura é unha técnica que consiste en someter alimentos a fume proveniente de lumes realizados de madeiras de pouco nivel de resina. Este proceso, ademais de dar sabores afumados serve como conservador alongando a vida dos alimentos. Características
Existen dous tipos de afumadura: en frío e en quente. En frío, o proceso dura aproximadamente de 24 a 48 horas (dependendo do alimento) e non debe superar os 30 °C, e en quente a temperatura debe ser maior aos 60º e non superar o 75 °C. Recoméndase primeiro realizar o afumado en frío e logo en quente.
Esta forma de preservación de alimentos, provén de épocas remotas onde se descubriu, posiblemente por casualidade, que os alimentos pendurados arriba dos fogóns empregados para calefacción e cociñar duraban máis cós alimentos que non estaban en contacto co fume. Este proceso de preservación poderíase comparar coa salgadura para preservar o alimento; basicamente, quítalle a humidade aos alimentos e transfírelles sabores. Alimentos afumados
Embutidos: algúns produtos do porco como o touciño entrefebrado, xamón, chourizos, chuletas. No caso da vaca: chacina, o Pastrami
Queixos, como o queixo de Gamonedo, o afumado de Áliva (Quesucos de Liébana), unha variedade do Ragusano italiano, o damski polaco ou o rächerkäse alemán.
Peixes: salmón afumado, Kipper
Cervexas: Rauchbier
Tés: Lapsang souchong
Whiskies: Whisky escocés (algunhas marcas)
Condimentos: sales de afumadura, pemento etc
Afyonkarahisar

Afyonkarahisar, capital da provincia de Afyonkarahisar, Turquía.
Situada nas beiras dor río Akar a 1034 m. 128516 habitantes (2004). Localizada nunha encrucillada entre Esmirna, Konya, Ancara e Istambul, centro tradicional da maior rexión produtora de opio de Turquía. Historia
Xa o rei hitita Mursilis II construíu unha fortaleza na cidade.
Coñecida como Acroënus ata o reinado do emperador bizantino León III, o que despois da súa vitoria sobre os árabes en 740 cambioulle o nome a Nicopole (Cidade da Vitoria).
Os turcos Seljuk trocáronlle o nome para Kara Hissar (Castelo negro) por un antiga fortaleza situada sobre a rocha volcánica situada 200 metros enriba da cidade.
Conquistada polo Sultán Bayezid I en 1392, perdeuna despois da invasión de Timur Lenk en 1402, en 1428 volveu de novo a poder dos turcos.
Capturada polos gregos en 1920, serviu en agosto de 1922 como cuartel xeral de Mustafa Kemal, despois de 1923 forma parte da República de Turquía.
Afzelia africana

A afzelia (Afzelia africana) é unha árbore da familia das fabáceas que medra en África occidental, desde Senegal ata Uganda polo leste e a República Democrática do Congo polo sur; acada unha altura de entre 10 e 18 metros nas sabanas e 30-35 nas forestas, a súa madeira é moi valorada, aínda que se adoita mesturar para o mercado internacional coas doutras madeiras doutras árbores da mesma especie como a Afzelia bipindesis e a Afzelia pachyloba, comercializándose como doussié ou papao, sendo o Camerún o principal exportador. A súa casca emprégase na medicina tradicional e as súas follas ricas en nitróxeno enriquecen o solo. Usos
A súa madeira foi usada noutrora para a construción naval. Atopouse un barco do século IX afundido fronte a illa de Belitung (Indonesia) cuxo casco estaba feito de madeira de afzelia. Hábitat
Atópase entre rochas e penedos das forestas con Combretum collinum, Combretum molle e Annona senegalensis, en noiros rochosos, rocha núa, pradeiras arboradas, cavorcos, ribeiras, bosque de galería, tamén en solos secos; aluviais; fendas e en bosques húmidos etc. . Taxonomía
Afzelia africana foi descrita por James Edward Smith e publicado en Transactions of the Linnean Society of London 4: 221. 1798. Sinonimia
* Intsia africana (Sm. ex Pers. ) Kuntze (1891)
Pahudia africana (Sm. ex Pers. ) Prain
Aférese (lingüística)

Unha aférese ou ablación é un metaplasmo fonolóxico (ou fonético) que consiste na eliminación dun ou varios fonemas (ou sons) na posición inicial dunha palabra ou secuencia fónica. Este fenómeno pode darse ó longo da historia da lingua ou sincronicamente en diferentes variedades diatópicas. Pode darse pola transformación do elemento inicial nun artigo debido a unha confusión, como o caso de bodega e botica que derivan do latín apotheca.
Este fenómeno lingüístico, amais de darse no proceso de formación das linguas, dáse tamén na actualidade, como se pode observar nos seguintes exemplos: lectorile (latín vulgar) > letril > latril > atril.
perda da vogal inicial: atopar > *topar
perda dunha sílaba inicial: ña nai, miña santiña (Rosalía de Castro)
paso de estar a *tar ou de vamos a *mos.
Afûk

Afûk é unha fundación cultural frisoa con sede en Ljouwert que traballa na difusión da lingua e da cultura frisoa fundada en 1928 co nome de Algemiene Fryske Underrjocht Kommisje. Características
A Afûk naceu o 25 de abril de 1928 presidida por Douwe Kalma e organizada por diversas asociacións culturais frisoas para o ensino do frisón na escola, onde se podía cursar como materia optativa fóra das horas lectivas, e para dar clasee a adultos que quixesen ser ensinantes de frisón, por ese motivo a organización estaba baixo supervisión do Consello Escolar Provincial. A partir de 1937 permitiuse o ensino optativo do frisón dentro do ensino regrado polo que a Afûk deixou de dar clases aos nenos, centrándose en organizar cursos para adultos coñecidos como Folk en Gealeargongen foar Folwoeksenen e progresivamente ampliou as súas actividades.
Entre as tarefas da organización está o mantemento dunha librería onde se venden libros en frisón e sobre Frisia e a cultura frisoa, a edición de libros mediante dous selos editoriais, Afûk onde se editan libros infantís, xuvenís e educativos e Utjouwerij Fryslân que edita literatura frisoa. Tamén publica as revistas De Moanne de contido xeral e De Pompeblêden dedicada ao ensino, á literatura infantil, á política lingüística e á lingua frisoa. Tamén mantén plataformas para o ensino do frisón en Internet mediante Edufrysk e Freemwurk. Tamén se encarga de desenvolver o proxecto Volangteers, un programa europeo para o desenvolvemento de linguas minorizadas a estudantes estranxeiros, e que xunto con Frisia está implantado tamén en Galicia.
Agalactia contaxiosa

A agalactia contaxiosa é unha mamite que afecta a cabras e ovellas, causada polo Mycoplasma agalactiae. Coñécese desde o século XIX e afecta aos países da cunca mediterránea, Rusia e outros países (India e Paquistán). A enfermidade caracterízase pola atrofia na glándula mamaria, aparición de conxuntivite e artrite, cunha mortalidade entre os exemplares afectados que pode chegar o 20%.
Agamidae

A dos agámidos (Agamidae) é unhna de familia de réptiles da orde dos escamosos, suborde dos lacertilios e infraorde dos iguanios, que comprende máis de 400 especies en África, Asia, Oceanía e algunhas no sur de Europa. Filoxeneticamente están relacionadas cos iguánidos, caracterizadas pola dentición predominantemente acrodonte. Características
Os agámidos teñen usualmente fortes patas. As súas colas non poden rexenerarse como as dos xecos. Moitas especies son capaces de limitados cambios de coloración. Ecoloxicamente viven desde cálidos desertos a selvas tropicais. Taxonomía
Descrición
A familia foi descrita en 1825 polo naturalista, médico, zoólogo e explorador alemán Johann Baptist von Spix, nas páxinas 1-26 da súa obra Animalia nova sive species nova lacertarum quas in itinere per Brasiliam annis MDCCCXVII-MDCCCXX jussu et auspicius Maximiliani Josephi I Bavariae Regis suscepto collegit et descripsit Dr. J. B. de Spix. (Texto completo).
Etimoloxía
O nome da familia está formado, como é norma, sobre a raíz do seu xénero tipo, Agamus, coa adición do sufixo do latín científico -idae, propio das familias de animais.
Clasificación
Na actualidade recoñécense dentro da familia as subfamilias seguintes: Agaminae Spix, 1825
Amphibolurinae Wagler, 1830
Draconinae Fitzinger, 1826
Hydrosaurinae Kaup, 1828
Leiolepidinae Fitzinger, 1843
Uromastycinae Theobald, 1868
Agana

A agana (Galium verum L. ), tamén chamada callaleite, herba coalleira, herba da agana, herba do agano, herba do rodico, herba dos aganos, preseira, presoiro e rodesno, é unha planta orixinaria de Eurasia que medra en terreos secos, preto do mar. Descrición
É unha planta anual herbácea con rizoma moi ramificado, caule ergueito, de sección cadrada e altura moi variábel, desde 5 a 120 cm (ordinariamente, de 20 a 70 cm), con follas, estreitas e lanceoladas, agrupadas en verticilos de 4-12 follas, e flores pequenas, cruciformes, de cor amarela brillante, agrupadas en densos acios terminais, que desprenden un aroma agradábel, semellante ao do mel. En Galicia pódese ver especialmente nas montañas do interior. Propiedades
Sedante dixestivo.
Empregouse en medicina popular para disolver cálculos renais.
Tense recomendado para tratar a epilepsia.
Dioscórides escribiu que sandaba as queimaduras de lume.
As flores usáronse como tinguidura para poñer os cabelos louros.
Foi empregada para callar o leite no proceso de elaboración do queixo, ao que se deben algúns dos seus sinónimos populares
No pasado reenchíanse os colchóns coas súas flores para que o olor das mesmas mataran, supostamente, as pulgas. Taxonomía
Galium verum foi descrita por Linneo e publicada en Species Plantarum 1: 107, no ano 1753. Sinonimia Asterophyllum galium Schimp. & Spenn. in F. C. L. Spenner (1829).
Rubia vera (L. ) Baill. (1880).
Galium verum var. typicum Rouy in G. Rouy & J. Foucaud (1903), nom. inval.
Galium verum subsp. euverum Hyl. (1945), nom. inval.
Galium glabratum Klokov.
Galium verum subsp. praecox (K. H. Lang) Petr.
Galium verum subsp. verum
Galium verum subsp. wirtgenii (F. W. Schultz) Oborny.
Agapito García Atadell

Agapito García Atadell, nado en Viveiro o 18 de maio de 1902 e finado en Sevilla o 15 de xullo de 1937, foi un obreiro tipógrafo e sindicalista galego. É coñecido polo seu papel durante a guerra civil española, ao dirixir unha checa en Madrid durante os primeiros meses da contenda e pola súa participación na represión. O seu nome quedou asociado coas checas e coa represión republicana en Madrid durante a contenda. Fuxido da zona republicana pouco antes da Batalla de Madrid, foi capturado polos franquistas, xulgado e executado. Traxectoria
Obreiro tipógrafo e sindicalista. Militou na Asociación General del Arte de Imprimir, en 1927 era Secretario xeral do Comité Central da Federación de Juventudes Comunistas. En 1928 trasladouse a Madrid para traballar nos talleres de El Sol e de La Voz. Ingresou na Agrupación Socialista de Madrid en 1930 e foi un destacado militante do Partido Socialista Obrero Español durante a Segunda República, máis próximo a Indalecio Prieto do que a Largo Caballero. Estivo na cadea trala folga xeral revolucionaria de 1934.
Guerra civil
Despois do golpe de estado de Franco, o PSOE decide reforzar a policía con republicanos leais. Á fronte dunha desas brigadas, denominadas Milicias Populares de Investigación criminal, formada por 48 homes, sitúase García Atadell.
A brigada que actuaba violentamente e sen mediación de procesos xudiciais, foi responsable en total de ata 800 detencións de persoas vencelladas ao bando golpista, á Igrexa ou en xeral á dereita, moitas delas asasinadas. Ademais, as detencións serviron como fonte de financiamento, e as brigadas recadaban grandes cantidades en diñeiro e xoias. Os editoriais dos dous principais xornais socialistas El Socialista e Informaciones, apoiaron as súas actuacións.
Fuxida e captura
En outubro de 1936, García Atadell, canda ao seu colaborador Pedro Penabad Rodríguez e as súas respectivas parellas, tentaron escapar clandestinamente de España polo porto de Alacant alegando que precisaba realizar un servizo de contraespionaxe. Nesa cidade conseguiu un visado de cidadán cubano e embarcou para Marsella no buque arxentino 25 de mayo. Dende Marsella marcharon a Saint-Nazaire, onde embarcaron cara a Cuba no transatlántico francés Mexique o 19 de novembro. Pero o buque aportou dúas veces en territorio controlado polo exército golpista: primeiro na Coruña e logo en Santa Cruz de la Palma, onde finalmente García Atadell e Penabad foron detidos. Foron trasladados primeiro a Santa Cruz de Tenerife e logo a Sevilla, onde lles fixeron un consello de guerra e os condenaron a pena de morte, sendo executados no garrote vil polo verdugo Cándido Cartón.
Agaraki

Agaraki (en xeorxiano: აგარაკი; en abkhazo: Амжәықәхәа) é unha vila do distrito de Gudauta, na Abkhazia, Xeorxia. Ata 1948, a vila chamábase Kavakluk, dende o 1948 ata o 1996 Agarak, e dende 1996 restaurou o antigo nome en abkhazo. Sitúase ao oeste do centro do distrito nunha área de chaira-montañosa, no Mar Negro. Límites
Polo norte, a vila limita con Kaldakhvara, no leste coa vila de Miusera, polo sur co Mar Negro e polo oeste coa vila de Lidzava, no distrito de Gagra. División histórica
Historicamente a vila estaba dividida en tres aldeas (en abkhazo: аҳабла, aghabla). Amzhikukhua Akhabla
Riapsh
Tsaniguarta
Agasallo

Un agasallo, regalo, obsequio ou presente é a entrega de cartos ou obxectos sen requirir algo a cambio; por extensión pódese chamar agasallo a calquera manifestación de afecto dirixido a outro, de maneira altruísta. Na cultura occidental é común o intercambio, merca ou recepeción de agasallos en días sinalados como o aniversario, certos días do Nadal ou a celebración específica dun evento.
Agasallo nupcial

En etoloxía denomínase agasallo nupcial, galano nupcial, obsequio nupcial, presente nupcial, ou regalo nupcial, ao comportamento animal adoptado por un macho que presenta alimentos ou substancias nutritivas á femia mentres a cortexa, se aparea con ela ou incluso despois de copular. Este comportamento forma parte dos ritos nupciais da selección sexual. O agasallo nupcial como parte da selección sexual
Realmente é un conxunto de comportamentos máis ou menos estereotipados específicos de cada especie, pero cuxos detalles poden variar ou non dun individuo a outro. Esta inxestión de alimentos pode adoptar diferentes formas: presa capturada, abandono dunha parte do corpo que constitúe unha estratexia adaptativa contra o canibalismo das femias (por exemplo en certas arañas ou na Mantis religiosa), secrecións do macho posibelmente relacionadas coa transferencia de espermatozoides (como nos saltóns da familia dos tetigoníidos).
Formalmente, un agasallo nupcial é unha presentación material a un destinatario por parte dun doante durante ou en relación ás relacións sexuais que non son simplemente gametos para mellorar a aptitude reprodutiva do doante. Moitas veces, este agasallo tamén mellorará a forma física do destinatario. Esta definición implica agasallos neutros, agasallos caros e agasallos beneficiosos sobre a aptitude do destinatario. O agasallo nupcial atópase na intersección da selección sexual, a ecoloxía nutricional e a teoría da historia da vida, creando un vínculo entre estes tres aspectos.
Propuxéronse dúas hipóteses para explicar a función adaptativa destes agasallos: estimulación da femia para prolongar o apareamento e limitar a competencia dos espermatozoides; investimento parental do macho que, alimentando á femia, aumenta a aptitude fenotípica da súa descendencia. Agasallos nupciais comestíbeis e non comestíbeis
Moitos agasallos nupciais son unha fonte de nutrición para o destinatario. En moitas especies de animais, incluíndo aves, insectos e arañas, isto toma a forma dun alimento que se transfire dun macho a unha femia xusto antes da cópula. Este é un comportamento que se coñece como alimentación de cortexo.
Os agasallos non comestíbeis poden incluír elementos como un fragmento de folla ou de póla ou un globo de seda. Formas de recibir os agasallos
Hai tres xeitos de recibir un agasallo. O primeiro é un agasallo oral, que se absorbe a través do aparato dixestivo do receptor. O segundo é un agasallo xenital, no que o agasallo é absorbido a través do aparato reprodutor. Por último, hai agasallos transdérmicos que o doador inxecta na parede corporal do receptor.
Agate (foguete)

Agate foi un tipo de foguete francés que deu comezo á serie de foguetes chamado pedras preciosas polo nome que se lles deu e que levou finalmente ó desenvolvemento do foguete Diamant.
O foguete era dunha soa etapa e usaba o motor de propelente sólido NA801 Mammouth. Non estaba guiado e como establizador usaba aletas aerodinámicas. A súa función foi a de probar unha cápsula instrumental recuperable para uso en posteriores foguetes. Foi lanzado desde dous sitios: o centro de probas de motores espaciais (CIEES) en Hammaguir e o centro de probas CERES en Ile du Levant.
En total lanzáronse 12 foguetes Agate, dos cales só un fallou. Historial de lanzamentos
Agathe Uwilingiyimana

Agathe Uwilingiyimana, nada en Nyaruhengeri o 23 de maio de 1953 e finada en Kigali o 7 de abril de 1994, tamén coñecida como Madame Agathe foi unha científica e política ruandesa. Ocupou o cargo de Primeira Ministra entre o 18 de xullo de 1993 e o seu asasinato o 7 de abril de 1994, durante o xenocidio de Ruanda. Traxectoria
Primeiros anos
Agathe Uwilingiyimana naceu na localidade de Nyaruhengeri ao sur da provincia ruandesa de Butare no seo dunha familia de granxeiros.
Estudou na escola secundaria Notre Dame des Cîteaux e obtivo o certificado para ensinar humanidades en 1973. Continuou cos estudos de posgraduado en matemáticas e química, despois dos que se converteu en mestra de escola en Butare en 1976. En 1983, dedicouse a dar clases de química na Universidade Nacional de Ruanda en Butare. Recibiu un B. Sc. en 1985, e ensinou química durante catro anos nas escolas académicas de Butare. Foi criticada polos tradicionalistas por promover o estudo das matemáticas e das ciencias entre as estudiantes.
Uwilingiyimana casou cun compañeiro de secundaria, Ignace Barahira, en 1976, mais mantivo o seu apelido de solteira. O seguinte ano naceu o primeiro dos seus cinco fillos.
Carreira política
Militante do Movemento Democrático Republicano (MDR), asumiu o cargo como primeira ministra de Ruanda o 18 de xullo de 1993, sendo a primeira muller en ocupar o posto. Participou xunto ao goberno do presidente Juvénal Habyarimana nas negociacións coa Fronte Patriótica Ruandesa (FPR), unha guerrilla liderada por persoas tutsi. As conversas levaron á sinatura dos Acordos de Arusha en agosto de 1993, poñendo fin temporalmente á guerra civil ruandesa.
O 6 de abril de 1994, o presidente Habyarimana foi asasinado despois de que descoñecidos derribasen con mísiles o avión que o transportaba. O magnicidio desatou unha vaga de violencia en Kigali. Horas máis tarde, tropas leais a Habyarimana enfrontáronse a Uwilingiyimana e ás tropas internacionais da Misión de Asistencia das Nacións Unidas para Ruanda (UNAMIR). A primeira ministra foi violada e asasinada, mentres que dez soldados belgas foron torturados e executados (cinco soldados de Ghana de UNAMIR foron liberados previamente). Os sucesos do 7 de abril desataron posteriormente o xenocidio ruandés, que acabou coa vida de entre 500000 e dous millóns de ruandeses.
Agathis

O xénero Agathis, comunmente coñecido como kauri, piñeiro kaurí ou damar, componse dun grupo relativamente pequeno de vinte e unha especies de árbores de folla perenne na familia Araucariaceae. Caracterízanse por teren un toro grande e poucas ou ningunha póla en parte do toro. As árbores novas teñen unha forma cónica e soamente na madureza adquiren unha copa máis arredondada e unha aparencia irregular. Descrición
A casca é xeralmente lixeira e de cor cinsenta acastañada ou agrisada lisa, con escamas irregulares que adquiren densidade nas árbores máis maduras. Aínda que a estrutura da póla adoita ser horizontal, estas poden adquirir sentido ascendente coa madureza. As pólas da parte máis baixa presentan cicatrices circulares, estas marcas fórmanse cando caen as pólas mortas das partes máis altas.
As follas novas son máis grandes que na idade adulta en todas as especies, e máis ou menos agudas, variando segundo a especie de ovadas a lanceoladas. As follas do adulto están enfronte, elípticas lineares, moi coriáceas e dispostas densamente. As follas novas son a miúdo cobrizo-avermelladas, cun marcado contraste coa follaxe xeralmente verde ou verde-abrancazada da estación anterior.
Os conos macho de pole aparecen xeralmente só nas árbores máis grandes, despois de que as sementes dos conos teñan aparecido. Os conos femia da semente. desenvólvense xeralmente nas franzas laterais máis curtas, madurecéndose logo de dous anos. Con formas normalmente ovais ou globulares. As árbores son a fonte da Goma Damar. Taxonomía
O xénero foi descrito por Richard Anthony Salisbury e publicado en Transactions of the Linnean Society of London 8: 311. 1807. Especies do xénero Agathis
Agathis atropurpurea - Queensland, Australia
Agathis australis - Illa Norte, Nova Zelandia
Agathis borneensis - Malaisia occidental, Borneo
Agathis corbasonii - Nova Caledonia
Agathis dammara (sin. A. celebica) - Bindang (Malaisia oriental)
Agathis endertii - Borneo
Agathis flavescens - Borneo
Agathis kinabaluensis - Borneo
Agathis labilliardieri - Nova Guinea
Agathis lanceolata - Nova Caledonia
Agathis lenticula - Borneo
Agathis macrophylla (sin. A. vitiensis) - Fiji, Vanuatu, Illas Salomón
Agathis microstachya - Queensland, Australia
Agathis montana - Nova Caledonia
Agathis moorei - Nova Caledonia
Agathis orbicula - Borneo
Agathis ovata - Nova Caledonia
Agathis philippinensis - Filipinas, Célebes
Agathis robusta - Queensland, Australia; Nova Guinea
Agathis silbae - Vanuatu
Agathis spathulata - Papúa Nova Guinea Usos
Varias especies de kauri dan diversas resinas tales como a kauri copa e Manilla copal, ademais de madeira, que é de textura recta e granulosa e dunha calidade óptima.
A madeira úsase normalmente na manufactura de guitarras. Tamén se utiliza nos taboleiros de xogo (goban).
Agavaceae

Agavaceae é unha familia de plantas da orde Asparagales que inclúe 637 especies distribuídas en 24 xéneros. Na clasificación clásica, pertencían á orde das Liliales; na clasificación filoxenética, varios xéneros foron incorporados doutras familias e tantos outros emigraron para novas ou xa existentes familias. Xéneros
Agave; Anemarrhena (1 sp. ); Anthericum (65 spp. ), Behnia (1 sp. ); Beschorneria; Bravoa; Camassia; Chlorophytum; Chlorogalum; Clistoyucca; Echeandia (60 spp. ); Furcraea; Herreria; Herreriopsis; Hesperaloe; Hesperocallis (1 sp. ); Hosta; Littaea; Manfreda; Polianthes; Prochnyanthes; Pseudobravoa; Samuela; Yucca. Distribución
Teñen unha distribución subtropical e en zonas áridas do Novo e Vello Mundo, Australia e Nova Zelandia.
Agave

A agave é un xénero de monocotiledóneas. As plantas son perennes, pero cada roseta florece unha vez e despois morre. O seu eido de distribución é eminentemente mexicano, mais as agaves son tamén nativas do suroeste dos Estados Unidos e América do Sur central e tropical. É un xénero composto por 183 especies, algunhas das cales amplamente cultivadas como a Agave sisalana (para produción de sisal), Agave tequilana (para a produción de tequila), Agave americana e Agave attenuata para fins ornamentais.
En Galicia está catalogado como especie exótica invasora.
Agave americana

A agave americana ou pita americana (Agave americana) é unha planta amarilídea orixinaria de México, pero hoxe cultivada en todo o mundo.
As follas, dispostas nunha gran roseta, son de cor verde son duras e espiñentas nas beiras e acadan os 2 m de longo, as flores son amarelas, dáse en terreos areeiros e secos, pode chegar a acadar unha altura de 2'5 m. Cultívase para extraer as fibras, co que se fan cordas, cabos e sacos e do seu zume faise o pulque, do que se elabora o tequila. O zume da planta (xarope de agave) emprégase como adozante e substitutivo do mel en dietas veganas. Subespecies
A. a. ssp. americana
A. a. var. americana L.
A. a. var. expansa (Jacobi) Gentry
A. a. var. latifolia Torr. in Emory
A. a. var. marginata Trel. in L. H. Bailey
A. a. var. medio-picta Trel. in L. H. Bailey
A. a. var. oaxacensis Gentry
A. a. var. picta (Salm-Dyck) A. Terracc. in A. Terracc.
A. a. ssp. protamericana Gentry
A. a. var. striata Trel. in L. H. Bailey
Agena (foguete)

Agena, formalmente denominado RM-81 segundo a súa designación misilística, é o nome dunha familia de foguetes estadounidenses usados como etapa superior de varios lanzadores, entre eles o Thor, o Atlas e o Titan. Historia
No ano 1955, a Forza Aérea comezou o programa WS-117L (Weapons System 117L), consistente no desenvolvemento dun sistema de satélites estratéxico, inicialmente adicado ó recoñecemento óptico desde o espazo. En outubro de 1956, a compañía Lockheed gañou o concurso relacionado co programa e converteuse no contratista principal. O elemento principal do programa sería unha nova nave multipropósito con motores de manobra e desprazamento e que sería usada como segunda etapa do foguete lanzador así como transportador do sistema de recoñecemento. A etapa Agena sería desenvolvida basándose no motor foguete de propelente líquido Bell XLR81 e foi coñecido inicialmente como Hustler debido a que o motor foi deseñado orixinalmente para unha cápsula armamentística a reacción para o bombardeiro B-58 Hustler. O motor alimentábase con ácido nítrico e UDMH. Variantes
Houbo catro versións do foguete Agena: A, B, C e D. Das catro, voaron tres. A versión C tería consistido nun foguete do dobre de capacidade en órbita, pero non chegou a ser construída.
Agena A
O primeiro Agena lanzouse sobre un foguete Thor en xaneiro de 1959 e terminou en fracaso, pero o segundo intento, o 28 de febreiro dese mesmo ano, finalizou con éxito ó poñer en órbita o satélite de recoñecemento Discoverer 1 do sistema KH-1 nunha órbita polar. Os primeiros modelos do Agena eran propulsados pola variante Bell XLR81-BA-3 do motor foguete, pero posteriores foguetes usaron a variante XLR81-BA-5 (Bell modelo 8048). As tobeiras do motor podíanse mover en cabeceo e guiñada grazas a uns cardáns.
Agena B
O Agena B levaba un motor mellorado XLR81-BA-7 engine (Bell modelo 8081) que podía ser reencendido no espazo. Era máis groso que o Agena A para levar máis propelente, duplicando o tempo de encendido (240 segundos). Unha vez posto en órbita ao Agena B aínda lle quedaba propelente dabondo para manobrar, características necesaria nunha plataforma de recoñecemento. Unidades posteriores do Agena B usaban un motor XLR81-BA-9 (Bell modelo 8096), aumentando o pulo do foguete. Xunto co propulsor Atlas foi usado para satélites Midas e Samos.
A maior parte dos Agena B foron usados para lanzar satélites de recoñecemento do tipo KH.
Agena D
Foi a variante que máis lanzamentos fixo. Tratábase basicamente dun Agena B mellorado que podía lanzar unha maior variedade de cargas e ser usado con outros tipos de foguetes como primeira etapa. Foi o foguete usado durante o programa Gemini como vehículo obxectivo das cápsulas tripuladas Gemini.
Xunto cos foguetes Thor, Atlas e Titan foi usado na súa maior parte para lanzar satélites de recoñecemnto KH, pero Atlas lanzou tamén o Gemini-Agena e as sondas do programa Mariner.
Agencia Española de Medicamentos y Productos Sanitarios

A Axencia Española de Medicamentos e Produtos Sanitarios (AEMPS), en castelán Agencia Española de Medicamentos y Productos Sanitarios (AEMPS), é unha Axencia estatal de España que foi creada pola Lei 66/1997, de 30 de decembro, con rango de organismo autónomo até 2011 e a partir de entón como axencia estatal.
Depende do Ministerio de Sanidade e as súas competencias foron ampliadas pola Lei 50/1998. Pola Lei 16/2003, de Cohesión e Calidade do Sistema Nacional de Saúde, determina que son competencias da Axencia Española de Medicamentos e Produtos Sanitarios a avaliación e autorización dos produtos sanitarios e cosméticos.
A Axencia Española do Medicamento está presidida por quen ostenta a Secretaría Xeral de Sanidade e Consumo. E a súa directora, desde do 20 de xullo de 2018, é María Jesús Lamas Díaz. Funcións
As principais funcións da Axencia son: Conceder a autorización de comercialización dos medicamentos de uso humano fabricados industrialmente, e a revisión e adecuacións aos xa comercializados.
Participar na planificación e avaliación dos medicamentos de uso humano que se autoricen pola Unión Europea a través da Axencia Europea de Medicamentos (EMA).
Avaliar e autorizar os ensaios clínicos e os produtos en fase de investigación clínica.
Autorizar os laboratorios farmacéuticos de medicamentos de uso humano.
Desenvolver o sistema español de farmacovixilancia.
Controlar os medicamentos de competencia estatal.
Xestionar a Real Farmacopea Española.
As competencias relativas a estupefacientes e psicotrópicos que regulamentariamente se determinen.
Actividades de avaliación, rexistro, autorización, inspección, vixilancia e control de medicamentos de uso humano e veterinario e produtos sanitarios, cosméticos e de hixiene persoal.
Avaliación de conformidade de produtos sanitarios como Organismo Notificado número 0318 outorgando o marcado CE de conformidade segundo as directivas 93/42/EEC, 90/385/EEC e 98/79/EC. Organigrama
A estrutura da Axencia é: Presidencia da Axencia.
Vicepresidencia da Axencia.
Dirección.
Secretaría Xeral.
Departamento de Inspección e Control de Medicamentos.
Departamento de Medicamentos de Uso Humano.
Departamento de Medicamentos de Uso Veterinario.
Departamento de Produtos Sanitarios.
Consello Reitor.
Comisión de Control.
Comités de expertos.