proxectonos/corpus_dominio_cientifico huggingface dataset:
Crowdsourcing

O crowdsourcing é unha estratexia polo xeral empresarial que se vale do traballo colectivo para sacar adiante unha determinada actividade, teña esta unha finalidade económica ou non. Características
O nome vén da union de crowd (multitude) e sourcing (alimentación/nutrición), en referencia precisamente a ese traballo comunitario do que se nutre unha determinada empresa. A expresión foi creada polo escritor Jeff Howe e mailo editor da revista tecnolóxica Wired, Mark Robinson.
Trátase dun modelo de colaboración diferente ao dos proxectos de código aberto, onde o beneficio da colaboración é mutuo entre os colaboradores. A resolución do código aberto reúne persoas de todo o mundo a través de Internet para crear softwares complexos, como o núcleo Linux, a base de datos MySQL ou o navegador Mozilla, entre outros.
Nos últimos anos a nova vaga de Internet, coñecida como web 2. 0 ou a web das redes sociais, evolucionou facilitando a colaboración en proxectos en liña de usuarios sen coñecementos técnicos. A importancia do crowdsourcing radica na posibilidade de que unha gran cantidade de participantes entusiastas poidan realizar o traballo dun pequeno grupo de profesionais experimentados.
O crowdsourcing parece estar destinada a ser unha das formas máis populares de creación de coñecemento. Se ben é certo que ten detractores que argumentan que "as masas son estúpidas" e o seu reflexo e creacións en moitas oportunidades non ten un resultado de calidade medianamente "aceptable", tamén é certo que certos mecanismos de control fronte á "alimentación" dada polas masas representan un método para lograr acumular valores ou captar a solución óptima a moitos problemas. Funcionamento
Existen diversos tipos de crowdsourcing, sendo a fundamental o aumento do valor a través da participación das masas. As masas poden ser usuarios, colaboradores ou persoas que prestan ou ceden recursos, como no programa de investigación SETI.
O crowdsourcing non só se utiliza para acumular coñecemento, senón tamén para distribuír cargas de traballo ou focalizar a atención sobre determinado asunto ou obxecto, favorecendo así unha mellora sobre o obxecto focalizado. Tipos
A propia Wikipedia é un dos máis coñecidos exemplos deste tipo de actividade. Miles ou millóns de persoas (multitude) contribúen con artigos, correccións, melloras, imaxes, revisións etc. , como con accións puntuais que fan que a propia Wikipedia conteña cada vez máis coñecemento.
En Galiza, en 2010 apareceu unha organización a prol da promoción da lingua galega, GalegoLab, que traballa como un espazo de encontro baseado no crowdsourcing, valéndose da comunidade e poñéndoa en contacto para que diversas ideas e iniciativas acaden financiamento, promoción ou organización.
Cruceiro (arquitectura)

Nas igrexas cuxa planta posúe forma de cruz latina ou grega, denomínase cruceiro ao espazo definido pola intersección da nave principal e a transversal ou transepto. Este espazo adóitase cubrir mediante unha bóveda ou cúpula alzada sobre un ciborio ou tambor que se sustenta nos arcos torais. Deste xeito obtéñense dous efectos: resaltar ao exterior o punto de encontro das naves con esa especie de torre que se encumbra sobre el, chamada ciborio, e favorecer a iluminación a través dos ocos abertos no propio ciborio ou na lanterna que en ocasións se intercala entre este e a cúpula.
Non é raro ver o termo cruceiro utilizado para referirse ao transepto (do latín Transeptum), é dicir, á propia nave que cruza á principal no canto do lugar onde se cruzan.
Cruceiro (viaxe)

Un cruceiro é unha viaxe de pracer por mar facendo escala en varios portos para visitalos. Tamén é o nome que reciben as embarcacións de pasaxeiros destinadas a estas viaxes recreativas e turísticas. Este termo tamén designa o servizo desta clase de viaxes en barco e a industria que os ofrece e xestiona. Historia
Cando en 1835 apareceu o primeiro anuncio de cruceiro no xornal Shetland Journal para visitar Escocia, Islandia e as Illas Feroe, ninguén presaxiaba un éxito de tal magnitude no século XIX. A primeira compañía a saír ó mercado foi creada en 1837 en Stromness por Arthur Anderson e Brodie Wilcox baixo o nome de Peninsular Steam Navigation Company, máis tarde convertida en P&O Cruises.
Esta iniciativa chamou a atención de grandes investidores e en 1840, Samuel Cunard fundou Cunard Line para facer viaxes transatláticas de Liverpool a Halifax. Unha das grandes xestas da enxeñaría naval e, se cadra, o grande éxito destes anos foi a construción en 1912 do RMS Titanic, afundido na súa viaxe inaugural ó bater cun iceberg.
No século XXI A Coruña e Vigo son paradas habituais no tráfico de cruceiros. No ano 2023 Vigo recibiu 98 buques e A Coruña máis de 130.
Crucifixión

A crucifixión é un método de execución, onde o condenado é atado ou cravado nunha cruz de madeira ou entre dúas árbores ou incluso nunha parede, deixándoo alí até a súa morte. Este xeito de execución foi moi empregado na Antiga Roma e en culturas veciñas do Mediterráneo. Tamén métodos semellantes foran inventados no Imperio Persa.
A crucifixión foi utilizada polos romanos até o ano 337, após a legalización do cristianismo no Imperio Romano no ano 313 grazas ao emperador Constantino I o Grande, pero antes da que se convertera na relixión oficial do imperio.
Moi raramente se empregaba por razóns simbólicas ou rituais fóra da cristiandade, e utilizouse en moitas ocasións para expor á vítima a unha morte particularmente lenta, horríbel (para disuadiren á xente de cometer crimes semellantes) e pública, utilizando todos os medios necesarios para a súa realización. Os métodos de crucifixión variaban considerabelmente segundo o lugar e o tempo no cal se efectuaban.
A maior crucifixión de que se ten noticia ocorreu no 71 a. C. , no tempo de Pompeu, en Roma. Unha vez dominada a revolta de 200 mil escravos baixo o comando de Espártaco (a Terceira Guerra Servil ou guerra de Espártaco), as lexións romanas, como escarmento, nun só día crucificaron cerca de 6000 dos revolucionarios vencidos[Cómpre referencia].
Crucifixo de Montserrat (Michelangelo)

O Crucifixo de Montserrat é unha escultura de marfil recentemente atribuída ao artista renacentista Michelangelo. Análise
Atópase no mosteiro de Montserrat. Segundo o historiador Manuel Mundó i Marcet trátase dunha imaxe de Cristo durante a agonía, coa cabeza inclinada cara á dereita, a boca aberta e os ollos case pechados, está coroado con espiñas, o corpo é dun home novo, cos brazos abertos, nu, protexido cun pano dobrado con dobras irregulares que o aguanta un cordón dobre enlazado. Presenta unha boa anatomía moi realista mostrando a ferida na parte dereita das costelas. Ten unha medida de 58. 5 cm de altura. Datouse entre os anos 1496-1497. Historia
Crese que foi adquirido polo abade Marcet no ano 1920 durante unha viaxe realizada a Roma, nesa época pensábase que era obra de Ghiberti. Dende o ano 1959 áchase colgado dunha gran coroa de prata sobre o altar maior da basílica de Montserrat, (Barcelona).
Crucifixo do Santo Spirito

O Crucifixo do Santo Spirito, é unha obra escultórica da xuventude de Michelangelo, que se atopa na sancristía da Basílica do Santo Spirito en Florencia.
Crueldade

A crueldade defínese como a resposta emocional de indiferenza ou obtención de pracer no sufrimento e dor doutros ou a acción que innecesariamente causa tal sufrimento ou dor. É considerada como un signo de disturbio psicolóxico pola American Psychiatric Association. Por outra banda, en 1987 agregouse a crueldade cara aos animais á lista de criterios diagnósticos para desordes de conduta. A propensión á crueldade asóciase coa patoloxía sadomasoquista.
Crust punk

O crust punk (ou simplemente crust) é un estilo musical influenciado polo hardcore punk e o metal extremo. Este estilo evolucionou a mediados dos anos 1980 en Inglaterra, con temas de líricas escuras e pesimistas relacinadas con problemas políticos e sociais. O termo "crust" foi empregado por primeira vez polo grupo Hellbastard na súa demo de 1986 titulada Ripper Crust, aínda que os medios especializados describen ao grupo Amebix como os pioneiros deste estilo.
O xénero defínese polo seu sons baixos e distorsionados, tempos rápidos e voces guturais e gritos. As inspiracións dos grupos deste xénero xorden de grupos de anarco-punk como Crass e Discharge e de grupos de metal extremo como Venom, Celtic Frost e Motörhead.
Cruz (tipografía)

A cruz (†) é un signo tipográfico auxiliar. O seu nome débese á súa semellanza cunha cruz latina. Uso
En obras de carácter enciclopédico colócase ao carón da data de falecemento dun personaxe.
Se se pon xunto ao nome dunha localidade adoita indicar que alí hai ou houbo un bispado.
No caso de se querer sinalar a existencia dun arcebispado ponse a dobre cruz (‡).
En lingüística indica unha palabra obsoleta.
Debido a que non é un signo habitual, en disciplinas científicas ou en xadrez vén sendo substituído por outros signos, como + (signo de sumar) ou * (asterisco).
Cruz Negra Anarquista

A Cruz Negra Anarquista (CNA) é unha organización a nivel mundial de grupos autónomos que promove a liberdade dos presos políticos, anarquistas e non anarquistas. Esta organización humanitaria internacional, ademais, proponse a abolición dos sistemas penitenciarios apoiando diversas alternativas aos cárceres, como un sistema de indemnizacións e compensacións materiais ou traballos comunitarios, sempre que haxa crime con vítima ou afectado particular (se non, non consideran que haxa delito). Dende o comezo da súa historia ata a actualidade logo do seu rexurdimento, a Cruz Negra ten sido e é obxecto de persecucións por parte das autoridades tanto en réximes demoliberais como en estados socialistas. Historia
As orixes da organización datan da Revolución Rusa. Creouse unha institución á que se chamou Cruz Vermella Anarquista para organizar a axuda aos prisioneiros políticos e ás súas familias do réxime tsarista. Foi durante a guerra civil rusa, cando se lle deu o nome á organización de Cruz Negra Anarquista para evitar confusións coa Cruz Vermella que tamén estaba a actuar no país.
Trala chegada ao poder dos bolxeviques en Rusia, a Cruz Negra Anarquista trasládase a Berlín onde continúa a axudar a prisioneiros políticos do réxime bolxevique, así como aos disidentes italianos ao réxime de Benito Mussolini. Co aumento de solicitudes de axuda, a organización vense abaixo na década de 1940 ao ter dificultades de financiamento.
A finais da década de 1960 a organización rexorde en Gran Bretaña por iniciativa de Stuart Christie e Albert Meltzer e dedícase a axudar á resistencia española antifranquista e aos presos políticos anarquistas do réxime de Francisco Franco.
Na década de 1980 a organización expandiuse, tendo na actualidade diferentes grupos en varias rexións do mundo, cunha importancia considerábel en campañas nos Estados Unidos.
Cruz grega

A cruz grega ou crux immissa quadrata é unha cruz formada por catro brazos de igual medida que intersecan en ángulo recto. Arquitectura
En arquitectura a intersección de nave e transepto confire ás igrexas unha planta de cruz. Fálase de planta de cruz grega para as igrexas nas que nave e o transepto teñen o mesmo longo e se intersecan á metade da súa lonxitude. Cando a nave e o transepto son de diversa lonxitude, fálase de planta de cruz latina.
A planta de cruz grega é típica da arquitectura bizantina: o prototipo é a xa destruída Igrexa dos Santos Apóstolos en Constantinopla, recreada despois en Italia durante o alto medievo, pero case completamente substituída pola cruz latina coa chegada do románico. Un famoso exemplo de igrexa con cruz grega de inspiración bizantina é a Basílica de San Marcos de Venecia. Nas igrexas ortodoxas de Europa Oriental a cruz grega foi usada desde a Idade Media ata a actualidade, utilizándose para describir a súa planta o termo cruz en cadrado, cúpula en cruz ou igrexa inscrita en cruz. Unha forma particular é i tetraconch (catro cunchas).
A planta de cruz grega foi retomada en Italia central durante o Renacemento, cando se construíron varios edificios de planta central: Filippo Brunelleschi experimentouna na Sancristía Vella de San Lourenzo e usouna na Capela dei Pazzi. Suxestionados polo resultado quedaron os irmáns da Sangallo: primeiro Giuliano realizou a Basílica de Santa Maria delle Carceri en Prato, logo Antonio da Sangallo proxectou a igrexa de San Biagio en Montepulciano; do mesmo período son tamén o Templo de Santa María da Consolación de Todi (de atribución incerta) e o proxecto orixinario de Donato d'Angelo Bramante e de Michelangelo para a Basílica de San Pedro no Vaticano. Bramante reintroduciu esta tipoloxía tamén no norte de Italia. Outro exemplo de igrexa con cruz grega é a igrexa de Sant'Egidio, máis coñecida como igrexa de Sangallo, en Cellere (provincia de Viterbo).
Coa Igrexa do Gesù en Roma e coa modificación do proxecto de San Pedro, os experimentos de planta con cruz grega termináronse, para aplicar mellor a harmonía propia do Renacemento a través do emprego de plantas con cruz latina. Con todo, durante o Barroco, Pietro da Cortona realizou a Igrexa dos Santos Luca e Martina en Roma recorrendo a unha cruz grega lixeiramente alargada; ademais pódense considerar plantas de cruz grega a Igrexa de San Carlo ai Catinari (tamén en Roma) e a capela da Sorbona, en París.
En Galiza hai varios templos construídos con planta de cruz grega, como a Concatedral de San Xiao de Ferrol. Vexiloloxía
En vexiloloxía, a cruz grega aparece en bandeiras de diversos países, como a bandeira de Suíza ou a bandeira de Malta. Outro exemplo de estandarte con cruz grega é a cruz de San Xurxo.
Cruz latina

A cruz latina é unha cruz formada por dous segmentos de diversa medida que se intersecan nun ángulo recto, onde o segmento menor está a unha proporción de tres cuartos con respecto ao máis longo.
Refire á forma do crucifixo da tradición cristiá. Características
En arquitectura hai unha forma de planta denominada de cruz latina. Corresponde ao deseño utilizado nas igrexas nas que o brazo maior (que se aliña co pórtico principal, o atrio, o altar maior e a ábsida) ten maior lonxitude que o brazo menor ou transepto; mentres que cando ambas teñen a mesma lonxitude fálase de planta de cruz grega, un dos modelos de planta centralizada, moi habitual na arquitectura bizantina. En cambio, a planta de cruz latina é moi habitual nas igrexas da cristiandade latina; e particularmente desenvolveuse nas igrexas monásticas dos beneditinos medievais (Cluny e Cister) e nas denominadas igrexas de peregrinación do Románico e o Gótico no Camiño de Santiago.
A zona na que se cruzan o brazo maior e o brazo menor denomínase cruceiro, e a forma da súa cuberta pode ser moi variada: distintos tipos de cruces de bóvedas (bóveda de aresta, bóveda de crucería), cúpula, ciborio etc. ; e pódese proxectar ao exterior mediante distintos tipos de tellados, torres, chapiteis etc.
O brazo maior (e en ocasións o menor) adóitase dividir en naves, habitualmente un número impar, destacándose a central como nave maior, e ficando a ambos os dous lados as naves laterais que adoitan ter menor altura. Esas naves laterais poden prolongarse alén do cruceiro e rodear por detrás ao altar maior, no que se coñece como deambulatorio. Os muros da igrexa poden articularse mediante capelas laterais. No caso da cabeceira da igrexa, pode ter un ábsida semicircular (cuberto habitualmente cunha exedra -media cúpula-) que á súa vez pode complicarse con absidiolos encostados, ben ao propia ábsida, ben ao brazo menor.
É habitual a aliñación astronómica das plantas de cruz latina, para que o leste coincida coa cabeceira (ou ábsida) e o oeste cos pés (ou pórtico); o que permite efectos de iluminación destacados mediante xanelas máis ou menos amplas (óculos, rosetóns, vidreiras).
Cruz paté

A cruz paté ou cruz patada é aquela cruz cuxos brazos se estreitan ó chegar ó centro e se ensanchan nos extremos. O seu nomé provén de que os brazos deste tipo de cruz semellan patas. Existen moitos tipos de cruces paté.
A cruz paté asóciase cos cabaleiros templarios. «O 24 de abril de 1147, o papa Uxío III, papa concedeu ós templarios o dereito a levar permanentemente a cruz; cruz sinxela, pero ancorada ou paté, que simbolizaba o martirio de Cristo; de cor vermella, porque o vermello era o símbolo do sangue vertido por Cristo, pero tamén da vida. A cruz estaba colocada no seu manto sobre o ombreiro esquerdo, enriba do corazón. »
Posteriormente, foi utilizada polos cabaleiros teutónicos (o seu emblema era unha cruz paté negra sobre fondo branco) e máis tarde foi asociada a Prusia e ó Imperio alemán de 1871 a 1918. Os militares alemáns continuaron usando esta cruz despois de 1918. Unha versión da cruz de ferro é empregada polo exército alemán coma o seu símbolo e píntase en avións e vehículos militares.
Esta cruz tamén se coloca diante do nome dun bispo que emite o imprimatur ou en determinados mapas e sinala o lugar onde se atopa unha localización cristiá.
A cruz paté é emblemática da rexión xeográfica do Vexin, no noroeste de Francia, onde se atopa en numerosos marcos e cruces de monumentos.
Unha versión da Cruz Paté é empregada por Teletón, un evento benéfico de axuda a nenos tolleitos, nas Teletóns de Chile, o Perú e o Uruguai.
Algunhas variantes das cruces paté:
Cruzada escocesa

A cruzada escocesa (en inglés Scotch Mules), é unha raza de ovella propia de Escocia, orixinada a partir da cabecinegra escocesa e da leicester de cabeza azul.
Mestura a adaptabilidade e a resistencia da cabecinegra escocesa a diferentes pastos e climas extremos coa capacidade para producir leite da leicester.
Cruzamento léxico

O cruzamento léxico é un procedemento de formación de novos vocábulos no que dous elementos ou formas lingüísticas, que se inflúen mutuamente por semellanza de sons ou de sentido, se combinan para dar lugar a unha palabra nova. Contaminación e cruzamento léxico
Aínda que adoita ser presentado como un caso de contaminación lingüística, do que se diferencia con dificultade, nesta última hai un determinante que apenas muda o seu corpo fonético, pola influencia recibida. Así en casos de contaminación exemplificados por Edwin B. Williams, as alteracións son mínimas: estrela que deriva do latín *stellam sufriu a contaminación de astro (< astrum), apenas no -r-; ou amañecer do latín *admanescere leva o -ñ- por influxo de mañá (< *maneanam).
Por contra o cruzamento léxico orixina un novo vocábulo no que, ás veces, resulta complicado adiviñar cales son os elementos formantes, aínda que proveñen de ambos (ou dun terceiro). O adxectivo do galego (porco) silleiro "o que ten o lombo levantado" é posibelmente explicábel como un cruzamento do latín cingulum "cinto" e máis (porcus) singularis, este literalmente "porco solitario" (orixe do francés sanglier "xabarín" e do galego senlleiro). Exemplos de cruzamento léxico
Aleuto "esperto" < latín electus "elixido, eleito" x latín lectus "lido".
Birollo "vesgo" < latín *bis-oculum "dous + ollo" x céltico virare "xirar".
Buraco < dunha raíz xermánica afín ao inglés to bore ou o alemán bohren "furar, aburacar" cruzado co latín *furaculum < furare "furar". Do mesmo xeito a variante burato cruzaríase cun derivado do latín furare + sufixo -attu
Cómbaro "faixa de terra que separa dúas fincas contiguas" < latín cumulum (> galego cómaro) x raíz céltica *comb- "curvado, lombado".
Folerpa "pedazo de neve que cae" < céltico follem x celto-latino drappum.
Liorta "pelexa; rebumbio" < lío x loita.
Maínzo "millo americano" < maíz (vocábulo de orixe americana) x paínzo "millo miúdo" (do latín panicium)
Mocalla "chuvia miúda" < moco "moco" (latín muccum) x poalla "chuvia fina" (de po < latín pulvis).
Pucharca < puzo (< latín puteum) x charca (de posíbel orixe prerromana).
Rascallo "mollo de ramas para varrer o forno" < rascar ( < latín rasecare) x vasallo "vasoira de xestas ou uces" ( este posibelmente do latín *versaculu, compárese vasoira < versoria).
Véspora "vespa" < vespa "idem" x espora "aguillón para cabalarías".
Cruziana

Cruziana é o nome dun xénero de fósiles do Paleozoico e do Mesozoico inferior. A súa morfoloxía característica é simétrica bilobulada. Os lóbulos amosan estrías e están separados por un suco central estreito. Interprétase como unha locomoción ou unha combinación de locomoción e alimentación de trilobites e outros artrópodos morfolóxica e ecoloxicamente similares.
Cruzilles-lès-Mépillat

Cruzilles-lès-Mépillat é unha vila francesa do departamento do Ain, na rexión de Ródano-Alpes.
Cryptococcus (insecto)

Cryptococcus é un xénero de insectos cocomorfos da familia Eriococcidae.
Cráter Galilaei

Galilaei é un cráter de impacto lunar situado ao oeste do Oceanus Procellarum. A certa distancia cara ao sueste está o cráter Reiner, mentres que ao sur-suroeste está o Cavalerius. Ao nordeste do cráter hai unha rima sinuosa (depresión con forma de canal) chamada Rima Galilaei. Cara ao sueste atópase a infrecuente formación Reiner Gama, unha sucesión de remuíños de material claro disposto radialmente. Ten un diámetro de 15, 5 km e unha profundidade de 1, 4 km.
Galilaei é un cráter bastante ordinario, co seu bordo ben definido e cun albedo máis intenso que o dos mares circundantes. As súas paredes interiores descenden até un anel de material fragmentario no bordo exterior da superficie interior. Hai unha pequena elevación preto do centro.
A uns 40 km ao sur está o lugar de aluaxe da sonda robótica Luna 9, o primeiro vehículo da súa clase en realizar un descenso controlado na superficie lunar.
A pesar de que Galileo Galilei foi o primeiro en publicar observacións astronómicas da Lúa realizadas con telescopio, o único accidente lunar bautizado no seu honor foi esta humilde formación.
Inicialmente, o nome de Galilaeus deullo Giovanni Battista Riccioli, un xesuíta italiano que realizou un dos primeiros mapas detallados da Lúa en 1651, a unha formación grande e brillante con intenso albedo situada preto do cráter, e que agora é coñecida como Reiner Gama. O nome foi transferido ao cráter da súa actual localización por Johann Heinrich Mädler no seu influente Mappa Selenographica, publicado en colaboración con Wilhelm Beer en catro partes entre 1834 e 1836. O motivo de Mädler para este cambio foi que o seu mapa non incluía nomes de formacións de albedo intenso, forzándoo a cambiar o nome de Galileo para ese insignificante cráter ao seu carón.
Cráter Neugrund

Neugrund é un cráter de meteorito en Estonia. Ten 8 km de diámetro e estimouse previamente que se formou no Ordovícico hai uns 470 millóns de anos, aínda que investigacións posteriores revelaron unha posíbel orixe cámbrica (hai uns 535 millóns de anos). O cráter atópase no fondo mariño e non está exposto á superficie. Crese que a explosión expulsou bloques de brecha de gneis atopados na costa de Osmussaare, unha illa próxima. Orixe
Propúxose que o cráter Neugrund se formou durante o evento meteórico do Ordovícico cando un hipotético asteroide de gran tamaño foi transferido directamente a unha órbita resonante con Xúpiter, que cambiou a súa órbita para interceptar a Terra. Esta teoría podería ter que ser modificada, xa que estudos máis recentes sitúan a idade do impacto no Cámbrico.
Cráter da Terra de Wilkes

A concentración de masa da Terra de Wilkes é un dos dous posíbeis sitios de impacto de meteoritos escondidos baixo a capa de xeo de Wilkes Land, na Antártida Oriental. Descubrimento
A hipótese foi publicada nun artigo de Weihaupt en 1976. Con anterioridade, na década de 1960, xa se especulara tamén coa posibilidade da formación de australitos debido a un grande impacto.
Foi informado por primeira vez nunha conferencia en maio de 2006 por un equipo de investigadores dirixido por Ralph von Frese e Laramie Potts da Universidade Estatal de Ohio.
A anomalía da Terra de Wilkes foi detectada utilizando datos gravitacionais que suxiren a presenza dun mascon (concentración de masa) de aproximadamente 300 km de diámetro. Esta anomalía podería ser o resultado dun impacto de grande enerxía, posibelmente responsábel da extinción masiva do Permiano-Triásico, hai aproximadamente 250 millóns de anos, eliminando ao redor do 90% da vida mariña e o 70% da vida terrestre, aínda que esta teoría segue sendo especulativa. Investigación
Os datos gravitacionais e magnéticos recollidos pola NASA e outras axencias científicas indican que a anomalía da Terra de Wilkes podería ser consistente coa estrutura dun grande cráter de impacto. Non obstante, debido á espesa capa de xeo que cobre a rexión, e mesmo ás condicións extremas da Antártida, as probas directas son difíciles de obter.
Situación
As súas coordenadas son 70°S 120°E.
Cráter de Chicxulub

O cráter de Chicxulub é un antigo cráter de impacto cuxo centro aproximado está situado ao noroeste da península do Iucatán, en México. Este centro atópase preto da poboación de Chicxulub, á que o cráter debe o seu nome. Características
O cráter mide máis de 180 quilómetros de diámetro, formando unha das zonas de impacto máis grandes do mundo; estímase que o bólido que formou o cráter medía polo menos dez quilómetros de diámetro. Foi descuberto por Antonio Camargo e Glen Penfield, xeofísicos que traballaban no Iucatán para a empresa paraestatal de Petróleos Mexicanos en busca de xacementos de petróleo a finais da década de 1970. Inicialmente, non se puido atopar probas que evidenciasen que esa infrecuente estrutura xeolóxica era en realidade un cráter de impacto, polo que se abandonaron as investigacións. Chicxulub e a extinción en masa
O cráter de Chicxulub é fundamental para a teoría de Luis W. Álvarez e o seu fillo, Walter Álvarez, sobre a extinción masiva que acabou cos dinosauros, resultado do impacto dun bólido ou dun cometa. A teoría, que relaciona a extinción coa formación do cráter, ten unha ampla, aínda que non universal, aceptación científica. Críticos, como Robert Bakker, cuestionan a teoría, mentres Gerta Keller suxire que o impacto ocorreu 300. 000 anos antes da extinción.
Confirmación
En 2010, 38 expertos confirmaron, en Science, que a extinción do Cretáceo, que acabou cos dinosauros fai uns 65, 5 millóns de anos, foi causada polo impacto dun asteroide. En 2016, un proxecto científico obtivo mostras do anel de picos do cráter, confirmando as teorías actuais sobre o impacto e os seus efectos.
Estudos recentes suxiren un ángulo de impacto inclinado e relacionan o asteroide coa familia de Baptistina, baseándose na análise de cromo. A pertenza do asteroide de Chicxulub á familia de Baptistina foi cuestionada, suxerindo unha orixe distinta para o asteroide.
Cráter de impacto

Un cráter é unha depresión provocada polo impacto dun meteorito ou asteroide coa superficie dun planeta ou dos seus satélites. Coa tecnoloxía nuclear aplicada á balística foi posible crear cráteres "artificiais" con diámetros parellos a algúns cráteres naturais. Cráteres terrestres
Na superficie do planeta Terra, formadas polos impactos de asteroides (orde crecente de acordo co seu diámetro): Teague (Australia)
Sain Martin (Canadá)
Slljan (Suecia)
Puchezh-Katuni (Rusia)
Acraman (Australia)
Popigai (Rusia)
Manicouagan (Canadá)
Chicxulub (México)
Sudbury (Canadá)
Vredefort (Suráfrica) Destacados cráteres do Sistema Solar
Evidentemente, non só existen cráteres de impacto na Terra, de feito case tódolos corpos con codia rochosa do Sistema Solar teñen cráteres, e se o corpo en cuestión non posúe unha atmosfera que axude a desintegra-los meteoritos que se lle achegan, ou como mínimo a reduci-lo tamaño do meteorito antes de que se produza o impacto, a densidade de cráteres existentes nese corpo aumenta, así como o tamaño dos mesmos.
Podemos citar algúns cráteres moi famosos, sobre todo tendo en conta a relación do seu tamaño co diámetro do corpo que alberga o cráter en cuestión: Tycho, o enorme cráter no sur da nosa Lúa, que chama moito a atención polo sistema brillante de raios, que son en realidade depósitos do material espelido polo impacto.
Aitken, tamén na Lúa, un gran cráter de 135 km situado na grande cunca Aitken do polo sur da Lúa.
Herschel, o famosísimo e enorme cráter da lúa de Saturno, Mimas, que lle dá unha notable semellanza á Estrela da Morte que aparece no filme A guerra das galaxias.
Odiseo, o inmenso cráter de case 450 km da lúa de Saturno, Tetis.
Stickney, o enorme cráter (respecto do seu corpo proxenitor) da lúa de Marte, Fobos; de feito, se o meteorito que formou este cráter chega a ser un pouco máis grande tería esnaquizado o satélite.
Cráter volcánico

Os cráteres volcánicos son depresións circulares causadas por actividade volcánica. Funcionan como abertura ou boca de erupción de moitos volcáns e están situados xeralmente nos seus cumes. Características
O cráter adoita adoptar a forma dun cono invertido escavado polas erupcións na parte superior do volcán. Ás veces está localizado nun flanco do edificio volcánico, cando este ten un cono adventicio, e entón o cráter é cualificado de lateral ou parasito. Tamén pode ocorrer que o volcán careza de cono ben definido, como nos volcáns de tipo hawaiano, que son escudos volcánicos, e entón o cráter é unha cavidade no chan da parte alta do escudo na cal gurgulla e se axita a lava, que se desborda durante as erupcións.
Existen volcáns que, dependendo da súa orixe, poden chegar a conter máis dun cráter, pero sempre teñen un cráter principal. Estes cráteres poden ter dimensións diferentes desde uns metros a quilómetros.
Nos cráteres poden formarse brechas durante unha erupción, debido a explosións ao á saída da lava, ou por erosión lateral. Nos cráteres con brecha, o bordo do cráter é máis baixo por un lado.
Nos volcáns de tipo peleano é frecuente que o cráter estea taponado por un domo ou un pitón de rocha. Durante as erupcións, este tapón pode estoupar e poden orixinarse grandes nubes de piroclastos.
Algúns volcáns, como os chamados maar, consisten só nun cráter, e practicamente non teñen montaña en absoluto. Estes cráteres de explosión fórmanse cando o magma ascende a través de rochas saturadas de auga e causa unha erupción freática. Os cráteres volcánicos orixinados por erupcións freáticas aparecen a miúdo en chairas que están lonxe doutros volcáns máis obvios.
Nas erupcións fisurais non se orixina cráter.
É frecuente que nos cráteres se formen lagos.
Ás veces ás caldeiras volcánicas se lles chama cráteres, pero a súa orixe e características son diferentes.
Crátilo (Platón)

Crátilo, ou Da adecuación dos nomes, é unha obra escrita polo filósofo grego Platón cara ao 385 a. C. Foi das primeiras obras filosóficas da Antiga Grecia en tratar materias etimolóxicas e lingüísticas. É o primeiro escrito no que Platón introduce a teoría das Ideas, contra a afirmación heracliteana do acontecer perpetuo. Contido
Consiste nun diálogo que comeza cunha invitación de Hermóxenes a que Sócrates participe na discusión entre este e Crátilo sobre a exactitude dos nomes. Crátilo defende a idea dun valor obxectivo dos nomes argumentando que estes son exactos por natureza, polo que algúns non corresponden ás realidades que designan. Seguindo esta tese, existen palabras idóneas para realidades brandas, duras, líquidas etcétera. Na obra podemos destacar unha cita súa que confirma que defende esta tese: "O que coñece os nomes coñece tamén as cousas".
Polo contrario, Hermóxenes propón non ver neles máis que unha convención. Que a relación entre o nome e a realidade nomeada vén dada polo costume e a convención. Os nomes non expresan o estado ou a presenza das cousas polo que se poden substituír por outros se os que empregan a palabra nese contexto o aproban.
Sócrates non se mostra de acordo con ningunha das dúas propostas polo que durante a primeira metade do diálogo, realiza unha análise detallada dos elementos da linguaxe da que podemos salientar unha cita: "De feito, de tanto darlle voltas aos nomes a eito, non sería en absoluto de estrañar que a nosa lingua antiga, fronte á actual, non se diferenciara en nada da bárbara". Pero na segunda parte do diálogo matiza a tese de Crátilo.
Crítica

A crítica (do grego antigo e de κρίνειν krínein «discernir, analizar, separar») das que deriva κριτικός kirtikós e κριτική kritikē «crítico, -a; algo relativo ó xuíz, ou árbitro». Unha interpretación, usada por Balmes, que comeza por propor unha definición da verdade por correspondencia, di así: Definición e eido
Etimoloxicamente a palabra crítica, a acción de discernir, está derivada da palabra criterio (o concepto, o mecanismo), mesma raíz grega kri(n)- (derivada do proto-indoeuropeo *kr̥n-, que en latín tamén dá palabras como secretum, discernere), no seu obxecto de discernir a verdade evidenciando, previamente, a falacia ou o erro (Ensaio e erro).
É a acción dirixida, do intelecto crítico, expresada como opinión formal, fundada e razoada, necesariamente analítica, con connotación de sentenza cando se estabelece unha verdade, ante un tema ou obxecto usualmente concreto pero que pode dirixirse cara ó abstracto (Metafísica). En ocasións, a crítica é exercida dende ou cara a algún tipo de colectividade (Escola filosófica).
A crítica é auxiliar, colaborante, da Filosofía (matriz de todas as ciencias) e da súa ferramenta a lóxica, posto que, etimoloxicamente, a filosofía é o «humano desexo de coñecer» racionalmente a «verdade» mesmo obxecto da lóxica e do criterio. Na antigüidade, non existía un xeito normalizado de advertir os razoamentos filosóficos falaces (Atomismo, Sócrates, Platón, Aristóteles, Siloxismo), non existía o método científico, agás nas Matemáticas puras (Pitágoras) ou nas aplicadas (Eratóstenes) e en certos experimentos de física (Arquímedes), utilizábase a crítica como criterio para paliar ou suplir a ausencia de probas, método ou evidencia empírica na procura de axiomas ou en «lóxica» para establecer «verdades primarias». 'En Política, Retórica e Oratoria a crítica usouse dende antigo (Demóstenes).
René Descartes propuxo o mecanicismo e suscitouse o Cartesianismo. Kant explorou os significados da palabra crítica no seu Criticismo.
Crítica literaria feminista

A crítica literaria feminista é a crítica literaria baseada na teoría feminista, ou, máis xenericamente, polas políticas do feminismo. Usa os principios feministas e a ideoloxía para criticar a linguaxe da literatura. Esta escola de pensamento procura analizar e describir as formas polas cales a literatura retrata a narrativa da dominación masculina a través da explotación económica, social, política e forzas psicolóxicas inseridas dentro da literatura. A súa historia foi ampla e variada, a partir de obras clásicas do século XIX. Autoras como George Eliot e Margaret Fuller apuntan o traballo teórico en estudos sobre as mulleres e estudos de xénero, segundo autoras da "terceira onda". En xeral, a crítica literaria feminista antes da década de 1970—na primeira e segunda onda do feminismo—estaba preocupada coa autoría das mulleres e a representación da condición das mulleres dentro da literatura; incluíndo a representación de personaxes ficticias femininas. Alén diso, a crítica feminista estaba preocupada coa exclusión das mulleres da literatura. Dende o desenvolvemento de máis complexas concepcións de xénero e subxectividade e da terceira onda do feminismo, a crítica literaria adoptou unha variedade de novas rutas, especialmente na tradición da teoría crítica da Escola de Frankfurt. Foi considerado o xénero nos termos Freudiano e Lacaniano da psicanálise, como parte da deconstrución das relacións existentes de poder, e como unha política concreta de investimento. A crítica literaria feminista está intimamente asociada co nacemento e o crecemento dos estudos queer. A preocupación máis tradicional, central feminista, continuou coa representación e a política da vida das mulleres desempeñando un papel activo nas críticas. Máis especificamente, a moderna crítica feminista lida con cuestións relacionadas coa percepción intencional e non intencional patriarcal en aspectos-chave da sociedade, incluíndo a educación, a política e a forza de traballo.
Crítica xornalística

A Crítica xornalística trátase dun artigo xornalístico asinado que utiliza a modalidade do discurso expositivo-argumentativo dentro do arquixénero didáctico para expresar un xuízo razoado de valor sobre calquera produción na terreo da arte, o deporte e a cultura. Por iso pode facer: Crítica literaria
Crítica teatral
Crítica cinematográfica
Crítica artística
Crítica televisiva
Crítica musical
Crítica deportiva
A crítica contén polo xeral unha parte expositiva que pode ser mesmo unha ficha inicial cos detalles obxectivos. A crítica literaria pode adoptar a forma máis breve ou a máis longa e pormenorizada da recensión, que con frecuencia escapa ao xénero xornalístico e atopa acomodo nas revistas especializadas. Ha de constar dunha breve introdución sobre a traxectoria do autor e un exame e xuízo valorativo sobre a obra.
Crítica ó capitalismo

O capitalismo foi criticado dende moitas perspectivas durante a súa historia. As críticas varían dende xente a quen lles desagrada os principios do capitalismo na súa integridade até aqueles que discrepan cos resultados particulares do capitalismo. Entre os que desexan substituír o capitalismo cun método diferente de distribuír os bens, pódese facer unha distinción entre aqueles que cren que o capitalismo só pode ser superado cunha revolución (por exemplo, a revolución socialista) e aqueles que cren que o cambio pode vir paseniño por medio do reformismo (por exemplo, a democracia social). Algunhas críticas recoñecen méritos no capitalismo e buscan equilibrar o capitalismo con algunha forma de control social, tipicamente a través de regulación gobernamental (por exemplo, o Partido Laborista do Reino Unido). Historia
As críticas orixínanse pouco despois do xurdimento do capitalismo moderno. Segundo as críticas contemporáneas, a rápida industrialización trala revolución industrial creou condicións laborais consideradas inxustas, incluíndo 14 horas de traballo diario, explotación infantil e asentamentos informais. Algunhas novelas populares xurdiron durante este tempo tendo unha visión pesimista da revolución industrial, como é o caso dalgunhas escritas por Charles Dickens. Os economistas modernos optimistas argumentaban que as condicións foran aínda peores con anterioridade e que a evidencia empírica mostraba que mesmo a revolución industrial temperá incrementou a media dos estándares de vida e a expectativa de vida. Os economistas modernos máis pesimistas argumentaron que as condicións non melloraron ou só o fixeron lentamente despois de 1840.
Algúns pensadores temperáns socialistas rexeitaron o capitalismo por completo, tentando crear comunidades socialistas libres das inxustizas percibidas como propias do capitalismo temperán. Entre estes "socialistas utópicos" atopábase Charles Fourier e Robert Owen. Outros pensadores socialistas argüían que o socialismo non podía ser posto en funcionamento antes de que as forzas históricas creasen as condicións axeitadas e viron a revolución industrial como un novo sistema que podía potencialmente producir suficientes bens para a poboación humana enteira, pero que era obstaculizado polo seu método ineficiente de distribuír bens. En 1848, Karl Marx e Friedrich Engels publicaron o Manifesto Comunista, un panfleto que bosquexou unha crítica política e económica do capitalismo, baseada na filosofía do materialismo histórico. Dende entón, o seu manifesto converteuse nun dos libros máis influentes. Un coetáneo de Marx, o mutualista Pierre-Joseph Proudhon foi un dos primeiros en chamalo anarquista.
Crómlech dos Almendres

O Crómlech dos Almendres é un crómlech situado na freguesía de Nossa Senhora de Guadalupe, concello de Évora, Portugal.
Trátase do maior grupo de menhires estruturados existente na Península Ibérica (e un dos máis grandes de Europa), este xacemento arqueolóxico está formado por varias estruturas megalíticas: crómlechs e pedras de menhir, que pertencen ao denominado "universo megalítico de Évora", con claros paralelismos con outros crómlechs do distrito de Évora, como o de Portela de Mogos ou o de Vale Maria do Meio. Cronoloxía
A formación deste crómlech, comezou a fins do VI milenio a. C. e rematou no III milenio a. C. No Neolítico Antigo Medio erixiuse un conxunto de monólitos, agrupados en tres círculos concéntricos.
No Neolítico Medio erixiuse un novo recinto coa forma de dúas elipses concéntricas irregulares.
No Neolítico Final a dous recintos existentes engadíronselle algúns monólitos con gravados con marcada influencia relixiosa. Estrutura
Os monólitos, algúns de tres metros de altura, foron colocados sobre cavidades previamente preparadas.
Os dous recintos contiguos presentan unha orientación leste - oeste. O recinto máis a Oeste, en forma de círculo é o máis antigo e foi edificado no Neolítico Antigo Medio. Constituído por tres círculos concéntricos, presenta en total vinte e catro monólitos. O círculo exterior ten de diámetro, uns 18, 8 metros e o círculo interior cerca de 11, 4 metros.
O recinto máis a Leste, en forma de elipse, é o recinto edificado no Neolítico Medio e estaba constituído na súa orixe por 56 menhires. Este recinto está formado por dúas elipses concéntricas, onde a maior presenta as seguintes dimensións: eixo maior 43, 6 metros e o menor 32 metros.
Xa no Neolítico final, no interior do recinto en forma de elipse foron colocados novos menhires, e nalgúns dos xa existentes foron gravadas algunhas figuras en relevo. Descuberta
Foi descuberto en 1964 por Enrique Leonor Pina, cando procedía ao deseño da Carta xeolóxica de Portugal. Dende a súa descuberta xa tivo tres campañas de estudo e escavación.
Crónica

Unha crónica é xénero histórico ou literario que narra os acontecementos pola súa orde cronolóxica. A palabra crónica vén do latín chronica, que á súa vez se deriva do grego kronika biblios, é dicir, libros que seguen a orde do tempo. Nunha crónica os feitos nárranse segundo a orde temporal en que ocorreron, a miúdo por testemuñas presenciais ou contemporáneos, xa sexa en primeira ou en terceira persoa.
Frecuentemente emprégase o termo para se referir a un libro escrito por un cronista na Idade Media describindo os sucesos históricos dun país ou a vida dun nobre ou unha dignidade eclesiástica.
Crónica Albeldense

A Crónica Albeldense (Codex Conciliorum Albeldensis seu Vigilanus) é un manuscrito medieval, ademais dunha crónica histórica que chega ata o ano 883, no tempo de Afonso III que se supón escrita polo eclesiástico Dulcinio, contén varios documentos históricos da época visigoda. Entre outros textos están os canons dos Concilios de Toledo, o Liber Iudiciorum, decretos de Papas, narracións históricas (como unha vida de Mahoma), un calendario etc. Os compiladores foron tres monxes do mosteiro de Albelda (A Rioxa), Vigila e dous colaboradores, que a completaron no ano 976, o manuscrito orixinal consérvase na biblioteca de El Escorial. A Albeldense contén a primeira mención e representación no Oeste da numeración árabe.
Crónica Ambrosiana

A crónica ambrosiana, orixinalmente Chronicon Ambrosianum ou Chronica parva Ambrosianum (breve crónica ambrosiana) é unha crónica en latín do medievo sumamente concisos que, xunto cos Anais Composteláns e a Crónica Burguense, forman un conxunto de historias relacionadas. Estes foron denominados colectivamente como Efemérides riojanas por Manuel Gómez Moreno, que pensaba que foran compilados na Rioxa. A crónica recibe o nome da Biblioteca Ambrosiana de Milán, onde se descubriu o seu manuscrito. Foi publicado por primeira vez por Ludovico Antonio Muratori.
A crónica contén unha lista de dez días de festa cos nomes dos seus santos e dezasete anos, cada un descrito por un evento. O primeiro acontecemento, na Era 38, é o nacemento de Xesús. Ademais das mortes, os únicos acontecementos mencionados son a Matanza dos Inocentes (Era 47), a paixón de Cristo (Era 69), a asunción de Xoán Evanxelista (Era 108) e a profecía de Mahoma (Era 656). O último ano (Era 1208, é dicir, 1170), aínda que está fóra da orde cronolóxica, é a morte de Thomas Becket. O último suceso da lista é a morte de Xoán de Ortega (Era 1201, é dicir, 1163).
Crónica Burguense

A Crónica Burguense, ou orixinalmente Chronicon Burgense, é unha crónica en latín que, xunto cos Anais Composteláns e a Crónica Ambrosiana, poden formar un grupo de historias relacionadas, denominadas colectivamente como Efemérides riojanas por Manuel Gómez Moreno, que pensaba que foran compilados na Rioxa. O Chronicon Burgense recibe o nome da Catedral de Burgos, onde foi descuberto nunha folla dunha necrolóxica/calendario do século XIII. Trata sobre todo de asuntos do Reino de Castela e puido ser escrito en Burgos, a capital castelá. Tamén toca o Reino de Navarra (no que se atopaba A Rioxa daquela) e abrangue o período desde a Natividade de Xesús ata a Batalla das Navas de Tolosa en 1212. Utiliza o sistema de datación da era hispánica e non o Anno Domini. É unha fonte única de varios detalles relacionados coa historia temperá de Castela. O seguinte é un extracto: Era MCXV. Fuit hiems gravissima a festivitate S. Martini usque ad Quadragesimam, & in ipso anno pugnaverunt duo milites pro lege Romana, & Toletana in die Ramis palmarum, & unus eorum erat Castellanus, & alius Toletanus, & victus est Toletanus a Castellano. 1077. Foi un inverno severo desde o día de San Martiño ata o primeiro día de coresma. E nese ano loitaron dous cabaleiros [un] polo rito romano e [outro polo] rito mozárabe o Domingo de Ramos. E un destes [o primeiro] era castelán e o outro toledano. E o toledano saíu vitorioso sobre o castelán.
Crónica Ovetense

A Crónica Ovetense (tamén chamada Ad Sebastianum, A Sebastián, Erudita ou Sebastianense) é unha das versións existentes da Crónica de Afonso III, xunto a Rotense. Características
Trátase dun documento histórico ou crónica que abarca a historia desde o reinado de Wamba, rei visigodo, ata o final do reinado de Ordoño I. O motivo da súa creación, ao igual que o resto de crónicas de Afonso III, é a de presentar aos reis ovetenses e ao reino cristián, como sucesores directos dos reis visigodos e do seu estado, para poder lexitimizar a conquista de novas terras pertencentes aos musulmáns.
A denominación de Ad Sebastianum, provén da persoa á que estaba destinada unha carta que actúa como prefacio e que só aparece nesta versión. É menos completa cá Rotense.
Crónica Rotense

A Crónica Rotense (Chronica Rotensis) foi unha crónica escrita en latín a finais do século IX, no nordeste da Península Ibérica. Por orde cronolóxica das crónicas que fan referencia á historia dos monarcas de Oviedo e os seus supostos antecesores, a de maior antigüidade é a Crónica Albeldense e, de seguido, a Crónica de Afonso III da cal, a rotense, adoita ser considerada como a súa primeira versión. Características
A denominación de "Rotense" vén por terse atopado nun códice da Catedral de San Vicente de Roda de Isábena, en Huesca, o manuscrito desta versión da Crónica de Afonso III. Desta última, a primeira "versión" é a Crónica Rotense, que é a máis completa, e, posteriormente, xorde a Crónica Ovetense, a cal daba maior énfase neogoticista ao mito de Paio como sucesor dos Reis de Toledo, e polo tanto do Reino visigodo. Está escrita nun latín bastante bárbaro, pero con sinxeleza e naturalidade, presumiblemente por un laico, mentres que a versión de Sebastián está máis censurada e retocada, e a finalidade destas dúas crónicas foi a de demostrar a continuidade dos monarcas visigodos ata os monarcas asturianos. O texto indica tamén a continuidade do Reino suevo dentro do reino visigodo, afirmando que Vitiza reinaba en Tui sobre os suevos mentres o seu pai Éxica o facía sobre os visigodos.
Crónica bizantina-arábiga

A Crónica bizantina-arábiga é unha crónica medieval, escrita no século VIII entre Exipto e a Península Ibérica, de autor anónimo pero de tendencia filoárabe. Pode considerarse unha continuación da Crónica de Xoán de Biclaro e das Historias dos Godos de Isidoro de Sevilla.
Parece ser que é debedora da fusión de dúas crónicas, unha realizada en Exipto e a segunda parte, doutra redactada en terras ibéricas, interpolando mais información. Serviu de base á Crónica Mozárabe do ano 754.
A crónica empeza coa morte de Recaredo no 601 e acabaría co inicio do reinado do califa omeia Hisham ibn Abd al-Malik no 724. Parte da obra trataría dos visigodos e outra parte centraríase nos bizantinos e os árabes. Crese que foi escrita cara ao ano 741.
Crónica de Sampiro

A Crónica de Sampiro é un texto escrito en latín polo bispo de Astorga, Sampiro, a comezos do século XI. O texto abrangue dende o ano 866 até o 999, é dicir, os últimos anos do reinado de Afonso III de Asturias e os dos seus sucesores até Afonso V.
O texto ten importancia debido a que a Crónica albeldense remata o seu relato no ano 883.