proxectonos/corpus_dominio_cientifico huggingface dataset:
Artes decorativas

As artes decorativas son todas aquelas actividades relacionadas coa arte ou a artesanía dirixidas a producir obxectos cunha finalidade tanto utilitaria como ornamental. Polo xeral son obras realizadas con elaboración industrial ou artesanal pero que perseguen unha determinada finalidade estética. O concepto é sinónimo das chamadas artes aplicadas ou artes industriais, tamén chamadas ás veces artes menores en oposición ás "artes principais" ou belas artes. En certo sentido, as artes decorativas son un termo aplicado preferentemente ás artes industriais, así como á pintura e á escultura, cando o seu obxectivo non é xerar unha obra única e diferenciada, senón que buscan unha finalidade decorativa e ornamental, xeralmente de produción en serie.
As artes decorativas inclúen procedementos e técnicas como cerámica, mosaico, ebanistaría, ourivaría, glíptica, esmalte, incrustación, metalurxia, téxtil, tapicería, coiro ou vidro. Tamén a miúdo engloba as artes gráficas como o gravado e a miniatura (iluminación).
As artes decorativas estiveron presentes en maior ou menor medida en todos os períodos da historia da arte en xeral, ben en solitario ou en conxunto con outras artes, especialmente a arquitectura. En moitos casos marcaron de xeito decisivo algún período histórico, como a arte bizantina, islámica ou gótica, de tal xeito que non sería posible valoralo adecuadamente sen a presenza deste tipo de realizacións. Noutros casos, especialmente o das culturas nómades, é o único tipo de realización artística que realizan estes pobos, como é o caso dos escitas ou dos pobos xermánicos que invadiron o Imperio Romano. En moitas culturas, as artes decorativas tiveron un status similar ao resto das artes, como é o caso da cerámica grega ou da laca chinesa. Tamén cabe valorar a estreita relación entre as artes decorativas e a cultura popular, que moitas veces tivo neste medio o seu principal medio de expresión.
Artes gráficas

As artes gráficas son aquelas adicadas á elaboración de todo tipo de elementos visuais, fundamentalmente a técnicas de gravado e debuxo, aínda que adoita restrinxirse o termo ás técnicas relacionadas coa imprenta. Historia
A expresión artes gráficas aparece trala invención dos tipos móbiles por Johannes Gutenberg cara a 1450, como forma de agrupar todos os oficios que se relacionaban coa impresión tipográfica, como era a acomodación dos tipos, a impresión, a encadernación, o terminado, e todas as variantes ou procesos adicionais que se lle facían ao material impreso.
Máis tarde aparece a litografía, un sistema de impresión desenvolvido por Aloys Senefelder, quen sabendo que a auga e o aceite repélense naturalmente, utilizo unha pedra calcaria e unha barra de cera para realizar unha impresión, co que revolucionou as artes gráficas, co paso do tempo a pedra foi cambiada por unha lámina de aluminio ou de cinc.
Debido á urxente necesidade de xerar impresións de mellor calidade aparece a preprensa ou fotomecánica. Esta nova parte do proceso de impresión utilizaba grandes maquinas, e cámaras especiais para dividir a cor das imaxes en CMYK (ciano, maxenta, amarelo e negro polas súas siglas en inglés: cyan, magenta, yellow, key); o termo Key ("chave") fai referencia á sobreimpresión do negro para mellorar a calidade do traballo.
E evoluciónase á impresión offset (fóra de lugar), a cal mellora significativamente a calidade da impresión ao utilizar un sistema indirecto, de tres cilindros.
Máis tarde acuñáronse outras formas de impresión como a serigrafía, a flexografía, o ocogravado ou rotogravado, entre moitos outras.
Actualmente inclúese a impresión de dixital, e grazas ao avance tecnolóxico e as novas tecnoloxías os procesos que se necesitaban para realizar un traballo reducíronse, hoxe en día cando nos referimos á arte nas artes gráficas faise referencia case que exclusivamente ao deseño gráfico, debido a que o demais deixou de ser arte para converterse en técnica.
Artes liberais

O concepto de arte liberal, herdado da antigüidade clásica, fai referencia ó seu cultivo por "homes libres" en oposición ás "artes servís". O termo artes liberais (en latín artes liberales) designaba os estudos que tiñan como propósito ofrecer coñecementos xerais e destrezas intelectuais antes que destrezas profesionais ou ocupacionais especializadas. Durante a Idade Media, as artes liberais conformaban a parte central do currículum das universidades. Alcuíno, conselleiro intelectual de Carlomagno adoptounas como base da reforma escolar levada a cabo durante o período do Renacemento carolinxio). Nas teorías educativas medievais o quadrivium seguía o traballo preparatorio do trivium. Aínda que o esquema de trivium e quadrivium é ás veces coñecido como "educación clásica" correspóndese fundamentalmente cun desenvolvemento medieval que chega ós séculos XII e XIII.
O ámbito e alcance das artes liberais evolucionou no tempo. Inicialmente refería a educación das elites nos clásicos. Boecio, o "último romano, o primeiro escolástico", nunha tentativa case desesperada de transmitir ós novos donos de Italia a civilización clásica, permanece no reino dos ostrogodos para tentar ensinarlles os rudimentos do quadrivium. Do século VI en diante o sistema medieval de estudos académicos corresponderase co esquema duplo dos contidos do trivium e quadrivium pero coa aparición das Humanidades e da Ciencia na época da Ilustración, o significado de "artes liberais" esténdese ata abranguer a ambas. Son aínda excluídas das artes liberais ocupacións específicas como a agricultura, os negocios, a enxeñaría, a pedagoxía, a medicina ou a farmacia.
As sete artes liberais que se ensinaban na antigüidade comprendían dous grupos de estudos: o trivium e o quadrivium. Eran estas (acompañadas a seguir da súa materia principal en latín): a gramática, lingua "a lingua";
a dialéctica, tropus "as figuras";
a retórica, ratio "a razón";
a aritmética, numerus "os números";
a xeometría, angulus "os ángulos";
a astronomía, astra "os astros";
a música, tonus "os cantos"; . O trivium
O trivium, (lat. "tres vías ou camiños") agrupaba as disciplinas literarias (relacionadas coa elocuencia). A máxima latina Gram. loquitur, Dia. vera docet, Rhet. verba colorat resume os contidos e ensinanzas de cada unha delas: Gramática, a ciencia do uso correcto da lingua, axuda a falar;
Dialéctica, a ciencia do pensamento correcto, axuda a buscar a verdade;
Retórica, a ciencia da expresión, ensina a colorear as palabras; O quadrivium
O quadrivium (lat. "catro camiños"), agrupaba as disciplinas científicas relacionadas coas matemáticas. A máxima latina rezaba Ar. numerat, Geo ponderat, As. colit astra Mus. canit. Eran estas: aritmética, ensina a facer números;
xeometría, ensina a calcular;
astronomía, a cultivar o estudo dos astros;
música, a producir notas.
Artes visuais

As artes visuais son formas de arte que se enfocan na creación de traballos que son principalmente visuais por natureza, como a pintura, e máis tarde, fotografía, impresión e o cine. Aquelas que implican obxectos tridimensionais, como a escultura e a arquitectura, son chamadas artes plásticas.
Moitas disciplinas consideradas artísticas como as artes escénicas, presentan aspectos das artes visuais, polo que estas definicións non son estritas. Artes visuais tradicionais
Debuxo
Escultura
Pintura Artes visuais actuais
Cinematografía
Fotografía
Animación
Historieta ou cómic Artes aplicadas
Deseño
Deseño de interiores
Deseño de modas
Deseño gráfico
Deseño industrial
Deseño visual
Deseño web
Tipografía
Volante propagandístico
Imprenta
Impresion
Caligrafía
Imprenta
Vestiario
Artes visuais non tradicionais
Arte interactiva
Airwriting
Caligrafía
Fluxus
Happening
Videoarte
Graffiti
Artesa

Unha artesa, tamén denominada maseira, é un moble ou recipiente grande de madeira, xeralmente con catro patas e tampa, máis estreito no fondo que por arriba, no que se amasa o pan. Amasado do pan
Empregábase para mesturar a fariña, a auga, o sal e o lévedo, para facer a masa que posteriormente se metería no forno para facer pan. O elemento principal no amasado do pan é o lévedo. Obtíñase a partir da masa anterior. Gardábase un pedazo de masa nunha ola e poñíase a carón do lume, daquela esta fermentaba ou facíase. Ó arrefriar gardábase na artesa. Cando chegaba o día de amasar, tarefa fatigosa, ó mediodía ou pola noitiña, a muller quitaba da ola o lévedo, limpa de codia e balor, depositábaa na artesa engadindo auga e fariña, logo amasábase para finalmente ir ó forno. Outros usos
A mecanización nos obradoiros de panadería e as novas tecnoloxías en fornos de pan relegaron a artesa a un uso decorativo. Fraseoloxía
Refraneiro
A que come da artesa, non come da mesa.
Poesía
No poema de Rosalía "Miña casiña, meu lar", de Follas Novas. Atopei fariña munda,
Un puñiño a todo dar.
Vino no fondo da artesa.
Púxenme a Dios alabar.
Recitados
Disme que non teño rendas
Para manter a muller:
Teño fariña na artesa,
Amásea se quer comer.
Arthur Ashkin

Arthur Ashkin, nado en Brooklyn o 2 de setembro de 1922 e finado o 21 de setembro de 2020, foi un científico estadounidense que traballou en Bell Laboratories e Lucent Technologies. Ashkin foi considerado como o pai das pinzas ópticas, motivo polo cal foi galardoado co Premio Nobel de Física en 2018 á idade de 96, converténdose no Premio Nobel máis vello até que en 2019 lle foi concedido a John B. Goodenough, con 97 anos. Residía en Rumson, Nova Jersey.
Ashkin comezou o seu traballo sobre a manipulación de micropartículas con luz láser a finais da década de 1960, o que resultou na invención de pinzas ópticas en 1986. Tamén foi pioneiro no proceso de captura óptica que finalmente se utilizou para manipular átomos, moléculas e células biolóxicas. O fenómeno clave é a presión de radiación da luz; esta presión pódese diseccionar en gradiente óptico e forzas de dispersión.
Arthur B. McDonald

Arthur Bruce McDonald, nado en Sydney, Nova Escocia o 29 de agosto de 1943, é un astrofísico canadense. McDonald é o director de Sudbury Neutrino Observatory Collaboration e ocupou a Cátedra Gordon e Patricia Gray en Astrofísica de Partículas na Queen's University en Kingston, Ontario dende 2006 até 2013. Foi galardoado co Premio Nobel de Física de 2015 xunto co físico xaponés Takaaki Kajita. Traxectoria
Graduouse cun B. Sc. en física en 1964 e máster en ciencias en física en 1965 pola Universidade Dalhousie de Nova Escocia. Conseguiu o seu Ph. D. en física do Instituto de Tecnoloxía de California.
McDonald traballou como oficial de investigación nos laboratorios nucleares de Chalk River ao noroeste de Otava de 1970 a 1982. Foi nomeado profesor de física na Universidade de Princeton de 1982 a 1989, deixando logo Princeton para incorporarse á Queen's University. No presente, é o xefe de investigación en devandita universidade e membro da mesa directiva do Instituto Perimeter de Física Teórica.
Arthur Compton

Arthur Holly Compton, nado en Wooster (Ohio) o 10 de setembro de 1892 e finado en Berkeley (California) o 15 de marzo de 1962, foi un físico estadounidense galardoado co Premio Nobel de Física en 1927. Traxectoria
Compton naceu en Wooster (Ohio) e estudou no Wooster College e na Universidade de Princeton. En 1923 foi profesor de física na Universidade de Chicago. Durante a súa estancia nesta universidade, Compton dirixiu o laboratorio no que se produciu a primeira reacción nuclear en cadea, o que provocou que tivese un papel relevante no Proxecto Manhattan, a investigación que desenvolveu a primeira bomba atómica.
Desde 1945 ata 1953 Compton foi reitor da Universidade de Washington e logo de 1954 foi catedrático de Filosofía Natural.
Investigacións científicas
Os seus estudos dos raios X leváronlle a descubrir en 1922 o denominado efecto Compton. O efecto Compton é o cambio de lonxitude de onda da radiación electromagnética de alta enerxía ao ser difundida polos electróns. O descubrimento deste efecto confirmou que a radiación electromagnética ten propiedades tanto de onda como de partículas, un principio central da teoría cuántica.
Polo seu descubrimento do efecto Compton e pola súa investigación dos raios cósmicos e da reflexión, a polarización e os espectros dos raios X compartiu o Premio Nobel de Física de 1927 co físico británico Charles Wilson. Recoñecementos
Na súa honra, así como no do seu irmán Karl Taylor Compton, bautizouse ao cráter "Compton" da Lúa así como o asteroide "(52337) Compton", descuberto o 2 de setembro de 1992 por Freimut Börngen e Lutz D. Schmadel.
Arthur Harden

Sir Arthur Harden, nado en Manchester (Inglaterra) o 12 de outubro de 1865 e finado en Bourne End, Buckinghamshire o 17 de xuño de 1940, foi un bioquímico e profesor universitario inglés galardoado co Premio Nobel de Química do ano 1929. Traxectoria
Foi educado nunha escola privada e no Tettenhall College, Staffordshire. Entrou no Owens College da Universidade de Manchester en 1882, onde se graduó en 1885. En 1886 gañou a bolsa Dalton de Química e pasou un ano traballando con Henry Enfield Roscoe en Erlangen. Volveu a Manchester como lector e demostrador, e permaneceu ata 1897, cando foi nomeado químico do recentemente fundado Instituto Británico de Medicina Preventiva, que máis tarde pasaría a chamarse Instituto Lister. En 1907 foi nomeado director do departamento de bioquímica, posto que mantivo ata a súa xubilación en 1930, continuando o seu labor investigador no Instituto logo do seu retiro.
Foi membro da Royal Society de Londres, e en 1936 o rei Eduardo VIII do Reino Unido concedeulle o título de cabaleiro do Imperio Británico (sir).
En 1935 recibiu a medalla Davy da Royal Society e recibiu numerosos nomeamentos de Doutor honoris causa. Investigacións científicas
As súas investigacións máis importantes refírense aos procesos químicos que teñen lugar na fermentación dos azucres polas células dos fermentos. Descubriu un procedemento de aceleración na fermentación engadindo fosfatos inorgánicos, e estudou a acción da luz nas mesturas de dióxido de carbono e cloro.
En 1929 foi galardoado co premio Nobel de Química, compartido con Hans von Euler-Chelpin, polas súas investigacións na fermentación de azucres mediante encimas.
Entre 1913 e 1937 foi codirector do Biochemical Journal. Entre os seus libros destaca Alcoholic Fermentation (1911).
Arthur Keith

Arthur Keith, nado en Aberdeen o 5 de febreiro de 1866 e finado en Downe o 7 de xaneiro de 1955, foi un anatomista e antropólogo escocés, coñecido polo seu estudos dos fósiles humanos. Traxectoria
Estudou medicina na Universidade de Aberdeen, e logo de rematar a carreira en 1888 marchou a Siam, e trala súa volta á Gran Bretaña estudou anatomía. Interesado nos cranios dos primates, en 1897 publicou An Introduction to the Study of Anthropoid Apes, seguido por Human Embryology and Morphology (1902), Ancient Types of Man (1911) e The Antiquity of Man (1915).
Keith foi un dos propagadores do Home de Pitdown, un suposto cranio prehistórico descuberto en 1912, e hai fundadas sospeitas de que coñeceu ou participou do fraude realizado por Charles Dawson, aínda que non se demostrou.
Arthur Kornberg

Arthur Kornberg, nado en Nova York, Estados Unidos, o 3 de marzo de 1918 e finado en Stanford, California, o 26 de outubro de 2007, foi un médico e bioquímico estadounidense que en 1959 compartiu o Premio Nobel de Medicina ou Fisioloxía con Severo Ochoa. Traxectoria
Naceu en 1918 na cidade de Nova York no seo dunha familia de inmigrantes da Galicia austríaca (hoxe parte de Polonia). Estudou ciencias no City College de Nova York (CUNY) e máis tarde Medicina na Universidade de Rochester, onde se doutorou en 1941. Despois de traballar durante dez anos no Servizo de Saúde Pública dos Estados Unidos, en 1953 foi nomeado xefe do Departamento de Microbioloxía da Universidade de Washington en Saint Louis, e en 1959 foi nomeado xefe do Departamento de Bioquímica da Universidade de Stanford en California. Tamén traballou neste departamento como profesor emérito desde 1988, cando se xubilou. Morreu en Stanford (California) en 2007.
Investigación científica
A súa investigación inicial consistiu en estudar os seus altos niveis de bilirrubina no sangue, unha enfermidade coñecida como síndrome de Gilbert, estudos que publicou en 1942. Durante a súa etapa no Servizo de Saúde Pública dos Estados Unidos dirixiu a súa investigación cara á nutrición e as vitaminas.
En 1946 foi nomeado asistente de Severo Ochoa na Universidade de Nova York (NYU) e ampliou os seus coñecementos sobre química orgánica e purificación de encimas, e traballou na comprensión da produción de trifosfato de adenosina a partir de nicotinamida e adenina dinucleótido (NAD) e nicotinamida adenina dinucleótido fosfato (NADP). Ochoa conseguira o illamento dun encima do colibacilo que cataliza a síntese do ácido ribonucleico (ARN), o intermediario entre o ácido desoxirribonucleico (ADN) e as proteínas. Continuando este traballo, Kornberg puido demostrar experimentalmente en 1956 que o ADN tamén se sintetiza pola súa ADN polimerase utilizando a bacteria intestinal Escherichia coli (a ADN polimerase de E. coli chámase a miúdo polimerase de Kornberg). Este fundamento teórico permitiu anos despois, entre outros avances tecnolóxicos, a secuenciación do ADN (biolóxico) e a reacción en cadea da polimerase (PCR), ferramentas fundamentais en biotecnoloxía.
Galardóns
En 1959 foi galardoado, xunto con Severo Ochoa, co Premio Nobel de Medicina ou Fisioloxía "polo descubrimento dos mecanismos da síntese biolóxica dos ácidos ribonucleicos e desoxirribonucleicos". O seu fillo, Roger D. Kornberg, foi galardoado co Premio Nobel de Química en 2006.
Arthur Leonard Schawlow

Arthur Leonard Schawlow, nado en Mount Vernon, Nova York, Estados Unidos, o 5 de maio de 1921 e finado en Palo Alto, Estados Unidos, o 28 de abril de 1999, foi un físico e profesor universitario estadounidense. É principalmente recordado polo seu traballo cos láseres, polo que foi galardoado en 1981 co Premio Nobel de Física. Traxectoria
É fillo de Helen Mason, canadense, e de Arthur Schawlow, inmigrante letón. Cando Arthur tiña tres anos, os seus pais trasladáronse a Toronto, Canadá.
Aos 16 anos rematou a educación secundaria e recibiu unha bolsa de estudos en ciencia na Universidade de Toronto. Nesta universidade continuou os seus estudos que foron interrompidos pola segunda guerra mundial. Despois da guerra, comezou a traballar na súa tese de doutoramento na Universidade de Toronto co profesor Malcolm Crawford. Ao rematar a súa tese, traballou como investigador posdoutoral con Charles Townes no departamento de física da Universidade de Columbia en 1949.
En 1951 aceptou un traballo nos Laboratorios Bell que deixou en 1961 para unirse á Universidade Stanford como profesor. Continuou neste posto ata que se retirou como emérito en 1996.
Schawlow morreu de leucemia en Palo Alto, California en 1999. Investigación científica
A súa carreira investigadora estivo centrada fundamentalmente na óptica, en particular nos láseres e no seu uso na espectroscopia. Con todo, tamén realizou investigacións nos campos da supercondutividade e da resonancia nuclear. Schawlow compartiu o Premio Nobel de Física en 1981 con Nicolaas Bloembergen e Kai Siegbahn polas súas contribucións ao desenvolvemento do láser espectroscópico.
En 1955, xunto con Charles Townes, conseguiu desenvolver o espectroscopio de microondas. Tamén con Townes, disputou, infrutuosamente, a patente do láser con Gordon Gould.
En 1991 a NEC Corporation e a Sociedade Americana de Física crearon un premio: o Premio Arthur L. Schawlow en Ciencia do Láser, que se concede anualmente a persoas que realizaran contribucións destacadas á investigación utilizando láseres. Premios
1963 - Young Medal and Prize, pola súa investigación no campo da óptica presentado polo Instituto de Física.
1981 - Premio Nobel de Física
Arthur M. Shapiro

Arthur M. Shapiro, nado o 6 de xaneiro de 1946, é un profesor de evolución e ecoloxía da Universidade de California, Davis. Traxectoria
Graduouse en Bioloxía na Universidade de Pensilvania e completou o seu doutoramento (PhD) en Entomoloxía en Cornell en 1970.
Articulación do discurso

Chámase articulación do discurso á ligazón lóxica entre frases e, dentro delas, entre constituíntes. Para articular o discurso utilízanse determinados morfemas ou secuencias de morfemas, como as conxuncións e, ou, mais e os adverbios entretanto, tamén, pouco etc.
Articulación fonética

En fonética, a articulación é o conxunto dos movementos dos órganos vocais, que determinan a forma dos diferentes resoadores na pasaxe do aire larínxeo e, polo tanto, a natureza das ondas sonoras utilizadas para a produción dos sons da linguaxe.
A articulación defínese por dous parámetros: o modo de articulación: a maneira pola que o aire escoa (vibración das cordas vocais, abertura do canal respiratorio etc. )
o punto de articulación: o lugar onde se estreita o canal respiratorio.
Articulador

En fonética, os articuladores son os órganos fonadores que interveñen na pasaxe do ar larínxeo e cuxos movementos, modificando a forma das cavidades de resonancia, producen o timbre característico dos sons da linguaxe. Articuladores superiores
Os articuladores superiores son inmóbiles, excepto os beizos e a úvula: beizo superior
incisivos superiores
alvéolos superiores
padal duro e brando
úvula
parede da farinxe Articuladores inferiores
Son sempre móbiles: beizo inferior
punta e dorso da lingua
Artieda

Artieda é un concello na comarca da Chacetania, na provincia de Zaragoza, comunidade de Aragón. Esténdese por unha área de 14 km² onde no ano 2007 vivían 102 habitantes. Encóntrase a 652 metros sobre o nivel do mar. Demografía
Evolución da poboación de Artieda desde a década dos 20 ata agora: Política
O repartimento de escanos quedou deste xeito: Este municipio destaca pola súa tradición política de apoio ao nacionalismo aragonés de esquerda e pola loita contra as expropiacións provocadas pola ampliación do encoro de Yesa.
Arties e Garòs

Arties e Garòs, antigamente Arties, é un terçon tradicional do Val de Arán, utilizado como circunscrición territorial para as eleccións ao Consello Xeral de Arán. Correspóndese co antigo municipio de Arties e Garòs, hoxe parte do municipio de Naut Aran.
Formouse no século XVI ao dividirse en dous o antigo terçon de Garòs. Dende a restauración da estrutura administrativa tradicional do Val de Arán en 1990, elixe 2 dos 13 conselleiros do Consello Xeral de Arán.
Artificial Intelligence: A Guide for Thinking Humans

Artificial Intelligence: A Guide for Thinking Humans é un libro da profesora do Instituto da Santa Fe Melanie Mitchell, publicado en 2019. Nel describe como funcionan os sistemas máis avanzados de intelixencia artificial e contraponos ao razoamento humano. Mitchell ofrece exemplos de sistemas de IA como Watson, adestrados para dominar tarefas específicas, e sinala que eses computadores carecen da intelixencia xeral que teñen os humanos. Mitchell sostén que alcanzar a superintelixencia esixiría que as máquinas adquirisen capacidades de razoamento de sentido común que non están á vista: "A IA actual está lonxe da intelixencia xeral, e non creo que a 'superintelixencia' das máquinas estea no horizonte". Mitchell dedica 13 páxinas á "IA fiable e ética". Mitchell afirma que a intelixencia artificial é vulnerable aos erros, aos prexuízos raciais e á piratería maliciosa, como os ataques adversarios sorprendentemente fáciles: "Se hai asociacións estatísticas nos datos de adestramento. .. a máquina aprenderá alegremente esas en lugar do que ti querías que aprendese".
Artigo (gramática)

O artigo é un determinante actualizador con flexión de xénero e número que concorda co núcleo do sintagma nominal. A súa función é a de acompañar ao substantivo actualizándoo e precisándoo, transformándoo de descoñecido e abstracto ("libro") en coñecido e concreto ("o libro"), situándoo no mundo real.
A gramática tradicional distinguía entre artigo determinado (o, a, os, as) e indeterminado (un, unha, uns, unhas), sendo en realidade este último un tipo de cuantificador.
En galego hai un artigo masculino: o, os en plural, e outro feminino: a, as (alén das súas variantes alomórficas). Non todas as linguas posúen artigos e, por exemplo, o latín, do cal provén o galego, non os tiña: o artigo galego provén, así a todo, do pronome demostrativo latino ille, illa, illud. O uso do artigo galego conserva ás veces vestixios dese significado demostrativo. Os determinantes actualizadores
O feito de considerarmos o artigo como un determinante actualizador débese a que na clase de palabra determinantes encontramos vocábulos que actúan actualizando (actualizadores), cuantificando (cuantificadores) e interrogando (interrogativos).
Os actualizadores presentan o núcleo do sintagma nominal e sitúano no espazo e no tempo. Os cuantificadores, pola contra, mídeno. Os interrogativos preguntan por el.
Os actualizadores son catro; o predeterminante todo, todos, toda, todas, que pode preceder aos demais determinantes e delimita a integridade do substantivo núcleo do sintagma nominal; o artigo, que presenta o substantivo nun espazo e un tempo concreto (o, a, o, os, as); o posesivo, que sinala a pertenza do substantivo a un elemento da situación ou contexto (o meu, o teu, o seu, noso, voso, o seu e os seus femininos e plurais) e o demostrativo, que sitúa o substantivo nun lugar máis ou menos próximo ou afastado (este, ese, aquel e os seus femininos e plurais) Paradigma do artigo
O paradigma estándar do artigo presente na maior parte de Galicia contén os seguintes elementos: Na área asturiana obsérvase o seguinte paradigma: Nalgunhas zonas orientais o paradigma é o seguinte: Alomorfos
En galego tamén existen os artigos lo(s) e la(s), chamados “segunda forma do artigo”, que substitúen ás formas o(s) e a(s) en determinadas situacións específicas. As devanditas variantes alomórficas xa estaban presentes no galego-portugués medieval, sendo representadas na lingua escrita polos trobadores. En realidade, lo(s) e la(s) eran os artigos arcaicos dos cales, a través de diversas evolucións, derivan todas as variantes actuais: o(s) e a(s), lo(s) e la(s), e no(s) e na(s) (esta última sen representación escrita).
O portugués aínda mantiña o uso da “segunda forma do artigo” no século XVI, pero co paso do tempo desapareceu. O galego, pola contra, mantivo o seu uso ata a actualidade en case todo o dominio lingüístico.
Artigo 155 da Constitución española de 1978

O Artigo 155 da Constitución española de 1978 está enmarcado no Título VIII da Carta Magna, sobre a Organización Territorial do Estado Español, dentro do capítulo terceiro das Comunidades Autónomas. O artigo permite ao Goberno de España tomar medidas legais para obrigar ás comunidades autónomas a cumprir as normas e leis constitucionais. Debe ser aprobado polo Senado e só pode ser proposto polo goberno, previo requirimento ao presidente da comunidade autónoma. Aplicación
O artigo 155 aplicouse en dúas ocasións con distintas medidas:
En febreiro de 1989 o goberno de Felipe González realizou un requirimento ao presidente das Illas Canarias Lorenzo Olarte, por non aplicar as normas contra aranceis de produtos importados da Comunidade Europea. As anteditas normas afectaban ao réxime económico e fiscal das Canarias. O Goberno canario atendeu o requirimento e xa non foi necesario aplicar o artigo.
En 2017 a Generalitat de Cataluña convocou o Referendo de autodeterminación de Cataluña​ para o 1 de outubro, declarado ilegal polo Tribunal Supremo. O 10 de outubro o parlamento de Cataluña aprobou a abolición da Constitución española e o Estatuto de autonomía de Cataluña de 2006, e Carles Puigdemont declarou a independencia de Cataluña, declaración suspendida polo propio presidente catalán ao instante. Ao día seguinte, o goberno español requiriu ao presidente catalán que confirmase se declarara a independencia unilateralmente. A resposta enviada por Puigdemont non foi suficientemente clara segundo o Goberno. O 27 de outubro o parlamento catalán aprobou a República Catalá, e ese mesmo día o Senado de España aprobou a aplicación do artigo 155, destituíndo o goberno catalán en pleno, intervindo as súas competencias e convocando eleccións autonómicas para o 21 de decembro.
Artista

O artista é a persoa que realiza ou produce obras de arte. O que se entende por artista depende polo tanto do significado da palabra arte, e, dado o cambiante significado deste concepto, o termo artista só pode definirse ou estudarse dende un punto de vista histórico, en función, por exemplo, dos cánones estéticos de cada época. Con todo, existen certas constantes que se repiten ao longo da historia e que serven para definir a noción asemade de arte e de artista. Trátase da técnica, a creatividade, a orixinalidade da produción e dos actos.
Artralxia

Artralxia (do grego αρθρω- arthro-, articulación + -αλγος -algos, dor) significa literalmente dor de articulacións; é un síntoma de lesión, infección, doenzas como as reumáticas (particularmente artrite e artrose) ou reacción alérxica a medicamentos.
De acordo a MeSH, o termo "artralxia" debería usarse unicamente se a afección é debida a un proceso non-inflamatorio, e o termo "artrite" cando se trata dun proceso inflamatorio.
Artrite

A artrite (do grego articulación e inflamación) é a inflamación das articulacións, que doen, se inchan e están quentes ó tacto. As articulacións afectadas perden mobilidade e poden chegar a deformarse.
Se afecta só a unha articulación chámase monoartrite, cando son 2 ou 3 recibe o nome de oligoartrite e se afecta 4 ou máis simultaneamente, denomínase poliartrite.
Non debe confundirse a artrite coa artrose, a cal é unha doenza dexenerativa e non inflamatoria. Porén, a pesar diso en ocasións, sobre todo na literatura anglosaxoa, denomínase osteoartrite. Clasificación
Existen numerosas doenzas e síndromes que poden producir artrite, nos cales esta é considerada a principal manifestación, tales como: Artrite reumatoide e as súas variantes, como a artrite xuvenil idiopática, provocadas por fenómenos de autoinmunidade. A artrite reumatoide é unha das formas de artrite máis frecuente. Pode afectar a todas as articulacións, provocando inflamación das cartilaxes e a membrana sinovial ó redor das unións dos ósos. Considérase unha doenza autoinmune na que se producen autoanticorpos contra o propio organismo. Os síntomas principais consisten en inchazón e dor, especialmente nas articulacións de mans e pés, deformación das rexións afectadas e perda de mobilidade. O tratamento farmacolóxico baséase na administración de fármacos antiinflamatorios, corticoides e inmunosupresores, dependendo da gravidade do cadro.
Artrite por microcristais: padécena os afectados de gota e pseudogota.
Artrite infecciosa tamén chamada artrite séptica. Está causada por unha infección de orixe bacteriano, vírico, micótico ou parasitario.
Artrites secundarias a outras doenzas, como a artrite psoriásica, a artrite asociada a doenza inflamatoria intestinal, a artrite do lupus eritematoso sistémico, púrpura de Schönlein-Henoch, sarcoidose e moitas outras.
Artrite reactiva. Recibe este nome a artrite que aparece tras unha infección intestinal, xenital ou urinaria. Por exemplo a artrite da síndrome de Reiter.
Artrite neuropática: producida por lesións do sistema nervioso. En realidade non é unha artrite e a súa denominación correcta é artropatía neuropática ou articulación de Charcot.
Osteoartrite. O nome máis adecuado desta afección é artrose e non é unha verdadeira artrite, pois está provocada por fenómenos dexenerativos na articulación e non por inflamación da mesma.
Artrite reumatoide

A artrite reumatoide (AR) é unha doenza autoinmune, caracterizada polo feito de provocar inflamación crónica nas articulacións, e que produce unha destrución paseniña con diferentes graos de deformidade e incapacidade funcional. Ás veces, o seu comportamento é extraarticular, de xeito que pode causar lesións noutros lugares anatómicos fóra da articulación, como pode ser as cartilaxes, os ósos, os tendóns ou os ligamentos das articulacións. Pode afectar a diversos órganos e sistemas, como os ollos, os pulmóns, o corazón ou os vasos sanguíneos.
Aproximadamente o 1% da poboación mundial está afectada pola artrite reumatoide, sobre todo as mulleres, que son 3 veces máis susceptíbeis ca os homes de padecer a doenza. A aparición adoita acontecer entre os 40 e os 50 anos de idade, malia que pode aparecer en calquera idade. A artrite reumatoide pode chegar a ser unha doenza dolorosa e altamente incapacitante. É diagnosticada fundamentalmente polos signos e síntomas clínicos, así coma certos exames de laboratorio, incluíndo o factor reumatoide (FR) e a radioloxía. Tanto o diagnóstico coma o tratamento da AR é levado por especialistas en reumatoloxía.
Artroplastia

En medicina, unha artroplastia (do grego artros -articulación- e plastia -reemplazo-), tamén coñecida coma cirurxía de reemplazo articular, é o procedemento cirúrxico no que se reemplaza unha articulación biolóxica por outra artificial, polo xeral de metal. É unha intervención realizada no ámbito hospitalario, na especialidade de cirurxía ortopédica.
As dúas artroplastias máis realiadas a nivel mundial son a de xeonllo e a de cadril. O obxectivo adoita ser reducir a dor, restaurar a mobilidade ou a capacidade funcional dunha articulación danada. A artroplastia emprégase para o tratamento cirúrxico da osteoartrite, artrite reumatoide e traumatismos ou fracturas. Tipos
Existen varios tipos de artroplastias en función da articulación que se repara ou substitúe: Artroplastia de cadril.
Artropalstia de xeonllo.
Artroplastia de ombro ou glenohumeral.
Artroplastia de nocello.
Artroplastia dixital.
Arts & Crafts

Arts & Crafts (literalmente artes e oficios, aínda que é máis común manter a expresión orixinal) foi un movemento estético xurdido en Inglaterra na segunda metade do século XIX. Defendeu a artesanía creativa como alternativa á mecanización e á produción en masa e predicou o final da distinción entre o artesán e o artista. Afrontou os avances da industria e pretendía imprimir en mobles e obxectos os trazos do artesán-artista, que máis tarde sería coñecido como deseñador. Estivo influído polas ideas do romántico John Ruskin e dirixido polo socialista e medievalista William Morris.
Durou relativamente pouco tempo, pero influíu no movemento art nouveau francés e é considerado por moitos historiadores como unha das raíces do movemento moderno no deseño gráfico, no deseño industrial e na arquitectura. Segundo Tomás Maldonado, o Arts & Crafts foi unha importante influencia para a posterior aparición da Bauhaus, que, como os británicos do século XIX, tamén cría que a ensinanza e produción do deseño debían estruturarse en pequenas comunidades de artistas artesáns, en obradoiros baixo a dirección dun ou máis mestres. A Bauhaus desexaba así unha produción de obxectos feitos por uns poucos e adquiridos por uns poucos, na que a sinatura do artesán teña un valor simbólico fundamental. En liñas xerais, a Bauhaus herda a reacción xerada no movemento Morris contra a produtividade anónima dos obxectos da revolución industrial.
O Arts and Crafts influíu tamén noutros movementos de todo o mundo, como o Mingei no Xapón (moi vinculados á súa vez a ceramistas como Bernard Lecher ou Marguerite Wildenhain-Friedländer da Bauhaus), que pretendía valorar a arquitectura tracidional xaponesa e a cerámica artesanal, lonxe da cerámica industrial do XIX, e o estilo anglo-xaponés de olaría; o Deutscher Werkbund (precursor da Bauhaus no sentido de integración de arte e artesanía, aínda que non reivindicaba esta última senón que a supeditaba á industria), o Wchutemás de Moscova, o Wiener Werkstätte, a arquitectura "American Craftsman architecture" dos Estados Unidos e o Canadá, tendo especial relevancia a integración formulada por Frank Lloyd Wright, a artesanía en Australia e Nova Zelandia, e mesmo a arte dos renovadores en Galiza, primeiro na obra de Camilo Díaz Baliño, e especialmente nas iniciativas de Isaac Díaz Pardo, Luís Seoane e Fernández-Albalat vinculadas ao Laboratorio de Formas.
Artturi Ilmari Virtanen

Artturi Ilmari Virtanen, nado o 15 de xaneiro de 1895 en Helsinqui (Imperio Ruso) e finado o 11 de novembro de 1973 en Helsinqui (Finlandia), foi un químico e profesor universitario finlandés, gañador do Premio Nobel de Química en 1945. Biografía
Virtanen naceu en Helsinqui, naqueles momentos parte do Imperio ruso, e actualmente capital de Finlandia. Estudou no liceo clásico en Viipuri, tras o cal se dedicou ao estudo da química, a bioloxía e a física. En 1939 obtivo o cargo de profesor de bioquímica no Instituto Tecnolóxico de Finlandia en Helsinqui, dependente da Universidade de Helsinqui. Investigacións científicas
As súas investigacións tratan sobre os alimentos parcialmente sintéticos para o gando, as bacterias fixadoras de nitróxeno nos nódulos da raíz e tamén sobre métodos mellorados de preservación da manteiga.
En 1945 Virtanen recibiu o premio Nobel de química, pola súa investigación en química aplicada agrícola e en nutrición, especialmente polo seu método da preservación da forraxe (forraxe de AIV). O método (que publicara en 1943) mellorou a almacenaxe da forraxe verde, que é importante durante os invernos longos. O proceso inclúe a adición do Ácido clorhídrico ou sulfúrico diluído no gran para almacenalo novamente. O incremento de acidez detén a fermentación e non ten ningún efecto nocivo no valor nutritivo da forraxe ou nos animais que a inxiren. Recoñecementos
O asteroide (1449) Virtanen, descuberto polo renomeado astrónomo e físico finlandés Yrjö Väisälä, foi nomeado na súa honra. O cráter lunar Virtanen recibio o nome no seu honor.
Arturo Carretero

Arturo Carretero Sánchez, nado en Santiago de Compostela no ano 1847 ou 1852 e finado en Madrid o 4 de novembro de 1903, foi un xilógrafo e gravador galego, un dos máis importantes da súa época. Traxectoria
Fillo do escribán salmantino Juan Alonso Carretero Fernández e da ferrolá Nemesia Sánchez Barros, tivo dúas irmás: Eligia (nada en 1842) e Nemesia (nada en 1843). Aprendeu gravado en París e, ao regresar a España, estableceuse en Madrid. Ao longo da segunda metade do século XIX realizou moitos gravados en diversas publicacións periódicas, sendo especialmente importante a súa colaboración en La Ilustración Española y Americana. Porén, viuse afectado pola substitución do gravado en madeira por métodos de fotogravado, polo que nos seus últimos días traballou como debuxante. Discípulo seu foi Enrique Mayer, que estudou gravado no seu obradoiro madrileño.
Arturo Cervigón Díaz

Arturo Cervigón Díaz, nado en Buenos Aires en 1895 e finado na Coruña o 13 de xaneiro de 1973, foi un médico e político galego. Traxectoria
Médico e profesor axudante de lingua inglesa na Facultade de Medicina da Universidade de Santiago de Compostela. Masón. Estivo afiliado ao Partido Radical Socialista, despois ao Partido Radical e finalmente a Unión Republicana, sendo concelleiro en Santiago de Compostela en representación deste partido. Cando se produciu o golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 era director do Balneario de Villar del Pozo en Cidade Real. Foi destituído en novembro do seu posto na Universidade e sufriu multas e inhabilitación polo Tribunal de Responsabilidades Políticas. Exerceu de médico en varios balnearios de Castela e deixou a profesión para dedicarse a administrar os bens familiares. Publicou algúns artigos sobre a historia do uso da auga na revista Galicia Clínica en 1963. Obras
La colesterina en la diabetes y las aguas de Mondariz. Tesis doctoral, 1929.
Manual de prácticas hidrológicas, 1931 (con Antonia Martínez Casado). Premio Salgado de la Real Academia Nacional de Medicina (1933).
Arturo López Trasancos

Arturo López Trasancos, nado en 1902 e finado en Ourense o 19 de febreiro de 1948, foi un médico e político galego. Traxectoria
Vinculado ao galeguismo dende novo, estudou medicina na Universidade de Santiago de Compostela, especializándose en otorrinolaringoloxía e traballou no Instituto Provincial de Hixiene de Ourense. Foi concelleiro en Ourense durante a ditadura de Primo de Rivera e ao seu remate foi vicepresidente do Partido Nazonalista Republicán de Ourense que dirixía Ramón Otero Pedrayo e como tal un dos membros de primeira hora do Partido Galeguista. Represaliado durante o franquismo, o Tribunal de Responsabilidades Políticas sancionouno en 1941 con multa e inhabilitación para practicar a medicina durante cinco anos. Vida persoal
Casou con Carmen Canoura e foi pai de María del Carmen L. Trasancos Canoura,
Arturo Moreno Torres

Arturo Moreno Torres, nado na Coruña en 1907 e finado na mesma cidade o 7 de setembro de 1953, foi un zapateiro e político galego. Traxectoria
Zapateiro na Coruña. Logo de golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi sancionado por propagar rumores en maio de 1937. Fuxiu a Francia no bou Tiburón. Pasou a territorio leal e combatiu no exército republicado. Detido en febreiro de 1939, foi xulgado en Ferrol por rebelión militar na causa 1571/38 o 6 de decembro de 1941, foi condenado a cadea perpetua, conmutada por 30 anos. Preso na prisión Provincial de Lugo, saíu en liberdade condicional o 14 de maio de 1943. En decembro dese ano quedou liberado do desterro e puido volver á Coruña. Volveu ser detido en xuño de 1947 e foi procesado polo Tribunal Militar da Coruña na causa 298/47 por actividades políticas xunto con Juan Castiñeiras Galán, Juan Domínguez Lliso, Manuel Gantes Barreiro e Manuel Vázquez Sampayo. Continuou na loita clandestina con constantes entradas en prisión sen procesamento. Finou na Coruña o 7 de setembro de 1953. Vida persoal
Casou con Amalla Varela Morales.
Arturo Reguera

Arturo Reguera López, nado en Lugo en 1945, é un profesor e editor galego. Traxectoria
Estudante na Universidade de Santiago de Compostela, foi sancionado coa perda de curso en 1968. Licenciado en Ciencias económicas. Foi profesor de Informática no Instituto San Clemente de Santiago de Compostela ata a súa xubilación en 2011. Foi coordinador da Gran Enciclopedia Gallega e director da Editorial Sálvora. Dirixiu o proxecto do Atlas de Galicia (1982), bilingüe, de Ediciones NOS. En 2016 editou o libro Castrelo de Miño, loita, represión, espolio, desastre ecolóxico, desastre humano. Vive en Grândola (Portugal).
Arturo Taracido

Arturo Taracido Veira, nado na Coruña en 1887 e finado na mesma cidade o 18 de maio de 1982, foi un político galego. Traxectoria
Estudou na Escola de Profesorado Mercantil, da que despois foi profesor auxiliar. Dedicouse ao comercio, foi xerente da compañía Laboratorios Orzán. Colaborou en A Nosa Terra cuns artigos en galego baixo o título "Cartas a meu afillado" e outras colaboracións de temas de actualidade. Amigo de Santiago Casares Quiroga, asistiu ao Pacto de Lestrobe. Foi concelleiro e primeiro tenente de alcalde da Coruña ao comezo do réxime republicano. Deputado provincial, foi vicepresidente da Deputación da Coruña. Tamén foi directivo e presidente do Casino Republicano e presidente da Asociación Regional de Padres de Familia para la defensa del Laicismo en la Enseñanza. Integrouse en 1934 en Izquierda Republicana.
Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi denunciado e detido. Pasou a guerra encarcerado. Despois foi condenado a doce anos polo Tribunal de Represión da Masonería e o Comunismo, así como a inhabilitación absoluta perpetua para calquera cargo público. O Tribunal de Responsabilidades Políticas abriulle expediente, satisfeito o cargo económico, foi pechado en decembro de 1940 coa sanción de tres anos e un día de inhabilitación especial para o desempeño de cargos públicos de mando, confianza e directivos. A finais de 1941 ingresou na prisión madrileña de Conde Peñalver, pasando alí dous anos e tres meses. O consello de ministros conmutoulle a pena pola de seis anos e un día de confinamento. Estivo en Fuerteventura e despois en León e Lugo, finalizando a súa condena en outubro de 1946. Protexeu, dentro das súas limitacións, a varios republicanos, entre eles a Esther, a filla de Casares Quiroga, que estivo retida 19 anos na Coruña. Finou na Coruña o 18 de maio de 1982. Vida persoal
Casado con Matilde Fraga Ferreiro, a súa filla Aurora Taracido Fraga casou con Gonzalo Adrio Barreiro.
Arturo Uslar Pietri

Arturo Uslar Pietri, nado en Caracas o 16 de maio de 1906 e finado na mesma cidade o 26 de febreiro de 2001, foi un político e escritor venezolano. Traxectoria
Foi Delegado na Sociedade de Nacións (1930-1933), ministro de Educación (1939-1941), secretario da presidencia do goberno (1941-1943) e de Interior (1945). Membro dun grupo literario de corte impresionista e renovador. En 1990 recibiu o Premio Príncipe de Asturias das Letras. Obras
Las lanzas coloradas, 1931.
Oficio de difuntos, 1976.
La isla de Robinson, 1981.
La visita en el tiempo, 1990.
Arturo Vázquez Fernández

Arturo Vázquez Fernández, nado na provincia de Ourense o 6 de xaneiro de 1907, foi un mestre galego. Traxectoria
Estudou Maxisterio na Escola Normal de Pontevedra. En novembro de 1932 foi nomeado mestre interino de Soutelo (Manzaneda). En novembro de 1934 foi destinado a San Lourenzo de Trives. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 foi detido en Trives polas súas "ideas e actuacións marxistas" a mediados de agosto. Foi destituído como mestre o 27 de agosto. Logo do proceso de depuración foi sancionado con suspensión de emprego e soldo por dous anos e traslado forzoso fora da provincia en maio de 1940. Foi destinado a Soto de San Esteban (San Esteban de Gormaz, Soria), de onde se trasladou a Loñoá do Camiño (O Pereiro de Aguiar) en 1946.
Artziniega

Artziniega é un concello de Áraba, no País Vasco. Pertence á cuadrilla de Aiara e tiña en 2014 unha poboación de 1. 818 habitantes.
O municipio atópase no extremo noroeste da provincia, no límite con Biscaia e Burgos. Limita cos concellos de Valle de Mena (Burgos), Gordexola (Biscaia) e Aiara (Áraba).
Ademais de Artziniega, hai outras localidades no concello como Campijo, Erretes Tudela, Gordeliz, Mendieta, Santa Koloma e Soxoguti.
Arum italicum

Arum italicum é unha especie fanerógama da familia Araceae. Descrición
Planta vivaz, perenne, herbácea e rizomatosa de 25-40 cm cun rizoma horizontal de 2 cm. As súas follas son acusadamente saxitadas de máis de 20 cm, semellantes a lanzas, xa que os seus pecíolos chegan a medir até 25 cm. As flores aseméllanse a un acio pequeno de 1 cm e atópanse nun espádice que se diferenza do vermello-ocre do Arum maculatum en que é de cor amarela. Florece na primavera. Os froitos son bagas vermellas agrupadas nun acio. Distribución e hábitat
Orixinaria da Europa mediterránea até a Asia central, é moi frecuente en sebes, ribazos e alamedas. Taxonomía
Arum italicum foi descrita por Philip Miller e publicada en The Gardeners Dictionary: .. . oitava edición 8: 2. 1768. Etimoloxía Arum: nome xenérico do grego aron que significa "calor" e refírese ao feito de que estas plantas cando están en plena floración emiten calor. (característica particular do xénero).
italicum: epíteto xeográfico que alude á súa localización en Italia. Variedades Arum italicum forma majoricense (Chodat) Mus, Pericás & Rosselló
Arum italicum forma purpurascens Pamp.
Arum italicum subsp. gaibolense Mattei
Arum italicum subsp. majoricense (Chodat) O. Bolòs, Masalles & Vigo
Arum italicum var. concolor Beck
Arum italicum var. facchinii (Porta ex Hruby) Engl.
Arum italicum var. hercegovinum Beck
Arum italicum var. immaculatum (DC. ) Engl.
Arum italicum var. immaculatum DC.
Arum italicum var. intermedium Mutel
Arum italicum var. maculatum Hoschede
Arum italicum var. parvulum Borhidi
Arum italicum var. yvesii Briq.
Sinonimia Arum divaricatum Dulac
Arum facchinii Porta ex Hruby
Arum foetidum Salisb.
Arum maculatum forma parvulum (Borhidi) Terpó
Arum majoricense Chodat
Arum modicense Sprenger
Arum numidicum Schott
Arum ponticum Schott
Arum provinciale Sommier ex Hruby