proxectonos/corpus_dominio_cientifico huggingface dataset:
Ana Freire

Ana Freire Veiga, nada en Rábade en 1983, é unha enxeñeira informática profesora na Universidade Pompeu Fabra onde dirixe o Centro de Estudos pola Sostenibilidade. É a fundadora de Wisibilízalas. Traxectoria
Ana Freire é enxeñeira e doutora en informática pola Universidade da Coruña. Traballou en diversas institucións e empresas, como a Universidade de Glasgow, o Centro Nacional de Investigación de Italia ou o Yahoo Labs. Dende setembro de 2015 é profesora e investigadora na UPF, onde dirixe o Centro de Estudos pola Sostenibilidade. Coa súa investigación pretende aplicar a tecnoloxía en xeral e a intelixencia artificial en particular a problemas sociais, como a saúde mental. Lidera o proxecto STOP (Suicide prevenTion in sOcial Platforms) cuxo obxectivo é detectar enfermedades mentais nas redes sociais. Tamén traballa analizando datos que permitan entender mellor algunhas enfermidades neurolóxicas, como a esclerose múltiple.
É a fundadora de Wisibilízalas, un concurso internacional que pretende rachar cos estereotipos asociados ás carreiras científicas e tecnolóxicas, potenciar referentes femeninos entre o alumnado e promover o uso da tecnoloxía e o traballo en grupo. Recoñecemento
Premio Joven Talento Femenino 2019 da Fundación Real Academia de las Ciencias.
Premio Ada Byron Joven 2019 da Universidade de Deusto.
Premio Ada Byron do CPEIG en 2021.
Ana García Armada

Ana García Armada, nada en Santiago de Compostela o 17 de xuño de 1970, é unha enxeñeira de telecomunicacións e investigadora galega, especializada en comunicacións móbiles de banda larga e tecnoloxía 5G. É catedrática de Teoría do Sinal e Comunicacións na Universidade Carlos III de Madrid. Traxectoria
Licenciouse en Enxeñaría de Telecomunicación pola ETSI de Telecomunicación da Universidade Politécnica de Madrid en 1994 e obtivo o doutoramento no Departamento de Sinais, Sistemas e Radiocomunicacións da mesma universidade en 1998, ano que pasou a formar parte como docente e investigadora da Universidade Carlos III de Madrid onde en 2019 desenvolve o seu traballo centrada no ámbito das comunicacións móbiles de banda larga.
Realizou estancias de investigación na Universidade Stanford, no laboratorio de investigación electrónica Bell Labs formando parte equipo que obtivo o terceiro posto no premio de innovación "Bell Labs Prize 2014" e a Universidade de Southampton.
En 2019 traballa como catedrática de Teoría do Sinal e Comunicacións da Universidade Carlos III de Madrid, responsábel do Grupo de Comunicacións e exerce como profesora.
Investigación
Ana García Armada deseña algoritmos, fórmulas matemáticas de codificación de información que usan as tecnoloxías como a televisión dixital terrestre, as conexións Wifi ou a tecnoloxía ADSL. É investigadora principal de varios proxectos nacionais e internacionais. É responsábel do proxecto europeo TeleRescuer onde se desenvolveu un robot teleoperado capaz de realizar rescates no interior dunha mina.
En 2015 formou parte do equipo que logrou a patente MIMO HUB da Universidade Carlos III que elaborou unha chaqueta capaz de multiplicar por dez a velocidade de subida de contidos de dispositivos móbiles e que permite que unha peza, onde se camuflan decenas de antenas, poida conectarse a calquera terminal móbil para aumentar a súa velocidade de transferencia de datos, reducir o consumo de enerxía e mellorar a súa fiabilidade.
Tamén liderou un proxecto destinado a dotar de capacidade Li-Fi os farois da rúa, unha técnica que utiliza díodos emisores de luz (LED) para a transmisión de datos en código binario mediante rápidos escintileos imperceptíbeis para o ollo humano. Ademais, é coordinadora no proxecto TeamUp5G, unha iniciativa europea (European Training Network, ETN) para investigar e formar en redes de telefonía móbil 5G. Premios e recoñecementos
2010: Premio de Excelencia do Consello Social da Universidade Carlos III de Madrid na modalidade de Mozos Investigadores.
2014: Terceiro posto no premio de innovación Bell Labs Prize.
Ana Kalandadze

Ana Kalandadze, nada en Chokhatauri o 15 de decembro de 1924 e finada en Tbilisi o 11 de marzo de 2008, foi unha poeta xeorxiana. Traxectoria
Naceu no seo dunha familia campesiña na aldea de Khidistavi da rexión de Guria. Formouse no instituto de Kutaisi ata 1941 e logo continuou estudos de filoloxía na Universidade Estatal de Tbilisi para graduarse en linguas caucásicas en 1946. Os seus primeiros poemas publicounos nas revistas Literatura da khelovneba e Mnatobi no ano da súa graduación. Dende 1952 traballou como investigadora principal no departamento de lexicoloxía do Instituto de Lingüística Arnold Chikobava da Academia de Ciencias de Xeorxia. En 1953 apareceu a súa primeira colección de poemas e sucesivas recolleitas da súa poesía apareceron en 1958, 1960, 1967 e 1976. Publicou máis de 700 poemas nun estilo elaborado con rimas sutiles e curtas, raramente con máis de oito versos, e un lirismo persoal, que acadaron moita popularidade dende o comezo e moitos deles transformáronse en cancións populares. Dende 1993 foi académica da Academia de Ciencias de Xeorxia. Traduciu ao xeorxiano a Stéphane Mallarmé e Aleksandr Pushkin entre outros poetas clásicos.
Ana Marta González

Ana Marta González González, nada en Ourense en 1969, é unha profesora e filósofa galega. Traxectoria
É profesora de Filosofía Moral no Departamento de Filosofía da Universidade de Navarra e directora académica do Social Trends Institute. Leva escrito numerosos artigos en revistas especializadas e libros sobre filosofía, ética e sociedade.
Ana María Prieto

Ana María Prieto López, nada en Santiago de Compostela en 1942 e finada en Becerreá 19 de xuño de 2018, foi a primeira programadora informática galega e, probabelmente, española. Traxectoria
Aos 9 anos, Prieto trasladouse coa súa familia a Madrid, onde a súa nai quixo que estudara farmacia. Pero estes estudos non a convencían e probou con outras profesións, como a de deseñadora de modas, xa que lle gustaba a innovación. A súa irmá viu un anuncio de traballo da gran multinacional dos primeiros ordenadores IBM, e como a Ana María lle apaixoaban as matemáticas presentouse e foi seleccionada.
Abandonou os estudos de Farmacia, e tras formarse de forma autodidacta e cuns cursos en Madrid na empresa francesa Bull, unha das primeiras multinacionais de ordenadores da época foi contratada pola Bull para traballar como operadora, converténdose en 1963 na primeira programadora da Bull e de todo Madrid (e probabelmente de toda España). Como programadora escribía en COBOL e en código máquina, para preparar as novas máquinas que chegaban a Bull.
Foi colaboradora de varios clientes de Bull, entre eles Shell e Barreiros. Aos 21 anos estaba presente en feiras tecnolóxicas.
En 1969 deixou a Bull e regresou a Galicia, catro anos máis tarde, en 1973, casou co seu noivo da infancia con quen tivo 3 fillos. Comezou a traballar na Caixa de Aforros de Santiago coas máquinas de Philips e IBM máis avanzadas da época.
Máis tarde abandonou a súa carreira profesional para dedicarse á familia, como ela mesmo dixo. Porén, cando os seus fillos foron maiores, comprou para a súa propia empresa familiar (Almacenes Zoilo, en Becerreá) un microordenador, que programou para mecanizar a empresa. Recoñecementos
En 2019 homenaxeouna o Colexio Profesional de Enxeñaría Informática de Galicia.
O equipo informático da canción en galego participante no concurso de músicas xeradas por Intelixencia Artificial foi nomeado "Ana María Prieto".
Ana Ulla

Ana María Ulla Miguel, nada en Vigo en 1965, é unha astrofísica galega, escritora e profesora na Universidade de Vigo. Traxectoria
Ana Ulla comezou a carreira de Física na Universidade de Santiago de Compostela, onde cursou os tres primeiros cursos, e logo especializouse en Astrofísica na Universidade de La Laguna, onde tamén realizou a súa formación doutoral. Entre 1988 e 1995, ocupou diversos postos de investigación e docencia na Universidade de Tromsø (Noruega), o Laboratorio de Astrofísica Espacial e Física Fundamental (Madrid), a Axencia Espacial Europea (ESA), ou o Instituto Niels Bohr de Copenhague. Posteriormente, foi contratada posdoutoral no Instituto de Astrofísica das Canarias (IAC), traballando para o proxecto "Infared Space Observatory" da ESA.
Desde 1997 é profesora do Departamento de Física Aplicada da Universidade de Vigo, sendo a investigadora principal do Grupo AS1 de Astronomía e Astrofísica da UVIGO dende a súa creación no ano 2005 ata outubro de 2017. Forma parte do equipo galego da misión Gaia, da Axencia Espacial Europea (ESA), na que participan máis de 450 científicos e enxeñeiros doutros 23 países co obxectivo de elaborar un mapa preciso en 3D da Vía Láctea. Ademais, é integrante do padroado da Fundación Ceo, Ciencia e Cultura que xestiona o Observatorio Astronómico de Forcarei.
En decembro de 2015 publicou a súa primeira novela infantil titulada Desde el jardín, las estrellas. Recoñecementos
En febreiro de 2014 recibiu, ex aequo con Minia Manteiga, o premio “Galega destacada 2013” concedido pola Asociación Diálogos 90. Tamén foi galardoada co recoñecemento "Muller Científica 2020" que outorga o IES Val Miñor.
Ana e o rei de Siam

Ana e o rei de Siam (en inglés: Anna and the King of Siam) é un filme estadounidense dirixido por John Cromwell que se estreou en 1946. É unha adaptación da novela homónima de Margaret Landon, baseada nos diarios ficticios de Anna Leonowens, unha muller inglesa que se converte en institutriz da Corte Real de Siam (a actual Tailandia) durante a década de 1860. Darryl F. Zanuck leu o libro de Landon e inmediatamente mercou os dereitos do filme.
Estreouse en galego a través da TVG o 23 de decembro de 2001. Personaxes
Irene Dunne como Anna Leonowens
Rex Harrison como rei Mongkut
Linda Darnell como Tuptim
Lee J. Cobb como Kralahome
Gale Sondergaard como Lady Thiang
Mikhail Rasumny como Alak
Dennis Hoey como Sir Edward
Tito Renaldo como Príncipe Chulalongkorn
Richard Lyon como Louis Owens
John Abbott como Phya Phrom (sen acreditar)
Marjorie Eaton como Miss MacFarlane (sen acreditar)
William Edmunds como Moonshee (sen acreditar)
Connie Leon como Beebe (sen acreditar)
Anabel Alonso López

Anabel Alonso López, nada nas Pontes o 2 de abril de 1968, é unha escritora e bibliotecaria galega, coñecida pola súa participación en actividades do Concello das Pontes e o seu libro Café só. Traxectoria
Licenciada en Filoloxía Hispánica pola Universidade de Santiago de Compostela, traballa como bibliotecaria no concello das Pontes. Participou en grupos teatrais universitarios e obradoiros literarios. Colabora coa Asociación de Estudos Históricos Hume, coa Asociación Cultural Alende e co Grupo Poético Alalá. Obra en galego
Narrativa
Café só, 2011, Morgante. Foi traducida ao castelán.
Anabolismo

O anabolismo (do grego ana ‘cara a arriba’, e ballein ‘lanzar’) é o conxunto de procesos do metabolismo que teñen como resultado a síntese de compoñentes celulares a partir de precursores de baixa masa molecular, polo que tamén recibe o nome de biosíntese. É unha das dúas partes en que adoita dividirse o metabolismo. Aínda que anabolismo e catabolismo son dous procesos contrarios, os dous funcionan coordinada e harmonicamente, e constitúen unha unidade difícil de separar.
Consiste na síntese de moléculas orgánicas (biomoléculas) máis complexas a partir doutras máis sinxelas, orgánicas ou inorgánicas, con requirimento de enerxía (reaccións endergónicas) e de poder redutor, ao contrario que o catabolismo. Os procesos anabólicos son procesos metabólicos de construción, nos que se obteñen moléculas grandes a partir doutras máis pequenas. Nestes procesos consómese enerxía.
Os seres vivos utilizan estas reaccións para formar, por exemplo, proteínas a partir de aminoácidos. Mediante os procesos anabólicos créanse as moléculas necesarias para formar novas células. Funcións
O anabolismo é o responsable de: O aumento da masa muscular.
A fabricación dos compoñentes celulares e tecidos corporais e por tanto do crecemento.
O almacenamento de enerxía mediante enlaces químicos en moléculas orgánicas (amidón, glicóxeno, triacilglicéridos). Algunhas rutas anabólicas
Fotosíntese.
Quimiosíntese.
Ciclo de Calvin.
Fixación do nitróxeno.
Gliconeoxénese.
Glicoxenoxénese.
Ruta das pentosas.
Biosíntese de proteínas.
Biosíntese de ácidos graxos.
Anacardio

O anacardio (Anacardium occidentale) é unha árbore tropical da familia Anacardiaceae. Nativa do norte e nordés do Brasil, cultívase agora en moitas zonas de clima tropical, polo seu froito, tamén chamado anacardio.
A árbore mide entre 5 e 10 metros de altura, chegando os exemplares máis altos a 20 metros, coa súa copa ben poboada. O seu froito ten forma de ril, e seco ou torrado son as formas máis habituais do seu consumo. Xunto as súas flores, ben pequenas, fórmase un pedúnculo maior e máis brando que o froito, tamén comestible, de cor laranxa ou vermella.
Os portugueses levaron a árbore ás súas colonias de Asia e África, pero foi na India onde mellor se adaptou a árbore. Hoxe a India, Mozambique e o Brasil son os maiores exportadores do anacardio. Do anacardio tamén se procesa un licor; o de Goa, chamado fenny é o máis coñecido. En portugués a árbore coñécese co nome de cajueiro, e o froito como castanha de cajú.
Anacoluto

Un anacoluto é unha figura retórica de pensamento, un fenómeno da lingua no que unha expresión está morfolóxica ou sintacticamente mal construída pero é comprensible semanticamente. Un exemplo podería ser: A comprensión da Idade Media en Europa esixe o coñecemento do latín, xa que era a lingua franca culta que abranguía a tódolos países.
Aquí é agramatical omitir na segunda parte o elemento xustaposto á subordinada (que se supón que é o coñecemento do latín), debido a que non é correcto que o coñecemento fose a lingua franca (un coñecemento dunha lingua non é unha lingua, ou polo menos non é iso o que se pretende expresar a non ser que sexa metaforicamente). No entanto, o contexto e a lóxica da expresión obriga a pensar que o que era a lingua franca fose o latín'. Outro exemplo podería ser: Os resultados e as conclusións tiradas do experimento son fiables.
Neste caso, a lingua galega establece que o xénero non marcado do plural é o masculino, polo tanto cando se xuntan masculinos e femininos o adxectivo plural debe estar en masculino. A corrección política ou a influencia por analoxía semántica inducen a usar o feminino, que se entende que afecta ós dous elementos.
O anacoluto é unha estrutura permitida gramáticalmente pola lingua debido a que se parte do coñecemento enciclopédico e da actuación lingüística.
Anaconda

Dáselle o nome de anaconda a catro especies de boa acuática do xénero Eunectes que habitan nos pantanos e os ríos do denso bosque tropical de América do sur e tamén no sur da illa Trinidad. A anaconda amarela pódese atopar tan lonxe como na Arxentina. As anacondas son as maiores serpes do continente americano e das de maior peso do mundo. É un predador nocturno que caza emboscando ás súas presas, sorprendéndoas coa súa camuflaxe. Non son velenosas e matan por esganamento. Especies
Eunectes murinus (Anaconda común)
Eunectes notaeus (Anaconda amarela)
Eunectes deschauenseei (Anaconda de Deschauen)
Eunectes beniensis
Anacreóntica

A anacreóntica é un subxénero da lírica consistente nunha composición festiva e alegre en versos de arte menor en que se canta os praceres sensuais. Debe o seu nome ao poeta grego Anacreonte.
Un exemplo na literatura galega é a peza de Ramón Cabanillas "Diante dunha cunca de viño espadeiro".
Anacronismo

Un anacronismo (do grego ἀνά 'contra' e χρόνος 'tempo') refírese a algo que non se corresponde ou parece non corresponder coa época á que se fai referencia. Por exemplo, se nunha obra de teatro que se desenvolve durante a antiga república romana aparecera un personaxe usando unha computadora, a computadora sería un anacronismo.
Hai dous tipos de anacronismos: paracronismos e procronismos. O paracronismo consiste en situar feitos do pasado nunha época posterior, por exemplo unha carruaxe de cabalos circulando por unha autovía. O procronismo consiste en colocar feitos dunha época posterior nunha anterior, por exemplo, un lexionario romano levando un reloxo dixital. Os anacronismos poden ser reais ou ficticios e, se son ficticios, intencionados ou non intencionados.
Anadiplose

A anadiplose ou reduplicación é unha figura retórica consistente na repetición do último membro dun grupo de palabras sintáctico ou métrico, no principio do grupo de palabras sintáctico ou métrico seguinte. O membro repetido pode ser unha aposición ao primeiro grupo, ou ben estar integrado sintacticamente no segundo grupo. Así, distinguiremos entre unha repetición aposicional e unha repetición integrada, podendo esta á súa vez presentar unha dependencia sintáctica e recíproca dos grupos de palabras, ou ben a independencia sintáctica. Na poesía dáse no límite da cesura e no límite do verso. Exemplos
En "Campanas de Bastavales" (Cantares Gallegos, de Rosalía de Castro)
E das entrañas me doio
dóiome de dor ferida
Obsérvese que tamén hai pleonasmo (doio / dor) e figura etimolóxica.
Anaerobio aerotolerante

Os organismos anaerobios aerotolerantes usan a fermentación para producir ATP. Non utilizan o oxíxeno, pero non morren en presenza de oxíxeno, porque poden protexerse das moléculas de oxíxeno reactivas. A diferenza deles, os anaerobios obrigados sofren danos ou a morte en presenza de moléculas de oxíxeno reactivas.
Hai tres clases de organismos anaerobios. Mentres que os organismos aerobios obrigados requiren oxíxeno para crecer e sen el morren, aos anaerobios obrigados o oxíxeno cáusalles danos, e os organismos aerotolerantes non poden utilizar o oxíxeno pero toleran a súa presenza, e, finalmente, os anaerobios facultativos poden utilizar o oxíxeno se este está presente, pero tamén poden crecer anaerobicamente se non hai oxíxeno.
A maioría dos anaerobios aerotolerantes posúen unha superóxido dismutase e unha peroxidase (distinta da catalase) pero non teñen catalase. Máis especificamente poden utilizar un sistema NADH oxidase/NADH peroxidase (NOX/NPR) ou un sistema glutatión peroxidase. Un exemplo de organismo anaerobio aerotolerante é a bacteria Cutibacterium acnes.
Tanto os organismos anaerobios facultativos coma os aerotolerantes poden realizar fermentacións en ausencia de oxíxeno, pero os aerobios facultativos cambian a un metabolismo aerobio cando o oxíxeno está presente (un fenómeno coñecido como efecto Pasteur). O efecto Pasteur utilízase por veces no laboratorio para distinguir entre anaerobios facultativos e aerotolerantes.
Anaerobio facultativo

Un organismo anaerobio facultativo é un ser vivo que produce ATP por medio da respiración aerobia se no medio está presente o oxíxeno, pero pode cambiar a un metabolismo fermentativo se o oxíxeno está ausente. Por tanto, son organismos cun metabolismo moi versátil, que poden vivir tanto utilizando o oxíxeno coma sen oxíxeno. Algúns exemplos de bacterias anaerobias facultativas son as bacterias Staphylococcus spp. , Escherichia coli, Salmonella spp. , Listeria spp. , Shewanella oneidensis e Yersinia pestis. Certos eucariotas son tamén anaerobios facultativos, como algúns fungos como Saccharomyces cerevisiae e moitos invertebrados acuáticos como algúns poliquetos nereidos.
Tanto os organismos anaerobios facultativos coma os aerotolerantes poden realizar fermentacións en ausencia de oxíxeno, pero os aerobios facultativos cambian a un metabolismo aerobio cando o oxíxeno está presente (un fenómeno coñecido como efecto Pasteur). O efecto Pasteur utilízase por veces no laboratorio para distinguir entre anaerobios facultativos e aerotolerantes.
Anafilaxe

A anafilaxe é unha reacción inmunitaria severa, xeneralizada, de rápida instalación e potencialmente mortal, ante o contacto do organismo cunha substancia que provoca alerxia. Características
Con maior frecuencia é o resultado de reaccións inmunolóxicas aos alimentos, medicamentos e picadas de insectos, pero pódea inducir un axente capaz de producir unha desgranulación espontánea, sistémica, de mastocitos ou basófilos.
A anafilaxe diferénciase da alerxia pola extensión da reacción inmunitaria que compromete particularmente ao sistema respiratorio e ao cardiovascular. Cando nas manifestacións da anafilaxe se pon en risco inmediato e repentino a vida do paciente, utilízase o termo choque anafiláctico.
O risco de choque anafiláctico pode ocorrer cando se utilizan medios de contraste en radioloxía, ou se aplican algúns fármacos terapéuticos que se comportan como alérxenos aos cales o suxeito está sensibilizado.
O termo anafilaxe foi acuñado por Charles Robert Richet, que foi galardoado co Premio Nobel de Medicina de 1913, en recoñecemento aos seus traballos sobre a anafilaxe.
Anafilotoxina

As anafilotoxinas, ou anafilatoxinas, tamén chamadas péptidos do complemento, son os fragmentos peptídicos C3a, C4a e C5a, que se producen como parte da activación do sistema do complemento (que causa a lise de bacterias invasoras). Os compoñentes do complemento C3, C4 e C5 son grandes glicoproteínas que teñen importantes funcións na resposta inmune e na defensa do hóspede. Posúen unha gran variedade de actividades biolóxicas e son activadas proteoliticamente por clivaxe (corte) en sitios específicos, formando fragmentos chamados a e b. Os fragmentos a forman dominios estruturais característicos de aproximadamente 76 aminoácidos, codificados por un só exón do xene da proteína do complemento. Os compoñentes C3a, C4a e C5a son os que se denominan anafilotoxinas ou anafilatoxinas. Causan a contracción do músculo liso, liberación de histamina por parte dos mastocitos, e aumento da permeabilidade vascular. Tamén median na quimiotaxe, inflamación, e xeración de radicais do oxíxeno citotóxicos. Estas proteínas son moi hidrófilas, cunha estrutura principalmente en hélice alfa e con 3 pontes disulfuro. Funcións
As anafilotoxinas poden desencadear a desgranulación (liberación de substancias almacenadas en gránulos) das células endoteliais, mastocitos ou fagocitos, que produce respostas inflamatorias locais. Se a desgranulación está moi estendida pode causar unha síndrome similar ao choque anafiláctico das reaccións alérxicas máis fortes.
As anafilotoxinas median indirectamente nos seguintes fenómenos: Contracción das células do músculo liso, orixinando, por exemplo, broncoespasmos.
Incremento da permeabilidade dos capilares sanguíneos.
Quimiotaxe. Movemento mediado por receptor dos leucocitos na dirección en que se incrementa a concentración de anafilotoxinas. Exemplos
Anafilotoxinas importantes: C5a ten a actividade biolóxica específica máis alta e pode actuar directamente sobre os neutrófilos e monocitos para acelerar a fagocitose de patóxenos.
C3a funciona con C5a activando a mastocitos, recrutando anticorpos, o complemento e células fagocíticas e incrementando o fluído extracelular nos tecidos, todo o cal contribúe á iniciación da resposta inmunitaria adaptativa.
C4a é a anafilotoxina menos activa. Terminoloxía
Aínda que algunhas drogas (morfina, codeína, ACTH sintética) e algúns neurotransmisores (noradrenalina, substancia P) son importantes mediadores da desgranulación dos mastocitos e basófilos, estas substancias non se denominan xeralmente anafilotoxinas. O termo resérvase normalmente aos fragmentos do sistema do complemento. Proteínas humanas que conteñen este dominio
C3, C4A, C4B, C4B-1, C5, FBLN1, FBLN2
Anagnórise

A anagnórise ou recoñecemento (do grego antigo ἀναγνώρισις, recoñecemento) é un topos clásico da trama narrativa e, en particular, do teatro consistente en que un personaxe, após unha cadea máis ou menos complexa de vicisitudes, é recoñecido por outros (ou se dá conta el mesmo) na súa verdadeira identidade.
A anagnórise aparece mencionada na Poética de Aristóteles e foi moi usada na comedia latina e no teatro barroco (Tirso de Molina, Pedro Calderón de la Barca, William Shakespeare). Un caso sería o de dous irmáns, separados por un naufraxio, que se atopan anos máis tarde, a punto de casar con alguén do contorno do outro. Edipo é un paradigma de recoñecemento tráxico, pois mata o seu pai e casa coa súa nai.
Anagrama

Un anagrama é unha palabra ou frase que resulta de traspoñer as letras doutra palabra ou frase; por exemplo, amor e Roma. É dicir, as dúas palabras teñen as mesmas letras, coa mesma cantidade de aparicións, pero nunha orde diferente. Na lingua galega os anagramas non teñen relación gramátical ningunha (a non ser algunha coincidencia). É un procedemento que se emprega con frecuencia en adiviñas, xogos de palabras e formación de pseudónimos. Anagramas máis coñecidos
Valentín Paz-Andrade fixo un anagrama co nome de Afonso Daniel Rodríguez Castelao: "Estrela zodiacal guiador noso na fe".
O título do libro Seraogna, de Alfonso Pexegueiro, é o nome da parroquia de Angoares (Ponteareas) ao revés.
En The Simpsons, Homer ten un amigo chamado Ray Magini. Lisa logo descobre que ese nome é un anagrama para "Imaginary" (que quere dicir "Imaxinario" en galego).
Na serie de libros de Harry Potter, o nome real de Milord Voldemort é Tom Morlov Riddle.
No libro Lolita aparece un personaxe chamado Vivian Darkbloom, anagrama do autor do libro de Vladimir Nabokov.
Na novela de ficción O código Da Vinci, de Dan Brown aparece no chan da gran galería do Museo do Louvre a mensaxe: "Diavole in Dracon! Límala, Asno", o cal significa "Leonardo Da Vinci", "La Mona Lisa". Tamén no cadro da Mona Lisa se atopa a frase: "No Verdad Lacra Iglesias" (La Virgen de las Rocas).
O título do disco de Marilyn Manson, Mechanical Animals é un anagrama que significa "is an alchemical man".
O poeta André Breton quixo criticar a afección polos cartos de Salvador Dalí co anagrama do seu nome "Ávida Dollar".
Anais Composteláns

Os Anais Composteláns (Annales Compostellani ou tamén Anales castellanos terceros) é unha crónica en latín que foi atopada en Santiago de Compostela razón pola que reciben o seu nome. Atopáronse nun conxunto de manuscritos coñecido como o Tombo negro ou colorado de Santiago de Compostela (tamén Codex Compostellanus ou Códice compostelán). Foron relacionados coa Crónica Ambrosiana e a Crónica Burguense como as Efemérides riojanas por Manuel Gómez Moreno, que pensaba que foran compilados na Rioxa. Abarca a historia do condado e reino de Castela e do Reino de Navarra ata a reconquista de Sevilla en 1248.
Anais de Tigernach

Os Anais de Tigernach (abrev. AT) é unha crónica, probabelmente orixinaria de Clonmacnoise, Irlanda. A linguaxe é unha mestura de latín e irlandés antigo e medio.
Moitos dos rexistros prehistóricos proveñen do manuscrito do século XII, Rawlinson B 502. Porén, a real importancia da crónica refírese ós períodos de 489-766, 973-1003 e 1018-1178. Eses tres fragmentos son orixinarios do manuscrito do século XIV Rawlinson B 488. A cobertura do período 766 até 973 está perdida, mais pénsase que existe de forma reducida na Chronicon Scotorum (abrev. CT). Esta última non abrangue o período de 718 a 804, mais como moito do seu contido deriva da hipotética Crónica de Irlanda, e non dos Anais do Ulster (abrev. AU) e dos Anais de Inisfallen (abrev. AI), é posible ter unha idea do que coteñen os relatos. Kathleen Hughes postula que a AU e AT diverxiron da Crónica de Irlanda algún tempo antes do ano 913.
A crónica debe o seu nome moderno a Tigernach Ua Braín (morto en 1088), abade de Clonmacnoise, mais iso non significa que fose tamén seu autor. A nota engadida á entrada de 1088, ano da súa morte, en Rawlinson B 488 afirma que o texto foi escrito por Tigernach até aquel punto. Se el non máis que o escriba do texto orixinal copiado no século XIV, pode significar que el foi un dos analistas responsábeis ​​polo traballo.
Anais do Ulster

Os Anais do Ulster son unha crónica da Irlanda medieval.
As entradas abarcan desde o ano 431 até o 1540. As que van até 1489 foron compiladas a finais do século XV na illa de Belle Isle no Ulster polo amanuense Ruaidhri Ó Luinín, baixo supervisión de Cathal Óg Mac Maghnusa. As entradas máis tardías foron redactadas por outros autores.
Para os períodos máis remotos, usáronse como fonte algúns anais máis antigos que remontan ás veces até o século VII, e os acontecementos máis próximos reconstruíronse de memoria ou por transmisión oral. A lingua utilizada é o gaélico irlandés, e ás veces o latín. Dado que os Anais do Ulster reproducen palabra por palabra os anais máis antigos, son útiles tanto para os historiadores como para os lingüistas, que poden estudar a evolución da lingua irlandesa.
A biblioteca do Trinity College de Dublín posúe o manuscrito orixinal, e a Bodleian Library de Oxford dispón dunha copia contemporánea que cobre certas lagoas do orixinal.
Anais fragmentarios de Irlanda

Os Anais fragmentarios de Irlanda é un compendio de crónicas medievais en lingua irlandesa media procedentes de varios anais irlandeses e varias historias narrativas. Foron compiladas no reino de Osraige, probablemente durante o reinado de Donnchad mac Gilla Pátraic (m. 1039), rei de Osraige e rei de Leinster.
Os anais fragmentarios copiáronse en 1643 para o reverendo John Lynch por Dubhaltach Mac Fhirbhisigh dun vellum do século XV que pertenceu a Giolla na Naomh Mac Aodhagáin (Nehemias MacEgan). Mac Aodhagáin, que morreu cara a 1443, era profesor de leis Brehon no condado de Ormonde. O único manuscrito que sobreviviu dos anais fragmentarios, que no presente se atopa na Biblioteca Real de Bélxica en Bruxelas, non pertence a Mac Fhirbhisigh, é unha obra dun escritor anónimo que fixo unha pobre copia do texto de Mac Fhirbhisigh, engadindo comentarios á marxe e un índice. O manuscrito (MS. 7, c. n. 17) está incompleto e inclúe cinco fragmentos de anais a partir de 573 e finalizando en 914. O que sobreviviu súmase á sinopse da hipotética Crónica de Irlanda.
Anais irlandeses

Os anais irlandeses son un grupo de diversas obras medievais que foron compiladas tras o final da Irlanda gaélica no século XVII.
Os anais eran a maneira que os monxes determinaban os días festivos segundo a cronoloxía anual. Co tempo, engadíronse obituarios de sacerdotes, abades e bispos xunto a sucesos políticos de resonancia.
Os modelos (alleos aos Anais irlandeses) foron obras como a Chronica maiora de Beda, Crónica de Marcellinus de Marcellinus Comes e o Liber pontificalis. Contido
As copias manuscritas dos anais compilados corresponden a: Anais de Boyle.
Anais de Clonmacnoise.
Anais de Connacht.
Anais dos catro mestres.
Anais de Inisfallen.
Anais de Lough Cé.
Anais de Monte Fernandi, tamén coñecido como Anais de Multyfarnham.
Anais de Roscrea.
Chronicon Scotorum.
Anais de Tigernach.
Anais do Ulster.
Os Anais de Irlanda por Friar John Clyn.
Anais de Dudley Loftus.
Os Anais curtos de Donegal.
Leabhar Oiris.
Anais de Nenagh.
Libro de Mac Carthaigh.
Cogad Gáedel re Gallaib (versión estendida).
Anais fragmentarios de Irlanda (algunhas seccións).
Anais dublineses de Inisfallen.
Anais de Irlanda por Thady Dowling.
Anais curtos de Tirconaill.
Anais curtos de Leinster.
Annales Hibernie ab anno Christi 1162 usque ad annum 1370, tamén coñecido como Anais de Pembridge.
Annales Hiberniae, tamén coñecido como Anais de Graza.
Memoranda Gadelica.
Annla Gearra as Proibhinse Ard Macha.
Un fragmento de Anais Irlandeses. Outras fontes
Outras fontes que conteñen material analítico: Leabhar Bhaile an Mhóta.
Lebor Glinne Dá Loch.
Lebor Leacáin.
Leabhar Uí Dhubhagáin.
Caithréim Chellacháin Chaisil.
Leabhar na nGenealach.
Moitos destes anais foron traducidos e publicados pola Escola de Estudos Célticos, Instituto de estudos avanzados de Dublín (Dublin Institute for Advanced Studies), ou a Sociedade de textos irlandeses (Irish Texts Society).
O tratado Cogad Gáedel re Gallaib (Guerra dos irlandeses contra os estranxeiros) tamén contén unha gran cantidade de valiosa información da Era viquinga en Irlanda que non sobreviviu noutras fontes contemporáneas. A maioría procede de fontes anteriores aos Anais de Inisfallen, que chegou até os nosos días en forma abreviada e chea de lagoas. Anais perdidos
Doutra banda existen algúns anais dos que se tivo coñecemento da súa existencia, pero que non sobreviviron: Anais da Illa dos Santos.
Anais de Maolconary.
Libro de Cuanu.
Libro de Dub-da-leithe.
Libro dos monxes.
Leabhar Airis Cloinne Fir Bhisigh.
Leabhar Airisen.
Leabhar Airisen Ghiolla Iosa Mhec Fhirbhisigh.
Sincronismos de Flann Mainstreach.
Crónica de Irlanda. Anais modernos
Cronoloxía da historia irlandesa até 1976
Crónica de Irlanda 1992-1996
Analepse

A analepse ou flashback é un recurso narrativo consistente na anacronía duns feitos narrados, retrotraendo a narración a un tempo anterior ao da historia principal. Narrativa
En diversos medios como o cinema, a literatura ou a historia, unha analepse é unha escena ou episodio que se insire para mostrar acontecementos que tiveron lugar nun momento anterior. Psicoloxía
En psicoloxía, un flasback é un fenómeno no que alguén lembra unha experiencia pasada. O termo emprégase normalmente cando o recordo aparece involuntariamente e/ou cando é tan intenso que a persoa "revive" a experiencia (especialmente se o recordo se almacena principalmente na memoria procedural), sendo incapaz de identificalo plenamente como recordo[Cómpre referencia].
Cando se produce involuntariamente, o flashback pódese deber a unha desorde, como a PTSD (desorde de estrés postraumático), como en casos en que se lembra un trauma de guerra ou de abuso sexual, ou unha desorde de percepción alucinóxena persistente posibelmente relacionada co uso de drogas psicodélicas[Cómpre referencia].
Analfabetismo

O analfabetismo é a incapacidade de ler e escribir, que se debe xeralmente á falta de aprendizaxe. Nos países que teñen unha escolarización obrigatoria, concretamente no Primeiro mundo, o analfabetismo é minoritario.
Porén, nalgúns países a comprensión lectora pode ser deficiente a pesar de que a súa taxa de analfabetismo sexa pequena (iletrismo), xa que ler non é só decodificar as letras senón entender mensaxes por escrito.
Nalgúns países as leis conteñen disposicións especiais para analfabetos. Así, por exemplo, o Código Civil español establece que aqueles analfabetos que desexen outorgar testamento cerrado, e pidan a outra persoa que o escriba, deben firmar en todas e cada unha das páxinas.
Hogano moitos países realizan intentos desesperados por erradicaren o analfabetismo con sistemas que demostraron unha escasa efectividade.
Analfabetismo dixital é un proceso da cultura da Nova Economía que consiste en non posuír os rudimentos necesarios para moverse coas novas tecnoloxías, especialmente a Internet, o que contribúe á fenda dixital.
Analfabetismo funcional

Denomínase analfabetismo funcional a incapacidade dun individuo para utilizar a súa capacidade de lectura, escritura e cálculo de forma eficiente nas situacións habituais da vida cotiá nun determinado idioma, é dicir, que carece das competencias básicas. Diferénciase do analfabetismo en sentido estrito en que este implica a incapacidade absoluta de ler ou escribir frases sinxelas en calquera idioma. Características
Unha persoa analfabeta non sabe ler nin escribir. En troques, un analfabeto funcional si que o pode facer até un certo punto (ler e escribir textos na súa lingua nai), cun grao variábel de corrección e estilo. Un adulto que sexa analfabeto funcional non saberá resolver dun xeito adecuado tarefas necesarias na vida cotiá como por exemplo cubrir unha solicitude para un posto de traballo, entender un contrato, seguir unhas instrucións escritas, ler un artigo nun xornal, interpretar os sinais de tráfico, consultar un dicionario ou entender un folleto cos horarios do autobús. Así mesmo, o analfabetismo funcional tamén limita gravemente a interacción da persoa coas tecnoloxías da información e da comunicación, posto que ten dificultades para usar un ordenador persoal, traballar cun procesador de texto ou cunha folla de cálculo e utilizar un navegador web ou un teléfono móbil de xeito eficiente.
Analito

En química analítica, analito é un compoñente (elemento, composto ou ión) de interese analítico presente nunha mostra que se separa da matriz. É unha especie química cuxa presenza ou contido se desexa coñecer, é identificable e cuantificable, por medio dun proceso de medición química.
En metroloxía química constitúe un tipo particular de mensurando, que é unha magnitude, a cantidade do obxecto de medida; é dicir, a concentración de analito, a porción que se somete a cuantificación, previa comparación cun padrón que achega a información requirida.
En conxunto cos elementos intanxibles, o analito e o mensurando son necesarios para a definición e a solución do problema analítico. Os elementos intanxibles requiren planificación do deseño, a súa evolución e corrección.
A información que se obtén da mostra de analito pode ser: Cualitativa. Se existe analito en determinada cantidade na mostra.
Cuantitativa. A proporción da substancia.
Estrutural. A súa estrutura química.
Nunha análise química pódese medir un só analito ou varios.
O analito que se determina nunha mostra pode ser de natureza inorgánica, orgánica ou bioquímica. Segundo a súa concentración na mostra, clasifícase como macrocompoñente (máis do 1%), microcompoñente (entre o 0, 01% e o 0, 1%) ou trazas (menos do 0, 01%).
Para levar a cabo a análise química da mostra poden utilizarse distintos procedementos, tales como o método electroanalítico ou os métodos espectrométricos.
Analizador de espectro

Un analizador de espectro é un equipo de medición electrónica que permite visualizar nunha pantalla as compoñentes espectrais dun espectro de frecuencia de sinais presentes nunha entrada, podendo ser estes calquera tipo de ondas, eléctricas, acústicas ou ópticas.
No eixe de ordenadas adoita presentarse nunha escala logarítmica o nivel en dBm do contido espectral do sinal. No eixo de abscisas represéntase a frecuencia, nunha escala en función da separación temporal e o número de mostras capturadas. Denomínase frecuencia central do analizador a que corresponde coa frecuencia no punto medio da pantalla.
Con el mídese o espectro da potencia eléctrica.
Actualmente está sendo substituído polo analizador vectorial de sinais.
Analizador sintáctico

Un analizador sintáctico (en inglés parser) ou analizador, é un programa informático que analiza unha cadea de símbolos segundo as regras dunha gramática formal. Normalmente emprega un compilador, e nese caso, transforma unha entrada nunha árbore sintáctica de derivación.
A análise sintáctica converte o texto de entrada noutras estruturas (comunmente árbores), que son máis apropiadas para a posterior análise, e capturan a xerarquía implícita dos datos de entrada. Un analizador léxico crea "tokens" dunha secuencia de caracteres de entrada, e son estes tokens os que son procesados polo analizador sintáctico para construír a estrutura de datos. Por exemplo: unha árbore de análise ou árbores de sintaxe abstracta.
A linguaxe natural é empregada para xerar diagramas de linguaxes que utilizan flexión gramatical, como as linguas romances ou o propio latín.
As linguaxes habitualmente recoñecidas polos analizadores sintácticos son as linguaxes libres de contexto. Cabe salientar que existe unha xustificación formal que establece que as linguaxes libres de contexto son aquelas recoñecibles por un autómata de pila. Aliás, todo analizador sintáctico que recoñeza unha linguaxe libre de contexto é equivalente en capacidade computacional a un autómata de pila.
Os analizadores sintácticos foron estudados en profundidade durante a década do 1970, detectándose numerosos patróns de funcionamento nos mesmos. Isto permitiu a creación de programas xeradores de analizadores sintácticos a partir dunha especificación da sintaxe da linguaxe en forma Backus-Naur por exemplo, como yacc, GNU bison e javaCC.
Analoxista

Os analoxistas eran unha escola de gramáticos gregos que afirmaba que a lingua é fundamentalmente regular e excepcionalmente irregular, opoñéndose así aos anomalistas.
Este debate apareceu no século II a. C. en relación coa importancia que se debería dar á regularidade no estudo dos fenómenos lingüísticos. Os analoxistas estableceron modelos ("paradigmas") segundo os cales as palabras (chamadas entón "regulares") podían, na súa maioría, seren clasificadas. Esforzáronse por corrixir todo o que podía aparecer como unha irregularidade, o que provocou nalgúns casos nos que a norma da regularidade fora mal observada, a aplicación de regras erróneas. Por exemplo, a declinación de bous, boos parece irregular en relación a korax, korakos, mais é perfectamente regular desde o punto de vista histórico dados os problemas na transcrición do digamma, letra antiga desaparecida: boFs/boFos.
As investigacións dos analoxistas contribuíron para a establecemento da gramática.
Analoxía

A analoxía é un proceso que se dá en numerosas disciplinas, polo cal dous elementos teñen unha relación estrutural. Algúns dos campos nos que ten lugar este proceso son a bioloxía, a lingüística, o debuxo técnico ou as matemáticas. Tipos
Bioloxía
En Bioloxía dise que dúas estruturas son análogas se cumpren funcións semellantes por medios semellantes, sen que se requira que teñan a mesmo orixe evolutiva. Se amais teñen a mesmo orixe evolutiva, á vez que análogas serán homólogas. Por outra banda as estruturas homólogas poden diverxer na súa función para cumprir papeis diferentes.
Lingüística
Os cambios analóxicos son mudanzas nas que unha unidade lingüística fai alternar o seu resultado espontáneo con outro ou outros creados por aplicación do modelo doutras unidades próximas do sistema coas que garda relacións de solidariedade. Teñen lugar no ámbito dos paradigmas morfolóxicos (xeralmente nos paradigmas morfolóxicos de estrutura complexa, como o do verbo, o substantivo, o pronome ou o adxectivo), no campo semántico ou no fonético. En moitos casos a forma analóxica acaba por desterrar a espontánea, xeralmente despois dun longo período de convivencia. Chámanse analóxicas por se basearen no principio da proporción -PRŌPORTIŌ en latín, como correspondencia do grego άναλογία-.
Dáse un caso de analoxía nas linguas nalgún dos seus niveis estruturais cando dous elementos (fonema, sílaba, palabra ou texto) teñen unha certa semellanza dentro da mesma secuencia. Por exemplo, cando alguén di *aericulares no canto de auriculares para referirse ós aparellos que serven para escoitar música e que se meten nas orellas, está deformando a palabra orixinaria por analoxía debido á súa semellanza a nivel fonético, etimolóxico e derivativo (os dous teñen os sufixos -cula + -arium, con significados diminutivo e colectivo respectivamente).
Do mesmo xeito, cando alguén di *sinceiro ou *zoa (referido a área) en galego está facendo unha ultracorrección por analoxía con tódalas verbas que rematan en -eiro ou tódalas caídas patrimoniais de n intervocálico. A este exemplo concreto de analoxía incorrecta chámaselle hiperenxebrismo, pero este proceso pode chegar a gramaticalizarse e entrar a formar parte da lingua.
A analoxía máis característica dáse no nivel fonético, pero pode aparecer tamén no semántico (usar *entrar o coche por meter o coche no garaxe). É un erro que se debe evitar na tradución (sobre todo na interpretación), pero tamén pode aparecer nos trastornos da linguaxe ou nos espoonerismos na fala habitual.
Analoxía (bioloxía)

A analoxía é un proceso da bioloxía no cal dúas estruturas cumpren funcións semellantes por medios semellantes, sen que se requira que teñan a mesmo orixe evolutiva. Se amais teñen a mesmo orixe evolutiva, á vez que análogas serán homólogas. Por outra banda as estruturas homólogas poden diverxer na súa función para cumprir papeis diferentes.
A converxencia é o fenómeno evolutivo polo que organismos diferentes afastados evolutivamente tenden, baixo presións ambientais equivalentes, a desenvolver características análogas. Orixe do termo
Até a primeira metade do século XIX, o termo homoloxía empregábase para referirse indistintamente ás estruturas que hoxe denominamos análogas e homólogas. Richard Owen foi o primeiro en facer terminoloxicamente explícita esta diferenza: homólogo é "o mesmo órgano en diferentes animais baixo todas as súas variedades en forma e función"; análogo é "unha parte ou órgano nun animal que ten a mesma función que outra parte ou órgano nun animal diferente". Exemplos
As ás dunha bolboreta e dun morcego: ambas as dúas desempeñan a mesma función, pero o devanceiro común dos insectos e os mamíferos carecía de ás.
Anamorfismo

O anamorfismo é un efecto de ilusión óptica polo cal unha imaxe é proxectada sobre o plano de xeito distorsionado, de modo que o suxeito orixinal sexa recoñecíbel soamente mirando a tal imaxe desde unha posición precisa.
O suxeito orixinal pode ser unha figura nun plano ou ben un obxecto tridimensional. No segundo caso, o observador do anamorfismo percibirá a figura como tridimensional. En certos casos a visión é posíbel utilizando un espello especial, polo normal curvo ou cilíndrico.
A partir do Renacemento diversos pintores fixeron uso do anamorfismo para esconder significados alternativos nunha obra. Leonardo da Vinci debuxou nalgunhas das súas notas variados exemplos de figuras anamórficas.
Na parte inferior do cadro Os embaixadores de Hans Holbein o Novo é visíbel unha estraña figura. Observando a obra desde a dereita, tendo a cabeza cerca do plano, pódese ver claramente que a figura anamórfica é unha caveira.
A técnica é usada no cine, no teatro e no sector publicitario. Na técnica cinematográfica CinemaScope, o anamorfismo é utilizado para rodar nun formato de pantalla cunha relación base/altura diferente do da película. Lentes especiais (lentes anamórficas) comprimen a imaxe lateralmente (compresión anamórfica) no momento da rodaxe e volven a expandir durante a proxección.
Algún artistas contemporáneos están especializados en pintar sobre paredes de edificios, ou sobre beirarrúas, obras anamórficas de xeito que ao pasar ante elas, percíbense cavidades ou obxectos tridimensionais que en realidade non existen.
Anana branca

Anana branca é unha posíbel fase final na vida dunha estrela, xunto ó burato negro e as estrelas de neutróns. Despois de que a estrela expulse as súas capas exteriores, se o núcleo ten unha masa inferior a 1, 4 veces a masa do Sol, este comprimirase extraordinariamente.
Esgota o seu combustible (fundamentalmente hidróxeno), prodúcese un colapso gravitatorio que fai reducir de tamaño á estrela, pasando a ser aproximadamente como a Terra ou un pouco maior, pero coa mesma masa anterior. No proceso, que dura milleiros de anos, e que segue preto do 97 % das estrelas, a materia remanente chega a solidificarse ó irse arrefriando e volvéndose superdensa.
Este obxecto brilla con luz branca debido á calor residual do núcleo até que ó cabo de miles de anos se apaga formando unha anana negra.
Un exemplo deste tipo de estrela é Sirio B.
Anana marrón

Unha anana marrón é un astro de composición similar á das estrelas que non alcanzou a masa suficiente para desencadea-lo proceso de fusión nuclear de hidróxeno ordinario a helio, pero si do deuterio e, no caso das de máis masa, do litio. Poden considerarse astros intermedios entre os planetas xigantes gasosos (como Xúpiter) e as estrelas, xa que adoitan ter entre 13 e 80 veces a masa do xigante gasoso.
A pesaren do seu nome, estas estrelas poden variar a súa cor dependendo da súa temperatura, sendo as máis quentes vermellas e laranxas, e as máis frías dunha cor morada ou maxenta. Estas cores adoitan ser moi tenues, xa que a maioría da luz emitida por estes astros está no espectro de luz infravermella.