Barroco

O Barroco é un movemento cultural e artístico que tivo lugar principalmente durante o século XVII e boa parte do XVIII. O termo provén do francés baroque, de baroco, figura de siloxismo que os renacentistas aplicaban aos razoamentos absurdos, cruzado co portugués barroco, perla irregular ou, por extensión, xoia falsa.
A cultura barroca nace dunha situación histórica concreta, que é a crise económica e social que as monarquías absolutistas e a Contrarreforma non puideron ocultar. Por esa razón, o home desa época refuxiouse nos avances da ciencia e na expresión artística e literaria. O Barroco caracterízase tanto polo esplendor artístico e cultural como pola decadencia social e económica.
O Barroco é unha reacción fronte ao manierismo, movemento elitista, complicado e intelectual e, en xeral, á orde estética renacentista, de beleza equilibrada e razoable. O Barroco non cifra o seu ideal na proporción bela, máis ben procura a realidade cotiá, frecuentemente tratada con extrema crueza. Ao mesmo tempo mostra gusto polo aparatoso e monumental, empregado como instrumento propagandístico tanto da monarquía como da Igrexa católica.
En varios territorios do reino de España, o estilo barroco culmina a comezos do XVIII con arquitectos como Churriguera, escultores como Salzillo e pintores como Velázquez, Zurbarán ou Murillo.
No contexto galego, o Barroco destacou especialmente na arquitectura, coa renovación de moitos templos e a construción de pazos e mosteiros. A fachada do Obradoiro da catedral de Santiago, exemplo do chamado "Barroco compostelán", converteuse nun dos símbolos máis representativos deste estilo en Galiza. Arquitectura
A arquitectura barroca empregou formas máis dinámicas, cunha exuberante decoración e un sentido escenográfico das formas e dos volumes. Cobrou relevancia a modulación do espazo, con preferencia polas curvas cóncavas e convexas, pondo especial atención nas ilusións ópticas (trompe-l'œil) e no punto de vista do espectador. ​ O urbanismo tamén adquiriu unha grande importancia, debido aos monumentais programas desenvolvidos por reis e papas, cun concepto integrador da arquitectura e a paisaxe, que buscaba a recreación dun continuum espacial, da expansión das formas na procura do infindo, como expresión duns elevados ideais, sexan políticos ou relixiosos. ​ Entre os arquitectos máis destacados cómpre citar a Bernini e Borromini. Como obras mestras da arquitectura barroca podemos destacar a Basílica de San Pedro do Vaticano, obra do mestre Bernini en Italia, o Palacio de Versalles en Francia ou a fachada da Catedral compostelá. Pintura
Os pintores barrocos, mediante as súas obras, buscan a expresión, o sentimento interior, a paixón, o temperamento, o movemento e a profundidade, como se pode observar na obra de Velázquez As fiandeiras. Tamén destaca o pintor italiano Caravaggio e o seu dominio da técnica do clarescuro, e nos Países Baixos destaca Rembrandt.
Con este estilo, nacen unha nova clientela, na que está a alta burguesía, a burguesía media acomodada, os nobres, a igrexa, as institucións públicas etc.
Os cadros constan dunha temática variada: relixiosa, mitolóxica, retratos da vida cotiá, paisaxes, naturezas mortas, bodegóns, escenas de caza. .. Brotan novos artistas especializadas para as temáticas: Van Dyck, retratista.
Vermeer, temas burgueses, cotiáns, tranquilos.
Carracci, grandes frescos mitolóxicos.
Claudio de Lorena, paisaxes.
Rubens, aristocracia católica. Escultura
A escultura barroca está moi vinculada coa arquitectura, como por exemplo, nos retablos, pois foron os temas relixiosos ou, na súa falta, inspirados na mitoloxía clásica nos que máis abonda a produción deste movemento. Entre os escultores destaca sobre todo Bernini na Península Itálica. Música
A música barroca floreceu en Europa con formas como a ópera, a sonata e o concerto, e compositores como Bach, Vivaldi ou Händel. Tamén se expandiu a Iberoamérica a través das misións relixiosas e fusionouse con tradicións indíxenas dando lugar ao barroco misional. Literatura
Teatro
O teatro barroco no reino de España acadou o seu máximo esplendor no chamado Século de Ouro, con autores como Lope de Vega, Calderón de la Barca e Tirso de Molina. Isto contrasta coa escasísima produción literaria en galego, que se atopa nos chamados séculos escuros.
A produción dramática caracterizouse pola combinación de elementos traxicómicos, a ruptura das unidades clásicas e unha maior complexidade estrutural. En Francia, Pierre Corneille introduciu elementos barrocos no seu teatro, pero axiña foi desprazado polo clasicismo máis regrado de Racine e Molière. En Portugal, Gil Vicente xa iniciara o teatro moderno, pero no período barroco destacou sobre todo o teatro relixioso e os autos sacramentais. En Inglaterra, as obras de Shakespeare, anterior ao período barroco pleno, aínda influía no drama do s. XVII, que se caracterizou pola linguaxe artificiosa e os xogos conceptuais. O dinámico teatro isabelino deu paso a un teatro máis escuro e estilizado no período xacobeo e carolino, con autores como John Webster e Thomas Middleton, que acentuaron o desengano, a violencia e a complexidade barroca.
Lírica
A poesía barroca en diversas linguas caracterizouse pola complexidade estilística e a exploración do desengano e da fugacidade da vida (tempus fugit), o artificio e o contraste, como reacción á harmonía renacentista e no contexto dunha época de crises sociais e relixiosas. En castelán destacaron Quevedo e Góngora, expoñentes do conceptismo e do culteranismo, respectivamente. O galego durante ese tempo case desapareceu como lingua literaria, quedando relegado ao ámbito oral e algúns textos de literatura popular. A produción escrita estaba dominada polo castelán debido á política lingüística da época e o clima social e cultural do momento, que asumía como natural a falta de prestixio do galego, considerándoo inapropiado para a creación literaria culta e dando por feito que nunca o fora. Ademais, algúns autores en castelán expresaron actitudes galegófobas, ridiculizando a lingua e o pobo galego e asociándoo á rusticidade ou á ignorancia, como se pode ver en textos satíricos de Quevedo e moitos outros autores. No reino de Portugal, a lírica barroca reflectiuse na poesía de soror Violante do Céu e outros poetas sacros. Na Península Itálica, Giambattista Marino foi o máximo representante do marinismo, unha corrente que potenciaba a ornamentación da linguaxe. En Inglaterra, John Donne e os poetas metafísicos exploraron temas relixiosos e filosóficos con recursos barrocos.
Prosa
A prosa barroca destacou polo seu estilo elaborado e os seus recursos conceptistas. En castelán, Miguel de Cervantes marca a transición á época barroca. O Quixote combina a influencia das novelas de cabalaría e o idealismo renacentista co desengano, ironía e complexidade do Barroco. Ás veces a súa obra é considerada propiamente barroca; reflicte a inestabilidade barroca, pero sen o artificio extremo, situándose entre o prebarroco e no inicio do Século de Ouro español. Baltasar Gracián desenvolveu a prosa filosófica e moral con obras como El Criticón, e Mateo Alemán consolidou a novela picaresca con Guzmán de Alfarache, un xénero que exploraba a sociedade a través da mirada crítica dun protagonista marxinal.
En francés, a novela barroca máis representativa é L’Astrée de Honoré d’Urfé. En Portugal, os sermóns do Padre António Vieira destacan pola súa forza argumentativa e expresiva. En lingua inglesa, Paradise Lost de John Milton é unha das grandes obras deste período, combinando complexos temas teolóxicos e filosóficos. Co tempo, a exuberancia barroca foi substituída pola racionalidade do Neoclasicismo no século XVIII, aínda que certas características do Barroco persistiron na estética do Romanticismo. O Barroco galego
O esplendor do Barroco coincide cun momento de gran transformación social e económica de Galiza, coa fidalguía de pazo e a Igrexa como clases directoras da sociedade.
O Barroco é un dos períodos culminantes da historia da arte galega, en especial no caso da arquitectura e da retablística, de xeito tal que dende o Románico non se asistira a un afán semellante de renovación das fábricas relixiosas coma o que se vai desenvolver desde mediados do século XVII até a segunda metade do seguinte. Galiza asiste entón, tanto a nivel urbano coma rural, a un fenómeno de transformación das súas estruturas arquitectónicas e urbanas só comparable aos momentos culminantes de épocas históricas anteriores.
Con todo, a época barroca en Galiza presenta un paradoxo: mentres a escultura e a arquitectura adquiriron un enorme desenvolvemento cun carácter reivindicativo da identidade galega, segundo o historiador Alfredo Vigo, a literatura en lingua galega case desapareceu. O galego, sometido a un proceso de marxinación durante os chamados Séculos Escuros, perdeu presenza na escrita culta, quedando relegado á oralidade e ás manifestacións populares (aínda que descubrimentos recentes indican que tampouco foran séculos sen ningunha produción en galego). A literatura popular galega, transmitida oralmente, conservou trazos barrocos como a hipérbole, o artificio e o desbordamento imaxinativo, pero ao non estar escrita, quedou fóra da historiografía literaria do Barroco
Blanco Amor afirmaba que o barroquismo é consubstancial ao galego. Porén, esta riqueza expresiva non tivo neses séculos continuidade na literatura escrita, xa que os mecenas da época impulsaban a arte e a arquitectura, pero non tanto a produción literaria en galego. Hai que resaltar o rol tido polo Cabido da catedral de Santiago neste pulo renovador, xa que a súa privilexiada situación económica, así coma o afán por conservar a catedral coma un dos edificios máis significativos da Cristiandade, levárono a se converter no decidido defensor dunha nova opción artística, a barroca, que desde alí irradiará por toda Galiza da man de arquitectos coma Domingo de Andrade, Casas Novoa ou Ferro Caaveiro.
Entre as principais obras relixiosas salientan en Compostela a fachada do Obradoiro da catedral e a súa torre do reloxo, a fachada do mosteiro de San Martiño Pinario ou a Casa do Cabido. Outras construcións de sona son a a capela da Virxe dos Ollos Grandes, na catedral de Lugo, e a igrexa do mosteiro de Oseira. Na arquitectura civil, é a época dos pazos, nos que salienta o pazo de Oca.
A recuperación económica que se dá en Galiza a partir dos primeiros anos do século XVIII vai propiciar a aparición dunha nova clientela, a pequena nobreza, moitas veces segundos de grandes familias, cuxos primoxénitos se trasladaran para a Corte. Estes segundos acometen entón, a construción de pazos, contrapunto da arquitectura eclesiástica.