Bateleras

Batelera é unha expresión popular coa que, dende o século XVI, se designa o oficio que realizaban as mulleres, propietarias de bateis, barcos e embarcacións, en portos, como Bilbao, Rentería, Lezo e, sobre todo, no de Pasaia. Os traballos que realizaban consistían no transporte de carga, o paso de mercadorías e persoas dunha beira a outra, así como o transporte e venda de lastre para buques. Tamén se encargaban do atoaxe que consistía en remolcar con botes de remos, para facilitar a súa entrada a porto. Tamén colaboraron cos estaleiros na botadura dos barcos, remolcándoos ata o fondeadoiro. Orixe
As descricións e referencias ás embarcacións pódense atopar desde escritos de viaxes dos séculos XVII e XVIII ata textos dos séculos XIX e XX. Nestes transmiten unha imaxe estereotipada destas mulleres que xira arredor da beleza física e moral propia da Idade Media, das virtudes morais e masculinas, pero sen mencionar a rudeza do traballo e as condicións físicas que requiría. En 1618 Lope de Vega, na súa obra Los ramilletes de Madrid representounas como as remeiras de Pasaia: A disciplina da Historia da Muller, e as investigacións e estudos desde a perspectiva de xénero son fundamentais para coñecer a realidade das bateleras, mulleres que gobernan un batel ou un pequeno barco. En Santander e nos portos pretos ao Bidasoa as mulleres realizan traballos tan rudos como os homes, formando tipos tan varoniles e famosos como as bateleras de Pasaia. As condicións naturais do Porto de Pasaia obrigaban a realizar o remolcado que consistía en que doce, catorce ou dezaseis homes remolcaban a remo, pola estreita canle, o buque mercante. A ausencia dos homes cando ían a terras afastadas a traballar na pesca do bacallau e a caza de baleas, foi o detonante para que as mulleres fixésense cargo do atoaxe. Historia
Dende 1962 celébrase o 31 de xullo unha regata de embarcacións para celebrar as festas de San Ignacio de Pasaia. As Ordenanzas de Portugalete prohiben aos barqueiros, condutores de embarcacións, carros ou pinazas levar mercadorías a outras vilas (“nin en carros nin en pinazas, nin en barcos, nin nenos, nin nenas”).
O historiador José Antonio Azpiazu sinalou que as mulleres tamén participaban no transporte de diversos produtos como o aceite utilizando machos e burros. Na vila de Bilbao había seis pasadoras ou cargueiras de trigo e dezaseis máis para repartir o trigo nas casas particulares. Estas cargueiras non só transportaban trigo, senón tamén materiais de construción dentro do transporte de mercadorías a outras cidades. Desde polo menos o século XVI ata principios do XX, nos libros municipais dos concellos de Pasaia de San Juan e Rentería hai constancia escrita de que se dedicaba tanto a estas tarefas como ao transporte de viaxeiros e mercadorías en dun lado a outro da baía ou dos barcos en terra, eran as veciñas de Rentería, Lezo e Pasaia de San Juan e San Pedro, xa que os homes ían normalmente embarcados en barcos pesqueiros, mercantes ou de guerra.
Aínda que ao longo da historia moitos homes as mencionaron nos seus libros ou cartas, foi Marie Catherine Le Jumel, Madame d'Aulnoy, baronesa d'Aulnoy, en 1679, a primeira muller que as describiu. De feito, unha das súas descricións máis detalladas foi ofrecida por Manuel Bretón de los Herrero. s no seu drama de 1842 La batelera de Pasage. Segundo a descrición de Mañé i Floquer en 1879: Tamén describe as súas embarcacións, pequenas, limpas e decoradas con bandeiras de cores e conducidas con destreza e lixeireza por tres mulleres, dúas aos remos e unha ao temón. E engade tamén a anécdota de como a súa cociñeira, ao cruzar unha delas, abriu a cabeza cun remo. Posteriormente, ao recibir a indemnización polos danos causados pola pelexa, as barqueiras gritaron, saltaron e bailaron ao son das pandeiretas.
As barqueiras de Pasaia seguiron remando ata principios do século XX, atravesando a baía dunha beira a outra, contra as mareas e os temporais. Disque Braulia Goyenechea foi a última batelera que traballou ata a segunda década do século pasado.
En 2017, o escultor Zigor García realizou unha cabezuda coa figura dunha batelera para representar o barrio de San Xoán de Pasaia e desfilar nas festas. En Pasaia hai unha ruta das bateleras en homenaxe ás mulleres que coa axuda dos seus bateles conectaba distintos puntos do porto, controlando tanto o transporte de mercadorías como de persoas.
O club de remeiras de traineras que compiten en regatas, as bateleras de San Juan, gañaron case todas as regatas nas que participaron, aínda que en 2022 non puideron competir na Liga Euskotren por non ter suficientes mulleres para remar. Bateleras na pintura
Na colección en liña e banco de imaxes do museo bilbaíno figura a obra Bateleras de Darío de Regoyos y Valdés, unha litografía de 1897.
Blanche Hennebutte-Feillet pintou Costumes basques espagnols: batelières de Passages que se pode ver no Centro Cultural Koldo Mitxelena.
Richard Lyde Hornbrook en torno a 1830 creou a obra Bateleras, que está situada na Deputación Provincial de Guipúscoa Bateleras na literatura
A referencia máis antiga data de 1618, falando delas Lope de Vega como as remeiras de Pasaia na súa obra Los ramilletes de Madrid. Escritores como Victor Hugo, Bretón de los Herreros, Marie Catherine Le Jumel, baronesa d'Aulnoy, Palacio Valdés na súa obra Maximina ou Alejandro Laborde, tamén as describían nos seus escritos.