proxectonos/corpus_dominio_cientifico huggingface dataset:
Canteiro, canteira

Un canteiro é aquela persoa que extrae a pedra, e labra e constrúe con ela. En tempos tamén traballaban como arquitectos e escultores. Características
Na sociedade tradicional galega eran os encargados destes labores e para iso tíñanse que desprazar dos seus lugares por longo tempo. Acostumaban viaxar en cuadrillas. Tiñan moitos problemas polos prexuízos sociais, sendo ás veces recibidos nos lugares onde traballaban con desconfianza. Para defenderse desa sociedade hostil e protexer os segredos do seu oficio empregaban unha xiria de carácter gremial: O verbo dos arxinas. Posuían ademais un cantar característico, o Cantar de Canteiro, que entoaban mentres traballaban acompañados das súas ferramentas.
Na literatura popular quedan abondosas mostras da sona dos canteiros: Canteiriño, arriba, arriba, / cara a Santa Liberata, / leva-los picos de aceiro/ halos de baixar de prata.
En palabras de canteiros, / Rapazas, non vos fiedes; / Collen os picos e marchan, / E despois ¿qué lles faredes?
Pica, canteiriño, pica, / pica na pedra miúda, / pica na muller allea/ que outro picará na túa.
Pra nabos n’hai coma Lugo, / pra canteiros, Pontevedra, / pra rapaciñas bonitas/ hai que vir á nosa terra Se queres casa ben feita/ e a porca ben capada, / canteiros de Pontevedra. / capadores de Moraña Os dous refráns seguintes foron recollidos por Bouza Brey aplicados ós afamados canteiros de Bora e da parroquia estremeira de Xeve. Explica que os canteiros desta localidade teñen especial sona de aduaneiros. De Bora, un, e de Xeve, ningún.
Un de Xeve e outro de Bora botan ao mestre fóra da obra.
Canteixeira, Valboa

Canteixeira é unha localidade do concello leonés de Valboa, na bisbarra do Bierzo. Na aldea consérvanse algúns exemplares de pallozas (casas con colmado) e hórreos, tamén con teito de palla. Algunhas destas construcións cambiaron as súas cubertas antigas por placas metálicas.
Cantiaci

Os Cantiaci ou Cantii eran un pobo celta britónico ou belga da illa de Bretaña antes da conquista romana. Deron o seu nome a unha civitas da provincia romana de Bretaña. Vivían no Cantium, logo Kent, ao sueste de Inglaterra, e falaban o bretón antigo, chamado tamén britónico, lingua próxima do galo. A súa capital era Durovernum Cantiacorum, logo Canterbury.
Cantidade

Cantidade é o número ou medida de algo que hai que se pode contar ou medir. Contando
Os números enteiros (1, 2, 3. .. ) úsanse para contar cousas e daquela estabelecer a súa cantidade. O proceso normal de contaxe é ir apuntanto a cada elemento do grupo. O último elemento indicado é a cantidade do que se conta. Medición
A medición realízase con instrumentos ou máquinas. Por exemplo, poñemos unha regra ao lado dunha cousa para medir a súa lonxitude. Poñemos as cousas nunha báscula para medir a súa masa. Outras máquinas utilízanse para medir outras magnitudes como temperatura, velocidade, corrente eléctrica, etc. Todas elas dan un número que é unha cantidade.
Números decimais
Ao medir cousas, un número enteiro pode non ser a mellor resposta. Unha distancia pode ser superior a 5 metros, mais inferior a 6 metros. Por exemplo, un ferrado na Fonsagrada é son 0. 507 quilómetros cadrados. Un número decimal dá cantidades que son partes dun número enteiro.
Fraccións
As fraccións, igual que os decimais, utilízanse cando hai partes dun número enteiro. Se as partes poden expresarse como unha división simple entre números enteiros soe usarse a fracción.
Cantidade de movemento

A cantidade de movemento linear ou momento linear, é unha magnitude física de carácter vectorial que tivo a súa primeira definición na física clásica, coma o produto da masa pola velocidade: P →
m. v → {\displaystyle {\vec {P}}_{}
m. {\vec {v}}} O momento dun sistema é igual á suma dos momentos dos seus compoñentes. p →
∑ i
1 n m i v → i
m 1 v → 1 + m 2 v → 2 + m 3 v → 3 +. .. + m n v → n {\displaystyle {\vec {\mathbf {p} }}
\sum _{i
1}^{n}m_{i}{\vec {\mathbf {v} }}_{i}
m_{1}{\vec {\mathbf {v} }}_{1}+m_{2}{\vec {\mathbf {v} }}_{2}+m_{3}{\vec {\mathbf {v} }}_{3}+. .. +m_{n}{\vec {\mathbf {v} }}_{n}} onde p → {\displaystyle {\vec {\mathbf {p} }}} é o momento m i {\displaystyle m_{i}} é a masa do elemento i v → i {\displaystyle {\vec {\mathbf {v} }}_{i}} a velocidade de i n {\displaystyle n\ } número de elementos no sistema
A forza é igual á variación da cantidade de movemento: F
d p d t {\displaystyle \mathbf {F}
{\mathrm {d} \mathbf {p} \over \mathrm {d} t}}.
Se a masa e constante e a velocidade pequena comparada coa da luz, isto equivale á coñecida formulación da segunda lei de Newton F →
d p → d t
d m d t v → + d v → d t m
0 + d v → d t m
m a → {\displaystyle {\vec {F}}
{\mathrm {d} {\vec {p}} \over \mathrm {d} t}
{\mathrm {d} m \over \mathrm {d} t}{\vec {v}}+{\mathrm {d} {\vec {v}} \over \mathrm {d} t}m
0+{\mathrm {d} {\vec {v}} \over \mathrm {d} t}m
m{\vec {a}}}.
Se un sistema está en equilibrio o seu momento linear é constante: F
d p d t
m a
0 {\displaystyle \mathbf {F}
{\mathrm {d} \mathbf {p} \over \mathrm {d} t}
\ m\mathbf {a}
0} Na teoría da relatividade, como consecuencia da reconfiguración das relacións entre as magnitudes fundamentais que o definen, toma unha nova forma matemática na que aparecen a enerxía, a masa e mais a velocidade da luz: p
1 c E 2 − m 2 c 2 {\displaystyle p
{1 \over c}{\sqrt {E^{2}-m^{2}c^{2}}}}.
Cantiga

A cantiga (ou cántiga, pronunciada popularmente) é o xénero típico da poesía medieval galego-portuguesa, que comprende o período de tempo que vai do século XII ao século XIV, e máis tamén reciben ese nome algunhas composicións poéticas populares. Cantigas medievais
Recompilación
As cantigas galego-portuguesas están recollidas nos chamados cancioneiros, que reunían composicións de varios autores, como o Cancioneiro da Ajuda, o da Biblioteca Nacional de Lisboa ou o da Vaticana. As cantigas relixiosas reúnense principalmente na colectánea Cantigas de Santa María, unha obra dirixida por Afonso X e centradas, como ben indica o título, nos milagres da Virxe María.
Aínda que unha das cantigas máis antigas é a "Cantiga da Ribeiriña" ou "Cantiga da Garvaia", composta por Paio Soares de Taveirós no 1189 ou 1198, hoxe en día considérase que a máis antiga é Ora faz host'o senhor de Navarra de Johan Soarez de Pávia.
Métrica e tipos
Desde o punto de vista métrico, pódense distinguir dous tipos de cantigas: Cantigas de mestría: adoitan ter catro estrofas co seguinte esquema métrico: abbacca, abbaccb, ababcca, ababccb. Carecen de refrán (estribillo). Teñen a súa orixe na poesía dos trobadores provenzais e utilízanse sobre todo nas cantigas de escarnio e nas cantigas de amor.
Cantigas de refrán: o seu elemento característico é o estribillo. A orixe é popular. Son frecuentes sobre todo nas cantigas de amigo.
Ámbolos dous tipos de cantigas teñen en común o tipo de verso utilizado (octosílabos ou decasílabos, polo xeral) e mailo uso da rima consoante. Ámbolos dous usan frecuentemente o paralelismo.
Distínguinse cantigas profanas e cantigas relixiosas.
Cantigas profanas
O corpus conservado e coñecido da lírica profana medieval galego-portuguesa está formado por un total de 1. 679 cantigas, pertencentes na súa maioría aos tres xéneros maiores: Cantigas de amigo: xénero que agrupa 475 cantigas aproximadamente. Nelas, unha muller xove e namorada fala do seu amigo.
Cantigas de amor: son arredor de 725 textos (case a metade do corpus). Dentro das leis do amor cortés (importadas da Provenza), un trobador diríxese á súa dama (a senhor).
Cantigas de escarnio e maldicir: a este xénero pertencen aproximadamnte 430 textos. En ambas as dúas o poeta critica ben a un inimigo particular, ben á sociedade no seu conxunto; porén, nas de escarnio, o poeta válese de palabras encubertas, mentres que nas de maldicir expresa os seus vituperios ás craras.
Ademais desta división, hai unha serie de xéneros menores (non pola calidade, senón pola menor cantidade) que tiveron escaso desenvolvemento. Entre todos eles non chegan a 50 cantigas, e dalgúns consérvase un único exemplar. Son a pastorela, o pranto, a tenzón, o lai, o descordo, o sirventés moral, a cantiga de vilãos e a cantiga de seguir. Cantigas populares
As cantigas populares son composicións poéticas populares de carácter anónimo formadas por estrofas de catro versos octosílabos na que riman os pares e quedan soltos os impares, de temática cotiá. Ramón Cabanillas recompilou cantigas populares e publicounas co título Antífona da cantiga (1951).
Cantiga de berce

Unha cantiga de berce, arrolo ou anaina é unha canción relaxante de ritmo suave, empregado para facer durmir os nenos. Practicamente cada cultura musical ten as súas propias formas de arrolos, adaptadas as súas particularidades musicais. Características
En occidente a música das cantigas de berce adoitan a ser repetitivas e de ritmo lento, o que facilita a súa interpretación con abondosas melismas. En ocasións úsanse melodías que se empregan noutros ámbitos, tirándolle o cambiándolle a letra. A súa temática é moi variada: a ausencia dos pais, o medo, as preocupacións e traballos da nai, .. . Non era raro falarlles de cousas que lles asustaban como animais (lobos e outras feras) ou seres fabulosos. Hai as letras nas que a nai avisa, de xeito máis ou menos claro, o seu amante que non soba, posto que o marido está na casa: As estrofas poden estar previamente definidas ou improvisarse no momento, normalmente sobre estruturas xa construídas, paralelismos ou variando outras xa coñecidas. Non ten un ritmo característico nin unha estrutura ríxida. Dado que a finalidade é durmir o neno, poden repetirse estrofas ou incluír en ocasións pequenas frases musicais tararexadas máis curtas ou murmurios suaves, que seguen o ritmo da estrofa principal. Exemplo
A RUN, RUN (Cantiga popular) Historia
Créese que os cantos de berce lévanse empregando dende antigo. O arrolo latino 'Lalla, Lalla, Lalla, aut dormi, aut lacte' (Ou choras ou mamas) aparece como un escolio de Aulus Persius Flaccus, e pode ser a máis antiga das conservadas. En 1072 o escritorio turco Mahmud al-Kashgari fala dos cantos de berce turcos chamados 'balubalu' no seu libro 'Dīwānu l-Luġat al-Turk'. Tamén se especula que o termo inglés lullaby proceda de "Lilith-bye" ou "Lilith-Abi" (en hebreo, "Vaite, Lilit"). Segundo a tradición xudía Lilit roubaba os nenos pola noite. Moitos versos medievais que falan do nacemento do neno Xesús pasaron a cultura popular con forma de arrolos.
Moitos compositores clásicos inspiráronse nos arrolos populares para as súas creacións. É habitual o uso do termo berceuse, palabra francesa que significa a un tempo arrolo e berce. A composición Wiegenlied Op. 49 núm. 4 que Brahams escribiu polo nacemento do seu segundo fillo pode que sexa o arrolo máis coñecido, e emprégase en multitude de aparellos para durmir os nenos. A Berceuse para piano, de Chopin (opus 57) tamén é moi coñecida. Maurice Ravel, Falla, Igor Stravinskii, George Gershwin, Franz Liszt, Camille Saint-Saëns e outros moitos compuxeron tamén este tipo de pezas. Curiosamente o Arrorró composto polo canario Teobaldo Power converteuse en 2003 no Himno da Comunidade Autónoma de Canarias.
Cancións coma "Nin non" de Lluís Llach, Duerme negrito de Atahualpa Yupanqui, son unha boa mostra de cancións de berce na música actual. En Galicia Fuxan os Ventos converteu unha Cantiga de berce nun canto de marcado carácter reivindicativo.
Cantiga de labor

A cantiga de labor é un subxénero da lírica consistente nunha cantiga destinada a acompañar o traballo.
En Galiza os labores do campo acompañábanse moitas veces con cantigas, mais isto foi desaparecendo na segunda metade do século XX coa chegada da mecanización e a diminución dos traballos cooperativos. Quedan exemplos de cantos de seitura, de sementeira. ..
Cantil

Un cantil ou acantilado é un accidente xeográfico que consiste nun lugar escarpado, de gran pendente vertical normalmente preto do mar, sobre o que forma un beiril ou balconada. Tamén poden considerarse cantís os que existen nas montañas, fallas e beiras dos ríos (cárcavas ou cavorcos).
Os cantís acostuman estar formados de rochas resistentes á erosión e ao desgaste pola acción da atmosfera, xeralmente rochas sedimentarias coma limonitas, arenitas, calcarias ou dolomías, malia aparecer tamén rochas magmáticas coma basaltos ou granitos, coma no caso das formacións galegas.
Unha escarpa é un caso particular de cantil, formada polo movemento dunha falla tectónica ou un derrubamento. A meirande parte dos cantís rematan a xeito de pendente no seu baseamento; en áreas áridas ou baixo grandes cantís, o noiro é polo xeral un amoreamento de rochas desprendidas, mentres que nas áreas de maior humidade, as rochas do noiro fican cubertas por unha camada de terra compactada pola humidade, formando un solo.
Moitos cantís presentan tamén fervenzas e espenucas ou furnas escavadas no baseamento. Ás veces os cantís morren ao final dunha crista, creando estruturas pétreas senlleiras. Exemplos
Galicia
En Galicia hai varios ben coñecidos, como os de Fisterra, e en xeral na Costa da Morte, os da Praia das Catedrais, ou os da comarca do Ortegal (Costa Ártabra), onde salientan os de Herbeira, preto de Santo André de Teixido, en Cedeira. Con 613 m sobre o nivel do mar, son os máis altos da Europa continental.
Estranxeiro
Entre os cantís costeiros máis altos do mundo áchanse o Thumbnail (ao sur de Groenlandia, con preto de 1500 metros sobre o mar), o Risco de Faneque na illa de Gran Canaria (Illas Canarias) con 1027 m ou un situado en Kaulapapa (Hawai, con 1010 metros). No Brasil salientan os da cidade de Torres, no Río Grande do Sur.
Entre os cantís interiores máis grandes do mundo atópanse a cara Rupal do Nanga Parbat, no Paquistán, con 4600 metros sobre o baseamento, a parede oriental das Torres do Trango (no cordal do Karakorum, Paquistán, con 1340 m de altura de parede case vertical) e o monte Thor (Illa de Baffin, no Canadá, con 1250 metros de parede vertical con zonas extrachumbadas.
Cantilena

Unha cantilena, en musicoloxía, é unha canción sinxela e repetitiva.
Os musicólogos describen con ela o tipo de canción ou melodía que, durante o Medioevo, era integrada no canto litúrxico ou na canción profana. Máis especificamente, unha cantilena era, entre os séculos XIII e XV, unha canción polifónica, en particular a chanson francesa. Máis ou menos durante o mesmo período, os ingleses empregaban a palabra para identificar pezas a tres voces con textos relixiosos escritos en latín. Por extensión, desde o século XIX o vocábulo «cantilena» serve para designar unha melodía vocal lírica.
O xénero literario medieval francés era unha canción en lingua vulgar ao mesmo tempo lírica e narrativa. A máis antiga é a Cantilena de Santa Eulalia en pareados asonantes; outras foron a Cantilena de San Farón e a de Guillaume, que non se conservou.
Canto (métrica)

Un canto, en métrica poética, é a división principal dun poema longo, en especial da poesía épica. Historia
Orixe
A palabra provén da lingua italiana medieval, onde "canto" ten o mesmo significado que en galego-portugués: cantiga ou canción.
Exemplos
Algúns poemas famosos divididos en cantos son: Os Lusíadas, de Luís de Camões (10 cantos)
Don Juan, de Lord Byron
Rāmāyaṇa, de Vālmīki (500 cantos)
A divina comedia, de Dante Alighieri (100 cantos)
Cantos, de Leopardi
The Cantos, de Ezra Pound (120 Cantos)
Canto Sean-nós

O sean-nós é unha tradición de canto irlandesa con semellanzas aos alalás galegos. O estilo comunmente coñecido como sean-nós do canto na illa de Irlanda en xeral, úsase tanto en irlandés como en inglés, especialmente na música ornamentada. É un estilo de canto que hoxe se escoita a miúdo en Connatch nestes días, pero tamén hai unha forte tradición noutros lugares da illa. Competición de canto (amhránaíocht)
O Corn Uí Riada é a competición de máis alto nivel en canto sean-nós. Os concursantes teñen que cantar unha canción lenta e outra animada. Historia
"Sean-nós" é un termo que se orixinou durante o renacemento da lingua irlandesa coas orixes de Oireachtas na Gaeilge, cando os concursos de canto foron introducidos como parte do festival. Os Oireachtas querían distinguir entre o canto vernáculo (o "sean-nós") e o tipo de canto que se oía ao redor do piano nas salóns da clase media (o "novo hábito") naquel tempo. Polémicas
Nome
Hoxe en día o termo "sean-nós" é moi utilizado, pero é obxecto de discusión desde hai décadas. Algúns cantantes opinan que non se debe empregar en absoluto o termo "sean-nós".
Pedagoxía
Para algúns cantar sean-nós é unha arte única, por iso hai quen pensa que a arte non se lle pode explicar a quen non a ten, pero iso non impediu que se impartisen e sigan a impartir clases deste estilo de canto.
Canto chan

Canto chan ou canto plano, é a música vocal tradicional das liturxias do cristianismo, que é o oficial do rito romano. Características
É por esencia monódico, é dicir, consta dunha única liña melódica, e xeralmente cántase a capella. Articúlase mediante un ritmo libre, o cal é esencial segundo todo tratado antigo que versa a este respecto.
Habitualmente era interpretado nun contexto monástico, onde era ensinado por cantores especializados formados nas Scholas Cantorum instituídas, segundo di a tradición, por san Gregorio Magno, coa constitución das catedrais e o establecemento da profesión de chantre ou a de mestre de capela. Nestes recaería a ensinanza do canto chan e, deste xeito, formulouse como parte integral da liturxia romana común da Igrexa católica.
Canto de cego

Os cantos e romances de cego son cancións interpretados por unha persoa ‑muller ou home, cego ou non‑ que cantaba cun marcado acento gutural ou nasal e que, normalmente, posuía unha postura característica coa cabeza deitada para un lado. Características
Os instrumentos típicos destes cantos son o violín ou a zanfona, e ás veces levaban acompañantes (en ocasións levando estes percusión) e así xuntos ían ás festas e romarías, lugares de encontro da nosa xeografía co soporte inconfundible das súas historias e sucesos, mesmos crimes, moi popular sobre todo cando noutrora non existían os medios de comunicación de masas.
Os temas destes cantos son moi variados: crimes de paixóns, agresións á orde habitual, relatos da vida de sentenciados, de acontecementos notorios, incestos, amores e aventuras, de presos, de milagres e de santos milagreiros, de contos e rumores, de curas e criadas, de bandidos, de homes e mulleres valentes, relacións fantásticas, historias locais cheas de realismo que caricaturizaban os personaxes célebres. .. Cronistas
No século XIX os medios de comunicación eran moi minoritarios e os cegos eran, dalgunha maneira, os cronistas que traían novas ás aldeas e poboacións. As persoas invidentes levaban un ou varios cartelóns grandes, chamados maltrañas, que representaban imaxes do relato que ía cantando o intérprete. No cartelón, o “moinante" (rapaz ou persoa que levaba a maltraña e guiaba ao cego) ía sinalando co punteiro o debuxo do texto que relataba o cantor e o texto escrito correspondente que acostumaba estar na parte inferior do debuxo.
Canto gregoriano

O canto gregoriano é un tipo de música vocal monódica, sen instrumentos, para ser cantada durante a celebración da liturxia na Igrexa Católica Latina. Tivo o seu auxe na Idade Media. Historia e características
Formouse a partir de estilos moi heteroxéneos, de procedencia principalmente oriental, sobre todo de Bizancio e Siria, durante a época que seguiu á caída do Imperio Romano. A primeira compilación procede do papa Gregorio Magno, do cal lle vén o nome, aínda que a historiografía moderna puxo en dúbida esta orixe, atrasándoa ata a época carolinxia, e considerando este canto unha síntese entre o canto romano e o canto gálico.
A intención do canto gregoriano non era artística, senón tan só relixiosa: ennobrecer a palabra de Deus, polo que se prescindía de instrumentos musicais. A música sacra tiña que ser simple para que puidese ser cantada por todos, fluída para non estorbar o texto, e sobria para non desmerecer a súa función.
O canto gregoriano nunca poderá ser entendido sen o texto, que ten primacía sobre a melodía e é o que lle dá sentido. Por iso, ao interpretalo, os cantores deben comprender ben o sentido do texto, evitando sempre calquera impostación de voz que supoña que destaque o intérprete.
Unha gran parte da liturxia podía ser cantada, e iso imposibilitaba que puidese ser memorizada, polo que a Igrexa procurou rexistrar o repertorio de cantos por escrito, para o que houbo de perfeccionar os sistemas de notación musical coñecidos ata o de entón. Ata o século XI non se regularizou a notación sobre unha pauta de varias liñas e o uso da clave.
Canto rolado

Un canto rolado, canto (ás veces non son rolados), croio, seixo ou callao, é un fragmento de rocha solto, susceptíbel de ser transportado por medios naturais, como as correntes de auga, os corrementos de terra etc.
Aínda que non se fai distinción de forma, en xeral un canto rolado adquire unha morfoloxía máis ou menos arredondada, subarredondada ou oblonga, sen arestas e coa superficie lisa, debido ao desgaste sufrido nos procesos erosivos e, sobre todo, durante o transporte, xeralmente causados pola corrosión ou as correntes de auga (erosión hídrica).
Tamén recibe os nomes galegos de bocha, cañó, coio, pelouro, riarengo, xeixo, xógara ou xoga. Usos
Os cantos rolados utilízanse xeralmente na construción. Os cantos planos son de grande utilidade para o apilamento de material e a súa adherencia au formigón ou cemento fainos moi útiles. Granulometría
Dentro da clasificación granulométrica das partículas do solo, os cantos rolados ocupan o seguinte lugar na escala:
Cantos das labradas

Os cantos das labradas son cantos de traballo cos que en Galiza se acompañaban tradicionalmente as labradas colectivas das leiras, nos meses de abril e maio. Características
Durante o proceso da labranza primaveral dos terreos entoábase, cando menos nas comarcas do sur de Pontevedra, un conxunto de cantos para acompañaren o traballo. Deste xeito, as labradas non eran só un labor agrario senón tamén unha festa. A celebración permitía esquecer por momentos a dureza da tarefa, alén de fortalecer as relacións entre os membros da colectividade.
Nos cantos das labradas inclúense cantos que abranguen todo o ciclo de preparación das veigas: O cantar de arada, cantares que se botan ao marcar os regos co arado.
A aña, un cantar que se botaba ao remate dunha competencia amigábel entre dous grupos de labregos. O grupo vencedor, o que primeiro remataba a súa parte, gañaba a aña, é dicir o dereito a cantarlle ao outro grupo cantigas de escarnio. Os cantos da aña acompañábase dos petos das pedras contra os sachos a ritmo de muiñeira ou xota e, nalgúns lugares, daban lugar a un baile na propia veiga, o baile das labradas.
O agradecemento, finalizado o traballo era tradición que o "amo", o dono da leira labrada, ofrecese aos veciños unha merenda campestre durante a que botaban cantigas en agradecemento polo banquete.
En xuño, a veciñanza volvíase xuntar para sachar o veiga, é dicir, rarear o millo e remover as malas herbas. Para esta ocasión volvían a existir cantigas específicas: os cantos de sachadas.
Cantos na Maré

Cantos na Maré, festival internacional da lusofonía, dirixido por Uxía e Paulo Borjes, celébrase no Pazo da Cultura de Pontevedra desde o ano 2003. A partir de 2018 cambia de formato e pasa de consistir nunha única gala a estar formado por un conxunto de eventos (concertos, cinema, obradoiros, contacontos, entre outros) desenvolvidos durante varios días.
Desde 2020, baixo o nome de Maré, festival das artes e músicas atlánticas, celébrase en Santiago de Compostela.
Trátase dun proxecto cultural que une territorios atlánticos a través de música, ritmos e sons que comparten raíces, onde participan anualmente artistas emerxentes e consagrados para crear un espectáculo colectivo, entre outros, Chico César, Tito Paris, Carlos do Carmo, Lenine, Sara Tavares, Rui Veloso ou Aline Frazão. Edicións coa produción de Nordesía
2013: Rui Veloso (Portugal), Chico César (Brasil), Cheny Wa Gune (Mozambique) e Sés (Galiza).
2014: Amancio Prada (Castela e León), Xosé Manuel Budiño (Galiza), Vitor Ramil (Brasil), Gabriela Méndes (Cabo Verde) e Luiz Caracol (Portugal).
2016: Jorge Palma (Portugal), Thaïs Morell (Brasil), Karyna Gomes (Guinea-Bissau), Alceu Valença (Brasil) e Uxía&Narf (Galiza).
2017: Guadi Galego (Galiza), Manecas Costa (Guinea-Bissau), Paulo Flores (Angola), Celina da Piedade (Portugal), Kátya Teixeira (Brasil) e Santiago Auserón (Aragón).
2018 - Actuacións principais: Teresa Salgueiro (Portugal), Vudú (Galiza), Cesária Évora Orchestra (Cabo Verde), Capicua (Portugal), Os meninos (Galiza), Selma Uamusse (Mozambique), Chico César (Brasil), Mercedes Peón (Galiza), Throes + The Shine (Portugal e Angola), Kepa Junquera (Euskadi), Tanxugueiras (Galiza), Celina da Piedade (Portugal) e Ath-Thurdâ (Euskadi-Alentejo).
Cantón

Un cantón é unha división administrativa empregada polos estados de moi diverso xeito. Así, na Bolivia refírese a grandes parroquias e en Suíza, os cantóns son os estados que conforman a confederación. Estados con cantóns
En Bélxica existen cantóns electorais e cantóns xudiciais, que non sempre coinciden, e que agrupan varias comunas e acaban formando un arrondissement.
Os cantóns de Bolivia son as subdivisións dos concellos, e conta con 1. 384.
En Bosnia e Hercegovina, os cantóns son unha división que agrupa varios municipios.
No Canadá, un cantón ou township era unha división catastral de cen millas cadradas que se empregaba para a colonización do territorio. Nas provincias canadenses do Quebec e Ontario, os cantóns son coma concellos dividindo as veciñas provincias do Canadá.
En Costa Rica é a división administrativa da provincia.
No Ecuador é unha subdivisións das provincias ecuatorianas.
En Francia, é unha divisións administrativa e unha circunscrición electoral.
Luxemburgo tamén se subdivide en cantóns.
En Suíza refírese a un estado da confederación.
Cantón de Friburgo

O cantón de Friburgo (en francés: Fribourg, alemán: Freiburg, en italiano: Friburgo, en romanche: Friburg) é un cantón da confederación Suíza.
Notas e referencias
Canyon (satélites artificiais)

Canyon foi unha serie de satélites artificiais adicados á espionaxe electrónica. Foi a primeira serie de satélites da Oficina Nacional de Recoñecemento dos Estados Unidos de recoñecemento electrónico e órbita case xeoestacionaria. Foron lanzados baixo a denominación AFP-827 e Programa 7500. A finalidade principal dos satélites Canyon era interceptar comunicacións soviéticas, en particular ligazóns de microondas na liña de visión dos satélites, pero tamén transmisións en VHF.
O contratista principal dos satélites foi Lockheed. Suponse que usaban antenas de ata 10 m de diámetro e que estaban estabilizados nos tres eixos. Lanzáronse un total de sete satélites Canyon mediante foguetes Atlas-Agena D, seis deles chegando a órbita sen problemas e un perdido durante o lanzamento. Os tres primeiros sufriron distintos graos de problemas durante a súa operación, mentres que os tres últimos funcionaron sen problemas e cumprindo cos seus obxectivos.
Foron sucedidos pola serie de satélites Chalet.
Canzorro

En arquitectura, denomínase canzorro á cabeza da viga que asoma ao exterior e soporta a cornixa ou beirado. Como evolución desta acepción, o termo tamén pode ser usado para designar a peza sen apoio inferior —de calquera material— que soporta os extremos dunha cuberta ou un lintel.
Orixinariamente, o canzorro era usado para economizar medios como elemento construtivo para soportar a cornixa aproveitando a propia viga que sustenta o tellado. Pero a súa forma evolucionou para ser empregado como elemento soamente decorativo ata o punto de perder a súa utilidade primitiva, pasando a ser unha peza exenta non portante. Iso derivou en numerosas formas escultóricas, servindo para auxiliar o soporte ou simplemente para embelecer as cubertas exteriores e interiores, ou os linteis dos vans. Outros significados e termos
Tamén pode recibir o nome de modillón, ou o máis xenérico de ménsula cando non coincide co extremo dunha trabe.
É un dos principais elementos decorativos exteriores das igrexas na arquitectura románica.
O termo canzorro tamén se emprega como sinónimo de zapata ou zapatón, especialmente nas elevadas do chan.
Canón (xeoloxía)

En xeoloxía e xeomorfoloxía, un canón é un accidente xeográfico provocado por un río que, a través dun proceso de epixénese, escava en terreos brandos unha profunda fendedura de paredes case verticais. Os canóns (tamén chamados, especialmente cando son estreitos, foces, desfiladeiros ou gargantas) son incisións lineais de tendencia rectilínea e que posúen carácter estrutural, dirixidos por levantamentos tectónicos, por descensos do nivel de base ou erosión remontante do río principal. Outras orixes dos canóns son: Canóns kársticos, producidos pola incisión máis a karstificación.
Canóns asociados a fracturas, nas que tamén debe de haber karstificación ou un cambio do nivel de base.
Canóns de carácter estrutural, como as cluses.
En xeral, os relevos tabulares favorecen a presenza de canóns profundos asociados a fracturas, por exemplo os karsts. Canóns famosos
Avon Gorge, en Bristol, Inglaterra
Canón Fortaleza, en Cambará do Sul, Brasil
Cataract Gorge, en Launceston, Australia
Cheddar Gorge, en Somerset, Inglaterra
Canón de Colca, no río Colca, no Perú
Canón de Vikos, en Grecia
Canón de Taroko, en Taiwán
Columbia River Gorge, en Norteamérica
Fish River Canyon, en Namibia
Glen Nevis, en Lochaber, Escocia
Grand Canyon du Verdon, na Provenza, Francia
Gran Canón, do río Colorado, en Arizona, Estados Unidos
Gorges du Tarn, en Francia
Hells Canyon, entre Idaho e Oregón, Estados Unidos
Desfiladeiro de Ironbridge, en Shropshire, Escocia
Itaimbezinho, en Cambará do Sul, Brasil
Kloof Gorge, en Kloof, Suráfrica
Palo Duro Canyon, en Texas, Estados Unidos
Red River Gorge, en Kentucky, Estados Unidos
Royal Gorge, en Colorado, Estados Unidos
Canón do río Tara, en Montenegro
As Tres Gorxas, na China
Kings Canyon, en California, Estados Unidos
Canón do Sil, en Galicia
Canón submarino

Un canón submarino é un val de ladeiras inclinadas situado no noiro continental e cuxa formación está frecuentemente relacionada cun río actual ou antigo no continente lindeiro, como se se tratara dun prolongamento do val dese río precursor.
Na maioría dos casos, a plataforma continental cobre unha parte do canón, sobre todo cando dita plataforma é bastante extensa e cunha pendente escasa, tal como se ve no caso dos canóns submarinos ao oeste dos Ánxeles.
Noutras ocasións, o canón submarino tamén corta á plataforma continental, polo que chega practicamente á desembocadura do río que lle deu orixe, como son os casos do río Hudson (Nova York) e o río Congo, no oeste de África.
A formación dos canóns submarinos é un proceso xeolóxico que require unha enorme cantidade de tempo e que pon de manifesto a eterna oposición entre os movementos construtores e destrutores do relevo terrestre.
Canóns do Monte de San Pedro

A batería de canóns do Monte de San Pedro forma parte dunha antiga instalación militar de defensa costeira do Período de entreguerras, situada no alto do Monte de San Pedro na cidade galega da Coruña. Após moitos anos de abandono, o Monte de San Pedro foi convertido nun parque e as instalacións militares rehabilitadas coma museo. Agora o Monte de San Pedro é unha zona para visitar e desfrutar contemplando a paisaxe e as históricas instalacións, das que destacan os dous enormes canóns e os búnkeres. Historia
As pezas Vickers que forman esta batería proceden da Fábrica de Barrow-in-Furness, Inglaterra. Adquiríronse no ano 1929 e, trala súa verificación e probas de tiro, foron transportadas por mar até A Coruña. O traslado dende o porto da cidade até o monte de San Pedro foi realizado por medio de raís desmontábeis. O seu avance foi lento e complicado, só 200 metros ó día, debido ás dimensións dos canóns e á forte pendente da zona. Tras unha complexa montaxe, tivo lugar o seu bautizo de lume o 19 de decembro do 1933. Dende entón, realizaron unicamente 19 disparos, o último deles o 24 de outubro do 1977. Trazos
Os dous canóns Vickers teñen un calibre (diámetro interior) de 381 mm (15 polgadas) e a súa lonxitude é de máis de 17 metros. Estes eran capaces de disparar proxectís dunha tonelada de peso cun alcance de 38 km. Pódense ollar réplicas dos proxectís no paseo do Parque de San Pedro, cada un deles pesaba 885 kg. O seu incríbel alcance garantía a case total protección das rías e a costa de Ferrol e A Coruña.
Para calcular os seus disparos, as instalacións estaban dotadas de estacións telemétricas, unha mesa calculadora que obtiña os datos de tiro (antecesora dos ordenadores actuais) e unha mesa trazadora na que se representan as traxectorias do disparo e do obxectivo. Función
A presenza da batería de canóns do Monte de San Pedro axuda a comprender a importancia desta costa na primeira metade do século XX, unha época de conflitos bélicos a escala mundial.
Foi durante a segunda guerra mundial cando estas instalacións desempeñaron o papel máis importante. España, a pesar da súa postura non belixerante, ofrecía apoio ás Potencias do Eixo. Nesta situación, coa presenza dos canóns os submarinos e os barcos da Kriegsmarine alemá podían refuxiarse e subministrarse no porto de Ferrol ou no da Coruña sen problema ningún, porque a frota aliada, consciente do alcance e potencia desta batería, non perseguía nestas augas ós barcos inimigos.
A recuperación, por parte do Concello da Coruña, dos terreos e instalacións nos que se localiza non só permite acceder ás mellores vistas da cidade e a un gran parque, senón que iso tamén significa retomar para a cidadanía unha parte importante da súa historia.
Capa E

A capa E ou capa de Kennelly - Heaviside (en honor aos seus descubridores, os científicos Atrhur Edwin Kennelly e Oliver Heaviside), é unha capa integrante da ionosfera terrestre situada entre os 80 e os 140 quilómetros de altura, caracterizada por ser responsable de reflectir as ondas de radio de frecuencia media. Nela predomina a ionización de O2 e O.
Durante o día, o vento solar mete presión na capa achegándoa á Terra e limitando a distancia de propagación das ondas de radio; pola contra, de noite, prodúcese o fenómeno contrario, podendo as ondas de radio percorrer grandes distancias. Este feito, xunto co desdobramento da capa F durante o día nas capas F1 e F2, ocasiona que a transmisión das ondas radioeléctricas sexa máis satisfactoria de noite que durante as horas de insolación.
Capa S

A capa S (capa superficial) é unha parte da envoltura celular de moitas bacterias e da maioría das arqueas de composición proteica.
Consiste nunha capa monomolecular composta de proteínas idénticas ou glicoproteínas. Esta estrutura bidimensional constrúese por autoensamblaxe e envolve toda a superficie celular. A proteína da capa S pode representar ata o 10–15% do total do contido proteico da célula bacteriana. As proteínas da capa S están pobremente conservadas ou non conservadas en absoluto entre especies, e poden diferir marcadamente mesmo entre especies relacionadas. Dependendo da especie, as capas S teñen un grosor entre 5 e 25 nm e posúen poros idénticos de 2–8 nm de diámetro. As capas S mostran unha simetría reticular que pode ser oblicua (p1, p2), cadrada (p4) ou hexagonal (p3, p6). Dependendo desta simetría, a capa S está composta por unha (P1), dous (P2), tres (P3), catro (P4), ou seis (P6) subunidades proteicas idénticas, respectivamente. O espazado de centro a centro (ou dimensión da cela unidade) entre estas subunidades vai de 2, 5 a 35 nm. Fixación das capas S á parede celular
Nas bacterias gramnegativas, as capas S están asociadas aos lipopolisacáridos por interaccións iónicas, carbohidrato–carbohidrato, proteína–carbohidrato e/ou proteína–proteína.
En bacterias grampositivas cuxas capas S conteñen dominios de homoloxía da capa superficial, a unión establécese co peptidoglicano e a un polímero secundario da parede celular (por exemplo, os ácidos teicoicos). En ausencia destes dominios de homoloxía, a unión ocorre por interaccións electrostáticas entre os extremos N-terminais cargados positivamente das proteínas da capa S e os cargados negativamente do polímero secundario da parede.
Nas arqueas gramnegativas, as proteínas da capa S posúen unha ancoraxe hidrofóbica que está asociada coa membrana lipídica que hai debaixo.
Nas arqueas grampositivas, as proteínas da capa S únense á pseudomureína ou á metanocondroitina. Funcións biolóxicas da capa S
Para moitas bacterias as capas S representan a zona de interacción máis externa co ambiente que as rodea. As súas funcións son moi diversas e varían dunha especie a outra.
Nas arqueas gramnegativas a capa S é o único compoñente da parede celular e, por tanto, é importante para a estabilización mecánica. Funcións adicionais asociadas coas capas S son: Protección contra os bacteriófagos, Bdellovibrios, e a fagocitose.
Resistencia contra os pHs baixos.
Barreira contra substancias de alto peso molecular (por exemplo, encimas líticos).
Adhesión (nas capas S glicosiladas)
Estabilización da membrana.
Proporciona sitios de adhesión para exoproteínas.
Proporciona un compartimento periplásmico nos procariotas grampositivos xunto co peptidoglicano e a membrana plasmática.
Capa de transporte

En telecomunicacións, a capa de transporte é a cuarta das sete capas do Modelo OSI, así como a segunda máis alta nos modelos de referencia TCP/IP, onde responde ás peticións da capa de aplicación e produce peticións á súa vez á capa de rede. O obxectivo desta capa é converter o pouco fiable servizo da capa de rede nun moito máis fiable.
A capa de rede en TCP/IP outorga unha transferencia de datos transparente entre equipos, e proporciona unha conexión extremo a extremo con recuperación de erros, control de fluxo, e transferencia de datos. Existen dous protocolos de transporte no modelo, o TCP, orientado a conexión, e o UDP, que non realiza nin control de fluxo nin recuperación de erros, tarefa que debe realizar a capa de aplicación.
Capa xerminativa

Unha capa xerminativa, capa xerminal, capa embrional, folla embrionaria ou folla blastodérmica, é un conxunto de células formadas durante a embrioxénese dos animais a partir das cales se orixinarán os tecidos e órganos do adulto.
Todos os animais máis complexos que as esponxas producen dúas ou tres capas de tecidos primarios.
Os animais con simetría radiada, como os cnidarios, teñen dúas, denominadas ectoderma e endoderma.
Os animais con simetría bilateral producen unha terceira capa situada entre as dúas anteriores, o mesoderma.
As capas xerminativas orixinarán os tecidos e órganos durante o proceso de organoxénese. Capas xerminativas
Ectoderma: é a capa xerminativa máis externa. É a orixe do sistema nervioso, as vías respiratorias altas, o tubo dixestivo superior (estomodeo), a epiderme e os seus anexos (pelo e uñas) e as glándulas mamarias.
Mesoderma: é a capa xerminativa media. Orixínase a partir da masa celular interna, situándose entre a endoderma e o ectoderma. É a orixe do sistema esquelético, os músculos e os aparatos circulatorio e reprodutor.
Endoderma: é a capa xerminativa máis interna. Aparece sempre cando unha capa de células se proxecta cara a fóra a partir da masa celular interna que crece ao redor do blastocele. É a orixe do intestino, o fígado, o páncreas, os pulmóns e a maior parte dos órganos internos. Historia do estudo das capas xerminativas
A aceptación da xeneralidade e importancia das capas xerminativas data do século XIX. Christian Pander (1817) foi o primeiro en recoñecelas en embrións de polo. En 1825 Martin Heinrich Rathke identificou follas embrionarias equivalentes en crustáceos. En 1828 Karl Ernst von Baer descubriunas nos embrións doutros vertebrados. En 1849 Julian Huxley mostrou que as follas externas e internas dos vertebrados eran homólogas ás dúas capas dos celenterados. En 1877 Ray Lankester, inspirado na teoría de Ernst Haeckel sobre a Gastraea, un hipotético antepasado común a todos os metazoos, dividiu o reino animal en tres grandes grupos en función do número de capas xerminativas: homoblásticos (protozoos), diploblásticos (celentéreos) e triploblásticos (o resto dos animais).
Capacidade cranial

A capacidade cranial é a medida do volume interior do cranio dos vertebrados, é dicir, dos animais que posúen tanto cranio coma cerebro. A unidade de medida máis usada é o centímetro cúbico (cm3).
O volume do cranio úsase como un indicador aproximado do tamaño do cerebro, e este, á súa vez, úsase como un indicador para estimar a intelixencia potencial dun organismo. Así, nos vertebrados, o aumento desta capacidade, observado ao longo da evolución, está en relación co aumento da intelixencia e a complexidade psicocomportamental. O aumento desta capacidade atinxe o seu máximo no ser humano e prodúcese grazas a un aumento masivo do córtex cerebral que, facendo fronte a un volume non expansíbel da caixa cranial, engurrou, formándose sucos profundos chamados circunvolucións. A superficie do córtex chega a alcanzar máis de 0, 22 m², e parece que hai unha relación entre o grao de engurramento e a intelixencia.
Porén, as capacidades craniais máis grandes non son sempre indicativas de que un ser vivo sexa máis intelixente, debido a que tamén se require un volume maior para controlar un corpo máis grande ou, nalgúns casos, é unha característica adaptativa para a vida nun medio máis frío. Exemplos de capacidade cranial en mamíferos actuais
Orangutáns: 275–500 cm³
Chimpancés: 275–500 cm³
Gorilas: 340–752 cm³
Neandertais: 1100–1900 cm³
Humanos: 1200–1850 cm³ Exemplos de capacidade cranial en homínidos primitivos
Notas: 1. Os volumes indicados son orientativos, existindo variación para cada un dos fósiles individuais2. MA millóns de anos.
Capacidade de difusión

Chámase capacidade de difusión do pulmón á medida da transferencia de gases desde este órgano aos glóbulos vermellos nos vasos sanguíneos pulmonares.
Forma parte dunha serie completa de probas (probas da función pulmonar) realizadas para determinar a capacidade total do pulmón para transportar gases dentro e fóra do sangue.
A capacidade de difusión, especialmente a capacidade de difusión ou factor de transferencia do pulmón do monóxido de carbono (DLCO, nas súas siglas en inglés), determínase en certas enfermidades do pulmón e do corazón. ),
A medida da capacidade de difusión no pulmón do monóxido de carbono (DLCO) foi estandarizada de acordo cun protocolo das Sociedades Torácicas Europea e Americana.
Capela

Unha capela é un templo relixioso cristián, xeralmente de menor tamaño ca unha igrexa convencional. Pode estar construída no interior dunha igrexa, xeralmente anexa á nave maior, ou ben constituír unha edificación propia. Tamén é usual que haxa capelas en colexios, universidades, cárceres, conventos, cuarteis, castelos etc. Etimoloxía
A palabra capela provén do *cappella, diminutivo de cappa, capa. Descrición
A capela componse principalmente de retablo, altar, columnas ou piares pequenos. Hai capelas que pasaron á historia polo feito de que nelas tiveron lugar supostos milagres. Á capela van orar os membros dunha crenza relixiosa.
Capela ardente

Chámase capela ardente a aquela en que se mantén iluminación permanente por razón do sacramento, ou por mor de conservarse ou acharse exposto nelas á veneración ou relixiosa atención dos fieis, o corpo ou reliquias dalgún santo ou o sarcófago dun príncipe ou outro personaxe.
Na actualidade, as capelas ardentes móntanse tras a morte dun personaxe popular do mundo da cultura, a política ou outros para a veneración dos seus admiradores ou fieis. Organízase antes do funeral descansando na mesma o defunto de corpo presente. Organízanse tanto en edificios relixiosos como noutros recintos amplos como polideportivos, centros culturais e mesmo en cines ou teatros, de forma que o público dispoña de espazo suficiente para a visita.
A capela ardente é un conxunto de ornamentos na súa maior parte luminosos —hoxe en día poden ser eléctricos— utilizados durante un velorio ou funeral e así honrar ao recentemente falecido antes de sepultalo ou incineralo. A capela ardente confórmase xeralmente por dúas filas de tres cirios cos seus respectivos candeeiros, colocados paralelamente a ámbolos dous lados do cadaleito co cadáver do defunto (tamén poden ser catro colocados un en cada esquina do catafalco, isto depende da dignidade); un reclinatorio aos pés do defunto para quen desexen orar; e un crucifixo na parte anterior ao mesmo cadaleito; estes dous últimos elementos adoitan darse en velorios católicos ou protestantes, neste último caso é unha cruz espida.
Capela de Santa Liberata de Baiona

A capela de Santa Liberata é un templo, feito con modos barrocos, situado na vila de Baiona. Foi construído entre 1695 e 1701. Descrición
Esta consagrada a Santa Liberata, mártir. Costeada por subscrición popular, autorizou a súa construción o bispo Anselmo Gómez de la Torre en 1694.
Capela de Santo Hipólito (Delft)

A Capela de Santo Hipólito (neerlandés: Sint-Hippolytuskapel) é unha capela situada ao pé da canle Oude Delft, na cidade surholandesa de Delft. É un dos edificios máis antigos da cidade e desde 1967 ten a consideración de monumento nacional dos Países Baixos (Rijksmonument). Historia
A igrexa, de estilo gótico, construíuse arredor do ano 1400, no lado oeste da cidade vella de Delft, onde conflúe a súa canle principal coa rúa Nieuwstraat. Ata a Reforma, a Igrexa Vella (Oude Kerk) estivo consagrada a Santo Hipólito, patrón da cidade, e o nome da capela provén do barrio da cidade. No momento da súa fundación, era unha parte da comunidade relixiosa feminina xa existente, similar a un mosteiro, co nome de Casa das Irmás do Espírito Santo (Heilige Geestzusterhuis). Foi construída sobre os alicerces dunha capela anterior e consagrouse en 1412. En 1536 resultou gravemente danada por un lume e foi restaurada posteriormente. En 1572, durante a Reforma, baleirouse todo o interior da capela e retiráronse da súa torre o reloxo e a cruz. Despois de 1581 pasou a utilizarse como almacén, aínda que unha parte da capela se seguía a utilizar para os servizos relixiosos polos protestantes.
Entre 1910 e 1924 a capela tivo varias restauracións, coa conseguinte alteración do deseño da súa fachada, facendo que esta resultase máis semellante á orixinal, ademais de engadírselle un andar, co que se ampliou a súa superficie útil ao dobre. Desde 1924 e ata a construción do novo campus da Universidade de Tecnoloxía de Delft en 1966, as cerimonias de doutoramento da universidade celebrábanse nesta capela. En 1972, a súa titularidade foi transferida á Igrexa católica que a utiliza para os seus servizos relixiosos desde o 30 de xullo dese ano.