Amparo Poch y Gascón

Amparo Poch y Gascón, nada en Zaragoza o 15 de outubro de 1902 e finada en Tolosa (Francia) o 15 de abril de 1968, foi unha escritora e médica activista antifascista e libertaria, cofundadora en 1936 da revista Mujeres Libres. Traxectoria
Filla primoxénita de José Poch Segura e de Simona Gascón Cuartero, foi bautizada na Parroquia de Santiago o 18 de outubro de 1902 cos nomes de María de los Desamparados y del Pilar. Noutros documentos figura como María del Pilar Amparo. Tivo catro irmáns, José María (1904), Fernando (1906), Josefina (1912) e Pilar (1912). A familia viviu na rúa Pignatelli 57 de Zaragoza. En 1916 José Poch ascendeu a tenente de pontoneiros e tivo dereito a gozar dunha vivenda nos pavillóns militares do Cuartel de Sangenis na rúa Madre Rafols, 8. Amparo Poch tivo unha pequena consulta para mulleres, nenos e nenas nesa dirección.
Amparo Poch contraeu matrimonio civil con Gil Comín Gargallo o 28 de novembro de 1932 en Zaragoza. Daquela Gil, licenciado en Filosofía e Letras, Belas Artes e Dereito, tiña 33 anos e traballaba como oficial de banca. Porén, o matrimonio non durou moito tempo.
A mediados dos anos 30 o compañeiro sentimental de Amparo Poch foi Manuel Zambruno Barrera. Era escritor, poeta e membro do sindicato do metal de CNT. En xullo de 1936 estivo no asalto ao Cuartel da Montaña. Foi redactor da prensa confederal e correspondente nas frontes de Madrid.
Entre os anos 40 e 60 o seu compañeiro sentimental foi Francesc Sabaté.
Formación
Cando Amparo Poch lle pediu permiso ao seu pai para estudar Medicina, este díxolle: Debido a esta oposición, estudou Maxisterio na Escola Normal Superior de Mestres de Zaragoza entre 1917 e 1922. Licenciouse con premio extraordinario na sección de Ciencias.
En 1922, seguindo a súa verdadeira vocación, matriculouse na Facultade de Medicina de Zaragoza.
En varios artigos denunciou a burla, o desprezo e a falta de respecto que inspiraba aos homes «a muller sabia». Tamén criticou a indiferenza do profesorado e dos claustros universitarios.
Licenciouse en 1929 con matrícula de honra nas 28 materias. Na súa promoción licenciáronse 97 homes e 2 mulleres. Foi a segunda muller en licenciarse nesta Facultade.
O 21 de setembro de 1929 tomou parte nas oposicións ao Premio Extraordinario de licenciatura do curso 1928-1929, a única muller dun total de 7 aspirantes. Por sorteo saíu elixido o tema Valor diagnóstico del examen del líquido cefalorraquídeo. O tribunal outorgoulle a ela por unanimidade o Premio Extraordinario da súa promoción.
Tras a Guerra Civil Española o seu pai tentou borrar todo o seu expediente académico. No Arquivo da Escola Normal Superior de Mestras de Zaragoza, Amparo Poch aparece co número 60 no índice do libro 5824 do curso 1916-1917. Con todo, o expediente que correspondía a ese número desapareceu e a folla cos seus datos foi arrincada.
Do Colexio Oficial de Médicos de Zaragoza desapareceu a documentación de Amparo Poch. Só se conservou unha ficha pola que se sabe que foi vicesecretaria do Colexio de Médicos até 1934, cando se trasladou a Madrid.
No curso 1923-1924 obtivo matrícula de honra na materia de Lengua alemana para Medicina impartida pola Escola Superior de Comercio de Zaragoza.
Novelista
En 1923 editouse a súa novela breve Amor. A protagonista Amor Solís (alter ego de Amparo) é unha pintora que se move entre a loita obreira e o pistoleirismo do momento. A novela, parcialmente autobiográfica, desvela o impacto entre o estudantado de ideas anarquistas como a rebeldía e o inconformismo. Foi prologada por Gil Comín Gargallo, con quen Amparo Poch casou polo civil o 28 de novembro de 1932 en Zaragoza.
Médica
O 3 de outubro de 1929 inscribiuse no Colexio de Médicos de Zaragoza. Estabeleceu a súa consulta nun cuarto interior da súa propia casa no número 8 da rúa Madre Rafols. Máis tarde trasladouna á rúa Cerdán número 30 de Zaragoza (actual avenida César Augusto, 76).
En 1932 vivía na rúa Torre Nueva, 40-42 de Zaragoza.
Traballou na prevención da enfermidade e na promoción da saúde. Puxo en marcha programas de educación sanitaria para mulleres obreiras e desenvolveu un gran labor na sanidade infantil para reducir a alta taxa de mortalidade da época.
En decembro de 1931 publicou a Cartilla de Consejos a las Madres, destinada aos coidados que debía manter a muller durante a xestación e a lactación. Esta cartilla foi galardoada no II Concurso de premios do doutor Borobio pola súa divulgación pedagóxica na protección da infancia.
O 3 de maio de 1934 deuse de baixa no Colexio de Médicos de Zaragoza e trasladouse a Madrid. Viviu na rúa Maior 71 e na rúa Hermosilla 74.
En outubro de 1935 abriu unha Clínica Médica para mujeres y niños na rúa Libertad 34, no barrio Puente de Vallecas.
Atendeu a consulta da Mutua de Médicos da CNT, do Sindicato Único de Sanidade, no cal militaba.
Mujeres Libres
En 1936 xunto a Lucía Sánchez Saornil e Mercedes Comaposada fundou a revista Mujeres Libres, portavoz da Federación Mujeres Libres a prol da liberación da muller obreira. Dirixida ás mulleres e escrita por mulleres, vetou a colaboración de homes, agás o artista Baltasar Lobo, ilustrador e maquetista da publicación. En maio de 1936 apareceu o primeiro número. O editorial dicía: [Cómpre referencia] A educación e a capacitación profesional eran premisas determinantes á hora de conquistar os dereitos da obreira no ámbito dunha formación libertaria. O seu obxectivo era a emancipación da muller da escravitude, da ignorancia e da submisión sexual.
As agrupacións Mujeres Libres de Madrid e o Grupo Cultural Femenino de Barcelona fusionáronse en setembro de 1936 na Agrupación de Mujeres Libres. En Barcelona a entidade estabeleceu comedores colectivos, organizou cursos de enfermería e puericultura e enviou víveres ao Madrid asediado. Tamén abriu unha Escuela de Chóferes para mulleres para colaboraren nos Servizos de Sanidade da retagarda, e impartiu cursos para capacitalas como condutoras de tranvías.
Entre as colaboracións de Amparo Poch na revista destacan: El recién nacido: unha guía de primeiros coidados e puericultura.
O Sanatorio del Optimismo: onde a Doctora Salud Alegre e outros personaxes relatan a realidade con ironía e digresións surrealistas. Amparo ilustrou os textos con debuxos propios.
Proyección para la creación de una fábrica de bodas en serie (Churros auténticos): cuestionaba o feito de obter un certificado matrimonial entre as parellas libertarias. Rexeitaba o libre consentimento tradicional de unir as súas vidas voluntariamente.
¡Oooooh! ¡Ginebra! : Criticaba a actitude arbitraria da Sociedade de Nacións.
Miasmas ministeriais: versión do que viviu no Ministerio de Sanidade como directora de Asistencia Social entre 1936 e 1937.
Un viaje de placer: relata que a Doctora Salud envía ao Doctor Buen Humor a Marte.
La raza esforzada del aval: trata a política do aval que complica a marcha das actividades, o que converte asuntos nimios en case irresolúbeis.
Canción breve del miliciano muerto: poema que escribiu mentres traballaba como médica miliciana. Cobraba o soldo regulamentario dun soldado raso de 10 pesetas.
El niño asesinado (Romance pequeñito): poema dedicado á infancia refuxiada durante o seu traballo como responsábel das expedicións que evacuaban nenos ao estranxeiro para salvalos da guerra e a fame.
La casa rota: poema en que describe os bombardeos sobre as casas.
Divulgadora
Fundou e presidiu o Grupo Ogino que deu a coñecer este sistema anticonceptivo. En 1932 publicou o estudo La vida sexual de la mujer en Cuadernos de Cultura de Valencia. As súas análises tratan a educación, a hixiene, os órganos reprodutores, a regulación dos embarazos e as enfermidades sexuais.
Durante a Guerra Civil española impartiu cursos de puericultura e prácticas hospitalarias para enfermeiras. Tamén deu charlas sobre defensa pasiva e orientación sanitaria, participou en mitins e conferencias e viaxou para inspeccionar as colonias de nenos refuxiados.
Pacifista
Tras a vitoria da Fronte Popular en febreiro de 1936 un grupo de pacifistas creou a Liga Hispánica contra la Guerra, como sección española da WRI (War-Resisters International). Presidida por Amparo Poch, Fernando Oca del Valle actuou como secretario e o profesor José Brocca, como Delegado no Consello da WRI. Outros representantes foron Juan Grediaga, Mariano Solá e David Alonso Fresno.
Amor libre
Amparo Poch defendeu a unión de parella sen papeis nin documentos e foi partidaria da separación ou o divorcio cando o amor remata. Atacou a dobre moral sexual sustentada sobre o matrimonio e a prostitución. Defendeu a liberdade sexual das mulleres e o seu dereito ao pracer sexual e promoveu o amor libre. Rexeitou, amais, o principio da monogamia, que relacionaba estreitamente co capitalismo e a propiedade privada: Escribiu Elogio del amor libre, onde fai unhas descricións amorosas poéticas e apaixonadas:
Feminista
Defendeu a igualdade de oportunidades e de trato entre homes e mulleres.
Ecoloxista
Denunciou os ataques á Natureza en nome dos intereses do progreso. En 1923 escribiu un artigo en que denunciaba a corta de árbores para construír unha vía dobre de tranvía:
Coeducación
Foi partidaria da coeducación en todos os niveis.
Ministerio de Sanidade
Traballou no Ministerio de Sanidade con Federica Montseny como directora de Asistencia Social entre 1936 e 1937.
Organizou unha expedición de 500 nenos refuxiados cara México. O 16 de marzo de 1937 dirixiu unha expedición de nenos a Francia. O día seguinte organizou a saída de nenos a Rusia no barco Ciudad de Cádiz.
Dirixiu o proxecto Hogares Infantiles, que substituíu os antigos asilos e orfanatos e dotou dun fogar aos orfos da República.
As diverxencias dos comunistas empurrados por Stalin contra o trotskismo e o anarcosindicalismo levou a que en maio de 1937 terminase a colaboración dos catro ministros cenetistas co goberno de Largo Caballero. Amparo Poch foi cesada o 3 de xuño dese ano.
Ese mes de maio o enfrontamento armado en Barcelona entre o comunismo e o anarcosindicalismo causou unhas 1500 vítimas (500 delas mortais), a ilegalización do POUM e o asasinato do seu secretario xeral Andreu Nin, a perda de moitas conquistas revolucionarias e parte das colectividades de Aragón.
Casal de la Dona Treballadora
O 3 de novembro de 1937 trasladouse a Barcelona.
Foi directora do Casal de la Dona Treballadora da cidade, onde se capacitaba a muller obreira cun programa cultural, profesional e social. Participou na organización de hospitais de campaña e na atención de nenos e refuxiados.
O cartel do Casal de la Dona Treballadora dicía: O Casal estaba nun piso da rúa de les Corts Catalanes, 622. En outubro de 1937 trasladouse á rúa Pi i Margall, 96. Baixo a dirección de Amparo Poch pasou de 150 alumnas a 911. Usaba un criterio pedagóxico moderno: [Cómpre referencia] As clases eran gratuítas. Para ingresar no Casal non importaba a organización, o partido ou a ideoloxía da alumna, só se pedía que tivese a vontade de estudar e aprender.
Guerra Civil
Desde o Sindicato Único de Sanidad da CNT, Amparo Poch participou na organización de instalacións sanitarias improvisadas en edificios desafectados ou incautados. Prestou os seus servizos no Frontón de Recoletos, reconvertido en hospital de sangue da CNT.
O 25 de xullo de 1936 incorporouse ao 9º Batallón do Rexemento Ángel Pestaña, do Partido Sindicalista. O Batallón estaba formado por 1486 milicianos, dos que 83 eran mulleres. Amparo Poch atendía os servizos sanitarios como doutora miliciana.
Unha orde do 26 de agosto de 1936 nomeouna membro da Xunta de Protección de Orfos de Defensores da República, creada polo Ministerio de Instrución Pública. Colaborou nesa época co xornal cenetista Castilla Libre, nunha sección poética chamada «Bombas de mano».
En Barcelona dirixiu un programa de capacitación das brigadas de salvamento. Instruíu os brigadistas sobre asfixia, traumatismos, hemorraxias e transfusións sanguíneas.
Coordinou colonias e granxas-escola para nenos refuxiados e elaborou os seus plans pedagóxicos.
Exilio en Francia
A principios de febreiro de 1939 cruzou a fronteira por Camprodon e quedou na localidade fronteiriza de Prats de Molló. O 11 de setembro de 1939 a prefectura do departamento de Gard en Nimes esténdelle un permiso de residencia en Francia, mais este non lle permite traballar. Viviu en Nimes até 1943 nun piso do número 26 do Boulevard Victor-Hugo. Ela e Francisco Sabater, o seu compañeiro sentimental, traballaban na economía mergullada pintando tarxetas e panos, bordando, facendo bolsos de rafia e encartando sobres. Tamén colaborou nun taller de chapeus clandestino. Nunha carta á súa amiga Gloria Prades contra 1943 escribiu: [Cómpre referencia] En xaneiro de 1943 produciuse unha redada en toda Francia contra os refuxiados españois sospeitosos de loitar contra o nazismo. O seu compañeiro Francisco Sabater foi detido e internado nun Grupo de Traballadores Estranxeiros en Miramas até a liberación de Francia en agosto de 1944.
Cara finais de 1945 Amparo Poch e Francisco Sabater trasladáronse a Tolosa. Viviu no número 44 da Rue Jonquières, onde pasaba consulta médica de maneira clandestina. Coa posta en vigor do Estatuto Xurídico dos Refuxiados Españois normalizouse a súa vida laboral e puido exercer a medicina atendendo a pacientes españois.
No dispensario da Cruz Vermella Española, no número 51 da Rue Pargaminieres, Amparo Poch ocupouse das consultas de medicina xeral e xinecoloxía. Tamén colaborou na Clínica San Andrés co cirurxián francés Doutor Tomás e traballou no dispensario do Hospital Varsovia de Tolosa. A CNT no exilio organizou uns cursos gratuítos por correspondencia e Amparo Poch dirixiu os de Puericultura, Anatomía e Fisioloxía Humana.
Amparo Poch seguiu ao servizo da sección española de Solidariedade Internacional Antifascista (SIA) no Comité Nacional de Tolosa prestando asistencia médica.
O seu compañeiro Francisco Sabater enfermou de gravidade e regresou a Valencia. En 1965 diagnosticóuselle a Amparo Poch un cancro cerebral. Alternou ingresos no hospital con períodos de melloría. Contra 1966 quixo volver a Zaragoza canda a súa familia. Os seus pais xa finaran e as súas irmás comunicáronlle que: [Cómpre referencia] A doenza sumiuna na decadencia física, alienación mental e carácter áspero. Ramón Valencia e a súa esposa atendérona nos seus últimos días. Faleceu o 15 de abril de 1968 en Tolosa. O 18 de abril máis de 200 exiliados españois acudiron ao seu enterro no cemiterio de Cornebarrieu.
O testamento que fixo e que asinaron como testemuñas José Sanjuan e Ramón Valencia desapareceu. O comité de SIA (Solidariedade Internacional Antifascista) repartiu os seus avíos entre os máis necesitados. Os seus documentos e libros quedaron no Comité Nacional de SIA. Ao morrer só tiña na súa conta 16 francos e 29 céntimos. O periódico Espoir de Tolosa publicou: Recoñecementos
O 15 de outubro de 2002, o centenario do seu nacemento, o reitor da Universidade de Zaragoza, Felipe Pétriz, descubriu unha placa co seu nome nunha das salas do Paraninfo Universitario.
Ten unha rúa dedicada en Zaragoza.
O 14 de febreiro de 2008 inaugurouse en Zaragoza o Centro de Saúde Amparo Poch.
En 2018 o Concello de Zaragoza colocou unha placa en homenaxe a Amparo Poch no número 8 da rúa Madre Rafols, onde viviu e pasou consulta.
O 10 de decembro de 2021 recibiu o seu nome unha rúa do barrio de Saint-Cyprien (Tolosa).
En 2021 o Goberno de Aragón editou unha axenda escolar para educación primaria na que se representaban mulleres aragonesas relevantes.