Ergotismo

O ergotismo, denominado no uso coloquial como "fogardente", "lume ardente" ou "lume de Santo Antón", é unha enfermidade causada pola inxesta de alimentos contaminados por micotoxinas (toxinas producidas por fungos parasitos), ou por abuso de medicamentos que conteñan esta mesma substancia. A orixe máis común está no consumo accidental do cornizó ou caruncho (Claviceps purpurea) que contamina o centeo e, moito menos frecuentemente, a avea, o trigo ou a cebada, e consecuentemente, o pan que se fabrica con estes cereais. Historia
A intoxicación coñécese desde a Idade Media, sen atribuíla ao consumo de pan elaborado co cereal contaminado con cornello, descrita como un cadro con trastornos psíquicos, dolores musculares e gangrenas nos pés. Galeno xa describira uns cadros similares pero tampouco estableceu relación ningunha coa alimentación.
A relación entre a intoxicación e o cornello do centeo foi establecida por vez primeira polo médico francés Thuillier, en 1670, ao descartar unha orixe infecciosa xa que afectaba principalmente aos campesiños máis pobres (que comían máis pan centeo e aproveitaban absolutamente todo o gran, san ou enfermo) e non resultaba contaxiosa: unha persoa podía morrer intoxicado e os seus familiares, que convivían con el, non mostrar síntoma ningún. Finalmente, comprobou que aqueles anos nos que os campos estaban especialmente infestados, a epidemia era moito máis virulenta, así como que os campesiños cuxos campos estaban máis infestados, enfermaban sempre con maior intensidade.
Séculos despois, o experto en fungos Louis-René Tulasne, tamén francés, demostrou que a orixe do cornizó era un fungo que crecía no cereal. Cadro clínico
As substancias activas nas micotoxinas son todos alcaloides derivados do ácido lisérxico.
A intoxicación preséntase baixo dúas formas clínicas: Tipo gangrenoso: con inflamación dolorosa das extremidades, formigueo, sensación de frío e fenómenos vasoconstritores, que poden conducir á necrose dos tecidos e a aparición de gangrena nas extremidades, principalmente, con posible perda de dedos, mans ou pés.
Tipo convulsivo: con convulsións, axitación mental, delirio e perturbacións sensoriais. A intoxicación pode traducirse en alucinacións.
O frío intenso e repentino en todas as extremidades é un dos síntomas iniciais, para converterse nunha queimazón aguda (de aí os nomes populares de lume ardente, lume de San Antón e outros). Moitas vítimas lograban sobrevivir pero quedaban mutiladas: podían chegar a perder todas as extremidades. Nas mulleres embarazadas producía invariablemente abortos.
Existía outra variante desta intoxicación na que o paciente sufría intensas dores abdominais que finalizaban nunha morte súbita. Epidemioloxía
Eladio Rodríguez deixounos esta descrición: De feito, durante a Idade Media as intoxicacións por ergotismo eran tan frecuentes que se crearon hospitais onde os frades da orde de Santo Antón se dedicaban en exclusiva a coidar destes enfermos. Estes frades levaban hábito escuro cun gran T azul no peito.
A última intoxicación colectiva de ergotismo sucedeu en Francia na aldea de Pont-Saint-Esprit o ano 1951. Terapéutica popular en Galicia
En Galicia, en 1863, os menciñeiros utilizaban para curar a intoxicación a terra de nove toupeiras: Tamén se utilizou o unto do porco. O tratamento consistía en facer cruces sobre a parte enferma con unto de porco mollado en auga á vez que se recitaba este ensalmo: "O pai andaba labrando,
levoull’a filla o xantar.
Miróu pr’o montiño Albar
e dixo: ¿Quen vén alí?
O que ven é un Fogo Ardente
que anda ahora pola xente.
¿Qué remedio hai pró o curar?
Unto de porco pacente
i-auga da fonte eternal.
Co poder de Dios e da Virgen María,
un Padre Nuestro/ e-unha Ave María" (Lis Quibén: 278).
Outro remedio consistía en facer cruces sobre o peito do enfermo cunha poliña de oliveira á vez que se recitaba estoutro ensalmo: "Santa Lilaina co seu pai iba,
camiñando por os montes noite e día.
Oh, meu pai, ¿qué era aquilo que relocía?
Era o Fogo Ardente que tanto mal facía.
¿Con qué se curaría?
Con unto de porco macho desalado,
querendo Dios/ e a Virgen María" (Lis Quibén: 278).