Caso do metílico

A denominación popular caso do metílico designa un gromo de intoxicación alimentaria acaecida en Galicia e nas illas Canarias durante a primavera de 1963, por consumo de bebidas alcohólicas elaboradas a partir de alcohol metílico, co resultado de 51 falecidos e 9 persoas cegas, aínda que se estima que a cifra real de mortos puido contarse por milleiros. Polas obvias similitudes, o caso metílico foi cualificado posteriormente como a colza do franquismo.
As primeiras mortes coñecidas acaeceron entre mariñeiros do concello de Haría, pequena localidade do norte de Lanzarote. Alí foi descuberta a causa da intoxicación pola farmacéutica asturiana -natural de Villaviciosa- Mª Elisa Álvarez Obaya, figura clave neste drama. Pouco tempo despois observouse un incremento anómalo da mortalidade na comarca do Carballiño, Ourense, que só se relacionou con aquelas cando a noticia dos mariñeiros mortos se publicou na prensa galega.
A venda do alcohol fraudulento e tóxico foi coutada polas autoridades nun prazo relativamente breve, pero a distribución que se fixera antes de coñecerse a toxicidade deste explica que se fosen producindo novas mortes ata maio de 1963.
En decembro de 1967 tivo lugar o xuízo contra os 11 procesados, que resultaron con penas de cadea comprendidas entre 1 e 20 anos e indemnizacións que alcanzaban case os 20 millóns de pesetas. Ningún dos condenados cumpriu máis de 6 anos de cárcere e, ó declarárense insolventes, ningunha vítima ou familiar recibiu ningunha cantidade como indemnización. Os comezos da intoxicación
Nas Canarias
A que se considerou primeira vítima oficial da intoxicación por metílico, Esteban Jesús Pablo Barreto Barreto, morreu na madrugada do 18 de febreiro de 1963, tras tomar unhas copas de ron nun bar de Haría, entre fortes dores abdominais, vómitos e unha súbita cegueira. O 1 de marzo morría de forma parecida María Dolores Zerpa, curiosamente enterradora municipal, o 15 de marzo Santiago Betancor e o 22 de marzo Tomás Pereda, mariñeiro ó que lle deron unha copa de augardente para curar un forte catarro. Nesas mesmas semanas, outras dúas persoas quedaran cegas de forma súbita.
Todas estas mortes e casos de cegueira en tan breve espazo de tempo non podían ser froito da casualidade. Elisa Álvarez Obaya, Inspectora Farmacéutica Municipal naquel concello desde 1961, coñece que as vítimas consumiran alcohol nas horas previas á aparición dos síntomas, e que varias eran clientes habituais da adega de Francisco Pérez Pacheco, en Haría, polo que sospeita dunha intoxicación por metílico. Transmite estas sospeitas ó alcalde da localidade, que lle proporciona un garda e un vehículo, no que recorre todos os bares e comercios do municipio, inmobilizando as bebidas sospeitosas. Ó día seguinte, analiza o contido de botellas, garrafas e bocois, e comproba a presenza de alcohol metílico na augardente.
Emite un informe, o 21 de marzo, ó alcalde para que o envíe ó xulgado de Arrecife, competente no caso das mortes acaecidas, que será fundamental para a resolución do caso metílico. Co paso do tempo, a estas vítimas mortais de Lanzarote uniríanse outras nas illas de Tenerife e La Gomera, ata completar un total de 18 falecidos.
A primeira noticia da intoxicación publícase na prensa galega o 30 de marzo, cando o diario Faro de Vigo inclúe nunha páxina interior un breve artigo titulado "Tres persoas morreron e outras dúas perderon a vista ó inxerir ron en malas condicións". Nesa data, xa morreran 14 persoas en Galicia pola mesma causa pero sen que se soubese a razón: sospeitábase dunha epidemia de meninxite.
En Galicia
Simultaneamente, outros casos de cegueira e morte con evolución e cadros clínicos semellantes teñen lugar en distintos lugares da provincia de Ourense, concretamente nas parroquias de Covas e Vales, do concello de San Cristovo de Cea, no Carballiño e no lugar de Porto de Eguas, deste mesmo concello. O médico de Cea, Xosé Nóvoa Seijo, lembra un caso xa a finais de 1962 dun labrego que morrera "moi rápido". Houbo outra morte o 21 de febreiro e unha terceira o 20 de abril. Cando foi atender este último caso, as mortes das Canarias xa saíran na prensa e, sospeitando unha relación causal, preguntou se consumira alcohol antes de sentirse enfermo. Cando se confirmou que bebera licor café puxo en coñecemento da Garda Civil estes feitos por posible intoxicación.
O 26 de abril coñécense as primeiras mortes na provincia da Coruña, tres veciños da parroquia de Sarces, do concello de Laxe, aínda que posteriormente se recoñeceron dúas mortes anteriores pola mesma causa. O 28 de abril faleceu outra persoa en Peliquín (Ourense).
Noutros lugares
Só se recoñeceu un caso de morte por metílico fóra das Canarias e de Galicia: o dun falecido no Sáhara Español, pero no xuízo constatouse que a distribución do alcohol metílico abarcou outras provincias españolas e distintos países europeos e americanos nos que nunca se saberá se houbo mortos por esta causa.
Tense constancia do comiso en Madrid de 1. 452 litros de licor café, augardente e xenebra contaminados, así como 300 litros de augardente en Barcelona adquiridos polo Centro Galego desta cidade.
Xa fóra de España, o 10 de maio, o diario barcelonés La Vanguardia publicaba a noticia de que 31 vagabundos neoiorquinos morreran intoxicados por alcohol metílico aínda que posteriormente se puido confirmar que estas mortes non estaban relacionadas co metílico ourensán. Aínda que só fose unha casualidade no tempo, era fácil ver unha relación do caso metílico con estes feitos: sabíase que Manuel López Valeiras, industrial vigués, comprara a Rogelio Aguiar varias partidas de metanol a primeiros de 1963, e que en marzo dese mesmo ano exportara a Nova York cinco caixas de botellas de augardente. A fortuna quixo que a partida fora analizada e, ó comprobar que tiña unha concentración elevada de metanol, fose intervida. A causa da intoxicación
Queda fóra de toda dúbida que a intoxicación foi causada polo consumo de bebidas alcohólicas (augardente, ron, licor café, xenebra etc. ) elaboradas a partir de alcohol metílico ó que se someteu a diversas mesturas con alcohol etílico. A razón desta manipulación fraudulenta non foi outra que un desmesurado afán de lucro por parte de certos adegueiros que decidiron fabricar bebidas alcohólicas cun alcohol tóxico de entre 9 e 14 pesetas/litro en lugar de facelo con alcohol etílico, valorado nesas mesmas datas nunhas 30 pesetas/litro.
A sentenza admitiu a falta de intencionalidade nas intoxicacións pero declarou probado que os principais industriais implicados coñecían a toxicidade do alcohol que comercializaban, presupoñendo que as mesturas ás que era sometido (e maila rebaixa con auga) diluirían o tóxico ata niveis non perceptibles.
O alcohol metílico
O alcohol metílico, metanol, alcohol de madeira ou alcohol de queimar (CH3OH), é un líquido volátil, incoloro e soluble en auga e outros disolventes. A densidade é de 0, 79, o punto de ebulición está nos 65 °C e o de conxelación nos -97 °C. Trátase dun produto de uso industrial, demandado para a elaboración de disolventes, líquido limpaparabrisas, lacas, vernices, produtos plásticos, explosivos etc. Os primeiros métodos de obtención procedían da destilación da madeira (de aí un dos seus nomes) e da extracción da hulla. Métodos posteriores obteñen o composto como un subproduto da fabricación de polímeros.
Na fabricación artesanal de augardente prodúcense pequenas cantidades de metílico, a partir do bagazo, xa que a destilación nos alambiques non garante unha temperatura estable ó longo do proceso, pero nunca alcanza concentracións perigosas. Dende o ano 2008 (con motivo doutras intoxicacións acontecidas posteriormente en Europa) existe unha norma vixente a nivel da Unión Europea (o regulamento Nr. 110/2008 do Parlamento Europeo) que limita de maneira específica as cantidades máximas de metanol residual permitidas nos alcohois destinados ó consumo humano. Para un augardente ou un destilado de froita, por exemplo, fixa uns máximos permitidos de metanol en 10 g•l−1 ou 15 g•l−1 respectivamente (calculado sobre o contido de etanol puro, é dicir, 1. 000 gramos por hectolitro de alcohol a 100% vol. para o augardente ou 1. 500 g/hl de alcohol a 100% vol. , para o caso dos destilados de froitas). O consumo de alcohol metílico provoca un cadro de intoxicación, de gravidade variable segundo a cantidade inxerida e a concentración, a complexión do paciente e o tempo que se tarde en facer un diagnóstico exacto e instaurar un tratamento. A dose tóxica varía entre 60 e 250 ml de metanol ó 40%. Os síntomas aparecen entre os 40 minutos e as 72 horas despois do consumo e comezan con signos de embriaguez, cefaleas, náuseas e vómitos. Prodúcese un cadro de acidose metabólica e aparecen síntomas nerviosos (mialxias, depresión do sistema nervioso central, tremores etc. ) e problemas de visión que son característicos por danos do nervio óptico: perda de visión, visión borrosa e cegueira. Finalmente, nos casos mortais, aparecen hipotensión, bradicardia e convulsións, ata que o paciente entra en coma e morre. O catálogo internacional para o diagnóstico de enfermidades da OMS codifica a intoxicación por metanol (alcohol metílico) coa clave CIE T51. 1.
A cegueira é un síntoma patognomónico da intoxicación por metílico, e a casualidade quixo que na contraetiqueta dunha das botellas de licor que provocaron esta intoxicación figurase o poema de Cantares Gallegos de Rosalía de Castro: Na súa obra sobre o caso, o periodista Fernando Méndez narra o caso dun dos afectados que quedou cego:
Os responsables da fraude
Foi Rogelio Aguiar Fernández, adegueiro ourensán, propietario de Bodegas Aragón, quen comezou a compra de alcohol metílico nunha industria madrileña, Alcoholes Aroca, como materia prima para a elaboración de diversas bebidas alcohólicas. Rogelio Aguiar comezou, xa en 1960, comprando alcohol isopropílico (33. 712 litros) que ofreceu a fabricantes de vinagres e licores de Vigo e A Coruña. O problema foi que os seus clientes o rexeitaron polo cheiro e sabores anormais, polo que a partir de decembro de 1962 pasou a comprar alcohol metílico (75. 000 litros; 73. 000 segundo outras fontes), que non daba eses problemas, ó mesmo fabricante madrileño. O fabricante indicaba nos seus cargamentos de alcohol que o material non debía ser utilizado para consumo humano (Mercancía de libre circulación, venda e prezo. Non apta para o consumo de boca). Con este alcohol metílico Aguiar elaboraba bebidas na súa propia adega e tamén o subministraba como materia prima (en forma de alcohol puro, mesturado con alcohol vínico en distintas proporcións ou como augardente de cana) ós seus clientes, sen advertirlles da verdadeira composición e, por conseguinte, da súa toxicidade. Segundo se considerou probado no xuízo, a súa esposa, María Ferreiro Sánchez, axudábao no proceso de mesturado, encargándose ela soa do mesturado nalgunhas ocasións. Un dos seus principais clientes -no que ó metílico se refire- foi a empresa de alcohois Lago e Hijos, de Vigo, dirixida por Román Rafael Saturno Lago Cabral e o seu fillo Román Xerardo Lago Álvarez. Foi esta empresa a que comercializou nas Canarias o alcohol que deu lugar ás primeiras mortes coñecidas. Outro era a empresa coruñesa Industrias Rosol, do Burgo, cuxo xerente Miguel Ángel Sabino Basail Infante, tamén foi procesado. No caso de Industrias Rosol, que comprou case a metade daqueles 75. 000 litros, parte do metílico foi desviado á fabricación de vinagre que vendeu a distintas conserveiras coruñesas e co que se elaboraron escabeches. Así, segundo información da época, unha conserveira de Cariño recibiu 316. 000 litros de vinagre.
No xuízo, foron consideradas como principais responsables estas cinco persoas: Rogelio Aguiar, a súa dona María Ferreiro Sánchez, Román Lago e o fillo, e Basail Infante, porque, coñecendo a toxicidade do alcohol que manexaban, non dubidaron en comercializalo. Considerouse probado no xuízo que os licores adulterados comercializados directamente por Rogelio Aguiar e María Ferreiro causaron a morte a vinte e unha persoas, e deixaron cegos parcial ou totalmente a catro persoas. Os Lago foron considerados responsables de vinte e tres mortes e varios casos de cegueira, en tanto que as actividades de Industrias Rosol causaron dous mortos.
Outros adegueiros e intermediarios utilizaban o alcohol que lles subministraban Aguiar ou Lago para facer as súas propias formulacións. Nalgúns casos utilizouse para encabezar o viño e, como vimos, para fabricar vinagre. Estes foron considerados responsables secundarios xa que non se probou que souberan que estaban vendendo metílico, pero o feito é que os licores que venderon produciron mortes nas persoas que os consumiron. A policía probou que ningún destes realizou máis control sobre as bebidas que vendían que comprobar a graduación alcohólica.
Cando se coñeceron as mortes acaecidas nas Canarias e a súa relación cos licores, os principais responsables da trama comprenderon axiña as posibles consecuencias que para eles podían representar. Aguiar e Lago intentaron poñerse de acordo previndo unha futura declaración ante a Policía e botaron polo sumidoiro tódalas existencias dos seus almacéns. Outros intentaron recuperar o que puideron das garrafas e botellas que venderan para baleiralas na primeira gabia que atoparon no camiño. Destruíuse ou agachouse a documentación comercial que demostraba compras e vendas. Todo isto representou un considerable atranco na investigación e retirada de licores contaminados e quedou recoñecido no xuízo, ademais de explicar o baile de cifras entre as cantidades de metílico compradas e de bebidas elaboradas. A Aguiar axudouno o seu amigo e conselleiro José-Ramiro Nova Ramírez, licenciado en Dereito, que posteriormente sería condenado por encubrimento. O 24 de abril, realizáronse as primeiras detencións, as de Aguiar e os Lago.
A falta de control oficial
Ademais da responsabilidade directa dos adegueiros e comercializadores no uso dunha materia prima tóxica na elaboración de bebidas alcohólicas destinadas ó consumo humano, a sabendas da súa toxicidade, o fiscal veu tamén a responsabilidade da Administración do Estado que non soubo ver o perigo do comercio dun alcohol de uso industrial entre empresas destinadas a procesar alcohol vínico. Para el, a intoxicación masiva foi propiciada pola falta do máis mínimo control oficial sobre este produto e sobre as industrias elaboradoras de bebidas, fose por parte dos servizos oficiais de Sanidade, de Agricultura ou do Sindicato de Industrias Químicas.
O avogado de Aguiar e da súa dona chegou a pedir a absolución dos seus defendidos achacando a responsabilidade das mortes á sociedade e ó Estado, pola total falta de control no comercio do metílico e na elaboración de licores.
Durante o segundo semestre de 1963, Fernando Seoane pide explicacións sobre as responsabilidades e competencias do Estado no control deste comercio ilegal sen atopar respostas. Os diferentes organismos oficiais alegan non ter competencias sobre ese tema ou recoñecen que "Se descoñecen as razóns do porqué non foi descuberta oportunamente a existencia e comercio de bebidas alcohólicas elaboradas con metanol", ou que "A localización e orixe dos feitos afectaron a unha reducida zona do territorio nacional (Canarias e Ourense)". Ante a vaguidade das respostas e a indefinición sobre as responsabilidades no control e inspección, solicítalle ó Ministerio da Presidencia (daquela a cargo de Luis Carrero Blanco) a identidade dos funcionarios con competencias no control e inspección de produtos derivados do metanol, pero o Ministerio responde asegurando que os funcionarios actuaron correctamente e que un instrutor de Ourense carece de competencias para avaliar o cometido deses funcionarios. Respecto a coñecer a identidade, competencias e deberes dos funcionarios encargados da inspección dos alcohois potables, isopropílico e metílico, rematan dicindo que "Non lle é legalmente posible a V. E. acceder ó que solicita" e que non cabe buscar responsabilidades neste terreo: Aínda así, o fiscal consegue que o xuíz Cora Rodríguez curse ante o Tribunal Supremo unha solicitude para que se investiguen as posibles responsabilidades da Administración, solicitude que remataría sendo arquivada ó considerar o alto tribunal que non existían indicios racionais de criminalidade nos funcionarios. As vítimas
Nunca se soubo cal puido ser o número de persoas afectadas pola intoxicación. Oficialmente admitíronse só 51 persoas falecidas e cinco que quedaron cegas tras consumir metílico, pero porque só nestas persoas se confirmou analiticamente a presenza de altos niveis de alcohol metílico en sangue e vísceras. Moitas outras mortes foron atribuídas a esta mesma causa pero non se puido demostrar nas correspondentes autopsias, en moitos casos por diagnósticos erróneos (meninxite, ataques cardíacos ou, simplemente, "morte natural"), e noutros porque as propias familias agocharon as circunstancias da morte para preservar a memoria do familiar morto fronte ás acusacións, máis ou menos veladas, de que fora cousa da súa afección á bebida.
Os 51 casos de morte oficialmente recoñecidos distribuíronse do seguinte xeito: 25 mortos na provincia de Ourense (13 deles na comarca do Carballiño).
7 na da Coruña.
18 nas Canarias: 14 na provincia de Santa Cruz de Tenerife (5 en Tenerife e 9 na Gomera) e 4 na das Palmas (na illa de Lanzarote).
1 no Sáhara Español, daquela provincia española.
Sobreviviron á intoxicación un total de 9 persoas (5 en Ourense, 2 na Coruña e 2 nas Palmas), das que cinco sufriron cegueira irreversible.
A distribución temporal das mortes abarca, en Galicia, desde o 13 de febreiro ata o 18 de maio; nas Canarias, entre o 7 de febreiro e o 2 de abril.
Pero o alcohol metílico fora comercializado nunha área moito máis ampla, distribuíndose en moitas provincias españolas, nas colonias (Sáhara e Guinea Española), nalgúns países europeos e nos Estados Unidos. Por dar un exemplo, unha das empresas procesadas, Casa Barral, de Ourense, vendeu distintas bebidas con metílico en Navarra, Bilbao, Granada, Melilla, Xixón, Tenerife, Cádiz, Huelva, Zaragoza e Portbou (Xirona). Durante o xuízo tamén se mencionaron outros destinos como Alemaña, Suíza, Bélxica e Dakar.
Tendo presente esta ampla distribución e o volume de alcohol metílico, a cifra de 51 mortos semella non corresponder nin remotamente á realidade. Fernando Méndez, recollendo a opinión do fiscal Fernando Seoane, sempre falou de milleiros de mortos e lesionados, ós que non se lles fixo un diagnóstico correcto ou nos que non se confirmou a causa da morte mediante as analíticas adecuadas. Noutra orde de cousas, o caso metílico representou unhas perdas económicas incalculables no sector vitivinícola galego e provocou a ruína de moitas fábricas de licores galegas. Durante moito tempo, o consumo de bebidas alcohólicas caeu en picado, tanto por causa da publicación case diaria de novos casos de mortos ou intoxicados como polo propio tratamento -cualificado de alarmista- que se deu nos medios. Mesmo se viron anuncios en bares e outros establecementos garantindo que o alcohol que vendían non era de orixe galega: O xuízo
No proceso xudicial actuou como xuíz instrutor Xosé Cora Rodríguez, que veu substituír ó cabo dun mes de iniciado o proceso o primeiro xuíz nomeado, Xosé Álvarez Arredondo. O fiscal do caso foi Fernando Seoane Rico, quen chegou a sufrir ameazas de morte nas datas previas ó xuízo. O tribunal estivo presidido polo maxistrado Francisco Marcos Rodríguez, auxiliado polos maxistrados Luís González Diéguez e Félix Barros Nóvoa.
Os principais responsables (Aguiar, Lago e Basail) foron detidos o 26 de abril de 1963, e días despois fórono o resto dos procesados.
O xuízo deu comezo o 1 de decembro de 1967, case cinco anos despois de que se produciran os feitos. Ademais do fiscal, actuaron 5 acusacións privadas e 13 avogados defensores. Foron chamados a declarar 113 testemuñas propostas polo fiscal e 76 propostas polas defensas, e catro peritos.
O 27 de decembro ditouse sentenza, que condena os 11 acusados (9 adegueiros, a muller dun deles e un avogado) por delitos contra a saúde pública e imprudencia temeraria, a penas que oscilan entre 1 e 20 anos de cadea, multas de 100. 000 pesetas e unhas indemnizacións que sumaban 19563500 pesetas. As empresas Lago e Hijos e Industrias Rosol foron declaradas responsables civís subsidiarias. Ano e medio despois, o 2 de xuño de 1969, o Tribunal Supremo ditou sentenza firme, que só modificou lixeiramente a ditada pola Audiencia de Ourense, aínda que retirou en tódolos casos a condena por imprudencia, mantendo a de delito contra a saúde pública.
Aínda que a sentenza foi considerada exemplar, o certo foi que tódolos condenados foron obxecto de posteriores indultos que permitiron que puidesen saír da cadea ós poucos anos. Así, dous dos condenados a máis anos de cárcere, Rogelio Aguiar e Román Lago, quedaron en liberdade en 1972 e 1974 respectivamente, tras cinco anos escasos de prisión efectiva. María Ferreiro, a muller de Rogelio Aguiar, que foi condenada a 12 anos de cadea, fuxiu a París ó ditarse a sentenza e non entrou en prisión. Foi detida en 1975, nun control rutineiro na fronteira, pero quedou en liberdade ó ter prescrito os seus delitos: o resultado é que tan só pasou mes e medio en prisión preventiva.
Tampouco se fixeron efectivas as indemnizacións acordadas, xa que tódolos acusados se declararon insolventes e as súas empresas en creba, co que ningún dos damnificados puido cobrar nin unha peseta. Estudos posteriores
Non foi ata finais da década de 1990 cando se publicaron as únicas monografías existentes sobre o tema. O periodista ourensán Fernando Méndez (n. 1964), que traballaba na sección de sucesos do Faro de Vigo, coñeceu o caso a comezos da década de 1990. Coa axuda de Fernando Seoane, fiscal do caso, Méndez traballou durante cinco anos. En 1998 publicou unha detallada recapitulación do caso do metílico, en sendas versións en galego e en castelán: Mil muertos de un trago: el caso de bebidas envenenadas con alcohol metílico (Península, 1998) ISBN 978-84-8307-096-3.
Historia dun crime. O caso do metílico (Galaxia, Vigo 1998) ISBN 978-84-8288-192-8.
En 2010 preparou, xunto co director de cine Emilio Ruiz Barrachina, unha película sobre a intoxicación baixo o título Metílico. La bebida de la muerte. Ía ser protagonizada por Juanjo Puigcorbé, no papel do fiscal Fernando Seoane, e María Pujalte, no da farmacéutica de Lanzarote Elisa Álvarez, pero o proxecto non callou.
Nese mesmo ano naceu un movemento entre familiares de afectados coa finalidade de solicitar a reapertura do caso, pero tampouco se conseguiu nada.
En 2009, Gloria Lago, neta de Román Lago Cabral e filla de Román Lago Álvarez, un dos dous principais procesados, publicou El reloj de cuco, unha historia novelada da vida da familia Lago e do proceso xudicial, nun intento de vindicar a imaxe da familia.
En 2013, coincidindo coa conmemoración dos 50 anos da traxedia do Metílico, Fernando Méndez publica Metílico. 50 años envenenados, obra que actualiza a achega novos datos, fotografías e documentos do caso.