Toxina diarreica dos moluscos

A toxina diarreica dos moluscos (tamén coñecida polo acrónimo inglés DSP, de inglés Diarrhoeic Shellfish Poisoning ou noutras fontes Diarrhetic Shellfish Poisoning), ou enterotoxina é unha familia de biotoxinas representadas polo ácido ocadaico, as dinofisistoxinas, as pectenotoxinas e as xesotoxinas. A presenza destas toxinas nos moluscos bivalvos pode producir unha intoxicación alimentaria nos consumidores.
Son toxinas producidas por distintas especies de dinoflaxelados dos xéneros Prorocentrum e Dinophysis (fundamentalmente, D. acuminata).
Das tres biotoxinas que poden detectarse nas augas galegas (ASP, DSP e PSP), a DSP é a máis común, tanto no que respecta á extensión xeográfica como á súa presenza ó longo do ano, afectando sobre todo ó mexillón e á ostra pero tamén a outras especies de moluscos. Antecedentes históricos
Os primeiros abrochos de intoxicación con síntomas diarreicos tras consumo de moluscos estudáronse nos Países Baixos, nos anos 1960, sen descubrirse a etioloxía. A toxina, a súa orixe e a relación entre as mareas vermellas e a intoxicación por consumo de moluscos foi descuberta no Xapón en 1978.
En España cómpre destaca-lo abrocho masivo o 21 de agosto de 1981, que afectou máis de 5000 persoas en 24 provincias, por consumo de mexillón procedente da ría de Arousa contaminado por DSP. A alerta alimentaria provocada por esta intoxicación incrementouse pola casualidade de que en maio do mesmo ano comezaran a aparece-los primeiros casos da intoxicación por aceite de colza desnaturalizado e nesa mesma data o número de persoas mortas por esta causa era de 138. A noticia aínda non recoñece a orixe real do abrocho e atribúeo a unha contaminación microbiolóxica, que non se descartou ata días despois: Actualmente admítese a súa distribución practicamente mundial, con casos descritos en toda Europa, Suráfrica, Nor e Suramérica, Xapón e Australia. Tipos de toxina e especies responsables
Entre as toxinas responsables de cadros gastrointestinais por consumo de moluscos están as seguintes: O ácido ocadaico (OA) e os seus derivados (dinofisistoxinas, DTX), producido por dinoflaxelados do xénero Dinophysis (D. acuminata, D. fortii, D. norvegica, D. acuta). No Xapón, a alga responsable é outro dinoflaxelado: Prorocentrum lima.
As pectenotoxinas (PTX), producidas polo dinoflaxelado Dinophysis fortii.
A xesotoxinas (YTX), producidas por dinoflaxelados como Protocertium reticulatum. Non causan diarrea e non se puideron reproducir efectos diarreicos nos animais de experimentación.
Os azaspirácidos (AZP), producidos por Protoperidium crassipes. Estas toxinas foron descritas como causantes de cadros diarreicos en Francia e Países Baixos en 1995, por consumo de moluscos procedentes de Irlanda. Ó afectar tamén a outros órganos, como o sistema inmunitario, non parece coherente a súa inclusión entre as toxinas diarreicas. Síntomas da intoxicación
As toxinas diarreicas dos moluscos son substancias lipófilas, é dicir, tenden a acumularse nos órganos máis ricos en graxa, como o hepatopáncreas. Provoca un cadro patolóxico caracterizado por síntomas de molestias gastrointestinais, especialmente vómitos e diarreas, así como náuseas, dores abdominales e calafríos.
O período de incubación oscila entre os trinta minutos desde a inxestión dos moluscos a unhas tres horas (sempre menos de 12 horas). O proceso non adoita revestir gravidade e remite ó cabo de tres ou catro días, sen necesidade de máis tratamento có sintomático.
O ácido ocadaico foi descuberto inicialmente nunha esponxa, Halichondria okadai, á que debe o seu nome. Actúa como inhibidor das proteín-fosfatases. As dinofisistoxinas teñen unha estrutura molecular parecida e unha acción biolóxica moi semellante.
Tamén se lle recoñece un claro efecto como promotor tumoral, pero sen afectar a un órgano diana específico. Análise
O método oficial para a súa determinación é o bioensaio en rato, desenvolvido por Yasumoto en 1978. Tamén se pode determinar por procedementos químicos, como a cromatografía líquida de alta eficacia (CLAE) pero este método, aínda sendo máis sensible non está oficialmente recoñecido.
O método de bioensaio en rato consiste en inxectar intraperitonealmente un filtrado obtido do molusco a tres ratos, e considérase positivo cando produce a morte de dous dos ratos inxectados, antes das 12 horas.
A normativa vixente (Regulamento CE nº 853/2004 polo que se establecen normas específicas de hixiene dos alimentos de orixe animal) fixa un límite máximo para o ácido ocadaico, as dinofisistoxinas e as pectenotoxinas de 16 microgramos de equivalente do ácido ocadaico por 100 gramos de vianda (corpo enteiro do molusco ou calquera parte consumible por separado). No caso das xesotoxinas, o límite máximo está establecido en 1 microgramo por gramo de vianda. Control
A única medida de control contra a intoxicación por biotoxinas é a vixilancia da evolución dos dinoflaxelados na auga de mar e as mostraxes periódicas de moluscos nas distintas zonas de produción. Cando os resultados destes controis indican que os niveis de toxina alcanzan os límites considerados seguros, dítase a prohibición de extracción de moluscos ata que sucesivos controis analíticos demostren o descenso da toxina nos moluscos e garanten a súa aptitude para o consumo.
Estes controis analíticos son realizados, de modo oficial, polas Consellerías de Pesca e Asuntos Marítimos e mais pola de Sanidade. Simultaneamente, os establecementos que comercialicen os moluscos (centros de depuración, cocedoiros ou fábricas de conservas), deben tamén realiza-los seus propios controis dentro dos seus programas de autocontrol (APPCC) como responsables que son da seguridade dos produtos que poñen no mercado.