Xénero (ciencias sociais)

Non confundir con Xénero (bioloxía) ou Sexo Xénero —do lat. genus, -ĕris. — é un termo técnico específico en ciencias sociais que alude ao «conxunto de características diferenciadas que cada sociedade asigna a homes e mulleres». Non se trata dunha clasificación dos suxeitos en grupos identitarios, senón que segundo a Organización Mundial da Saúde, se refire a «os roles socialmente construídos, comportamentos, actividades e atributos que unha sociedade considera como apropiados para homes e mulleres», orientado a visibilizar aquelas diferenzas e desigualdades sociais entre homes e mulleres que proveñen da aprendizaxe, así como os estereotipos, os prexuízos e a influencia das relacións de poder na construción dos xéneros.
O significado de xénero destina unha construción social e toma un perímetro da condición biolóxica dos suxeitos —características anatómico-fisiolóxicas—, polo que a analoxía ou sinonimia semántica entre os termos «xénero» e «sexo» é errónea. Dentro das causas da confusión de "xénero" e "sexo", sinalouse a prolongada práctica de socializar o biolóxico e bioloxizar o social; tal posición non sería illada, e a súa frecuencia levou a que algúns investigadores recoñezan que o termo «xénero» sexa «mal utilizada como sinónimo culturalista de sexo, a tal punto que non é infrecuente ouvir falar de dous «xéneros», o xénero feminino e o masculino, coma se existise unha correspondencia exacta e automática cos sexos feminino e masculino. Diversas culturas, entre elas algunhas culturas e nacións actuais, recoñeceron a existencia de máis de dous xéneros, negando o binarismo de xénero, así como a posibilidade das persoas de alternar entre xéneros, en tanto que algunhas correntes propoñen a supresión do xénero mesmo. Os individuos que flúen entre os dous xéneros binarios, son denominadas "gender fluid", adxectivo que traducido do inglés significa "xénero fluído". A inicios do século XXI traballouse para normalizar a diversidade de xénero, e varios personaxes públicos declararon pertencer a este colectivo, un exemplo diso é a actriz Ruby Rose Turner Arquivado 26 de febreiro de 2018 en Wayback Machine. , da exitosa serie "Orange Is The New Black". Orixe conceptual
Resulta complexo determinar a evolución teórica do termo «xénero» nas ciencias sociais, expresión derivada do anglicismo gender. A orixe etimolóxica desde o latín genus— tiña un sentido puramente gramatical.
A categoría de xénero tería as súas raíces nos debates antropolóxicos e sociolóxicos da primeira metade do século XX que indicaban que a conduta humana era aprendida e non se atopaba predefinida polos xenes, mentres que a inserción do concepto dentro do campo das ciencias sociais sería posterior. Tales debates precederon á «medicalización do sexo» ocorrida aproximadamente entre 1885-1910, fase onde apareceu «unha nova forma de entender e falar sobre a sexualidade humana», perspectiva nova que se afastaba dos xuízos soamente prácticos dos actos sexuais —descendencia, pracer, o socialmente aceptábel—, e que nacía conxuntamente coa psicoloxía e psiquiatría, polo que as voces autorizadas para falar de sexualidade proviñan do mundo médico. Foi nesta época onde se comezou a utilizar os termos tales como «homosexual» e «heterosexual».
Un dos estudos antropolóxicos pioneiros que abordaron a temática nas ciencias sociais é o de Margaret Mead, quen en 1935 publicou Sexo e temperamento en tres sociedades primitivas onde describe os roles sociais e características do comportamento de homes e mulleres en tres sociedades de Nova Guinea: os arapesh, os mundugumor e os tchambuli (ou chambri). As dúas primeiras teñen en común que non existen diferenzas sociais entre varóns e mulleres. .
O traballo de Mead suxeriu que non existía correspondencia natural estrita entre sexo e temperamento, polo que se afastaba á tradición antropolóxica da época que a daba por certa; ; logo, a contribución de Mead ao concepto «xénero» atópase na idea de que o comportamento dun individuo e as súas diferenzas en canto ao sexo de pertenza pode variar en función de certas circunstancias específicas ou a propia cultura. Os estudos e conclusións de Margaret Mead sobre a relación entre cultura e natureza influenciaron profundamente os estudos sociais e particularmente os estudos de xénero; as críticas de Derek Freeman ao traballo de Mead non foron compartidas ou foron consideradas exaxeradas pola maioría da comunidade científica.
John Money
A distinción entre o medicalizado «sexo» e a categoría «xénero» apareceu a partir da segunda metade do século XX. Un dos primeiros autores que utilizaría este termo nun sentido distinto ao gramatical foi o controvertido psicólogo John Money en Hermaphroditism, gender and precocity in hyperadrenocorticism: Psychologic ﬁndings de 1955 para referirse aos comportamentos asociados á identidade masculina e feminina das persoas, onde intervirían factores sociobiolóxicos. O filósofo queer Paul B. Preciado fai unha crítica negativa a esta mirada do concepto proposto por Money. Para este autor, tal visión «é o instrumento dunha racionalización da vida na que o corpo non é máis que un parámetro. O xénero é ante todo un concepto necesario para a aparición e o desenvolvemento dun conxunto de técnicas de normalización/transformación da vida».
Robert Stoller
Posteriormente en 1963, Robert Stoller sería quen introduciría a distinción sexo/xénero no 23º Congreso Psicanalítico Internacional de Estocolmo tras buscar «unha palabra para poder diagnosticar aquelas persoas que, aínda que posuían un corpo de home, se sentían mulleres», constituíndose no primeiro autor que contrastou explicitamente ambos os termos co fin de precisar o concepto de identidade de xénero con respecto ao termo identidade sexual, que na súa opinión era máis ambiguo. Parte da visión de Ralph Greenson influenciaría a concepción Stolleriana.
A tese fundamental detrás deste autor é que «non existe dependencia biunívoca e inevitable entre xéneros e sexos, e pola contra, o seu desenvolvemento pode tomar vías independentes»; logo, o seu traballo profundou naqueles aspectos psicolóxicos e da contorna dun individuo, realizando unha das primeiras distincións sexo/xénero dentro da teoría freudiana.
O feminismo e os estudos de xénero
O auxe dos estudos feministas na década de 1970 apropiouse da visión que Stoller desenvolveu, e comezou a impulsar no mundo anglosaxón o termo gender desde un punto de vista específico das diferenzas sociais e culturais, en oposición ás biolóxicas existentes entre homes e mulleres; aquí se poden atopar os traballos de Kate Millet, Germanine Greer, Ann Oakley e Nancy Chodorow, entre outras. O uso do termo «xénero» tamén se xeneralizou a mediados de devandita década no mundo feminista do estado español, especialmente cun sentido social e cultural. Teoría Queer
Como Judith Butler mesma recoñece, Gender Trouble, é un dos textos fundacionais da teoría queer. En realidade é unha conclusión da formulación que estaban a facer outros autores como Michel Foucault ou Monique Wittig.
Na teoría queer, o sexo desaparece, subsumido polo xénero, posto que diferencialos significaría, desde os presupostos filosóficos posmodernos, crer no “mito epistemolóxico” dunha realidade que se ofrece sen previa interpretación. Por iso, só propón certo xogo de representacións (unha performance transxénero) que leve a unha proliferación dos xéneros disruptivos, é dicir, ás formas de identidade queer nas que sexo, xénero e opción sexual non coinciden da maneira en que se espera normalmente. O suxeito do movemento queer son “os monstros”, “o proletariado do feminismo”: traballador@s do sexo, inmigrantes, transexuais, mulleres non brancas… A elección do mesmo nome queer, insulto sexual de difícil tradución desde o inglés, expresa con claridade a súa vontade de se manter alleos a calquera redefinición da normalidade e ás expectativas de integración do feminismo maioritario.
Os estudos queer, buscan dinamitar os códigos dualistas tales como varón/muller, hetero/homo, dentro/fóra, centro/periferia, normal/anormal, dominante/dominado. Cuestionan as identidades aparentemente estábeis e interpelan a normalidade. As súas críticas, inéditas, inhabitábeis e indesexadas para os canons tradicionais, postulan incertezas e sacudidas.
A teoría queer por tanto, "non se detén na deconstrución do suxeito: atende principalmente á deconstrución da orde social. [. .. ] Trátase de sementar a dúbida sobre as tendencias de orde sexual, para introducir a sospeita sobre as ‘restricións da heterosexualidade’, para cambiar a cultura", para demoler as normas convencionais". Manifesto Cyborg
Un último paso nesta evolución dos estudos de xénero, entrando xa no Transhumanismo, atópase na teoría cyborg (organismo cibernético, híbrido de máquina e organismo), un de cuxas orixes fundamentais é o Manifesto Cyborg de Donna Haraway (1984).
Na visión de Donna Haraway: "os corpos non nacen; son fabricados (. .. ) Un non nace organismo. Os organismos son fabricados". " Calquera obxecto ou calquera persoa pode ser razoabelmente pensado en termos de montaxe e desmontaxe. Non hai arquitecturas naturais que limiten o sistema do deseño(. .. ) O que pasa por unha unidade, un "un", resulta moi problemático, non é algo permanentemente dado".
Propón a necesidade de superar o dualismo biolóxico varón-femia en nome da perspectiva aberta polas novas tecnoloxías, que permiten agora construír o individuo combinando elementos biolóxicos humanos, cos doutras especies animais, e con elementos artificiais.
Trátase de ir a unha sociedade sen sexos e sen xéneros, na que o ideal do “novo” ser humano estaría representado por unha hibridación que rompese a estrutura dual home–muller, masculino–feminino. Unha sociedade, polo tanto, sen reprodución sexual, sen paternidade e sen maternidade. A sociedade así construída estaría confiada unicamente á ciencia, a biomedicina, a biotecnoloxía e a enxeñaría xenética. A orixe e final do existir humano deberíase só á acción da ciencia e da tecnoloxía, as cales permitirían lograr ese transhumanismo no que quedaría superada a súa propia natureza (poshumanismo). Perspectiva, teoría e ideoloxía de xénero
Os estudos sobre o xénero non só abarcaron unha gran cantidade de cuestións distintas, senón que foron evolucionando no mesmo concepto de xénero.
Practicamente ninguén nega hoxe a diferenza entre sexo e xénero. O carácter biolóxico-corporal do primeiro e o carácter predominante cultural do segundo. Da identificación de sexo igual a xénero, pasouse á contemplación do binomio sexo-xénero.
Tampouco se nega o papel que tivo esta evolución para a defensa dos dereitos fundamentais no caso das mulleres, os homosexuais e os transexuais.
Ter en conta estas realidades á hora de comprender algúns fenómenos sociais -non toda a realidade persoal ou social-, é o que poderiamos chamar "perspectiva de xénero" que pode promover diversas propostas prácticas á hora de enfocar temas de transcendencia social.
A discusión está en se os "estudos de xénero" desenvolveron unha teoría común (teoría de xénero) que supón non só unha descrición sobre a construción do xénero, senón un verdadeiro cambio antropolóxico. Cambiou a concepción do que significa ser home, ser persoa humana. Este novo paradigma do ser humano constitúese nunha afirmación que xa non é confrontada coa realidade e que poida converterse nunha verdadeira ideoloxía (ideoloxía de xénero). Algúns negan que isto ocorrese, argumentando que os estudos sobre o gender teñen como finalidade, sobre todo, combater contra as discriminacións inxustas e as violencias padecidas por mulleres, homosexuais e transexuais.
Por outra banda, tamén parece claro que, xunto coa defensa da muller e de colectivos LGTBI, se produce unha reflexión sobre o significado da sexualidade, a corporalidade e a identidade humana. No caso dos estudos de xénero, e do feminismo radical, partiuse de postulados freudianos, marxistas e estruturalistas, e con iso chegouse a propoñer unha nova forma de entender o ser humano. É dicir, elaborouse unha nova antropoloxía.
Quizais este cambio dáse ao pasar de defender os dereitos dos perseguidos, a negar o valor teórico da heterosexualidade. Butler recollerá de Wittig que "o obxectivo da súa formulación non é feminizar o mundo, senón facer que as categorías de sexo queden anticuadas na linguaxe" e lle atribuirá que "o seu propósito non é chamar a atención sobre os dereitos das «mulleres» ou as «lesbianas» como individuos, senón oporse á episteme heterosexista totalizadora por medio dun discurso invertido coa mesma extensión e poder". Posteriormente se acabará negando o mesmo valor da corporalidade ou da mesmidade da persoa. Por todos estes motivos para moitos pódese falar dunha teoría de xénero que cambia profundamente a imaxe do varón e da muller.
Desde esta perspectiva de xénero, a diferenza sexual é artificial, produto da cultura e da sociedade. O home nace neutral no estado de natureza e de inocencia previo ao pacto social; é a sociedade a que o corrompe, a que o aliena, creando as diferenzas sexuais. A diferenza sexual é a primeira alienación do ser humano no plano persoal producida pola cultura imposta pola vida social. Polo tanto debe desaparecer todo o que perpetúa socialmente esa alienación: o que Alicia Miyares chama “institucións socializadoras, é dicir, a familia e o matrimonio”, así como todo o que perpetúa persoalmente esa alienación: a procreación entre os sexos, a maternidade e o parentesco; os fillos serán produto de encargo e a educación corresponderá ao Estado.
Estas novas formulacións non se propoñen no plano teórico, senón que se pretende incidir na sociedade a través da política, da lexislación, da educación e da sanidade, porque agora xa non se trata de respectar a diversidade senón de cambiar (deconstruír) a realidade actual por outra nova mediante a construción dun novo ser humano no que xa non haberá sexo ou xénero, senón só individuo.
Algúns viron que este cambio antropolóxico unido á vontade dunha revolución social levada a cabo no ámbito político, fai que nos atopemos ante unha ideoloxía que chamaron ideoloxía de xénero. Non se trataría propiamente dunha rama do feminismo, nin sequera dun feminismo radical, senón dunha ideoloxía política que desde uns principios sinxelos (a felicidade está na realización dos desexos sexuais sen límite moral, legal ou incluso corporal), mediante unha estratexia política, pretende estabelecer un modelo de sociedade que se considera infalibelmente o mellor e o máis feliz.