Oposición ao franquismo entre 1939 e 1945

A oposición ao franquismo de 1939 a 1945 constitúe o primeiro período da historia da oposición ao franquismo e abrangue desde o final da guerra civil española en abril de 1939 até o final da segunda guerra mundial en Europa en maio de 1945. Pódese dividir en dúas etapas: unha primeira de reorganización e de resistencia (1939-1942) e unha segunda de renacemento e de procura da unidade para presentar unha alternativa á ditadura de Francisco Franco ante a inminente vitoria dos Aliados na segunda guerra mundial (1943-1945). Reorganización e resistencia (1939-1942)
A presión dos monárquicos: o «manifesto de Xenebra»
Xoán de Borbón apoiou o réxime franquista nos seus primeiros anos. Isto era coherente coas súas conviccións políticas, pois durante a República mantivera relacións estreitas coa dereita de Acción Española (un dos fundadores, Eugenio Vegas Latapié, foi o seu conselleiro durante moitos anos) e co seu aliñamento co bando sublevado durante la guerra civil. Ao termo desta envioulle un telegrama ao xeneral Franco felicitándoo pola súa vitoria que acababa co lema falanxista «Arriba España». Franco contestoulle facendo referencia aos dous intentos de Xoán para loitar no bando sublevado: «éme grato recordar que entre esa xuventude admirábel intentastes formar, solicitando reiteradamente un posto de soldado».
A identificación cos vencedores volveuse pór de manifesto en xaneiro de 1941 con motivo da aceptación da abdicación do seu pai o rei Afonso XIII nunha cerimonia celebrada en Roma. Nela fixo referencia á guerra civil como «esta Gran Cruzada Nacional». Volveuse repetir durante o acto relixioso celebrado en Roma o 1 de marzo de 1942 en conmemoración do primeiro cabodano do seu pai, durante o cal pronunciou un discurso moi próximo aos principios do franquismo: «Debemos facer hoxe fronte á revolución roxa cunha política racial militante, chea de espírito cristián e implantada con xustiza, con xenerosidade e con autoridade».
A principios de 1941 Xoán buscou o apoio da Alemaña nazi para a restauración da monarquía. En abril un representante seu viaxou a Berlín para estabelecer enlace directo co Ministerio de Asuntos Exteriores alemán. O representante do ministro von Ribbentrop contestoulle que Alemaña non estaba interesada na proposta, aínda que mantería boas relacións cun goberno «nacional» que puidese estabelecerse en Madrid. Malia o fracaso da viaxe, mantivéronse os contactos coa Alemaña nazi nos meses seguintes, despois de Xoán trasladarse de Roma a Lausana.
Pola súa banda os militares monárquicos comezaran a facer presión a Franco para que dese paso á monarquía unha vez superada a crise de maio de 1941. En xullo dese ano formaron unha xunta integrada por cinco xenerais presidida polo xeneral Luis Orgaz, Alto Comisario Español en Marrocos. Os outros eran Andrés Saliquet, capitán xeneral da I Rexión Militar (Madrid); José Solchaga, capitán xeneral da VII Rexión Militar (Valladolid); Alfredo Kindelán, capitán xeneral da IV Rexión Militar; e o xeneral Antonio Aranda, cerebro da conspiración.
O 1 de agosto Orgaz foi ver a Franco, a quen lle pediu que relevase a Serrano Suñer, abandonase a «non belixerancia» e restaurase a monarquía. No mesmo sentido expresouse o xeneral Aranda, quen tamén foi recibido por Franco. Este respondeu que necesitaba tempo, porque destituír de inmediato a Serrano Suñer desataría unha grave crise política. Na conspiración estaban implicados en maior ou menor medida outros militares e tamén destacados políticos monárquicos, como Julio López Oliván —quen desde Suíza exercía de enlace entre a xunta e Xoán de Borbón—, Pedro Sainz Rodríguez —quen xunto cos xenerais Kindelán e Aranda constituía o grupo dirixente da conspiración— e Eugenio Vegas Latapié. Posteriormente tamén lles deu o seu apoio José María Gil Robles desde o exilio. Vegas Latapié organizou en setembro en Bilbao un banquete monárquico no que o aviador José Antonio Ansaldo pronunciou «un brinde inxurioso contra Franco», ao consideralo o principal obstáculo para a restauración da monarquía. Os conspiradores estaban convencidos de que dun momento a outro se ía producir a invasión alemá de España. Pensaban responder a esta formando un goberno provisional no protectorado español de Marrocos que pediría a axuda do Reino Unido, ao que lle proporcionarían bases nas illas Canarias. Con todo, existían numerosas discrepancias sobre a composición do hipotético goberno provisional, con predominio dos militares (como defendía Aranda) ou dos civís (como propugnaba Sainz Rodríguez) e os seus obxectivos. Aranda contentábase con disolver a Falanxe e Sainz Rodríguez defendía a restauración da monarquía.
Ante a ofensiva dos monárquicos, o 30 de setembro Franco envioulle unha carta a Xoán de Borbón na que lle dicía que consideraba a monarquía como a culminación da obra do Movimiento, e que ese era «o único camiño» para a «instauración» —non restauración— do «Réxime tradicional, do que para min sodes o único e lexítimo representante». Na súa resposta Xoán coincidía con Franco: «faise preciso realizar en España a fecunda revolución que supón o retorno ao que foi e é especificamente o noso sentido relixioso da vida, incluído o social e a reafirmación do núcleo familiar, das corporacións profesionais e da vida local». Así mesmo, reclamoulle a formación inmediata dunha rexencia que organizase o tránsito cara ao «Estado monárquico, con tempo suficiente para que poida ouvirse a súa voz nesta contenda de Europa contra o comunismo empezada en España en 1936 en defensa e para a expansión dos máis sacros valores patrios».
Na reunión que mantiveron o 22 de novembro varios dos conxurados abandonouse a idea de formar un goberno ou xunta provisional. No seu lugar, apoiaron a constitución dun consello de rexencia que asegurase a restauración da monarquía. Como isto significaba apartar a Franco do poder, varios xenerais retiráronse. Por outra banda, o goberno británico, con cuxo respaldo contaran até entón, tampouco quixo comprometerse no derrocamento de Franco. Desta forma a conspiración perdeu forza. En decembro de 1941, tras o fracaso alemán na toma de Moscova e a entrada na guerra dos Estados Unidos a causa do ataque xaponés a Pearl Harbor (aplaudido polo goberno español mediante un telegrama de felicitación a Tokyo), os xenerais volveron facer presión a Franco na reunión do Consello do Exército do día 15. O portavoz, o xeneral Kindelán, presentou un informe sobre a grave situación interna culpando dela á inepta e corrupta burocracia falanxista. Tamén cuestionou a dura política represiva que aínda se mantiña e pediu que se usasen os tribunais militares. Pediulle a Franco, ademais, que se desvinculase da Falanxe e que deixase a xefatura do goberno a outra persoa. Porén, Franco logrou conxurar o risco da situación amparándose en escusas sobre os perigos externos, as dificultades de cubrir cargos importantes tras as baixas na Guerra Civil e as dificultades materiais que atravesaba España. Kindelán non quedou convencido e nun discurso pronunciado o 26 de xaneiro do ano seguinte na Capitanía Xeral de Barcelona pediu a Franco a restauración da monarquía como único medio para conseguir a conciliación entre os españois. Franco, furioso, non reaccionou de inmediato e preferiu esperar. En xuño de 1942 comezou a actuar e obrigou a abandonar o país a Sainz Rodríguez e a Vegas Latapié, os dous xefes civís da conspiración.
Nas súas primeiras declaracións oficiais en marzo de 1942, Xoán de Borbón dixo: «Hoxe, como outrora, a Coroa está por riba dos intereses de partido ou de clase e, allea a todo espírito de rancor ou de represalia, pode serenamente encarnar a xustiza necesaria para restabelecer a unidade moral da Patria española». En maio Franco respondeulle mediante unha carta que a revolución nacional que encarnaba o seu réxime entroncaba coa tradición da «monarquía revolucionaria» dos Reis Católicos e de Filipe II, á que contrapuña coas decadentes monarquías posteriores.
A finais de 1942 Xoán de Borbón manifestou por primeira vez de xeito público a súa aspiración a ocupar o trono de España e iniciou o distanciamento co réxime. O 11 de novembro de 1942, só dous días despois do inicio do desembarco aliado en Marrocos e en Alxeria, o xornal suízo Journal de Genève publicou unhas declaracións súas que serían coñecidas como o Manifesto de Xenebra. Tras asegurar que a monarquía sería restaurada e que non vacilaría en porse ao seu servizo, dixo: «A miña suprema ambición é a de ser o rei dunha España na cal todos os españois, definitivamente reconciliados, poderán vivir en común». Así, fronte a tese que sostiñan Franco e o seu asesor o capitán de navío Luis Carrero Blanco, da monarquía como continuidade do réxime, Xoán de Borbón expoñíaa como alternativa ao mesmo. Presentábase como un home que anhelaba ser o rei de todos os españois e non só dun bando, e que buscaba a reconciliación da nación, eliminando as causas que a dividían. Xoán de Borbón fixo estas declaracións porque temía que a política exterior de Franco, pouco compatíbel coas obrigas da neutralidade na Segunda Guerra Mundial, puidese levar a consecuencias perigosas para o futuro de España. Segundo Hartmut Heine, «o manifesto de Xenebra foi como un chamamento aos partidarios do pretendente a que apoiasen a súa causa con maior vigor có que manifestaran no pasado, e algúns deles responderon a ese sinal». Así, o mesmo día en que apareceu o «manifesto de Xenebra» o xeneral Kindelán entrevistábase con Franco en Madrid para pedirlle no seu nome e no do resto de xenerais monárquicos (Gómez-Jordana, Dávila, Aranda, Orgaz, Vigón e Varela) que proclamase a monarquía e se declarase rexente. Franco, conciliador e arteiro, negou calquera compromiso formal co Eixo. Así mesmo, afirmou que non desexaba permanecer máis do necesario nun cargo que cada día atopaba máis desagradábel e confesou que quería que o sucedese Xoán de Borbón. Dous meses despois destituíu ao xeneral Kindelán do seu posto de Capitán Xeneral de Cataluña e nomeouno director da Escola Superior do Exército, que non tiña mando directo sobre tropas. Foi substituído polo falanxista xeneral Moscardó.
Na primavera de 1943 viuse a primeira mostra da campaña semiclandestina que se desenvolveu a favor de Xoán de Borbón. Apareceron en Madrid uns panfletos, imitando as taxetas postais, nas que aparecía unha foto e a biografía do pretendente, xunto cun fragmento do discurso da primavera de 1942. Por esas datas formouse un comité monárquico integrado por Alfonso García Valdecasas, Germiniano Carrascal, Joan Ventosa, Manuel González Hontoria e José María Oriol, que representaba o sector da Comunión Tradicionalista encabezado polo conde de Rodezno. Tamén se produciu entón o primeiro intento de Xoán de Borbón de trasladar a súa residencia de Lausana a Portugal. Porén, Oliveira Salazar non o autorizou e o goberno británico tampouco fixo presión porque non quería incomodar a Franco nin pór en perigo o Bloque Ibérico.
O exilio republicano
O 28 de febreiro de 1939, o día seguinte de Francia e Reino Unido recoñeceren a Franco, facíase oficial a renuncia á Presidencia da República de Manuel Azaña e abríase o proceso da súa substitución provisional polo presidente das Cortes, Diego Martínez Barrio (ambos se atopaban en Francia). O 3 de marzo reuníase en París a Deputación Permanente das Cortes republicanas para formalizar o traspaso de poderes. Porén, Martínez Barrio non aceptou o nomeamento, ao non recibir a conformidade do goberno de Juan Negrín, quen regresara a España, e estar en desacordo coa súa política de seguir resistindo. Terminada a guerra, o 27 de xullo reuniuse de novo a Deputación Permanente en París. Por proposta do socialista Indalecio Prieto (que aglutinaba todos os sectores «antinegrinistas»), aprobou unha resolución de discutíbel constitucionalidade pola cal consideraba o goberno de Negrín como «inexistente», é dicir, disolto. Ademais outorgábase a si mesma o control dos recursos financeiros da República (as contas bancarias abertas en bancos estranxeiros e o «tesouro do Vita» que fora levado a México). Para administralos creouse a Junta de Auxilio a los Republicanos Españoles (JARE), controlada de facto por Indalecio Prieto, que competiu na axuda aos refuxiados republicanos co Servizo de Evacuación de Refugiados Españoles (SERE) creado por Negrín ao acabar a guerra civil.
Tras desaloxar os «negrinistas» das executivas do PSOE e da UXT, Prieto centrouse en conseguir apoios. Defendía que a única forma de derrocar a Franco era mediante unha alianza entre o exilio republicano e os monárquicos apoiada polas potencias democráticas, en especial o Reino Unido. O acordo só se podería alcanzar adoptando unha política moderada que obrigaría aos republicanos a aceptar nun inicio a restauración da monarquía ou polo menos a renunciar a restabelecer a República sen modificacións. Este obrigaría, ademais, a celebrar un referendo para que o pobo español decidise a forma de goberno. Con todo, inicialmente non conseguiu o apoio nin sequera dos propios «prietistas», que seguiron defendendo a lexitimidade da Segunda República. Pola súa banda Juan Negrín seguiu a considerarse o lexítimo presidente do goberno da Segunda República Española, como expresou no seu histórico discurso do 18 de xullo de 1942 no Holborn Town Hall de Londres. Levaba exiliado no Reino Unido desde xuño de 1940, onde o goberno lle prohibiu realizar actividades políticas. Dese xeito permaneceu illado do núcleo do exilio republicano español, que se atopaba en México. No mesmo discurso tamén fixo un chamamento á unidade da oposición antifranquista. Porén, este non foi decisivo alén dos círculos do exilio próximos á Negrín durante a propia guerra civil.
Pola súa banda Martínez Barrio conseguiu aglutinar boa parte dos republicanos de esquerda do exilio (Unión Republicana, Izqueirda Republicana e Partido Republicano Federal) coa creación en México da Acción Republicana Española. O primeiro manifesto fíxose público o 14 de abril de 1941, décimo aniversario da proclamación da Segunda República Española, que acababa facendo un chamamento ás democracias occidentais para axudaren a derrubar a Franco, porque «sen unha España libre non será posible unha Europa libre». O punto fundamental en que diverxían a proposta da ARE e a de Indalecio Prieto era que propugnaba a reconstrución dun goberno republicano que se presentase aos Aliados como alternativa a Franco. Pola súa parte, Prieto defendía a celebración dun referendo sobre a forma de goberno para atraer o apoio dos monárquicos. O anarquismo tamén levou a cabo o seu propio proceso de unificación iniciado antes de acabar a guerra coa creación en Francia o 26 de febreiro de 1939 do Movemento Libertario, integrado pola CNT, a FAI e a FIJL. Porén, na primavera de 1942 o Movemento Libertario do exilio viviu unha grave crise ao estalaren as tensións latentes desde o final da guerra entre os «colaboracionistas» (encabezados por Joan García Oliver e Aurelio Fernández) e os «apolíticos» que apoiaban o consello nacional con sede en París (que encabezaban Germinal Esgleas e Federica Montseny). Nunha reunión en México os primeiros presentaron un documento para a súa discusión titulado «Ponencia», pero saíron derrotados. Así, decidiron formar a súa propia organización, unha nova CNT, que contou como órgano de prensa o periódico CNT. O portavoz dos «anticolaboracionistas» foi Solidaridad Obrera.
Dende a sinatura do pacto xermano-soviético en agosto de 1939 o comunismo español permaneceu illado do resto de forzas da oposición republicana. Defendía unha política baseada na consideración da Segunda Guerra Mundial como unha «guerra imperialista» na que o pobo español non debía intervir. Tras a invasión da Unión Soviética en xuño de 1941 comezou a romper o seu illamento ao defender agora que a Segunda guerra mundial era unha conflito de agresión do nazismo para «liquidar, un a un, todos os países libres», entre os que incluía a Unión Soviética, «para conseguir a súa arela de hexemonía no mundo». Así o explicaba nun artigo publicado en Nuestra Bandera co título «Hagamos de toda España un gran frente contra Franco y contra Hitler». En consecuencia o PCE propuxo o 1 de agosto de 1941 a formación dunha «Unión Nacional de todos os españois contra Franco, os invasores italo-xermanos e os traidores». Aglutinaría todos os españois sen distincións, polo que o chamamento tamén ía dirixido aos militares monárquicos e a todos os elementos conservadores que quixesen apartarse da política franquista.
O primeiro froito desta nova doutrina foi a Unión Democrática Española (UDE), constituída en México en febreiro de 1942. Estaba integrada polo PCE e os sectores «negrinistas» do PSOE e a UXT, de Izquierda Republicana (IR), a Unión Republicana (UR), o Partido Republicano Federal (PRF) e a Unió de Rabassaires. Pola súa banda os comunistas cataláns do PSUC formaron en maio a Aliança Nacional de Catalunya (ANC). En setembro de 1942 o PCE deu un novo xiro á súa política ao facer público un manifesto no que xa non se mencionaba nin o goberno de Juan Negrín nin a Constitución de 1931. No seu lugar propúñase a celebración de «eleccións democráticas» para formar unha «asemblea constituínte que elabore a carta constitucional que garanta a liberdade, a independencia e a prosperidade de España». Segundo Hartmut Heine, esta nova viraxe respondía á política de Stalin de considerar a Península Ibérica «como parte indiscutible da esfera de influencia de Occidente ou, mellor dito, de Inglaterra». Juan Negrín respondeu rompendo cos comunistas, o mesmo que os republicanos refuxiados no Reino Unido. Así, en febreiro de 1943 a UDE disolveuse. Con todo, os socialistas e os republicanos «negrinistas», a diferenza do propio Negrín, non romperon completamente os seus vínculos co PCE. Canto aos dous gobernos autónomos, o de Euskadi seguiu actuando no exilio francés, mais a invasión alemá obrigou ao lehendakari José Antonio Aguirre a esconderse durante máis dun ano en Bélxica e en Berlín. Mentres tanto Manuel Irujo, refuxiado en Londres, asumiu o liderado do nacionalismo vasco. O 11 de xullo de 1940 creou o Consello Nacional de Euskadi (CNE), que adoptou un programa claramente independentista, rexeitando o Estatuto de Autonomía do País Vasco de 1936 aprobado polas Cortes republicanas. En canto José Antonio Aguirre reapareceu —conseguiu un pasaporte que lle permitiu abandonar Alemaña e chegou a Arxentina a finais de 1941— retomou a dirección do nacionalismo vasco e desautorizou o proxecto independentista de Irujo. Con todo, mantivo como condición ineludible para a participación do PNV en calquera organismo da oposición antifranquista o recoñecemento do dereito de autodeterminación para Euskadi.
Canto ao goberno catalán, o presidente da Generalitat Lluís Companys fracasou no seu intento de formar un novo no exilio. Así, optou por nomear un Consell Nacional de Catalunya integrado por personalidades relevantes da vida pública, baixo a presidencia de Pompeu Fabra. Tras a capitulación de Francia ante o nazismo, Companys foi detido e entregado ás autoridades franquistas. Foi sometido a un consello de guerra sumarísimo que o condenou á morte e foi fusilado no castelo de Montjuïc o 15 de outubro de 1940. A presidencia da Generalitat asumiuna entón Josep Irla, o vicepresidente segundo do Parlamento de Cataluña. Un mes e medio antes da execución de Companys constituírase en Londres outro Consell Nacional de Catalunya, presidido por Carles Pi i Sunyer. Do mesmo xeito que o Consello Nacional de Euzkadi, reivindicou a independencia de Cataluña integrada nunha confederación ibérica de cinco ou seis estados soberanos. Rexeitou, por tanto, o Estatuto de Autonomía de Cataluña de 1932 e a Constitución republicana da que emanaba. O CNC foi recoñecido como máxima autoridade política catalá no exilio polas comunidades catalás que se formaron en diversos países latinoamericanos. A principal, a Comunitat Catalá de México, tamén apoiou a súa proposta independentista. Foi recoñecida ademais polo Front Nacional de Catalunya, fundado a finais de 1939, a única organización nacionalista catalá que desenvolvía actividade clandestina no interior.
Con todo, a unidade do nacionalismo catalán durou pouco tempo. En canto Esquerra Republicana de Catalunya (ERC) e Acció Catalá Republicana (ACR) se reorganizaron no exilio volveron defender a vixencia do Estatuto de 1932. O conflito estalou no outono de 1942, cando chegou a México Miquel Santaló. O president Josep Irla encargáralle constituír unha delegación da Generalitat co rango de goberno catalán no exilio. Aquilo chocaba frontalmente co CNC, que desde a súa fundación presentouse como goberno de facto de Cataluña. Así, ningún dos seus membros se integrou na delegación da Generalitat.
A oposición antifranquista do interior
No interior de España as dúas primeiras organizacións do bando republicano que se reorganizaron foron a CNT e o PCE. Isto foi probablemente porque, a diferenza das demais, tiñan experiencia sobre o activismo clandestino, aínda que nos últimos meses da guerra civil ningunha das dúas previra nada para realizar esa tarefa. Como recoñeceu a dirixente comunista Dolores Ibárruri:
«Nin imprentas clandestinas, nin papel, nin radio, nin diñeiro, nin casas, nin organización ilegal. Nada prepararamos. [. .. ] nun ambiente marcado pola fame e as enfermidades, con miles de persoas no cárcere ou á espera da súa execución, mentres outros facían desaparecer os trazos do seu pasado republicano para evitar a súa detención e onde a maior parte da poboación dependía para a súa subsistencia do estraperlo, aumentando así a súa vulnerabilidade ante as presións do estado». En ambos casos a súa actividade clandestina centrouse en axudar aos seus militantes encarcerados e ás súas familias, proporcionándolles diñeiro e buscando a maneira de liberalos ou de reducirlles a pena, e en dar acubillo aos perseguidos pola policía. Ditas tarefas foron realizadas principalmente polas mulleres e polas seccións xuvenís de ambas organizacións (JSU, FIJL). Isto debeuse a que a gran maioría dos homes adultos estaban no cárcere ou no exilio, e tamén a que os primeiros liberados dos campos de concentración franquistas foron os menores de idade.
A Alianza Democrática Española
A primeira organización unitaria da oposición ao franquismo foi a Alianza Democrática Española (ADE). A súa orixe remóntase a unha iniciativa promovida en decembro de 1939 por un grupo de republicanos españois exiliados en Bordeos. No verán de 1940 formouse en Londres a xunta delegada da ADE, encabezada polo coronel Segismundo Casado. Formaban parte dela o liberal Salvador de Madariaga, o socialista Wenceslao Carrillo e o cenetista Juan López Sánchez. En realidade a ADE apenas era unha fachada para os servizos secretos británicos de información e os seus colaboradores españois no interior. Por iso nos seus manifestos aludíase moi pouco á represión franquista e a que se ocupasen sobre todo do apoio ás democracias occidentais na súa loita contra o fascismo, nun momento en que parecía inminente a entrada na guerra da España franquista ao lado destas.
A policía franquista logrou infiltrarse na organización e detivo unhas 200 persoas en Valencia, Sevilla, Madrid, A Coruña e Zaragoza. O 8 de novembro de 1941 foron xulgadas en Valencia 32 delas, para as que o fiscal José Solís Ruiz, futuro ministro de Franco, pediu 30 sentenzas de morte. O tribunal militar concedeu dez e o 18 de novembro foron fusilados en Paterna tres dos condenados. Tras a invasión de Francia desmantelouse a rede de axentes da ADE, que funcionaba desde o Mediodía francés, agás o grupo Ponzán, que levaba o nome do seu líder, Francisco Ponzán Vidal. Máis tarde ese grupo transformouse no «Reseau Pat O'Leary», unha rede de evasión de militares aliados, de membros da Resistencia e de xudeus para levalos a Xibraltar ou a Lisboa a través dos Pireneos. Tras a caída de Francia a política británica respecto de España cambiou e a ADE e a súa xunta delegada deixaron de ser útiles, polo que a finais de 1940 deixaron de existir.
Os anarquistas
A primeira actividade clandestina do Movemento Libertario desenvolveuna a FIJL en Madrid durante as primeiras semanas da posguerra. Un dos seus membros, de apelido Escobar, infiltrouse na II Bandeira de Falanxe de Puente de Vallecas, conseguindo impresos de certificados de boa conduta e de declaracións de pertencer á «quinta columna». Enchidos cos nomes pertinentes permitiron a liberación de varios anarquistas do campo de concentración de Albatera.
Unha das persoas que recobrou a liberdade grazas a estes documentos foi Esteban Pallarols, quen inmediatamente se puxo en contacto con tres dirixentes libertarios que se atopaban escondidos en Valencia. Os catro constituíron a xunta nacional do Movemento Libertario e a súa primeira actividade foi falsificar documentos que permitiron liberar máis presos anarquistas do campo de Albatera e doutros campos de Valencia. Estes foron trasladados rapidamente a Barcelona e de alí a Francia. Para encubrir as viaxes Pallarols creou a empresa pantasma Frutera Levantina, oficialmente dedicada ao transporte de froita desde Valencia a outras partes de España. A tarefa de crear enlaces en Cataluña e no sur de Francia encomendoulla a Génesis López e Manuel Salas, ambos recentemente liberados do campo de Albatera, quen contactaron en Nîmes con varios membros do Movemento Libertario. Despois López foi conducido a París onde se entrevistou co secretario xeral do consello nacional de CNT, Germinal Esgleas, a súa compañeira Federica Montseny, e algúns libertarios máis. Porén, López só conseguiu unha cantidade insignificante de diñeiro, 10. 000 francos, que serviron unicamente para financiar o pase a Francia de quince persoas.
Cando López chegou a Barcelona soubo que Pallarols fora detido en Valencia pola policía franquista xunto con outros compañeiros. Once dos detidos foron xulgados anos máis tarde en Valencia e condenados a longas penas de prisión. Nunha causa separada Pallarols foi condenado a 18 anos de cárcere, pero dende o aparello xudicial creuse que se obrara con demasiado miramento. Volveu ser xulgado, acusado esta vez duns supostos crimes anteriores, e foi condenado á morte e fusilado o 18 de xullo de 1943. Tras a detención de Pallarols formouse un novo comité nacional encabezado por Manuel López López. Este dimitiu ao pouco tempo por mor da tuberculose que contraera durante a súa estadía no campo de Albatera. Foi substituído por Celedonio Pérez Bernardo.
A policía franquista tamén logrou acabar con parte do grupo de Madrid da FIJL. Contra finais de febreiro de 1940 foron detidos 33 dos seus compoñentes e os depósitos de armas desmantelados. O mozo Escobar foi entregado á II Bandeira de Falanxe, e os seus membros levárono a un descampado das aforas onde o aforcaron. Salvouse porque un campesiño cortou a soga despois de os falanxistas marcharen crendo que estaba morto.
A principios de 1941 Celedonio Pérez Bernardo foi detido pola policía, xulgado en setembro do ano seguinte e condenado a 30 anos de cárcere. Substituíuno Manuel Amil Barcia, pero este, axexado pola policía, tivo que abandonar Madrid e refuxiarse en Andalucía. As funcións do comité nacional foron asumidas pola organización de Madrid encabezada por Eusebio Azañedo. Este entrou en contacto coa CNT de Valencia, que se reorganizou, e coa de Cataluña. A situación desta última era menos brillante e bastante confusa debido á existencia de dous comités rexionais, un maioritario, anarcosindicalista, e outro minoritario, partidario de cinguirse ás actividades sindicais que non excluían a participación na CNS franquista. Integrado por antigos militantes do Partido Sindicalista, formaba parte del Eliseo Melis, de quen se sospeitaba que era un confidente da policía franquista. Precisamente a información que proporcionou Melis á policía conduciu á detención de Azañedo en Madrid no verán de 1943, polo que Amil volveu á capital para facerse cargo de novo da secretaría xeral do comité nacional. Foi referendado nunha reunión clandestina que se celebrou nos arredores de Madrid e na que Gregorio Gallego foi elixido o primeiro secretario xeral das FIJL desde o final da guerra.
Os comunistas
A primeira actividade do Partido Comunista de España tras o final da guerra foi crear un comité no campo de concentración de Albatera. Este logrou porse en contacto cunha rede de evasión que funcionaba desde o outono de 1938 no norte de España, integrada fundamentalmente por mulleres, para que quen lograsen escapar do campo puidesen pasar a Francia. Desta forma lograron cruzar a fronteira varios cadros medios e altos do PCE que non foran evacuados nos momentos finais da guerra, como Jesús Larrañaga, Manuel Asarta, Casto García Roza, Manuel Cristóbal Errandonea, Félix Llanos ou Encarnación Fuyola Miret, entre outros. A rede funcionou até setembro de 1939, cando foi desarticulada pola policía franquista. Foron detidos máis dun centenar dos seus compoñentes.
A primeira organización do partido que se constituíu na clandestinidade foi en Madrid. Nada máis acabar a guerra formouse un comité provincial liderado por Matilde Landa e integrado por varias militantes máis, algunhas delas mozas pertencentes ás JSU. A súa actividade principal centrouse en contactar con outros membros do partido e en crear unha rede de axuda aos militantes encarcerados e as súas familias. Nela participaron un centenar de membros de ambos sexos das JSU, que tentou ser reorganizada porSinesio Cesada e por José Peña Barea, antigo director de Ahora, o órgano das JSU. Con todo, a policía conseguira os ficheiros das JSU, polo que pronto comezaron os arrestos. Algúns dos detidos foron acusados sen ningunha proba de estaren preparando un atentado contra Franco para o Desfile da Vitoria que se celebraría o 19 de maio. Un tribunal militar sentenciounos a morte e foron fusilados. Outros membros das JSU foron acusados de estaren implicados no atentado contra o coche onde viaxaba o comandante Isaac Gabaldón, acompañado da súa filla e o chofer, cando o 27 de xullo circulaba pola estrada de Estremadura preto de Talavera de la Reina. Gabaldón, morto no atentado, era un antigo membro da «quinta columna» franquista de Madrid e daquela desempeñaba un cargo importante no aparello represivo franquista. Estaba encargado do «Arquivo da masonería e comunismo», que fornecía documentación aos fiscais militares nos consellos de guerra contra os partidarios da República. Por ese motivo o réxime interpretou a súa morte como un «desafío dun adversario ao que cría totalmente aniquilado, e decidiu castigar os verdadeiros ou supostos responsables dun modo exemplar». Nun principio todo parecía indicar que fora obra dalgún grupo de antigos soldados da República ou de fuxidos, pois non era a primeira vez que se producía un atentado contra un vehículo en marcha nos arredores de Madrid. Porén, o réxime atribuíuno a unha suposta rede comunista de grandes dimensións. Celebrouse un primeiro consello de guerra sumarísimo o 4 de agosto e resultaron condenados a morte 65 dos 67 acusados, todos eles membros das JSU. O día seguinte foron fusilados 63. O 7 de agosto foron fusilados un número indeterminado de homes condenados noutro xuízo e poucos días máis tarde foron condenadas 24 persoas máis. Foron fusiladas 21 e salváronse tres mozos porque o réxime empezara a temer que se crease un eco desfavorábel para «a nova España» no estranxeiro.
Os fusilamentos saltarían máis tarde á prensa internacional porque entre os primeiros 63 executados atopábanse 13 mulleres novas, algunhas menores de idade, que serían coñecidas como «As trece rosas». Unha filla de Marie Curie promoveu unha campaña de protesta en París que tivo gran impacto en Francia. Con todo, o réxime non detivo a súa espiral represiva. Estímase que a maioría das 364 persoas que foron detidas polo atentado contra o comandante Gabaldón foron fusiladas. Matilde Landa tamén foi detida, así como Enrique Sánchez e José Cazorla, que constituíra a primeira «delegación do comité central», o termo empregado para referirse á dirección comunista clandestina do interior de España. Os tres foron condenados á morte. Sánchez e Cazorla foron fusilados o 8 de abril de 1940, mentres que Landa viu conmutada a súa pena por 30 anos de cárcere. Porén, a mediados de 1942 non puido soportar máis a presión psicolóxica a que a sometían as gardiás e a dirección da prisión de Palma de Mallorca e suicidouse.
A segunda tentativa estivo encabezada por Heriberto Quiñones, un axente da Komintern que chegara a España en 1930 expulsado polas autoridades francesas baixo o nome de Iefin Granowdiski. En Xixón conseguiu unha partida de nacemento co nome de Heriberto Quiñones, nacido en 1907. Quiñones chegou a Madrid en maio de 1941 procedente de Valencia, onde se escondera tras escapar do Campo de Albatera. Alí formou o comité do interior presidido por el, do que tamén formaban parte Luis Sendín, antigo membro da redacción Mundo Obrero e excomisario da agrupación de carros blindados (que coñecera a Quiñones en Valencia) e Julio Vázquez. Este último, detido pola policía o 16 de xullo, foi substituído por Realino Fernández López Realinos, do Partido Comunista de Euskadi. Este comité asumiu a dirección do PCE na clandestinidade e determinou a súa liña política mentres non lograse contactar co buró político do exilio. Descoñecendo as directrices acordadas polo PCE no outono de 1939 tras a firma do pacto xermano-soviético, o comité, que pasou a chamarse «buró político central» (ao que se incorporaron Calixto Pérez Doñoro, Luciano Sadaba Urquía e Jesús Bayón), decidiu continuar coa política de «unión nacional» estabelecida polo pleno do PCE en maio de 1938. Esta consistía en atraer ao campo republicano aos monárquicos e conservadores descontentos co predominio da Falanxe e das potencias fascistas no bando sublevado. Ao mesmo tempo, o comité logrou contactar con practicamente todos os núcleos do partido das diversas provincias. Logrou estabelecer as bases dunha estrutura organizativa destacábel, tendo en conta as condicións en que se atopaban.
Na primavera de 1941 a dirección do PCE en México, formada por Vicente Uribe, Antonio Mije e Pedro Checa, decidiu enviar a España varios cadros do partido para se encargaren da organización no interior. Jesús Larrañaga, Manuel Asarta e Eduardo Castro chegaron a Lisboa o 19 de maio de 1941, aos que se uniron Eladio Barreiro, Jesús Gago, Jaime Girabau e Isidoro Diéguez Dueñas. Este último, o máis destacado dese «grupo de Lisboa», levaba unhas instrucións moi precisas elaboradas pola dirección de México. Incluían a nova política do PCE, derivada do pacto xermano-soviético, que definía a Segunda Guerra Mundial como unha guerra imperialista na que o pobo español non debía tomar partido por ningún dos bandos, malia o aliñamento de Franco coas potencias do Eixo. Ademais. propúñanse medidas que descoñecían a realidade española do momento, como a introducir nos postos de mando da Falanxe] elementos coa misión de apoiar o partido en misións especiais.
A mediados de setembro foron detidos pola policía os dous emisarios do «grupo de Lisboa» que servían de enlace con Quiñones: Eleuterio Lobo e María del Carmen García. Como resultado, a policía portuguesa detivo nas semanas seguintes ao «grupo de Lisboa». Os membros deste foron entregados ás autoridades españolas. Así mesmo, varios comunistas galegos e Luis Sendín, o principal colaborador de Quiñones, foron entregados á policía franquista. Os documentos incautados a este último permitiron que a policía detivese uns 200 militantes comunistas de diferentes rexións e a dirección clandestina do interior. Só lograron escapar Calixto Pérez Doñoro e Jesús Bayón. Quiñones foi detido o 30 de decembro de 1941 na madrileña rúa de Alcalá xunto con Ángel Garvín, quen ocupara o posto de Realinos (detido con anterioridade) no «buró político central». Desta forma quedou desmantelado o segundo intento de reconstrución do PCE do interior, un golpe do que tardaría uns dous anos en recuperarse. O réxime franquista respondeu con extrema dureza a este novo desafío á súa autoridade. Todos os membros da dirección interior capturados foron condenados a morte e fusilados. O mesmo sucedeu con todos os membros do «grupo de Lisboa», agás Eduardo Castro, que morreu no cárcere en 1947. Quiñones foi fusilado o 2 de outubro de 1942 preto do cemiterio da Almudena sentado nunha cadeira, ao non se ter en pé por mor das torturas que sufrira durante meses na sede da DGS en Madrid. Canda el foron fusilados Luis Sendín e Ángel Garvín.
A reacción da dirección do PCE no exilio ante este desastre foi acusar a Quiñones de ser un traidor que delatara á policía aos seus compañeiros do «grupo de Lisboa». A esta gravísima acusación sumouse a de «trotskista» (o peor calificativo que podía recibir un comunista nos tempos da ortodoxia stalinista) por non seguir a «política correcta» acordada polo partido. Non foi até sete anos despois cando a dirección do PCE difundiu o termo «quiñonismo» e lanzou durísimos e infames ataques contra el e os seus colaboradores. Santiago Carrillo escribiu en 1950 un artigo sen firma en Nuestra Bandera no que dicía que Quiñones dera entrada no seu grupo dirixente a «axentes da policía como o traidor Ibáñez, que é convertido por el en responsable de organización». O certo foi que a información que Agustín Ibáñez lle deu á policía foi mediante tortura.
Tras a caída de Quiñones Jesús Bayón, antigo colaborador deste, asumiu a dirección comunista no interior. Tamén formaron parte dela outros antigos «quiñonistas» que conseguiran eludir as detencións, como Calixto Pérez Doñoro. En xuño de 1942 Bayón foi substituído por Jesús Carreras, enviado pola dirección do PCE en Francia. A súa influencia fíxose notar cada vez máis na organización do interior grazas ao labor de Jesús Monzón e do seu adxunto Gabriel León Trilla que reconstruíran o PCE no Mediodía francés, daquela baixo o réxime de Vichy. O seu órgano de prensa, editado a partir de agosto de 1941 de forma clandestina, levaba o significativo título de La Reconquista de España. Pero en febreiro de 1943 Carreras, delatado por un confidente da policía, foi detido en Madrid e torturado, e tras el o resto da dirección nacional en Madrid, incluídos Bayón e Pérez Doñoro, e un número importante de militantes comunistas en activo, así como a plana maior das JSU. Por segunda vez en menos de dous anos o PCE viu desmantelada a súa organización no interior. Porén, os detidos salváronse de recibir o duro castigo que sufriron Quiñones e os seus colaboradores polo cambio da situación internacional que supuxo a caída de Mussolini en xullo de 1943. Celebrouse un consello de guerra o 19 de setembro de 1944 contra 27 do detidos. Catro deles, entre outros Bayón e Pérez Doñoro, conseguiran escapar da prisión. Carreras non puido acompañalos porque quedara coxo por consecuencia das torturas. Carreras foi o único condenado á morte e foi fusilado o 16 de xaneiro de 1945. Substituíuno Manuel Gimeno, tamén enviado pola dirección do PCE en Francia.
Pouco despois da chegada de Carreras a Madrid en xuño de 1942 a dirección en Francia enviou a Pelayo Tortajada a Barcelona para facerse cargo do PSUC. A súa dirección acababa de ser desmantelada pola policía franquista por segunda vez desde o final da guerra. Na primeira, en febreiro de 1940, o seu secretario provisional Alejandro Matos suicidouse nas dependencias policiais da Vía Laietana para evitar seguir a ser torturado. O resto dos membros foron condenados a morte, e dous deles fusilados. Tortajada foi detido ao pouco tempo xunto con 17 membros da JSU de Barcelona. Foron conducidos á Vía Laietana onde foron salvaxemente torturados. Un deles botouse desesperado sobre un garda que o matou dun disparo e outro suicidouse. Tortajada foi condenado a morte e fusilado. Outro dos dirixentes do PSUC, Vicente Peñarroya, foi abatido a tiros pola policía tras dispararlle nunha perna ao comisario que dirixía o operativo organizado para detelo nunha casa de comidas. En agosto de 1943 asumiu a dirección do PSUC o exmaquis Andrés Paredes Vidal. Tomás Tortajada, outro exmaquis, encargouse de Catalunya, órgano de expresión da Aliança Nacional de Catalunya no interior.
Os socialistas
Os socialistas tardaron moito máis en reorganizarse cos anarquistas e os comunistas. Durante os primeiros anos da posguerra o movemento socialista quedou limitado a pequenos núcleos desconectados entre si. O primeiro que se reconstituíu foi o do País Vasco grazas ao traballo clandestino de Nicolás Redondo Blanco e de Ramón Rubial. En Asturias, onde a represión foi máis forte debido á maior presenza da Garda Civil e do Exército que combatían o maquis, non se constituíu o primeiro comité provincial até 1944. En Madrid formouse un terceiro núcleo socialista impulsado por Sócrates Gómez, quen presidira durante a guerra as reconstituidas Mocidades Socialistas ante a deriva comunista que adoptaran as JSU. Gómez acabou sendo detido pola policía e condenado a trinta anos de cárcere, pero a organización madrileña logrou sobrevivir ao seu arresto. Substituíuno Julio Méndez, pero Gómez retomou de novo a dirección en 1943 tras ser indultado.
O nacemento da guerrilla antifranquista: o maquis
Ao finalizar a guerra civil existían grupos de fuxidos que se botaron ao monte para evitaren a represión franquista. Para sobrevivir cometían atracos a tendas ou a persoas adiñeiradas, o que alimentaba a propaganda franquista que os consideraba simples delincuentes ou bandoleiros.
A primeira organización guerrilleira de posguerra foi a Federación de Guerrillas de León-Galicia, fundada en abril de 1942. Xurdiu das conversas entre un grupo de fuxidos socialistas asturianos que fracasaran no seu intento de escapar a Portugal e outros grupos de fuxidos que actuaban na área montañosa do oeste das provincias de León e de Zamora e do leste da provincia de Ourense e sueste da de Lugo. No congreso fundacional participaron socialistas, anarquistas e comunistas, amais de fuxidos sen adscrición política concreta. Tivo, xa que logo, un carácter pluralista e unitario que as agrupacións guerrilleiras posteriores non tiveron, ao estaren vinculadas ao PCE. Canto aos seus obxectivos, a Federación estabeleceu como prioritaria a supervivencia. Asumía que a loita guerrilleira non podería derrubar ela soa a ditadura e que esta só caería mediante unha intervención dos aliados en España.
As primeiras baixas que tivo a Federación producíronse o 6 de agosto de 1942. Cinco guerrilleiros morreron preto do Barco de Valdeorras nun escaramuza coas forzas de orde pública. Os enfrontamentos incrementáronse o ano seguinte, nos que morreron 5 guerrilleiros, 1 membro da policía armada, 2 gardas civís e 3 civís por represalias destes últimos. Renacemento e procura da unidade (1943-1945)
Franco respondeu dous meses despois. Negou que o seu réxime fose «provisional» e xa non disimulou a súa crecente irritación con Xoán de Borbón. De feito, díxolle a este que era el quen decidía se se cumpriría ou non a súa aspiración a ser rei. Na carta, con data do 27 de maio, dicíalle:
A ofensiva dos monárquicos
A principios de febreiro de 1943 concluía a batalla de Stalingrado coa rendición das tropas alemás asediadas. Ante o cambio de signo da guerra, a principios de marzo Xoán de Borbón envioulle unha carta a Franco na que lle pedía que preparase «o tránsito rápido á Restauración» da monarquía antes da previsíbel vitoria aliada. Alertábao dos «riscos gravísimos» aos que expoñía a España aquel réxime «provisional e aleatorio». Engadía que a monarquía non podía converterse no remate final da «obra revolucionaria» que Franco se propuxera, senón que era un punto de partida. O 15 de xuño dese ano 27 procuradores das Cortes franquistas dirixíronlle a Franco un escrito no que nun ton adulatorio o animaban a «coroar a súa misión» restaurando a Monarquía. A resposta do Caudillo, a quen chamaban «Xeneralísimo dos Exércitos e artífice da Vitoria» no escrito, foi destituílos a todos dos cargos oficiais que ostentaban e mandar deter ao promotor da carta, o marqués de La Eliseda. Outro dos promotores (considerado tamén como o autor material do escrito), Francisco Moreno Zulueta, conde dos Andes, foi desterrado á illa de La Palma.
O tamén chamado Manifesto dos Vinte e Sete, do cal circularon copias por Madrid e outras cidades, asinábano destacadas personalidades do réxime. Algúns foron o duque de Alba (embaixador en Londres), Joan Ventosa, o coronel e exministro Valentín Galarza, Pablo Garnica, José Yanguas Messía, Pedro Gamero del Castill, Alfonso García Valdecasas, Manuel Halcón, Antonio Goicoechea, Luis Alarcón de la Lastra, o almirante Manuel Moreu, o ex-vicesecretario xeral de FET y de las JONS Juan Manuel Fanjul, Alfonso de Zayas de Bobadilla, Antonio Gallego Burín, Jaime de Foxá ou o capitán xeneral de Andalucía Miguel Ponte, marqués de Bóveda de Limia. Os asinantes repetían os argumentos expostos na carta do 8 de marzo por Xoán de Borbón. Volvíanlle dicir que o seu «réxime persoal sen definición institucional precisa» non sobreviviría á vitoria dos aliados, polo que lle urxían a que dese paso á monarquía. Con todo, no manifesto non se mencionaba Xoán de Borbón como a persoa sobre a que debía recaer a continuidade da «nosa tradición histórica».
Franco estaba convencido de que detrás do manifesto monárquico estaban os aliados. Así, a prensa iniciou unha campaña a favor do Eixe que provocou que o embaixador estadounidense Hayes protestase ante o ministro Gómez Jordana.
No discurso pronunciado ante o Consello Nacional do Movimiento o 18 de xullo Franco replicou o Manifesto dos Vinte e Sete, sen nomealo, ao rememorar «os últimos e oprobiosos días da monarquía liberal». Engadiu a continuación que «só un réxime de unidade e autoridade pode salvar a España» do «perigo comunista [que] cobra máis forza cada día». Así mesmo denunciou os burgueses e conservadores pusilánimes que non comprendían «a nosa revolución». Ese mesmo día Franco remitira un documento aos oito capitáns xerais redactado por el mesmo coa axuda de Carrero Blanco. Nel advertíaos da existencia dunha suposta conspiración para crear disensións entre o Exército e o seu Xeneralísimo e denunciaba os perigos de apoiar a restauración da monarquía liberal, pois iso sería abrirlle a porta ao «dominio comunista». A caída de Mussolini o 25 de xullo de 1943 e o armisticio entre Italia e as forzas armadas aliadas do 3 de setembro causaron un enorme impacto no réxime e déronlle un novo impulso á causa monárquica. O 2 de agosto Xoán de Borbón envioulle un telegrama a Franco cominándolle a que abandonase o poder e dese paso á monarquía «porque non hai tempo que perder», xa que o sucedido en Italia «pode servirnos de aviso»: Franco contestoulle de inmediato mediante outro telegrama no que lle dicía a Xoán de Borbón que as leccións que se tiñan que extraer do que pasara en Italia eran outras. Sinalou que o «comunismo era o verdadeiro perigo de Europa» ao que «non se lle desarma con concesións. Erran quen outra cosa aseguren». Engadiu a continuación: Pola súa banda os carlistas enviáronlle a Franco un manifesto asinado por 17 personalidades desa corrente política con data do 15 de agosto. Asinaban, entre outros, Manuel Fal Conde, o conde de Rodezno, José María Lamamié de Clairac, Antonio Iturmendi e Agustín González de Amezúa. Entregado polo xeneral Juan Vigón, dicían que a monarquía que había que restaurar non era a liberal, senón a tradicionalista. O momento máis crítico produciuse o 8 de setembro de 1943. O xeneral Asensio, ministro do Exército, entregoulle a Franco unha carta asinada por 8 dos 12 tenentes xenerais (Luis Orgaz, Fidel Dávila, José Enrique Varela, José Solchaga, Alfredo Kindelán, Andrés Saliquet, Miguel Ponte e José Monasterio). Pedíanlle nun ton moi atento —a carta ía asinada por «uns vellos camaradas de armas e respectuosos subordinados»— que considerase a restauración da monarquía. Esta foi a única vez en 39 anos de réxime que a maioría dos xenerais lle pedían a Franco que renunciase. Na carta dicíanlle que «parece chegada a ocasión de non demorar máis o retorno a aqueles modos de goberno xenuinamente españois». Lembrábanlle de xeito velado que foran eles os que o levaran ao poder 7 anos antes e que o seu nomeamento como Xefe do Estado tiña vixencia mentres durase a guerra civil. Tamén afirmaban que o exército «constitúe hoxe a única reserva orgánica con que España pode contar para vencer os transos duros que o destino pode reservarlle para data próxima».
A idea inicial fora que a petición a presentase en persoa o xeneral Luis Orgaz o mes anterior nunha visita ao pazo de Meirás. Porén, non se atreveu a facelo e explicou aos seus camaradas que prefería seguir o procedemento regulamentario, é dicir, a través do ministro do Exército, Asensio. En realidade Orgaz estivera preparando un golpe de estado para derrubar a Franco, pero botouse atrás ao non contar co apoio dos oficiais inferiores ao grao de tenente xeneral. Entón, el e os outros tenentes xenerais monárquicos optaron pola medida menos arriscada de presentarlle unha petición ao Caudillo.
Franco non fixo a máis mínima concesión e limitouse a esperar e a situar na postos clave a militares fieis á súa persoa. Cos xenerais falou por separado e sen présa. Tiña garantías escritas do goberno británico e do presidente Roosevelt, de modo que non se ía producir unha declaración de guerra dos aliados. Ademais, a oposición non tiña posibilidades de derrubar o réxime sen invadir a península. Contaba ademais co feito de que outros xenerais como Juan Vigón, Gómez-Jordana, Rafael García Valiño, Agustín Muñoz Grandes, Juan Yagüe, José Moscardó ou Ricardo Serrador Santés non asinasen a carta, e, sobre todo, coa lealdade dos oficiais de grao medio, de coronel para abaixo. Tamén posuía un informe sobre o xeneral Orgaz que o acusaba de corrupción na súa xestión como Alto Comisario Español en Marrocos. Cando falou cos tenentes xerais un por un só Kindelán, Orgaz e Ponte se mantiveron firmes na súa postura, mentres que os outros vacilaron. O xeneral Saliquet chegou a dicirlle mesmo que lle fixeran presión para que asinase. Contra mediados de outubro de 1943 a tormenta pasara.
O 28 de setembro José María Gil Robles, antigo líder da CEDA e daquela conselleiro de Xoán de Borbón, escribíralle unha carta desde Estoril ao xeneral Asensio. Nela dicíalle que a monarquía non podía ser «traída da man do Xeneralísimo» e que «unha monarquía que dese sensación de continuadora do réxime actual non duraría tres meses». Engadía que el non tiña «a menor solidariedade co totalitarismo español», pero que «aínda así, se tivese a menor esperanza de que lograría sacar a España do atranco en que a meteu» manteríase á marxe «aínda que eu tivese que velo desde a amargura do desterro». O xeneral Asensio limitouse a enviarlle o aviso de chegada.
O 6 de xaneiro de 1944 Franco envioulle unha nova carta a Xoán de Borbón, como resposta a unha súa que fora interceptada polos servizos de información franquistas. Nela Franco dicíalle: «nós camiñamos cara á Monarquía, vós impedides que cheguemos a ela», porque se o seu réxime era derrubado sucederíalle a República. A continuación engadía que non se fiase das promesas dos aliados occidentais porque sobre eles «pesan máis Stalin, Tito, os guerrilleiros gregos ou os comunistas franceses». Así mesmo aseguroulle que non había nada de ilexítimo no seu poder: «Entre os títulos que dan orixe a unha autoridade soberana sabedes que se atopan: a ocupación e a conquista; non digamos o que enxendra salvar unha sociedade». Engadiu que non estaba obrigado a restaurar a monarquía porque o golpe de xullo de 1936 non fora especificamente monárquico, senón «español e católico».
Na súa resposta do 26 de xaneiro Xoán de Borbón afirmou que o consideraba «un dos contados españois que creen na estabilidade do Réxime nacional sindicalista» e cría na posibilidade de que este puidese resistir «os embates dos extremistas» ou obter «o respecto daquelas nacións que puidesen ver con desgusto a política seguida con elas», en referencia aos aliados. Engadiu que ninguén ten dereito a «identificarme co Estado falanxista», pois hai unha «total insolidaridad da Monarquía co Réxime» e que a monarquía non é «nin o totalitarismo da V. E. nin a volta á República democrática, antesala do extremismo anarquista».
Nunha novo telegrama, Xoán de Borbón reclamáballe a «urxente transición do réxime falanxista á restauración monárquica». Franco respondeulle moi duramente, lembrándolle que «nin o réxime derrocou a monarquía nin estaba obrigado ao seu restabelecemento» e que a lexitimidade dos seus poderes excepcionais proviña de «alcanzar, co favor divino repetidamente prodigado, a vitoria e salvar a sociedade do caos». Engadía tamén unhas promesas moi vagas de volta á monarquía. Ademais, acusouno de que «cando as campañas roxas e masónicas tentan provocar no estranxeiro susceptibilidade contra a nosa Patria, sexa a vosa alteza quen, con descoñecemento absoluto das realidades españolas, descoñecemento xustificado precisamente por trece anos de ausencia, cualifique o noso Réxime con xuízos erróneos, con dano para España e xúbilo dos seus inimigos». Tamén o acusou de oportunismo ao facer referencia ao «pouco arraigado das vosas conviccións».
O 6 de marzo de 1944 o ministro do Exército, o monárquico xeneral Asensio, escribiulle unha carta ao xeneral Franco na que lle dicía: «Hai que lograr unha rápida intelixencia con don Juan para que non siga facendo dano», xa que «se non chegamos á instauración monárquica, rapidamente o país quedará en poder das esquerdas». Concluía a carta dicindo que, se non se fixaba a data e o modo de entregar o poder a Xoán de Borbón, presentaría a súa dimisión. Franco pasoulle a carta a Carrero Blanco, quen redactou un informe no que dicía: «A súa posición é completamente a de don Juan. Don Juan é garantía para os americanos pero non para España. España non ten por que caer nunha ou outra influencia. É e debe ser soberana e fará canto conveña ao seu superior interese». Franco contestoulle o 17 de abril que cando se resolvese o conflito do wolframio entraría «no fondo do seu reiterado desexo de apartamento». Porén, non mencionou en ningún momento o tema central da carta de Asensio, o que causou gran desgusto entre a facción monárquica.
Tamén en marzo un numeroso grupo de catedráticos e profesores de universidade escribiron ao «rei» Xoán de Borbón que «na Monarquía e na persoa da Vosa Maxestade está a nosa esperanza dun Réxime estable». A resposta de Franco foi ordenar o desterro de catro dos asinantes, catedráticos da Universidade de Madrid: Julio Palacios, Alfonso García Valdecasas, Jesús Pabón e Juan José López Ibor.
A oposición republicana
A formación da Xunta Española de Liberación
Por iniciativa de Diego Martínez Barrio, o 20 de novembro de 1943 presentouse en México a Junta Española de Liberación. Integrada polos socialistas «prietistas» e os republicanos da ARE, constituíu «a primeira alianza relativamente ampla das forzas republicanas no exilio» desde o final da guerra civil. Propúñase actuar ante os aliados da Segunda Guerra Mundial coma se fose un goberno provisional. As conversas previas centráronse nas propostas contraditorias de Martínez Barrio e de Prieto. O primeiro defendía que o obxectivo da Junta debía ser o restabelecemento da República, mentres que Prieto avogaba pola celebración dun referendo que decidise a forma de goberno para atraer así os monárquicos que non apoiaban a Franco. Finalmente, adoptouse unha posición intermedia. Con todo, a JEL non aglutinaba todas as forzas antifranquistas do exilio, xa que quedaran fóra dela o PCE e os socialistas e republicanos «negrinistas».
A Unión Nacional Española e a invasión do val de Arán
O 24 de agosto de 1944 a vangarda das tropas aliadas entraba en París. Algúns dos tanques e vehículos blindados levaban nomes de batallas da Guerra Civil Española porque pertencían a La Nueve, unha compañía da 2ª División Blindada das Forzas da Francia Libre, formada por republicanos españois. Non se sabe como reaccionou Franco ao coñecer a noticia.
A liberación de Francia levou á Unión Nacional Española, (organización impulsada polo PCE que pretendía encadrar todas as forzas antifranquistas) a considerar que era o momento propicio para pór en marcha a invasión de España tras os alemáns abandonaren os postos fronteirizos e seren substituídos por membros da Gendarmerie Nationale.
Como outros dirixentes do exilio, e malia viaxar con frecuencia a España, Jesús Monzón, dirixente de facto do PCE en Francia e no interior, tiña unha visión moi optimista da situación política. Segundo Hartmut Heine, estaba convencido de que «España entrara nunha etapa prerrevolucionaria e que o menor impulso desde o exterior provocaría unha insurrección popular e a deserción da gran maioría dos aliados de Franco ás filas da UNE». Algúns dos cadros medios do interior tentaron convencelo de que estaba equivocado, pero Monzón expulsounos do partido e ningún membro da comisión nacional que dirixía o PCE no interior discrepou desta proposta. A operación ideada por Monzón e os seus conselleiros políticos e militares consistía nun ataque frontal ás defensas fronteirizas dos Pireneos para estabelecer varias cabezas de ponte da «España liberada». Isto debía provocar unha insurrección popular en todo o país.
A maioría de quen ían participar na invasión, de nome en clave Operación Reconquista de España, eran republicanos exiliados membros do maquis francés. Foran os principais protagonistas da liberación da ocupación alemá dunha parte importante dos departamentos do sur de Francia debido sobre todo á súa experiencia militar tras case tres anos de guerra en España. En maio de 1944 as unidades exclusivamente españolas foran recoñecidas como tales baixo a denominación de Agrupación de Guerrilleiros Españois (AGE), integrada por uns 9. 000 membros. Consideraban a loita en Francia contra os ocupantes alemáns e a milicia vichista como o preludio do combate para liberar España.
A operación iniciouse entre o 3 e o 7 de outubro coa invasión do val do Roncal. Porén, a oposición das unidades do exército español e da Garda civil alí despregadas impediron o avance dos guerrilleiros. Ante a falta de apoio da poboación civil, decidiron volver ás súas bases en Francia. Quen optaron por continuar foron capturados ou mortos e só uns poucos lograron ir alén do Ebro. A mediados de outubro tres brigadas de guerrilleiros cruzaron a fronteira polo sector comprendido entre Hendaia e Saint Jean-Pied-de-Port. Porén, de novo atoparon unha forte resistencia e acabaron retirándose dez días despois. O 17 de outubro comezou o ataque principal no Val de Arán cunha forza de 3. 000 a 4. 000 guerrilleiros ao mando de Vicente López Tovar. Ante as dificultades que expuña a toma de Vielha, López Tovar ordenou parar o avance á espera de instrucións por parte da dirección da operación. O 21 ou o 22 de outubro presentouse o dirixente comunista Santiago Carrillo. Este, tras recibir unha información sobre a posibilidade de que os guerrilleiros puidesen ser cercados, ordenou a retirada, que se estendeu a todas as forzas que seguían combatendo noutros lugares. Só un pequeno número de guerrilleiros logrou salvar o cerco e integrarse nos grupos do maquis que actuaban no interior de España.
A Operación Reconquista de España constituíu un sonoro fracaso, aínda que o PCE sacou un bo rendemento da situación e presentouna ante a opinión mundial como un feito glorioso da Resistencia antifascista. O buró político do PCE responsabilizou do desastre a Jesús Monzón e ordenou acabar coa UNE, aínda que non foi oficialmente disolta até o 25 de xuño de 1945. Monzón, temendo pola súa vida, desobedeceu a orde perentoria de regresar a Francia e deambulou polo interior de España até que en xuño de 1945 foi detido en Barcelona pola policía franquista. Foi condenado a 30 anos de cárcere por un consello de guerra celebrado tres anos despois. O colaborador máis próximo de Monzón, Gabriel León Trilla, quen tamén se negou a volver a Francia, foi asasinado en Madrid o 6 de setembro de 1945 por axentes comunistas que cumprían ordes da dirección do PCE. A mesma sorte correron outros dous «monzonistas». Alberto Pérez Ayala foi asasinado en Madrid o 15 de outubro de 1945; Pere Canals, nada máis cruzar a fronteira francesa.
A oposición do interior: a Alianza Nacional de Forzas Democráticas
Tanto os socialistas como os libertarios do interior rexeitaron a proposta do PCE de integrárense na Unión Nacional Española. No outono de 1943 iniciaron conversas destinadas a crearen un organismo unitario da esquerda non comunista no interior. A estas sumáronse políticos republicanos de Izquierda Republicana, Unión Republicana e Partido Republicano Federal integrados no chamado Comité Nacional Republicano, fundado e encabezado por Rafael Sánchez-Guerra e Régulo Martínez. En xuño de 1944 alcanzouse un acordo entre as tres partes, aínda que non se fixo público até outubro. Así naceu a Alianza Nacional de Forzas Democráticas (ANFD), cuxo obxectivo era a formación dun goberno provisional que restabelecese as liberdades democráticas e convocase eleccións xerais. Da ANFD, como no caso da JEL, tamén quedaron excluídos os socialistas «negrinistas». Mostrouse disposta a pactar coas forzas monárquicas sen pór como condición a restauración da República.
Ante o cambio da posición internacional do franquismo por mor da vitoria aliada, certos sectores monárquicos que até entón o apoiaran iniciaron contactos con representantes da ANFD, especialmente cos libertarios, os máis proclives a aceptaren a monarquía. Así, durante os últimos meses de 1944 os tres membros do comité nacional da ANFD mantiveron contactos cos xenerais monárquicos Aranda, Kindelán, Saliquet e Alfonso de Orleáns e Borbón. Todos eles estaban convencidos de que o réxime franquista non sobreviviría á derrota das potencias do Eixe. Con todo, as conversas pronto se atascaron. Os xenerais pretendían que as forzas representadas na ANFD aceptasen a restauración da monarquía sen un goberno provisional nin un referendo sobre a forma de goberno. Porén, o fracaso final das mesmas debeuse sobre todo á ondada de detencións que levou a cabo a policía franquista a finais de 1944 e principios de 1945. Acabaron no cárcere o republicano Régulo Martínez, presidente da ANFD, e outros membros do comité directivo da ANFD e do Comité Nacional Republicano, así como destacados monárquicos que mantiveran contactos con estes, como Gregorio Marañón, Cándido Casanueva y Gorjón e o conselleiro político do xeneral Aranda. En marzo de 1945 foron detidos Sigfrido Catalá, representante libertario na xunta da ANFD, e outros membros do comité nacional do Movemento Libertario. Case ao mesmo tempo caeu toda a executiva do PSOE do interior, incluídos Juan Gómez Ejido, presidente e representante socialista na xunta da ANFD, e Sócrates Gómez, secretario xeral, así como un número importante de militantes de base.
Os monárquicos detidos e os das organizacións da ANFD non recibiron o mesmo trato. Así, cando o 9 de xaneiro de 1947 se celebrou o consello de guerra contra os dirixentes da ANFD, os monárquicos que participaran nas conversacións nin sequera foron chamados a declarar. Cando a defensa propuxo como testemuña ao xeneral Aranda, este non acudiu porque precisamente o día anterior fora desterrado ás Baleares. Outro xeneral chamado pola defensa recibiu a orde de alegar motivos de saúde para non presentarse. Os acusados foron condenados a penas de cárcere de entre 4 e 12 anos. Sigfrido Catalá fora condenado á morte nun xuízo anterior pola súa pertenza á CNT.
Doutra banda a CNT e o Movemento Libertario en xeral refixéronse rapidamente do golpe que supuxo a detención de Sigfrido Catalá en marzo de 1945. O mes seguinte xa se formara un novo comité nacional encabezado por José Expósito Leiva.
A reunión das Cortes republicanas de xaneiro de 1945
A principios de novembro de 1944 correu a noticia pola Cidade de México de que Juan Negrín —quen seguía a considerarse o presidente de iure do goberno republicano no exilio— dispúñase a viaxar á capital mexicana desde Londres. Iso provocou que Martínez Barrio reunise de urxencia o 10 de novembro á Deputación Permanente para comunicarlles aos seus membros que ía convocar as Cortes republicanas co fin de crear rapidamente un goberno ou organismo que exercese as súas funcións. Con todo, os socialistas «prietistas» opuxéronse aducindo que a iniciativa era «prematura». En realidade, o motivo principal era que Prieto mantiña o seu proxecto de alcanzar un acordo cos monárquicos, para o que quería trasladarse a Francia en canto a situación bélica o permitise. Ademais, á reunión das Cortes asistirían Negrín e os socialistas e republicanos que o apoiaban, así como o pequeno grupo de socialistas «caballeristas» encabezados por Ángel Galarza Gago que tamén apoiaban a Negrín.
Nunha nova reunión da Deputación Permanente o 15 de novembro si aceptaron a proposta de que a sesión das Cortes se celebrase o 10 de xaneiro de 1945 para constituír un Consello Nacional da República Española. A condición foi que nel estivesen Prieto e Fernando de los Ríos en representación dos socialistas, Álvaro de Albornoz e José Giral polos republicanos, e Lluís Nicolau i d'Olwer polos nacionalistas cataláns e vascos, ademais dos presidentes José Antonio Aguirre e Josep Irla. Pola súa banda o PCE deu unha nova viraxe e abandonou a súa política de «unión nacional», que implicaba rexeitar a Segunda República. Manifestou que os seus deputados acudirían á reunión das Cortes na que darían o seu apoio a Negrín e que se absterían de votar se este non asistía. O PNV tamén comunicou que os seus deputados asistirían, o que provocou a dimisión de Manuel Irujo Ollo como portavoz da minoría vasca ao estar en desacordo coa decisión.
O 1 de decembro Martínez Barrio desprazouse a Washington para tentar conseguir o apoio do Departamento de Estado á súa iniciativa. Alí anunciou que se ía formar un goberno provisional da República española que se instalaría en España en canto caese o franquismo tras a previsíbel derrota de Alemaña. Ante o anuncio feito por Martínez Barrio, Juan Negrín escribiu desde Londres, onde se atopaba exiliado desde o final da guerra civil. Afirmou que el era aínda o presidente do goberno da República e que non se podía acordar nada sen el estar presente.
A reunión dos deputados republicanos tivo lugar o 10 de xaneiro de 1945. Asistiron 72 dos 205 que vivían no exilio (104 residían en España e 88 morreran na guerra, 60 executados polo bando sublevado e 28 polo bando republicano). A primeira reunión das Cortes da República no exilio celebrouse no Club Francés da Cidade de México. Rendeuse unha homenaxe aos deputados que morreran na guerra ou por consecuencia dela. Como só asistiron 72 deputados (aínda que outros 49 adheríronse por escrito) os socialistas «prietistas» argüiron que non existía quórum para dar validez á reunión. Polo tanto, na segunda sesión, prevista para o 17 de xaneiro, non se podería aprobar a formación do Consello Nacional da República Española. Engadiron que boicotearían as sesións se nelas participaban os deputados comunistas e aqueles «que, obtendo a súa acta de lexislador en nome do noso partido, non se mantivesen dentro da disciplina deste». Aludían directamente aos socialistas «negrinistas» e aos «caballeristas», que pola súa banda pediran que non se celebrase unha nova sesión das Cortes até que Negrín non chegase a México. En consecuencia, a proxectada sesión do 17 ficou aprazada sine die. Así pois, cando se celebrou a Conferencia de Ialta, entre o 4 e o 11 de febreiro de 1945, non existía algo parecido a un goberno provisional republicano. Na mesma a Unión Soviética, os Estados Unidos e o Reino Unido acordaron «que todos os países liberados e os que actuaron na órbita do nazismo elixan libremente aos seus gobernos por medio de eleccións libres», o que supuña unha ameaza directa para o réxime franquista. Tras coñecerse o acordo a Junta Española de Liberación fixo público o 14 de febreiro un manifesto no que pedía que os aliados «quitasen do medio o obstáculo da ditadura franquista» para que España puidese integrarse nas Nacións Unidas. De feito, o 10 de marzo de 1945 o presidente Roosevelt informou ao seu embaixador en Madrid, Norman Armour, que «a nosa vitoria fronte a Alemaña suporá o exterminio do nazismo e ideoloxías afíns», polo que «non hai lugar nas Nacións Unidas para un goberno fundado nos principios do fascismo». Inmediatamente Armour comunicou ao ministro de Asuntos Exteriores español o contido da carta de Roosevelt.
Así, o réxime franquista quedou excluído da conferencia de San Francisco que daría nacemento á ONU. Porén, si foron convidados como observadores algúns políticos republicanos do exilio. Asistiron Juan Negrín, Julio Álvarez del Vayo, último ministro de Asuntos Exteriores da República e o lehendakari José Antonio Aguirre, así como nacionalistas cataláns que, en nome do Consell Nacional de Catalunya e das Comunitats Catalanes, entregaron aos delegados das grandes potencias un memorándum sobre o «caso de Cataluña». Tamén asistiron en representación da Junta Española de Liberación Indalecio Prieto, Félix Gordón Ordás, Antoni Maria Sbert e Álvaro de Albornoz. O 19 de xuño a Conferencia aprobou unha resolución por proposta do delegado mexicano co apoio dos delegados francés e estadounidense. Nela condenáronse todos os réximes que xurdiran grazas ao apoio da Alemaña nazi e da Italia fascista, unha referencia directa á ditadura franquista.
A ruptura de don Juan con Franco: o Manifesto de Lausana
Tras o fracaso das conversacións entre os xenerais monárquicos e a ANFD, Xoán de Borbón enviou unha carta confidencial aos seus partidarios dentro de España. Pediulles opinión sobre se debía romper co réxime e publicar un manifesto. O contido da carta chegou ao coñecemento de Franco, quen inmediatamente ordenou ao embaixador español en Suíza que se entrevistase con Xoán de Borbón en Lausana, onde residía. Tras a entrevista, o 18 de febreiro, o embaixador informou a Franco mediante un telegrama. Entre outras cousas, dicíalle que Xoán de Borbón «está preocupado pola propaganda republicana e desgustado polo que cualifica de silencio do Xeneralísimo respecto da Monarquía e sobre el mesmo».
Finalmente, tras case un ano sen facer ningunha declaración, o 19 de marzo de 1945 Xoán de Borbón fixo público o Manifesto de Lausana, no que rompeu co franquismo. Nel manifestaba que o réxime «é fundamentalmente incompatíbel coas circunstancias presentes», é dicir, coa vitoria aliada. Pedíalle a Franco que deixase paso á «Monarquía tradicional», pois só ela «pode ser instrumento de paz e de concordia para reconciliar os españois».
O manifesto foi silenciado pola prensa e a radio españolas, aínda que si o difundiu a BBC. O 25 de marzo Xoán de Borbón pediu aos seus partidarios que dimitisen dos seus cargos, pero só o fixeron dous deles. O duque de Alba renunciou á embaixada en Londres, ao que Franco comentou que «non quere senón sosterse de xeito perpetuo; é infatuado e soberbio. Todo o sabe e confía no xogo internacional temerariamente». O xeneral Alfonso de Orleáns e Borbón, duque de Sevilla, tamén dimitiu do seu cargo de inspector das forzas aéreas. Quedaba claro que, por moi propicio que fose o momento para tal paso, só uns poucos monárquicos estaban dispostos a arriscar o seu futuro no seo do réxime e a apoiar a restauración da monarquía contra a vontade do ditador. Por tanto, Xoán de Borbón, observando o fracaso do seu ataque frontal, volveuse refuxiar nunha postura discreta, esperando a que os acontecementos provocasen o cambio que desexaba.
A reacción de Franco foi inmediata. Desterrou o xeneral de Orleáns á leira que posuía en Cádiz e enviou dous emisarios, os católicos Alberto Martín Artajo e Joaquín Ruiz Giménez, a comunicaren a Xoán de Borbón o total apoio do Exército, da Igrexa, do partido único FET y de las JONS e da maioría dos monárquicos ao réxime. O 20 de marzo convocou o Consello Superior do Exército que estivo reunido tres días e alí rexeitou a petición de Kindelán de que se restaurase a monarquía.