Instituto-Escuela

O Instituto-Escuela, en galego Instituto-Escola, é o nome dunha institución educativa española fundada en Madrid o 10 de maio de 1918, como un experimento educativo para estender ao ensino secundario oficial os principios pedagóxicos fundamentais da Institución Libre de Ensino e da pedagoxía europea máis avanzada da súa época. Foi un dos máis importantes organismos creados pola Xunta para Ampliación de Estudos, xunto á Residencia de Estudantes, o Centro de Estudos Históricos e o Instituto Nacional de Ciencias Físico-Naturais. Organización e método
No campo do ensino, o Instituto-Escola foi pioneiro na aplicación de pedagoxías innovadoras e activas, incorporando a participación do alumnado no propio proceso de aprendizaxe, a construción activa dos propios materiais didácticos, etc. Eliminou os exames finais, realizando unha avaliación continua (avaliación das actividades diarias, o caderno escolar, as prácticas de laboratorio e os exames parciais) e limitou o número de alumnos a trinta por grupo. A metodoloxía educativa do Instituto-Escola non se baseaba nun ensino puramente memorístico senón nun diálogo continuo entre profesor e alumno, observación directa das cousas que foron obxecto de estudo, razoamento e a experimentación. Como instrumentos para facer máis persoal a aprendizaxe dos alumnos, os cadernos e as tarefas de clase xogaron un papel destacado, substituíndo os libros de texto nos primeiros cursos de bacharelato. O seu obxectivo era introducir paulatinamente reformas na educación secundaria que abrangueran, nos termos do Decreto que a creou, a cuestión do bacharelato único ou múltiple, os plans de estudo, os métodos e prácticas de ensino de cada rama, a formación de personaxes, a escola, relacións sociais, etc. Entre os seus profesores, acolleu a estudantes de primeiro ciclo que aspiraban a ensinar educación secundaria coa función, emblema do institucionismo, de "aprender ensinando". A experiencia do Instituto-Escola repercutiu na fundación de institutos que seguiron o seu modelo en cidades como Barcelona (Instituto-Escola da Generalitat de Cataluña), Sevilla e Valencia; ademais da súa proxección en parte da lexislación educativa do Bienio Republicano (1931-1933). Principios pedagóxicos
Os seus principios educativos están baseados no krausismo e foron formulados e aplicados por Francisco Giner de los Ríos anteriormente na Institución Libre de Enseñanza. Pódense resumir como: Ensino cíclico: todas as materias estúdanse en todos os cursos.
A intuición e a acción como principios prioritarios, partindo do alumno dende a observación.
Máis interese pola educación e a formación de personaxes que pola instrución, aínda que esta sexa moi extensa de contidos.
Fuxir da aprendizaxe parcial e fomentar a capacidade de pensar.
Continuidade entre educación primaria e secundaria.
Coeducación
Traballo en pequenos grupos (30 para clases teóricas, 15 para prácticas).
Supresión do exame.
Flexibilidade na transición dun curso a outro.
Eliminación do libro de texto.
Eliminación de recompensas e sancións. Traxectoria
O 10 de maio de 1918, publicouse o Decreto de creación do Instituto-Escola asinado por Afonso XIII, sendo Santiago Alba Bonifaz ministro de Instrución Pública e Belas Artes, no primeiro goberno de "concentración nacional". O instituto naceu sen locais para desenvolver a súa actividade. Inicialmente, as clases impartíanse nun lugar alugado ao Instituto Internacional (na rúa Miguel Ángel 8), logo dun acordo entre a JAE e o Instituto polo que se pagarían 20 mil pesetas de alugueiro anual. Deste xeito, foi posible comezar as clases no curso 1918-1919. Foi un curso de clases mixtas (alumnado masculino e feminino). Esta solución foi provisional. Dado que o Instituto Internacional era feminino, impuxo como condición para o alugueiro, o ano seguinte, que só as mulleres estudantes acudisen ás clases neste edificio. Por este motivo, en 1920 a Xunta decidiu separar aos estudantes en dous lugares: os rapaces foron ao pavillón 5 cedido pola Residencia de Estudiantes (nos "Altos do Hipódromo" ou "Colina del Viento"), e os estudantes quedaron no edificio na rúa Miguel Ángel. En 1922, a Junta para la Ampliación de Estudios planeaba construír no terreo adquirido xunto ao parque do Retiro todo un complexo de edificios para o bacharelato, educación secundaria e residencias para estudantes. O conxunto de edificios foi confiado ao arquitecto Francisco Javier Luque quen, por limitacións orzamentarias, só puido construír un dos edificios proxectados, que a Xunta asignou desde 1928 ao Bacharelato e foi a sección Retiro do Instituto-Escola. Alí foron trasladados os estudantes masculinos, xa que o Consello considerou que o seu equipamento científico era superior; mentres que as alumnas foron traladadas aos Altos do Hipódromo, a pesar de que a Xunta desconfiaba das posibles consecuencias nocivas da súa proximidade cos estudantes da Residencia, o que tería todos os inconvenientes e ningunha das posibles vantaxes da coeducación. Tamén, houbos pequenos internados para estudantes sen residencia en Madrid. O edificio do Olivar de Atocha, ou edificio do Retiro, estaba dentro da estética da Institución Libre de Enseñanza, unha mestura de tradición e modernidade, historicista por fóra e funcional por dentro. O seu arquitecto Francisco Javier Luque traballara con Antonio Flórez na Residencia de Estudiantes, outro edificio da Xunta para Ampliación de Estudos. Na Residencia, Luque construíra a casa do director e os pavillóns 4 e 5. Dende 1925, o Instituto Escuela estivo dirixido por un padroado integrado por membros da Xunta para Ampliación de Estudos: Ignacio Bolívar, Ramón Menéndez Pidal, José Ortega y Gasset, Blas Cabrera, José Gabriel Álvarez Ude e María de Maeztu. Durante a década de 1930, inauguráronse novos edificios para o Instituto nos Altos do Hipódromo como os pavillóns de Bacharelato, Biblioteca e Auditorio (1931) e o de Primaria, en 1933. O proxecto foi obra do arquitecto Carlos Arniches Moltó. Arniches tamén deseñaría os campos deportivos, a piscina cuberta e a pista de hoquei. Deste xeito, a coeducación, que xa era habitual nos institutos da época, retómase nun amplo espazo, con posibilidades de deportes e xogos e con capacidade suficiente para atender as demandas de inscrición que superaban as 1. 500 solicitudes. Implementáronse servizos de comedor e médico.
A década de 1930, interrompida bruscamente pola Guerra civil española, viu tanto a consolidación do Instituto-Escola como o seu derrumbe definitivo. Desde 1922, comezara a se publicar no Centro de Estudos Históricos a "Biblioteca literaria estudantil" que ofrecía a nenos e mozos estudantes unha coidada selección do mellor da literatura española, en textos accesibles aos destinatarios. Dirixiu a colección Menéndez-Pidal coa valiosa e activa colaboración de María Goyri, que seleccionou os textos e autores máis axeitados e escribiu a introdución e as notas explicativas nos diferentes volumes. A colección contou con trinta volumes, que van desde a literatura medieval ata autores contemporáneos, pasando polo Século de Ouro –lírico, prosa e teatro–, os cronistas das Indias ou o mundo das fábulas. A "Biblioteca do estudante" converteuse nunha valiosa ferramenta para o traballo escolar que ao mesmo tempo permitiu aos estudantes coñecer as fontes da literatura e da lingua literaria. Foi necesario facer edicións sucesivas, xa que os libros tamén se empregaron fóra do Instituto-Escola para cuxos alumnos estaban destinados orixinalmente. No prólogo da segunda edición, Menéndez-Pidal suxire respectuosamente que os profesores ensinen aos nenos a coñecer e gozar dos tesouros da nosa literatura, incluso sinalando xeitos de conseguila. O ensino das Ciencias tamén tivo un importante lugar no Instituto-Escola e para axudar aos profesores que o consideraban necesario, a Xunta publicou en 1931 o libro "Exposición do Ensino Cíclico da Física e da Química", preparado por Miguel Catalán Sañudo e Andrés León.
Durante a Guerra civil española (1936-1939), toda a actividade docente interrompeuse e o edificio do Retiro utilizouse como sitio para as baterías do exército republicano para contrarrestar as do exército rebelde situado no Cerro Garabitas. Os edificios de Colina del Viento, pasaron a usarse como almacéns e hospital de policía. A derrota do bando republicano, moi identificado co institucionalismo, significou a supresión do Instituto-Escola xunto con outras institucións relacionadas. O edificio do Retiro converteuse no Instituto Isabel la Católica, feminino; mentres que o edificio dos Altos do Hipódromo converteuse no Instituto Ramiro de Maeztu, masculino. As outras institucións do Consello foron absorbidas polo Consello Superior de Investigacións Científicas (CSIC).
O Colexio Estudio
Mantendo a filosofía educativa do Instituto-Escola, fundouse en 1940 unha nova institución privada: o Colexio Estudio de Jimena Menéndez-Pidal (que ocupou durante algún tempo o antigo edificio da rúa de Miguel Ángel).
O Instituto "Ramiro de Maeztu"
O herdeiro dos edificios e instalacións do Instituto-Escola, na "Colina del Viento", foi o Instituto "Ramiro de Maeztu", creado en abril de 1939, como instituto masculino. Acolleu a cinco ex profesores do Instituto-Escola, que dalgún xeito contribuíron a manter parte do espírito da institución dentro do novo Centro. Os edificios do Instituto-Escola foron modificados polo arquitecto Sánchez Lozano, para lle dar maior capacidade estudantil e se engadiu un cine-teatro anexo ao edificio do instituto e creáronse dous internados. Coincidindo co espírito do Instituto-Escola, para salvar a brecha entre a escola e o instituto, existiu a escola preparatoria (primeira educación), totalmente integrada no deseño do ciclo educativo, que foi supervisada polo CSIC (herdeiro da JAE), a través do Instituto San José de Calasanz, situado no campus do "Ramiro de Maeztu".