Joachim Lelewel

Joachim Lelewel, nado en Varsovia o 22 de marzo de 1786 e finado en París o 29 de maio de 1861, foi un historiador, político e numismático polaco.
Lelewel foi ministro de Instrución Pública durante a insurrección polaca de 1830-1831 e unha figura senlleira do movemento republicano no seu país, antes de se exiliar no marco da Gran Emigración.
Como numismático, durante o exilio belga foi o fundador do Gabinete de Medallas da Biblioteca Real de Bélxica e da Sociedade Real de Numismática de Bélxica, que presidiu de 1841 a 1848. Traxectoria
Orixe familiar e primeiros anos
Joachim Lelewel naceu en Varsovia o 22 de marzo de 1786, no seo dunha familia nobre de orixe sueca e asentada en Alemaña, que se desprazara desde Austria ata Polonia a principios do século XVIII. O seu avó paterno, Heinrich Lölhöffel von Löwensprung (1705-1763), fora médico na corte do rei de Polonia e Elector de Saxonia Augusto III.
O seu pai, Karol Maurice Lölhöffel von Lowensprung (1748-1830) —avogado de formación, membro da Dieta Polaca e conselleiro da Comisión de Cultos e Instrución Pública— nacionalizárase polaco en 1768 baixo o reinado de Stanislau II Poniatowski, e foi daquela cando adoptou o apelido Lelewel.
Joachim Lelewel era o maior de sete irmáns, entre os que estaban Jean Paul (1796-1847), enxeñeiro, e Prot Adam (1790-1894), oficial da Grande Armée.
Lelewel medrou nunha época convulsa da historia de Polonia: era aínda un cativo cando desapareceu a República das Dúas Nacións logo da terceira partición de Polonia en 1795, e acadou a idade adulta cando Napoleón restableceu un Estado polaco en 1807: o Ducado de Varsovia.
Formación
Joachim Lelewel recibiu a súa educación secundaria no colexio dos escolapios de Varsovia, e logo cursou estudos superiores de Historia na Universidade de Vilnius —a maior institución universitaria do Imperio ruso—, entre 1804 e 1808. Malia a anexión do antigo Gran Ducado de Lituania por Rusia, esta universidade seguiu a ser predominantemente polaca, e a utilizar oficialmente a lingua polaca no seu funcionamento. O restablecemento da independencia polaca era unha idea moi arraigada entre moitos patriotas polacos, entre eles Joachim Lelewel, xa na súa época como estudante.
Carreira académica
Logo do seu período formativo, Lelewel dedicouse inicialmente ao ensino da Historia. De 1809 a 1811 impartiu docencia no instituto de ensino secundario de Krzemieniec, en Volinia.
En 1814 regresou a Vilnius para se incorporar como profesor de Historia á universidade, e ese mesmo ano fundou unha revista literaria, Tygodnik Wilenski («Semanario de Vilnius»), na que debutou o poeta patriótico Adam Mickiewicz, que é considerado como un dos discípulos de Lelewel.
En 1819, Lelewel incorporouse como profesor suplente e bibliotecario á Universidade de Varsovia, creada só tres anos antes como parte do novo Reino de Polonia. Nela impartiu a materia de Historia de Polonia nos séculos XVI e XVII. En 1820 recibiu o doutoramento honoris causa por esta universidade. En 1821 foi nomeado tamén catedrático de Historia Universal na Universidade de Vilnius. A raíz dun conflito relacionado coa Sociedade Patriótica de Filomáticos, que deu lugar a un importante proceso político en xuño de 1824, Lelewel foi destituído das súas cátedras e expulsado da universidade ese mesmo ano.
Carreira política no Reino de Polonia (1824-1830)
Así as cousas, Lelewel regresou a Varsovia, que era daquela a capital do Reino de Polonia creado polo Congreso de Viena en 1815 a partir do Ducado de Varsovia e asignado ao tsar Alexandre e aos seus sucesores. Lelewel publicou nestes anos varias obras de gran valor, mais tamén se implicou na tensa vida política do reino, sobre todo baixo o tsar Nicolao, a partir de finais de 1824: en 1825 afiliouse á Sociedade Patriótica, e resultou elixido membro da Dieta en 1829.
Lelewel era partidario dunha Polonia independente que, na súa opinión, só podía ser republicana e democrática, o que exixía unha gran reforma agraria e a abolición das formas de servidume que aínda se mantiñan na sociedade. O seu programa nacional consistía en volver ás fronteiras anteriores ás particións de Polonia.
A Insurrección de 1830-1831
A insurrección de 1830-1831, que durou do 29 de novembro de 1830 a setembro de 1831, foi consecuencia das revolucións de 1830 en Francia e en Bélxica. Os oficiais do exército do reino temían que o tsar enviase as súas tropas (rusas e polacas) contra Bélxica e mesmo contra Francia. O 29 de novembro de 1830, un grupo de conspiradores, na súa maior parte cadetes de oficiais da escola de artillaría de Varsovia, lanzaron unha insurrección e lograron tomar o control de Varsovia.
Neste contexto, o 1 de decembro de 1830, Lelewel e o seu amigo Maurycy Mochnacki fundaron o Club Patriótico, onde se reunían patriotas radicais e que traballaba para difundir a insurrección. Lelewel, á cabeza do Club, cuñou daquela un dos lemas de la insurrección: «Pola nosa liberdade e pola vosa», que implicaba que os polacos loitaban contra o tsar non só por eles, senón tamén polos demais pobos de Europa.
Para canalizar a insurrección, algúns conservadores con responsabilidades no reino estableceron vínculos cos radicais, e a composición do Consello de Goberno modificouse nun sentido máis patriótico, en particular coa entrada do príncipe Adam Czartoryski (29 de novembro) e o xeneral Chlopicki (1 de decembro). O Comité Executivo do Consello incluía tamén dous membros do Parlamento, un deles Joachim Lelewel. O 3 de decembro de 1830, o Consello de Goberno foi disolvido e substituído polo Goberno Provisional do Reino de Polonia, presidido por Adam Czartoryski, xunto con outras cinco persoas, entre as que estaba Joachim Lelewel. O xeneral Chlopicki converteuse en comandante en xefe do exército en substitución do gran duque Constantino, irmán do tsar, e convocouse a Dieta para o 18 de decembro. Durante os primeiros días da insurrección, Lelewel participou nas negociacións co Gran Duque, que foi autorizado a abandonar o reino, así como coas unidades rusas presentes en Varsovia. Lelewel subliñou que o levantamento non ía dirixido contra o pobo ruso, senón contra o despotismo tsarista. O 18 de decembro, a Dieta investiu o xeneral Chlopicki como «ditador», xefe tanto do exército como do goberno. Estaba asistido por un Consello Nacional Supremo, do que Lelewel non formaba parte.
As negociacións con Nicolás I dirixidas por Drucki-Lubecki, que partira cara a San Petersburgo o 10 de decembro, ficaron en nada: a única opción ofrecida polo tsar era a rendición incondicional. O 18 de xaneiro de 1831, Chlopicki presentou a súa dimisión.
O 25 de xaneiro de 1831, a Dieta depuxo a Nicolás I do trono polaco e proclamou a independencia, e o 30 de xaneiro investiu o Goberno Nacional, presidido por Adam Czartoryski, ao que Joachim Lelewel pertencía novamente como «xefe do departamento» de Asuntos Relixiosos, Educación e Xustiza. Poucos días despois, o exército ruso, que se reunira en xaneiro, lanzou unha ofensiva contra o reino insurxente.
O Goberno nacional dirixido por Adam Czartoryski funcionou ata o 17 de agosto de 1831, cando dimitiu logo dos disturbios ocorridos en Varsovia os días 14 e 15 de agosto. A presidencia pasou daquela ao xeneral Krukowiecki, que asumiu as funcións de comandante en xefe.
A noite do 7 de setemrbo, Rybinski, xunto con varios políticos, abandonou Varsovia coas súas tropas —que estaba a punto de caer en mans dos rusos— coas súas tropas e instalouse en Płock. O día 8, Krukowiecki, que ficara en Varsovia, capitulou e foi substituído en Płock por Bonawentura Niemojowski. Ante a derrota, o Goberno nacional abandonou o reino o día 26. Rybinski permaneceu á fronte dos asuntos civís e militares do reino e Joachim Lelewel mantívose con el ata o final: abandonou o reino ao mesmo tempo que as súas tropas, o 5 de outubro de 1831. Cruzou a fronteira prusiana preto da vila de Jastrzebie e foi internado nun campamento prusiano de Brodnica, que daquela formaba parte da provincia prusiana de Prusia Occidental.
O exilio en París
Logo do fracaso da insurrección en setembro de 1831, foi condenado en rebeldía á forca, e os seus bens foron confiscados. Do mesmo xeito que milleiros dos seus compatriotas, viuse na obriga de exiliarse. Marchou daquela a París, a onde chegou o 6 de novembro, e alí fundou o Consello Nacional Polaco (Komitet Narodowy Polski), do que foi presidente. Tamén dirixiu a organización Vinganza do Pobo (Zemsta Ludu), que fundou xunto co coronel Józef Zaliwski en decembro de 1831, co principal obxectivo de retomar a loita armada no seu país.
En 1833, logo do chamamento que o seu Comité lle fixo ao pobo ruso en decembro de 1832 con motivo do aniversario da Revolta Decembrista de 1825, Lelewel foi detido na casa do xeneral La Fayette e conducido a Tours, onde ficou baixo vixilancia. Cinco meses máis tarde, por petición do embaixador ruso Pozzo di Borgo, o rei francés Luís Filipe expulsouno de Francia o 31 de decembro de 1832. Lelewel Fuxiu entón a Bélxica e instalouse en Bruxelas, onde viviu 28 anos.
Exilio en Bélxica
O 26 de outubro de 1834, Joachim Lelewel foi nomeado profesor da Universidade Libre de Bruxelas. Realmente non chegou a exercer a docencia nesa institución, aínda que se implicou de cheo na vida cultural do país. Nesa cidade escribiu as súas principais obras históricas, xeográficas e cartográficas.
Xunto cos seus amigos da Sociedade Patriótica, Lelewel depositou as súas esperanzas no inminente derrocamento das autocracias polos partidarios do Carbonarismo. En 1834 converteuse en presidente da Jeune Pologne, unha organización nacionalista e republicana vinculada á Jeune Europe. Ese mesmo ano foi un dos fundadores da Unión dos Fillos do Pobo Polaco (Zwiazek Dzieci Ludu Polskiego), cuxo obxectivo era organizar a axitación revolucionaria en Polonia. En 1837 fundou e dirixiu a Unión de Emigrantes Polacos (Zjednoczenie Emigracji Polskiej), que pretendía agrupar politicamente a todos os emigrantes polacos. Ademais, en 1846 uniuse á Sociedade Democrática Polaca e o ano seguinte converteuse en vicepresidente da Sociedade Democrática Internacional de Emigrantes, á que tamén pertencía Karl Marx.
Lelewel foi tamén un eminente numismático; xa en 1824 fixera a súa primeira publicación en Polonia acerca dun importante achado de moedas medievais nas proximidades de Płock. En Bruxelas foi un dos fundadores do Gabinete de Medallas da Biblioteca Real, unha colección numismática pública que abriu ao público en 1851. Igualmente, fundou a Sociedade Real de Numismática de Bélxica e foi o seu primeiro presidente, entre 1841 e 1848. Despois foi o primeiro en ser recoñecido co título de presidente honorario vitalicio.
O lema «pola nosa liberdade e a vosa» rexurdiu entre as tropas polacas en Hungría durante a Primavera dos Pobos de 1848, e desde entón acompañou constantemente os soldados polacos obrigados a loitar polo seu país no estranxeiro.
Retiro e morte
En 1849, tras o fracaso da Primavera dos Pobos, retirouse da vida política. Lelewel finou durante unha viaxe a París cando xa estaba gravemente enfermo, o 29 de maio de 1861, aos 75 anos. O seu corpo foi soterrado no cemiterio de Montmartre (división 13), e en 1929 foi trasladado ao cemiterio de Rasos, en Vilnius, coincidindo coa celebración do 350 aniversario da universidade desa cidade. Homenaxes
A Universidade de Vilnius, que recibiu como legado a colección de libros e atlas de Joachim Lelewel, ten unha sala co seu nome dentro da biblioteca da súa universidade.
Pola súa banda, a Escola Polaca Joachim Lelewel é unha escola internacional situada na localidade de Woluwe-Saint-Pierre, na rexión de Bruxelas-Capital, que ten un método de ensino, un programa e unha organización dos cursos similares aos existentes en Polonia. Citas célebres
«Pola nosa liberdade e a vosa!
«Polonia, si, pero, que clase de Polonia? Obra
A obra histórica de Joachim Lelewel é considerable e o feito de varios traballos seren publicados en francés fixo que puidesen chegar a un público máis internacional. A xénese da súa obra sitúase na encrucillada entre a historiografía tradicional, centrada na Antigüidade, e a historia romántica, de carácter nacional nos seus temas e nos seus obxectivos. As súas primeiras investigacións centráronse en Grecia e Roma, mais a idea nacional xa estaba a agromar nelas. Para Lelewel, que tivo que enfrontarse á censura tsarista, a Antigüidade era ante todo un tema de edificación patriótica. A súa concepción humanista e voluntarista da historia tomou forma contra Hegel e a tese providencialista; para Lelewel a historia víase desde abaixo como unha manifestación da liberdade humana e a espontaneidade da acción de masas. Por moi fervente que fose en afirmar o particularismo polaco, rexeitaba calquera xeito de nacionalismo pechado e excluínte: o seu baseábase na crenza democrática e mantiña unha esencia universalista.
Ademais da súa ampla obra puramente histórica, cómpre destacar as súas publicacións en materia numismática, con obras clave como Numismatique du Moyen Âge, considérée sous le rapport du type (París, 1835) e Études numismatiques et archéologiques (Bruxelas, 1841). A seguir, lístase unha detallada escolma dos traballos monográficos publicados por Joachim Lelewel ao longo da súa traxectoria:
Obras en polaco
(1808). Rzut oka na dawnosc litewskich narodow i zwiazki ich z Herulami [Unha ollada á antigüidade dos pobos lituanos e os seu vínculos cos hérulos]. Vilnius.
(1809). Wzmianka o naydawnieyszych dzieiopisach polskich [Mención sobre as primeiras historias polacas]. Varsovia.
(1811). Uwagi nad Mateuszem herbu Cholewa polskim XII [Notas sobre Mateusz herbu Cholewa, historiador polaco do século XII]. Varsovia e Vilnius.
(1818). Dzieje starozytne: od poczatku czasów historycznych do drugiej polowy wieku szóstego, ery chrzescianskiey [Historia antiga: desde o comenzo dos tempos históricos ata a segunda metade do século VI]. Vilnius.
(1818). Badania starozytnosci we wzgledzie geografji: czesc naukowa [O estudo da antigüidade en relación coa xeografía: unha parte científica]. Vilnius e Varsovia.
(1819). Dodatek do Teodora Wagi Historyi ksiazat i królów polskich: panowanie Stanislawa Augusta [Suplemento: a historia dos príncipes e os reis polacos de Teodor Waga: o reinado de Estanislau Augusto]. Varsovia
(1820). Dzieje starozytne Indji ze szczególnem zastanowieniem sie nad wplywem jaki miec mogla na strony zachodnie [A historia antiga da India con especial consideración da influencia que puido ter nas partes occidentais]. Varsovia.
(1821). Odkrycia Karthagów i Greków na Oceanie Atlanckim [Descubertas cartaxinesas e gregas no Atlántico]. Varsovia. (1823-1826). Bibliograficznych ksiag dwoje: w których rozebrane i pomnozone zostaly dwa dziela Jerzego Samuela Bandtke [Libros bibliográficos: disección de dúas obras de Jerzy Samuel Bandtke]. Tomo I (1823); Tomo II (1826). Vilnius.
(1824). Pamietnik z roku 1830-31 [Diario de 1830-31]. Varsovia.
(1826). O historii, jej rozgalezieniu i naukach zwiazek z nia majacych [Sobre a historia, as súas ramificacións e as ciencias relacionadas con ela]. Varsovia.
(1828). Atlas do historyi i geografii starozytnéy [Atlas de historia e xeografía antigas]. Varsovia.
(1828). Poczatkowe prawodawstwa polskie cywilne i kryminalne do czasów jagiellonskich [Lexislación civil e penal polaca inicial ata a época xagelónica]. Varsovia.
(1829). Dzieje Polski potocznym sposobem opowiedziane [Historia de Polonia contada dun xeito coloquial]. W drukarni J. Weckiego, Varsovia [reimpresa en 1830]
(1831). Historiczna parallela Hiszpanii z Polska w XVI, XVII, XVIII [Os paralelismos históricos de España con Polonia nos séculos XVI, XVII e XVIII]. W drukarni J. Weckiego, Varsovia.
(1835). Spiewy historyczne Niemcewicza [Cancións históricas de Niemcewicz]. Cracovia.
(1836). Polska odradzajaca sie czyli dzieje polskie od roku 1795 potocznie opowiedziane [A Polonia renacida, ou a historia polaca desde 1795, contada de xeito coloquial]. Vogleta, Bruxelas.
(1840). Joachima Lelewela porównanie dwu powstan narodu polskiego 1794 i 1830-1831 [Comparación de Joachim Lelewel entre dous levantamentos da nación polaca: 1794 e 1830-1831]. París.
(1844). Dzieje Litwy i Rusi az do unji z Polska w Lublinie 1569 roku zawartej [Historia de Lituania e Rutenia ata a Unión con Polonia en Lublin 1569 incluída]. Poznan.
(1844). Gilbert de Lannoy i jego podróze [Gilbert de Lannoy e as súas viaxes]. Poznan.
(1846). Stracone obywatelstwo stanu kmiecego w Polsce [A perda da cidadanía da clase labrega en Polonia]. Bruxelas.
(1851). Polska wieków srednich [Polonia da Idade Media]. Tomo I (1855); Tomo II (1856); Tomo III (1859); Tomo IV (1851). Poznan.
(1853). Narody na ziemiach slawianskich przed powstaniem Polsk [Nacións en terras eslavas antes do ascenso de Polonia]. Poznan.
(1855-1868). Polska. Dzieje i rzeczy jej [Polonia. A súa historia e as súas cousas]. Tomo 1 (1858); Tomo 2 (1859); Tomo 3 (1855); Tomo 4 (1856); Tomo 5 (1863); Tomo 6 (1859); Tomo 7 (1859); Tomo 8 (1853); Tomo 9 (1855); Tomo 10 (1856); Tomo 11 (1851); Tomo 12 (1851); Tomo 13 (1863); Tomo 16 (1868); Tomo 17 (1865); Tomo 18 (1865); Tomo 19 (1966); Tomo 20 (1864). Poznan.
(1857). Czesc balwochwalcza Slawian i Polski [Eloxio idolátrico dos eslavos e Polonia]. Poznan.
(1858). Przygody w poszukiwaniach i badaniu rzeczy narodowych polskich [ Aventuras na procura e o estudo do nacional polaco]. Nakl. J. K. Zupanskiego, Proznan.
(1959). Lotniki pismiennictwa tulaczki polskiej [Os autores da literatura do exilio polaco]. Bruxelas.
(1859). Geografja: opisanie krajów polskich [Xeografía: descrición dos países polacos]. Proznan.
(1861). Trzy konstytucje polskie: 1791, 1807, 1815 [Tres constitucións polacas 1791, 1807, 1815]. Varsovia.
(1862). O latwiem i pozyteczném nauczaniu historji [Sobre o ensino doado e útil da historia]. Varsovia.
(1863). Nauki dajace poznac zrzódla historyczne [Ciencias que dan a coñecer as fontes históricas]. Poznan.
(1863). Dzieje Polski które stryj synowcom swoim opowiedzial [A historia de Polonia que o tío contou aos seus sobriños]. Varsovia.
Obras en francés
(1830). Essai historique sur la législation polonaise civile et criminelle, jusqu'au temps des Jagellons, depuis 730 jusqu'en 1403. A. André, París.
(1833). Analyse et parallèle des trois constitutions polonaises. J. Degeorge, Arras.
(1835). Numismatique du Moyen Âge considérée sous le rapport du type. 1ª parte; 2ª parte; 3ª parte; atlas. París e Bruxelas.
(1836). Pythéas de Marseille et la géographie de son temps. Straszéwicz e Librairie polonaise, París.
(1840-1841). Études numismatiques et archéologiques. Atlas (1840); Vol. I (1841). Voglet, Bruxelas
(1842). Antiquités de Pologne, de Lithuanie et de Slavonie expliquée. Librairie Polonaise, Bruxelas.
(1844). Guillebert de Lannoy et ses voyages en 1413, 1414 et 1421, commentés en français et en polonais. A. Vandale, Bruxelas.
(1844). Histoire de la Pologne. Tomo I; Tomo II; Atlas. Librairie polonaise, París.
(1844). Novosiltzow à Vilna, ou Guerre impériale avec les enfants et l’instruction. Episode historique de 1824. Briard, Bruxelas.
(1851-1852). Géographie du Moyen Âge. Atlas (1851); Tomo I (1852); Tomo II (1852); Tomos III e IV (1852). Pilliet, Bruxelas.
(1852). Notice historique sur Benjamin de Tudèle (con E. Carmoly). Kiessling, Bruxelas.
(1857). Géographie du Moyen Âge. Épilogue. Pilliet, Bruxelas.
(1861). Histoire de la Lituanie et de la Ruthénie jusqu'à leur union définitive avec la Pologne conclue à Lublin en 1569. A. Franck, París.
Obras en alemán
(1831). Die Entdeckungen der Carthager und Griechen auf dem atlantischen Ocean [Descubertas de cartaxeneses e gregos no Atlántico]. Schlesinger, Berlín.
(1836). Kleinere Schriften geographisch-historischen Inhalts [Pequenos escritos de contido xeográfico-histórico]. Breitkopf und Härtel, Leipzig.
(1838). Pytheas und die Geographie Seiner Zeit [Piteas e a xeografía do seu tempo]. C. L. Fritzsche, Leipzig.