proxectonos/corpus_dominio_cientifico huggingface dataset:
Xema (mineraloxía)

Unha xema ou pedra preciosa é un mineral, rocha ou material petrificado que se usa na xoiaría, tras ser cortado e puído. Outras xemas son orgánicas, como o ámbar, resina de árbore fosilizada. Algunhas xemas belas son demasiado fráxiles para seren usadas na xoiaría, debendo ser expostas só nos museos. Xeneralidades
Algunhas son manufacturadas para imitaren outras xemas. As imitacións copian a forma e a cor da pedra pero non posúen as súas características físicas ou químicas. Porén, as xemas sintéticas non son necesariamente unha imitación. Por exemplo, o diamante, o rubí, o zafiro e a esmeralda creadas en laboratorio posúen as mesmas características físicas e químicas que o artigo orixinal. Pequenos diamantes artificiais foron manufacturadas masivamente por varios anos, aínda que só recentemente foron creados grandes diamantes de calidade, especialmente os de cor.
Unha xema é avaliada principalmente pola súa beleza e perfección. De feito, a aparencia é o máis importante. A beleza tamén debe ser duradeira; se unha xema se estraga, perde o seu valor instantaneamente. As características que fan a unha pedra fermosa son a súa cor, un fenómeno óptico raro, unha incrustación como cun fósil, a súa rareza e, algunhas veces, a forma peculiar do cristal.
Tradicionalmente as xemas eran divididas en dous grandes grupos, as preciosas e as semi-preciosas. Considerouse que había cinco tipos de xemas preciosas: Diamante
Rubí
Zafiro
Esmeralda
Ametista (grandes cantidades foron descubertas no Brasil, a Arxentina e o Uruguai)
Actualmente todas as pedras son consideradas valiosas, aínda que as cinco "xemas cardinais" son consideradas usualmente, pero non sempre, as máis caras. Hai aproximadamente 130 especies de minerais, entre as que podemos destacar: Ágata
Ámbar
Augamariña
Feldespato, tamén chamado pedra de lúa
Xade
Lapislázuli
Malaquita
Ópalo
Pirita
Cuarzo e variedades
Topacio
Turquesa
As xemas son descritas e diferenciadas polos especialistas por certas especificacións técnicas. Os diamantes, por exemplo, son de carbono (C). Por outro lado, moitas xemas e cristais son clasificados pola súa forma.
As xemas son clasificadas en distintos grupos, especies e variedades. Por exemplo, a esmeralda é da variedade verde, augamariña (azul) e a morganita (rosado), estas variedades son todas da especie do berilio.
Xema (ovo)

A xema é a porción central do ovo nos vertebrados ovíparos. Nas aves é de cor amarela. Atópase arrodeada pola clara de ovo e suspendida por un conxunto de cadenas proteicas denominado calaza. Atópase separada da clara pola membrana vitelina.
Antes da fecundación, a xema é un único óvulo, unha das poucas células que poden verse a simple vista. Está composta polo disco xerminal e o vitelo. O disco xerminal está constituído polo núcleo celular antes de ser fecundado e é onde comeza a se desenvolver o embrión se se produciu a fecundación. Orixinalmente atópase moi reducido e en posición excéntrica.
O vitelo é unha reserva de nutrientes do citoplasma do óvulo orixinario. As xemas son unha fonte importante de vitaminas e sales minerais. A xema dun ovo de galiña contén case toda a graxa e o colesterol dos ovos e máis da metade das proteínas.
Se as xemas fican intactas nun ovo fritido, forman o característico aspecto (en inglés, sunny-side up) deste prato. Cando se mesturan as xemas coas claras forman as tortillas e outras preparacións culinarias.
Os ovos de galiña (Gallus domesticus), son os ovos máis amplamente difundidos na gastronomía. O aceite de ovo é un produto derivado da xema de ovo, composto principalmente por triglicéridos con restos de lecitina e xeralmente libre das proteínas do ovo, polo que pode ser usado por persoas alérxicas ao ovo para aplicacións tópicas, como o coidado dos cabelos ou da pel. Características nutricionais
Os ovos son altamente nutritivos. Fornecen unha gran cantidade de proteínas completas como lipovitelina, fosfovitina e lipoproteínas de baixa densidade, vitamina A, riboflavina, ácido fólico, vitamina B6, vitamina B12; ademais de oligoelementos como ferro, calcio, fósforo ou potasio. Toda a vitamina A, D e E do ovo están na xema. O ovo é un dos poucos alimentos que contén vitamina D de xeito natural. Unha xema de hovo grande contén aproximadamente 60 kcal, ou 250 kJ; a clara de ovo contén preto de 15 kcal, ou 60 KJ. É común a crenza de que o excesivo consumo de ovo pode conducir a unha hipercolesterolemia: ultimamente rexéitase esta hipótese, dado que o metabolismo do colesterol implicado na regulación da colesterolemia é endóxeno, e non está especialmente influído pola inxesta deste, aínda que si polas graxas saturadas que frecuentemente o acompañan nestes alimentos. A meirande parte dos ácidos graxos que aporta a xema son saturados. Outros usos
A xema de ovo foi o emulsionante preferido dende a antigüidade e até mediados do século XIX para confeccionar as pinturas de témpera, para isto mesturábanse homoxeneamente os pigmentos moídos ou pulverizados que daban as cores (por exemplo, óxido de cobalto para o azul) na xema de ovo até que esta obtiña a coloración arelada, despois tal témpera usábase case inmediatamente na pintura artística.
Xemación

A xemación é unha forma de reprodución asexual na cal se orixina un novo organismo a partir dun crecemento ou xema que se forma por divisións celulares nun sitio do corpo determinado do proxenitor. O novo organismo permanece unido ao proxenitor a medida que medra, separándose finalmente cando está maduro, deixando no proxenitor un tecido de cicatrización. Como se trata dunha reprodución asexual, o novo individuo orixinado é un clon xeneticamente idéntico ao organismo parental. Tamén se fala de xemación para referirse á división celular de microorganismos como os lévedos, onde se trata dunha mitose desigual na que a célula filla é inicialmente pequena. Reprodución animal
Nos metazoos a descendencia pode orixinarse a partir dunha xema do proxenitori. Entre os animais que se reproducen por xemación están os corais, briozoos e algunhas esponxas. No caso da hidra de auga doce utilizan células rexenerativas para reproducirse por xemación. Na hidra, orixínase no adulto unha xema debido a un crecemento celular por repetidas divisións celulares nun punto determinado do corpo. A xema desenvólvese formando un diminuto individuo unido ao adulto, que madura e se desprende orixinando un individuo independente. En certas especies poden formarse xemas que sobreviven en condicións desfavorables grazas a unha envoltura protectora. No caso das esponxas de auga doce, as xemas teñen unha cápsula protectora e no seu interior hai substancia de reserva. Ao chegar a primavera pérdese a cápsula protectora e a partir da xema xorde a nova esponxa. Nos briozoos de auga doce prodúcese unha capa de quitina e de calcio e non necesitan substancia de reserva porque están en estado de hibernación. Xemación celular
Un tipo de división das células é a xemación. O caso máis típico é o dos lévedos, como Saccharomyces cerevisiae. Neles a xemación é unha mitose na que o tamaño das dúas células formadas é desigual, xa que unha delas é moi pequena e parece como unha xema que lle nace á célula grande. A xema crece pero tarda en separarse, e en condicións favorables a propia xema unida pode experimentar á súa vez xemación, de modo que se poden formar durante un tempo unha especie de pseudomicelios de xemación, pero finalmente a xema acaba por separarse e crece ata o seu tamaño normal. Na célula proxenitora queda unha cicatriz de xemación no lugar onde se orixinou a outra célula, e, como o proceso se repite, poden ter decenas de cicatrices.
Tamén hai procesos similares á xemación en protozoos como os Suctores e Vorticella.
Nalgúns procariotas tamén se forman células a partir de crecementos doutra célula preexistente, que finalmente se desprenden. Por exemplo nos planctomicetos ou na arquea Methanocolleus nigri (ver imaxeArquivado 14 de xullo de 2014 en Wayback Machine. ).
A xemación interna ou endodioxenia é un proceso de reprodución asexual que realizan parasitos como Toxoplasma gondii. Implica un proceso infrecuente no cal se forman dúas células fillas dentro da célula nai, a cal despois é consumida polas células fillas antes da súa separación. A endopolixenia é a división en varios organismos á vez por xemación interna.
Xemoloxía

A Xemoloxía é a ciencia, arte e profesión de identificar e avaliar xemas. Pode ser considerada unha rama da xeoloxía. Algúns xoieiros son xemólogos e así son cualificados para identificar e valorar xemas. Existen escolas profesionais, asociacións de xemólogos e programas de certificación.
Algúns xemólogos especialízanse en diamantes ou perlas, que son áreas especialmente difíciles. A demanda polo servizo de xemoloxía creceu como resultado da aparición cada vez maior de xemas sintéticas.
Non habemos de confundir, brillante con diamante, brillante é unha das tallas máis utilizadas
xa que achega un maior grao de reflexión da luz.
O xemólogo é o profesional que pode determinar que unha xema é a que é, a través de exploracións de laboratorio e da súa experiencia tanto de estudos como do seu labor diario.
É o único que pode certificar unha xema e o xemólogo especialista en diamantes, esta última.
Os estudos de Xemología na Universidade de Barcelona, constan de dous anos onde accedes á
titulación e podes escoller a especialización que dura un ano, ben como especialista en diamantes, como en xema sintética, xa que cada vez existen máis imitacións, con dobretes e tripletes de cuarzo ou vidro.
Xemínidas

As Xemínidas son unha chuvia de meteoros de actividade alta. O seu período de actividade estendese entre o 7 e o 17 de decembro. O seu máximo ocorre o día 14 con THZ 120, o que a converte na chuvia de maior actividade do ano.
Son meteoros de velocidade moderada que radian da constelación de Xémini. Aínda que a súa declinación (+33º) convértea nunha chuvia de meteoros setentrional, a súa ascensión recta permite a súa visibilidade dende antes incluso da medianoite.
O corpo proxenitor das Xemínidas é o asteroide (3200) Phaeton. Esta relación foi posta de manifesto tras o descubrimento do asteroide en 1983 polo satélite IRAS (Infrared Astronomical Satellite, ou Satélite Astronómico Infravermello, en galego), e foi a primeira chuvia claramente relacionada cun asteroide. Aínda que se cre que dito asteroide é tan só un cometa extinto, e as partículas foron exectadas hai séculos.
Os astrónomos David Jewitt e Jing Li, da UCLA (Universidade de California nos Ánxeles) estudando as imaxes do asteroide (3200) Phaethon preto do perihelio, tomadas pola sonda STEREO da NASA no ano 2009, descubriron que mostraban un repentino brillo que non pode ser explicado pola dispersión dun corpo inerte sólido.
Xenaro García Suárez

Xenaro García Suárez, nado en Vigo no 1949, é un matemático e escritor galego. Traxectoria
Licenciado en Matemáticas pola Universidade de Santiago de Compostela e doutor en Filosofía pola Universidade Complutense de Madrid. É catedrático de Matemáticas no ensino medio. Ten traballado tamén como profesor de Estatística nas Universidades de Santiago e Vigo.
Publicou diversos artigos sobre Filosofía da Ciencia, Economía e Historia das Matemáticas. Obra en galego
Ensaio
Fendas na caverna, 1998, Xerais.
Metamodelos e modelos, 2000, Universidade de Vigo.
Dos signos de Stendhal aos imaxinarios de Musil, 2008, Laiovento.
Narrativa
Fausta, 2004, Sotelo Blanco.
Traducións
Manuscritos matemáticos, de Karl Marx, 1987, Xerais.
Obras colectivas
Introducción aos métodos estatísticos e numéricos, 1997, Xerais. Con Francisco Rodríguez Álvarez.
A Estatística nos niveis educativos medio e universitario, 1999, Universidade de Vigo.
A pobreza en Galicia, 2007, Sotelo Blanco. Obra en castelán
Ensaio
Interacciones contextuales en la didáctica de las matemáticas, 1999, Universidade de Vigo.
Da Cunha, matemático, poeta y hereje, 2008, Nivola.
Matemáticas: placer, poder, a veces dolor, 2015, UAM ediciones.
Xene da regra par

Un xene da regra par (pair-rule gene) é un tipo de xene implicado no desenvolvemento dos embrións segmentados dos insectos. Os xenes da regra par defínense polo efecto dunha mutación nese xenes, a cal causa a perda dos patróns normais de desenvolvemento en segmentos alternantes.
Os xenes da regra par foron descritos primeiramente por Christiane Nüsslein-Volhard e Eric Wieschaus en 1980. Utilizaron un exame xenético (genetic screen) para identificar os xenes necesarios para o desenvolvemento embrionario na mosca da froita Drosophila melanogaster. Nas Drosophila normais non mutadas cada segmento embrionario produce pelos ou sedas chamadas dentículos nunha banda situada no lado do segmento próximo á cabeza (o lado anterior). Descubriron cinco xenes, chamados even-skipped, hairy, odd-skipped, paired e runt, nos cales as mutacións causaban a delecións dunha rexión particular de cada segmento alternado. Por exemplo, no even-skipped, perdíanse as bandas de dentículos de segmentos alternados, o cal daba lugar a un embrión que tiña a metade das bandas de dentículos con respecto ao normal. En traballos posteriores identificaron máis xenes da regra par nas fases iniciais do embrión de Drosophila, como o fushi tarazu, odd-paired, sloppy paired, e tenm.
Unha vez que os xenes da regra par foron identificados a nivel molecular viuse que cada xene se expresa en parasegmentos alternados, é dicir, rexións do embrión que están moi relacionadas cos segmentos, pero que están lixeiramente fóra de rexistro. Cada parasegmento inclúe a parte posterior dun (futuro) segmento, e a parte anterior do seguinte segmento (en posición máis posterior no parasegmento). As bandas de expresión dos xenes da regra par corresponden aos das rexións perdidas no mutante. A expresión de xenes da regra par en bandas depende da regulación directa de xenes gap e de interaccións regulatorias entre os propios xenes da regra par.
Xenealoxía

A xenealoxía é unha das ciencias auxiliares da historia, encargada do estudo e seguimento da ascendencia e descendencia dunha persoa ou familia. O documento que rexistra este estudo adoita ser coñecido como árbore xenealóxica. O termo procede do latín genealogia, á súa vez do grego genea (genos, raza, nacemento, descendencia) + -logia (logos, ciencia, estudo). Desenvolvemento
Para levar a cabo unha investigación xenealóxica cómpre recompilar a maior cantidade de antecedentes a través de fontes orais e documentais.
As fontes orais obtéñense verbalmente doutras persoas, xeralmente dentro do propio núcleo familiar. Non sempre son exactas respecto ás datas e lugares, pero ofrecen un acervo de información que moitas veces non se atopa documentada. Amais, permite determinar o marco xeral familiar como punto de partida do traballo posterior. Existen datos que só poden ser obtidos mediante fontes orais, pois pode ser que non existise documentación (descendencia natural non recoñecida) ou que fose destruída nunha catástrofe natural, un accidente ou unha guerra.
As fontes documentais obtéñense de medios escritos, xa sexan impresos o manuscritos. Os arquivos familiares e particulares son os documentos escritos que en posesión dunha familia ou comunidade que son traspasados dunha a outra xeración. Adoitan ser copias únicas inéditas, como cartas persoais, documentos legais, copias de expedientes, títulos de dominio, libros de familia etc. En ocasións están en mal estado de conservación. Os rexistros civís de identificación xeneralizáronse a mediados do século XIX, e inclúen datos como nacementos, defuncións, matrimonios, divorcios, condenas xudiciais ou nacionalizacións.
Os arquivos eclesiásticos manteñen en certas ocasións documentación anterior á creación dos rexistros civís. As parroquias católicas creadas desde o século XVI (así o estableceu en 1563 o Concilio de Trento) deben gardar os libros de bautismo, defunción e matrimonio. En ocasións, estes documentos están arquivados nos arcebispados.
Os arquivos notariais gardan información e documentos emanados polas actuais notarías e as antigas escribanías, como testamentos, cartas de dote, transaccións comerciais, ventas, arrendos e todos aqueles documentos subscritos entre particulares.
Moitos países contan cun fondo de documentos históricos no que se gardan os documentos emitidos pola administración pública (estado, autonomías, concellos. .. ), como expedientes xudiciais e militares, follas de vida e nóminas do funcionariado públicos ou censos.
Xenealoxía do feminismo

A expresión xenealoxía do feminismo fai referencia á orixe teórica (protofeminismo) e tradición do feminismo en tanto que pensamento feminista, así como á recuperación da memoria histórica do feminismo en canto que movemento de transformación social que se desenvolve ao fío de distintas teorías (universalismo, marxismo, liberalismo, etc), dando lugar a que se fale, en plural, de feminismos. Feminismo e Ilustración
Os estudos europeos vinculan Ilustración e feminismo, en canto que loita pola igualdade e proxecto emancipatorio. Os referentes teóricos propios do feminismo atópanse na Ilustración, agora ben, esta vinculación enténdense no sentido que graficamente define Amelia Valcárcel cando afirma que o feminismo é «un fillo non querido da Ilustración». Nesta liña de pensamento Celia Amorós explica que: As ideas universais de suxeito de coñecemento, suxeito moral, individuo, cidadán, igualdade, que se desenvolveron durante a Ilustración, excluíron, non obstante da súa universalidade, as mulleres. Ata entón, as queixas das mulleres expresáronse no que se coñece como 'memorial de agravios. Mais a partir da Ilustración, foi posible articular o que se coñece como 'vindicación', isto é, a denuncia unida á demanda de igualdade.
Os estudos feministas anglosaxóns sitúan no sufraxismo, a orixe do movemento feminista.
Vetas de Ilustración
A Ilustración en canto que feminista, defínese como "procesos crítico reflexivos" aos que, seguindo a Celia Amorós, se lles chama "vetas de Ilustración". Pois ben, considérase que estas vetas se poden atopar noutras culturas, podendo existir outras orixes ilustradas de feminismo. Amorós analiza as vetas no islam Pola súa parte, Alejandra Ciriza no seu relatorio sobre feminismos en América Latina expón as notas para unha xenealoxía feminista en América Latina Outras autoras abordan a cuestión dos feminismos latinoamericanos, baixo a perspectiva xeohistórica. Xenealoxías femininas
Tamén se emprega o termo 'xenealoxía' na liña do pensamento feminista da diferenza sexual, se ben a expresión que utilizan é a de «xenealoxías femininas».
Xenebreiro

O xenebreiro ou cimbro (Juniperus communis L. ) é unha árbore ou arbusto dioico da familia das cupresáceas. Características
Dependendo da subespecie ten un porte moi variable, desde un arbusto mediano até superar os 10 metros.
Ten un tronco con moitas pólas e copa espesa. As follas son lineais, verdes, ríxidas, punzantes, cunha única banda de estomas branca na cara exterior (polo envés e polas marxes é verde) e insírense verticiladas de tres en tres. As flores femininas dispóñense en conos axilares, en forma de escama, de cor parda vermella. As flores masculinas, de cor amarela, teñen entre 2 e 3 mm de longo e caen pouco despois de esparexer o pole entre marzo e abril.
Por froitos ten gálbulos con forma de bagas elipsoidais ou esféricas de cinco a sete milímetros de diámetro, de cor negra purpúrea cando están maduras e cunha lene cor azulada como consecuencia dunha substancia cerosa, con tres sementes case ovaladas, pero angulosas nos seus extremos. A madeira, que tamén se coñece simplemente polo nome da planta, xenebreiro, é avermellada, forte e recendente. Subespecies
Juniperus communis subsp. communis. Normalmente un arbusto ou pequena árbore, cun porte estreito e piramidal. Os verticilos están separados por entrenós xeralmente de maior tamaño cás follas. Atópase en lugares temperados, a baixa ou media altitude, moitas veces en bosques doutras especies, sobre todo caducifolias. É a subespecie de Juniperus communis máis espallada por Europa.
Juniperus communis subsp. alpina (Suter) Čelak ( Juniperus communis subsp. nana Syme, Juniperus alpina Gray, Juniperus sibirica Burgsd. ). Chamada xenebreiro rastreiro, é un arbusto rastreiro que non chega a un metro e cuxas pólas fican a rente do chan. As follas miden de 5 a 15 mm, están curvadas cara ó ápice e reviradas cara a dentro agochando a cara. Os entrenós adoitan ser máis pequenos cás follas. Os gálbulos miden de 6 a 10 mm. É unha planta de zonas alpinas e subalpinas en climas temperados atopada tamén en áreas subárticas. En Galiza áchase nas maiores alturas (os Ancares, Pena Trevinca).
Juniperus communis subsp. hemisphaerica (J. Presl & C. Presl) Nyman ( Juniperus depressa Steven) é un arbusto de 3 ou 4 metros, aínda que tamén pode ter un porte deitado. Usos
O xenebreiro é frecuentemente utilizado na horticultura como planta ornamental, xa que é demasiado pequeno para ser aproveitado como madeireiro. Porén, en Escandinavia a súa madeira emprégase na fabricación de caixas para produtos lácteos, como a manteiga, o queixo e tamén para facer cabos de coitelos.
As súas bagas teñen propiedades adstrinxentes mais son demasiado agres para consumilas crúas, polo que se venden secas para preparar mollos e recheos cos que adubar carnes. Adóitanse cascar antes de utilizalas para así liberar o aroma.
Tamén é frecuente usalas para aromatizar a xenebra. De feito, a denominación da propia árbore en francés, genévrier, foi a que deu lugar ó nome máis coñecido internacionalmente da bebida, gin, a través dun apócope da palabra francesa pero pronunciada á inglesa (o nome inglés da planta é juniper, que en ningún modo soaría "gin").
Xenerais da Ulla

Os Xenerais da Ulla (en ocasións tamén escrito como Xenerais do Ulla) é unha festividade propia do Entroido que se celebra na comarca do Ulla. As principais figuras desta singular tradición son os xinetes vestidos cun gorro tipo napoleónico con penacho, medallas, botas e un sabre. O cabalo adoita levar tamén alguna decoración na cabeza. Esta tradición remóntase, segundo a documentación máis antiga, á década de 1870. Distribución xeográfica
A festa celébrase nas parroquias de Sergude (Boqueixón); Carcacía (Padrón); San Xián de Sales e Trobe (Vedra); Merza, Piloño e Salgueiros (Vila de Cruces); Santa Cristina de Vea, Couso, Cora, Paradela e Santeles (A Estrada); A Bandeira, Lamela e Dornelas (Silleda); Bama e Fao (Touro) e mais zonas de Santiago de Compostela e Teo. Historia
O compostelán Alfredo Vicenti publicou en xuño de 1875 dous artigos títulados "La máscara" na súa sección "A orillas del Ulla" en El Heraldo Gallego, nos que relata os sucedido durante o luns de Entroido na parroquia de Oca. Tempo despois outros autores como Fermín Bouza Brey, Manuel García Barros ou Xosé Neira Vilas contribuíron a difundir a festividade. Non existen evidencias claras sobre a orixe desta tradición pero adóitase dicir que vén da época da Guerra da Independencia, cando o pobo galego se enfrontou ao exército francés, pero tamén puido vir das Guerras carlistas polas ricas vestimentas dos xenerais. Características
Os elementos básicos e compartidos entre os distintos lugares de celebración que constitúen esta tradición son: Exércitos. Formados polos xinetes e divididos en dous grupos: defensor e invasor. Dentro de cada un atópanse en número variable as seguintes figuras: abandeirado, sentinela, correos (tamén chamados lanceiros) e xenerais.
Comparsa. Grupo de mozos formando un coro. Nalgúns casos pode formarse tamén un "coro de vellos".
Parranda. O grupo máis informal onde os disfraces individuais son libres e soen acompañar a unha banda de música de metais.
Adobíos. Son os adornos dos xenerais que destacan polo seu colorido e variedade.
Os xenerais percorren as aldeas acompañados dun membro da organización e o resto das comparsas e demais figuras. Estes adoitan dar os "vivas" que son unha manifestación á viva voz na que se ensalza a familia dalgún veciño. Pero o elemento máis importante son os coñecidos como atranque ou alto, que consiste nunha loita dialéctica entre dous ou máis xenerais que vai subindo de ton con palabras cada vez máis duras pero que terminan sempre facendo as paces entre os dous bandos e exaltando a amizade.
Xeneral

Xeneral é un rango militar. Atópase na cima da xerarquía castrense, sobre os oficiais superiores (comandante/maior, tenente coronel, coronel), os oficiais (alférez/subtenente, tenente, capitán; na Armada: alférez de fragata, alférez de navío e tenente de navío, respectivamente), os suboficialis e os soldados ou mariñeiros.
Un xeneral está ao mando dunha unidade militar máis grande que un rexemento, como pode ser a brigada, división, corpo, exército, grupo de exércitos ou a totalidade das forzas armadas dun país. Nalgúns casos o nome do rango do xeneral inclúe o tipo de unidade que manda, xeneral de brigada, xeneral de división, xeneral de corpo de exército ou xeneral de/do Exército. Á cabeza do xeneralato están determinados graos, dependendo da nación e historia, que a maioría das veces aínda que estean contemplados nos seus graos, non están activos, como mariscal, capitán xeneral, xeneral dos exércitos ou xeneralísimo. España
En España, as forzas armadas, cuxa xefatura corresponde a un Estado Maior, divídense en Exército de Terra, Armada e Exército do Aire.
Dentro da organización do Exército, tanto de Terra como do Aire, existen diferentes empregos ou graos, que se encadran nas categorías de tropa (ou mariñeiría no caso da Armada), suboficiais, oficiais, oficiais superiores e oficiais xenerais. Na cúpula destes últimos, atópanse os xenerais, que en España se dividen en xeneral de brigada (OF-6), xeneral de división (OF-7), tenente xeneral (OF-8), xeneral de Exército (ou xeneral do Aire) (OF-9) e capitán xeneral (OF-10); na Armada estes graos equivalen respectivamente aos de contraalmirante, vicealmirante, almirante, almirante xeneral e capitán xeneral.
Os empregos de xeneral de exército, xeneral do aire e almirante xeneral osténtanos aqueles oficiais xenerais que son Xefe de Estado Maior do Exército (JEME), Xefe de Estado Maior do Exército do Aire (JEMA), Xefe de Estado Maior da Armada (AJEMA) ou Xefe de Estado Maior da Defensa (JEMAD). Aínda que o cargo de Xefe de Estado Maior é temporal, o emprego de Xeneral de Exército é permanente. Excepcionalmente poden ocupar algún outro cargo de gran responsabilidade, o director do CNI actual foi JEMAD anteriormente.
O grao máximo do xeneralato é o de capitán xeneral e osténtao unicamente o rei como mando supremo das Forzas Armadas de España, e, ocasionalmente outros xenerais a quen se concede honorificamente tal emprego, como ao xeneral Gutiérrez Mellado ou ao avó do rei, Juan de Borbón, conde de Barcelona, e Juan III para os monárquicos durante a ditadura do xeneral Franco.
Xenerativo

Unha gramática é xenerativa cando consiste nun conxunto de regras e un léxico asociado que permite, para calquera combinación de palabras da lingua, decidir se esa combinación é gramatical e fornecerlle, nese caso, unha descrición estrutural.
Unha gramática xenerativa é explícita no sentido de que a natureza e o funcionamento das regras son descritos de maneira rigorosa e precisa, o que permite a súa formalización.
O tipo de gramática xenerativa máis famosa é a xenerativo-transformacional de Noam Chomsky, mais non todas as gramáticas xenerativas teñen necesariamente transformacións.
Xenio (persoa)

A xenialidade asóciase tipicamente a logros sen precedente, creativos, orixinais e universais. Non existe unha definición científica precisa de xenio, e a cuestión sobre se a noción en si mesma ten algún significado foi longamente debatida. O termo é utilizado en varios sentidos: para referirse a un aspecto particular dun individuo, ou ó individuo completamente; a un coñecedor de moitas disciplinas ou un coñecedor dunha área en particular (por exemplo Albert Einstein). A distinción entre xenialidade e habilidade é materia de debate do que a psicoloxía ofrece visións relevantes. Para algúns, como o crítico literario, Harold Bloom: "O talento non debe ser orixinal, o xenio, debe selo", así o afirma na súa obra literaria "Xenios". Etimoloxía
Na Antiga Roma, o xenio era o espírito guía ou deidade tutelar dunha persoa, familia (gens) ou lugar (genius loci). O substantivo (do verbo latín gigno, genui, genitus, "traer á vida", "crear") está relacionado con enxeño como sinónimo de creatividade e con enxeñaría. Nos tempos de Augusto fíxose común a acepción "inspiración", "talento".
O artigo Génie da L'Encyclopédie, atribuído a Diderot en 1757, instaura a diferenza entre «o home xenial» (do cal se busca estudar a fisioloxía e a psicoloxía) e «a produción» literaria ou musical que provoca a necesidade de estudala.
Xenitivo

O xenitivo é o nome dun caso que nas linguas flexivas é utilizado en substantivos, adxectivos e pronomes para indicar que a palabra realiza a función de Complemento do Nome ou Modificador, aínda que pode aparecer tamén noutras como a de complemento dun verbo, Complemento Circunstancial etc: polaco "dobrej szafy" ("de bo armario")
Proceden do xenitivo frases petrificadas que en galego xeraron un vocábulo: FIL(IU) ECCLESIAE > fregués, AURI FRESU > ourive, COMITE STAB(U)LI > condestable, os días da semana: (DIES) MARTIS > martes, (DIES) IOVIS > xoves, (DIES) VENERIS > venres, (DIES) LUNAE > luns, (DIES) MERCURII > mércores. Xenitivo saxón
O xenitivo saxón e unha das poucas pegadas "flexivas" que permanecen no inglés actual: "Antonio's brother came yesterday". Esta construción gramatical empregase para indicar ao "posuidor".
Hoxe en día, moitos lingüistas negan que o xenitivo saxón sexa un caso. Arguméntano dicindo que se converteu nunha partícula clítica que, aínda que sempre aparece xunto a un nome, está claramente separada del: "The ambassador of Iceland's wife was very welcome". Se o 's que aparece detrás de Iceland fose un caso do nome, entón a muller seríao do país Islandia. Mentres que do xeito no que se emprega en inglés, a muller é o caso de todo o sintagma nominal "The ambassador of Iceland".
Leonard Bloomfield no seu libro Language (1935, pp. 203–6), clasificou o xenitivo saxón como un determinante máis. Da mesma forma cós outros posesivos "my, your, his, .. .".
Xeno (Grecia)

Xeno (en latín genus, en grego γένος; romaniz. : génos, lit. "parentes"; plural: γένη - genē), na antiga Grecia, era un tipo de organización social na que algúns individuos afirmaban unha descendencia común referíndose entre si cun nome único (ver sánscrito "Ganá"). Moitos xenos parecen estar compostos por familias nobres (Heródoto usa o termo para designar familias nobres) e moitos dos primeiros políticos gregos parecen estar implicados en loitas xenolóxicas. Xenos atópase mellor en Atenas, onde os escritores desde Heródoto até Aristóteles trataron deles.
Historiadores modernos postularon que os xenos foran o grupo organizativo básico das tribos dóricas e xónicas que se asentaron en Grecia durante o período homérico, pero os estudosos posteriores chegaron á conclusión de que os xenos xurdiron máis tarde con certas familias que reclamaban liñaxe nobre. Co tempo, algúns xenos, pero non necesariamente todos, chegaron a asociarse con funcións sacerdotais hereditarias.
Xenocidio camboxano

O xenocidio camboxano (en khmer: របបប្រល័យពូជសាសន៍) foi obra do réxime maoísta dos Khmer vermellos (en francés: Khmer Rouge ou KR; en khemer: Khmer Krahom), un partido político que gobernou a chamada Kampuchea Democrática entre 1975 e 1979, cunha concepción extremista da revolución. Baixo a dirección de Pol Pot, o réxime propúxose a creación dun modelo socialista agrario baseado nos ideais do maoísmo e o stalinismo. A súa política caracterizouse pola ruralización forzada dos habitantes dos núcleos urbanos, torturas, execucións masivas, traballos forzados xeneralizados e malnutrición, custando a vida de aproximadamente un cuarto da poboación do país. En cifras concretas, entre millón e medio e tres millóns de camboxanos faleceron. O xenocidio finalizou coa invasión vietnamita. Descubríronse máis de 20000 fosas comúns, chamadas Campos da Morte. Os principais descubrimentos destas fosas déronse entre 1995 e 1996.
O obxectivo principal dos Khmer vermellos era purificar o país, en similitude ó tentado pola Alemaña nazi, crear unha raza superior ou, como dixo un líder khemer: «a purificación da poboación». Como a maioría das vítimas eran de etnia khmer, a mesma dos seus verdugos, ás veces denomínase ó proceso un "autoxenocidio".
O 2 de xaneiro de 2001, o goberno camboxano aprobou unha lexislación para axuizar un número limitado de dirixentes vermellos. Estes comezaron o 17 de febreiro de 2009. O 7 de agosto de 2014, Nuon Chea e Khieu Samphan foron declarados culpables e sentenciados a cadea perpetua polos seus crimes de lesa humanidade.
Xenofonte de Cos

Xenofonte de Cos (en grego Ξενοφῶν, en latín Xenophon) foi un médico grego, discípulo de Praxágoras de Cos, e que, polo tanto, debeu vivir entre os séculos -IV e -III. Crese que probabelmente era natural da illa de Cos, como di Dióxenes Laercio, e probabelmente é o mesmo do que fala Celio Aureliano.
Este é seguramente o mesmo personaxe que Galeno cita no libro XIV da súa Εἰσαγωγή ou Introdución, pero o texto non está claro e pódese interpretar que Xenofonte foi seguidor de Erasístrato, o que impediría que se identificase con este Xenofonte e requiriría a existencia doutro personaxe.
Xenogenesis (filme)

Xenogenesis é unha curtametraxe de ciencia ficción de 1978 dirixida por James Cameron. Está protagonizado por William Wisher Jr. e Margaret Umbel. Sinopse
Unha muller e un enxeñeiro son enviados nunha xigantesca nave estelar para buscar un lugar onde comezar un novo ciclo vital. O home, Raj, decide botar unha ollada ao redor da nave. Atópase cun robot de limpeza xigantesco. O combate prodúcese cando Laurie debe loitar contra o robot usando unha nave con catro patas. Personaxes
William Wisher Jr. como Raj
Margaret Umbel como Laurie
Xenovino

O xenovino (lígur: genovìn; italiano: genovino) foi unha moeda de ouro instituída na República de Xénova no século XII e cuñada desde o século XIII ata 1415, cando foi substituído polo ducado. Caracterización
Esta moeda tiña un peso de 3, 49 gramos e un diámetro aproximado de 20 mm, e estaba cuñada en ouro de 24 quilates. A tipoloxía das primeiras emisións está caracterizada pola imaxe da porta dun castelo nos seus anversos (característica da moeda xenovesa), rodeada pola lenda +I•A•N•V•A ("porta" en latín"), que se pronuncia dun xeito moi semellante ao nome da propia cidade de Xénova no dialecto xenovés da lingua lígur. Pola súa banda, nos seus reversos amósase unha cruz rodeada pola lenda +•CVNRADVS•REX•, alusiva a Conrado II (1252-1268). Historia
O xenovino foi creado mediante un edicto xenovés de 1149, aínda que a súa especie física non se cuñou ata un século despois. As novas remesas de ouro que chegaron á Europa occidental que comezaron a chegar no século XIII procedentes do Sudán, a través das caravanas que cruzaban o Sáhara permitiron a Florencia e a Xénova o florecemento das súas cuñaxes neste metal.
Neste contexto, o xenovino foi cuñado por vez primeira en 1952 a nome de Conrado II, pouco antes das primeiras emisións áureas florentinas. Nesta primeira época, xunto coa unidade, cuñáronse tamén fraccións da oitava parte (ottavino) e da cuarta parte (quartarola), e na época do Dux Simone Boccanegra (1339-1344 e 1356-1363) batéronse tamén cuartos e terzos (terzarola).
A partir do período de Boccanegra, as moedas de ouro amosan unha numeración consecutiva (por exemplo, DVX PRIMVS, DVX XVII etc. ) en función do Dux que estivese no poder, o que permite aproximar a súa datación. Xa baixo o dominio francés, o rei Carlos VI (1396-1409) conservou a tipoloxía do xenovino. Os derradeiros xenovinos cuñados foron a nome do Dux Bernabé de Guano (DUX XVIII), que morreu apenas dez días despois de asumir o cargo, en 1415, polo que o número de exemplares cuñados foi moi escaso.
O sucesor do xenovino foi o ducado, no propio 1415, que en Xénova conservou a tipoloxía da porta do castelo no anverso e a cruz no reverso.
Xenreira

A xenreira é un sentimento polo cal se lle colle mala vontade ou mala disposición de ánimo a algo ou alguén. Pode ser moi variada, xa que se pode expresar a través dunha fonda antipatía cara cousas, persoas, fenómenos ou situacións.
As persoas tratan de evitar ou destruír aquilo ao que lle teñen este sentimento, e no caso de que llo teñan a outra persoa, pode ser reflectido mediante insultos ou agesións físicas. Tamén pode xerar sentimentos de destrución, destrución do equilibrio harmónico, e incluso pode chegar até a autodestrución. É considerado o oposto ao amor.
Algunhas explicacións desta sensación aparecen xa nas orixes da cultura grega, sobre o 2000 A. C. Punto de vista filosófico
En relación coa filosofía, Empédocles foi un dos primeiros filósofos que fixo un estudo completo sobre a xenreira, a cal para el era unha forza cósmica oposta ao amor ou á amizade, e é a causa da súa separación. O amor e a xenreira exercen o seu predominio por ciclos: cando un domina, o outro retírase.
Segundo Aristóteles este sentimento é un desexo de aniquilación dun obxecto, que non pode ser curado polo tempo. Diferentes puntos de vista
Para Charles Darwin, as raíces da xenreira estaban na vinganza e na defensa dos propios intereses. Segundo o psicólogo Erich Fromm, este sentimento xorde como resposta a unha ameaza.
O historiador Isaiah Berlin falaba da xenreira focalizándoa nun grupo; por exemplo a xenofobia, e debido a un sentimento de humillación que experimenta un grupo de xente causado por outro. Tipos de xenreira
Irracional: coma o seu nome indica, este tipo é o que fai que as persoas non teñan a capacidade de pensar ou razoar, por iso se unha persoa sente xenreira irracional cara algo ou alguén, non pensará se é realmente o que está a notar.
Xente corrente

Xente corrente (en versión orixinal inglesa Ordinary People) é un filme estadounidense dirixido por Robert Redford que se estreou en 1980. A historia baséase na novela homónima de Judith Guest, e conta a desintegración dunha familia de clase alta logo da morte dun dos fillos nun accidente marítimo. Está protagonizado por Donald Sutherland, Mary Tyler Moore, Judd Hirsch e Timothy Hutton.
O filme foi un éxito comercial e de crítica, gañando catro Premios Oscar, incluíndo o Óscar ó mellor filme. Sinopse
Conrad acaba de saír do hospital despois de intentar suicidarse por mor da morte do seu irmán nun accidente. Mantén unha relación moi tensa coa súa nai e vive atormentado por sentimentos de culpa. Aínda que visita tódalas semanas un psiquiatra, non se sente a gusto ata que coñece unha compañeira do coro e comezan a saír xuntos. Personaxes
Donald Sutherland como Calvin Jarrett
Mary Tyler Moore como Beth Jarrett
Timothy Hutton como Conrad Jarrett
Judd Hirsch como Dr. Tyrone C. Berger
Elizabeth McGovern como Jeannine Pratt
M. Emmet Walsh como Adestrador Salan
Dinah Manoff como Karen Aldrich
Fredric Lehne como Lazenby
James B. Sikking como Ray Hanley
Basil Hoffman como Sloan
Quinn Redeker como Ward
Mariclare Costello como Audrey
Meg Mundy como Avoa
Elizabeth Hubbard como Ruth
Adam Baldwin como Stillman
Richard Whiting como Avó
Scott Doebler como Jordan "Buck" Jarrett Galardóns e nomeamentos
1980: 4 Oscars: mellor filme, director, actor secundario (Hutton) e guión adaptado. 6 nomeamentos.
1980: 4 Globos de Ouro, incluíndo Mellor filme dramático. 7 nomeamentos.
1980: National Board of Review: Mellor filme.
1980: Círculo de críticos de Nova York: Mellor filme. 4 nomeamentos.
Xentilicio

O xentilicio é un adxectivo relativo, sobre todo, ó lugar de nacemento e, en menor medida, á liñaxe ou raza á que alguén pertence (estes serían etnónimos).
En Galicia existe tradicionalmente unha tendencia ó uso de xentilicios hipocorísticos para entidades menores, non derivados do nome do lugar e si de características e alcumes, normalmente despectivos. Na actualidade, a linguaxe xornalística está a crear e inventalos para moitas pequenas poboacións galegas, con moi desigual calidade. Sufixos habituais
Sufixos de territorios de lingua galega
Os sufixos máis habituais para construír xentilicios en galego son: -és / esa: lugués/luguesa, santiagués/santiaguesa
-án / -á (zonas occidentais e centrais) ou -ao / -á (zona oriental): compostelán/compostelá, ribeirao/ribeirá
-ego / -ega: naviego/naviega
-eiro / -eira: rosaleiro/rosaleira
-iño / -iña, -íu / -ía ou -ín / -ina: troncosiño/troncosiña, franquíu/franquía, vilafranquín/vilafranquina
-exo / -exa: portexo/portexa
-oto / -ota: miñoto/miñota
Empréganse tamén algúns sufixos cultos que forman xentilicios co étimo do topónimo: -ense: mindoniense
-ino / -ina: monterrosino/monterrosina
Sufixos de exónimos
Os principais sufixos para a formación léxica de xentilicios nos exónimos son: -ano / -ana e -iano / -iana: venezolano/venezolana, iraniano/iraniana que é o máis habitual
-án / -á e -ón / -oa: alemán/alemá, bretón/bretoa, que aparecen en poucos casos
-és / esa: chinés/chinesa
-ense: londiniense
-ino / -ina: alacantino/alacantina
-o / -a, posiblemente por derivación regresiva de lugares rematados en -IA(S) átono: polaco/polaca, sueco/sueca
Nalgúns casos os sufixos teñen relación coa área xeográfica: -ún(o) / -una, de orixe vasca, non é propio da lingua galega pero foi introducido incorrectamente polos medios de comunicación: euscaldún/euscalduna, batasuno/batasuna
-arra, de orixe vasca, non é propio da lingua galega: donostiarra é a única palabra aceptada por motivos tradicionais recentes. Non se di "bilbotarra, irundarra, eibotarra. .. ", pois existen as terminacións propias de orixe latina
-í, nas áreas árabes e musulmás: marroquí
-eño / -eña e -eno / -ena, na área hispana: panameño/panameña, chileno/chilena
-eiro / -eira, na área lusobrasileira e como adaptación de xentilicios iberoamericanos: brasileiro/brasileira, santiagueiro/santiagueira
-enco / -enca, nas áreas catalás: eivisenco/eivisenca
Por último, existen moitos xentilicios que empregan terminacións menos habituais: -ático / -ática: asiático/asiática
-ita: vietnamita
-al: provenzal
-ol / -ola: español/española
-ar: balear
-asco(n) / -asc(on)a, de orixe francomeridional: monegasco/monegasca
-iño / -iña: biscaíño/biscaíña
De todos os xeitos, cómpre reiterar que a tradición marca popularmente o uso de xentilicios non derivados: gavacho, chamaco, che, paio.
Xentrificación

A xentrificación é un concepto urbanístico referido a un proceso de transformación física, económica, social e cultural dun barrio ou área dunha certa extensión, antigamente degradado ou de clase baixa que acaba sendo de clase media-alta.
A etimoloxía da palabra procede do inglés gentry, referido á alta burguesía. O termo foi usado por vez primeira en 1964 pola socióloga Ruth Glass, ao estudar os cambios sociais que se presentaban en Londres con relación ao territorio. Características
Os edificios son restaurados ou modificados, incrementando o valor, cousa que co tempo acaba expulsando os seus antigos habitantes, máis pobres. É un fenómeno que se está a dar no centro de moitas cidades de Occidente, especialmente en Europa, cambiando unha tendencia xa secular das súas clases dirixentes, que abandonaban os centros en beneficio de avenidas máis salubres ou suburbios distinguidos.
Casos significativos son os acontecidas nas cidades mediterráneas de Barcelona ou Marsella, co barrio de Gràcia ou Le Panier respectivamente. Tamén en Galiza existen tales procesos de xentrificación, principalmente nas áreas históricas das principais cidades[Cómpre referencia].
Xenética clásica

A xenética clásica é aquela na que o estudo da xenética non emprega as técnicas da bioloxía molecular, senón fundamentalmente os resultados visibles dos actos reprodutivos, como os cruzamentos entre distintas variedades. Os primeiros estudos sobre a transmisión dos trazos xenéticos (a herdanza xenética) corresponden a este campo: por exemplo, as leis de Mendel ou a análise do ligamento. Malia o advimento da xenética molecular, os enfoques da clásica seguen utilizándose: por exemplo, na agricultura, durante a mellora xenética; ou, nos mapas xenéticos de baixa resolución, coa finalidade de situar a posición relativa dos xenes nos cromosomas.
Algunhas veces emprégase o termo xenética clásica como un sinónimo sensu lato de xeńetica directa (forward genetics na literatura científica en inglés), pero non opoñéndoa á xenética molecular senón á chamada xenética inversa (reverse genetics). Ambas as dúas difiren no enfoque empregado durante o deseño de experimentos, xa que a xenética directa busca situar e clonar un determinado xene de interese partindo de individuos cun fenotipo destacado (xeralmente mutantes), mentres que a xenética inversa parte do coñecemento da secuencia de ADN dos xenes probables e emprega ferramentas da xenética molecular e da transxénese para xerar mutantes que sirvan para coñecer cal era a función doxene
Xenética de poboacións

A xenética de poboacións é a póla da xenética cuxa problematica é describir a variación e distribución biolóxica, co obxecto de dar explicación a fenómenos evolutivos. Para iso, define a unha poboación como un grupo de individuos da mesma especie que están illados reproductivamente doutros grupos afíns. Estas poboacións, están suxeitas a mudanzas evolutivas nos que subxacen mudanzas xenéticas, as que á súa vez están influenciadas por factores como a selección natural e a deriva xenética que actúan principalmente diminuíndo a variabilidade das poboacións, ou migración e mutación que actúan aumentándoa.
Cabo destacar, que a perda de variabilidade xenética nas poboacións trae consigo dous graves problemas: Coarta a posibilidade de que o home poida realizar melloramento xenético en especie de interese comercial e/ou recreativo, e
Diminúe a eficacia biolóxica (fitness) das especies ante novos cambios ambientais.
Pola súa banda, a presenza de variabilidade xenética é desexable non só para o melloramento xenético ou conservación de especies, xa que o rol fundamental da variabilidade xenética é ser a materia prima para os procesos evolutivos, sen variabilidade non hai evolución. A interacción destes factores coas poboacións no tempo, permite a existencia de gran número de especies con variadas estruturas de poboación e formas de vida.
Así, a xenética de poboacións é un elemento esencial da síntese evolutiva moderna. Os seus principais fundadores, Sewall Wright, J. B. S. Haldane e Ronald Fisher, estableceron ademais as bases formais da xenética cuantitativa. As obras fundacionais da xenética de poboacións son The Genetical Theory of Natural Selection (Fisher 1930), Evolution in Mendelian Populations (Wright 1931) e The Causes of Evolution (Haldane 1932).
Xenética molecular

A xenética molecular é o campo da bioloxía que estuda a estrutura e a función dos xenes a nivel molecular. A xenética molecular emprega os métodos da xenética e a bioloxía molecular.
Noméase desta forma para diferenciala doutras pólas da xenética como a ecoloxía xenética e a xenética de poboacións. Unha área importante dentro da xenética molecular é o uso da información molecular para determinar os patróns de descendencia e por tanto, a correcta clasificación científica dos organismos, o que se denomina sistemática molecular, mentres que ao estabelecemento de relacións de parentesco se chama filoxenia molecular.
Xenética médica

A xenética médica é a especialidade médica resultante de aplicar os coñecementos da xenética á medicina e que ten como obxectivo pescudar o papel dos factores hereditarios e xenéticos respecto a unha determinada doenza. Trátase dunha especialidade relativamente recente. Subespecialidades
Xenética clínica
Xenética bioquímica ou metabólica
Citoxenética
Xenética molecular
Xenética mitocondrial