Tribunal Internacional de Xustiza

O Tribunal Internacional de Xustiza (TIX), tamén chamado Corte Internacional de Xustiza (CIX); (francés: Cour internationale de justice, CIJ), ou coloquialmente Tribunal Mundial, é o único tribunal internacional que xulga disputas xerais entre nacións e emite opinións consultivas sobre cuestións de dereito internacional. É un dos seis órganos das Nacións Unidas (ONU), e ten a súa sede na Haia, Países Baixos.
O TIX é a sucesor da Corte Permanente de Xustiza Internacional (CPXI), que foi creada en 1920 pola Sociedade de Nacións. Tras a segunda guerra mundial, a Sociedade de Nacións e a CPXI foron substituídas polas Nacións Unidas e o TIX, respectivamente. O Estatuto da CIX, que establece o seu propósito e estrutura, inspírase en gran medida no da súa predecesora, cuxas decisións seguen sendo válidas. Todos os Estados membros da ONU son parte do Estatuto da CIX e poden iniciar casos legais contenciosos; con todo, os procedementos consultivos só poden ser presentados por determinados órganos e axencias da ONU.
O TIX está composto por un grupo de 15 xuíces elixidos pola Asemblea Xeral da ONU e o Consello de Seguridade para un mandato de nove anos. Non pode haber máis dun xuíz de cada nacionalidade representado no tribunal ao mesmo tempo, e os xuíces deben reflectir colectivamente as principais civilizacións e sistemas xurídicos do mundo. Con sede no Palacio da Paz da Haia, o TIX é o único órgano principal das Nacións Unidas que non se atopa en Nova York. As súas linguas de traballo oficiais son o inglés e o francés.
A constitución deste organismo fundaméntase na conciliación pacífica das discusións acontecidas en materia internacional, polo que rexe baixo o ordenamento xurídico establecido no artigo 33 da Carta das Nacións Unidas, onde se dispoñen diferentes mecanismos de concertación ante posibles situacións que poidan poñer en risco a harmonía e a estabilidade das relacións internacionais.
Desde a admisión a trámite do seu primeiro caso o 22 de maio de 1947, a TIX tramitou 191 casos até o 13 de novembro de 2023. De conformidade co artigo 59 do Estatuto da Corte Internacional de Xustiza, as sentenzas e opinións da Corte son obrigatorias para as partes no que respecta ao caso concreto sobre o que se pronunciou. Historia
A primeira institución permanente creada co fin de resolver controversias internacionais foi a Corte Permanente de Arbitraxe (CPA), establecida pola Conferencia da Haia sobre a Paz de 1899. Iniciada polo tsar ruso Nicolao II, a conferencia contou coa participación de todas as grandes potencias mundiais, así como de varios Estados máis pequenos, e deu lugar aos primeiros tratados multilaterais relativos á condución da guerra. Entre eles atopábase a "Convención para a solución pacífica de controversias internacionais", que establecía o marco institucional e procedemental para os procedementos arbitrais, que se celebrarían na Haia, Países Baixos. Aínda que os procedementos contarían co apoio dunha oficina permanente, cuxas funcións serían equivalentes ás dunha secretaría ou un rexistro xudicial, os árbitros serían nomeados polos Estados en controversia a partir dunha lista máis ampla proporcionada por cada membro da convención. A CPA creouse en 1900 e comezou a funcionar en 1902.
Unha segunda Conferencia de Paz da Haia celebrada en 1907, na que participaron a maioría dos Estados soberanos do mundo, revisou a convención e mellorou as normas que rexían os procedementos arbitrais ante a CPA. Durante esta conferencia, os Estados Unidos, Gran Bretaña e Alemaña presentaron unha proposta conxunta para crear un tribunal permanente cuxos xuíces exercerían a tempo completo. Como os delegados non puideron porse de acordo sobre a forma de seleccionar aos xuíces, a cuestión quedou aparcada á espera de que se adoptase un acordo nunha convención posterior.
As Conferencias de Paz da Haia e as ideas que xurdiron delas influíron na creación da Corte de Xustiza Centroamericana, que se estableceu en 1908 como un dos primeiros órganos xudiciais rexionais. Entre 1911 e 1919 elaboráronse diversos plans e propostas para a creación dun tribunal xudicial internacional, que non se materializaron na formación dun novo sistema internacional tras a primeira guerra mundial.
A Corte Permanente de Xustiza Internacional
O derramamento de sangue sen precedentes da primeira guerra mundial conduciu á creación da Sociedade de Nacións, establecida pola Conferencia de Paz de París de 1919 como a primeira organización intergobernamental mundial destinada a manter a paz e a seguridade colectiva. O artigo 14 do Pacto da Sociedade de Nacións prevía a creación dunha Corte Permanente de Xustiza Internacional (CPXI), que se encargaría de resolver calquera controversia internacional que lle fose sometida polas partes contendentes, así como de emitir ditames consultivos sobre calquera controversia ou cuestión que lle fose sometida pola Sociedade de Nacións.
En decembro de 1920, tras varios borradores e debates, a Asemblea da liga aprobou por unanimidade o estatuto da CPXI, que foi asinado e ratificado ao ano seguinte pola maioría dos membros. Entre outras cousas, o novo Estatuto resolveu as controvertidas cuestións relativas á selección dos xuíces, dispondo que estes fosen elixidos simultaneamente, pero de forma independente, polo consello e a Asemblea da liga. A composición da CPXI reflectiría as "principais formas de civilización e os principais sistemas xurídicos do mundo". A CPXI tería a súa sede permanente no Palacio da Paz dA Haia, xunto á Corte Permanente de Arbitraxe.
A CPXI supuxo unha importante innovación na xurisprudencia internacional por varios motivos: A diferenza dos tribunais arbitrais internacionais anteriores, era un órgano permanente rexido polas súas disposicións estatutarias e o seu regulamento de procedemento.
Contaba cunha secretaría permanente que servía de enlace cos gobernos e os organismos internacionais.
Os seus procedementos eran en gran medida públicos, incluídas as alegacións, os argumentos orais e todas as probas documentais.
Era accesible a todos os Estados e estes podían declarar a súa xurisdición obrigatoria sobre as controversias.
O Estatuto do CPXI foi o primeiro en enumerar as fontes de dereito nas que se basearía, que á súa vez se converteron en fontes de dereito internacional.
Os xuíces eran máis representativos do mundo e dos seus sistemas xurídicos que calquera outro órgano xudicial internacional anterior.
A diferenza da CIX, a CPXI non formaba parte da Sociedade de Nacións, nin os membros desta eran automaticamente parte do seu Estatuto. Estados Unidos, que desempeñou un papel clave tanto na Segunda Conferencia da Haia para a Paz como na Conferencia de Paz de París, non era membro da Sociedade. Con todo, varios dos seus cidadáns exerceron como xuíces do tribunal.
Desde a súa primeira sesión en 1922 até 1940, a CPXI ocupouse de 29 controversias interestatais e emitiu 27 opinións consultivas. A ampla aceptación da corte reflectiuse no feito de que varios centos de tratados e acordos internacionais conferíanlle xurisdición sobre categorías específicas de controversias. Ademais de axudar a resolver varias controversias internacionais graves, a CPXI contribuíu a aclarar varias ambigüidades do dereito internacional, o que contribuíu ao seu desenvolvemento.
Estados Unidos desempeñou un papel importante na creación da CPXI, pero nunca se adheriu a ela. Os presidentes Wilson, Harding, Coolidge, Hoover e Roosevelt apoiaron a adhesión, pero non obtiveron a maioría de dous terzos no Senado necesaria para ratificar o tratado.
Establecemento da Corte Internacional de Xustiza
Tras un pico de actividade en 1933, a CPXI comezou a declinar debido á crecente tensión internacional e ao aislacionismo que caracterizou a época. A segunda guerra mundial puxo fin de maneira efectiva á corte, que celebrou a súa última sesión pública en decembro de 1939 e ditou as súas últimas ordes en febreiro de 1940. En 1942, os Estados Unidos e o Reino Unido declararon conxuntamente o seu apoio ao establecemento ou restablecemento dun tribunal internacional despois da guerra e, en 1943, o Reino Unido presidiu un grupo de xuristas de todo o mundo, o «Comité Interaliado», para debater a cuestión. No seu informe de 1944, recomendaba o seguinte: O estatuto de calquera novo tribunal internacional baseásese no da CPXI.
O novo tribunal conservase unha xurisdición consultiva.
A aceptación da xurisdición do novo tribunal fose voluntaria.
O tribunal ocupásese unicamente de asuntos xudiciais e non políticos.
Varios meses despois, na Conferencia de Moscova de 1943, as principais potencias aliadas —China, a URSS, o RU e os EE. UU. —emitiron unha declaración conxunta na que recoñecían a necesidade de "establecer, na data máis axiña posible, unha organización internacional xeral, baseada no principio da igualdade soberana de todos os Estados amantes da paz e aberta á adhesión de todos eses Estados, grandes e pequenos, para o mantemento da paz e a seguridade internacional".
A seguinte conferencia aliada, celebrada en Dumbarton Oaks, nos Estados Unidos, publicou en outubro de 1944 unha proposta na que se pedía a creación dunha organización intergobernamental que incluíse un tribunal internacional. Posteriormente, en abril de 1945, convocouse unha reunión en Washington D. C. na que participaron 44 xuristas de todo o mundo para redactar un estatuto para o tribunal proposto. O proxecto de estatuto era moi similar ao do PCIJ, e cuestionouse si debía crearse un novo tribunal. Durante a Conferencia de San Francisco, que tivo lugar do 25 de abril ao 26 de xuño de 1945 e na que participaron 50 países, decidiuse que debía crearse un tribunal totalmente novo como órgano principal das novas Nacións Unidas. O estatuto deste tribunal formaría parte integrante da Carta das Nacións Unidas, que, para manter a continuidade, establecía expresamente que o Estatuto da Corte Internacional de Xustiza (CIX) baseábase no da CPXI.
En consecuencia, a CPXI reuniuse por última vez en outubro de 1945 e decidiu transferir os seus arquivos á súa sucesora, que ocuparía o seu lugar no Palacio da Paz. Todos os xuíces da CPXI dimitiron o 31 de xaneiro de 1946, e a elección dos primeiros membros da CIX tivo lugar no febreiro seguinte, na Primeira sesión da Asemblea Xeral e do Consello de Seguridade das Nacións Unidas. En abril de 1946, a CPXI disolveuse oficialmente e a CIX, na súa primeira reunión, elixiu presidente a José Gustavo Guerrero, do Salvador, que fora o último presidente da CPXI. A corte tamén nomeou aos membros da súa Secretaría, procedentes na súa maioría da CPXI, e celebrou unha sesión pública inaugural a finais dese mes.
O primeiro caso foi presentado en maio de 1947 polo Reino Unido contra Albania en relación cos incidentes na canle de Corfú. Actividades
Establecida en 1945 pola Carta das Nacións Unidas, a corte comezou a funcionar en 1946 como sucesora da Corte Permanente de Xustiza Internacional. O Estatuto da Corte Internacional de Xustiza, similar ao da súa predecesora, é o principal documento constitucional que constitúe e regula a corte.
A carga de traballo do tribunal abarca unha ampla gama de actividades xudiciais. Despois de que o tribunal ditaminase que a guerra encuberta dos Estados Unidos contra Nicaragua violaba o dereito internacional (“”Nicaragua contra Estados Unidos“”), os Estados Unidos retiráronse da xurisdición obrigatoria en 1986 para aceptar a xurisdición do tribunal só de forma discrecional. O Capítulo XIV da Carta das Nacións Unidas autoriza ao Consello de Seguridade da ONU a facer cumprir as sentenzas do Tribunal. Con todo, devandita execución está suxeita ao dereito de veto dos cinco membros permanentes do Consello, que Estados Unidos exerceu no caso “'Nicaragua”'. Funcionamento
As súas funcións principais son resolver por medio de sentenzas as disputas que lle sometan os Estados (procedemento contencioso) e emitir ditames ou opinións consultivas para dar resposta a calquera cuestión xurídica que lle sexa suscitada pola Asemblea Xeral ou o Consello de Seguridade, ou polas axencias especializadas que sexan autorizadas pola Asemblea Xeral de acordo coa Carta das Nacións Unidas (procedemento consultivo). O Estatuto do Tribunal forma parte integral de devandita Carta. En virtude do artigo 30 do Estatuto, o Tribunal adoptou o 14 de abril de 1978 un regulamento mediante o cal determinouse o xeito de exercer as súas funcións e, en particular, as súas regras de procedemento.
Os idiomas oficiais da Corte son o francés e o inglés. Lexitimación das partes
Existen dous tipos de procedementos dentro do TIX: o contencioso (para disputas entre Estados) e o consultivo (para aclaracións xurídicas a órganos da ONU).
Poden recorrer ao Tribunal en "materia contenciosa" todos os Estados que sexan parte no seu estatuto, o que inclúe automaticamente todos os membros das Nacións Unidas. Un estado que non for membro da organización pode chegar a ser parte non estatuto do Tribunal nas condicións que en cada caso determine a Asemblea Xeral, por recomendación do Consello de Seguridade. Outros estados, non membros das Nacións Unidas e non partes no estatuto, poden encomendarlle casos nas condicións que estableza o Consello de Seguridade segundo a Resolución 9 do 15 de outubro de 1946. Ademais, o Consello pode recomendar que un litixio se remita ao Tribunal.
Tanto a Asemblea Xeral como o Consello de Seguridade poden solicitar unha opinión consultiva do Tribunal sobre calquera cuestión xurídica. Outros órganos das Nacións Unidas e os organismos especializados, con autorización da Asemblea Xeral, poden solicitar opinións consultivas sobre cuestións xurídicas que correspondan ao ámbito das súas actividades.
Ningunha persoa individual, física ou xurídica, poderá recorrer ao Tribunal, nin na vía contenciosa nin na consultiva. Xurisprudencia
A xurisprudencia internacional é unha fonte do dereito, é dicir, non crea dereito, senón que é só un «medio auxiliar para a determinación das regras de dereito» (art. 38, 1, d) do Estatuto do TIX). Os ditames, xunto coas decisións en asuntos contenciosos, forman parte desta xurisprudencia internacional, que ten como principal función a de servir como elemento de interpretación do dereito internacional. O TIX fixo na práctica un uso indistinto como precedentes dos seus ditames e sentenzas, tratando ambos os tipos de resolucións en pé de igualdade. Ambas, polo tanto, son igualmente xurisprudencia. Iso producíase xa no Tribunal Permanente de Xustiza Internacional, que tamén podía ditar tanto ditames como sentenzas. Composición
O TIX está composto por quince xuíces elixidos para un mandato de nove anos pola Asemblea Xeral da ONU e o Consello de Seguridade da ONU a partir dunha lista de persoas nomeadas polos grupos nacionais na Tribunais Permanentes de Arbitraxe. O proceso de elección establécese nos artigos 4 a 19 do Estatuto do TIX. As eleccións son graduadas, con cinco xuíces elixidos cada tres anos para garantir a continuidade da corte. En caso de falecemento dun xuíz durante o seu mandato, a práctica habitual foi elixir a un xuíz nunha elección especial para completar o mandato. Historicamente, os xuíces falecidos foron substituídos por xuíces da mesma rexión, aínda que non necesariamente da mesma nacionalidade, como se afirma a miúdo erroneamente.
O artigo 3 establece que non pode haber dous xuíces que sexan nacionais do mesmo país. Segundo o artigo 9, a composición do tribunal debe representar as "principais formas de civilización e os principais sistemas xurídicos do mundo". Isto interpretouse no sentido de que inclúe o dereito común, o dereito civil, o dereito socialista e o dereito islámico, mentres que o significado exacto de "principais formas de civilización" é obxecto de controversia.
Hai un entendemento informal de que os asentos do Tribunal serán distribuídos de xeito que haxa: Cinco escanos para os países occidentais.
Tres escanos para os estados africanos (entre eles un xuíz de dereito civil francófono, un de dereito común anglófono e outro árabe).
Dous para estados da Europa do Leste.
Tres para os estados de Asia.
Dous para os estados de América Latina e o Caribe.
Os cinco membros permanentes do Consello de Seguridade das Nacións Unidas (Francia, Rusia, China, Reino Unido e os Estados Unidos) teñen sempre un xuíz do Tribunal, ocupando desta maneira tres dos asentos do Oeste, un dos asentos de Asia e un dos asentos da Europa Oriental. As excepcións foron China, que non tivo ningún xuíz na corte entre 1967 e 1985, período durante o cal non presentou ningún candidato, e o xuíz británico Sir Christopher Greenwood, que foi retirado como candidato á reelección para un segundo mandato de nove anos en 2017, o que deixou á corte sen ningún xuíz do Reino Unido. Greenwood contara co apoio do Consello de Seguridade da ONU, pero non logrou obter a maioría na Asemblea Xeral da ONU. O xuíz indio Dalveer Bhandari ocupou o seu lugar.
O artigo 6 do estatuto establece que todos os xuíces deben ser "elixidos, independentemente da súa nacionalidade, entre persoas de alta moralidade" que estean cualificadas para ocupar o máis alto cargo xudicial nos seus Estados de orixe ou que sexan recoñecidas como avogados con competencia suficiente en dereito internacional. A independencia xudicial trátase especificamente nos artigos 16 a 18.
Para garantir a imparcialidade, o artigo 16 da Carta esixe a independencia dos gobernos nacionais ou outras partes interesadas, e establece que "ningún membro do tribunal poderá exercer ningunha función política ou administrativa, nin dedicarse a ningunha outra ocupación de carácter profesional". Ademais, o artigo 17 esixe que os xuíces non mostren ningún prexuízo previo nos casos que teñan ante si, concretamente, "ningún membro poderá participar na decisión de ningún caso no que xa participase previamente como axente, conselleiro ou defensor dunha das partes, ou como membro dun tribunal nacional ou internacional, ou dunha comisión de investigación, ou en calquera outra capacidade".
Os xuíces da Corte Internacional de Xustiza teñen dereito ao tratamento de súa Excelencia. Os xuíces non poden ocupar ningún outro cargo nin actuar como avogados. Na práctica, os membros da corte teñen a súa propia interpretación destas normas e moitos optaron por seguir participando en arbitraxes externas e ocupar cargos profesionais, sempre que non exista un conflito de intereses. O exjuez Bruno Simma e o actual xuíz Georg Nolte recoñeceron que se debe restrinxir o pluriempleo.
Na práctica, os membros do Tribunal teñen a súa propia interpretación das presentes bases. Isto permítelles participar na arbitraxe fóra e ocupar cargos profesionais, sempre e cando non haxa conflito de intereses. Un xuíz pode ser destituído só polo voto unánime dos demais membros da Corte. A pesar destas disposicións, a independencia dos xuíces do TIX foi cuestionada. Por exemplo, durante o Caso Nicaragua, os Estados Unidos emitiron un comunicado dando a entender que non podían presentar o material sensible á Corte debido á presenza dos xuíces dos Estados do bloque soviético.
Os xuíces poden ditar resolucións conxuntas ou dar as súas propias opinións independentes. As decisións e opinións consultivas son por maioría e, en caso de empate, o voto do presidente convértese en decisivo. Os xuíces tamén poden emitir ditames disidentes separados.
Os xuíces poden emitir sentenzas conxuntas ou dar as súas propias opinións independentes. As decisións e as opinións consultivas adóptanse por maioría e, en caso de empate, o voto do presidente é decisivo, como ocorreu no caso "Legalidade do emprego de armas nucleares por un Estado en conflito armado" (Opinión solicitada pola OMS), Informe 66 do TIX. Os xuíces tamén poden emitir opinións separadas discrepantes.
Nos seus 80 anos de historia, só cinco mulleres foron elixidas para formar parte do Tribunal, e o ex relator especial da ONU Philip Alston instou aos Estados a que se tomen en serio as cuestións relacionadas coa representación na magistratura.
En 2023, entre os xuíces elixidos para asumir o cargo a partir de 2024 non figuraba ningún membro ruso, polo que, por primeira vez, a partir de 2024 non haberá ningún membro da Comunidade de Estados Independentes. Esta é tamén a primeira vez que Rusia non terá un xuíz no TIX, nin sequera remontándose á súa predecesora, a Unión Soviética.
Xuíces ad hoc
O artigo 31 do estatuto establece un procedemento polo cal os xuíces ad hoc interveñen nos casos contenciosos ante o tribunal. O sistema permite a calquera parte nun caso contencioso (se non conta cun nacional desa parte entre os membros do tribunal) seleccionar a unha persoa adicional para que actúe como xuíz unicamente nese caso. Por tanto, é posible que até dezasete xuíces participen nun mesmo caso.