|به نام خداوند جان و خرد
|کزین برتر اندیشه برنگذرد
|خداوند نام و خداوند جای
|خداوند روزی ده رهنمای
|خداوند کیوان و گردان سپهر
|فروزنده ماه و ناهید و مهر
|ز نام و نشان و گمان برترست
|نگارندهٔ بر شده پیکرست
|به بینندگان آفریننده را
|نبینی مرنجان دو بیننده را
|نیابد بدو نیز اندیشه راه
|که او برتر از نام و از جایگاه
|سخن هر چه زین گوهران بگذرد
|نیابد بدو راه جان و خرد
|خرد گر سخن برگزیند همی
|همان را گزیند که بیند همی
|ستودن نداند کس او را چو هست
|میان بندگی را ببایدت بست
|خرد را و جان را همی سنجد اوی
|در اندیشهٔ سخته کی گنجد اوی
|بدین آلت رای و جان و زبان
|ستود آفریننده را کی توان
|به هستیش باید که خستو شوی
|ز گفتار بی‌کار یکسو شوی
|پرستنده باشی و جوینده راه
|به ژرفی به فرمانش کردن نگاه
|توانا بود هر که دانا بود
|ز دانش دل پیر برنا بود
|از این پرده برتر سخن‌گاه نیست
|ز هستی مر اندیشه را راه نیست
|کنون ای خردمند وصف خرد
|بدین جایگه گفتن اندرخورد
|کنون تا چه داری بیار از خرد
|که گوش نیوشنده زو برخورد
|خرد بهتر از هر چه ایزد بداد
|ستایش خرد را به از راه داد
|خرد رهنمای و خرد دلگشای
|خرد دست گیرد به هر دو سرای
|ازو شادمانی وزویت غمیست
|وزویت فزونی وزویت کمیست
|خرد تیره و مرد روشن روان
|نباشد همی شادمان یک زمان
|چه گفت آن خردمند مرد خرد
|که دانا ز گفتار از برخورد
|کسی کو خرد را ندارد ز پیش
|دلش گردد از کردهٔ خویش ریش
|هشیوار دیوانه خواند ورا
|همان خویش بیگانه داند ورا
|ازویی به هر دو سرای ارجمند
|گسسته خرد پای دارد ببند
|خرد چشم جانست چون بنگری
|تو بی‌چشم شادان جهان نسپری
|نخست آفرینش خرد را شناس
|نگهبان جانست و آن سه پاس
|سه پاس تو چشم است وگوش و زبان
|کزین سه رسد نیک و بد بی‌گمان
|خرد را و جان را که یارد ستود
|و گر من ستایم که یارد شنود
|حکیما چو کس نیست گفتن چه سود
|ازین پس بگو کافرینش چه بود
|تویی کردهٔ کردگار جهان
|ببینی همی آشکار و نهان
|به گفتار دانندگان راه جوی
|به گیتی بپوی و به هر کس بگوی
|ز هر دانشی چون سخن بشنوی
|از آموختن یک زمان نغنوی
|چو دیدار یابی به شاخ سخن
|بدانی که دانش نیاید به بن
|از آغاز باید که دانی درست
|سر مایهٔ گوهران از نخست
|که یزدان ز ناچیز چیز آفرید
|بدان تا توانایی آرد پدید
|سرمایهٔ گوهران این چهار
|برآورده بی‌رنج و بی‌روزگار
|یکی آتشی برشده تابناک
|میان آب و باد از بر تیره خاک
|نخستین که آتش به جنبش دمید
|ز گرمیش پس خشکی آمد پدید
|وزان پس ز آرام سردی نمود
|ز سردی همان باز تری فزود
|چو این چار گوهر به جای آمدند
|ز بهر سپنجی سرای آمدند
|گهرها یک اندر دگر ساخته
|ز هرگونه گردن برافراخته
|پدید آمد این گنبد تیزرو
|شگفتی نمایندهٔ نوبه‌نو
|ابر ده و دو هفت شد کدخدای
|گرفتند هر یک سزاوار جای
|در بخشش و دادن آمد پدید
|ببخشید دانا چنان چون سزید
|فلکها یک اندر دگر بسته شد
|بجنبید چون کار پیوسته شد
|چو دریا و چون کوه و چون دشت و راغ
|زمین شد به کردار روشن چراغ
|ببالید کوه آبها بر دمید
|سر رستنی سوی بالا کشید
|زمین را بلندی نبد جایگاه
|یکی مرکزی تیره بود و سیاه
|ستاره برو بر شگفتی نمود
|به خاک اندرون روشنائی فزود
|همی بر شد آتش فرود آمد آب
|همی گشت گرد زمین آفتاب
|گیا رست با چند گونه درخت
|به زیر اندر آمد سرانشان ز بخت
|ببالد ندارد جز این نیرویی
|نپوید چو پیوندگان هر سویی
|وزان پس چو جنبنده آمد پدید
|همه رستنی زیر خویش آورید
|خور و خواب و آرام جوید همی
|وزان زندگی کام جوید همی
|نه گویا زبان و نه جویا خرد
|ز خاک و ز خاشاک تن پرورد
|نداند بد و نیک فرجام کار
|نخواهد ازو بندگی کردگار
|چو دانا توانا بد و دادگر
|از ایرا نکرد ایچ پنهان هنر
|چنینست فرجام کار جهان
|نداند کسی آشکار و نهان
|چو زین بگذری مردم آمد پدید
|شد این بندها را سراسر کلید
|سرش راست بر شد چو سرو بلند
|به گفتار خوب و خرد کاربند
|پذیرندهٔ هوش و رای و خرد
|مر او را دد و دام فرمان برد
|ز راه خرد بنگری اندکی
|که مردم به معنی چه باشد یکی
|مگر مردمی خیره خوانی همی
|جز این را نشانی ندانی همی
|ترا از دو گیتی برآورده‌اند
|به چندین میانجی بپرورده‌اند
|نخستین فطرت پسین شمار
|تویی خویشتن را به بازی مدار
|شنیدم ز دانا دگرگونه زین
|چه دانیم راز جهان آفرین
|نگه کن سرانجام خود را ببین
|چو کاری بیابی ازین به گزین
|به رنج اندر آری تنت را رواست
|که خود رنج بردن به دانش سزاست
|چو خواهی که یابی ز هر بد رها
|سر اندر نیاری به دام بلا
|نگه کن بدین گنبد تیزگرد
|که درمان ازویست و زویست درد
|نه گشت زمانه بفرسایدش
|نه آن رنج و تیمار بگزایدش
|نه از جنبش آرام گیرد همی
|نه چون ما تباهی پذیرد همی
|ازو دان فزونی ازو هم شمار
|بد و نیک نزدیک او آشکار
|ز یاقوت سرخست چرخ کبود
|نه از آب و گرد و نه از باد و دود
|به چندین فروغ و به چندین چراغ
|بیاراسته چون به نوروز باغ
|روان اندرو گوهر دلفروز
|کزو روشنایی گرفتست روز
|ز خاور برآید سوی باختر
|نباشد ازین یک روش راست‌تر
|ایا آنکه تو آفتابی همی
|چه بودت که بر من نتابی همی
|چراغست مر تیره شب را بسیچ
|به بد تا توانی تو هرگز مپیچ
|چو سی روز گردش بپیمایدا
|شود تیره گیتی بدو روشنا
|پدید آید آنگاه باریک و زرد
|چو پشت کسی کو غم عشق خورد
|چو بیننده دیدارش از دور دید
|هم اندر زمان او شود ناپدید
|دگر شب نمایش کند بیشتر
|ترا روشنایی دهد بیشتر
|به دو هفته گردد تمام و درست
|بدان باز گردد که بود از نخست
|بود هر شبانگاه باریکتر
|به خورشید تابنده نزدیکتر
|بدینسان نهادش خداوند داد
|بود تا بود هم بدین یک نهاد
|ترا دانش و دین رهاند درست
|در رستگاری ببایدت جست
|وگر دل نخواهی که باشد نژند
|نخواهی که دایم بوی مستمند
|به گفتار پیغمبرت راه جوی
|دل از تیرگیها بدین آب شوی
|چه گفت آن خداوند تنزیل و وحی
|خداوند امر و خداوند نهی
|که خورشید بعد از رسولان مه
|نتابید بر کس ز بوبکر به
|عمر کرد اسلام را آشکار
|بیاراست گیتی چو باغ بهار
|پس از هر دوان بود عثمان گزین
|خداوند شرم و خداوند دین
|چهارم علی بود جفت بتول
|که او را به خوبی ستاید رسول
|که من شهر علمم علیم در ست
|درست این سخن قول پیغمبرست
|گواهی دهم کاین سخنها ز اوست
|تو گویی دو گوشم پرآواز اوست
|علی را چنین گفت و دیگر همین
|کزیشان قوی شد به هر گونه دین
|نبی آفتاب و صحابان چو ماه
|به هم بستهٔ یکدگر راست راه
|منم بندهٔ اهل بیت نبی
|ستایندهٔ خاک و پای وصی
|حکیم این جهان را چو دریا نهاد
|برانگیخته موج ازو تندباد
|چو هفتاد کشتی برو ساخته
|همه بادبانها برافراخته
|یکی پهن کشتی بسان عروس
|بیاراسته همچو چشم خروس
|محمد بدو اندرون با علی
|همان اهل بیت نبی و ولی
|خردمند کز دور دریا بدید
|کرانه نه پیدا و بن ناپدید
|بدانست کو موج خواهد زدن
|کس از غرق بیرون نخواهد شدن
|به دل گفت اگر با نبی و وصی
|شوم غرقه دارم دو یار وفی
|همانا که باشد مرا دستگیر
|خداوند تاج و لوا و سریر
|خداوند جوی می و انگبین
|همان چشمهٔ شیر و ماء معین
|اگر چشم داری به دیگر سرای
|به نزد نبی و علی گیر جای
|گرت زین بد آید گناه منست
|چنین است و این دین و راه منست
|برین زادم و هم برین بگذرم
|چنان دان که خاک پی حیدرم
|دلت گر به راه خطا مایلست
|ترا دشمن اندر جهان خود دلست
|نباشد جز از بی‌پدر دشمنش
|که یزدان به آتش بسوزد تنش
|هر آنکس که در جانش بغض علیست
|ازو زارتر در جهان زار کیست
|نگر تا نداری به بازی جهان
|نه برگردی از نیک پی همرهان
|همه نیکی ات باید آغاز کرد
|چو با نیکنامان بوی همنورد
|از این در سخن چند رانم همی
|همانا کرانش ندانم همی
|سخن هر چه گویم همه گفته‌اند
|بر باغ دانش همه رفته‌اند
|اگر بر درخت برومند جای
|نیابم که از بر شدن نیست رای
|کسی کو شود زیر نخل بلند
|همان سایه زو بازدارد گزند
|توانم مگر پایه‌ای ساختن
|بر شاخ آن سرو سایه فکن
|کزین نامور نامهٔ شهریار
|به گیتی بمانم یکی یادگار
|تو این را دروغ و فسانه مدان
|به رنگ فسون و بهانه مدان
|ازو هر چه اندر خورد با خرد
|دگر بر ره رمز و معنی برد
|یکی نامه بود از گه باستان
|فراوان بدو اندرون داستان
|پراگنده در دست هر موبدی
|ازو بهره‌ای نزد هر بخردی
|یکی پهلوان بود دهقان نژاد
|دلیر و بزرگ و خردمند و راد
|پژوهندهٔ روزگار نخست
|گذشته سخنها همه باز جست
|ز هر کشوری موبدی سالخورد
|بیاورد کاین نامه را یاد کرد
|بپرسیدشان از کیان جهان
|وزان نامداران فرخ مهان
|که گیتی به آغاز چون داشتند
|که ایدون به ما خوار بگذاشتند
|چه گونه سرآمد به نیک اختری
|برایشان همه روز کند آوری
|بگفتند پیشش یکایک مهان
|سخنهای شاهان و گشت جهان
|چو بشنید ازیشان سپهبد سخن
|یکی نامور نافه افکند بن
|چنین یادگاری شد اندر جهان
|برو آفرین از کهان و مهان
|چو از دفتر این داستانها بسی
|همی خواند خواننده بر هر کسی
|جهان دل نهاده بدین داستان
|همان بخردان نیز و هم راستان
|جوانی بیامد گشاده زبان
|سخن گفتن خوب و طبع روان
|به شعر آرم این نامه را گفت من
|ازو شادمان شد دل انجمن
|جوانیش را خوی بد یار بود
|ابا بد همیشه به پیکار بود
|برو تاختن کرد ناگاه مرگ
|نهادش به سر بر یکی تیره ترگ
|بدان خوی بد جان شیرین بداد
|نبد از جوانیش یک روز شاد
|یکایک ازو بخت برگشته شد
|به دست یکی بنده بر کشته شد
|برفت او و این نامه ناگفته ماند
|چنان بخت بیدار او خفته ماند
|الهی عفو کن گناه ورا
|بیفزای در حشر جاه ورا
|دل روشن من چو برگشت ازوی
|سوی تخت شاه جهان کرد روی
|که این نامه را دست پیش آورم
|ز دفتر به گفتار خویش آورم
|بپرسیدم از هر کسی بیشمار
|بترسیدم از گردش روزگار
|مگر خود درنگم نباشد بسی
|بباید سپردن به دیگر کسی
|و دیگر که گنجم وفادار نیست
|همین رنج را کس خریدار نیست
|برین گونه یک چند بگذاشتم
|سخن را نهفته همی داشتم
|سراسر زمانه پر از جنگ بود
|به جویندگان بر جهان تنگ بود
|ز نیکو سخن به چه اندر جهان
|به نزد سخن سنج فرخ مهان
|اگر نامدی این سخن از خدای
|نبی کی بدی نزد ما رهنمای
|به شهرم یکی مهربان دوست بود
|تو گفتی که با من به یک پوست بود
|مرا گفت خوب آمد این رای تو
|به نیکی گراید همی پای تو
|نبشته من این نامهٔ پهلوی
|به پیش تو آرم مگر نغنوی
|گشاده زبان و جوانیت هست
|سخن گفتن پهلوانیت هست
|شو این نامهٔ خسروان بازگوی
|بدین جوی نزد مهان آبروی
|چو آورد این نامه نزدیک من
|برافروخت این جان تاریک من
|بدین نامه چون دست کردم دراز
|یکی مهتری بود گردنفراز
|جوان بود و از گوهر پهلوان
|خردمند و بیدار و روشن روان
|خداوند رای و خداوند شرم
|سخن گفتن خوب و آوای نرم
|مرا گفت کز من چه باید همی
|که جانت سخن برگراید همی
|به چیزی که باشد مرا دسترس
|بکوشم نیازت نیارم به کس
|همی داشتم چون یکی تازه سیب
|که از باد نامد به من بر نهیب
|به کیوان رسیدم ز خاک نژند
|از آن نیکدل نامدار ارجمند
|به چشمش همان خاک و هم سیم و زر
|کریمی بدو یافته زیب و فر
|سراسر جهان پیش او خوار بود
|جوانمرد بود و وفادار بود
|چنان نامور گم شد از انجمن
|چو در باغ سرو سهی از چمن
|نه زو زنده بینم نه مرده نشان
|به دست نهنگان مردم کشان
|دریغ آن کمربند و آن گردگاه
|دریغ آن کیی برز و بالای شاه
|گرفتار زو دل شده ناامید
|نوان لرز لرزان به کردار بید
|یکی پند آن شاه یاد آوریم
|ز کژی روان سوی داد آوریم
|مرا گفت کاین نامهٔ شهریار
|گرت گفته آید به شاهان سپار
|بدین نامه من دست بردم فراز
|به نام شهنشاه گردنفراز
|جهان آفرین تا جهان آفرید
|چنو مرزبانی نیامد پدید
|چو خورشید بر چرخ بنمود تاج
|زمین شد به کردار تابنده عاج
|چه گویم که خورشید تابان که بود
|کزو در جهان روشنایی فزود
|ابوالقاسم آن شاه پیروزبخت
|نهاد از بر تاج خورشید تخت
|زخاور بیاراست تا باختر
|پدید آمد از فر او کان زر
|مرا اختر خفته بیدار گشت
|به مغز اندر اندیشه بسیار گشت
|بدانستم آمد زمان سخن
|کنون نو شود روزگار کهن
|بر اندیشهٔ شهریار زمین
|بخفتم شبی لب پر از آفرین
|دل من چو نور اندر آن تیره شب
|نخفته گشاده دل و بسته لب
|چنان دید روشن روانم به خواب
|که رخشنده شمعی برآمد ز آب
|همه روی گیتی شب لاژورد
|از آن شمع گشتی چو یاقوت زرد
|در و دشت برسان دیبا شدی
|یکی تخت پیروزه پیدا شدی
|نشسته برو شهریاری چو ماه
|یکی تاج بر سر به جای کلاه
|رده بر کشیده سپاهش دو میل
|به دست چپش هفتصد ژنده پیل
|یکی پاک دستور پیشش به پای
|بداد و بدین شاه را رهنمای
|مرا خیره گشتی سر از فر شاه
|وزان ژنده پیلان و چندان سپاه
|چو آن چهرهٔ خسروی دیدمی
|ازان نامداران بپرسیدمی
|که این چرخ و ماهست یا تاج و گاه
|ستارست پیش اندرش یا سپاه
|یکی گفت کاین شاه روم است و هند
|ز قنوج تا پیش دریای سند
|به ایران و توران ورا بنده‌اند
|به رای و به فرمان او زنده‌اند
|بیاراست روی زمین را به داد
|بپردخت ازان تاج بر سر نهاد
|جهاندار محمود شاه بزرگ
|به آبشخور آرد همی میش و گرگ
|ز کشمیر تا پیش دریای چین
|برو شهریاران کنند آفرین
|چو کودک لب از شیر مادر بشست
|ز گهواره محمود گوید نخست
|نپیچد کسی سر ز فرمان اوی
|نیارد گذشتن ز پیمان اوی
|تو نیز آفرین کن که گوینده‌ای
|بدو نام جاوید جوینده‌ای
|چو بیدار گشتم بجستم ز جای
|چه مایه شب تیره بودم به پای
|بر آن شهریار آفرین خواندم
|نبودم درم جان برافشاندم
|به دل گفتم این خواب را پاسخ است
|که آواز او بر جهان فرخ است
|برآن آفرین کو کند آفرین
|بر آن بخت بیدار و فرخ زمین
|ز فرش جهان شد چو باغ بهار
|هوا پر ز ابر و زمین پرنگار
|از ابر اندرآمد به هنگام نم
|جهان شد به کردار باغ ارم
|به ایران همه خوبی از داد اوست
|کجا هست مردم همه یاد اوست
|به بزم اندرون آسمان سخاست
|به رزم اندرون تیز چنگ اژدهاست
|به تن ژنده پیل و به جان جبرئیل
|به کف ابر بهمن به دل رود نیل
|سر بخت بدخواه با خشم اوی
|چو دینار خوارست بر چشم اوی
|نه کند آوری گیرد از باج و گنج
|نه دل تیره دارد ز رزم و ز رنج
|هر آنکس که دارد ز پروردگان
|از آزاد و از نیکدل بردگان
|شهنشاه را سربه‌سر دوستوار
|به فرمان ببسته کمر استوار
|نخستین برادرش کهتر به سال
|که در مردمی کس ندارد همال
|ز گیتی پرستندهٔ فر و نصر
|زید شاد در سایهٔ شاه عصر
|کسی کش پدر ناصرالدین بود
|سر تخت او تاج پروین بود
|و دیگر دلاور سپهدار طوس
|که در جنگ بر شیر دارد فسوس
|ببخشد درم هر چه یابد ز دهر
|همی آفرین یابد از دهر بهر
|به یزدان بود خلق را رهنمای
|سر شاه خواهد که باشد به جای
|جهان بی‌سر و تاج خسرو مباد
|همیشه بماناد جاوید و شاد
|همیشه تن آباد با تاج و تخت
|ز درد و غم آزاد و پیروز بخت
|کنون بازگردم به آغاز کار
|سوی نامهٔ نامور شهریار
|سخن گوی دهقان چه گوید نخست
|که نامی بزرگی به گیتی که جست
|که بود آنکه دیهیم بر سر نهاد
|ندارد کس آن روزگاران به یاد
|مگر کز پدر یاد دارد پسر
|بگوید ترا یک به یک در به در
|که نام بزرگی که آورد پیش
|کرا بود از آن برتران پایه بیش
|پژوهندهٔ نامهٔ باستان
|که از پهلوانان زند داستان
|چنین گفت کآیین تخت و کلاه
|کیومرث آورد و او بود شاه
|چو آمد به برج حمل آفتاب
|جهان گشت با فر و آیین و آب
|بتابید ازآن سان ز برج بره
|که گیتی جوان گشت ازآن یکسره
|کیومرث شد بر جهان کدخدای
|نخستین به کوه اندرون ساخت جای
|سر بخت و تختش برآمد به کوه
|پلنگینه پوشید خود با گروه
|ازو اندر آمد همی پرورش
|که پوشیدنی نو بد و نو خورش
|به گیتی درون سال سی شاه بود
|به خوبی چو خورشید بر گاه بود
|همی تافت زو فر شاهنشهی
|چو ماه دو هفته ز سرو سهی
|دد و دام و هر جانور کش بدید
|ز گیتی به نزدیک او آرمید
|دوتا می‌شدندی بر تخت او
|از آن بر شده فره و بخت او
|به رسم نماز آمدندیش پیش
|وزو برگرفتند آیین خویش
|پسر بد مراورا یکی خوبروی
|هنرمند و همچون پدر نامجوی
|سیامک بدش نام و فرخنده بود
|کیومرث را دل بدو زنده بود
|به جانش بر از مهر گریان بدی
|ز بیم جداییش بریان بدی
|برآمد برین کار یک روزگار
|فروزنده شد دولت شهریار
|به گیتی نبودش کسی دشمنا
|مگر بدکنش ریمن آهرمنا
|به رشک اندر آهرمن بدسگال
|همی رای زد تا ببالید بال
|یکی بچه بودش چو گرگ سترگ
|دلاور شده با سپاه بزرگ
|جهان شد برآن دیوبچه سیاه
|ز بخت سیامک وزآن پایگاه
|سپه کرد و نزدیک او راه جست
|همی تخت و دیهیم کی شاه جست
|همی گفت با هر کسی رای خویش
|جهان کرد یکسر پرآوای خویش
|کیومرث زین خودکی آگاه بود
|که تخت مهی را جز او شاه بود
|یکایک بیامد خجسته سروش
|بسان پری پلنگینه پوش
|بگفتش ورا زین سخن دربه‌در
|که دشمن چه سازد همی با پدر
|سخن چون به گوش سیامک رسید
|ز کردار بدخواه دیو پلید
|دل شاه بچه برآمد به جوش
|سپاه انجمن کرد و بگشاد گوش
|بپوشید تن را به چرم پلنگ
|که جوشن نبود و نه آیین جنگ
|پذیره شدش دیو را جنگجوی
|سپه را چو روی اندر آمد به روی
|سیامک بیامد برهنه تنا
|برآویخت با پور آهرمنا
|بزد چنگ وارونه دیو سیاه
|دوتا اندر آورد بالای شاه
|فکند آن تن شاهزاده به خاک
|به چنگال کردش کمرگاه چاک
|سیامک به دست خروزان دیو
|تبه گشت و ماند انجمن بی‌خدیو
|چو آگه شد از مرگ فرزند شاه
|ز تیمار گیتی برو شد سیاه
|فرود آمد از تخت ویله کنان
|زنان بر سر و موی و رخ را کنان
|دو رخساره پر خون و دل سوگوار
|دو دیده پر از نم چو ابر بهار
|خروشی برآمد ز لشکر به زار
|کشیدند صف بر در شهریار
|همه جامه‌ها کرده پیروزه رنگ
|دو چشم ابر خونین و رخ بادرنگ
|دد و مرغ و نخچیر گشته گروه
|برفتند ویله کنان سوی کوه
|برفتند با سوگواری و درد
|ز درگاه کی شاه برخاست گرد
|نشستند سالی چنین سوگوار
|پیام آمد از داور کردگار
|درود آوریدش خجسته سروش
|کزین بیش مخروش و بازآر هوش
|سپه ساز و برکش به فرمان من
|برآور یکی گرد از آن انجمن
|از آن بد کنش دیو روی زمین
|بپرداز و پردخته کن دل ز کین
|کی نامور سر سوی آسمان
|برآورد و بدخواست بر بدگمان
|بر آن برترین نام یزدانش را
|بخواند و بپالود مژگانش را
|وزان پس به کین سیامک شتافت
|شب و روز آرام و خفتن نیافت
|خجسته سیامک یکی پور داشت
|که نزد نیا جاه دستور داشت
|گرانمایه را نام هوشنگ بود
|تو گفتی همه هوش و فرهنگ بود
|به نزد نیا یادگار پدر
|نیا پروریده مراو را به بر
|نیایش به جای پسر داشتی
|جز او بر کسی چشم نگماشتی
|چو بنهاد دل کینه و جنگ را
|بخواند آن گرانمایه هوشنگ را
|همه گفتنیها بدو بازگفت
|همه رازها بر گشاد از نهفت
|که من لشکری کرد خواهم همی
|خروشی برآورد خواهم همی
|ترا بود باید همی پیشرو
|که من رفتنی‌ام تو سالار نو
|پری و پلنگ انجمن کرد و شیر
|ز درندگان گرگ و ببر دلیر
|سپاهی دد و دام و مرغ و پری
|سپهدار پرکین و کندآوری
|پس پشت لشکر کیومرث شاه
|نبیره به پیش اندرون با سپاه
|بیامد سیه دیو با ترس و باک
|همی به آسمان بر پراگند خاک
|ز هرای درندگان چنگ دیو
|شده سست از خشم کیهان خدیو
|به هم برشکستند هردو گروه
|شدند از دد و دام دیوان ستوه
|بیازید هوشنگ چون شیر چنگ
|جهان کرد بر دیو نستوه تنگ
|کشیدش سراپای یکسر دوال
|سپهبد برید آن سر بی‌همال
|به پای اندر افگند و بسپرد خوار
|دریده برو چرم و برگشته کار
|چو آمد مر آن کینه را خواستار
|سرآمد کیومرث را روزگار
|برفت و جهان مردری ماند ازوی
|نگر تا کرا نزد او آبروی
|جهان فریبنده را گرد کرد
|ره سود بنمود و خود مایه خورد
|جهان سربه‌سر چو فسانست و بس
|نماند بد و نیک بر هیچ‌کس
|جهاندار هوشنگ با رای و داد
|به جای نیا تاج بر سر نهاد
|بگشت از برش چرخ سالی چهل
|پر از هوش مغز و پر از رای دل
|چو بنشست بر جایگاه مهی
|چنین گفت بر تخت شاهنشهی
|که بر هفت کشور منم پادشا
|جهاندار پیروز و فرمانروا
|به فرمان یزدان پیروزگر
|به داد و دهش تنگ بستم کمر
|وزان پس جهان یکسر آباد کرد
|همه روی گیتی پر از داد کرد
|نخستین یکی گوهر آمد به چنگ
|به آتش ز آهن جدا کرد سنگ
|سر مایه کرد آهن آبگون
|کزان سنگ خارا کشیدش برون
|یکی روز شاه جهان سوی کوه
|گذر کرد با چند کس همگروه
|پدید آمد از دور چیزی دراز
|سیه رنگ و تیره‌تن و تیزتاز
|دوچشم از بر سر چو دو چشمه خون
|ز دود دهانش جهان تیره‌گون
|نگه کرد هوشنگ باهوش و سنگ
|گرفتش یکی سنگ و شد تیزچنگ
|به زور کیانی رهانید دست
|جهانسوز مار از جهانجوی جست
|برآمد به سنگ گران سنگ خرد
|همان و همین سنگ بشکست گرد
|فروغی پدید آمد از هر دو سنگ
|دل سنگ گشت از فروغ آذرنگ
|نشد مار کشته ولیکن ز راز
|ازین طبع سنگ آتش آمد فراز
|جهاندار پیش جهان آفرین
|نیایش همی کرد و خواند آفرین
|که او را فروغی چنین هدیه داد
|همین آتش آنگاه قبله نهاد
|بگفتا فروغیست این ایزدی
|پرستید باید اگر بخردی
|شب آمد برافروخت آتش چو کوه
|همان شاه در گرد او با گروه
|یکی جشن کرد آن شب و باده خورد
|سده نام آن جشن فرخنده کرد
|ز هوشنگ ماند این سده یادگار
|بسی باد چون او دگر شهریار
|کز آباد کردن جهان شاد کرد
|جهانی به نیکی ازو یاد کرد
|چو بشناخت آهنگری پیشه کرد
|از آهنگری اره و تیشه کرد
|چو این کرده شد چارهٔ آب ساخت
|ز دریای‌ها رودها را بتاخت
|به جوی و به رود آبها راه کرد
|به فرخندگی رنج کوتاه کرد
|چراگاه مردم بدان برفزود
|پراگند پس تخم و کشت و درود
|برنجید پس هر کسی نان خویش
|بورزید و بشناخت سامان خویش
|بدان ایزدی جاه و فر کیان
|ز نخچیر گور و گوزن ژیان
|جدا کرد گاو و خر و گوسفند
|به ورز آورید آنچه بد سودمند
|ز پویندگان هر چه مویش نکوست
|بکشت و به سرشان برآهیخت پوست
|چو روباه و قاقم چو سنجاب نرم
|چهارم سمورست کش موی گرم
|برین گونه از چرم پویندگان
|بپوشید بالای گویندگان
|برنجید و گسترد و خورد و سپرد
|برفت و به جز نام نیکی نبرد
|بسی رنج برد اندران روزگار
|به افسون و اندیشهٔ بی‌شمار
|چو پیش آمدش روزگار بهی
|ازو مردری ماند تخت مهی
|زمانه ندادش زمانی درنگ
|شد آن هوش هوشنگ بافر و سنگ
|نپیوست خواهد جهان با تو مهر
|نه نیز آشکارا نمایدت چهر
|پسر بد مراو را یکی هوشمند
|گرانمایه طهمورث دیوبند
|بیامد به تخت پدر بر نشست
|به شاهی کمر برمیان بر ببست
|همه موبدان را ز لشکر بخواند
|به خوبی چه مایه سخنها براند
|چنین گفت کامروز تخت و کلاه
|مرا زیبد این تاج و گنج و سپاه
|جهان از بدیها بشویم به رای
|پس آنگه کنم درگهی گرد پای
|ز هر جای کوته کنم دست دیو
|که من بود خواهم جهان را خدیو
|هر آن چیز کاندر جهان سودمند
|کنم آشکارا گشایم ز بند
|پس از پشت میش و بره پشم و موی
|برید و به رشتن نهادند روی
|به کوشش ازو کرد پوشش به رای
|به گستردنی بد هم او رهنمای
|ز پویندگان هر چه بد تیزرو
|خورش کردشان سبزه و کاه و جو
|رمنده ددان را همه بنگرید
|سیه گوش و یوز از میان برگزید
|به چاره بیاوردش از دشت و کوه
|به بند آمدند آنکه بد زان گروه
|ز مرغان مر آن را که بد نیک تاز
|چو باز و چو شاهین گردن فراز
|بیاورد و آموختن‌شان گرفت
|جهانی بدو مانده اندر شگفت
|چو این کرده شد ماکیان و خروس
|کجا بر خروشد گه زخم کوس
|بیاورد و یکسر به مردم کشید
|نهفته همه سودمندش گزید
|بفرمودشان تا نوازند گرم
|نخوانندشان جز به آواز نرم
|چنین گفت کاین را ستایش کنید
|جهان آفرین را نیایش کنید
|که او دادمان بر ددان دستگاه
|ستایش مراو را که بنمود راه
|مر او را یکی پاک دستور بود
|که رایش ز کردار بد دور بود
|خنیده به هر جای شهرسپ نام
|نزد جز به نیکی به هر جای گام
|همه روزه بسته ز خوردن دو لب
|به پیش جهاندار برپای شب
|چنان بر دل هر کسی بود دوست
|نماز شب و روزه آیین اوست
|سر مایه بد اختر شاه را
|در بسته بد جان بدخواه را
|همه راه نیکی نمودی به شاه
|همه راستی خواستی پایگاه
|چنان شاه پالوده گشت از بدی
|که تابید ازو فرهٔ ایزدی
|برفت اهرمن را به افسون ببست
|چو بر تیزرو بارگی برنشست
|زمان تا زمان زینش برساختی
|همی گرد گیتیش برتاختی
|چو دیوان بدیدند کردار او
|کشیدند گردن ز گفتار او
|شدند انجمن دیو بسیار مر
|که پردخته مانند ازو تاج و فر
|چو طهمورث آگه شد از کارشان
|برآشفت و بشکست بازارشان
|به فر جهاندار بستش میان
|به گردن برآورد گرز گران
|همه نره دیوان و افسونگران
|برفتند جادو سپاهی گران
|دمنده سیه دیوشان پیشرو
|همی به آسمان برکشیدند غو
|جهاندار طهمورث بافرین
|بیامد کمربستهٔ جنگ و کین
|یکایک بیاراست با دیو چنگ
|نبد جنگشان را فراوان درنگ
|ازیشان دو بهره به افسون ببست
|دگرشان به گرز گران کرد پست
|کشیدندشان خسته و بسته خوار
|به جان خواستند آن زمان زینهار
|که ما را مکش تا یکی نو هنر
|بیاموزی از ما کت آید به بر
|کی نامور دادشان زینهار
|بدان تا نهانی کنند آشکار
|چو آزاد گشتند از بند او
|بجستند ناچار پیوند او
|نبشتن به خسرو بیاموختند
|دلش را به دانش برافروختند
|نبشتن یکی نه که نزدیک سی
|چه رومی چه تازی و چه پارسی
|چه سغدی چه چینی و چه پهلوی
|ز هر گونه‌ای کان همی بشنوی
|جهاندار سی سال ازین بیشتر
|چه گونه پدید آوریدی هنر
|برفت و سرآمد برو روزگار
|همه رنج او ماند ازو یادگار
|گرانمایه جمشید فرزند او
|کمر بست یکدل پر از پند او
|برآمد برآن تخت فرخ پدر
|به رسم کیان بر سرش تاج زر
|کمر بست با فر شاهنشهی
|جهان گشت سرتاسر او را رهی
|زمانه بر آسود از داوری
|به فرمان او دیو و مرغ و پری
|جهان را فزوده بدو آبروی
|فروزان شده تخت شاهی بدوی
|منم گفت با فرهٔ ایزدی
|همم شهریاری همم موبدی
|بدان را ز بد دست کوته کنم
|روان را سوی روشنی ره کنم
|نخست آلت جنگ را دست برد
|در نام جستن به گردان سپرد
|به فر کیی نرم کرد آهنا
|چو خود و زره کرد و چون جو شنا
|چو خفتان و تیغ و چو برگستوان
|همه کرد پیدا به روشن روان
|بدین اندرون سال پنجاه رنج
|ببرد و ازین چند بنهاد گنج
|دگر پنجه اندیشهٔ جامه کرد
|که پوشند هنگام ننگ و نبرد
|ز کتان و ابریشم و موی قز
|قصب کرد پرمایه دیبا و خز
|بیاموختشان رشتن و تافتن
|به تار اندرون پود را بافتن
|چو شد بافته شستن و دوختن
|گرفتند ازو یکسر آموختن
|چو این کرده شد ساز دیگر نهاد
|زمانه بدو شاد و او نیز شاد
|ز هر انجمن پیشه‌ور گرد کرد
|بدین اندرون نیز پنجاه خورد
|گروهی که کاتوزیان خوانی‌اش
|به رسم پرستندگان دانی‌اش
|جدا کردشان از میان گروه
|پرستنده را جایگه کرد کوه
|بدان تا پرستش بود کارشان
|نوان پیش روشن جهاندارشان
|صفی بر دگر دست بنشاندند
|همی نام نیساریان خواندند
|کجا شیر مردان جنگ آورند
|فروزندهٔ لشکر و کشورند
|کزیشان بود تخت شاهی به جای
|وزیشان بود نام مردی به پای
|بسودی سه دیگر گره را شناس
|کجا نیست از کس بریشان سپاس
|بکارند و ورزند و خود بدروند
|به گاه خورش سرزنش نشنوند
|ز فرمان تن‌آزاده و ژنده‌پوش
|ز آواز پیغاره آسوده گوش
|تن آزاد و آباد گیتی بروی
|بر آسوده از داور و گفتگوی
|چه گفت آن سخن‌گوی آزاده مرد
|که آزاده را کاهلی بنده کرد
|چهارم که خوانند اهتو خوشی
|همان دست‌ورزان اباسرکشی
|کجا کارشان همگنان پیشه بود
|روانشان همیشه پراندیشه بود
|بدین اندرون سال پنجاه نیز
|بخورد و بورزید و بخشید چیز
|ازین هر یکی را یکی پایگاه
|سزاوار بگزید و بنمود راه
|که تا هر کس اندازهٔ خویش را
|ببیند بداند کم و بیش را
|بفرمود پس دیو ناپاک را
|به آب اندر آمیختن خاک را
|هرانچ از گل آمد چو بشناختند
|سبک خشک را کالبد ساختند
|به سنگ و به گچ دیو دیوار کرد
|نخست از برش هندسی کار کرد
|چو گرمابه و کاخهای بلند
|چو ایوان که باشد پناه از گزند
|ز خارا گهر جست یک روزگار
|همی کرد ازو روشنی خواستار
|به چنگ آمدش چندگونه گهر
|چو یاقوت و بیجاده و سیم و زر
|ز خارا به افسون برون آورید
|شد آراسته بندها را کلید
|دگر بویهای خوش آورد باز
|که دارند مردم به بویش نیاز
|چو بان و چو کافور و چون مشک ناب
|چو عود و چو عنبر چو روشن گلاب
|پزشکی و درمان هر دردمند
|در تندرستی و راه گزند
|همان رازها کرد نیز آشکار
|جهان را نیامد چنو خواستار
|گذر کرد ازان پس به کشتی برآب
|ز کشور به کشور گرفتی شتاب
|چنین سال پنجه برنجید نیز
|ندید از هنر بر خرد بسته چیز
|همه کردنیها چو آمد به جای
|ز جای مهی برتر آورد پای
|به فر کیانی یکی تخت ساخت
|چه مایه بدو گوهر اندر نشاخت
|که چون خواستی دیو برداشتی
|ز هامون به گردون برافراشتی
|چو خورشید تابان میان هوا
|نشسته برو شاه فرمانروا
|جهان انجمن شد بر آن تخت او
|شگفتی فرومانده از بخت او
|به جمشید بر گوهر افشاندند
|مران روز را روز نو خواندند
|سر سال نو هرمز فرودین
|برآسوده از رنج روی زمین
|بزرگان به شادی بیاراستند
|می و جام و رامشگران خواستند
|چنین جشن فرخ ازان روزگار
|به ما ماند ازان خسروان یادگار
|چنین سال سیصد همی رفت کار
|ندیدند مرگ اندران روزگار
|ز رنج و ز بدشان نبد آگهی
|میان بسته دیوان بسان رهی
|به فرمان مردم نهاده دو گوش
|ز رامش جهان پر ز آوای نوش
|چنین تا بر آمد برین روزگار
|ندیدند جز خوبی از کردگار
|جهان سربه‌سر گشت او را رهی
|نشسته جهاندار با فرهی
|یکایک به تخت مهی بنگرید
|به گیتی جز از خویشتن را ندید
|منی کرد آن شاه یزدان شناس
|ز یزدان بپیچید و شد ناسپاس
|گرانمایگان را ز لشگر بخواند
|چه مایه سخن پیش ایشان براند
|چنین گفت با سالخورده مهان
|که جز خویشتن را ندانم جهان
|هنر در جهان از من آمد پدید
|چو من نامور تخت شاهی ندید
|جهان را به خوبی من آراستم
|چنانست گیتی کجا خواستم
|خور و خواب و آرامتان از منست
|همان کوشش و کامتان از منست
|بزرگی و دیهیم شاهی مراست
|که گوید که جز من کسی پادشاست
|همه موبدان سرفگنده نگون
|چرا کس نیارست گفتن نه چون
|چو این گفته شد فر یزدان از وی
|بگشت و جهان شد پر از گفت‌وگوی
|منی چون بپیوست با کردگار
|شکست اندر آورد و برگشت کار
|چه گفت آن سخن‌گوی با فر و هوش
|چو خسرو شوی بندگی را بکوش
|به یزدان هر آنکس که شد ناسپاس
|به دلش اندر آید ز هر سو هراس
|به جمشید بر تیره‌گون گشت روز
|همی کاست آن فر گیتی‌فروز
|یکی مرد بود اندر آن روزگار
|ز دشت سواران نیزه گذار
|گرانمایه هم شاه و هم نیک مرد
|ز ترس جهاندار با باد سرد
|که مرداس نام گرانمایه بود
|به داد و دهش برترین پایه بود
|مراو را ز دوشیدنی چارپای
|ز هر یک هزار آمدندی به جای
|همان گاو دوشابه فرمانبری
|همان تازی اسب گزیده مری
|بز و میش بد شیرور همچنین
|به دوشیزگان داده بد پاکدین
|به شیر آن کسی را که بودی نیاز
|بدان خواسته دست بردی فراز
|پسر بد مراین پاکدل را یکی
|کش از مهر بهره نبود اندکی
|جهانجوی را نام ضحاک بود
|دلیر و سبکسار و ناپاک بود
|کجا بیور اسپش همی خواندند
|چنین نام بر پهلوی راندند
|کجا بیور از پهلوانی شمار
|بود بر زبان دری ده‌هزار
|ز اسپان تازی به زرین ستام
|ورا بود بیور که بردند نام
|شب و روز بودی دو بهره به زین
|ز روی بزرگی نه از روی کین
|چنان بد که ابلیس روزی پگاه
|بیامد بسان یکی نیکخواه
|دل مهتر از راه نیکی ببرد
|جوان گوش گفتار او را سپرد
|بدو گفت پیمانت خواهم نخست
|پس آنگه سخن برگشایم درست
|جوان نیکدل گشت فرمانش کرد
|چنان چون بفرمود سوگند خورد
|که راز تو با کس نگویم ز بن
|ز تو بشنوم هر چه گویی سخن
|بدو گفت جز تو کسی کدخدای
|چه باید همی با تو اندر سرای
|چه باید پدرکش پسر چون تو بود
|یکی پندت را من بیاید شنود
|زمانه برین خواجهٔ سالخورد
|همی دیر ماند تو اندر نورد
|بگیر این سر مایه‌ور جاه او
|ترا زیبد اندر جهان گاه او
|برین گفتهٔ من چو داری وفا
|جهاندار باشی یکی پادشا
|چو ضحاک بشنید اندیشه کرد
|ز خون پدر شد دلش پر ز درد
|به ابلیس گفت این سزاوار نیست
|دگرگوی کین از در کار نیست
|بدوگفت گر بگذری زین سخن
|بتابی ز سوگند و پیمان من
|بماند به گردنت سوگند و بند
|شوی خوار و ماند پدرت ارجمند
|سر مرد تازی به دام آورید
|چنان شد که فرمان او برگزید
|بپرسید کین چاره با من بگوی
|نتابم ز رای تو من هیچ روی
|بدو گفت من چاره سازم ترا
|به خورشید سر برفرازم ترا
|مر آن پادشا را در اندر سرای
|یکی بوستان بود بس دلگشای
|گرانمایه شبگیر برخاستی
|ز بهر پرستش بیاراستی
|سر و تن بشستی نهفته به باغ
|پرستنده با او ببردی چراغ
|بیاورد وارونه ابلیس بند
|یکی ژرف چاهی به ره بر بکند
|پس ابلیس وارونه آن ژرف چاه
|به خاشاک پوشید و بسترد راه
|سر تازیان مهتر نامجوی
|شب آمد سوی باغ بنهاد روی
|به چاه اندر افتاد و بشکست پست
|شد آن نیکدل مرد یزدان‌پرست
|به هر نیک و بد شاه آزاد مرد
|به فرزند بر نازده باد سرد
|همی پروریدش به ناز و به رنج
|بدو بود شاد و بدو داد گنج
|چنان بدگهر شوخ فرزند او
|بگشت از ره داد و پیوند او
|به خون پدر گشت همداستان
|ز دانا شنیدم من این داستان
|که فرزند بد گر شود نره شیر
|به خون پدر هم نباشد دلیر
|مگر در نهانش سخن دیگرست
|پژوهنده را راز با مادرست
|فرومایه ضحاک بیدادگر
|بدین چاره بگرفت جای پدر
|به سر برنهاد افسر تازیان
|بریشان ببخشید سود و زیان
|چو ابلیس پیوسته دید آن سخن
|یکی بند بد را نو افگند بن
|بدو گفت گر سوی من تافتی
|ز گیتی همه کام دل یافتی
|اگر همچنین نیز پیمان کنی
|نپیچی ز گفتار و فرمان کنی
|جهان سربه‌سر پادشاهی تراست
|دد و مردم و مرغ و ماهی تراست
|چو این کرده شد ساز دیگر گرفت
|یکی چاره کرد از شگفتی شگفت
|جوانی برآراست از خویشتن
|سخنگوی و بینادل و رایزن
|همیدون به ضحاک بنهاد روی
|نبودش به جز آفرین گفت و گوی
|بدو گفت اگر شاه را در خورم
|یکی نامور پاک خوالیگرم
|چو بشنید ضحاک بنواختش
|ز بهر خورش جایگه ساختش
|کلید خورش خانهٔ پادشا
|بدو داد دستور فرمانروا
|فراوان نبود آن زمان پرورش
|که کمتر بد از خوردنیها خورش
|ز هر گوشت از مرغ و از چارپای
|خورشگر بیاورد یک یک به جای
|به خویش بپرورد برسان شیر
|بدان تا کند پادشا را دلیر
|سخن هر چه گویدش فرمان کند
|به فرمان او دل گروگان کند
|خورش زردهٔ خایه دادش نخست
|بدان داشتش یک زمان تندرست
|بخورد و برو آفرین کرد سخت
|مزه یافت خواندش ورا نیکبخت
|چنین گفت ابلیس نیرنگساز
|که شادان زی ای شاه گردنفراز
|که فردات ازان گونه سازم خورش
|کزو باشدت سربه‌سر پرورش
|برفت و همه شب سگالش گرفت
|که فردا ز خوردن چه سازد شگفت
|خورشها ز کبک و تذرو سپید
|بسازید و آمد دلی پرامید
|شه تازیان چون به نان دست برد
|سر کم خرد مهر او را سپرد
|سیم روز خوان را به مرغ و بره
|بیاراستش گونه گون یکسره
|به روز چهارم چو بنهاد خوان
|خورش ساخت از پشت گاو جوان
|بدو اندرون زعفران و گلاب
|همان سالخورده می و مشک ناب
|چو ضحاک دست اندر آورد و خورد
|شگفت آمدش زان هشیوار مرد
|بدو گفت بنگر که از آرزوی
|چه خواهی بگو با من ای نیکخوی
|خورشگر بدو گفت کای پادشا
|همیشه بزی شاد و فرمانروا
|مرا دل سراسر پر از مهر تست
|همه توشهٔ جانم از چهرتست
|یکی حاجتستم به نزدیک شاه
|و گرچه مرا نیست این پایگاه
|که فرمان دهد تا سر کتف اوی
|ببوسم بدو بر نهم چشم و روی
|چو ضحاک بشنید گفتار اوی
|نهانی ندانست بازار اوی
|بدو گفت دارم من این کام تو
|بلندی بگیرد ازین نام تو
|بفرمود تا دیو چون جفت او
|همی بوسه داد از بر سفت او
|ببوسید و شد بر زمین ناپدید
|کس اندر جهان این شگفتی ندید
|دو مار سیه از دو کتفش برست
|عمی گشت و از هر سویی چاره جست
|سرانجام ببرید هر دو ز کفت
|سزد گر بمانی بدین در شگفت
|چو شاخ درخت آن دو مار سیاه
|برآمد دگر باره از کتف شاه
|پزشکان فرزانه گرد آمدند
|همه یک‌بهٔک داستانها زدند
|ز هر گونه نیرنگها ساختند
|مر آن درد را چاره نشناختند
|بسان پزشکی پس ابلیس تفت
|به فرزانگی نزد ضحاک رفت
|بدو گفت کین بودنی کار بود
|بمان تا چه گردد نباید درود
|خورش ساز و آرامشان ده به خورد
|نباید جزین چاره‌ای نیز کرد
|به جز مغز مردم مده‌شان خورش
|مگر خود بمیرند ازین پرورش
|نگر تا که ابلیس ازین گفت‌وگوی
|چه‌کردوچه خواست اندرین جستجوی
|مگر تا یکی چاره سازد نهان
|که پردخته گردد ز مردم جهان
|از آن پس برآمد ز ایران خروش
|پدید آمد از هر سویی جنگ و جوش
|سیه گشت رخشنده روز سپید
|گسستند پیوند از جمشید
|برو تیره شد فرهٔ ایزدی
|به کژی گرایید و نابخردی
|پدید آمد از هر سویی خسروی
|یکی نامجویی ز هر پهلوی
|سپه کرده و جنگ را ساخته
|دل از مهر جمشید پرداخته
|یکایک ز ایران برآمد سپاه
|سوی تازیان برگفتند راه
|شنودند کانجا یکی مهترست
|پر از هول شاه اژدها پیکرست
|سواران ایران همه شاهجوی
|نهادند یکسر به ضحاک روی
|به شاهی برو آفرین خواندند
|ورا شاه ایران زمین خواندند
|کی اژدهافش بیامد چو باد
|به ایران زمین تاج بر سر نهاد
|از ایران و از تازیان لشکری
|گزین کرد گرد از همه کشوری
|سوی تخت جمشید بنهاد روی
|چو انگشتری کرد گیتی بروی
|چو جمشید را بخت شد کندرو
|به تنگ اندر آمد جهاندار نو
|برفت و بدو داد تخت و کلاه
|بزرگی و دیهیم و گنج و سپاه
|چو صدسالش اندر جهان کس ندید
|برو نام شاهی و او ناپدید
|صدم سال روزی به دریای چین
|پدید آمد آن شاه ناپاک دین
|نهان گشته بود از بد اژدها
|نیامد به فرجام هم زو رها
|چو ضحاکش آورد ناگه به چنگ
|یکایک ندادش زمانی درنگ
|به ارش سراسر به دو نیم کرد
|جهان را ازو پاک بی‌بیم کرد
|شد آن تخت شاهی و آن دستگاه
|زمانه ربودش چو بیجاده کاه
|ازو بیش بر تخت شاهی که بود
|بران رنج بردن چه آمدش سود
|گذشته برو سالیان هفتصد
|پدید آوریده همه نیک و بد
|چه باید همه زندگانی دراز
|چو گیتی نخواهد گشادنت راز
|همی پروراندت با شهد و نوش
|جز آواز نرمت نیاید به گوش
|یکایک چو گیتی که گسترد مهر
|نخواهد نمودن به بد نیز چهر
|بدو شاد باشی و نازی بدوی
|همان راز دل را گشایی بدوی
|یکی نغز بازی برون آورد
|به دلت اندرون درد و خون آورد
|دلم سیر شد زین سرای سپنج
|خدایا مرا زود برهان ز رنج
|چو ضحاک شد بر جهان شهریار
|برو سالیان انجمن شد هزار
|سراسر زمانه بدو گشت باز
|برآمد برین روزگار دراز
|نهان گشت کردار فرزانگان
|پراگنده شد کام دیوانگان
|هنر خوار شد جادویی ارجمند
|نهان راستی آشکارا گزند
|شده بر بدی دست دیوان دراز
|به نیکی نرفتی سخن جز به راز
|دو پاکیزه از خانهٔ جمشید
|برون آوریدند لرزان چو بید
|که جمشید را هر دو دختر بدند
|سر بانوان را چو افسر بدند
|ز پوشیده‌رویان یکی شهرناز
|دگر پاکدامن به نام ارنواز
|به ایوان ضحاک بردندشان
|بران اژدهافشن سپردندشان
|بپروردشان از ره جادویی
|بیاموختشان کژی و بدخویی
|ندانست جز کژی آموختن
|جز از کشتن و غارت و سوختن
|چنان بد که هر شب دو مرد جوان
|چه کهتر چه از تخمهٔ پهلوان
|خورشگر ببردی به ایوان شاه
|همی ساختی راه درمان شاه
|بکشتی و مغزش بپرداختی
|مران اژدها را خورش ساختی
|دو پاکیزه از گوهر پادشا
|دو مرد گرانمایه و پارسا
|یکی نام ارمایل پاکدین
|دگر نام گرمایل پیشبین
|چنان بد که بودند روزی به هم
|سخن رفت هر گونه از بیش و کم
|ز بیدادگر شاه و ز لشکرش
|وزان رسمهای بد اندر خورش
|یکی گفت ما را به خوالیگری
|بباید بر شاه رفت آوری
|وزان پس یکی چاره‌ای ساختن
|ز هر گونه اندیشه انداختن
|مگر زین دو تن را که ریزند خون
|یکی را توان آوریدن برون
|برفتند و خوالیگری ساختند
|خورشها و اندازه بشناختند
|خورش خانهٔ پادشاه جهان
|گرفت آن دو بیدار دل در نهان
|چو آمد به هنگام خون ریختن
|به شیرین روان اندر آویختن
|ازان روز بانان مردم‌کشان
|گرفته دو مرد جوان راکشان
|زنان پیش خوالیگران تاختند
|ز بالا به روی اندر انداختند
|پر از درد خوالیگران را جگر
|پر از خون دو دیده پر از کینه سر
|همی بنگرید این بدان آن بدین
|ز کردار بیداد شاه زمین
|از آن دو یکی را بپرداختند
|جزین چاره‌ای نیز نشناختند
|برون کرد مغز سر گوسفند
|بیامیخت با مغز آن ارجمند
|یکی را به جان داد زنهار و گفت
|نگر تا بیاری سر اندر نهفت
|نگر تا نباشی به آباد شهر
|ترا از جهان دشت و کوهست بهر
|به جای سرش زان سری بی‌بها
|خورش ساختند از پی اژدها
|ازین گونه هر ماهیان سی‌جوان
|ازیشان همی یافتندی روان
|چو گرد آمدی مرد ازیشان دویست
|بران سان که نشناختندی که کیست
|خورشگر بدیشان بزی چند و میش
|سپردی و صحرا نهادند پیش
|کنون کرد از آن تخمه داد نژاد
|که ز آباد ناید به دل برش یاد
|پس آیین ضحاک وارونه خوی
|چنان بد که چون می‌بدش آرزوی
|ز مردان جنگی یکی خواستی
|به کشتی چو با دیو برخاستی
|کجا نامور دختری خوبروی
|به پرده درون بود بی‌گفت‌گوی
|پرستنده کردیش بر پیش خویش
|نه بر رسم دین و نه بر رسم کیش
|چو از روزگارش چهل سال ماند
|نگر تا بسر برش یزدان چه راند
|در ایوان شاهی شبی دیر یاز
|به خواب اندرون بود با ارنواز
|چنان دید کز کاخ شاهنشهان
|سه جنگی پدید آمدی ناگهان
|دو مهتر یکی کهتر اندر میان
|به بالای سرو و به فر کیان
|کمر بستن و رفتن شاهوار
|بچنگ اندرون گرزهٔ گاوسار
|دمان پیش ضحاک رفتی به جنگ
|نهادی به گردن برش پالهنگ
|همی تاختی تا دماوند کوه
|کشان و دوان از پس اندر گروه
|بپیچید ضحاک بیدادگر
|بدریدش از هول گفتی جگر
|یکی بانگ برزد بخواب اندرون
|که لرزان شد آن خانهٔ صدستون
|بجستند خورشید رویان ز جای
|از آن غلغل نامور کدخدای
|چنین گفت ضحاک را ارنواز
|که شاها چه بودت نگویی به راز
|که خفته به آرام در خان خویش
|برین سان بترسیدی از جان خویش
|زمین هفت کشور به فرمان تست
|دد و دام و مردم به پیمان تست
|به خورشید رویان جهاندار گفت
|که چونین شگفتی بشاید نهفت
|که گر از من این داستان بشنوید
|شودتان دل از جان من ناامید
|به شاه گرانمایه گفت ارنواز
|که بر ما بباید گشادنت راز
|توانیم کردن مگر چاره‌ای
|که بی‌چاره‌ای نیست پتیاره‌ای
|سپهبد گشاد آن نهان از نهفت
|همه خواب یک یک بدیشان بگفت
|چنین گفت با نامور ماهروی
|که مگذار این را ره چاره چوی
|نگین زمانه سر تخت تست
|جهان روشن از نامور بخت تست
|تو داری جهان زیر انگشتری
|دد و مردم و مرغ و دیو و پری
|ز هر کشوری گرد کن مهتران
|از اخترشناسان و افسونگران
|سخن سربه سر موبدان را بگوی
|پژوهش کن و راستی بازجوی
|نگه کن که هوش تو بر دست کیست
|ز مردم شمار ار ز دیو و پریست
|چو دانسته شد چاره ساز آن زمان
|به خیره مترس از بد بدگمان
|شه پر منش را خوش آمد سخن
|که آن سرو سیمین برافگند بن
|جهان از شب تیره چون پر زاغ
|هم آنگه سر از کوه برزد چراغ
|تو گفتی که بر گنبد لاژورد
|بگسترد خورشید یاقوت زرد
|سپهبد به هرجا که بد موبدی
|سخن دان و بیداردل بخردی
|ز کشور به نزدیک خویش آورید
|بگفت آن جگر خسته خوابی که دید
|نهانی سخن کردشان آشکار
|ز نیک و بد و گردش روزگار
|که بر من زمانه کی آید بسر
|کرا باشد این تاج و تخت و کمر
|گر این راز با من بباید گشاد
|و گر سر به خواری بباید نهاد
|لب موبدان خشک و رخساره تر
|زبان پر ز گفتار با یکدیگر
|که گر بودنی باز گوییم راست
|به جانست پیکار و جان بی‌بهاست
|و گر نشنود بودنیها درست
|بباید هم اکنون ز جان دست شست
|سه روز اندرین کار شد روزگار
|سخن کس نیارست کرد آشکار
|به روز چهارم برآشفت شاه
|برآن موبدان نماینده راه
|که گر زنده‌تان دار باید بسود
|و گر بودنیها بباید نمود
|همه موبدان سرفگنده نگون
|پر از هول دل دیدگان پر ز خون
|از آن نامداران بسیار هوش
|یکی بود بینادل و تیزگوش
|خردمند و بیدار و زیرک بنام
|کزان موبدان او زدی پیش گام
|دلش تنگتر گشت و ناباک شد
|گشاده زبان پیش ضحاک شد
|بدو گفت پردخته کن سر ز باد
|که جز مرگ را کس ز مادر نزاد
|جهاندار پیش از تو بسیار بود
|که تخت مهی را سزاوار بود
|فراوان غم و شادمانی شمرد
|برفت و جهان دیگری را سپرد
|اگر بارهٔ آهنینی به پای
|سپهرت بساید نمانی به جای
|کسی را بود زین سپس تخت تو
|به خاک اندر آرد سر و بخت تو
|کجا نام او آفریدون بود
|زمین را سپهری همایون بود
|هنوز آن سپهبد ز مادر نزاد
|نیامد گه پرسش و سرد باد
|چو او زاید از مادر پرهنر
|بسان درختی شود بارور
|به مردی رسد برکشد سر به ماه
|کمر جوید و تاج و تخت و کلاه
|به بالا شود چون یکی سرو برز
|به گردن برآرد ز پولاد گرز
|زند بر سرت گرزهٔ گاوسار
|بگیردت زار و ببنددت خوار
|بدو گفت ضحاک ناپاک دین
|چرا بنددم از منش چیست کین
|دلاور بدو گفت گر بخردی
|کسی بی‌بهانه نسازد بدی
|برآید به دست تو هوش پدرش
|از آن درد گردد پر از کینه سرش
|یکی گاو برمایه خواهد بدن
|جهانجوی را دایه خواهد بدن
|تبه گردد آن هم به دست تو بر
|بدین کین کشد گرزهٔ گاوسر
|چو بشنید ضحاک بگشاد گوش
|ز تخت اندر افتاد و زو رفت هوش
|گرانمایه از پیش تخت بلند
|بتابید روی از نهیب گزند
|چو آمد دل نامور بازجای
|بتخت کیان اندر آورد پای
|نشان فریدون بگرد جهان
|همی باز جست آشکار و نهان
|نه آرام بودش نه خواب و نه خورد
|شده روز روشن برو لاژورد
|برآمد برین روزگار دراز
|کشید اژدهافش به تنگی فراز
|خجسته فریدون ز مادر بزاد
|جهان را یکی دیگر آمد نهاد
|ببالید برسان سرو سهی
|همی تافت زو فر شاهنشهی
|جهانجوی با فر جمشید بد
|به کردار تابنده خورشید بود
|جهان را چو باران به بایستگی
|روان را چو دانش به شایستگی
|بسر بر همی گشت گردان سپهر
|شده رام با آفریدون به مهر
|همان گاو کش نام بر مایه بود
|ز گاوان ورا برترین پایه بود
|ز مادر جدا شد چو طاووس نر
|بهر موی بر تازه رنگی دگر
|شده انجمن بر سرش بخردان
|ستاره‌شناسان و هم موبدان
|که کس در جهان گاو چونان ندید
|نه از پیرسر کاردانان شنید
|زمین کرده ضحاک پر گفت و گوی
|به گرد جهان هم بدین جست و جوی
|فریدون که بودش پدر آبتین
|شده تنگ بر آبتین بر زمین
|گریزان و از خویشتن گشته سیر
|برآویخت ناگاه بر کام شیر
|از آن روزبانان ناپاک مرد
|تنی چند روزی بدو باز خورد
|گرفتند و بردند بسته چو یوز
|برو بر سر آورد ضحاک روز
|خردمند مام فریدون چو دید
|که بر جفت او بر چنان بد رسید
|فرانک بدش نام و فرخنده بود
|به مهر فریدون دل آگنده بود
|پر از داغ دل خستهٔ روزگار
|همی رفت پویان بدان مرغزار
|کجا نامور گاو برمایه بود
|که بایسته بر تنش پیرایه بود
|به پیش نگهبان آن مرغزار
|خروشید و بارید خون بر کنار
|بدو گفت کاین کودک شیرخوار
|ز من روزگاری بزنهار دار
|پدروارش از مادر اندر پذیر
|وزین گاو نغزش بپرور به شیر
|و گر باره خواهی روانم تراست
|گروگان کنم جان بدان کت هواست
|پرستندهٔ بیشه و گاو نغز
|چنین داد پاسخ بدان پاک مغز
|که چون بنده در پیش فرزند تو
|بباشم پرستندهٔ پند تو
|سه سالش همی داد زان گاو شیر
|هشیوار بیدار زنهارگیر
|نشد سیر ضحاک از آن جست جوی
|شد از گاو گیتی پر از گفت‌گوی
|دوان مادر آمد سوی مرغزار
|چنین گفت با مرد زنهاردار
|که اندیشه‌ای در دلم ایزدی
|فراز آمدست از ره بخردی
|همی کرد باید کزین چاره نیست
|که فرزند و شیرین روانم یکیست
|ببرم پی از خاک جادوستان
|شوم تا سر مرز هندوستان
|شوم ناپدید از میان گروه
|برم خوب رخ را به البرز کوه
|بیاورد فرزند را چون نوند
|چو مرغان بران تیغ کوه بلند
|یکی مرد دینی بران کوه بود
|که از کار گیتی بی‌اندوه بود
|فرانک بدو گفت کای پاک دین
|منم سوگواری ز ایران زمین
|بدان کاین گرانمایه فرزند من
|همی بود خواهد سرانجمن
|ترا بود باید نگهبان او
|پدروار لرزنده بر جان او
|پذیرفت فرزند او نیک مرد
|نیاورد هرگز بدو باد سرد
|خبر شد به ضحاک بدروزگار
|از آن گاو برمایه و مرغزار
|بیامد ازان کینه چون پیل مست
|مران گاو برمایه را کرد پست
|همه هر چه دید اندرو چارپای
|بیفگند و زیشان بپرداخت جای
|سبک سوی خان فریدون شتافت
|فراوان پژوهید و کس را نیافت
|به ایوان او آتش اندر فگند
|ز پای اندر آورد کاخ بلند
|چو بگذشت ازان بر فریدون دو هشت
|ز البرز کوه اندر آمد به دشت
|بر مادر آمد پژوهید و گفت
|که بگشای بر من نهان از نهفت
|بگو مر مرا تا که بودم پدر
|کیم من ز تخم کدامین گهر
|چه گویم کیم بر سر انجمن
|یکی دانشی داستانم بزن
|فرانک بدو گفت کای نامجوی
|بگویم ترا هر چه گفتی بگوی
|تو بشناس کز مرز ایران زمین
|یکی مرد بد نام او آبتین
|ز تخم کیان بود و بیدار بود
|خردمند و گرد و بی‌آزار بود
|ز طهمورث گرد بودش نژاد
|پدر بر پدر بر همی داشت یاد
|پدر بد ترا و مرا نیک شوی
|نبد روز روشن مرا جز بدوی
|چنان بد که ضحاک جادوپرست
|از ایران به جان تو یازید دست
|ازو من نهانت همی داشتم
|چه مایه به بد روز بگذاشتم
|پدرت آن گرانمایه مرد جوان
|فدی کرده پیش تو روشن روان
|ابر کتف ضحاک جادو دو مار
|برست و برآورد از ایران دمار
|سر بابت از مغز پرداختند
|همان اژدها را خورش ساختند
|سرانجام رفتم سوی بیشه‌ای
|که کس را نه زان بیشه اندیشه‌ای
|یکی گاو دیدم چو خرم بهار
|سراپای نیرنگ و رنگ و نگار
|نگهبان او پای کرده بکش
|نشسته به بیشه درون شاهفش
|بدو دادمت روزگاری دراز
|همی پروردیدت به بر بر به ناز
|ز پستان آن گاو طاووس رنگ
|برافراختی چون دلاور پلنگ
|سرانجام زان گاو و آن مرغزار
|یکایک خبر شد سوی شهریار
|ز بیشه ببردم ترا ناگهان
|گریزنده ز ایوان و از خان و مان
|بیامد بکشت آن گرانمایه را
|چنان بی‌زبان مهربان دایه را
|وز ایوان ما تا به خورشید خاک
|برآورد و کرد آن بلندی مغاک
|فریدون چو بشنید بگشادگوش
|ز گفتار مادر برآمد به جوش
|دلش گشت پردرد و سر پر ز کین
|به ابرو ز خشم اندر آورد چین
|چنین داد پاسخ به مادر که شیر
|نگردد مگر ز آزمایش دلیر
|کنون کردنی کرد جادوپرست
|مرا برد باید به شمشیر دست
|بپویم به فرمان یزدان پاک
|برآرم ز ایوان ضحاک خاک
|بدو گفت مادر که این رای نیست
|ترا با جهان سر به سر پای نیست
|جهاندار ضحاک با تاج و گاه
|میان بسته فرمان او را سپاه
|چو خواهد ز هر کشوری صدهزار
|کمر بسته او را کند کارزار
|جز اینست آیین پیوند و کین
|جهان را به چشم جوانی مبین
|که هر کاو نبید جوانی چشید
|به گیتی جز از خویشتن را ندید
|بدان مستی اندر دهد سر بباد
|ترا روز جز شاد و خرم مباد
|چنان بد که ضحاک را روز و شب
|به نام فریدون گشادی دو لب
|بران برز بالا ز بیم نشیب
|شده ز آفریدون دلش پر نهیب
|چنان بد که یک روز بر تخت عاج
|نهاده به سر بر ز پیروزه تاج
|ز هر کشوری مهتران را بخواست
|که در پادشاهی کند پشت راست
|از آن پس چنین گفت با موبدان
|که ای پرهنر با گهر بخردان
|مرا در نهانی یکی دشمن‌ست
|که بربخردان این سخن روشن است
|به سال اندکی و به دانش بزرگ
|گوی بدنژادی دلیر و سترگ
|اگر چه به سال اندک ای راستان
|درین کار موبد زدش داستان
|که دشمن اگر چه بود خوار و خرد
|نبایدت او را به پی بر سپرد
|ندارم همی دشمن خرد خوار
|بترسم همی از بد روزگار
|همی زین فزون بایدم لشکری
|هم از مردم و هم ز دیو و پری
|یکی لشگری خواهم انگیختن
|ابا دیو مردم برآمیختن
|بباید بدین بود همداستان
|که من ناشکبیم بدین داستان
|یکی محضر اکنون بباید نوشت
|که جز تخم نیکی سپهبد نکشت
|نگوید سخن جز همه راستی
|نخواهد به داد اندرون کاستی
|زبیم سپهبد همه راستان
|برآن کار گشتند همداستان
|بر آن محضر اژدها ناگزیر
|گواهی نوشتند برنا و پیر
|هم آنگه یکایک ز درگاه شاه
|برآمد خروشیدن دادخواه
|ستم دیده را پیش او خواندند
|بر نامدارانش بنشاندند
|بدو گفت مهتر بروی دژم
|که بر گوی تا از که دیدی ستم
|خروشید و زد دست بر سر ز شاه
|که شاها منم کاوهٔ دادخواه
|یکی بی‌زیان مرد آهنگرم
|ز شاه آتش آید همی بر سرم
|تو شاهی و گر اژدها پیکری
|بباید بدین داستان داوری
|که گر هفت کشور به شاهی تراست
|چرا رنج و سختی همه بهر ماست
|شماریت با من بباید گرفت
|بدان تا جهان ماند اندر شگفت
|مگر کز شمار تو آید پدید
|که نوبت ز گیتی به من چون رسید
|که مارانت را مغز فرزند من
|همی داد باید ز هر انجمن
|سپهبد به گفتار او بنگرید
|شگفت آمدش کان سخن‌ها شنید
|بدو باز دادند فرزند او
|به خوبی بجستند پیوند او
|بفرمود پس کاوه را پادشا
|که باشد بران محضر اندر گوا
|چو بر خواند کاوه همه محضرش
|سبک سوی پیران آن کشورش
|خروشید کای پای مردان دیو
|بریده دل از ترس گیهان خدیو
|همه سوی دوزخ نهادید روی
|سپر دید دلها به گفتار اوی
|نباشم بدین محضر اندر گوا
|نه هرگز براندیشم از پادشا
|خروشید و برجست لرزان ز جای
|بدرید و بسپرد محضر به پای
|گرانمایه فرزند او پیش اوی
|ز ایوان برون شد خروشان به کوی
|مهان شاه را خواندند آفرین
|که ای نامور شهریار زمین
|ز چرخ فلک بر سرت باد سرد
|نیارد گذشتن به روز نبرد
|چرا پیش تو کاوهٔ خام‌گوی
|بسان همالان کند سرخ روی
|همه محضر ما و پیمان تو
|بدرد بپیچد ز فرمان تو
|کی نامور پاسخ آورد زود
|که از من شگفتی بباید شنود
|که چون کاوه آمد ز درگه پدید
|دو گوش من آواز او را شنید
|میان من و او ز ایوان درست
|تو گفتی یکی کوه آهن برست
|ندانم چه شاید بدن زین سپس
|که راز سپهری ندانست کس
|چو کاوه برون شد ز درگاه شاه
|برو انجمن گشت بازارگاه
|همی بر خروشید و فریاد خواند
|جهان را سراسر سوی داد خواند
|ازان چرم کاهنگران پشت پای
|بپوشند هنگام زخم درای
|همان کاوه آن بر سر نیزه کرد
|همانگه ز بازار برخاست گرد
|خروشان همی رفت نیزه بدست
|که ای نامداران یزدان پرست
|کسی کاو هوای فریدون کند
|دل از بند ضحاک بیرون کند
|بپویید کاین مهتر آهرمنست
|جهان آفرین را به دل دشمن است
|بدان بی‌بها ناسزاوار پوست
|پدید آمد آوای دشمن ز دوست
|همی رفت پیش اندرون مردگرد
|جهانی برو انجمن شد نه خرد
|بدانست خود کافریدون کجاست
|سراندر کشید و همی رفت راست
|بیامد بدرگاه سالار نو
|بدیدندش آنجا و برخاست غو
|چو آن پوست بر نیزه بر دید کی
|به نیکی یکی اختر افگند پی
|بیاراست آن را به دیبای روم
|ز گوهر بر و پیکر از زر بوم
|بزد بر سر خویش چون گرد ماه
|یکی فال فرخ پی افکند شاه
|فرو هشت ازو سرخ و زرد و بنفش
|همی خواندش کاویانی درفش
|از آن پس هر آنکس که بگرفت گاه
|به شاهی بسر برنهادی کلاه
|بران بی‌بها چرم آهنگران
|برآویختی نو به نو گوهران
|ز دیبای پرمایه و پرنیان
|برآن گونه شد اختر کاویان
|که اندر شب تیره خورشید بود
|جهان را ازو دل پرامید بود
|بگشت اندرین نیز چندی جهان
|همی بودنی داشت اندر نهان
|فریدون چو گیتی برآن گونه دید
|جهان پیش ضحاک وارونه دید
|سوی مادر آمد کمر برمیان
|به سر برنهاده کلاه کیان
|که من رفتنی‌ام سوی کارزار
|ترا جز نیایش مباد ایچ کار
|ز گیتی جهان آفرین را پرست
|ازو دان بهر نیکی زور دست
|فرو ریخت آب از مژه مادرش
|همی خواند با خون دل داورش
|به یزدان همی گفت زنهار من
|سپردم ترا ای جهاندار من
|بگردان ز جانش بد جاودان
|بپرداز گیتی ز نابخردان
|فریدون سبک ساز رفتن گرفت
|سخن را ز هر کس نهفتن گرفت
|برادر دو بودش دو فرخ همال
|ازو هر دو آزاده مهتر به سال
|یکی بود ازیشان کیانوش نام
|دگر نام پرمایهٔ شادکام
|فریدون بریشان زبان برگشاد
|که خرم زئید ای دلیران و شاد
|که گردون نگردد بجز بر بهی
|به ما بازگردد کلاه مهی
|بیارید داننده آهنگران
|یکی گرز فرمود باید گران
|چو بگشاد لب هر دو بشتافتند
|به بازار آهنگران تاختند
|هر آنکس کزان پیشه بد نام جوی
|به سوی فریدون نهادند روی
|جهانجوی پرگار بگرفت زود
|وزان گرز پیکر بدیشان نمود
|نگاری نگارید بر خاک پیش
|همیدون بسان سر گاومیش
|بر آن دست بردند آهنگران
|چو شد ساخته کار گرز گران
|به پیش جهانجوی بردند گرز
|فروزان به کردار خورشید برز
|پسند آمدش کار پولادگر
|ببخشیدشان جامه و سیم و زر
|بسی کردشان نیز فرخ امید
|بسی دادشان مهتری را نوید
|که گر اژدها را کنم زیر خاک
|بشویم شما را سر از گرد پاک
|فریدون به خورشید بر برد سر
|کمر تنگ بستش به کین پدر
|برون رفت خرم به خرداد روز
|به نیک اختر و فال گیتی فروز
|سپاه انجمن شد به درگاه او
|به ابر اندر آمد سرگاه او
|به پیلان گردون کش و گاومیش
|سپه را همی توشه بردند پیش
|کیانوش و پرمایه بر دست شاه
|چو کهتر برادر ورا نیک خواه
|همی رفت منزل به منزل چو باد
|سری پر ز کینه دلی پر ز داد
|به اروند رود اندر آورد روی
|چنان چون بود مرد دیهیم جوی
|اگر پهلوانی ندانی زبان
|بتازی تو اروند را دجله خوان
|دگر منزل آن شاه آزادمرد
|لب دجله و شهر بغداد کرد
|چو آمد به نزدیک اروندرود
|فرستاد زی رودبانان درود
|بران رودبان گفت پیروز شاه
|که کشتی برافگن هم اکنون به راه
|مرا با سپاهم بدان سو رسان
|از اینها کسی را بدین سو ممان
|بدان تا گذر یابم از روی آب
|به کشتی و زورق هم اندر شتاب
|نیاورد کشتی نگهبان رود
|نیامد بگفت فریدون فرود
|چنین داد پاسخ که شاه جهان
|چنین گفت با من سخن در نهان
|که مگذار یک پشه را تا نخست
|جوازی بیابی و مهری درست
|فریدون چو بشنید شد خشمناک
|ازان ژرف دریا نیامدش باک
|هم آنگه میان کیانی ببست
|بران بارهٔ تیزتک بر نشست
|سرش تیز شد کینه و جنگ را
|به آب اندر افگند گلرنگ را
|ببستند یارانش یکسر کمر
|همیدون به دریا نهادند سر
|بر آن باد پایان با آفرین
|به آب اندرون غرقه کردند زین
|به خشکی رسیدند سر کینه جوی
|به بیت‌المقدس نهادند روی
|که بر پهلوانی زبان راندند
|همی کنگ دژهودجش خواندند
|بتازی کنون خانهٔ پاک دان
|برآورده ایوان ضحاک دان
|چو از دشت نزدیک شهر آمدند
|کزان شهر جوینده بهر آمدند
|ز یک میل کرد آفریدون نگاه
|یکی کاخ دید اندر آن شهر شاه
|فروزنده چون مشتری بر سپهر
|همه جای شادی و آرام و مهر
|که ایوانش برتر ز کیوان نمود
|که گفتی ستاره بخواهد بسود
|بدانست کان خانهٔ اژدهاست
|که جای بزرگی و جای بهاست
|به یارانش گفت آنکه بر تیره خاک
|برآرد چنین بر ز جای از مغاک
|بترسم همی زانکه با او جهان
|مگر راز دارد یکی در نهان
|بیاید که ما را بدین جای تنگ
|شتابیدن آید به روز درنگ
|بگفت و به گرز گران دست برد
|عنان بارهٔ تیزتک را سپرد
|تو گفتی یکی آتشستی درست
|که پیش نگهبان ایوان برست
|گران گرز برداشت از پیش زین
|تو گفتی همی بر نوردد زمین
|کس از روزبانان بدر بر نماند
|فریدون جهان آفرین را بخواند
|به اسب اندر آمد به کاخ بزرگ
|جهان ناسپرده جوان سترگ
|طلسمی که ضحاک سازیده بود
|سرش به آسمان برفرازیده بود
|فریدون ز بالا فرود آورید
|که آن جز به نام جهاندار دید
|وزان جادوان کاندر ایوان بدند
|همه نامور نره دیوان بدند
|سرانشان به گرز گران کرد پست
|نشست از برگاه جادوپرست
|نهاد از بر تخت ضحاک پای
|کلاه کئی جست و بگرفت جای
|برون آورید از شبستان اوی
|بتان سیه‌موی و خورشید روی
|بفرمود شستن سرانشان نخست
|روانشان ازان تیرگیها بشست
|ره داور پاک بنمودشان
|ز آلودگی پس بپالودشان
|که پروردهٔ بت پرستان بدند
|سراسیمه برسان مستان بدند
|پس آن دختران جهاندار جم
|به نرگس گل سرخ را داده نم
|گشادند بر آفریدون سخن
|که نو باش تا هست گیتی کهن
|چه اختر بد این از تو ای نیک‌بخت
|چه باری ز شاخ کدامین درخت
|که ایدون به بالین شیرآمدی
|ستمکاره مرد دلیر آمدی
|چه مایه جهان گشت بر ما ببد
|ز کردار این جادوی بی‌خرد
|ندیدیم کس کاین چنین زهره داشت
|بدین پایگه از هنر بهره داشت
|کش اندیشهٔ گاه او آمدی
|و گرش آرزو جاه او آمدی
|چنین داد پاسخ فریدون که تخت
|نماند به کس جاودانه نه بخت
|منم پور آن نیک‌بخت آبتین
|که بگرفت ضحاک ز ایران زمین
|بکشتش به زاری و من کینه جوی
|نهادم سوی تخت ضحاک روی
|همان گاو بر مایه کم دایه بود
|ز پیکر تنش همچو پیرایه بود
|ز خون چنان بی‌زبان چارپای
|چه آمد برآن مرد ناپاک رای
|کمر بسته‌ام لاجرم جنگجوی
|از ایران به کین اندر آورده روی
|سرش را بدین گرزهٔ گاو چهر
|بکوبم نه بخشایش آرم نه مهر
|چو بشنید ازو این سخن ارنواز
|گشاده شدش بر دل پاک راز
|بدو گفت شاه آفریدون تویی
|که ویران کنی تنبل و جادویی
|کجا هوش ضحاک بر دست تست
|گشاد جهان بر کمربست تست
|ز تخم کیان ما دو پوشیده پاک
|شده رام با او ز بیم هلاک
|همی جفت‌مان خواند او جفت مار
|چگونه توان بودن ای شهریار
|فریدون چنین پاسخ آورد باز
|که گر چرخ دادم دهد از فراز
|ببرم پی اژدها را ز خاک
|بشویم جهان را ز ناپاک پاک
|بباید شما را کنون گفت راست
|که آن بی‌بها اژدهافش کجاست
|برو خوب رویان گشادند راز
|مگر که اژدها را سرآید به گاز
|بگفتند کاو سوی هندوستان
|بشد تا کند بند جادوستان
|ببرد سر بی‌گناهان هزار
|هراسان شدست از بد روزگار
|کجا گفته بودش یکی پیشبین
|که پردختگی گردد از تو زمین
|که آید که گیرد سر تخت تو
|چگونه فرو پژمرد بخت تو
|دلش زان زده فال پر آتشست
|همه زندگانی برو ناخوشست
|همی خون دام و دد و مرد و زن
|بریزد کند در یکی آبدن
|مگر کاو سرو تن بشوید به خون
|شود فال اخترشناسان نگون
|همان نیز از آن مارها بر دو کفت
|به رنج درازست مانده شگفت
|ازین کشور آید به دیگر شود
|ز رنج دو مار سیه نغنود
|بیامد کنون گاه بازآمدنش
|که جایی نباید فراوان بدنش
|گشاد آن نگار جگر خسته راز
|نهاده بدو گوش گردن‌فراز
|چوکشور ز ضحاک بودی تهی
|یکی مایه ور بد بسان رهی
|که او داشتی گنج و تخت و سرای
|شگفتی به دل سوزگی کدخدای
|ورا کندرو خواندندی بنام
|به کندی زدی پیش بیداد گام
|به کاخ اندر آمد دوان کند رو
|در ایوان یکی تاجور دید نو
|نشسته به آرام در پیشگاه
|چو سرو بلند از برش گرد ماه
|ز یک دست سرو سهی شهرناز
|به دست دگر ماه‌روی ار نواز
|همه شهر یکسر پر از لشکرش
|کمربستگان صف زده بر درش
|نه آسیمه گشت و نه پرسید راز
|نیایش کنان رفت و بردش نماز
|برو آفرین کرد کای شهریار
|همیشه بزی تا بود روزگار
|خجسته نشست تو با فرهی
|که هستی سزاوار شاهنشهی
|جهان هفت کشور ترا بنده باد
|سرت برتر از ابر بارنده باد
|فریدونش فرمود تا رفت پیش
|بکرد آشکارا همه راز خویش
|بفرمود شاه دلاور بدوی
|که رو آلت تخت شاهی بجوی
|نبیذ آر و رامشگران را بخوان
|بپیمای جام و بیارای خوان
|کسی کاو به رامش سزای منست
|به دانش همان دلزدای منست
|بیار انجمن کن بر تخت من
|چنان چون بود در خور بخت من
|چو بنشنید از او این سخن کدخدای
|بکرد آنچه گفتش بدو رهنمای
|می روشن آورد و رامشگران
|همان در خورش باگهر مهتران
|فریدون غم افکند و رامش گزید
|شبی کرد جشنی چنان چون سزید
|چو شد رام گیتی دوان کندرو
|برون آمد از پیش سالار نو
|نشست از بر بارهٔ راه جوی
|سوی شاه ضحاک بنهاد روی
|بیامد چو پیش سپهبد رسید
|سراسر بگفت آنچه دید و شنید
|بدو گفت کای شاه گردنکشان
|به برگشتن کارت آمد نشان
|سه مرد سرافراز با لشکری
|فراز آمدند از دگر کشوری
|ازان سه یکی کهتر اندر میان
|به بالای سرو و به چهر کیان
|به سالست کهتر فزونیش بیش
|از آن مهتران او نهد پای پیش
|یکی گرز دارد چو یک لخت کوه
|همی تابد اندر میان گروه
|به اسپ اندر آمد بایوان شاه
|دو پرمایه با او همیدون براه
|بیامد به تخت کئی بر نشست
|همه بند و نیرنگ تو کرد پست
|هر آنکس که بود اندر ایوان تو
|ز مردان مرد و ز دیوان تو
|سر از پای یکسر فروریختشان
|همه مغز با خون برامیختشان
|بدو گفت ضحاک شاید بدن
|که مهمان بود شاد باید بدن
|چنین داد پاسخ ورا پیشکار
|که مهمان ابا گرزهٔ گاوسار
|به مردی نشیند به آرام تو
|زتاج و کمر بسترد نام تو
|به آیین خویش آورد ناسپاس
|چنین گر تو مهمان شناسی شناس
|بدو گفت ضحاک چندین منال
|که مهمان گستاخ بهتر به فال
|چنین داد پاسخ بدو کندرو
|که آری شنیدم تو پاسخ شنو
|گرین نامور هست مهمان تو
|چه کارستش اندر شبستان تو
|که با دختران جهاندار جم
|نشیند زند رای بر بیش و کم
|به یک دست گیرد رخ شهرناز
|به دیگر عقیق لب ارنواز
|شب تیره گون خود بترزین کند
|به زیر سر از مشک بالین کند
|چومشک آن دو گیسوی دو ماه تو
|که بودند همواره دلخواه تو
|بگیرد ببرشان چو شد نیم مست
|بدین گونه مهمان نباید بدست
|برآشفت ضحاک برسان کرگ
|شنید آن سخن کارزو کرد مرگ
|به دشنام زشت و به آواز سخت
|شگفتی بشورید با شوربخت
|بدو گفت هرگز تو در خان من
|ازین پس نباشی نگهبان من
|چنین داد پاسخ ورا پیشکار
|که ایدون گمانم من ای شهریار
|کزان بخت هرگز نباشدت بهر
|به من چون دهی کدخدایی شهر
|چو بی‌بهره باشی ز گاه مهی
|مرا کار سازندگی چون دهی
|چرا تو نسازی همی کار خویش
|که هرگز نیامدت ازین کار پیش
|ز تاج بزرگی چو موی از خمیر
|برون آمدی مهترا چاره‌گیر
|ترا دشمن آمد به گه برنشست
|یکی گرزهٔ گاوپیکر به دست
|همه بند و نیرنگت از رنگ برد
|دلارام بگرفت و گاهت سپرد
|جهاندار ضحاک ازان گفت‌گوی
|به جوش آمد و زود بنهاد روی
|چو شب گردش روز پرگار زد
|فروزنده را مهره در قار زد
|بفرمود تا برنهادند زین
|بران باد پایان باریک بین
|بیامد دمان با سپاهی گران
|همه نره دیوان جنگ آوران
|ز بی‌راه مر کاخ را بام و در
|گرفت و به کین اندر آورد سر
|سپاه فریدون چو آگه شدند
|همه سوی آن راه بی‌ره شدند
|ز اسپان جنگی فرو ریختند
|در آن جای تنگی برآویختند
|همه بام و در مردم شهر بود
|کسی کش ز جنگ آوری بهر بود
|همه در هوای فریدون بدند
|که از درد ضحاک پرخون بدند
|ز دیوارها خشت و ز بام سنگ
|به کوی اندرون تیغ و تیر و خدنگ
|ببارید چون ژاله ز ابر سیاه
|پئی را نبد بر زمین جایگاه
|به شهر اندرون هر که برنا بدند
|چه پیران که در جنگ دانا بدند
|سوی لشکر آفریدون شدند
|ز نیرنگ ضحاک بیرون شدند
|خروشی برآمد ز آتشکده
|که بر تخت اگر شاه باشد دده
|همه پیر و برناش فرمان بریم
|یکایک ز گفتار او نگذریم
|نخواهیم برگاه ضحاک را
|مرآن اژدهادوش ناپاک را
|سپاهی و شهری به کردار کوه
|سراسر به جنگ اندر آمد گروه
|از آن شهر روشن یکی تیره گرد
|برآمد که خورشید شد لاجورد
|پس آنگاه ضحاک شد چاره جوی
|ز لشکر سوی کاخ بنهاد روی
|به آهن سراسر بپوشید تن
|بدان تا نداند کسش ز انجمن
|به چنگ اندرون شست یازی کمند
|برآمد بر بام کاخ بلند
|بدید آن سیه نرگس شهرناز
|پر از جادویی با فریدون به راز
|دو رخساره روز و دو زلفش چو شب
|گشاده به نفرین ضحاک لب
|به مغز اندرش آتش رشک خاست
|به ایوان کمند اندر افگند راست
|نه از تخت یاد و نه جان ارجمند
|فرود آمد از بام کاخ بلند
|به دست اندرش آبگون دشنه بود
|به خون پری چهرگان تشنه بود
|ز بالا چو پی بر زمین برنهاد
|بیامد فریدون به کردار باد
|بران گرزهٔ گاوسر دست برد
|بزد بر سرش ترگ بشکست خرد
|بیامد سروش خجسته دمان
|مزن گفت کاو را نیامد زمان
|همیدون شکسته ببندش چو سنگ
|ببر تا دو کوه آیدت پیش تنگ
|به کوه اندرون به بود بند او
|نیاید برش خویش و پیوند او
|فریدون چو بشنید ناسود دیر
|کمندی بیاراست از چرم شیر
|به تندی ببستش دو دست و میان
|که نگشاید آن بند پیل ژیان
|نشست از بر تخت زرین او
|بیفگند ناخوب آیین او
|بفرمود کردن به در بر خروش
|که هر کس که دارید بیدار هوش
|نباید که باشید با ساز جنگ
|نه زین گونه جوید کسی نام و ننگ
|سپاهی نباید که به پیشه‌ور
|به یک روی جویند هر دو هنر
|یکی کارورز و یکی گرزدار
|سزاوار هر کس پدیدست کار
|چو این کار آن جوید آن کار این
|پرآشوب گردد سراسر زمین
|به بند اندرست آنکه ناپاک بود
|جهان را ز کردار او باک بود
|شما دیر مانید و خرم بوید
|به رامش سوی ورزش خود شوید
|شنیدند یکسر سخنهای شاه
|ازان مرد پرهیز با دستگاه
|وزان پس همه نامداران شهر
|کسی کش بد از تاج وز گنج بهر
|برفتند با رامش و خواسته
|همه دل به فرمانش آراسته
|فریدون فرزانه بنواختشان
|براندازه بر پایگه ساختشان
|همی پندشان داد و کرد آفرین
|همی یاد کرد از جهان آفرین
|همی گفت کاین جایگاه منست
|به نیک اختر بومتان روشنست
|که یزدان پاک از میان گروه
|برانگیخت ما را ز البرز کوه
|بدان تا جهان از بد اژدها
|بفرمان گرز من آید رها
|چو بخشایش آورد نیکی دهش
|به نیکی بباید سپردن رهش
|منم کدخدای جهان سر به سر
|نشاید نشستن به یک جای بر
|وگرنه من ایدر همی بودمی
|بسی با شما روز پیمودمی
|مهان پیش او خاک دادند بوس
|ز درگاه برخاست آوای کوس
|دمادم برون رفت لشکر ز شهر
|وزان شهر نایافته هیچ بهر
|ببردند ضحاک را بسته خوار
|به پشت هیونی برافگنده زار
|همی راند ازین گونه تا شیرخوان
|جهان را چو این بشنوی پیر خوان
|بسا روزگارا که بر کوه و دشت
|گذشتست و بسیار خواهد گذشت
|بران گونه ضحاک را بسته سخت
|سوی شیر خوان برد بیدار بخت
|همی راند او را به کوه اندرون
|همی خواست کارد سرش را نگون
|بیامد هم آنگه خجسته سروش
|به خوبی یکی راز گفتش به گوش
|که این بسته را تا دماوند کوه
|ببر همچنان تازیان بی‌گروه
|مبر جز کسی را که نگزیردت
|به هنگام سختی به بر گیردت
|بیاورد ضحاک را چون نوند
|به کوه دماوند کردش ببند
|به کوه اندرون تنگ جایش گزید
|نگه کرد غاری بنش ناپدید
|بیاورد مسمارهای گران
|به جایی که مغزش نبود اندران
|فرو بست دستش بر آن کوه باز
|بدان تا بماند به سختی دراز
|ببستش بران گونه آویخته
|وزو خون دل بر زمین ریخته
|ازو نام ضحاک چون خاک شد
|جهان از بد او همه پاک شد
|گسسته شد از خویش و پیوند او
|بمانده بدان گونه در بند او
|فریدون چو شد بر جهان کامگار
|ندانست جز خویشتن شهریار
|به رسم کیان تاج و تخت مهی
|بیاراست با کاخ شاهنشهی
|به روز خجسته سر مهرماه
|به سر بر نهاد آن کیانی کلاه
|زمانه بی‌اندوه گشت از بدی
|گرفتند هر کس ره ایزدی
|دل از داوریها بپرداختند
|به آیین یکی جشن نو ساختند
|نشستند فرزانگان شادکام
|گرفتند هر یک ز یاقوت جام
|می روشن و چهرهٔ شاه نو
|جهان نو ز داد و سر ماه نو
|بفرمود تا آتش افروختند
|همه عنبر و زعفران سوختند
|پرستیدن مهرگان دین اوست
|تن آسانی و خوردن آیین اوست
|اگر یادگارست ازو ماه مهر
|بکوش و به رنج ایچ منمای چهر
|ورا بد جهان سالیان پانصد
|نیفکند یک روز بنیاد بد
|جهان چون برو بر نماند ای پسر
|تو نیز آز مپرست و انده مخور
|نماند چنین دان جهان برکسی
|درو شادکامی نیابی بسی
|فرانک نه آگاه بد زین نهان
|که فرزند او شاه شد بر جهان
|ز ضحاک شد تخت شاهی تهی
|سرآمد برو روزگار مهی
|پس آگاهی آمد ز فرخ پسر
|به مادر که فرزند شد تاجور
|نیایش کنان شد سر و تن بشست
|به پیش جهانداور آمد نخست
|نهاد آن سرش پست بر خاک بر
|همی خواند نفرین به ضحاک بر
|همی آفرین خواند بر کردگار
|برآن شادمان گردش روزگار
|وزان پس کسی را که بودش نیاز
|همی داشت روز بد خویش راز
|نهانش نوا کرد و کس را نگفت
|همان راز او داشت اندر نهفت
|یکی هفته زین گونه بخشید چیز
|چنان شد که درویش نشناخت نیز
|دگر هفته مر بزم را کرد ساز
|مهانی که بودند گردن فراز
|بیاراست چون بوستان خان خویش
|مهان را همه کرد مهمان خویش
|وزان پس همه گنج آراسته
|فراز آوریده نهان خواسته
|همان گنجها راگشادن گرفت
|نهاده همه رای دادن گرفت
|گشادن در گنج را گاه دید
|درم خوار شد چون پسر شاه دید
|همان جامه و گوهر شاهوار
|همان اسپ تازی به زرین عذار
|همان جوشن و خود و زوپین و تیغ
|کلاه و کمر هم نبودش دریغ
|همه خواسته بر شتر بار کرد
|دل پاک سوی جهاندار کرد
|فرستاد نزدیک فرزند چیز
|زبانی پر از آفرین داشت نیز
|چو آن خواسته دید شاه زمین
|بپذرفت و بر مام کرد آفرین
|بزرگان لشگر چو بشناختند
|بر شهریار جهان تاختند
|که ای شاه پیروز یزدانشناس
|ستایش مر او را زویت سپاس
|چنین روز روزت فزون باد بخت
|بد اندیشگان را نگون باد بخت
|ترا باد پیروزی از آسمان
|مبادا بجز داد و نیکی گمان
|وزان پس جهاندیدگان سوی شاه
|ز هر گوشه‌ای برگرفتند راه
|همه زر و گوهر برآمیختند
|به تاج سپهبد فرو ریختند
|همان مهتران از همه کشورش
|بدان خرمی صف زده بر درش
|ز یزدان همی خواستند آفرین
|بران تاج و تخت و کلاه و نگین
|همه دست برداشته به آسمان
|همی خواندندش به نیکی گمان
|که جاوید بادا چنین شهریار
|برومند بادا چنین روزگار
|وزان پس فریدون به گرد جهان
|بگردید و دید آشکار و نهان
|هران چیز کز راه بیداد دید
|هر آن بوم و برکان نه آباد دید
|به نیکی ببست از همه دست بد
|چنانک از ره هوشیاران سزد
|بیاراست گیتی بسان بهشت
|به جای گیا سرو گلبن بکشت
|از آمل گذر سوی تمیشه کرد
|نشست اندر آن نامور بیشه کرد
|کجا کز جهان گوش خوانی همی
|جز این نیز نامش ندانی همی
|ز سالش چو یک پنجه اندر کشید
|سه فرزندش آمد گرامی پدید
|به بخت جهاندار هر سه پسر
|سه خسرو نژاد از در تاج زر
|به بالا چو سرو و به رخ چون بهار
|به هر چیز مانندهٔ شهریار
|از این سه دو پاکیزه از شهرناز
|یکی کهتر از خوب چهر ارنواز
|پدر نوز ناکرده از ناز نام
|همی پیش پیلان نهادند گام
|فریدون از آن نامداران خویش
|یکی را گرانمایه‌تر خواند پیش
|کجا نام او جندل پرهنر
|بخ هر کار دلسوز بر شاه بر
|بدو گفت برگرد گرد جهان
|سه دختر گزین از نژاد مهان
|سه خواهر ز یک مادر و یک پدر
|پری چهره و پاک و خسرو گهر
|به خوبی سزای سه فرزند من
|چنان چون بشاید به پیوند من
|به بالا و دیدار هر سه یکی
|که این را ندانند ازان اندکی
|چو بشنید جندل ز خسرو سخن
|یکی رای پاکیزه افگند بن
|که بیدار دل بود و پاکیزه مغز
|زبان چرب و شایستهٔ کار نغز
|ز پیش سپهبد برون شد به راه
|ابا چند تن مر ورا نیکخواه
|یکایک ز ایران سراندر کشید
|پژوهید و هرگونه گفت و شنید
|به هر کشوری کز جهان مهتری
|به پرده درون داشتن دختری
|نهفته بجستی همه رازشان
|شنیدی همه نام و آوازشان
|ز دهقان پر مایه کس را ندید
|که پیوستهٔ آفریدون سزید
|خردمند و روشن‌دل و پاک‌تن
|بیامد بر سرو شاه یمن
|نشان یافت جندل مر اورا درست
|سه دختر چنان چون فریدون بجست
|خرامان بیامد به نزدیک سرو
|چنان چون به پیش گل اندر تذرو
|زمین را ببوسید و چربی نمود
|برآن کهتری آفرین برفزود
|به جندل چنین گفت شاه یمن
|که بی‌آفرینت مبادا دهن
|چه پیغام داری چه فرمان دهی
|فرستاده‌ای گر گرامی رهی
|بدو گفت جندل که خرم بدی
|همیشه ز تو دور دست بدی
|از ایران یکی کهترم چون شمن
|پیام آوریده به شاه یمن
|درود فریدون فرخ دهم
|سخن هر چه پرسند پاسخ دهم
|ترا آفرین از فریدون گرد
|بزرگ آنکسی کو نداردش خرد
|مرا گفت شاه یمن را بگوی
|که بر گاه تا مشک بوید ببوی
|بدان ای سر مایهٔ تازیان
|کز اختر بدی جاودان بی‌زیان
|مرا پادشاهی آباد هست
|همان گنج و مردی و نیروی دست
|سه فرزند شایستهٔ تاج و گاه
|اگر داستان را بود گاه ماه
|ز هر کام و هر خواسته بی‌نیاز
|به هر آرزو دست ایشان دراز
|مر این سه گرانمایه را در نهفت
|بباید کنون شاهزاده سه جفت
|ز کار آگهان آگهی یافتم
|بدین آگهی تیز بشتافتم
|کجا از پس پرده پوشیده روی
|سه پاکیزه داری تو ای نامجوی
|مران هرسه را نوز ناکرده نام
|چو بشنیدم این دل شدم شادکام
|که ما نیز نام سه فرخ نژاد
|چو اندر خور آید نکردیم یاد
|کنون این گرامی دو گونه گهر
|بباید برآمیخت با یکدگر
|سه پوشیده رخ را سه دیهیم جوی
|سزا را سزاوار بی‌گفت‌وگوی
|فریدون پیامم بدین گونه داد
|تو پاسخ گزار آنچه آیدت یاد
|پیامش چو بشنید شاه یمن
|بپژمرد چون زاب کنده سمن
|همی گفت گر پیش بالین من
|نبیند سه ماه این جهان‌بین من
|مرا روز روشن بود تاره شب
|بباید گشادن به پاسخ دو لب
|سراینده را گفت کای نامجوی
|زمان باید اندر چنین گفت‌گوی
|شتابت نباید بپاسخ کنون
|مرا چند رازست با رهنمون
|فرستاده را زود جایی گزید
|پس آنگه به کار اندرون بنگرید
|بیامد در بار دادن ببست
|به انبوه اندیشگان در نشست
|فراوان کس از دشت نیزه‌وران
|بر خویش خواند آزموده سران
|نهفته برون آورید از نهفت
|همه رازها پیش ایشان بگفت
|که ما را به گیتی ز پیوند خویش
|سه شمع‌ست روشن به دیدار پیش
|فریدون فرستاد زی من پیام
|بگسترد پیشم یکی خوب دام
|همی کرد خواهد ز چشمم جدا
|یکی رای بایدزدن با شما
|فرستاده گوید چنین گفت شاه
|که ما را سه شاهست زیبای گاه
|گراینده هر سه به پیوند من
|به سه روی پوشیده فرزند من
|اگر گویم آری و دل زان تهی
|دروغم نه اندر خورد با مهی
|وگر آرزوها سپارم بدوی
|شود دل پر آتش پر از آب روی
|وگر سر بپیچم ز فرمان او
|به یک سو گرایم ز پیمان او
|کسی کو بود شهریار زمین
|نه بازیست با او سگالید کین
|شنیدستم از مردم راه‌جوی
|که ضحاک را زو چه آمد بروی
|ازین در سخن هر چه دارید یاد
|سراسر به من بر بباید گشاد
|جهان آزموده دلاور سران
|گشادند یک‌یک به پاسخ زبان
|که ما همگنان آن نبینیم رای
|که هر باد را تو بجنبی ز جای
|اگر شد فریدون جهان شهریار
|نه ما بندگانیم با گوشوار
|سخن‌گفتن و کوشش آیین ماست
|عنان و سنان تافتن دین ماست
|به خنجر زمین را میستان کنیم
|به نیزه هوا را نیستان کنیم
|سه فرزند اگر بر تو هست ارجمند
|سربدره بگشای و لب را ببند
|و گر چارهٔ کار خواهی همی
|بترسی ازین پادشاهی همی
|ازو آرزوهای پرمایه جوی
|که کردار آنرا نبینند روی
|چو بشنید از آن نامداران سخن
|نه سردید آن را به گیتی نه بن
|فرستادهٔ شاه را پیش خواند
|فراوان سخن را به خوبی براند
|که من شهریار ترا کهترم
|به هرچ او بفرمود فرمانبرم
|بگویش که گرچه تو هستی بلند
|سه فرزند تو برتو بر ارجمند
|پسر خود گرامی بود شاه را
|بویژه که زیبا بود گاه را
|سخن هر چه گفتی پذیرم همی
|ز دختر من اندازه گیرم همی
|اگر پادشا دیده خواهد ز من
|و گر دشت گردان و تخت یمن
|مرا خوارتر چون سه فرزند خویش
|نبینم به هنگام بایست پیش
|پس ار شاه را این چنین است کام
|نشاید زدن جز به فرمانش گام
|به فرمان شاه این سه فرزند من
|برون آنگه آید ز پیوند من
|کجا من ببینم سه شاه ترا
|فروزندهٔ تاج و گاه ترا
|بیایند هر سه به نزدیک من
|شود روشن این شهر تاریک من
|شود شادمان دل به دیدارشان
|ببینم روانهای بیدارشان
|ببینم کشان دل پر از داد هست
|به زنهارشان دست گیرم به دست
|پس آنگه سه روشن جهان‌بین خویش
|سپارم بدیشان بر آیین خویش
|چو آید بدیدار ایشان نیاز
|فرستم سبکشان سوی شاه باز
|سراینده جندل چو پاسخ شنید
|ببوسید تختش چنان چون سزید
|پر از آفرین لب ز ایوان اوی
|سوی شهریار جهان کرد روی
|بیامد چو نزد فریدون رسید
|بگفت آن کجا گفت و پاسخ شنید
|سه فرزند را خواند شاه جهان
|نهفته برون آورید از نهان
|از آن رفتن جندل و رای خویش
|سخنها همه پاک بنهاد پیش
|چنین گفت کاین شهریار یمن
|سر انجمن سرو سایه فکن
|چو ناسفته گوهر سه دخترش بود
|نبودش پسر دختر افسرش بود
|سروش ار بیابد چو ایشان عروس
|دهد پیش هر یک مگر خاک‌بوس
|ز بهر شما از پدر خواستم
|سخنهای بایسته آراستم
|کنون تان بباید بر او شدن
|به هر بیش و کم رای فرخ زدن
|سراینده باشید و بسیارهوش
|به گفتار او برنهاده دوگوش
|به خوبی سخنهاش پاسخ دهید
|چو پرسد سخن رای فرخ نهید
|ازیرا که پروردهٔ پادشا
|نباید که باشد بجز پارسا
|سخن‌گوی و روشن دل و پاک‌دین
|به کاری که پیش آیدش پیش‌بین
|زبان راستی را بیاراسته
|خرد خیره کرده ابر خواسته
|شما هر چه گویم ز من بشنوید
|اگر کار بندید خرم بوید
|یکی ژرف‌بین است شاه یمن
|که چون او نباشد به هرانجمن
|گرانمایه و پاک هرسه پسر
|همه دل‌نهاده به گفت پدر
|ز پیش فریدون برون آمدند
|پر از دانش و پرفسون آمدند
|بجز رای و دانش چه اندرخورد
|پسر را که چونان پدر پرورد
|سوی خانه رفتند هر سه چوباد
|شب آمد بخفتند پیروز و شاد
|چو خورشید زد عکس برآسمان
|پراگند بر لاژورد ارغوان
|برفتند و هر سه بیاراستند
|ابا خویشتن موبدان خواستند
|کشیدند با لشکری چون سپهر
|همه نامداران خورشیدچهر
|چو از آمدنشان شد آگاه سرو
|بیاراست لشکر چو پر تذرو
|فرستادشان لشکری گشن پیش
|چه بیگانه فرزانگان و چه خویش
|شدند این سه پرمایه اندر یمن
|برون آمدند از یمن مرد و زن
|همی گوهر و زعفران ریختند
|همی مشک با می برآمیختند
|همه یال اسپان پر از مشک و می
|پراگنده دینار در زیر پی
|نشستن گهی ساخت شاه یمن
|همه نامداران شدند انجمن
|در گنجهای کهن کرد باز
|گشاد آنچه یک چند گه بود راز
|سه خورشید رخ را چو باغ بهشت
|که موبد چو ایشان صنوبر نکشت
|ابا تاج و با گنج نادیده رنج
|مگر زلفشان دیده رنج شکنج
|بیاورد هر سه بدیشان سپرد
|که سه ماه نو بود و سه شاه گرد
|ز کینه به دل گفت شاه یمن
|که از آفریدون بد آمد به من
|بد از من که هرگز مبادم میان
|که ماده شد از تخم نره کیان
|به اختر کس آن‌دان که دخترش نیست
|چو دختر بود روشن اخترش نیست
|به پیش همه موبدان سرو گفت
|که زیبا بود ماه را شاه جفت
|بدانید کین سه جهان بین خویش
|سپردم بدیشان بر آیین خویش
|بدان تا چو دیده بدارندشان
|چو جان پیش دل بر نگارندشان
|خروشید و بار غریبان ببست
|ابر پشت شرزه هیونان مست
|ز گوهر یمن گشت افروخته
|عماری یک اندردگر دوخته
|چو فرزند را باشد آئین و فر
|گرامی به دل بر چه ماده چه نر
|به سوی فریدون نهادند روی
|جوانان بینادل راه جوی
|نهفته چو بیرون کشید از نهان
|به سه بخش کرد آفریدون جهان
|یکی روم و خاور دگر ترک و چین
|سیم دشت گردان و ایران‌زمین
|نخستین به سلم اندرون بنگرید
|همه روم و خاور مراو را سزید
|به فرزند تا لشکری برگزید
|گرازان سوی خاور اندرکشید
|به تخت کیان اندر آورد پای
|همی خواندندیش خاور خدای
|دگر تور را داد توران زمین
|ورا کرد سالار ترکان و چین
|یکی لشکری نا مزد کرد شاه
|کشید آنگهی تور لشکر به راه
|بیامد به تخت کئی برنشست
|کمر بر میان بست و بگشاد دست
|بزرگان برو گوهر افشاندند
|همی پاک توران شهش خواندند
|از ایشان چو نوبت به ایرج رسید
|مر او را پدر شاه ایران گزید
|هم ایران و هم دشت نیزه‌وران
|هم آن تخت شاهی و تاج سران
|بدو داد کورا سزا بود تاج
|همان کرسی و مهر و آن تخت عاج
|نشستند هر سه به آرام و شاد
|چنان مرزبانان فرخ نژاد
|برآمد برین روزگار دراز
|زمانه به دل در همی داشت راز
|فریدون فرزانه شد سالخورد
|به باغ بهار اندر آورد گرد
|برین گونه گردد سراسر سخن
|شود سست نیرو چو گردد کهن
|چو آمد به کاراندرون تیرگی
|گرفتند پرمایگان خیرگی
|بجنبید مر سلم را دل ز جای
|دگرگونه‌تر شد به آیین و رای
|دلش گشت غرقه به آزاندرون
|به اندیشه بنشست با رهنمون
|نبودش پسندیده بخش پدر
|که داد او به کهتر پسر تخت زر
|به دل پر زکین شد به رخ پر ز چین
|فرسته فرستاد زی شاه چین
|فرستاد نزد برادر پیام
|که جاوید زی خرم و شادکام
|بدان ای شهنشاه ترکان و چین
|گسسته دل روشن از به گزین
|ز نیکی زیان کرده گویی پسند
|منش پست و بالا چو سرو بلند
|کنون بشنو ازمن یکی داستان
|کزین گونه نشنیدی از باستان
|سه فرزند بودیم زیبای تخت
|یکی کهتر از ما برآمد به بخت
|اگر مهترم من به سال و خرد
|زمانه به مهر من اندر خورد
|گذشته ز من تاج و تخت و کلاه
|نزیبد مگر بر تو ای پادشاه
|سزد گر بمانیم هر دو دژم
|کزین سان پدر کرد بر ما ستم
|چو ایران و دشت یلان و یمن
|به ایرج دهد روم و خاور به من
|سپارد ترا مرز ترکان و چین
|که از تو سپهدار ایران زمین
|بدین بخشش اندر مرا پای نیست
|به مغز پدر اندرون رای نیست
|هیون فرستاده بگزارد پای
|بیامد به نزدیک توران خدای
|به خوبی شنیده همه یاد کرد
|سر تور بی‌مغز پرباد کرد
|چو این راز بشنید تور دلیر
|برآشفت ناگاه برسان شیر
|چنین داد پاسخ که با شهریار
|بگو این سخن هم چنین یاد دار
|که ما را به گاه جوانی پدر
|بدین گونه بفریفت ای دادگر
|درختیست این خود نشانده بدست
|کجا آب او خون و برگش کبست
|ترا با من اکنون بدین گفت‌گوی
|بباید بروی اندر آورد روی
|زدن رای هشیار و کردن نگاه
|هیونی فگندن به نزدیک شاه
|زبان‌آوری چرب گوی از میان
|فرستاد باید به شاه جهان
|به جای زبونی و جای فریب
|نباید که یابد دلاور شکیب
|نشاید درنگ اندرین کار هیچ
|کجا آید آسایش اندر بسیچ
|فرستاده چون پاسخ آورد باز
|برهنه شد آن روی پوشیده‌راز
|برفت این برادر ز روم آن ز چین
|به زهر اندر آمیخته انگبین
|رسیدند پس یک به دیگر فراز
|سخن راندند آشکارا و راز
|گزیدند پس موبدی تیزویر
|سخن گوی و بینادل و یادگیر
|ز بیگانه پردخته کردند جای
|سگالش گرفتند هر گونه رای
|سخن سلم پیوند کرد از نخست
|ز شرم پدر دیدگان را بشست
|فرستاده را گفت ره برنورد
|نباید که یابد ترا باد و گرد
|چو آیی به کاخ فریدون فرود
|نخستین ز هر دو پسر ده درود
|پس آنگه بگویش که ترس خدای
|بباید که باشد به هر دو سرای
|جوان را بود روز پیری امید
|نگردد سیه‌موی گشته سپید
|چه سازی درنگ اندرین جای تنگ
|که شد تنگ بر تو سرای درنگ
|جهان مرترا داد یزدان پاک
|ز تابنده خورشید تا تیره خاک
|همه برزو ساختی رسم و راه
|نکردی به فرمان یزدان نگاه
|نجستی به جز کژی و کاستی
|نکردی به بخشش درون راستی
|سه فرزند بودت خردمند و گرد
|بزرگ آمدت تیره بیدار خرد
|ندیدی هنر با یکی بیشتر
|کجا دیگری زو فرو برد سر
|یکی را دم اژدها ساختی
|یکی را به ابر اندار افراختی
|یکی تاج بر سر ببالین تو
|برو شاد گشته جهان‌بین تو
|نه ما زو به مام و پدر کمتریم
|نه بر تخت شاهی نه اندر خوریم
|ایا دادگر شهریار زمین
|برین داد هرگز مباد آفرین
|اگر تاج از آن تارک بی‌بها
|شود دور و یابد جهان زو رها
|سپاری بدو گوشه‌ای از جهان
|نشیند چو ما از تو خسته نهان
|و گرنه سواران ترکان و چین
|هم از روم گردان جوینده کین
|فراز آورم لشگر گرزدار
|از ایران و ایرج برآرم دمار
|چو بشنید موبد پیام درشت
|زمین را ببوسید و بنمود پشت
|بر آنسان به زین اندر آورد پای
|که از باد آتش بجنبد ز جای
|به درگاه شاه آفریدون رسید
|برآورده‌ای دید سر ناپدید
|به ابر اندر آورده بالای او
|زمین کوه تا کوه پهنای او
|نشسته به در بر گرانمایگان
|به پرده درون جای پرمایگان
|به یک دست بربسته شیر و پلنگ
|به دست دگر ژنده پیلان جنگ
|ز چندان گرانمایه گرد دلیر
|خروشی برآمد چو آوای شیر
|سپهریست پنداشت ایوان به جای
|گران لشگری گرد او بر به پای
|برفتند بیدار کارآگهان
|بگفتند با شهریار جهان
|که آمد فرستاده‌ای نزد شاه
|یکی پرمنش مرد با دستگاه
|بفرمود تا پرده برداشتند
|بر اسپش ز درگاه بگذاشتند
|چو چشمش به روی فریدون رسید
|همه دیده و دل پر از شاه دید
|به بالای سرو و چو خورشید روی
|چو کافور گرد گل سرخ موی
|دولب پر ز خنده دو رخ پر ز شرم
|کیانی زبان پر ز گفتار نرم
|نشاندش هم آنگه فریدون ز پای
|سزاوار کردش بر خویش جای
|بپرسیدش از دو گرامی نخست
|که هستند شادان دل و تن‌درست
|دگر گفت کز راه دور و دراز
|شدی رنجه اندر نشیب و فراز
|فرستاده گفت ای گرانمایه شاه
|ابی تو مبیناد کس پیش‌گاه
|ز هر کس که پرسی به کام تواند
|همه پاک زنده به نام تواند
|منم بنده‌ای شاه را ناسزا
|چنین بر تن خویش ناپارسا
|پیامی درشت آوریده به شاه
|فرستنده پر خشم و من بیگناه
|بگویم چو فرمایدم شهریار
|پیام جوانان ناهوشیار
|بفرمود پس تا زبان برگشاد
|شنیده سخن سر به سر کرد یاد
|فریدون بدو پهن بگشاد گوش
|چو بشنید مغزش برآمد به جوش
|فرستاده را گفت کای هوشیار
|بباید ترا پوزش اکنون به کار
|که من چشم از ایشان چنین داشتم
|همی بر دل خویش بگذاشتم
|که از گوهر بد نیاید مهی
|مرا دل همی داد این آگهی
|بگوی آن دو ناپاک بیهوده را
|دو اهریمن مغز پالوده را
|انوشه که کردید گوهر پدید
|درود از شما خود بدین سان سزید
|ز پند من ار مغزتان شد تهی
|همی از خردتان نبود آگهی
|ندارید شرم و نه بیم از خدای
|شما را همانا همین‌ست رای
|مرا پیشتر قیرگون بود موی
|چو سرو سهی قد و چون ماه روی
|سپهری که پشت مرا کرد کوز
|نشد پست و گردان بجایست نوز
|خماند شما را هم این روزگار
|نماند برین گونه بس پایدار
|بدان برترین نام یزدان پاک
|به رخشنده خورشید و بر تیره خاک
|به تخت و کلاه و به ناهید و ماه
|که من بد نکردم شما را نگاه
|یکی انجمن کردم از بخردان
|ستاره شناسان و هم موبدان
|بسی روزگاران شدست اندرین
|نکردیم بر باد بخشش زمین
|همه راستی خواستم زین سخن
|به کژی نه سر بود پیدا نه بن
|همه ترس یزدان بد اندر میان
|همه راستی خواستم در جهان
|چو آباد دادند گیتی به من
|نجستم پراگندن انجمن
|مگر همچنان گفتم آباد تخت
|سپارم به سه دیدهٔ نیک بخت
|شما را کنون گر دل از راه من
|به کژی و تاری کشید اهرمن
|ببینید تا کردگار بلند
|چنین از شما کرد خواهد پسند
|یکی داستان گویم ار بشنوید
|همان بر که کارید خود بدروید
|چنین گفت باما سخن رهنمای
|جزین است جاوید ما را سرای
|به تخت خرد بر نشست آزتان
|چرا شد چنین دیو انبازتان
|بترسم که در چنگ این اژدها
|روان یابد از کالبدتان رها
|مرا خود ز گیتی گه رفتن است
|نه هنگام تندی و آشفتن است
|ولیکن چنین گوید آن سالخورد
|که بودش سه فرزند آزاد مرد
|که چون آز گردد ز دلها تهی
|چه آن خاک و آن تاج شاهنشهی
|کسی کو برادر فروشد به خاک
|سزد گر نخوانندش از آب پاک
|جهان چون شما دید و بیند بسی
|نخواهد شدن رام با هر کسی
|کزین هر چه دانید از کردگار
|بود رستگاری به روز شمار
|بجویید و آن توشهٔ ره کنید
|بکوشید تا رنج کوته کنید
|فرستاده بشنید گفتار اوی
|زمین را ببوسید و برگاشت روی
|ز پیش فریدون چنان بازگشت
|که گفتی که با باد انباز گشت
|فرستادهٔ سلم چون گشت باز
|شهنشاه بنشست و بگشاد راز
|گرامی جهانجوی را پیش خواند
|همه گفتها پیش او بازراند
|ورا گفت کان دو پسر جنگجوی
|ز خاور سوی ما نهادند روی
|از اختر چنین استشان بهره خود
|که باشند شادان به کردار بد
|دگر آنکه دو کشور آبشخورست
|که آن بومها را درشتی برست
|برادرت چندان برادر بود
|کجا مر ترا بر سر افسر بود
|چو پژمرده شد روی رنگین تو
|نگردد دگر گرد بالین تو
|تو گر پیش شمشیر مهرآوری
|سرت گردد آشفته از داوری
|دو فرزند من کز دو دوش جهان
|برینسان گشادند بر من زبان
|گرت سر بکارست بپسیچ کار
|در گنج بگشای و بربند بار
|تو گر چاشت را دست یازی به جام
|و گر نه خورند ای پسر بر تو شام
|نباید ز گیتی ترا یار کس
|بی‌آزاری و راستی یار بس
|نگه کرد پس ایرج نامور
|برآن مهربان پاک فرخ پدر
|چنین داد پاسخ که ای شهریار
|نگه کن بدین گردش روزگار
|که چون باد بر ما همی بگذرد
|خردمند مردم چرا غم خورد
|همی پژمراند رخ ارغوان
|کند تیره دیدار روشن‌روان
|به آغاز گنج است و فرجام رنج
|پس از رنج رفتن ز جای سپنچ
|چو بستر ز خاکست و بالین ز خشت
|درختی چرا باید امروز کشت
|که هر چند چرخ از برش بگذرد
|تنش خون خورد بار کین آورد
|خداوند شمشیر و گاه و نگین
|چو ما دید بسیار و بیند زمین
|از آن تاجور نامداران پیش
|ندیدند کین اندر آیین خویش
|چو دستور باشد مرا شهریار
|به بد نگذرانم بد روزگار
|نباید مرا تاج و تخت و کلاه
|شوم پیش ایشان دوان بی‌سپاه
|بگویم که ای نامداران من
|چنان چون گرامی تن و جان من
|به بیهوده از شهریار زمین
|مدارید خشم و مدارید کین
|به گیتی مدارید چندین امید
|نگر تا چه بد کرد با جمشید
|به فرجام هم شد ز گیتی بدر
|نماندش همان تاج و تخت و کمر
|مرا با شما هم به فرجام کار
|بباید چشیدن بد روزگار
|دل کینه ورشان بدین آورم
|سزاوارتر زانکه کین آورم
|بدو گفت شاه ای خردمند پور
|برادر همی رزم جوید تو سور
|مرا این سخن یاد باید گرفت
|ز مه روشنایی نیاید شگفت
|ز تو پر خرد پاسخ ایدون سزید
|دلت مهر پیوند ایشان گزید
|ولیکن چو جانی شود بی‌بها
|نهد پر خرد در دم اژدها
|چه پیش آیدش جز گزاینده زهر
|کش از آفرینش چنین است بهر
|ترا ای پسر گر چنین است رای
|بیارای کار و بپرداز جای
|پرستنده چند از میان سپاه
|بفرمای کایند با تو به راه
|ز درد دل اکنون یکی نامه من
|نویسم فرستم بدان انجمن
|مگر باز بینم ترا تن درست
|که روشن روانم به دیدار تست
|یکی نامه بنوشت شاه زمین
|به خاور خدای و به سالار چین
|سر نامه کرد آفرین خدای
|کجا هست و باشد همیشه به جای
|چنین گفت کاین نامهٔ پندمند
|به نزد دو خورشید گشته بلند
|دو سنگی دو جنگی دو شاه زمین
|میان کیان چون درخشان نگین
|از آنکو ز هر گونه دیده جهان
|شده آشکارا برو بر نهان
|گرایندهٔ تیغ و گرز گران
|فروزندهٔ نامدار افسران
|نمایندهٔ شب به روز سپید
|گشایندهٔ گنج پیش امید
|همه رنجها گشته آسان بدوی
|برو روشنی اندر آورده روی
|نخواهم همی خویشتن را کلاه
|نه آگنده گنج و نه تاج و نه گاه
|سه فرزند را خواهم آرام و ناز
|از آن پس که دیدیم رنج دراز
|برادر کزو بود دلتان به درد
|وگر چند هرگز نزد باد سرد
|دوان آمد از بهر آزارتان
|که بود آرزومند دیدارتان
|بیفگند شاهی شما را گزید
|چنان کز ره نامداران سزید
|ز تخت اندر آمد به زین برنشست
|برفت و میان بندگی را ببست
|بدان کو به سال از شما کهترست
|نوازیدن کهتر اندر خورست
|گرامیش دارید و نوشه خورید
|چو پرورده شد تن روان پرورید
|چو از بودنش بگذرد روز چند
|فرستید با زی منش ارجمند
|نهادند بر نامه بر مهر شاه
|ز ایوان بر ایرج گزین کرد راه
|بشد با تنی چند برنا و پیر
|چنان چون بود راه را ناگریز
|چو تنگ اندر آمد به نزدیکشان
|نبود آگه از رای تاریکشان
|پذیره شدندش به آیین خویش
|سپه سربسر باز بردند پیش
|چو دیدند روی برادر به مهر
|یکی تازه‌تر برگشادند چهر
|دو پرخاشجوی با یکی نیک خوی
|گرفتند پرسش نه بر آرزوی
|دو دل پر ز کینه یکی دل به جای
|برفتند هر سه به پرده سرای
|به ایرج نگه کرد یکسر سپاه
|که او بد سزاوار تخت و کلاه
|بی‌آرامشان شد دل از مهر او
|دل از مهر و دیده پر از چهر او
|سپاه پراگنده شد جفت جفت
|همه نام ایرج بد اندر نهفت
|که هست این سزاوار شاهنشهی
|جز این را نزیبد کلاه مهی
|به لکشر نگه کرد سلم از کران
|سرش گشت از کار لشکر گران
|به لشگرگه آمد دلی پر ز کین
|چگر پر ز خون ابروان پر ز چین
|سراپرده پرداخت از انجمن
|خود و تور بنشست با رای زن
|سخن شد پژوهنده از هردری
|ز شاهی و از تاج هر کشوری
|به تور از میان سخن سلم گفت
|که یک یک سپاه از چه گشتند جفت
|به هنگامهٔ بازگشتن ز راه
|نکردی همانا به لشکر نگاه
|سپاه دو شاه از پذیره شدن
|دگر بود و دیگر به بازآمدن
|که چندان کجا راه بگذاشتند
|یکی چشم از ایرج نه برداشتند
|از ایران دلم خود به دو نیم بود
|به اندیشه اندیشگان برفزود
|سپاه دو کشور چو کردم نگاه
|از این پس جز او را نخوانند شاه
|اگر بیخ او نگسلانی ز جای
|ز تخت بلندت کشد زیر پای
|برین گونه از جای برخاستند
|همه شب همی چاره آراستند
|چو برداشت پرده ز پیش آفتاب
|سپیده برآمد به پالود خواب
|دو بیهوده را دل بدان کار گرم
|که دیده بشویند هر دو ز شرم
|برفتند هر دو گرازان ز جای
|نهادند سر سوی پرده‌سرای
|چو از خیمه ایرج به ره بنگرید
|پر از مهر دل پیش ایشان دوید
|برفتند با او به خیمه درون
|سخن بیشتر بر چرا رفت و چون
|بدو گفت تور ار تو از ماکهی
|چرا برنهادی کلاه مهی
|ترا باید ایران و تخت کیان
|مرا بر در ترک بسته میان
|برادر که مهتر به خاور به رنج
|به سر بر ترا افسر و زیر گنج
|چنین بخششی کان جهانجوی کرد
|همه سوی کهتر پسر روی کرد
|نه تاج کیان مانم اکنون نه گاه
|نه نام بزرگی نه ایران سپاه
|چو از تور بشنید ایرج سخن
|یکی پاکتر پاسخ افگند بن
|بدو گفت کای مهتر کام جوی
|اگر کام دل خواهی آرام جوی
|من ایران نخواهم نه خاور نه چین
|نه شاهی نه گسترده روی زمین
|بزرگی که فرجام او تیرگیست
|برآن مهتری بر بباید گریست
|سپهر بلند ار کشد زین تو
|سرانجام خشتست بالین تو
|مرا تخت ایران اگر بود زیر
|کنون گشتم از تاج و از تخت سیر
|سپردم شما را کلاه و نگین
|بدین روی با من مدارید کین
|مرا با شما نیست ننگ و نبرد
|روان را نباید برین رنجه کرد
|زمانه نخواهم به آزارتان
|اگر دورمانم ز دیدارتان
|جز از کهتری نیست آیین من
|مباد آز و گردن‌کشی دین من
|چو بشنید تور از برادر چنین
|به ابرو ز خشم اندر آورد چین
|نیامدش گفتار ایرج پسند
|نبد راستی نزد او ارجمند
|به کرسی به خشم اندر آورد پای
|همی گفت و برجست هزمان ز جای
|یکایک برآمد ز جای نشست
|گرفت آن گران کرسی زر بدست
|بزد بر سر خسرو تاجدار
|ازو خواست ایرج به جان زینهار
|نیایدت گفت ایچ بیم از خدای
|نه شرم از پدر خود همینست رای
|مکش مر مراکت سرانجام کار
|بپیچاند از خون من کردگار
|مکن خویشتن را ز مردم‌کشان
|کزین پس نیابی ز من خودنشان
|بسنده کنم زین جهان گوشه‌ای
|بکوشش فراز آورم توشه‌ای
|به خون برادر چه بندی کمر
|چه سوزی دل پیر گشته پدر
|جهان خواستی یافتی خون مریز
|مکن با جهاندار یزدان ستیز
|سخن را چو بشنید پاسخ نداد
|همان گفتن آمد همان سرد باد
|یکی خنجر آبگون برکشید
|سراپای او چادر خون کشید
|بدان تیز زهرآبگون خنجرش
|همی کرد چاک آن کیانی برش
|فرود آمد از پای سرو سهی
|گسست آن کمرگاه شاهنشهی
|روان خون از آن چهرهٔ ارغوان
|شد آن نامور شهریار جوان
|جهانا بپروردیش در کنار
|وز آن پس ندادی به جان زینهار
|نهانی ندانم ترا دوست کیست
|بدین آشکارت بباید گریست
|سر تاجور ز آن تن پیلوار
|به خنجر جدا کرد و برگشت کار
|بیاگند مغزش به مشک و عبیر
|فرستاد نزد جهان‌بخش پیر
|چنین گفت کاینت سر آن نیاز
|که تاج نیاگان بدو گشت باز
|کنون خواه تاجش ده و خواه تخت
|شد آن سایه‌گستر نیازی درخت
|برفتند باز آن دو بیداد شوم
|یکی سوی ترک و یکی سوی روم
|فریدون نهاده دو دیده به راه
|سپاه و کلاه آرزومند شاه
|چو هنگام برگشتن شاه بود
|پدر زان سخن خود کی آگاه بود
|همی شاه را تخت پیروزه ساخت
|همی تاج را گوهر اندر شاخت
|پذیره شدن را بیاراستند
|می و رود و رامشگران خواستند
|تبیره ببردند و پیل از درش
|ببستند آذین به هر کشورش
|به زین اندرون بود شاه و سپاه
|یکی گرد تیره برآمد ز راه
|هیونی برون آمد از تیره گرد
|نشسته برو سوگواری به درد
|خروشی برآورد دل سوگوار
|یکی زر تابوتش اندر کنار
|به تابوت زر اندرون پرنیان
|نهاده سر ایرج اندر میان
|ابا ناله و آه و با روی زرد
|به پیش فریدون شد آن شوخ مرد
|ز تابوت زر تخته برداشتند
|که گفتار او خوار پنداشتند
|ز تابوت چون پرنیان برکشید
|سر ایرج آمد بریده پدید
|بیافتاد ز اسپ آفریدون به خاک
|سپه سر به سر جامه کردند چاک
|سیه شد رخ و دیدگان شد سپید
|که دیدن دگرگونه بودش امید
|چو خسرو بران‌گونه آمد ز راه
|چنین بازگشت از پذیره سپاه
|دریده درفش و نگونسار کوس
|رخ نامداران به رنگ آبنوس
|تبیره سیه کرده و روی پیل
|پراکنده بر تازی اسپانش نیل
|پیاده سپهبد پیاده سپاه
|پر از خاک سر برگرفتند راه
|خروشیدن پهلوانان به درد
|کنان گوشت تن را بران رادمرد
|برین گونه گردد به ما بر سپهر
|بخواهد ربودن چو بنمود چهر
|مبر خود به مهر زمانه گمان
|نه نیکو بود راستی در کمان
|چو دشمنش گیری نمایدت مهر
|و گر دوست خوانی نبینیش چهر
|یکی پند گویم ترا من درست
|دل از مهر گیتی ببایدت شست
|سپه داغ دل شاه با های و هوی
|سوی باغ ایرج نهادند روی
|به روزی کجا جشن شاهان بدی
|وزان پیشتر بزمگاهان بدی
|فریدون سر شاه پور جوان
|بیامد ببر برگرفته نوان
|بر آن تخت شاهنشهی بنگرید
|سر شاه را نزدر تاج دید
|همان حوض شاهان و سرو سهی
|درخت گلفشان و بید و بهی
|تهی دید از آزادگان جشنگاه
|به کیوان برآورده گرد سیاه
|همی سوخت باغ و همی خست روی
|همی ریخت اشک و همی کند موی
|میان را بزناز خونین ببست
|فکند آتش اندر سرای نشست
|گلستانش برکند و سروان بسوخت
|به یکبارگی چشم شادی بدوخت
|نهاده سر ایرج اندر کنار
|سر خویشتن کرد زی کردگار
|همی گفت کای داور دادگر
|بدین بی‌گنه کشته اندر نگر
|به خنجر سرش کنده در پیش من
|تنش خورده شیران آن انجمن
|دل هر دو بیداد از آن سان بسوز
|که هرگز نبینند جز تیره روز
|به داغی جگرشان کنی آژده
|که بخشایش آرد بریشان دده
|همی خواهم از روشن کردگار
|که چندان زمان یابم از روزگار
|که از تخم ایرج یکی نامور
|بیاید برین کین ببندد کمر
|چو دیدم چنین زان سپس شایدم
|اگر خاک بالا بپیمایدم
|برین‌گونه بگریست چندان بزار
|همی تاگیا رستش اندر کنار
|زمین بستر و خاک بالین او
|شده تیره روشن جهان‌بین او
|در بار بسته گشاده زبان
|همی گفت کای داور راستان
|کس از تاجداران بدین‌سان نمرد
|که مردست این نامبردار گرد
|سرش را بریده به زار اهرمن
|تنش را شده کام شیران کفن
|خروشی به زاری و چشمی پرآب
|ز هر دام و دد برده آرام و خواب
|سراسر همه کشورش مرد و زن
|به هر جای کرده یکی انجمن
|همه دیده پرآب و دل پر ز خون
|نشسته به تیمار و گرم اندرون
|همه جامه کرده کبود و سیاه
|نشسته به اندوه در سوگ شاه
|چه مایه چنین روز بگذاشتند
|همه زندگی مرگ پنداشتند
|برآمد برین نیز یک چندگاه
|شبستان ایرج نگه کرد شاه
|یکی خوب و چهره پرستنده دید
|کجا نام او بود ماه‌آفرید
|که ایرج برو مهر بسیار داشت
|قضا را کنیزک ازو بار داشت
|پری چهره را بچه بود در نهان
|از آن شاد شد شهریار جهان
|از آن خوب‌رخ شد دلش پرامید
|به کین پسر داد دل را نوید
|چو هنگامهٔ زادن آمد پدید
|یکی دختر آمد ز ماه آفرید
|جهانی گرفتند پروردنش
|برآمد به ناز و بزرگی تنش
|مر آن ماه‌رخ را ز سر تا به پای
|تو گفتی مگر ایرجستی به جای
|چو بر جست و آمدش هنگام شوی
|چو پروین شدش روی و چون مشک موی
|نیا نامزد کرد شویش پشنگ
|بدو داد و چندی برآمد درنگ
|یکی پور زاد آن هنرمند ماه
|چگونه سزاوار تخت و کلاه
|چو از مادر مهربان شد جدا
|سبک تاختندش به نزدنیا
|بدو گفت موبد که ای تاجور
|یکی شادکن دل به ایرج نگر
|جهان‌بخش را لب پر از خنده شد
|تو گفتی مگر ایرجش زنده شد
|نهاد آن گرانمایه را برکنار
|نیایش همی کرد با کردگار
|همی گفت کاین روز فرخنده باد
|دل بدسگالان ما کنده باد
|همان کز جهان آفرین کرد یاد
|ببخشود و دیده بدو باز داد
|فریدون چو روشن جهان را بدید
|به چهر نوآمد سبک بنگرید
|چنین گفت کز پاک مام و پدر
|یکی شاخ شایسته آمد به بر
|می روشن آمد ز پرمایه جام
|مر آن چهر دارد منوچهر نام
|چنان پروردیدش که باد هوا
|برو بر گذشتی نبودی روا
|پرستنده‌ای کش به بر داشتی
|زمین را به پی هیچ نگذاشتی
|به پای اندرش مشک سارا بدی
|روان بر سرش چتر دیبا بدی
|چنین تا برآمد برو سالیان
|نیامدش ز اختر زمانی زیان
|هنرها که آید شهان را به کار
|بیاموختش نامور شهریار
|چو چشم و دل پادشا باز شد
|سپه نیز با او هم آواز شد
|نیا تخت زرین و گرز گران
|بدو داد و پیروزه تاج سران
|سراپردهٔ دیبهٔ هفت‌رنگ
|بدو اندرون خیمه‌های پلنگ
|چه اسپان تازی به زرین ستام
|چه شمشیر هندی به زرین نیام
|چه از جوشن و ترگ و رومی زره
|گشادند مر بندها را گره
|کمانهای چاچی وتیر خدنگ
|سپرهای چینی و ژوپین جنگ
|برین گونه آراسته گنجها
|که بودش به گرد آمده رنجها
|سراسر سزای منوچهر دید
|دل خویش را زو پر از مهر دید
|کلید در گنج آراسته
|به گنجور او داد با خواسته
|همه پهلوانان لشکرش را
|همه نامداران کشورش را
|بفرمود تا پیش او آمدند
|همه با دلی کینه‌جو آمدند
|به شاهی برو آفرین خواندند
|زبرجد به تاجش برافشاندند
|چو جشنی بد این روزگار بزرگ
|شده در جهان میش پیدا ز گرگ
|سپهدار چون قارن کاوگان
|سپهکش چو شیروی و چون آوگان
|چو شد ساخته کار لشکر همه
|برآمد سر شهریار از رمه
|به سلم و به تور آمد این آگهی
|که شد روشن آن تخت شاهنشهی
|دل هر دو بیدادگر پر نهیب
|که اختر همی رفت سوی نشیب
|نشستند هر دو به اندیشگان
|شده تیره روز جفاپیشگان
|یکایک بران رایشان شد درست
|کزان روی شان چاره بایست جست
|که سوی فریدون فرستند کس
|به پوزش کجا چاره این بود بس
|بجستند از آن انجمن هردوان
|یکی پاک دل مرد چیره‌زبان
|بدان مرد باهوش و با رای و شرم
|بگفتند با لابه بسیار گرم
|در گنج خاور گشادند باز
|بدیدند هول نشیب از فراز
|ز گنج گهر تاج زر خواستند
|همی پشت پیلان بیاراستند
|به گردونه‌ها بر چه مشک و عبیر
|چه دیبا و دینار و خز و حریر
|ابا پیل گردونکش و رنگ و بوی
|ز خاور به ایران نهادند روی
|هر آنکس که بد بر در شهریار
|یکایک فرستادشان یادگار
|چو پردخته‌شان شد دل از خواسته
|فرستاده آمد برآراسته
|بدادند نزد فریدون پیام
|نخست از جهاندار بردند نام
|که جاوید باد آفریدون گرد
|همه فرهی ایزد او را سپرد
|سرش سبز باد و تنش ارجمند
|منش برگذشته ز چرخ بلند
|بدان کان دو بدخواه بیدادگر
|پر از آب دیده ز شرم پدر
|پشیمان شده داغ دل بر گناه
|همی سوی پوزش نمایند راه
|چه گفتند دانندگان خرد
|که هر کس که بد کرد کیفر برد
|بماند به تیمار و دل پر ز درد
|چو ما مانده‌ایم ای شه رادمرد
|نوشته چنین بودمان از بوش
|به رسم بوش اندر آمد روش
|هژبر جهانسوز و نر اژدها
|ز دام قضا هم نیابد رها
|و دیگر که فرمان ناپاک دیو
|ببرد دل از ترس کیهان خدیو
|به ما بر چنین خیره شد رای بد
|که مغز دو فرزند شد جای بد
|همی چشم داریم از آن تاجور
|که بخشایش آرد به ما بر مگر
|اگر چه بزرگست ما را گناه
|به بی‌دانشی برنهد پیشگاه
|و دیگر بهانه سپهر بلند
|که گاهی پناهست و گاهی گزند
|سوم دیو کاندر میان چون نوند
|میان بسته دارد ز بهر گزند
|اگر پادشا را سر از کین ما
|شود پاک و روشن شود دین ما
|منوچهر را با سپاه گران
|فرستد به نزدیک خواهشگران
|بدان تا چو بنده به پیشش به پای
|بباشیم جاوید و اینست رای
|مگر کان درختی کزین کین برست
|به آب دو دیده توانیم شست
|بپوییم تا آب و رنجش دهیم
|چو تازه شود تاج و گنجش دهیم
|فرستاده آمد دلی پر سخن
|سخن را نه سر بود پیدا نه بن
|اباپیل و با گنج و با خواسته
|به درگاه شاه آمد آراسته
|به شاه آفریدون رسید آگهی
|بفرمود تا تخت شاهنشهی
|به دیبای چینی بیاراستند
|کلاه کیانی بپیراستند
|نشست از بر تخت پیروزه شاه
|چو سرو سهی بر سرش گرد ماه
|ابا تاج و با طوق و باگوشوار
|چنان چون بود در خور شهریار
|خجسته منوچهر بر دست شاه
|نشسته نهاده به سر بر کلاه
|به زرین عمود و به زرین کمر
|زمین کرده خورشیدگون سر به سر
|دو رویه بزرگان کشیده رده
|سراپای یکسر به زر آژده
|به یک دست بربسته شیر و پلنگ
|به دست دگر ژنده پیلان جنگ
|برون شد ز درگاه شاپور گرد
|فرستادهٔ سلم را پیش برد
|فرستاده چون دید درگاه شاه
|پیاده دوان اندر آمد ز راه
|چو نزدیک شاه آفریدون رسید
|سر و تخت و تاج بلندش بدید
|ز بالا فرو برد سر پیش اوی
|همی بر زمین بر بمالید روی
|گرانمایه شاه جهان کدخدای
|به کرسی زرین ورا کرد جای
|فرستاده بر شاه کرد آفرین
|که ای نازش تاج و تخت و نگین
|زمین گلشن از پایهٔ تخت تست
|زمان روشن از مایهٔ بخت تست
|همه بندهٔ خاک پای توایم
|همه پاک زنده به رای توایم
|پیام دو خونی به گفتن گرفت
|همه راستیها نهفتن گرفت
|گشاده زبان مرد بسیار هوش
|بدو داده شاه جهاندار گوش
|ز کردار بد پوزش آراستن
|منوچهر را نزد خود خواستن
|میان بستن او را بسان رهی
|سپردن بدو تاج و تخت مهی
|خریدن ازو باز خون پدر
|بدینار و دیبا و تاج و کمر
|فرستاده گفت و سپهبد شنید
|مر آن بند را پاسخ آمد کلید
|چو بشنید شاه جهان کدخدای
|پیام دو فرزند ناپاک رای
|یکایک بمرد گرانمایه گفت
|که خورشید را چون توانی نهفت
|نهان دل آن دو مرد پلید
|ز خورشید روشن‌تر آمد پدید
|شنیدم همه هر چه گفتی سخن
|نگه کن که پاسخ چه یابی ز بن
|بگو آن دو بی‌شرم ناپاک را
|دو بیداد و بد مهر و ناباک را
|که گفتار خیره نیرزد به چیز
|ازین در سخن خود نرانیم نیز
|اگر بر منوچهرتان مهر خاست
|تن ایرج نامورتان کجاست
|که کام دد و دام بودش نهفت
|سرش را یکی تنگ تابوت جفت
|کنون چون ز ایرج بپرداختید
|به کین منوچهر بر ساختید
|نبینید رویش مگر با سپاه
|ز پولاد بر سر نهاده کلاه
|ابا گرز و با کاویانی درفش
|زمین کرده از سم اسپان بنفش
|سپهدار چون قارون رزم زن
|چو شاپور و نستوه شمشیر زن
|به یک دست شیدوش جنگی به پای
|چو شیروی شیراوژن رهنمای
|چو سام نریمان و سرو یمن
|به پیش سپاه اندرون رای زن
|درختی که از کین ایرج برست
|به خون برگ و بارش بخواهیم شست
|از آن تاکنون کین اوکس نخواست
|که پشت زمانه ندیدیم راست
|نه خوب آمدی با دو فرزند خویش
|کجا جنگ را کردمی دست پیش
|کنون زان درختی که دشمن بکند
|برومند شاخی برآمد بلند
|بیاید کنون چون هژبر ژیان
|به کین پدر تنگ بسته میان
|فرستاده آن هول گفتار دید
|نشست منوچهر سالار دید
|بپژمرد و برخاست لرزان ز جای
|هم آنگه به زین اندر آورد پای
|همه بودنیها به روشن روان
|بدید آن گرانمایه مرد جوان
|که با سلم و با تور گردان سپهر
|نه بس دیر چین اندر آرد بچهر
|بیامد به کردار باد دمان
|سری پر ز پاسخ دلی پرگمان
|ز دیدار چون خاور آمد پدید
|به هامون کشیده سراپرده دید
|بیامد به درگاه پرده سرای
|به پرده درون بود خاور خدای
|یکی خیمهٔ پرنیان ساخته
|ستاره زده جای پرداخته
|دو شاه دو کشور نشسته به راز
|بگفتند کامد فرستاده باز
|بیامد هم آنگاه سالار بار
|فرستاده را برد زی شهریار
|نشستنگهی نو بیاراستند
|ز شاه نو آیین خبر خواستند
|بجستند هر گونه‌ای آگهی
|ز دیهیم و ز تخت شاهنشهی
|ز شاه آفریدون و از لشکرش
|ز گردان جنگی و از کشورش
|و دیگر ز کردار گردان سپهر
|که دارد همی بر منوچهر مهر
|بزرگان کدامند و دستور کیست
|چه مایستشان گنج و گنجور کیست
|فرستاده گفت آنکه روشن بهار
|بدید و ببیند در شهریار
|بهایست خرم در اردیبهشت
|همه خاک عنبر همه زر خشت
|سپهر برین کاخ و میدان اوست
|بهشت برین روی خندان اوست
|به بالای ایوان او راغ نیست
|به پهنای میدان او باغ نیست
|چو رفتم به نزدیک ایوان فراز
|سرش با ستاره همی گفت راز
|به یک دست پیل و به یک دست شیر
|جهان را به تخت اندر آورده زیر
|ابر پشت پیلانش بر تخت زر
|ز گوهر همه طوق شیران نر
|تبیره زنان پیش پیلان به پای
|ز هر سو خروشیدن کره نای
|تو گفتی که میدان بجوشد همی
|زمین به آسمان بر خورشد همی
|خرامان شدم پیش آن ارجمند
|یکی تخت پیروزه دیدم بلند
|نشسته برو شهریاری چو ماه
|ز یاقوت رخشان به سر بر کلاه
|چو کافور موی و چو گلبرگ روی
|دل آزرم جوی و زبان چرب‌گوی
|جهان را ازو دل به بیم و امید
|تو گفتی مگر زنده شد جمشید
|منوچهر چون زاد سرو بلند
|به کردار طهمورث دیوبند
|نشسته بر شاه بر دست راست
|تو گویی زبان و دل پادشاست
|به پیش اندرون قارن رزم زن
|به دست چپش سرو شاه یمن
|چو شاه یمن سرو دستورشان
|چو پیروز گرشاسپ گنجورشان
|شمار در گنجها ناپدید
|کس اندر جهان آن بزرگی ندید
|همه گرد ایوان دو رویه سپاه
|به زرین عمود و به زرین کلاه
|سپهدار چون قارن کاوگان
|به پیش سپاه اندرون آوگان
|مبارز چو شیروی درنده شیر
|چو شاپور یل ژنده پیل دلیر
|چنو بست بر کوههٔ پیل کوس
|هوا گردد از گرد چون آبنوس
|گر آیند زی ما به جنگ آن گروه
|شود کوه هامون و هامون کوه
|همه دل پر از کین و پرچین بروی
|به جز جنگشان نیست چیز آرزوی
|بریشان همه برشمرد آنچه دید
|سخن نیز کز آفریدون شنید
|دو مرد جفا پیشه را دل ز درد
|بپیچید و شد رویشان لاژورد
|نشستند و جستند هرگونه رای
|سخن را نه سر بود پیدا نه پای
|به سلم بزرگ آنگهی تور گفت
|که آرام و شادی بباید نهفت
|نباید که آن بچهٔ نره‌شیر
|شود تیزدندان و گردد دلیر
|چنان نامور بی‌هنر چون بود
|کش آموزگار آفریدون بود
|نبیره چو شد رای زن بانیا
|ازان جایگه بردمد کیمیا
|بباید بسیچید ما را بجنگ
|شتاب آوریدن به جای درنگ
|ز لشکر سواران برون تاختند
|ز چین و ز خاور سپه ساختند
|فتاد اندران بوم و بر گفت‌گوی
|جهانی بدیشان نهادند روی
|سپاهی که آن را کرانه نبود
|بدان بد که اختر جوانه نبود
|ز خاور دو لشکر به ایران کشید
|بخفتان و خود اندرون ناپدید
|ابا ژنده پیلان و با خواسته
|دو خونی به کینه دل آراسته
|سپه چون به نزدیک ایران کشید
|همانگه خبر با فریدون رسید
|بفرمود پس تا منوچهر شاه
|ز پهلو به هامون گذارد سپاه
|یکی داستان زد جهاندیده کی
|که مرد جوان چون بود نیک‌پی
|بدام آیدش ناسگالیده میش
|پلنگ از پس پشت و صیاد پیش
|شکیبایی و هوش و رای و خرد
|هژبر از بیابان به دام آورد
|و دیگر ز بد مردم بد کنش
|به فرجام روزی بپیچد تنش
|ببادافره آنگه شتابیدمی
|که تفسیده آهن بتابیدمی
|چو لشکر منوچهر بر ساده دشت
|برون برد آنجا ببد روز هشت
|فریدونش هنگام رفتن بدید
|سخنها به دانش بدو گسترید
|منوچهر گفت ای سرافراز شاه
|کی آید کسی پیش تو کینه خواه
|مگر بد سگالد بدو روزگار
|به جان و تن خود خورد زینهار
|من اینک میان را به رومی زره
|ببندم که نگشایم از تن گره
|به کین جستن از دشت آوردگاه
|برآرم به خورشید گرد سپاه
|ازان انجمن کس ندارم به مرد
|کجا جست یارند با من نبرد
|بفرمود تا قارن رزم جوی
|ز پهلو به دشت اندر آورد روی
|سراپردهٔ شاه بیرون کشید
|درفش همایون به هامون کشید
|همی رفت لشکر گروها گروه
|چو دریا بجوشید هامون و کوه
|چنان تیره شد روز روشن ز گرد
|تو گفتی که خورشید شد لاجورد
|ز کشور برآمد سراسر خروش
|همی کرشدی مردم تیزگوش
|خروشیدن تازی اسپان ز دشت
|ز بانگ تبیره همی برگذشت
|ز لشگر گه پهلوان تا دو میل
|کشیده دو رویه رده ژنده‌پیل
|ازان شصت بر پشتشان تخت زر
|به زر اندرون چند گونه گهر
|چو سیصد بنه برنهادند بار
|چو سیصد همان از در کارزار
|همه زیر برگستوان اندرون
|نبدشان جز از چشم ز آهن برون
|سراپردهٔ شاه بیرون زدند
|ز تمیشه لشکر بهامون زدند
|سپهدار چون قارن کینه‌دار
|سواران جنگی چو سیصدهزار
|همه نامداران جوشن‌وران
|برفتند با گرزهای گران
|دلیران یکایک چو شیر ژیان
|همه بسته بر کین ایرج میان
|به پیش اندرون کاویانی درفش
|به چنگ اندرون تیغهای بنفش
|منوچهر با قارن پیلتن
|برون آمد از بیشهٔ نارون
|بیامد به پیش سپه برگذشت
|بیاراست لشکر بران پهن‌دشت
|چپ لشکرش را بگرشاسپ داد
|ابر میمنه سام یل با قباد
|رده بر کشیده ز هر سو سپاه
|منوچهر با سرو در قلب‌گاه
|همی تافت چون مه میان گروه
|نبود ایچ پیدا ز افراز کوه
|سپه کش چو قارن مبارز چو سام
|سپه برکشیده حسام از نیام
|طلایه به پیش اندرون چون قباد
|کمین ور چو گرد تلیمان نژاد
|یکی لشکر آراسته چون عروس
|به شیران جنگی و آوای کوس
|به تور و به سلم آگهی تاختند
|که ایرانیان جنگ را ساختند
|ز بیشه بهامون کشیدند صف
|ز خون جگر بر لب آورده کف
|دو خونی همان با سپاهی گران
|برفتند آگنده از کین سران
|کشیدند لشکر به دشت نبرد
|الانان دژ را پس پشت کرد
|یکایک طلایه بیامد قباد
|چو تور آگهی یافت آمد چو باد
|بدو گفت نزد منوچهر شو
|بگویش که ای بی‌پدر شاه نو
|اگر دختر آمد ز ایرج نژاد
|ترا تیغ و کوپال و جوشن که داد
|بدو گفت آری گزارم پیام
|بدین سان که گفتی و بردی تو نام
|ولیکن گر اندیشه گردد دراز
|خرد با دل تو نشیند براز
|بدانی که کاریت هولست پیش
|بترسی ازین خام گفتار خویش
|اگر بر شما دام و دد روز و شب
|همی گریدی نیستی بس عجب
|که از بیشهٔ نارون تا بچین
|سواران جنگند و مردان کین
|درفشیدن تیغهای بنفش
|چو بینید باکاویانی درفش
|بدرد دل و مغزتان از نهیب
|بلندی ندانید باز از نشیب
|قباد آمد آنگه به نزدیک شاه
|بگفت آنچه بشنید ازان رزم خواه
|منوچهر خندید و گفت آنگهی
|که چونین نگوید مگر ابلهی
|سپاس از جهاندار هر دو جهان
|شناسندهٔ آشکار و نهان
|که داند که ایرج نیای منست
|فریدون فرخ گوای منست
|کنون گر بجنگ اندر آریم سر
|شود آشکارا نژاد و گهر
|به زرور خداوند خورشید و ماه
|که چندان نمانم ورا دستگاه
|که بر هم زند چشم زیر و زبر
|بریده به لشکر نمایمش سر
|بفرمود تا خوان بیاراستند
|نشستنگه رود و می‌خواستند
|بدان گه که روشن جهان تیره گشت
|طلایه پراگنده بر گرد دشت
|به پیش سپه قارن رزم زن
|ابا رای زن سرو شاه یمن
|خروشی برآمد ز پیش سپاه
|که ای نامداران و مردان شاه
|بکوشید کاین جنگ آهرمنست
|همان درد و کین است و خون خستنست
|میان بسته دارید و بیدار بید
|همه در پناه جهاندار بید
|کسی کو شود کشته زین رزمگاه
|بهشتی بود شسته پاک از گناه
|هر آن کس که از لشکر چین و روم
|بریزند خون و بگیرند بوم
|همه نیکنامند تا جاودان
|بمانند با فرهٔ موبدان
|هم از شاه یابند دیهیم و تخت
|ز سالار زر و ز دادار بخت
|چو پیدا شود پاک روز سپید
|دو بهره بپیماید از چرخ شید
|ببندید یکسر میان یلی
|ابا گرز و با خنجر کابلی
|بدارید یکسر همه جای خویش
|یکی از دگر پای منهید پیش
|سران سپه مهتران دلیر
|کشیدند صف پیش سالار شیر
|به سالار گفتند ما بنده‌ایم
|خود اندر جهان شاه را زنده‌ایم
|چو فرمان دهد ما همیدون کنیم
|زمین را ز خون رود جیحون کنیم
|سوی خیمهٔ خویش باز آمدند
|همه با سری کینه ساز آمدند
|سپیده چو از تیره شب بردمید
|میان شب تیره اندر خمید
|منوچهر برخاست از قلبگاه
|ابا جوشن و تیغ و رومی کلاه
|سپه یکسره نعره برداشتند
|سنانها به ابر اندر افراشتند
|پر از خشم سر ابروان پر ز چین
|همی بر نوشتند روی زمین
|چپ و راست و قلب و جناح سپاه
|بیاراست لشکر چو بایست شاه
|زمین شد به کردار کشتی برآب
|تو گفتی سوی غرق دارد شتاب
|بزد مهره بر کوههٔ ژنده پیل
|زمین جنب جنبان چو دریای نیل
|همان پیش پیلان تبیره زنان
|خروشان و جوشان و پیلان دمان
|یکی بزمگاهست گفتی به جای
|ز شیپور و نالیدن کره نای
|برفتند از جای یکسر چو کوه
|دهاده برآمد ز هر دو گروه
|بیابان چو دریای خون شد درست
|تو گفتی که روی زمین لاله رست
|پی ژنده پیلان بخون اندرون
|چنان چون ز بیجاده باشد ستون
|همه چیزگی با منوچهر بود
|کزو مغز گیتی پر از مهر بود
|چنین تا شب تیره سر بر کشید
|درخشنده خورشید شد ناپدید
|زمانه بیک سان ندارد درنگ
|گهی شهد و نوش است و گاهی شرنگ
|دل تور و سلم اندر آمد بجوش
|به راه شبیخون نهادند گوش
|چو شب روز شد کس نیامد به جنگ
|دو جنگی گرفتند ساز درنگ
|چو از روز رخشنده نیمی برفت
|دل هر دو جنگی ز کینه بتفت
|به تدبیر یک با دگر ساختند
|همه رای بیهوده انداختند
|که چون شب شود ما شبیخون کنیم
|همه دشت و هامون پر از خون کنیم
|چو کارآگهان آگهی یافتند
|دوان زی منوچهر بشتافتند
|رسیدند پیش منوچهر شاه
|بگفتند تا برنشاند سپاه
|منوچهر بشنید و بگشاد گوش
|سوی چاره شد مرد بسیار هوش
|سپه را سراسر به قارن سپرد
|کمین‌گاه بگزید سالار گرد
|ببرد از سران نامور سی‌هزار
|دلیران و گردان خنجرگزار
|کمین‌گاه را جای شایسته دید
|سواران جنگی و بایسته دید
|چو شب تیره شد تور با صدهزار
|بیامد کمربستهٔ کارزار
|شبیخون سگالیده و ساخته
|بپیوسته تیر و کمان آخته
|چو آمد سپه دید بر جای خویش
|درفش فروزنده بر پای پیش
|جز از جنگ و پیکار چاره ندید
|خروش از میان سپه بر کشید
|ز گرد سواران هوا بست میغ
|چو برق درخشنده پولاد تیغ
|هوا را تو گفتی همی برفروخت
|چو الماس روی زمین را بسوخت
|به مغز اندرون بانگ پولاد خاست
|به ابر اندرون آتش و باد خاست
|برآورد شاه از کمین گاه سر
|نبد تور را از دو رویه گذر
|عنان را بپیچید و برگاشت روی
|برآمد ز لشکر یکی های هوی
|دمان از پس ایدر منوچهر شاه
|رسید اندر آن نامور کینه خواه
|یکی نیزه انداخت بر پشت او
|نگونسار شد خنجر از مشت او
|ز زین برگرفتش بکردار باد
|بزد بر زمین داد مردی بداد
|سرش را هم آنگه ز تن دور کرد
|دد و دام را از تنش سور کرد
|بیامد به لشکرگه خویش باز
|به دیدار آن لشکر سرفراز
|به شاه آفریدون یکی نامه کرد
|ز مشک و ز عنبر سر خامه کرد
|نخست از جهان آفرین کرد یاد
|خداوند خوبی و پاکی و داد
|سپاس از جهاندار فریادرس
|نگیرد به سختی جز او دست کس
|دگر آفرین بر فریدون برز
|خداوند تاج و خداوند گرز
|همش داد و هم دین و هم فرهی
|همش تاج و هم تخت شاهنشهی
|همه راستی راست از بخت اوست
|همه فر و زیبایی از تخت اوست
|رسیدم به خوبی بتوران زمین
|سپه برکشیدیم و جستیم کین
|سه جنگ گران کرده شد در سه روز
|چه در شب چه در هور گیتی فروز
|از ایشان شبیخون و از ماکمین
|کشیدیم و جستیم هر گونه کین
|شنیدم که ساز شبیخون گرفت
|ز بیچارگی بند افسون گرفت
|کمین ساختم از پس پشت اوی
|نماندم بجز باد در مشت اوی
|یکایک چو از جنگ برگاشت روی
|پی اندر گرفتم رسیدم بدوی
|بخفتانش بر نیزه بگذاشتم
|به نیرو ازان زینش برداشتم
|بینداختم چون یکی اژدها
|بریدم سرش از تن بی‌بها
|فرستادم اینک به نزد نیا
|بسازم کنون سلم را کیمیا
|چنان چون سر ایرج شهریار
|به تابوت زر اندر افگند خوار
|به نامه درون این سخن کرد یاد
|هیونی برافگند برسان باد
|فرستاده آمد رخی پر ز شرم
|دو چشم از فریدون پر از آب گرم
|که چون برد خواهد سر شاه چین
|بریده بر شاه ایران زمین
|که فرزند گر سر بپیچید ز دین
|پدر را بدو مهر افزون ز کین
|گنه بس گران بود و پوزش نبرد
|و دیگر که کین خواه او بود گرد
|بیامد فرستادهٔ شوخ روی
|سر تور بنهاد در پیش اوی
|فریدون همی بر منوچهر بر
|یکی آفرین خواست از دادگر
|به سلم آگهی رفت ازین رزمگاه
|وزان تیرگی کاندر آمد به ماه
|پس پشتش اندر یکی حصن بود
|برآورده سر تا به چرخ کبود
|چنان ساخت کاید بدان حصن باز
|که دارد زمانه نشیب و فراز
|هم این یک سخن قارن اندیشه کرد
|که برگاشتش سلم روی از نبرد
|کالانی دژش باشد آرامگاه
|سزد گر برو بربگیریم راه
|که گر حصن دریا شود جای اوی
|کسی نگسلاند ز بن پای اوی
|یکی جای دارد سر اندر سحاب
|به چاره برآورده از قعر آب
|نهاده ز هر چیز گنجی به جای
|فگنده برو سایه پر همای
|مرا رفت باید بدین چاره زود
|رکاب و عنان را بباید بسود
|اگر شاه بیند ز جنگ‌آوران
|به کهتر سپارد سپاهی گران
|همان با درفش همایون شاه
|هم انگشتر تور با من به راه
|بباید کنون چاره‌ای ساختن
|سپه را بحصن اندر انداختن
|من و گرد گرشاسپ و این تیره شب
|برین راز بر باد مگشای لب
|چو روی هوا گشت چون آبنوس
|نهادند بر کوههٔ پیل کوس
|همه نامداران پرخاشجوی
|ز خشکی به دریا نهادند روی
|سپه را به شیروی بسپرد و گفت
|که من خویشتن را بخواهم نهفت
|شوم سوی دژبان به پیغمبری
|نمایم بدو مهر انگشتری
|چو در دژ شوم برفرازم درفش
|درفشان کنم تیغهای بنفش
|شما روی یکسر سوی دژ نهید
|چنانک اندر آیید دمید و دهید
|سپه را به نزدیک دریا بماند
|به شیروی شیراوژن و خود براند
|بیامد چو نزدیکی دژ رسید
|سخن گفت و دژدار مهرش بدید
|چنین گفت کز نزد تور آمدم
|بفرمود تا یک زمان دم زدم
|مرا گفت شو پیش دژبان بگوی
|که روز و شب آرام و خوردن مجوی
|کز ایدر درفش منوچهر شاه
|سوی دژ فرستد همی با سپاه
|تو با او به نیک و به بد یار باش
|نگهبان دژ باش و بیدار باش
|چو دژبان چنین گفتها را شنید
|همان مهر انگشتری را بدید
|همان گه در دژ گشادند باز
|بدید آشکارا ندانست راز
|نگر تا سخنگوی دهقان چه گفت
|که راز دل آن دید کو دل نهفت
|مرا و ترا بندگی پیشه باد
|ابا پیشه‌مان نیز اندیشه باد
|به نیک و به بد هر چه شاید بدن
|بباید همی داستهانها زدن
|چو دژدار و چون قارن رزمجوی
|یکایک بروی اندر آورده روی
|یکی بدسگال و یکی ساده دل
|سپهبد بهر چاره آماده دل
|همی جست آن روز تا شب زمان
|نه آگاه دژدار از آن بدگمان
|به بیگانه بر مهر خویشی نهاد
|بداد از گزافه سر و دژ بباد
|چو شب روز شد قارن رزمخواه
|درفشی برافراخت چون گرد ماه
|خروشید و بنمود یک یک نشان
|به شیروی و گردان گردنکشان
|چو شیروی دید آن درفش یلی
|به کین روی بنهاد با پردلی
|در حصن بگرفت و اندر نهاد
|سران را ز خون بر سر افسر نهاد
|به یک دست قارن به یک دست شیر
|به سر گرز و تیغ آتش و آب زیر
|چو خورشید بر تیغ گنبد رسید
|نه آیین دژ بد نه دژبان پدید
|نه دژ بود گفتی نه کشتی بر آب
|یکی دود دیدی سراندر سحاب
|درخشیدن آتش و باد خاست
|خروش سواران و فریاد خاست
|چو خورشید تابان ز بالا بگشت
|چه آن دژ نمود و چه آن پهن دشت
|بکشتند ازیشان فزون از شمار
|همی دود از آتش برآمد چوقار
|همه روی دریا شده قیرگون
|همه روی صحرا شده جوی خون
|تهی شد ز کینه سر کینه دار
|گریزان همی رفت سوی حصار
|پس اندر سپاه منوچهر شاه
|دمان و دنان برگرفتند راه
|چو شد سلم تا پیش دریا کنار
|ندید آنچه کشتی برآن رهگذار
|چنان شد ز بس کشته و خسته دشت
|که پوینده را راه دشوار گشت
|پر از خشم و پر کینه سالار نو
|نشست از بر چرمهٔ تیزرو
|بیفگند بر گستوان و بتاخت
|به گرد سپه چرمه اندر نشاخت
|رسید آنگهی تنگ در شاه روم
|خروشید کای مرد بیداد شوم
|بکشتی برادر ز بهر کلاه
|کله یافتی چند پویی براه
|کنون تاجت آوردم ای شاه و تخت
|به بار آمد آن خسروانی درخت
|زتاج بزرگی گریزان مشو
|فریدونت گاهی بیاراست نو
|درختی که پروردی آمد به بار
|بیابی هم اکنون برش در کنار
|اگر بار خارست خود کشته‌ای
|و گر پرنیانست خود رشته‌ای
|همی تاخت اسپ اندرین گفت‌گوی
|یکایک به تنگی رسید اندر اوی
|یکی تیغ زد زود بر گردنش
|بدو نیمه شد خسروانی تنش
|بفرمود تا سرش برداشتند
|به نیزه به ابر اندر افراشتند
|بماندند لشکر شگفت اندر اوی
|ازان زور و آن بازوی جنگجوی
|همه لشکر سلم همچون رمه
|که بپراگند روزگار دمه
|برفتند یکسر گروها گروه
|پراگنده در دشت و دریا و کوه
|یکی پرخرد مرد پاکیزه مغز
|که بودش زبان پر ز گفتار نغز
|بگفتند تازی منوچهر شاه
|شوم گرم و باشد زبان سپاه
|بگوید که گفتند ما کهتریم
|زمین جز به فرمان او نسپریم
|گروهی خداوند بر چارپای
|گروهی خداوند کشت و سرای
|سپاهی بدین رزمگاه آمدیم
|نه بر آرزو کینه خواه آمدیم
|کنون سر به سر شاه را بنده‌ایم
|دل و جان به مهر وی آگنده‌ایم
|گرش رای جنگ است و خون ریختن
|نداریم نیروی آویختن
|سران یکسره پیش شاه آوریم
|بر او سر بیگناه آوریم
|براند هر آن کام کو را هواست
|برین بیگنه جان ما پادشاست
|بگفت این سخن مرد بسیار هوش
|سپهدار خیره بدو دادگوش
|چنین داد پاسخ که من کام خویش
|به خاک افگنم برکشم نام خویش
|هر آن چیز کان نز ره ایزدیست
|از آهرمنی گر ز دست بدیست
|سراسر ز دیدار من دور باد
|بدی را تن دیو رنجور باد
|شما گر همه کینه‌دار منید
|وگر دوستدارید و یار منید
|چو پیروزگر دادمان دستگاه
|گنه کار پیدا شد از بی‌گناه
|کنون روز دادست بیداد شد
|سران را سر از کشتن آزاد شد
|همه مهر جویید و افسون کنید
|ز تن آلت جنگ بیرون کنید
|خروشی بر آمد ز پرده سرای
|که ای پهلوانان فرخنده رای
|ازین پس به خیره مریزید خون
|که بخت جفاپیشگان شد نگون
|همه آلت لشکر و ساز جنگ
|ببردند نزدیک پور پشنگ
|سپهبد منوچهر بنواختشان
|براندازه بر پایگه ساختشان
|سوی دژ فرستاد شیروی را
|جهاندیده مرد جهانجوی را
|بفرمود کان خواسته برگرای
|نگه کن همه هر چه یابی به جای
|به پیلان گردونکش آن خواسته
|به درگاه شاه‌آور آراسته
|بفرمود تا کوس رویین و نای
|زدند و فرو هشت پرده سرای
|سپه را ز دریا به هامون کشید
|ز هامون سوی آفریدون کشید
|چو آمد به نزدیک تمیشه باز
|نیا را بدیدار او بد نیاز
|برآمد ز در نالهٔ کر نای
|سراسر بجنبید لشکر ز جای
|همه پشت پیلان ز پیروزه تخت
|بیاراست سالار پیروز بخت
|چه با مهد زرین به دیبای چین
|بگوهر بیاراسته همچنین
|چه با گونه گونه درفشان درفش
|جهانی شده سرخ و زرد و بنفش
|ز دریای گیلان چو ابر سیاه
|دمادم بساری رسید آن سپاه
|چو آمد بنزدیک شاه آن سپاه
|فریدون پذیره بیامد براه
|همه گیل مردان چو شیر یله
|ابا طوق زرین و مشکین کله
|پس پشت شاه اندر ایرانیان
|دلیران و هر یک چو شیر ژیان
|به پیش سپاه اندرون پیل و شیر
|پس ژنده پیلان یلان دلیر
|درفش درفشان چو آمد پدید
|سپاه منوچهر صف بر کشید
|پیاده شد از باره سالار نو
|درخت نوآیین پر از بار نو
|زمین را ببوسید و کرد آفرین
|بران تاج و تخت و کلاه و نگین
|فریدونش فرمود تا برنشست
|ببوسید و بسترد رویش به دست
|پس آنگه سوی آسمان کرد روی
|که ای دادگر داور راست‌گوی
|تو گفتی که من دادگر داورم
|به سختی ستم دیده را یاورم
|همم داد دادی و هم داوری
|همم تاج دادی هم انگشتری
|بفرمود پس تا منوچهر شاه
|نشست از بر تخت زر با کلاه
|سپهدار شیروی با خواسته
|به درگاه شاه آمد آراسته
|بفرمود پس تا منوچهر شاه
|ببخشید یکسر همه با سپاه
|چو این کرده شد روز برگشت بخت
|بپژمرد برگ کیانی درخت
|کرانه گزید از بر تاج و گاه
|نهاده بر خود سر هر سه شاه
|پر از خون دل و پر ز گریه دو روی
|چنین تا زمانه سرآمد بروی
|فریدون شد و نام ازو ماند باز
|برآمد برین روزگار دراز
|همان نیکنامی به و راستی
|که کرد ای پسر سود برکاستی
|منوچهر بنهاد تاج کیان
|بزنار خونین ببستش میان
|برآیین شاهان یکی دخمه کرد
|چه از زر سرخ و چه از لاژورد
|نهادند زیر اندرش تخت عاج
|بیاویختند از بر عاج تاج
|بپدرود کردنش رفتند پیش
|چنان چون بود رسم آیین و کیش
|در دخمه بستند بر شهریار
|شد آن ارجمند از جهان زار و خوار
|جهانا سراسر فسوسی و باد
|بتو نیست مرد خردمند شاد
|منوچهر یک هفته با درد بود
|دو چشمش پر آب و رخش زرد بود
|بهشتم بیامد منوچهر شاه
|بسر بر نهاد آن کیانی کلاه
|همه پهلوانان روی زمین
|برو یکسره خواندند آفرین
|چو دیهیم شاهی بسر بر نهاد
|جهان را سراسر همه مژده داد
|به داد و به آیین و مردانگی
|به نیکی و پاکی و فرزانگی
|منم گفت بر تخت گردان سپهر
|همم خشم و جنگست و هم داد و مهر
|زمین بنده و چرخ یار منست
|سر تاجداران شکار منست
|همم دین و هم فرهٔ ایزدیست
|همم بخت نیکی و هم بخردیست
|شب تار جویندهٔ کین منم
|همان آتش تیز برزین منم
|خداوند شمشیر و زرینه کفش
|فرازندهٔ کاویانی درفش
|فروزندهٔ میغ و برنده تیغ
|بجنگ اندرون جان ندارم دریغ
|گه بزم دریا دو دست منست
|دم آتش از بر نشست منست
|بدان را ز بد دست کوته کنم
|زمین را بکین رنگ دیبه کنم
|گراینده گرز و نماینده تاج
|فروزندهٔ ملک بر تخت عاج
|ابا این هنرها یکی بنده‌ام
|جهان آفرین را پرستنده‌ام
|همه دست بر روی گریان زنیم
|همه داستانها ز یزدان زنیم
|کزو تاج و تختست ازویم سپاه
|ازویم سپاس و بدویم پناه
|براه فریدون فرخ رویم
|نیامان کهن بود گر ما نویم
|هر آنکس که در هفت کشور زمین
|بگردد ز راه و بتابد ز دین
|نمایندهٔ رنج درویش را
|زبون داشتن مردم خویش را
|برافراختن سر به بیشی و گنج
|به رنجور مردم نماینده رنج
|همه نزد من سر به سر کافرند
|وز آهرمن بدکنش بدترند
|هر آن کس که او جز برین دین بود
|ز یزدان و از منش نفرین بود
|وزان پس به شمشیر یازیم دست
|کنم سر به سر کشور و مرز پست
|همه پهلوانان روی زمین
|منوچهر را خواندند آفرین
|که فرخ نیای تو ای نیکخواه
|ترا داد شاهی و تخت و کلاه
|ترا باد جاوید تخت ردان
|همان تاج و هم فرهٔ موبدان
|دل ما یکایک به فرمان تست
|همان جان ما زیر پیمان تست
|جهان پهلوان سام بر پای خاست
|چنین گفت کای خسرو داد راست
|ز شاهان مرا دیده بر دیدنست
|ز تو داد و ز ما پسندیدنست
|پدر بر پدر شاه ایران تویی
|گزین سواران و شیران تویی
|ترا پاک یزدان نگه‌دار باد
|دلت شادمان بخت بیدار باد
|تو از باستان یادگار منی
|به تخت کئی بر بهار منی
|به رزم اندرون شیر پاینده‌ای
|به بزم اندرون شید تابنده‌ای
|زمین و زمان خاک پای تو باد
|همان تخت پیروزه جای تو باد
|تو شستی به شمشیر هندی زمین
|به آرام بنشین و رامش گزین
|ازین پس همه نوبت ماست رزم
|ترا جای تخت است و شادی و بزم
|شوم گرد گیتی برآیم یکی
|ز دشمن ببند آورم اندکی
|مرا پهلوانی نیای تو داد
|دلم را خرد مهر و رای تو داد
|برو آفرین کرد بس شهریار
|بسی دادش از گوهر شاهوار
|چو از پیش تختش گرازید سام
|پسش پهلوانان نهادند گام
|خرامید و شد سوی آرامگاه
|همی کرد گیتی به آیین و راه
|کنون پرشگفتی یکی داستان
|بپیوندم از گفتهٔ باستان
|نگه کن که مر سام را روزگار
|چه بازی نمود ای پسر گوش دار
|نبود ایچ فرزند مرسام را
|دلش بود جویندهٔ کام را
|نگاری بد اندر شبستان اوی
|ز گلبرگ رخ داشت و ز مشک موی
|از آن ماهش امید فرزند بود
|که خورشید چهر و برومند بود
|ز سام نریمان همو بارداشت
|ز بارگران تنش آزار داشت
|ز مادر جدا شد بران چند روز
|نگاری چو خورشید گیتی فروز
|به چهره چنان بود تابنده شید
|ولیکن همه موی بودش سپید
|پسر چون ز مادر بران گونه زاد
|نکردند یک هفته بر سام یاد
|شبستان آن نامور پهلوان
|همه پیش آن خرد کودک نوان
|کسی سام یل را نیارست گفت
|که فرزند پیر آمد از خوب جفت
|یکی دایه بودش به کردار شیر
|بر پهلوان اندر آمد دلیر
|که بر سام یل روز فرخنده باد
|دل بدسگالان او کنده باد
|پس پردهٔ تو در ای نامجوی
|یکی پور پاک آمد از ماه روی
|تنش نقرهٔ سیم و رخ چون بهشت
|برو بر نبینی یک اندام زشت
|از آهو همان کش سپیدست موی
|چنین بود بخش تو ای نامجوی
|فرود آمد از تخت سام سوار
|به پرده درآمد سوی نوبهار
|چو فرزند را دید مویش سپید
|ببود از جهان سر به سر ناامید
|سوی آسمان سربرآورد راست
|ز دادآور آنگاه فریاد خواست
|که ای برتر از کژی و کاستی
|بهی زان فزاید که تو خواستی
|اگر من گناهی گران کرده‌ام
|وگر کیش آهرمن آورده‌ام
|به پوزش مگر کردگار جهان
|به من بر ببخشاید اندر نهان
|بپیچد همی تیره جانم ز شرم
|بجوشد همی در دلم خون گرم
|چو آیند و پرسند گردنکشان
|چه گویم ازین بچهٔ بدنشان
|چه گویم که این بچهٔ دیو چیست
|پلنگ و دورنگست و گرنه پریست
|ازین ننگ بگذارم ایران زمین
|نخواهم برین بوم و بر آفرین
|بفرمود پس تاش برداشتند
|از آن بوم و بر دور بگذاشتند
|بجایی که سیمرغ را خانه بود
|بدان خانه این خرد بیگانه بود
|نهادند بر کوه و گشتند باز
|برآمد برین روزگاری دراز
|چنان پهلوان زادهٔ بیگناه
|ندانست رنگ سپید از سیاه
|پدر مهر و پیوند بفگند خوار
|جفا کرد بر کودک شیرخوار
|یکی داستان زد برین نره شیر
|کجا بچه را کرده بد شیر سیر
|که گر من ترا خون دل دادمی
|سپاس ایچ بر سرت ننهادمی
|که تو خود مرا دیده و هم دلی
|دلم بگسلد گر زمن بگسلی
|چو سیمرغ را بچه شد گرسنه
|به پرواز بر شد دمان از بنه
|یکی شیرخواره خروشنده دید
|زمین را چو دریای جوشنده دید
|ز خاراش گهواره و دایه خاک
|تن از جامه دور و لب از شیر پاک
|به گرد اندرش تیره خاک نژند
|به سر برش خورشید گشته بلند
|پلنگش بدی کاشکی مام و باب
|مگر سایه‌ای یافتی ز آفتاب
|فرود آمد از ابر سیمرغ و چنگ
|بزد برگرفتش از آن گرم سنگ
|ببردش دمان تا به البرز کوه
|که بودش بدانجا کنام و گروه
|سوی بچگان برد تا بشکرند
|بدان نالهٔ زار او ننگرند
|ببخشود یزدان نیکی‌دهش
|کجا بودنی داشت اندر بوش
|نگه کرد سیمرغ با بچگان
|بران خرد خون از دو دیده چکان
|شگفتی برو بر فگندند مهر
|بماندند خیره بدان خوب چهر
|شکاری که نازکتر آن برگزید
|که بی‌شیر مهمان همی خون مزید
|بدین گونه تا روزگاری دراز
|برآورد داننده بگشاد راز
|چو آن کودک خرد پر مایه گشت
|برآن کوه بر روزگاری گذشت
|یکی مرد شد چون یکی زاد سرو
|برش کوه سیمین میانش چو غرو
|نشانش پراگنده شد در جهان
|بد و نیک هرگز نماند نهان
|به سام نریمان رسید آگهی
|از آن نیک پی پور با فرهی
|شبی از شبان داغ دل خفته بود
|ز کار زمانه برآشفته بود
|چنان دید در خواب کز هندوان
|یکی مرد بر تازی اسپ دوان
|ورا مژده دادی به فرزند او
|بران برز شاخ برومند او
|چو بیدار شد موبدان را بخواند
|ازین در سخن چندگونه براند
|چه گویید گفت اندرین داستان
|خردتان برین هست همداستان
|هر آنکس که بودند پیر و جوان
|زبان برگشادند بر پهلوان
|که بر سنگ و بر خاک شیر و پلنگ
|چه ماهی به دریا درون با نهنگ
|همه بچه را پروراننده‌اند
|ستایش به یزدان رساننده‌اند
|تو پیمان نیکی دهش بشکنی
|چنان بی‌گنه بچه را بفگنی
|بیزدان کنون سوی پوزش گرای
|که اویست بر نیکویی رهنمای
|چو شب تیره شد رای خواب آمدش
|از اندیشهٔ دل شتاب آمدش
|چنان دید در خواب کز کوه هند
|درفشی برافراشتندی بلند
|جوانی پدید آمدی خوب روی
|سپاهی گران از پس پشت اوی
|بدست چپش بر یکی موبدی
|سوی راستش نامور بخردی
|یکی پیش سام آمدی زان دو مرد
|زبان بر گشادی بگفتار سرد
|که ای مرد بیباک ناپاک رای
|دل و دیده شسته ز شرم خدای
|ترا دایه گر مرغ شاید همی
|پس این پهلوانی چه باید همی
|گر آهوست بر مرد موی سپید
|ترا ریش و سرگشت چون خنگ بید
|پس از آفریننده بیزار شو
|که در تنت هر روز رنگیست نو
|پسر گر به نزدیک تو بود خوار
|کنون هست پروردهٔ کردگار
|کزو مهربانتر ورا دایه نیست
|ترا خود به مهر اندرون مایه نیست
|به خواب اندرون بر خروشید سام
|چو شیر ژیان کاندر آید به دام
|چو بیدار شد بخردانرا بخواند
|سران سپه را همه برنشاند
|بیامد دمان سوی آن کوهسار
|که افگندگان را کند خواستار
|سراندر ثریا یکی کوه دید
|که گفتی ستاره بخواهد کشید
|نشیمی ازو برکشیده بلند
|که ناید ز کیوان برو بر گزند
|فرو برده از شیز و صندل عمود
|یک اندر دگر ساخته چوب عود
|بدان سنگ خارا نگه کرد سام
|بدان هیبت مرغ و هول کنام
|یکی کاخ بد تارک اندر سماک
|نه از دست رنج و نه از آب و خاک
|ره بر شدن جست و کی بود راه
|دد و دام را بر چنان جایگاه
|ابر آفریننده کرد آفرین
|بمالید رخسارگان بر زمین
|همی گفت کای برتر از جایگاه
|ز روشن روان و ز خورشید و ماه
|گرین کودک از پاک پشت منست
|نه از تخم بد گوهر آهرمنست
|از این بر شدن بنده را دست گیر
|مرین پر گنه را تو اندرپذیر
|چنین گفت سیمرغ با پور سام
|که ای دیده رنج نشیم و کنام
|پدر سام یل پهلوان جهان
|سرافرازتر کس میان مهان
|بدین کوه فرزند جوی آمدست
|ترا نزد او آب روی آمدست
|روا باشد اکنون که بردارمت
|بی‌آزار نزدیک او آرمت
|به سیمرغ بنگر که دستان چه گفت
|که سیر آمدستی همانا ز جفت
|نشیم تو رخشنده گاه منست
|دو پر تو فر کلاه منست
|چنین داد پاسخ که گر تاج و گاه
|ببینی و رسم کیانی کلاه
|مگر کاین نشیمت نیاید به کار
|یکی آزمایش کن از روزگار
|ابا خویشتن بر یکی پر من
|خجسته بود سایهٔ فر من
|گرت هیچ سختی بروی آورند
|ور از نیک و بد گفت‌وگوی آورند
|برآتش برافگن یکی پر من
|ببینی هم اندر زمان فر من
|که در زیر پرت بپرورده‌ام
|ابا بچگانت برآورده‌ام
|همان گه بیایم چو ابر سیاه
|بی‌آزارت آرم بدین جایگاه
|فرامش مکن مهر دایه ز دل
|که در دل مرا مهر تو دلگسل
|دلش کرد پدرام و برداشتش
|گرازان به ابر اندر افراشتش
|ز پروازش آورد نزد پدر
|رسیده به زیر برش موی سر
|تنش پیلوار و به رخ چون بهار
|پدر چون بدیدش بنالید زار
|فرو برد سر پیش سیمرغ زود
|نیایش همی بفرین برفزود
|سراپای کودک همی بنگرید
|همی تاج و تخت کئی را سزید
|برو و بازوی شیر و خورشید روی
|دل پهلوان دست شمشیر جوی
|سپیدش مژه دیدگان قیرگون
|چو بسد لب و رخ به مانند خون
|دل سام شد چون بهشت برین
|بران پاک فرزند کرد آفرین
|به من ای پسر گفت دل نرم کن
|گذشته مکن یاد و دل گرم کن
|منم کمترین بنده یزدان پرست
|ازان پس که آوردمت باز دست
|پذیرفته‌ام از خدای بزرگ
|که دل بر تو هرگز ندارم سترگ
|بجویم هوای تو ازنیک و بد
|ازین پس چه خواهی تو چونان سزد
|تنش را یکی پهلوانی قبای
|بپوشید و از کوه بگزارد پای
|فرود آمد از کوه و بالای خواست
|همان جامهٔ خسرو آرای خواست
|سپه یکسره پیش سام آمدند
|گشاده دل و شادکام آمدند
|تبیره‌زنان پیش بردند پیل
|برآمد یکی گرد مانند نیل
|خروشیدن کوس با کرنای
|همان زنگ زرین و هندی درای
|سواران همه نعره برداشتند
|بدان خرمی راه بگذاشتند
|چو اندر هوا شب علم برگشاد
|شد آن روی رومیش زنگی نژاد
|بران دشت هامون فرود آمدند
|بخفتند و یکبار دم بر زدند
|چو بر چرخ گردان درفشنده شید
|یکی خیمه زد از حریر سپید
|به شادی به شهر اندرون آمدند
|ابا پهلوانی فزون آمدند
|یکایک به شاه آمد این آگهی
|که سام آمد از کوه با فرهی
|بدان آگهی شد منوچهر شاد
|بسی از جهان آفرین کرد یاد
|بفرمود تا نوذر نامدار
|شود تازیان پیش سام سوار
|کند آفرین کیانی براوی
|بدان شادمانی که بگشاد روی
|بفرمایدش تا سوی شهریار
|شود تا سخنها کند خواستار
|ببیند یکی روی دستان سام
|به دیدار ایشان شود شادکام
|وزین جا سوی زابلستان شود
|برآیین خسروپرستان شود
|چو نوذر بر سام نیرم رسید
|یکی نو جهان پهلوان را بدید
|فرود آمد از باره سام سوار
|گرفتند مر یکدیگر را کنار
|ز شاه و ز گردان بپرسید سام
|ازیشان بدو داد نوذر پیام
|چو بشنید پیغام شاه بزرگ
|زمین را ببوسید سام سترگ
|دوان سوی درگاه بنهاد روی
|چنان کش بفرمود دیهیم جوی
|چو آمد به نزدیکی شهریار
|سپهبد پذیره شدش از کنار
|درفش منوچهر چون دید سام
|پیاده شد از باره بگذارد گام
|منوچهر فرمود تا برنشست
|مر آن پاک‌دل گرد خسروپرست
|سوی تخت و ایوان نهادند روی
|چه دیهیم دار و چه دیهیم جوی
|منوچهر برگاه بنشست شاد
|کلاه بزرگی به سر برنهاد
|به یک دست قارن به یک دست سام
|نشستند روشن‌دل و شادکام
|پس آراسته زال را پیش شاه
|برزین عمود و برزین کلاه
|گرازان بیاورد سالار بار
|شگفتی بماند اندرو شهریار
|بران بر ز بالای آن خوب چهر
|تو گفتی که آرام جانست و مهر
|چنین گفت مر سام را شهریار
|که از من تو این را به زنهاردار
|بخیره میازارش از هیچ روی
|به کس شادمانه مشو جز بدوی
|که فر کیان دارد و چنگ شیر
|دل هوشمندان و آهنگ شیر
|پس از کار سیمرغ و کوه بلند
|وزان تا چرا خوار شد ارجمند
|یکایک همه سام با او بگفت
|هم از آشکارا هم اندر نهفت
|وز افگندن زال بگشاد راز
|که چون گشت با او سپهر از فراز
|سرانجام گیتی ز سیمرغ و زال
|پر از داستان شد به بسیار سال
|برفتم به فرمان گیهان خدای
|به البرز کوه اندر آن زشت جای
|یکی کوه دیدم سراندر سحاب
|سپهری‌ست گفتی ز خارا بر آب
|برو بر نشیمی چو کاخ بلند
|ز هر سوی برو بسته راه گزند
|بدو اندرون بچهٔ مرغ و زال
|تو گفتی که هستند هر دو همال
|همی بوی مهر آمد از باد اوی
|به دل راحت آمد هم از یاد اوی
|ابا داور راست گفتم به راز
|که ای آفرینندهٔ بی‌نیاز
|رسیده بهر جای برهان تو
|نگردد فلک جز به فرمان تو
|یکی بنده‌ام با تنی پرگناه
|به پیش خداوند خورشید و ماه
|امیدم به بخشایش تست بس
|به چیزی دگر نیستم دسترس
|تو این بندهٔ مرغ پرورده را
|به خواری و زاری برآورده را
|همی پر پوشد بجای حریر
|مزد گوشت هنگام پستان شیر
|به بد مهری من روانم مسوز
|به من باز بخش و دلم برفروز
|به فرمان یزدان چو این گفته شد
|نیایش همان‌گه پذیرفته شد
|بزد پر سیمرغ و بر شد به ابر
|همی حلقه زد بر سر مرد گبر
|ز کوه اندر آمد چو ابر بهار
|گرفته تن زال را بر کنار
|به پیش من آورد چون دایه‌ای
|که در مهر باشد ورا مایه‌ای
|من آوردمش نزد شاه جهان
|همه آشکاراش کردم نهان
|بفرمود پس شاه با موبدان
|ستاره‌شناسان و هم بخردان
|که جویند تا اختر زال چیست
|بران اختر از بخت سالار کیست
|چو گیرد بلندی چه خواهد بدن
|همی داستان از چه خواهد زدن
|ستاره‌شناسان هم اندر زمان
|از اختر گرفتند پیدا نشان
|بگفتند باشاه دیهیم دار
|که شادان بزی تا بود روزگار
|که او پهلوانی بود نامدار
|سرافراز و هشیار و گرد و سوار
|چو بنشنید شاه این سخن شاد شد
|دل پهلوان از غم آزاد شد
|یکی خلعتی ساخت شاه زمین
|که کردند هر کس بدو آفرین
|از اسپان تازی به زرین ستام
|ز شمشیر هندی به زرین نیام
|ز دینار و خز و ز یاقوت و زر
|ز گستردنیهای بسیار مر
|غلامان رومی به دیبای روم
|همه گوهرش پیکر و زرش بوم
|زبرجد طبقها و پیروزه جام
|چه از زر سرخ و چه از سیم خام
|پر از مشک و کافور و پر زعفران
|همه پیش بردند فرمان بران
|همان جوشن و ترگ و برگستوان
|همان نیزه و تیر و گرز گران
|همان تخت پیروزه و تاج زر
|همام مهر یاقوت و زرین کمر
|وزان پس منوچهر عهدی نوشت
|سراسر ستایش بسان بهشت
|همه کابل و زابل و مای و هند
|ز دریای چین تا به دریای سند
|ز زابلستان تا بدان روی بست
|به نوی نوشتند عهدی درست
|چو این عهد و خلعت بیاراستند
|پس اسپ جهان پهلوان خواستند
|چو این کرده شد سام بر پای خاست
|که ای مهربان مهتر داد و راست
|ز ماهی بر اندیشه تا چرخ ماه
|چو تو شاه ننهاد بر سر کلاه
|به مهر و به داد و به خوی و خرد
|زمانه همی از تو رامش برد
|همه گنج گیتی به چشم تو خوار
|مبادا ز تو نام تو یادگار
|فرود آمد و تخت را داد بوس
|ببستند بر کوههٔ پیل کوس
|سوی زابلستان نهادند روی
|نظاره برو بر همه شهر و کوی
|چو آمد به نزدیکی نیمروز
|خبر شد ز سالار گیتی فروز
|بیاراسته سیستان چون بهشت
|گلش مشک سارابد و زر خشت
|بسی مشک و دینار برریختند
|بسی زعفران و درم بیختند
|یکی شادمانی بد اندر جهان
|سراسر میان کهان و مهان
|هر آنجا که بد مهتری نامجوی
|ز گیتی سوی سام بنهاد روی
|که فرخنده بادا پی این جوان
|برین پاک دل نامور پهلوان
|چو بر پهلوان آفرین خواندند
|ابر زال زر گوهر افشاندند
|نشست آنگهی سام با زیب و جام
|همی داد چیز و همی راند کام
|کسی کو به خلعت سزاوار بود
|خردمند بود و جهاندار بود
|براندازه‌شان خلعت آراستند
|همه پایهٔ برتری خواستند
|جهاندیدگان را ز کشور بخواند
|سخنهای بایسته چندی براند
|چنین گفت با نامور بخردان
|که ای پاک و بیدار دل موبدان
|چنین است فرمان هشیار شاه
|که لشکر همی راند باید به راه
|سوی گرگساران و مازندران
|همی راند خواهم سپاهی گران
|بماند به نزد شما این پسر
|که همتای جان‌ست و جفت جگر
|دل و جانم ایدر بماند همی
|مژه خون دل برفشاند همی
|بگاه جوانی و کند آوری
|یکی بیهده ساختم داوری
|پسر داد یزدان بیانداختم
|ز بی‌دانشی ارج نشناختم
|گرانمایه سیمرغ برداشتش
|همان آفریننده بگماشتش
|بپرورد او را چو سرو بلند
|مرا خوار بد مرغ را ارجمند
|چو هنگام بخشایش آمد فراز
|جهاندار یزدان بمن داد باز
|بدانید کاین زینهار منست
|به نزد شما یادگار منست
|گرامیش دارید و پندش دهید
|همه راه و رای بلندش دهید
|سوی زال کرد آنگهی سام روی
|که داد و دهش گیر و آرام جوی
|چنان دان که زابلستان خان تست
|جهان سر به سر زیر فرمان تست
|ترا خان و مان باید آبادتر
|دل دوستداران تو شادتر
|کلید در گنجها پیش تست
|دلم شاد و غمگین به کم بیش تست
|به سام آنگهی گفت زال جوان
|که چون زیست خواهم من ایدر نوان
|جدا پیشتر زین کجا داشتی
|مدارم که آمد گه آشتی
|کسی کو ز مادر گنه کار زاد
|من آنم سزد گر بنالم ز داد
|گهی زیر چنگال مرغ اندرون
|چمیدن به خاک و چریدن ز خون
|کنون دور ماندم ز پروردگار
|چنین پروراند مرا روزگار
|ز گل بهرهٔ من بجز خار نیست
|بدین با جهاندار پیگار نیست
|بدو گفت پرداختن دل سزاست
|بپرداز و بر گوی هرچت هواست
|ستاره شمر مرد اخترگرای
|چنین زد ترا ز اختر نیک رای
|که ایدر ترا باشد آرامگاه
|هم ایدر سپاه و هم ایدر کلاه
|گذر نیست بر حکم گردان سپهر
|هم ایدر بگسترد بایدت مهر
|کنون گرد خویش اندرآور گروه
|سواران و مردان دانش پژوه
|بیاموز و بشنو ز هر دانشی
|که یابی ز هر دانشی رامشی
|ز خورد و ز بخشش میاسای هیچ
|همه دانش و داد دادن بسیچ
|بگفت این و برخاست آوای کوس
|هوا قیرگون شد زمین آبنوس
|خروشیدن زنگ و هندی درای
|برآمد ز دهلیز پرده سرای
|سپهبد سوی جنگ بنهاد روی
|یکی لشکری ساخته جنگجوی
|بشد زال با او دو منزل براه
|بدان تا پدر چون گذارد سپاه
|پدر زال را تنگ در برگرفت
|شگفتی خروشیدن اندر گرفت
|بفرمود تا بازگردد ز راه
|شود شادمان سوی تخت و کلاه
|بیامد پر اندیشه دستان سام
|که تا چون زید تا بود نیک نام
|نشست از بر نامور تخت عاج
|به سر بر نهاد آن فروزنده تاج
|ابا یاره و گرزهٔ گاو سر
|ابا طوق زرین و زرین کمر
|ز هر کشوری موبدانرا بخواند
|پژوهید هر کار و هر چیز راند
|ستاره شناسان و دین آوران
|سواران جنگی و کین‌آوران
|شب و روز بودند با او به هم
|زدندی همی رای بر بیش و کم
|چنان گشت زال از بس آموختن
|تو گفتی ستاره‌ست از افروختن
|به رای و به دانش به جایی رسید
|که چون خویشتن در جهان کس ندید
|بدین سان همی گشت گردان سپهر
|ابر سام و بر زال گسترده مهر
|چنان بد که روزی چنان کرد رای
|که در پادشاهی بجنبد ز جای
|برون رفت با ویژه‌گردان خویش
|که با او یکی بودشان رای و کیش
|سوی کشور هندوان کرد رای
|سوی کابل و دنبر و مرغ و مای
|به هر جایگاهی بیاراستی
|می و رود و رامشگران خواستی
|گشاده در گنج و افگنده رنج
|برآیین و رسم سرای سپنج
|ز زابل به کابل رسید آن زمان
|گرازان و خندان و دل شادمان
|یکی پادشا بود مهراب نام
|زبر دست با گنج و گسترده کام
|به بالا به کردار آزاده سرو
|به رخ چون بهار و به رفتن تذرو
|دل بخردان داشت و مغز ردان
|دو کتف یلان و هش موبدان
|ز ضحاک تازی گهر داشتی
|به کابل همه بوم و برداشتی
|همی داد هر سال مر سام ساو
|که با او به رزمش نبود ایچ تاو
|چو آگه شد از کار دستان سام
|ز کابل بیامد بهنگام بام
|ابا گنج و اسپان آراسته
|غلامان و هر گونه‌ای خواسته
|ز دینار و یاقوت و مشک و عبیر
|ز دیبای زربفت و چینی حریر
|یکی تاج با گوهر شاهوار
|یکی طوق زرین زبرجد نگار
|چو آمد به دستان سام آگهی
|که مهراب آمد بدین فرهی
|پذیره شدش زال و بنواختش
|به آیین یکی پایگه ساختش
|سوی تخت پیروزه باز آمدند
|گشاده دل و بزم ساز آمدند
|یکی پهلوانی نهادند خوان
|نشستند بر خوان با فرخان
|گسارندهٔ می می‌آورد و جام
|نگه کرد مهراب را پورسام
|خوش آمد هماناش دیدار او
|دلش تیز تر گشت در کار او
|چو مهراب برخاست از خوان زال
|نگه کرد زال اندر آن برز و یال
|چنین گفت با مهتران زال زر
|که زیبنده‌تر زین که بندد کمر
|یکی نامدار از میان مهان
|چنین گفت کای پهلوان جهان
|پس پردهٔ او یکی دخترست
|که رویش ز خورشید روشن‌ترست
|ز سر تا به پایش به کردار عاج
|به رخ چون بهشت و به بالا چو ساج
|بران سفت سیمنش مشکین کمند
|سرش گشته چون حلقهٔ پای‌بند
|رخانش چو گلنار و لب ناردان
|ز سیمین برش رسته دو ناروان
|دو چشمش بسان دو نرگس بباغ
|مژه تیرگی برده از پر زاغ
|دو ابرو بسان کمان طراز
|برو توز پوشیده ازمشک ناز
|بهشتیست سرتاسر آراسته
|پر آرایش و رامش و خواسته
|برآورد مر زال را دل به جوش
|چنان شد کزو رفت آرام وهوش
|شب آمد پر اندیشه بنشست زال
|به نادیده برگشت بی‌خورد و هال
|چو زد بر سر کوه بر تیغ شید
|چو یاقوت شد روی گیتی سپید
|در بار بگشاد دستان سام
|برفتند گردان به زرین نیام
|در پهلوان را بیاراستند
|چو بالای پرمایگان خواستند
|برون رفت مهراب کابل خدای
|سوی خیمهٔ زال زابل خدای
|چو آمد به نزدیکی بارگاه
|خروش آمد از در که بگشای راه
|بر پهلوان اندرون رفت گو
|بسان درختی پر از بار نو
|دل زال شد شاد و بنواختش
|ازان انجمن سر برافراختش
|بپرسید کز من چه خواهی بخواه
|ز تخت و ز مهر و ز تیغ و کلاه
|بدو گفت مهراب کای پادشا
|سرافراز و پیروز و فرمان روا
|مرا آرزو در زمانه یکیست
|که آن آرزو بر تو دشوار نیست
|که آیی به شادی سوی خان من
|چو خورشید روشن کنی جان من
|چنین داد پاسخ که این رای نیست
|به خان تو اندر مرا جای نیست
|نباشد بدین سام همداستان
|همان شاه چون بشنود داستان
|که ما می‌گساریم و مستان شویم
|سوی خانهٔ بت پرستان شویم
|جزان هر چه گویی تو پاسخ دهم
|به دیدار تو رای فرخ نهم
|چو بشنید مهراب کرد آفرین
|به دل زال را خواند ناپاک دین
|خرامان برفت از بر تخت اوی
|همی آفرین خواند بر بخت اوی
|چو دستان سام از پسش بنگرید
|ستودش فراوان چنان چون سزید
|ازان کو نه هم دین و هم راه بود
|زبان از ستودنش کوتاه بود
|برو هیچکس چشم نگماشتند
|مر او را ز دیوانگان داشتند
|چو روشن دل پهلوان را بدوی
|چنان گرم دیدند با گفت‌وگوی
|مر او را ستودند یک یک مهان
|همان کز پس پرده بودش نهان
|ز بالا و دیدار و آهستگی
|ز بایستگی هم ز شایستگی
|دل زال یکباره دیوانه گشت
|خرد دور شد عشق فرزانه گشت
|سپهدار تازی سر راستان
|بگوید برین بر یکی داستان
|که تا زنده‌ام چرمه جفت منست
|خم چرخ گردان نهفت منست
|عروسم نباید که رعنا شوم
|به نزد خردمند رسوا شوم
|از اندیشگان زال شد خسته دل
|بران کار بنهاد پیوسته دل
|همی بود پیچان دل از گفت‌وگوی
|مگر تیره گردد ازین آبروی
|همی گشت یکچند بر سر سپهر
|دل زال آگنده یکسر بمهر
|چنان بد که مهراب روزی پگاه
|برفت و بیامد ازان بارگاه
|گذر کرد سوی شبستان خویش
|همی گشت بر گرد بستان خویش
|دو خورشید بود اندر ایوان او
|چو سیندخت و رودابهٔ ماه روی
|بیاراسته همچو باغ بهار
|سراپای پر بوی و رنگ و نگار
|شگفتی برودابه اندر بماند
|همی نام یزدان بروبر بخواند
|یکی سرو دید از برش گرد ماه
|نهاده ز عنبر به سر بر کلاه
|به دیبا و گوهر بیاراسته
|بسان بهشتی پر از خواسته
|بپرسید سیندخت مهراب را
|ز خوشاب بگشاد عناب را
|که چون رفتی امروز و چون آمدی
|که کوتاه باد از تو دست بدی
|چه مردست این پیر سر پور سام
|همی تخت یاد آیدش گر کنام
|خوی مردمی هیچ دارد همی
|پی نامداران سپارد همی
|چنین داد مهراب پاسخ بدوی
|که ای سرو سیمین بر ماه روی
|به گیتی در از پهلوانان گرد
|پی زال زر کس نیارد سپرد
|چو دست و عنانش بر ایوان نگار
|نبینی نه بر زین چنو یک سوار
|دل شیر نر دارد و زور پیل
|دو دستش به کردار دریای نیل
|چو برگاه باشد درافشان بود
|چو در جنگ باشد سرافشان بود
|رخش پژمرانندهٔ ارغوان
|جوان سال و بیدار و بختش جوان
|به کین اندرون چون نهنگ بلاست
|به زین اندرون تیز چنگ اژدهاست
|نشانندهٔ خاک در کین بخون
|فشانندهٔ خنجر آبگون
|از آهو همان کش سپیدست موی
|بگوید سخن مردم عیب جوی
|سپیدی مویش بزیبد همی
|تو گویی که دلها فریبد همی
|چو بشنید رودابه آن گفت‌گوی
|برافروخت و گلنارگون کرد روی
|دلش گشت پرآتش از مهر زال
|ازو دور شد خورد و آرام و هال
|چو بگرفت جای خرد آرزوی
|دگر شد به رای و به آیین و خوی
|ورا پنج ترک پرستنده بود
|پرستنده و مهربان بنده بود
|بدان بندگان خردمند گفت
|که بگشاد خواهم نهان از نهفت
|شما یک به یک رازدار منید
|پرستنده و غمگسار منید
|بدانید هر پنج و آگه بوید
|همه ساله با بخت همره بوید
|که من عاشقم همچو بحر دمان
|ازو بر شده موج تا آسمان
|پر از پور سامست روشن دلم
|به خواب اندر اندیشه زو نگسلم
|همیشه دلم در غم مهر اوست
|شب و روزم اندیشهٔ چهر اوست
|کنون این سخن را چه درمان کنید
|چگویید و با من چه پیمان کنید
|یکی چاره باید کنون ساختن
|دل و جانم از رنج پرداختن
|پرستندگان را شگفت آمد آن
|که بیکاری آمد ز دخت ردان
|همه پاسخش را بیاراستند
|چو اهرمن از جای برخاستند
|که ای افسر بانوان جهان
|سرافراز بر دختران مهان
|ستوده ز هندوستان تا به چین
|میان بتان در چو روشن نگین
|به بالای تو بر چمن سرو نیست
|چو رخسار تو تابش پرو نیست
|نگار رخ تو ز قنوج و رای
|فرستد همی سوی خاور خدای
|ترا خود بدیده درون شرم نیست
|پدر را به نزد تو آزرم نیست
|که آن را که اندازد از بر پدر
|تو خواهی که گیری مر او را به بر
|که پروردهٔ مرغ باشد به کوه
|نشانی شده در میان گروه
|کس از مادران پیر هرگز نزاد
|نه ز آنکس که زاید بباشد نژاد
|چنین سرخ دو بسد شیر بوی
|شگفتی بود گر شود پیرجوی
|جهانی سراسر پر از مهر تست
|به ایوانها صورت چهرتست
|ترا با چنین روی و بالای و موی
|ز چرخ چهارم خور آیدت شوی
|چو رودابه گفتار ایشان شنید
|چو از باد آتش دلش بردمید
|بریشان یکی بانگ برزد به خشم
|بتابید روی و بخوابید چشم
|وزان پس به چشم و به روی دژم
|به ابرو ز خشم اندر آورد خم
|چنین گفت کاین خام پیکارتان
|شنیدن نیرزید گفتارتان
|نه قیصر بخواهم نه فغفور چین
|نه از تاجداران ایران زمین
|به بالای من پور سامست زال
|ابا بازوی شیر و با برز و یال
|گرش پیرخوانی همی گر جوان
|مرا او بجای تنست و روان
|مرا مهر او دل ندیده گزید
|همان دوستی از شنیده گزید
|برو مهربانم به بر روی و موی
|به سوی هنر گشتمش مهرجوی
|پرستنده آگه شد از راز او
|چو بشنید دل خسته آواز او
|به آواز گفتند ما بنده‌ایم
|به دل مهربان و پرستنده‌ایم
|نگه کن کنون تا چه فرمان دهی
|نیاید ز فرمان تو جز بهی
|یکی گفت زیشان که ای سر و بن
|نگر تا نداند کسی این سخن
|اگر جادویی باید آموختن
|به بند و فسون چشمها دوختن
|بپریم با مرغ و جادو شویم
|بپوییم و در چاره آهو شویم
|مگر شاه را نزد ماه آوریم
|به نزدیک او پایگاه آوریم
|لب سرخ رودابه پرخنده کرد
|رخان معصفر سوی بنده کرد
|که این گفته را گر شوی کاربند
|درختی برومند کاری بلند
|که هر روز یاقوت بار آورد
|برش تازیان بر کنار آورد
|پرستنده برخاست از پیش اوی
|بدان چاره بی‌چاره بنهاد روی
|به دیبای رومی بیاراستند
|سر زلف برگل بپیراستند
|برفتند هر پنج تا رودبار
|ز هر بوی و رنگی چو خرم بهار
|مه فرودین وسر سال بود
|لب رود لشکرگه زال بود
|همی گل چدند از لب رودبار
|رخان چون گلستان و گل در کنار
|نگه کرد دستان ز تخت بلند
|بپرسید کاین گل پرستان کیند
|چنین گفت گوینده با پهلوان
|که از کاخ مهراب روشن روان
|پرستندگان را سوی گلستان
|فرستد همی ماه کابلستان
|به نزد پری چهرگان رفت زال
|کمان خواست از ترک و بفراخت یال
|پیاده همی رفت جویان شکار
|خشیشار دید اندر آن رودبار
|کمان ترک گلرخ به زه بر نهاد
|به دست جهان پهلوان در نهاد
|نگه کرد تا مرغ برخاست ز آب
|یکی تیره بنداخت اندر شتاب
|ز پروازش آورد گردان فرود
|چکان خون و وشی شده آب رود
|بترک آنگهی گفت زان سو گذر
|بیاور تو آن مرغ افگنده پر
|به کشتی گذر کرد ترک سترگ
|خرامید نزد پرستنده ترک
|پرستنده پرسید کای پهلوان
|سخن گوی و بگشای شیرین زبان
|که این شیر بازو گو پیلتن
|چه مردست و شاه کدام انجمن
|که بگشاد زین گونه تیر از کمان
|چه سنجد به پیش اندرش بدگمان
|ندیدیم زیبنده تر زین سوار
|به تیر و کمان بر چنین کامگار
|پری روی دندان به لب برنهاد
|مکن گفت ازین گونه از شاه یاد
|شه نیمروزست فرزند سام
|که دستانش خوانند شاهان به نام
|بگردد جهان گر بگردد سوار
|ازین سان نبیند یکی نامدار
|پرستنده با کودک ماه روی
|بخندید و گفتش که چندین مگوی
|که ماهیست مهراب را در سرای
|به یک سر ز شاه تو برتر بپای
|به بالای ساج است و همرنگ عاج
|یکی ایزدی بر سر از مشک تاج
|دو نرگس دژم و دو ابرو به خم
|ستون دو ابرو چو سیمین قلم
|دهانش به تنگی دل مستمند
|سر زلف چون حلقهٔ پای‌بند
|دو جادوش پر خواب و پرآب روی
|پر از لاله رخسار و پر مشک موی
|نفس را مگر بر لبش راه نیست
|چنو در جهان نیز یک ماه نیست
|پرستندگان هر یکی آشکار
|همی کرد وصف رخ آن نگار
|بدین چاره تا آن لب لعل فام
|کند آشنا با لب پور سام
|چنین گفت با بندگان خوب چهر
|که با ماه خوبست رخشنده مهر
|ولیکن به گفتن مگر روی نیست
|بود کاب را ره بدین جوی نیست
|دلاور که پرهیز جوید ز جفت
|بماند بسانی اندر نهفت
|بدان تاش دختر نباشد ز بن
|نباید شنیدنش ننگ سخن
|چنین گفت مر جفت را باز نر
|چو بر خایه بنشست و گسترد پر
|کزین خایه گر مایه بیرون کنم
|ز پشت پدر خایه بیرون کنم
|ازیشان چو برگشت خندان غلام
|بپرسید از و نامور پور سام
|که با تو چه گفت آن که خندان شدی
|گشاده لب و سیم دندان شدی
|بگفت آنچه بشنید با پهلوان
|ز شادی دل پهلوان شد جوان
|چنین گفت با ریدک ماه روی
|که رو مر پرستندگان را بگوی
|که از گلستان یک زمان مگذرید
|مگر با گل از باغ گوهر برید
|درم خواست و دینار و گوهر ز گنج
|گرانمایه دیبای زربفت پنج
|بفرمود کاین نزد ایشان برید
|کسی را مگوئید و پنهان برید
|نباید شدن شان سوی کاخ باز
|بدان تا پیامی فرستم براز
|برفتند زی ماه رخسار پنج
|ابا گرم گفتار و دینار و گنج
|بدیشان سپردند زر و گهر
|پیام جهان پهلوان زال زر
|پرستنده با ماه دیدار گفت
|که هرگز نماند سخن در نهفت
|مگر آنکه باشد میان دو تن
|سه تن نانهانست و چار انجمن
|بگوی ای خردمند پاکیزه رای
|سخن گر به رازست با ما سرای
|پرستنده گفتند یک با دگر
|که آمد به دام اندرون شیر نر
|کنون کار رودابه و کام زال
|به جای آمد و این بود نیک فال
|بیامد سیه چشم گنجور شاه
|که بود اندر آن کار دستور شاه
|سخن هر چه بشنید از آن دلنواز
|همی گفت پیش سپهبد به راز
|سپهبد خرامید تا گلستان
|بر امید خورشید کابلستان
|پری روی گلرخ بتان طراز
|برفتند و بردند پیشش نماز
|سپهبد بپرسید ازیشان سخن
|ز بالا و دیدار آن سرو بن
|ز گفتار و دیدار و رای و خرد
|بدان تا به خوی وی اندر خورد
|بگویید با من یکایک سخن
|به کژی نگر نفگنید ایچ بن
|اگر راستی‌تان بود گفت‌وگوی
|به نزدیک من تان بود آبروی
|وگر هیچ کژی گمانی برم
|به زیر پی پیلتان بسپرم
|رخ لاله رخ گشت چون سندروس
|به پیش سپهبد زمین داد بوس
|چنین گفت کز مادر اندر جهان
|نزاید کس اندر میان مهان
|به دیدار سام و به بالای او
|به پاکی دل و دانش و رای او
|دگر چون تو ای پهلوان دلیر
|بدین برز بالا و بازوی شیر
|همی می‌چکد گویی از روی تو
|عبیرست گویی مگر بوی تو
|سه دیگر چو رودابهٔ ماه روی
|یکی سرو سیمست با رنگ و بوی
|ز سر تا به پایش گلست وسمن
|به سرو سهی بر سهیل یمن
|از آن گنبد سیم سر بر زمین
|فرو هشته بر گل کمند از کمین
|به مشک و به عنبر سرش بافته
|به یاقوت و زمرد تنش تافته
|سر زلف و جعدش چو مشکین زره
|فگندست گویی گره بر گره
|ده انگشت برسان سیمین قلم
|برو کرده از غالیه صدرقم
|بت آرای چون او نبیند بچین
|برو ماه و پروین کنند آفرین
|سپهبد پرستنده را گفت گرم
|سخنهای شیرین به آوای نرم
|که اکنون چه چارست با من بگوی
|یکی راه جستن به نزدیک اوی
|که ما را دل و جان پر از مهر اوست
|همه آرزو دیدن چهر اوست
|پرستنده گفتا چو فرمان دهی
|گذاریم تا کاخ سرو سهی
|ز فرخنده رای جهان پهلوان
|ز گفتار و دیدار روشن روان
|فریبیم و گوییم هر گونه‌ای
|میان اندرون نیست واژونه‌ای
|سرمشک بویش به دام آوریم
|لبش زی لب پور سام آوریم
|خرامد مگر پهلوان با کمند
|به نزدیک دیوار کاخ بلند
|کند حلقه در گردن کنگره
|شود شیر شاد از شکار بره
|برفتند خوبان و برگشت زال
|دلش گشت با کام و شادی همال
|رسیدند خوبان به درگاه کاخ
|به دست اندرون هر یک از گل دو شاخ
|نگه کرد دربان برآراست جنگ
|زبان کرد گستاخ و دل کرد تنگ
|که بی‌گه ز درگاه بیرون شوید
|شگفت آیدم تا شما چون شوید
|بتان پاسخش را بیاراستند
|به تنگی دل از جای برخاستند
|که امروز روزی دگر گونه نیست
|به راه گلان دیو واژونه نیست
|بهار آمد ازگلستان گل چنیم
|ز روی زمین شاخ سنبل چنیم
|نگهبان در گفت کامروز کار
|نباید گرفتن بدان هم شمار
|که زال سپهبد بکابل نبود
|سراپردهٔ شاه زابل نبود
|نبینید کز کاخ کابل خدای
|به زین اندر آرد بشبگیر پای
|اگرتان ببیند چنین گل بدست
|کند بر زمین‌تان هم آنگاه پست
|شدند اندر ایوان بتان طراز
|نشستند و با ماه گفتند راز
|نهادند دینار و گوهر به پیش
|بپرسید رودابه از کم و بیش
|که چون بودتان کار با پور سام
|بدیدن بهست ار به آواز و نام
|پری چهره هر پنج بشتافتند
|چو با ماه جای سخن یافتند
|که مردیست برسان سرو سهی
|همش زیب و هم فر شاهنشهی
|همش رنگ و بوی و همش قد و شاخ
|سواری میان لاغر و بر فراخ
|دو چشمش چو دو نرگس قیرگون
|لبانش چو بسد رخانش چو خون
|کف و ساعدش چو کف شیر نر
|هیون ران و موبد دل و شاه فر
|سراسر سپیدست مویش برنگ
|از آهو همین است و این نیست ننگ
|سر جعد آن پهلوان جهان
|چو سیمین زره بر گل ارغوان
|که گویی همی خود چنان بایدی
|وگر نیستی مهر نفزایدی
|به دیار تو داده‌ایمش نوید
|ز ما بازگشتست دل پرامید
|کنون چارهٔ کار مهمان بساز
|بفرمای تا بر چه گردیم باز
|چنین گفت با بندگان سرو بن
|که دیگر شدستی به رای و سخن
|همان زال کو مرغ پرورده بود
|چنان پیر سر بود و پژمرده بود
|به دیدار شد چون گل ارغوان
|سهی قد و زیبا رخ و پهلوان
|رخ من به پیشش بیاراستی
|به گفتار و زان پس بهاخواستی
|همی گفت و لب را پر از خنده داشت
|رخان هم چو گلنار آگنده داشت
|پرستنده با بانوی ماه‌روی
|چنین گفت کاکنون ره چاره جوی
|که یزدان هر آنچت هوا بود داد
|سرانجام این کار فرخنده باد
|یکی خانه بودش چو خرم بهار
|ز چهر بزرگان برو بر نگار
|به دیبای چینی بیاراستند
|طبق‌های زرین بپیراستند
|عقیق و زبرجد برو ریختند
|می و مشک و عنبر برآمیختند
|همه زر و پیروزه بد جامشان
|به روشن گلاب اندر آشامشان
|بنفشه گل و نرگس و ارغوان
|سمن شاخ و سنبل به دیگر کران
|از آن خانهٔ دخت خورشید روی
|برآمد همی تا به خورشید بوی
|چو خورشید تابنده شد ناپدید
|در حجره بستند و گم شد کلید
|پرستنده شد سوی دستان سام
|که شد ساخته کار بگذار گام
|سپهبد سوی کاخ بنهاد روی
|چنان چون بود مردم جفت جوی
|برآمد سیه چشم گلرخ به بام
|چو سرو سهی بر سرش ماه تام
|چو از دور دستان سام سوار
|پدید آمد آن دختر نامدار
|دو بیجاده بگشاد و آواز داد
|که شاد آمدی ای جوانمرد شاد
|درود جهان آفرین بر تو باد
|خم چرخ گردان زمین تو باد
|پیاده بدین سان ز پرده سرای
|برنجیدت این خسروانی دو پای
|سپهبد کزان گونه آوا شنید
|نگه کرد و خورشید رخ را بدید
|شده بام از آن گوهر تابناک
|به جای گل سرخ یاقوت خاک
|چنین داد پاسخ که ای ماه چهر
|درودت ز من آفرین از سپهر
|چه مایه شبان دیده اندر سماک
|خروشان بدم پیش یزدان پاک
|همی خواستم تا خدای جهان
|نماید مرا رویت اندر نهان
|کنون شاد گشتم به آواز تو
|بدین خوب گفتار با ناز تو
|یکی چارهٔ راه دیدار جوی
|چه پرسی تو بر باره و من به کوی
|پری روی گفت سپهبد شنود
|سر شعر گلنار بگشاد زود
|کمندی گشاد او ز سرو بلند
|کس از مشک زان سان نپیچد کمند
|خم اندر خم و مار بر مار بر
|بران غبغبش نار بر نار بر
|بدو گفت بر تاز و برکش میان
|بر شیر بگشای و چنگ کیان
|بگیر این سیه گیسو از یک سوم
|ز بهر تو باید همی گیسوم
|نگه کرد زال اندران ماه روی
|شگفتی بماند اندران روی و موی
|چنین داد پاسخ که این نیست داد
|چنین روز خورشید روشن مباد
|که من دست را خیره بر جان زنم
|برین خسته دل تیز پیکان زنم
|کمند از رهی بستد و داد خم
|بیفگند خوار و نزد ایچ دم
|به حلقه درآمد سر کنگره
|برآمد ز بن تا به سر یکسره
|چو بر بام آن باره بنشست باز
|برآمد پری روی و بردش نماز
|گرفت آن زمان دست دستان به دست
|برفتند هر دو به کردار مست
|فرود آمد از بام کاخ بلند
|به دست اندرون دست شاخ بلند
|سوی خانهٔ زرنگار آمدند
|بران مجلس شاهوار آمدند
|بهشتی بد آراسته پر ز نور
|پرستنده بر پای و بر پیش حور
|شگفت اندرو مانده بد زال زر
|برآن روی و آن موی و بالا و فر
|ابا یاره و طوق و با گوشوار
|ز دینار و گوهر چو باغ بهار
|دو رخساره چون لاله اندر سمن
|سر جعد زلفش شکن بر شکن
|همان زال با فر شاهنشهی
|نشسته بر ماه بر فرهی
|حمایل یکی دشنه اندر برش
|ز یاقوت سرخ افسری بر سرش
|همی بود بوس و کنار و نبید
|مگر شیر کو گور را نشکرید
|سپهبد چنین گفت با ماه‌روی
|که ای سرو سیمین بر و رنگ بوی
|منوچهر اگر بشنود داستان
|نباشد برین کار همداستان
|همان سام نیرم برآرد خروش
|ازین کار بر من شود او بجوش
|ولیکن نه پرمایه جانست و تن
|همان خوار گیرم بپوشم کفن
|پذیرفتم از دادگر داورم
|که هرگز ز پیمان تو نگذرم
|شوم پیش یزدان ستایش کنم
|چو ایزد پرستان نیایش کنم
|مگر کو دل سام و شاه زمین
|بشوید ز خشم و ز پیکار و کین
|جهان آفرین بشنود گفت من
|مگر کاشکارا شوی جفت من
|بدو گفت رودابه من همچنین
|پذیرفتم از داور کیش و دین
|که بر من نباشد کسی پادشا
|جهان آفرین بر زبانم گوا
|جز از پهلوان جهان زال زر
|که با تخت و تاجست وبا زیب و فر
|همی مهرشان هر زمان بیش بود
|خرد دور بود آرزو پیش بود
|چنین تا سپیده برآمد ز جای
|تبیره برآمد ز پرده‌سرای
|پس آن ماه را شید پدرود کرد
|بر خویش تار و برش پود کرد
|ز بالا کمند اندر افگند زال
|فرود آمد از کاخ فرخ همال
|چو خورشید تابان برآمد ز کوه
|برفتند گردان همه همگروه
|بدیدند مر پهلوان را پگاه
|وزان جایگه برگرفتند راه
|سپهبد فرستاد خواننده را
|که خواند بزرگان داننده را
|چو دستور فرزانه با موبدان
|سرافراز گردان و فرخ ردان
|به شادی بر پهلوان آمدند
|خردمند و روشن روان آمدند
|زبان تیز بگشاد دستان سام
|لبی پر ز خنده دلی شادکام
|نخست آفرین جهاندار کرد
|دل موبد از خواب بیدار کرد
|چنین گفت کز داور راد و پاک
|دل ما پر امید و ترس است و باک
|به بخشایش امید و ترس از گناه
|به فرمانها ژرف کردن نگاه
|ستودن مراو را چنان چون توان
|شب و روز بودن به پیشش نوان
|خداوند گردنده خورشید و ماه
|روان را به نیکی نماینده راه
|بدویست گیهان خرم به پای
|همو داد و داور به هر دو سرای
|بهار آرد و تیرماه و خزان
|برآرد پر از میوه دار رزان
|جوان داردش گاه با رنگ و بوی
|گهش پیر بینی دژم کرده روی
|ز فرمان و رایش کسی نگذرد
|پی مور بی او زمین نسپرد
|بدانگه که لوح آفرید و قلم
|بزد بر همه بودنیها رقم
|جهان را فزایش ز جفت آفرید
|که از یک فزونی نیاید پدید
|ز چرخ بلند اندر آمد سخن
|سراسر همین است گیتی ز بن
|زمانه به مردم شد آراسته
|وزو ارج گیرد همی خواسته
|اگر نیستی جفت اندر جهان
|بماندی توانای اندر نهان
|و دیگر که مایه ز دین خدای
|ندیدم که ماندی جوان را بجای
|بویژه که باشد ز تخم بزرگ
|چو بی‌جفت باشد بماند سترگ
|چه نیکوتر از پهلوان جوان
|که گردد به فرزند روشن روان
|چو هنگام رفتن فراز آیدش
|به فرزند نو روز بازآیدش
|به گیتی بماند ز فرزند نام
|که این پور زالست و آن پور سام
|بدو گردد آراسته تاج و تخت
|ازان رفته نام و بدین مانده بخت
|کنون این همه داستان منست
|گل و نرگس بوستان منست
|که از من رمیدست صبر و خرد
|بگویید کاین را چه اندر خورد
|نگفتم من این تا نگشتم غمی
|به مغز و خرد در نیامد کمی
|همه کاخ مهراب مهر منست
|زمینش چو گردان سپهر منست
|دلم گشت با دخت سیندخت رام
|چه گوینده باشد بدین رام سام
|شود رام گویی منوچهر شاه
|جوانی گمانی برد یا گناه
|چه مهتر چه کهتر چو شد جفت جوی
|سوی دین و آیین نهادست روی
|بدین در خردمند را جنگ نیست
|که هم راه دینست و هم ننگ نیست
|چه گوید کنون موبد پیش بین
|چه دانید فرزانگان اندرین
|ببستند لب موبدان و ردان
|سخن بسته شد بر لب بخردان
|که ضحاک مهراب را بد نیا
|دل شاه ازیشان پر از کیمیا
|گشاده سخن کس نیارست گفت
|که نشنید کس نوش با نیش جفت
|چو نشنید از ایشان سپهبد سخن
|بجوشید و رای نو افگند بن
|که دانم که چون این پژوهش کنید
|بدین رای بر من نکوهش کنید
|ولیکن هر آنکو بود پر منش
|بباید شنیدن بسی سرزنش
|مرا اندرین گر نمایش کنید
|وزین بند راه گشایش کنید
|به جای شما آن کنم در جهان
|که با کهتران کس نکرد از مهان
|ز خوبی و از نیکی و راستی
|ز بد ناورم بر شما کاستی
|همه موبدان پاسخ آراستند
|همه کام و آرام او خواستند
|که ما مر ترا یک به یک بنده‌ایم
|نه از بس شگفتی سرافگنده‌ایم
|ابا آنکه مهراب ازین پایه نیست
|بزرگست و گرد و سبک مایه نیست
|بدانست کز گوهر اژدهاست
|و گر چند بر تازیان پادشاست
|اگر شاه رابد نگردد گمان
|نباشد ازو ننگ بر دودمان
|یکی نامه باید سوی پهلوان
|چنان چون تو دانی به روشن روان
|ترا خود خرد زان ما بیشتر
|روان و گمانت به اندیشتر
|مگر کو یکی نامه نزدیک شاه
|فرستد کند رای او را نگاه
|منوچهر هم رای سام سوار
|نپردازد از ره بدین مایه کار
|سپهبد نویسنده را پیش خواند
|دل آگنده بودش همه برفشاند
|یکی نامه فرمود نزدیک سام
|سراسر نوید و درود و خرام
|ز خط نخست آفرین گسترید
|بدان دادگر کو جهان آفرید
|ازویست شادی ازویست زور
|خداوند کیوان و ناهید و هور
|خداوند هست و خداوند نیست
|همه بندگانیم و ایزد یکیست
|ازو باد بر سام نیرم درود
|خداوند کوپال و شمشیر و خود
|چمانندهٔ دیزه هنگام گرد
|چرانندهٔ کرگس اندر نبرد
|فزایندهٔ باد آوردگاه
|فشانندهٔ خون ز ابر سیاه
|گرایندهٔ تاج و زرین کمر
|نشانندهٔ زال بر تخت زر
|به مردی هنر در هنر ساخته
|خرد از هنرها برافراخته
|من او را بسان یکی بنده‌ام
|به مهرش روان و دل آگنده‌ام
|ز مادر بزادم بران سان که دید
|ز گردون به من بر ستمها رسید
|پدر بود در ناز و خز و پرند
|مرا برده سیمرغ بر کوه هند
|نیازم بد آنکو شکار آورد
|ابا بچه‌ام در شمار آورد
|همی پوست از باد بر من بسوخت
|زمان تا زمان خاک چشمم بدوخت
|همی خواندندی مرا پور سام
|به اورنگ بر سام و من در کنام
|چو یزدان چنین راند اندر بوش
|بران بود چرخ روان را روش
|کس از داد یزدان نیابد گریغ
|وگر چه بپرد برآید به میغ
|سنان گر بدندان بخاید دلیر
|بدرد ز آواز او چرم شیر
|گرفتار فرمان یزدان بود
|وگر چند دندانش سندان بود
|یکی کار پیش آمدم دل شکن
|که نتوان ستودنش بر انجمن
|پدر گر دلیرست و نراژدهاست
|اگر بشنود راز بنده رواست
|من از دخت مهراب گریان شدم
|چو بر آتش تیز بریان شدم
|ستاره شب تیره یار منست
|من آنم که دریا کنار منست
|به رنجی رسیدستم از خویشتن
|که بر من بگرید همه انجمن
|اگر چه دلم دید چندین ستم
|نیارم زدن جز به فرمانت دم
|چه فرماید اکنون جهان پهلوان
|گشایم ازین رنج و سختی روان
|ز پیمان نگردد سپهبد پدر
|بدین کار دستور باشد مگر
|که من دخت مهراب را جفت خویش
|کنم راستی را به آیین و کیش
|به پیمان چنین رفت پیش گروه
|چو باز آوریدم ز البرز کوه
|که هیچ آرزو بر دلت نگسلم
|کنون اندرین است بسته دلم
|سواری به کردار آذر گشسپ
|ز کابل سوی سام شد بر دو اسپ
|بفرمود و گفت ار بماند یکی
|نباید ترا دم زدن اندکی
|به دیگر تو پای اندر آور برو
|برین سان همی تاز تا پیش گو
|فرستاده در پیش او باد گشت
|به زیر اندرش چرمه پولاد گشت
|چو نزدیکی گرگساران رسید
|یکایک ز دورش سپهبد بدید
|همی گشت گرد یکی کوهسار
|چماننده یوز و رمنده شکار
|چنین گفت با غمگساران خویش
|بدان کار دیده سواران خویش
|که آمد سواری دمان کابلی
|چمان چرمهٔ زیر او زابلی
|فرستادهٔ زال باشد درست
|ازو آگهی جست باید نخست
|ز دستان و ایران و از شهریار
|همی کرد باید سخن خواستار
|هم اندر زمان پیش او شد سوار
|به دست اندرون نامهٔ نامدار
|فرود آمد و خاک را بوس داد
|بسی از جهان آفرین کرد یاد
|بپرسید و بستد ازو نامه سام
|فرستاده گفت آنچه بود از پیام
|سپهدار بگشاد از نامه بند
|فرود آمد از تیغ کوه بلند
|سخنهای دستان سراسر بخواند
|بپژمرد و بر جای خیره بماند
|پسندش نیامد چنان آرزوی
|دگرگونه بایستش او را به خوی
|چنین داد پاسخ که آمد پدید
|سخن هر چه از گوهر بد سزید
|چو مرغ ژیان باشد آموزگار
|چنین کام دل جوید از روزگار
|ز نخچیر کامد سوی خانه باز
|به دلش اندر اندیشه آمد دراز
|همی گفت اگر گویم این نیست رای
|مکن داوری سوی دانش گرای
|سوی شهریاران سر انجمن
|شوم خام گفتار و پیمان شکن
|و گر گویم آری و کامت رواست
|بپرداز دل را بدانچت هواست
|ازین مرغ پرورده وان دیوزاد
|چه گویی چگونه برآید نژاد
|سرش گشت از اندیشهٔ دل گران
|بخفت و نیاسوده گشت اندران
|سخن هر چه بر بنده دشوارتر
|دلش خسته‌تر زان و تن زارتر
|گشاده‌تر آن باشد اندر نهان
|چو فرمان دهد کردگار جهان
|چو برخاست از خواب با موبدان
|یکی انجمن کرد با بخردان
|گشاد آن سخن بر ستاره شمر
|که فرجام این بر چه باشد گذر
|دو گوهر چو آب و چو آتش به هم
|برآمیخته باشد از بن ستم
|همانا که باشد به روز شمار
|فریدون و ضحاک را کارزار
|از اختر بجوئید و پاسخ دهید
|همه کار و کردار فرخ نهید
|ستاره‌شناسان به روز دراز
|همی ز آسمان بازجستند راز
|بدیدند و با خنده پیش آمدند
|که دو دشمن از بخت خویش آمدند
|به سام نریمان ستاره شمر
|چنین گفت کای گرد زرین کمر
|ترا مژده از دخت مهراب و زال
|که باشند هر دو به شادی همال
|ازین دو هنرمند پیلی ژیان
|بیاید ببندد به مردی میان
|جهان زیرپای اندر آرد به تیغ
|نهد تخت شاه از بر پشت میغ
|ببرد پی بدسگالان ز خاک
|به روی زمین بر نماند مغاک
|نه سگسار ماند نه مازندران
|زمین را بشوید به گرز گران
|به خواب اندرد آرد سر دردمند
|ببندد در جنگ و راه گزند
|بدو باشد ایرانیان را امید
|ازو پهلوان را خرام و نوید
|پی باره‌ای کو چماند به جنگ
|بمالد برو روی جنگی پلنگ
|خنک پادشاهی که هنگام او
|زمانه به شاهی برد نام او
|چو بشنید گفتار اخترشناس
|بخندید و پذرفت ازیشان سپاس
|ببخشیدشان بی‌کران زر و سیم
|چو آرامش آمد به هنگام بیم
|فرستادهٔ زال را پیش خواند
|زهر گونه با او سخنها براند
|بگفتش که با او به خوبی بگوی
|که این آرزو را نبد هیچ روی
|ولیکن چو پیمان چنین بد نخست
|بهانه نشاید به بیداد جست
|من اینک به شبگیر ازین رزمگاه
|سوی شهر ایران گذارم سپاه
|فرستاده را داد چندی درم
|بدو گفت خیره مزن هیچ دم
|گسی کردش و خود به راه ایستاد
|سپاه و سپهبد از آن کار شاد
|ببستند از آن گرگساران هزار
|پیاده به زاری کشیدند خوار
|دو بهره چو از تیره شب درگذشت
|خروش سواران برآمد ز دشت
|همان نالهٔ کوس با کره نای
|برآمد ز دهلیز پرده‌سرای
|سپهبد سوی شهر ایران کشید
|سپه را به نزد دلیران کشید
|فرستاده آمد دوان سوی زال
|ابا بخت پیروز و فرخنده فال
|گرفت آفرین زال بر کردگار
|بران بخشش گردش روزگار
|درم داد و دینار درویش را
|نوازنده شد مردم خویش را
|میان سپهدار و آن سرو بن
|زنی بود گوینده شیرین سخن
|پیام آوریدی سوی پهلوان
|هم از پهلوان سوی سرو روان
|سپهدار دستان مر او را بخواند
|سخن هر چه بشنید با او براند
|بدو گفت نزدیک رودابه رو
|بگویش که ای نیک دل ماه نو
|سخن چون ز تنگی به سختی رسید
|فراخیش را زود بینی کلید
|فرستاده باز آمد از پیش سام
|ابا شادمانی و فرخ پیام
|بسی گفت و بشنید و زد داستان
|سرانجام او گشت همداستان
|سبک پاسخ نامه زن را سپرد
|زن از پیش او بازگشت و ببرد
|به نزدیک رودابه آمد چو باد
|بدین شادمانی ورا مژده داد
|پری روی بر زن درم برفشاند
|به کرسی زر پیکرش برنشاند
|یکی شاره سربند پیش آورید
|شده تار و پود اندرو ناپدید
|همه پیکرش سرخ یاقوت و زر
|شده زر همه ناپدید از گهر
|یکی جفت پر مایه انگشتری
|فروزنده چون بر فلک مشتری
|فرستاد نزدیک دستان سام
|بسی داد با آن درود و پیام
|زن از حجره آنگه به ایوان رسید
|نگه کرد سیندخت او را بدید
|زن از بیم برگشت چون سندروس
|بترسید و روی زمین داد بوس
|پر اندیشه شد جان سیندخت ازوی
|به آواز گفت از کجایی بگوی
|زمان تا زمان پیش من بگذری
|به حجره درآیی به من ننگری
|دل روشنم بر تو شد بدگمان
|بگویی مرا تا زهی گر کمان
|بدو گفت زن من یکی چاره‌جوی
|همی نان فراز آرم از چند روی
|بدین حجره رودابه پیرایه خواست
|بدو دادم اکنون همینست راست
|بیاوردمش افسر پرنگار
|یکی حلقه پرگوهر شاهوار
|بدو گفت سیندخت بنمایی‌ام
|دل بسته ز اندیشه بگشایی‌ام
|سپردم به رودابه گفت این دو چیز
|فزون خواست اکنون بیارمش نیز
|بها گفت بگذار بر چشم من
|یکی آب بر زن برین خشم من
|درم گفت فردا دهد ماه روی
|بها تا نیابم تو از من مجوی
|همی کژ دانست گفتار او
|بیاراست دل را به پیکار او
|بیامد بجستش بر و آستی
|همی جست ازو کژی و کاستی
|به خشم اندرون شد ازان زن غمی
|به خواری کشیدش بروی زمی
|چو آن جامه‌های گرانمایه دید
|هم از دست رودابه پیرایه دید
|در کاخ بر خویشتن بر ببست
|از اندیشگان شد به کردار مست
|بفرمود تا دخترش رفت پیش
|همی دست برزد به رخسار خویش
|دو گل رابدو نرگس خوابدار
|همی شست تا شد گلان آبدار
|به رودابه گفت ای سرافراز ماه
|گزین کردی از ناز برگاه چاه
|چه ماند از نکو داشتی در جهان
|که ننمودمت آشکار و نهان
|ستمگر چرا گشتی ای ماه‌روی
|همه رازها پیش مادر بگوی
|که این زن ز پیش که آید همی
|به پیشت ز بهر چه آید همی
|سخن بر چه سانست و آن مرد کیست
|که زیبای سربند و انگشتریست
|ز گنج بزرگ افسر تازیان
|به ما ماند بسیار سود و زیان
|بدین نام بد دادخواهی به باد
|چو من زاده‌ام دخت هرگز مباد
|زمین دید رودابه و پشت پای
|فرو ماند از خشم مادر به جای
|فرو ریخت از دیدگان آب مهر
|به خون دو نرگس بیاراست چهر
|به مادر چنین گفت کای پر خرد
|همی مهر جان مرا بشکرد
|مرا مام فرخ نزادی ز بن
|نرفتی ز من نیک یا بد سخن
|سپهدار دستان به کابل بماند
|چنین مهر اویم بر آتش نشاند
|چنان تنگ شد بر دلم بر جهان
|که گریان شدم آشکار و نهان
|نخواهم بدن زنده بی‌روی او
|جهانم نیرزد به یک موی او
|بدان کو مرا دید و بامن نشست
|به پیمان گرفتیم دستش بدست
|فرستاده شد نزد سام بزرگ
|فرستاد پاسخ به زال سترگ
|زمانی بپیچید و دستور بود
|سخنهای بایسته گفت و شنود
|فرستاده را داد بسیار چیز
|شنیدم همه پاسخ سام نیز
|به دست همین زن که کندیش موی
|زدی بر زمین و کشیدی به روی
|فرستاده آرندهٔ نامه بود
|مرا پاسخ نامه این جامه بود
|فروماند سیندخت زان گفت‌گوی
|پسند آمدش زال را جفت اوی
|چنین داد پاسخ که این خرد نیست
|چو دستان ز پرمایگان گرد نیست
|بزرگست پور جهان پهلوان
|همش نام و هم رای روشن روان
|هنرها همه هست و آهو یکی
|که گردد هنر پیش او اندکی
|شود شاه گیتی بدین خشمناک
|ز کابل برآرد به خورشید خاک
|نخواهد که از تخم ما بر زمین
|کسی پای خوار اندر آرد به زین
|رها کرد زن را و بنواختش
|چنان کرد پیدا که نشناختش
|چنان دید رودابه را در نهان
|کجا نشنود پند کس در جهان
|بیامد ز تیمار گریان بخفت
|همی پوست بر تنش گفتی بکفت
|چو آمد ز درگاه مهراب شاد
|همی کرد از زال بسیار یاد
|گرانمایه سیندخت را خفته دید
|رخش پژمریده دل آشفته دید
|بپرسید و گفتا چه بودت بگوی
|چرا پژمرید آن چو گلبرگ روی
|چنین داد پاسخ به مهراب باز
|که اندیشه اندر دلم شد دراز
|ازین کاخ آباد و این خواسته
|وزین تازی اسپان آراسته
|وزین بندگان سپهبدپرست
|ازین تاج و این خسروانی نشست
|وزین چهره و سرو بالای ما
|وزین نام و این دانش و رای ما
|بدین آبداری و این راستی
|زمان تا زمان آورد کاستی
|به ناکام باید به دشمن سپرد
|همه رنج ما باد باید شمرد
|یکی تنگ تابوت ازین بهر ماست
|درختی که تریاک او زهر ماست
|بکشتیم و دادیم آبش به رنج
|بیاویختیم از برش تاج و گنج
|چو بر شد به خورشید و شد سایه‌دار
|به خاک اندر آمد سر مایه‌دار
|برینست فرجام و انجام ما
|بدان تا کجا باشد آرام ما
|به سیندخت مهراب گفت این سخن
|نوآوردی و نو نگردد کهن
|سرای سپنجی بدین سان بود
|خرد یافته زو هراسان بود
|یکی اندر آید دگر بگذرد
|گذر نی که چرخش همی بسپرد
|به شادی و انده نگردد دگر
|برین نیست پیکار با دادگر
|بدو گفت سیندخت این داستان
|بروی دگر بر نهد باستان
|خرد یافته موبد نیک بخت
|به فرزند زد داستان درخت
|زدم داستان تا ز راه خرد
|سپهبد به گفتار من بنگرد
|فرو برد سرو سهی داد خم
|به نرگس گل سرخ را داد نم
|که گردون به سر بر چنان نگذرد
|که ما را همی باید ای پرخرد
|چنان دان که رودابه را پور سام
|نهانی نهادست هر گونه دام
|ببردست روشن دلش را ز راه
|یکی چاره مان کرد باید نگاه
|بسی دادمش پند و سودش نکرد
|دلش خیره بینم همی روی زرد
|چو بشنید مهراب بر پای جست
|نهاد از بر دست شمشیر دست
|تنش گشت لرزان و رخ لاجورد
|پر از خون جگر دل پر از باد سرد
|همی گفت رودابه را رود خون
|بروی زمین بر کنم هم کنون
|چو این دید سیندخت برپای جست
|کمر کرد بر گردگاهش دو دست
|چنین گفت کز کهتر اکنون یکی
|سخن بشنو و گوش دار اندکی
|ازان پس همان کن که رای آیدت
|روان و خرد رهنمای آیدت
|بپیچید و بنداخت او را بدست
|خروشی برآورد چون پیل مست
|مرا گفت چون دختر آمد پدید
|ببایستش اندر زمان سر برید
|نکشتم بگشتم ز راه نیا
|کنون ساخت بر من چنین کیمیا
|پسر کو ز راه پدر بگذرد
|دلیرش ز پشت پدر نشمرد
|همم بیم جانست و هم جای ننگ
|چرا بازداری سرم را ز جنگ
|اگر سام یل با منوچهر شاه
|بیابند بر ما یکی دستگاه
|ز کابل برآید به خورشید دود
|نه آباد ماند نه کشت و درود
|چنین گفت سیندخت با مرزبان
|کزین در مگردان به خیره زبان
|کزین آگهی یافت سام سوار
|به دل ترس و تیمار و سختی مدار
|وی از گرگساران بدین گشت باز
|گشاده شدست این سخن نیست راز
|چنین گفت مهراب کای ماه‌روی
|سخن هیچ با من به کژی مگوی
|چنین خود کی اندر خورد با خرد
|که مر خاک را باد فرمان برد
|مرا دل بدین نیستی دردمند
|اگر ایمنی یابمی از گزند
|که باشد که پیوند سام سوار
|نخواهد ز اهواز تا قندهار
|بدو گفت سیندخت کای سرفراز
|به گفتار کژی مبادم نیاز
|گزند تو پیدا گزند منست
|دل درمند تو بند منست
|چنین است و این بر دلم شد درست
|همین بدگمانی مرا از نخست
|اگر باشد این نیست کاری شگفت
|که چندین بد اندیشه باید گرفت
|فریدون به سرو یمن گشت شاه
|جهانجوی دستان همین دید راه
|هرانگه که بیگانه شد خویش تو
|شود تیره رای بداندیش تو
|به سیندخت فرمود پس نامدار
|که رودابه را خیز پیش من آر
|بترسید سیندخت ازان تیز مرد
|که او را ز درد اندر آرد به گرد
|بدو گفت پیمانت خواهم نخست
|به چاره دلش را ز کینه بشست
|زبان داد سیندخت را نامجوی
|که رودابه را بد نیارد بروی
|بدو گفت بنگر که شاه زمین
|دل از ما کند زین سخن پر ز کین
|نه ماند بر و بوم و نه مام و باب
|شود پست رودابه با رودآب
|چو بشنید سیندخت سر پیش اوی
|فرو برد و بر خاک بنهاد روی
|بر دختر آمد پر از خنده لب
|گشاده رخ روزگون زیر شب
|همی مژده دادش که جنگی پلنگ
|ز گور ژیان کرد کوتاه چنگ
|کنون زود پیرایه بگشای و رو
|به پیش پدر شو به زاری بنو
|بدو گفت رودابه پیرایه چیست
|به جای سر مایه بی‌مایه چیست
|روان مرا پور سامست جفت
|چرا آشکارا بباید نهفت
|به پیش پدر شد چو خورشید شرق
|به یاقوت و زر اندرون گشته غرق
|بهشتی بد آراسته پرنگار
|چو خورشید تابان به خرم بهار
|پدر چون ورا دید خیره بماند
|جهان آفرین را نهانی بخواند
|بدو گفت ای شسته مغز از خرد
|ز پرگوهران این کی اندر خورد
|که با اهرمن جفت گردد پری
|که مه تاج بادت مه انگشتری
|چو بشنید رودابه آن گفت‌وگوی
|دژم گشت و چون زعفران کرد روی
|سیه مژه بر نرگسان دژم
|فرو خوابنید و نزد هیچ دم
|پدر دل پر از خشم و سر پر ز جنگ
|همی رفت غران بسان پلنگ
|سوی خانه شد دختر دل‌شده
|رخان معصفر بزر آژده
|به یزدان گرفتند هر دو پناه
|هم این دل شده ماه و هم پیشگاه
|پس آگاهی آمد به شاه بزرگ
|ز مهراب و دستان سام سترگ
|ز پیوند مهراب وز مهر زال
|وزان ناهمالان گشته همال
|سخن رفت هر گونه با موبدان
|به پیش سرافراز شاه ردان
|چنین گفت با بخردان شهریار
|که بر ما شود زین دژم روزگار
|چو ایران ز چنگال شیر و پلنگ
|برون آوریدم به رای و به جنگ
|فریدون ز ضحاک گیتی بشست
|بترسم که آید ازان تخم رست
|نباید که بر خیره از عشق زال
|همال سرافگنده گردد همال
|چو از دخت مهراب و از پور سام
|برآید یکی تیغ تیز از نیام
|اگر تاب گیرد سوی مادرش
|زگفت پراگنده گردد سرش
|کند شهر ایران پر آشوب و رنج
|بدو بازگردد مگر تاج و گنج
|همه موبدان آفرین خواندند
|ورا خسرو پاک‌دین خواندند
|بگفتند کز ما تو داناتری
|به بایستها بر تواناتری
|همان کن کجا با خرد درخورد
|دل اژدها را خرد بشکرد
|بفرمود تا نوذر آمدش پیش
|ابا ویژگان و بزرگان خویش
|بدو گفت رو پیش سام سوار
|بپرسش که چون آمد از کارزار
|چو دیدی بگویش کزین سوگرای
|ز نزدیک ماکن سوی خانه رای
|هم آنگاه برخاست فرزند شاه
|ابا ویژگان سرنهاده به راه
|سوی سام نیرم نهادند روی
|ابا ژنده‌پیلان پرخاش جوی
|چو زین کار سام یل آگاه شد
|پذیره سوی پورکی شاه شد
|ز پیش پدر نوذر نامدار
|بیامد به نزدیک سام سوار
|همه نامداران پذیره شدند
|ابا ژنده‌پیل و تبیره شدند
|رسیدند پس پیش سام سوار
|بزرگان و کی نوذر نامدار
|پیام پدر شاه نوذر بداد
|به دیدار او سام یل گشت شاد
|چنین داد پاسخ که فرمان کنم
|ز دیدار او رامش جان کنم
|نهادند خوان و گرفتند جام
|نخست از منوچهر بردند نام
|پس از نوذر و سام و هر مهتری
|گرفتند شادی ز هر کشوری
|به شادی درآمد شب دیریاز
|چو خورشید رخشنده بگشاد راز
|خروش تبیره برآمد ز در
|هیون دلاور برآورد پر
|سوی بارگاه منوچهر شاه
|به فرمان او برگرفتند راه
|منوچهر چون یافت زو آگهی
|بیاراست دیهیم شاهنشهی
|ز ساری و آمل برآمد خروش
|چو دریای سبز اندر آمد به جوش
|ببستند آئین ژوپین وران
|برفتند با خشتهای گران
|سپاهی که از کوه تا کوه مرد
|سپر در سپر ساخته سرخ و زرد
|ابا کوس و با نای روئین و سنج
|ابا تازی اسپان و پیلان و گنج
|ازین گونه لشکر پذیره شدند
|بسی با درفش و تبیره شدند
|چو آمد به نزدیکی بارگاه
|پیاده شد و راه بگشاد شاه
|چو شاه جهاندار بگشاد روی
|زمین را ببوسید و شد پیش اوی
|منوچهر برخاست از تخت عاج
|ز یاقوت رخشنده بر سرش تاج
|بر خویش بر تخت بنشاختش
|چنان چون سزا بود بنواختش
|وزان گرگساران جنگ آوران
|وزان نره دیوان مازندران
|بپرسید و بسیار تیمار خورد
|سپهبد سخن یک به یک یادکرد
|که نوشه زی ای شاه تا جاودان
|ز جان تو کوته بد بدگمان
|برفتم بران شهر دیوان نر
|نه دیوان که شیران جنگی به بر
|که از تازی اسپان تکاورترند
|ز گردان ایران دلاورترند
|سپاهی که سگسار خوانندشان
|پلنگان جنگی نمایندشان
|ز من چون بدیشان رسید آگهی
|از آواز من مغزشان شد تهی
|به شهر اندرون نعره برداشتند
|ازان پس همه شهر بگذاشتند
|همه پیش من جنگ جوی آمدند
|چنان خیره و پوی پوی آمدند
|سپه جنب جنبان شد و روز تار
|پس اندر فراز آمد و پیش غار
|نبیره جهاندار سلم بزرگ
|به پیش سپاه اندر آمد چو گرگ
|سپاهی به کردار مور و ملخ
|نبد دشت پیدا نه کوه و نه شخ
|چو برخاست زان لشکر گشن گرد
|رخ نامداران ما گشت زرد
|من این گرز یک زخم برداشتم
|سپه را هم آنجای بگذاشتم
|خروشی خروشیدم از پشت زین
|که چون آسیا شد بریشان زمین
|دل آمد سپه را همه بازجای
|سراسر سوی رزم کردند رای
|چو بشنید کاکوی آواز من
|چنان زخم سرباز کوپال من
|بیامد به نزدیک من جنگ ساز
|چو پیل ژیان با کمند دراز
|مرا خواست کارد به خم کمند
|چو دیدم خمیدم ز راه گزند
|کمان کیانی گرفتم به چنگ
|به پیکان پولاد و تیر خدنگ
|عقاب تکاور برانگیختم
|چو آتش بدو بر تبر ریختم
|گمانم چنان بد که سندان سرش
|که شد دوخته مغز تا مغفرش
|نگه کردم از گرد چون پیل مست
|برآمد یکی تیغ هندی به دست
|چنان آمدم شهریارا گمان
|کزو کوه زنهار خواهد بجان
|وی اندر شتاب و من اندر درنگ
|همی جستمش تا کی آید به چنگ
|چو آمد به نزدیک من سرفراز
|من از چرمه چنگال کردم دراز
|گرفتم کمربند مرد دلیر
|ز زین برگسستم بکردار شیر
|زدم بر زمین بر چو پیل ژیان
|بدین آهنین دست و گردی میان
|چو افگنده شد شاه زین گونه خوار
|سپه روی برگشت از کارزار
|نشیب و فراز بیابان و کوه
|به هر سو شده مردمان هم گروه
|سوار و پیاده ده و دو هزار
|فگنده پدید آمد اندر شمار
|چو بشنید گفتار سالار شاه
|برافراخت تا ماه فرخ کلاه
|چو روز از شب آمد بکوشش ستوه
|ستوهی گرفته فرو شد به کوه
|می و مجلس آراست و شد شادمان
|جهان پاک دید از بد بدگمان
|به بگماز کوتاه کردند شب
|به یاد سپهبد گشادند لب
|چو شب روز شد پردهٔ بارگاه
|گشادند و دادند زی شاه راه
|بیامد سپهدار سام سترگ
|به نزد منوچهر شاه بزرگ
|چنی گفت با سام شاه جهان
|کز ایدر برو با گزیده مهان
|به هندوستان آتش اندر فروز
|همه کاخ مهراب و کابل بسوز
|نباید که او یابد از بد رها
|که او ماند از بچهٔ اژدها
|زمان تا زمان زو برآید خروش
|شود رام گیتی پر از جنگ و جوش
|هر آنکس که پیوستهٔ او بود
|بزرگان که در دستهٔ او بود
|سر از تن جدا کن زمین را بشوی
|ز پیوند ضحاک و خویشان اوی
|چنین داد پاسخ که ایدون کنم
|که کین از دل شاه بیرون کنم
|ببوسید تخت و بمالید روی
|بران نامور مهر انگشت اوی
|سوی خانه بنهاد سر با سپاه
|بدان باد پایان جوینده راه
|به مهراب و دستان رسید این سخن
|که شاه و سپهبد فگندند بن
|خروشان ز کابل همی رفت زال
|فروهشته لفج و برآورده یال
|همی گفت اگر اژدهای دژم
|بیاید که گیتی بسوزد به دم
|چو کابلستان را بخواهد بسود
|نخستین سر من بباید درود
|به پیش پدر شد پر از خون جگر
|پر اندیشه دل پر ز گفتار سر
|چو آگاهی آمد به سام دلیر
|که آمد ز ره بچهٔ نره شیر
|همه لشکر از جای برخاستند
|درفش فریدون بیاراستند
|پذیره شدن را تبیره زدند
|سپاه و سپهبد پذیره شدند
|همه پشت پیلان به رنگین درفش
|بیاراسته سرخ و زرد و بنفش
|چو روی پدر دید دستان سام
|پیاده شد از اسپ و بگذارد گام
|بزرگان پیاده شدند از دو روی
|چه سالارخواه و چه سالارجوی
|زمین را ببوسید زال دلیر
|سخن گفت با او پدر نیز دیر
|نشست از بر تازی اسپ سمند
|چو زرین درخشنده کوهی بلند
|بزرگان همه پیش او آمدند
|به تیمار و با گفت و گو آمدند
|که آزرده گشتست بر تو پدر
|یکی پوزش آور مکش هیچ سر
|چنین داد پاسخ کزین باک نیست
|سرانجام آخر به جز خاک نیست
|پدر گر به مغز اندر آرد خرد
|همانا سخن بر سخن نگذرد
|و گر برگشاید زبان را به خشم
|پس از شرمش آب اندر آرم به چشم
|چنین تا به درگاه سام آمدند
|گشاده‌دل و شادکام آمدند
|فرود آمد از باره سام سوار
|هم اندر زمان زال را داد بار
|چو زال اندر آمد به پیش پدر
|زمین را ببوسید و گسترد بر
|یکی آفرین کرد بر سام گرد
|وزاب دو نرگس همی گل سترد
|که بیدار دل پهلوان شاد باد
|روانش گرایندهٔ داد باد
|ز تیغ تو الماس بریان شود
|زمین روز جنگ از تو گریان شود
|کجا دیزهٔ تو چمد روز جنگ
|شتاب آید اندر سپاه درنگ
|سپهری کجا باد گرز تو دید
|همانا ستاره نیارد کشید
|زمین نسپرد شیر با داد تو
|روان و خرد کشته بنیاد تو
|همه مردم از داد تو شادمان
|ز تو داد یابد زمین و زمان
|مگر من که از داد بی‌بهره‌ام
|و گرچه به پیوند تو شهره‌ام
|یکی مرغ پرورده‌ام خاک خورد
|به گیتی مرا نیست با کس نبرد
|ندانم همی خویشتن را گناه
|که بر من کسی را بران هست راه
|مگر آنکه سام یلستم پدر
|و گر هست با این نژادم هنر
|ز مادر بزادم بینداختی
|به کوه اندرم جایگه ساختی
|فگندی به تیمار زاینده را
|به آتش سپردی فزاینده را
|ترا با جهان آفرین نیست جنگ
|که از چه سیاه و سپیدست رنگ
|کنون کم جهان آفرین پرورید
|به چشم خدایی به من بنگرید
|ابا گنج و با تخت و گرز گران
|ابا رای و با تاج و تخت و سران
|نشستم به کابل به فرمان تو
|نگه داشتم رای و پیمان تو
|که گر کینه جویی نیازارمت
|درختی که کشتی به بار آرمت
|ز مازندران هدیه این ساختی
|هم از گرگساران بدین تاختی
|که ویران کنی خان آباد من
|چنین داد خواهی همی داد من
|من اینک به پیش تو استاده‌ام
|تن بنده خشم ترا داده‌ام
|به اره میانم بدو نیم کن
|ز کابل مپیمای با من سخن
|سپهبد چو بشنید گفتار زال
|برافراخت گوش و فرو برد یال
|بدو گفت آری همینست راست
|زبان تو بر راستی بر گواست
|همه کار من با تو بیداد بود
|دل دشمنان بر تو بر شاد بود
|ز من آرزو خود همین خواستی
|به تنگی دل از جای برخاستی
|مشو تیز تا چارهٔ کار تو
|بسازم کنون نیز بازار تو
|یکی نامه فرمایم اکنون به شاه
|فرستم به دست تو ای نیک‌خواه
|سخن هر چه باید به یاد آورم
|روان و دلش سوی داد آورم
|اگر یار باشد جهاندار ما
|به کام تو گردد همه کار ما
|نویسنده را پیش بنشاندند
|ز هر در سخنها همی راندند
|سرنامه کرد آفرین خدای
|کجا هست و باشد همیشه به جای
|ازویست نیک و بد و هست و نیست
|همه بندگانیم و ایزد یکیست
|هر آن چیز کو ساخت اندر بوش
|بران است چرخ روان را روش
|خداوند کیوان و خورشید و ماه
|وزو آفرین بر منوچهر شاه
|به رزم اندرون زهر تریاک سوز
|به بزم اندرون ماه گیتی فروز
|گراینده گرز و گشاینده شهر
|ز شادی به هر کس رساننده بهر
|کشنده درفش فریدون به جنگ
|کشنده سرافراز جنگی پلنگ
|ز باد عمود تو کوه بلند
|شود خاک نعل سرافشان سمند
|همان از دل پاک و پاکیزه کیش
|به آبشخور آری همی گرگ و میش
|یکی بنده‌ام من رسیده به جای
|به مردی بشست اندر آورده پای
|همی گرد کافور گیرد سرم
|چنین کرد خورشید و ماه افسرم
|ببستم میان را یکی بنده‌وار
|ابا جاودان ساختم کارزار
|عنان پیچ و اسپ افگن و گرزدار
|چو من کس ندیدی به گیتی سوار
|بشد آب گردان مازندران
|چو من دست بردم به گرز گران
|ز من گر نبودی به گیتی نشان
|برآورده گردن ز گردن کشان
|چنان اژدها کو ز رود کشف
|برون آمد و کرد گیتی چو کف
|زمین شهر تا شهر پهنای او
|همان کوه تا کوه بالای او
|جهان را ازو بود دل پر هراس
|همی داشتندی شب و روز پاس
|هوا پاک دیدم ز پرندگان
|همان روی گیتی ز درندگان
|ز تفش همی پر کرگس بسوخت
|زمین زیر زهرش همی برفروخت
|نهنگ دژم بر کشیدی ز آب
|به دم درکشیدی ز گردون عقاب
|زمین گشت بی‌مردم و چارپای
|همه یکسر او را سپردند جای
|چو دیدم که اندر جهان کس نبود
|که با او همی دست یارست سود
|به زور جهاندار یزدان پاک
|بیفگندم از دل همه ترس و باک
|میان را ببستم به نام بلند
|نشستم بران پیل پیکر سمند
|به زین اندرون گرزهٔ گاوسر
|به بازو کمان و به گردن سپر
|برفتم بسان نهنگ دژم
|مرا تیز چنگ و ورا تیز دم
|مرا کرد پدرود هرکو شنید
|که بر اژدها گرز خواهم کشید
|ز سر تا به دمش چو کوه بلند
|کشان موی سر بر زمین چون کمند
|زبانش بسان درختی سیاه
|ز فر باز کرده فگنده به راه
|چو دو آبگیرش پر از خون دو چشم
|مرا دید غرید و آمد به خشم
|گمانی چنان بردم ای شهریار
|که دارم مگر آتش اندر کنار
|جهان پیش چشمم چو دریا نمود
|به ابر سیه بر شده تیره دود
|ز بانگش بلرزید روی زمین
|ز زهرش زمین شد چو دریای چین
|برو بر زدم بانگ برسان شیر
|چنان چون بود کار مرد دلیر
|یکی تیر الماس پیکان خدنگ
|به چرخ اندرون راندم بی‌درنگ
|چو شد دوخته یک کران از دهانش
|بماند از شگفتی به بیرون زبانش
|هم اندر زمان دیگری همچنان
|زدم بر دهانش بپیچید ازان
|سدیگر زدم بر میان زفرش
|برآمد همی جوی خون از جگرش
|چو تنگ اندر آورد با من زمین
|برآهختم این گاوسر گرزکین
|به نیروی یزدان گیهان خدای
|برانگیختم پیلتن را ز جای
|زدم بر سرش گرزهٔ گاو چهر
|برو کوه بارید گفتی سپهر
|شکستم سرش چون تن ژنده پیل
|فرو ریخت زو زهر چون رود نیل
|به زخمی چنان شد که دیگر نخاست
|ز مغزش زمین گشت باکوه راست
|کشف رود پر خون و زرداب شد
|زمین جای آرامش و خواب شد
|همه کوهساران پر از مرد و زن
|همی آفرین خواندندی بمن
|جهانی بران جنگ نظاره بود
|که آن اژدها زشت پتیاره بود
|مرا سام یک زخم ازان خواندند
|جهان زر و گوهر برافشاندند
|چو زو بازگشتم تن روشنم
|برهنه شد از نامور جوشنم
|فرو ریخت از باره بر گستوان
|وزین هست هر چند رانم زیان
|بران بوم تا سالیان بر نبود
|جز از سوخته خار خاور نبود
|چنین و جزین هر چه بودیم رای
|سران را سرآوردمی زیر پای
|کجا من چمانیدمی بادپای
|بپرداختی شیر درنده جای
|کنون چند سالست تا پشت زین
|مرا تختگاه است و اسپم زمین
|همه گرگساران و مازنداران
|به تو راست کردم به گرز گران
|نکردم زمانی برو بوم یاد
|ترا خواستم راد و پیروز و شاد
|کنون این برافراخته یال من
|همان زخم کوبنده کوپال من
|بدان هم که بودی نماند همی
|بر و گردگاهم خماند همی
|کمندی بینداخت از دست شست
|زمانه مرا باژگونه ببست
|سپردیم نوبت کنون زال را
|که شاید کمربند و کوپال را
|یکی آرزو دارد اندر نهان
|بیاید بخواهد ز شاه جهان
|یکی آرزو کان به یزدان نکوست
|کجا نیکویی زیر فرمان اوست
|نکردیم بی‌رای شاه بزرگ
|که بنده نباید که باشد سترگ
|همانا که با زال پیمان من
|شنیدست شاه جهان‌بان من
|که از رای او سر نپیچم به هیچ
|درین روزها کرد زی من بسیچ
|به پیش من آمد پر از خون رخان
|همی چاک چاک آمدش ز استخوان
|مرا گفت بردار آمل کنی
|سزاتر که آهنگ کابل کنی
|چو پروردهٔ مرغ باشد به کوه
|نشانی شده در میان گروه
|چنان ماه بیند به کابلستان
|چو سرو سهی بر سرش گلستان
|چو دیوانه گردد نباشد شگفت
|ازو شاه را کین نباید گرفت
|کنون رنج مهرش به جایی رسید
|که بخشایش آرد هر آن کش بدید
|ز بس درد کو دید بر بی‌گناه
|چنان رفت پیمان که بشنید شاه
|گسی کردمش با دلی مستمند
|چو آید به نزدیک تخت بلند
|همان کن که با مهتری در خورد
|ترا خود نیاموخت باید خرد
|چو نامه نوشتند و شد رای راست
|ستد زود دستان و بر پای خاست
|چو خورشید سر سوی خاور نهاد
|نخفت و نیاسود تا بامداد
|چو آن جامه‌ها سوده بفگند شب
|سپیده بخندید و بگشاد لب
|بیامد به زین اندر آورد پای
|برآمد خروشیدن کره نای
|به سوی شهنشاه بنهاد روی
|ابا نامهٔ سام آزاده خوی
|چو در کابل این داستان فاش گشت
|سر مرزبان پر ز پرخاش گشت
|برآشفت و سیندخت را پیش خواند
|همه خشم رودابه بر وی براند
|بدو گفت کاکنون جزین رای نیست
|که با شاه گیتی مرا پای نیست
|که آرمت با دخت ناپاک تن
|کشم زارتان بر سر انجمن
|مگر شاه ایران ازین خشم و کین
|برآساید و رام گردد زمین
|به کابل که با سام یارد چخید
|ازان زخم گرزش که یارد چشید
|چو بشنید سیندخت بنشست پست
|دل چاره‌جوی اندر اندیشه بست
|یکی چاره آورد از دل به جای
|که بد ژرف بین و فزاینده رای
|وزان پس دوان دست کرده به کش
|بیامد بر شاه خورشید فش
|بدو گفت بشنو ز من یک سخن
|چو دیگر یکی کامت آید بکن
|ترا خواسته گر ز بهر تنست
|ببخش و بدان کین شب آبستنست
|اگر چند باشد شب دیریاز
|برو تیرگی هم نماند دراز
|شود روز چون چشمه روشن شود
|جهان چون نگین بدخشان شود
|بدو گفت مهراب کز باستان
|مزن در میان یلان داستان
|بگو آنچه دانی و جان را بکوش
|وگر چادر خون به تن بر بپوش
|بدو گفت سیندخت کای سرفراز
|بود کت به خونم نیاید نیاز
|مرا رفت باید به نزدیک سام
|زبان برگشایم چو تیغ از نیام
|بگویم بدو آنچه گفتن سزد
|خرد خام گفتارها را پزد
|ز من رنج جان و ز تو خواسته
|سپردن به من گنج آراسته
|بدو گفت مهراب بستان کلید
|غم گنج هرگز نباید کشید
|پرستنده و اسپ و تخت و کلاه
|بیارای و با خویشتن بر به راه
|مگر شهر کابل نسوزد به ما
|چو پژمرده شد برفروزد به ما
|چین گفت سیندخت کای نامدار
|به جای روان خواسته خواردار
|نباید که چون من شوم چاره‌جوی
|تو رودابه را سختی آری به روی
|مرا در جهان انده جان اوست
|کنون با توم روز پیمان اوست
|ندارم همی انده خویشتن
|ازویست این درد و اندوه من
|یکی سخت پیمان ستد زو نخست
|پس آنگه به مردی ره چاره جست
|بیاراست تن را به دیبا و زر
|به در و به یاقوت پرمایه سر
|پس از گنج زرش ز بهر نثار
|برون کرد دینار چون سی‌هزار
|به زرین ستام آوریدند سی
|از اسپان تازی و از پارسی
|ابا طوق زرین پرستنده شست
|یکی جام زر هر یکی را به دست
|پر از مشک و کافور و یاقوت و زر
|ز پیروزهٔ چند چندی گهر
|چهل جامه دیبای پیکر به زر
|طرازش همه گونه گونه گهر
|به زرین و سیمین دوصد تیغ هند
|جزان سی به زهراب داده پرند
|صد اشتر همه مادهٔ سرخ موی
|صد استر همه بارکش راه جوی
|یکی تاج پرگوهر شاهوار
|ابا طوق و با یاره و گوشوار
|بسان سپهری یکی تخت زر
|برو ساخته چند گونه گهر
|برش خسروی بیست پهنای او
|چو سیصد فزون بود بالای او
|وزان ژنده‌پیلان هندی چهار
|همه جامه و فرش کردند بار
|چو شد ساخته کار خود بر نشست
|چو گردی به مردی میان را ببست
|یکی ترگ رومی به سر بر نهاد
|یکی باره زیراندرش همچو باد
|بیامد گرازان به درگاه سام
|نه آواز داد و نه برگفت نام
|به کار آگهان گفت تا ناگهان
|بگویند با سرفراز جهان
|که آمد فرستاده‌ای کابلی
|به نزد سپهبد یل زابلی
|ز مهراب گرد آوریده پیام
|به نزد سپهبد جهانگیر سام
|بیامد بر سام یل پرده‌دار
|بگفت و بفرمود تا داد بار
|فرود آمد از اسپ سیندخت و رفت
|به پیش سپهبد خرامید تفت
|زمین را ببوسید و کرد آفرین
|ابر شاه و بر پهلوان زمین
|نثار و پرستنده و اسپ و پیل
|رده بر کشیده ز در تا دو میل
|یکایک همه پیش سام آورید
|سر پهلوان خیره شد کان بدید
|پر اندیشه بنشست برسان مست
|بکش کرده دست و سرافگنده پست
|که جایی کجا مایه چندین بود
|فرستادن زن چه آیین بود
|گراین خواسته زو پذیرم همه
|ز من گردد آزرده شاه رمه
|و گر بازگردانم از پیش زال
|برآرد به کردار سیمرغ بال
|برآورد سر گفت کاین خواسته
|غلامان و پیلان آراسته
|برید این به گنجور دستان دهید
|به نام مه کابلستان دهید
|پری روی سیندخت بر پیش سام
|زبان کرد گویا و دل شادکام
|چو آن هدیه‌ها را پذیرفته دید
|رسیده بهی و بدی رفته دید
|سه بت روی با او به یک جا بدند
|سمن پیکر و سرو بالا بدند
|گرفته یکی جام هر یک به دست
|بفرمود کامد به جای نشست
|به پیش سپهبد فرو ریختند
|همه یک به دیگر برآمیختند
|چو با پهلوان کار بر ساختند
|ز بیگانه خانه بپرداختند
|چنین گفت سیندخت با پهلوان
|که با رای تو پیر گردد جوان
|بزرگان ز تو دانش آموختند
|به تو تیرگیها برافروختند
|به مهر تو شد بسته دست بدی
|به گرزت گشاده ره ایزدی
|گنهکار گر بود مهراب بود
|ز خون دلش دیده سیراب بود
|سر بیگناهان کابل چه کرد
|کجا اندر آورد باید بگرد
|همه شهر زنده برای تواند
|پرستنده و خاک پای تواند
|ازان ترس کو هوش و زور آفرید
|درخشنده ناهید و هور آفرید
|نیاید چنین کارش از تو پسند
|میان را به خون ریختن در مبند
|بدو سام یل گفت با من بگوی
|ازان کت بپرسم بهانه مجوی
|تو مهراب را کهتری گر همال
|مر آن دخت او را کجا دید زال
|به روی و به موی و به خوی و خرد
|به من گوی تا باکی اندر خورد
|ز بالا و دیدار و فرهنگ اوی
|بران سان که دیدی یکایک بگوی
|بدو گفت سیندخت کای پهلوان
|سر پهلوانان و پشت گوان
|یکی سخت پیمانت خواهم نخست
|که لرزان شود زو بر و بوم و رست
|که از تو نیاید به جانم گزند
|نه آنکس که بر من بود ارجمند
|مرا کاخ و ایوان آباد هست
|همان گنج و خویشان و بنیاد هست
|چو ایمن شوم هر چه گویی بگوی
|بگویم بجویم بدین آب روی
|نهفته همه گنج کابلستان
|بکوشم رسانم به زابلستان
|جزین نیز هر چیز کاندر خورد
|بیبد ز من مهتر پر خرد
|گرفت آن زمان سام دستش به دست
|ورا نیک بنواخت و پیمان ببست
|چو بشنید سیندخت سوگند او
|همان راست گفتار و پیوند او
|زمین را ببوسید و بر پای خاست
|بگفت آنچه اندر نهان بود راست
|که من خویش ضحاکم ای پهلوان
|زن گرد مهراب روشن روان
|همان مام رودابهٔ ماه روی
|که دستان همی جان فشاند بروی
|همه دودمان پیش یزدان پاک
|شب تیره تا برکشد روز چاک
|همی بر تو بر خواندیم آفرین
|همان بر جهاندار شاه زمین
|کنون آمدم تا هوای تو چیست
|ز کابل ترا دشمن و دوست کیست
|اگر ما گنهکار و بدگوهریم
|بدین پادشاهی نه اندر خوریم
|من اینک به پیش توام مستمند
|بکش گر کشی ور ببندی ببند
|دل بیگناهان کابل مسوز
|کجا تیره روز اندر آید به روز
|سخنها چو بشنید ازو پهلوان
|زنی دید با رای و روشن روان
|به رخ چون بهار و به بالا چو سرو
|میانش چو غرو و به رفتن تذرو
|چنین داد پاسخ که پیمان من
|درست است اگر بگسلد جان من
|تو با کابل و هر که پیوند تست
|بمانید شادان دل و تن‌درست
|بدین نیز همداستانم که زال
|ز گیتی چو رودابه جوید همال
|شما گرچه از گوهر دیگرید
|همان تاج و اورنگ را در خورید
|چنین است گیتی وزین ننگ نیست
|ابا کردگار جهان جنگ نیست
|چنان آفریند که آیدش رای
|نمانیم و ماندیم با های های
|یکی بر فراز و یکی در نشیب
|یکی با فزونی یکی با نهیب
|یکی از فزایش دل آراسته
|ز کمی دل دیگری کاسته
|یکی نامه با لابهٔ دردمند
|نبشتم به نزدیک شاه بلند
|به نزد منوچهر شد زال زر
|چنان شد که گفتی برآورده پر
|به زین اندر آمد که زین را ندید
|همان نعل اسپش زمین را ندید
|بدین زال را شاه پاسخ دهد
|چو خندان شود رای فرخ نهد
|که پروردهٔ مرغ بی‌دل شدست
|از آب مژه پای در گل شدست
|عروس ار به مهر اندرون همچو اوست
|سزد گر برآیند هر دو ز پوست
|یکی روی آن بچهٔ اژدها
|مرا نیز بنمای و بستان بها
|بدو گفت سیندخت اگر پهلوان
|کند بنده را شاد و روشن روان
|چماند به کاخ من اندر سمند
|سرم بر شود به آسمان بلند
|به کابل چنو شهریار آوریم
|همه پیش او جان نثار آوریم
|لب سام سیندخت پرخنده دید
|همه بیخ کین از دلش کنده دید
|نوندی دلاور به کردار باد
|برافگند و مهراب را مژده داد
|کز اندیشهٔ بد مکن یاد هیچ
|دلت شاد کن کار مهمان بسیچ
|من اینک پس نامه اندر دمان
|بیایم نجویم به ره بر زمان
|دوم روز چون چشمهٔ آفتاب
|بجنیبد و بیدار شد سر ز خواب
|گرانمایه سیندخت بنهاد روی
|به درگاه سالار دیهیم جوی
|روارو برآمد ز درگاه سام
|مه بانوان خواندندش به نام
|بیامد بر سام و بردش نماز
|سخن گفت بااو زمانی دراز
|به دستوری بازگشتن به جای
|شدن شادمان سوی کابل خدای
|دگر ساختن کار مهمان نو
|نمودن به داماد پیمان نو
|ورا سام یل گفت برگرد و رو
|بگو آنچه دیدی به مهراب گو
|سزاوار او خلعت آراستند
|ز گنج آنچه پرمایه‌تر خواستند
|بکابل دگر سام را هر چه بود
|ز کاخ و زباغ و زکشت و درود
|دگر چارپایان دوشیدنی
|ز گستردنی هم ز پوشیدنی
|به سیندخت بخشید و دستش بدست
|گرفت و یک نیز پیمان ببست
|پذیرفت مر دخت او را بزال
|که باشند هر دو بشادی همال
|سرافراز گردی و مردی دویست
|بدو داد و گفتش که ایدر مایست
|به کابل بباش و به شادی بمان
|ازین پس مترس از بد بدگمان
|شگفته شد آن روی پژمرده ماه
|به نیک اختری برگرفتند راه
|پس آگاهی آمد سوی شهریار
|که آمد ز ره زال سام سوار
|پذیره شدندش همه سرکشان
|که بودند در پادشاهی نشان
|چو آمد به نزدیکی بارگاه
|سبک نزد شاهش گشادند راه
|چو نزدیک شاه اندر آمد زمین
|ببوسید و بر شاه کرد آفرین
|زمانی همی داشت بر خاک روی
|بدو داد دل شاه آزرمجوی
|بفرمود تا رویش از خاک خشک
|ستردند و بر وی پراگند مشک
|بیامد بر تخت شاه ارجمند
|بپرسید ازو شهریار بلند
|که چون بودی ای پهلو راد مرد
|بدین راه دشوار با باد و گرد
|به فر تو گفتا همه بهتریست
|ابا تو همه رنج رامشگریست
|ازو بستد آن نامهٔ پهلوان
|بخندید و شد شاد و روشن روان
|چو بر خواند پاسخ چنین داد باز
|که رنجی فزودی به دل بر دراز
|ولیکن بدین نامهٔ دلپذیر
|که بنوشت با درد دل سام پیر
|اگر چه مرا هست ازین دل دژم
|برانم که نندیشم از بیش و کم
|بسازم برآرم همه کام تو
|گر اینست فرجام آرام تو
|تو یک چند اندر به شادی به پای
|که تا من به کارت زنم نیک رای
|ببردند خوالیگران خوان زر
|شهنشاه بنشست با زال زر
|بفرمود تا نامداران همه
|نشستند بر خوان شاه رمه
|چو از خوان خسرو بپرداختند
|به تخت دگر جای می‌ساختند
|چو می خورده شد نامور پور سام
|نشست از بر اسپ زرین ستام
|برفت و بپیمود بالای شب
|پر اندیشه دل پر ز گفتار لب
|بیامد به شبگیر بسته کمر
|به پیش منوچهر پیروزگر
|برو آفرین کرد شاه جهان
|چو برگشت بستودش اندر نهان
|بفرمود تا موبدان و ردان
|ستاره‌شناسان و هم بخردان
|کنند انجمن پیش تخت بلند
|به کار سپهری پژوهش کنند
|برفتند و بردند رنج دراز
|که تا با ستاره چه دارند راز
|سه روز اندران کارشان شد درنگ
|برفتند با زیج رومی به چنگ
|زبان بر گشادند بر شهریار
|که کردیم با چرخ گردان شمار
|چنین آمد از داد اختر پدید
|که این آب روشن بخواهد دوید
|ازین دخت مهراب و از پور سام
|گوی پر منش زاید و نیک نام
|بود زندگانیش بسیار مر
|همش زور باشد هم آیین و فر
|همش برز باشد همش شاخ و یال
|به رزم و به بزمش نباشد همال
|کجا بارهٔ او کند موی تر
|شود خشک همرزم او را جگر
|عقاب از بر ترگ او نگذرد
|سران جهان را بکس نشمرد
|یکی برز بالا بود فرمند
|همه شیر گیرد به خم کمند
|هوا را به شمشیر گریان کند
|بر آتش یکی گور بریان کند
|کمر بستهٔ شهریاران بود
|به ایران پناه سواران بود
|چنین گفت پس شاه گردن فراز
|کزین هر چه گفتید دارید راز
|بخواند آن زمان زال را شهریار
|کزو خواست کردن سخن خواستار
|بدان تا بپرسند ازو چند چیز
|نهفته سخنهای دیرینه نیز
|نشستند بیدار دل بخردان
|همان زال با نامور موبدان
|بپرسید مر زال را موبدی
|ازین تیزهش راه بین بخردی
|که از ده و دو تای سرو سهی
|که رستست شاداب با فرهی
|ازان بر زده هر یکی شاخ سی
|نگردد کم و بیش در پارسی
|دگر موبدی گفت کای سرفراز
|دو اسپ گرانمایه و تیزتاز
|یکی زان به کردار دریای قار
|یکی چون بلور سپید آبدار
|بجنبید و هر دو شتابنده‌اند
|همان یکدیگر را نیابنده‌اند
|سدیگر چنین گفت کان سی سوار
|کجا بگذرانند بر شهریار
|یکی کم شود باز چون بشمری
|همان سی بود باز چون بنگری
|چهارم چنین گفت کان مرغزار
|که بینی پر از سبزه و جویبار
|یکی مرد با تیز داسی بزرگ
|سوی مرغزار اندر آید سترگ
|همی بدرود آن گیا خشک و تر
|نه بردارد او هیچ ازان کار سر
|دگر گفت کان برکشیده دو سرو
|ز دریای با موج برسان غرو
|یکی مرغ دارد بریشان کنام
|نشیمش به شام آن بود این به بام
|ازین چون بپرد شود برگ خشک
|بران بر نشیند دهد بوی مشک
|ازان دو همیشه یکی آبدار
|یکی پژمریده شده سوگوار
|بپرسید دیگر که بر کوهسار
|یکی شارستان یافتم استوار
|خرامند مردم ازان شارستان
|گرفته به هامون یکی خارستان
|بناها کشیدند سر تا به ماه
|پرستنده گشتند و هم پیشگاه
|وزان شارستان شان به دل نگذرد
|کس از یادکردن سخن نشمرد
|یکی بومهین خیزد از ناگهان
|بر و بومشان پاک گردد نهان
|بدان شارستان‌شان نیاز آورد
|هم اندیشگان دراز آورد
|به پرده درست این سخنها بجوی
|به پیش ردان آشکارا بگوی
|گر این رازها آشکارا کنی
|ز خاک سیه مشک سارا کنی
|زمانی پر اندیشه شد زال زر
|برآورد یال و بگسترد بر
|وزان پس به پاسخ زبان برگشاد
|همه پرسش موبدان کرد یاد
|نخست از ده و دو درخت بلند
|که هر یک همی شاخ سی برکشند
|به سالی ده و دو بود ماه نو
|چو شاه نو آیین ابر گاه نو
|به سی روز مه را سرآید شمار
|برین سان بود گردش روزگار
|کنون آنکه گفتی ز کار دو اسپ
|فروزان به کردار آذرگشسپ
|سپید و سیاهست هر دو زمان
|پس یکدگر تیز هر دو دوان
|شب و روز باشد که می‌بگذرد
|دم چرخ بر ما همی بشمرد
|سدیگر که گفتی که آن سی سوار
|کجا برگذشتند بر شهریار
|ازان سی سواران یکی کم شود
|به گاه شمردن همان سی بود
|نگفتی سخن جز ز نقصان ماه
|که یک شب کم آید همی گاه گاه
|کنون از نیام این سخن برکشیم
|دو بن سرو کان مرغ دارد نشیم
|ز برج بره تا ترازو جهان
|همی تیرگی دارد اندر نهان
|چنین تا ز گردش به ماهی شود
|پر از تیرگی و سیاهی شود
|دو سرو ای دو بازوی چرخ بلند
|کزو نیمه شادب و نیمی نژند
|برو مرغ پران چو خورشید دان
|جهان را ازو بیم و امید دان
|دگر شارستان بر سر کوهسار
|سرای درنگست و جای قرار
|همین خارستان چون سرای سپنج
|کزو ناز و گنجست و هم درد و رنج
|همی دم زدن بر تو بر بشمرد
|هم او برفرازد هم او بشکرد
|برآید یکی باد با زلزله
|ز گیتی برآید خروش و خله
|همه رنج ما ماند زی خارستان
|گذر کرد باید سوی شارستان
|کسی دیگر از رنج ما برخورد
|نپاید برو نیز و هم بگذرد
|چنین رفت از آغاز یکسر سخن
|همین باشد و نو نگردد کهن
|اگر توشه‌مان نیکنامی بود
|روانها بران سر گرامی بود
|و گر آز ورزیم و پیچان شویم
|پدید آید آنگه که بیجان شویم
|گر ایوان ما سر به کیوان برست
|ازان بهرهٔ ما یکی چادرست
|چو پوشند بر روی ما خون و خاک
|همه جای بیمست و تیمار و باک
|بیابان و آن مرد با تیز داس
|کجا خشک و تر زو دل اندر هراس
|تر و خشک یکسان همی بدرود
|وگر لابه سازی سخن نشنود
|دروگر زمانست و ما چون گیا
|همانش نبیره همانش نیا
|به پیر و جوان یک به یک ننگرد
|شکاری که پیش آیدش بشکرد
|جهان را چنینست ساز و نهاد
|که جز مرگ را کس ز مادر نزاد
|ازین در درآید بدان بگذرد
|زمانه برو دم همی بشمرد
|چو زال این سخنها بکرد آشکار
|ازو شادمان شد دل شهریار
|به شادی یکی انجمن برشگفت
|شهنشاه گیتی زهازه گرفت
|یکی جشنگاهی بیاراست شاه
|چنان چون شب چارده چرخ ماه
|کشیدند می تا جهان تیره گشت
|سرمیگساران ز می خیره گشت
|خروشیدن مرد بالای گاه
|یکایک برآمد ز درگاه شاه
|برفتند گردان همه شاد و مست
|گرفته یکی دست دیگر به دست
|چو برزد زبانه ز کوه آفتاب
|سر نامدران برآمد ز خواب
|بیامد کمربسته زال دلیر
|به پیش شهنشاه چون نره شیر
|به دستوری بازگشتن ز در
|شدن نزد سالار فرخ پدر
|به شاه جهان گفت کای نیکخوی
|مرا چهر سام آمدست آرزوی
|ببوسیدم ای پایهٔ تخت عاج
|دلم گشت روشن بدین برز و تاج
|بدو گفت شاه ای جوانمرد گرد
|یک امروز نیزت بباید سپرد
|ترا بویهٔ دخت مهراب خاست
|دلت راهش سام زابل کجاست
|بفرمود تا سنج و هندی درای
|به میدان گذارند با کره نای
|ابا نیزه و گرز و تیر و کمان
|برفتند گردان همه شادمان
|کمانها گرفتند و تیر خدنگ
|نشانه نهادند چون روز جنگ
|بپیچید هر یک به چیزی عنان
|به گرز و به تیغ و به تیر و سنان
|درختی گشن بد به میدان شاه
|گذشته برو سال بسیار و ماه
|کمان را بمالید دستان سام
|برانگیخت اسپ و برآورد نام
|بزد بر میان درخت سهی
|گذاره شد آن تیر شاهنشهی
|هم اندر تگ اسپ یک چوبه تیر
|بینداخت و بگذاشت چون نره شیر
|سپر برگرفتند ژوپین‌وران
|بگشتند با خشتهای گران
|سپر خواست از ریدک ترک زال
|برانگیخت اسپ و برآورد یال
|کمان را بینداخت و ژوپین گرفت
|به ژوپین شکار نوآیین گرفت
|بزد خشت بر سه سپر گیل‌وار
|گشاده به دیگر سو افگند خوار
|به گردنکشان گفت شاه جهان
|که با او که جوید نبرد از مهان
|یکی برگراییدش اندر نبرد
|که از تیر و ژوپین برآورد گرد
|همه برکشیدند گردان سلیح
|بدل خشمناک و زبان پر مزیح
|به آورد رفتند پیچان عنان
|ابا نیزه و آب داده سنان
|چنان شد که مرد اندر آمد به مرد
|برانگیخت زال اسپ و برخاست گرد
|نگه کرد تا کیست زیشان سوار
|عنان پیچ و گردنکش و نامدار
|ز گرد اندر آمد بسان نهنگ
|گرفتش کمربند او را به چنگ
|چنان خوارش از پشت زین برگرفت
|که شاه و سپه ماند اندر شگفت
|به آواز گفتند گردنکشان
|که مردم نبیند کسی زین نشان
|هر آن کس که با او بجوید نبرد
|کند جامه مادر برو لاژورد
|ز شیران نزاید چنین نیز گرد
|چه گرد از نهنگانش باید شمرد
|خنک سام یل کش چنین یادگار
|بماند به گیتی دلیر و سوار
|برو آفرین کرد شاه بزرگ
|همان نامور مهتران سترگ
|بزرگان سوی کاخ شاه آمدند
|کمر بسته و با کلاه آمدند
|یکی خلعت آراست شاه جهان
|که گشتند ازان خیره یکسر مهان
|چه از تاج پرمایه و تخت زر
|چه از یاره و طوق و زرین کمر
|همان جامه‌های گرانمایه نیز
|پرستنده و اسپ و هر گونه چیز
|به زال سپهبد سپرد آن زمان
|همه چیزها از کران تا کران
|پس آن نامهٔ سام پاسخ نوشت
|شگفتی سخنهای فرخ نوشت
|که ای نامور پهلوان دلیر
|به هر کار پیروز برسان شیر
|نبیند چو تو نیز گردان سپهر
|به رزم و به بزم و به رای و به چهر
|همان پور فرخنده زال سوار
|کزو ماند اندر جهان یادگار
|رسید و بدانستم از کام او
|همان خواهش و رای و آرام او
|برآمد هر آنچ آن ترا کام بود
|همان زال را رای و آرام بود
|همه آرزوها سپردم بدوی
|بسی روزه فرخ شمردم بدوی
|ز شیری که باشد شکارش پلنگ
|چه زاید جز از شیر شرزه به جنگ
|گسی کردمش با دلی شادمان
|کزو دور بادا بد بدگمان
|برون رفت با فرخی زال زر
|ز گردان لشکر برآورده سر
|نوندی برافگند نزدیک سام
|که برگشتم از شاه دل شادکام
|ابا خلعت خسروانی و تاج
|همان یاره و طوق و هم تخت عاج
|چنان شاد شد زان سخن پهلوان
|که با پیر سر شد به نوی جوان
|سواری به کابل برافگند زود
|به مهراب گفت آن کجا رفته بود
|نوازیدن شهریار جهان
|وزان شادمانی که رفت از مهان
|من اینک چو دستان بر من رسد
|گذاریم هر دو چنان چون سزد
|چنان شاد شد شاه کابلستان
|ز پیوند خورشید زابلستان
|که گفتی همی جان برافشاندند
|ز هر جای رامشگران خواندند
|چو مهراب شد شاد و روشن روان
|لبش گشت خندان و دل شادمان
|گرانمایه سیندخت را پیش خواند
|بسی خوب گفتار با او براند
|بدو گفت کای جفت فرخنده رای
|بیفروخت از رایت این تیره جای
|به شاخی زدی دست کاندر زمین
|برو شهریاران کنند آفرین
|چنان هم کجا ساختی از نخست
|بیاید مر این را سرانجام جست
|همه گنج پیش تو آراستست
|اگر تخت عاجست اگر خواستست
|چو بشنید سیندخت ازو گشت باز
|بر دختر آمد سراینده راز
|همی مژده دادش به دیدار زال
|که دیدی چنان چون بباید همال
|زن و مرد را از بلندی منش
|سزد گر فرازد سر از سرزنش
|سوی کام دل تیز بشتافتی
|کنون هر چه جستی همه یافتی
|بدو گفت رودابه ای شاه زن
|سزای ستایش به هر انجمن
|من از خاک پای تو بالین کنم
|به فرمانت آرایش دین کنم
|ز تو چشم آهرمنان دور باد
|دل و جان تو خانهٔ سور باد
|چو بشنید سیندخت گفتار اوی
|به آرایش کاخ بنهاد روی
|بیاراست ایوانها چون بهشت
|گلاب و می و مشک و عنبر سرشت
|بساطی بیفگند پیکر به زر
|زبر جد برو بافته سر به سر
|دگر پیکرش در خوشاب بود
|که هر دانه‌ای قطره‌ای آب بود
|یک ایوان همه تخت زرین نهاد
|به آیین و آرایش چین نهاد
|همه پیکرش گوهر آگنده بود
|میان گهر نقشها کنده بود
|ز یاقوت مر تخت را پایه بود
|که تخت کیان بود و پرمایه بود
|یک ایوان همه جامهٔ رود و می
|بیاورده از پارس و اهواز و ری
|بیاراست رودابه را چون نگار
|پر از جامه و رنگ و بوی بهار
|همه کابلستان شد آراسته
|پر از رنگ و بوی و پر از خواسته
|همه پشت پیلان بیاراستند
|ز کابل پرستندگان خواستند
|نشستند بر پیل رامشگران
|نهاده به سر بر زر افسران
|پذیره شدن را بیاراستند
|نثارش همه مشک و زر خواستند
|همی رند دستان گرفته شتاب
|چو پرنده مرغ و چو کشتی برآب
|کسی را نبد ز آمدنش آگهی
|پذیره نرفتند با فرهی
|خروشی برآمد ز پرده سرای
|که آمد ز ره زال فرخنده‌رای
|پذیره شدش سام یل شادمان
|همی داشت اندر برش یک زمان
|فرود آمد از باره بوسید خاک
|بگفت آن کجا دید و بشنید پاک
|نشست از بر تخت پرمایه سام
|ابا زال خرم دل و شادکام
|سخنهای سیندخت گفتن گرفت
|لبش گشت خندان نهفتن گرفت
|چنین گفت کامد ز کابل پیام
|پیمبر زنی بود سیندخت نام
|ز من خواست پیمان و دادم زمان
|که هرگز نباشم بدو بدگمان
|ز هر چیز کز من به خوبی بخواست
|سخنها بران برنهادیم راست
|نخست آنکه با ماه کابلستان
|شود جفت خورشید زابلستان
|دگر آنکه زی او به مهمان شویم
|بران دردها پاک درمان شویم
|فرستاده‌ای آمد از نزد اوی
|که پردخته شد کار بنمای روی
|کنون چیست پاسخ فرستاده را
|چه گوییم مهراب آزاده را
|ز شادی چنان شد دل زال سام
|که رنگش سراپای شد لعل فام
|چنین داد پاسخ که ای پهلوان
|گر ایدون که بینی به روشن روان
|سپه رانی و ما به کابل شویم
|بگوییم زین در سخن بشنویم
|به دستان نگه کرد فرخنده سام
|بدانست کورا ازین چیست کام
|سخن هر چه از دخت مهراب نیست
|به نزدیک زال آن جز از خواب نیست
|بفرمود تا زنگ و هندی درای
|زدند و گشادند پرده سرای
|هیونی برافگند مرد دلیر
|بدان تا شود نزد مهراب شیر
|بگوید که آمد سپهبد ز راه
|ابا زال با پیل و چندی سپاه
|فرستاده تازان به کابل رسید
|خروشی برآمد چنان چون سزید
|چنان شاد شد شاه کابلستان
|ز پیوند خورشید زابلستان
|که گفتی همی جان برافشاندند
|ز هر جای رامشگران خواندند
|بزد نای مهراب و بربست کوس
|بیاراست لشکر چو چشم خروس
|ابا ژنده‌پیلان و رامشگران
|زمین شد بهشت از کران تا کران
|ز بس گونه گون پرنیانی درفش
|چه سرخ و سپید و چه زرد و بنفش
|چه آوای نای و چه آوای چنگ
|خروشیدن بوق و آوای زنگ
|تو گفتی مگر روز انجامش است
|یکی رستخیز است گر رامش است
|همی رفت ازین گونه تا پیش سام
|فرود آمد از اسپ و بگذارد گام
|گرفتش جهان پهلوان در کنار
|بپرسیدش از گردش روزگار
|شه کابلستان گرفت آفرین
|چه بر سام و بر زال زر همچنین
|نشست از بر بارهٔ تیزرو
|چو از کوه سر برکشد ماه نو
|یکی تاج زرین نگارش گهر
|نهاد از بر تارک زال زر
|به کابل رسیدند خندان و شاد
|سخنهای دیرینه کردند یاد
|همه شهر ز آوای هندی درای
|ز نالیدن بربط و چنگ و نای
|تو گفتی دد و دام رامشگرست
|زمانه به آرایشی دیگرست
|بش و یال اسپان کران تا کران
|بر اندوده پر مشک و پر زعفران
|برون رفت سیندخت با بندگان
|میان بسته سیصد پرستندگان
|مر آن هر یکی را یکی جام زر
|به دست اندرون پر ز مشک و گهر
|همه سام را آفرین خواندند
|پس از جام گوهر برافشاندند
|بدان جشن هر کس که آمد فراز
|شد از خواسته یک به یک بی‌نیاز
|بخندید و سیندخت را سام گفت
|که رودابه را چند خواهی نهفت
|بدو گفت سیندخت هدیه کجاست
|اگر دیدن آفتابت هواست
|چنین داد پاسخ به سیندخت سام
|که ازمن بخواه آنچه آیدت کام
|برفتند تا خانهٔ زرنگار
|کجا اندرو بود خرم بهار
|نگه کرد سام اندران ماه روی
|یکایک شگفتی بماند اندروی
|ندانست کش چون ستاید همی
|برو چشم را چون گشاید همی
|بفرمود تا رفت مهراب پیش
|ببستند عقدی برآیین و کیش
|به یک تختشان شاد بنشاندند
|عقیق و زبرجد برافشاندند
|سر ماه با افسر نام دار
|سر شاه با تاج گوهرنگار
|بیاورد پس دفتر خواسته
|یکی نخست گنج آراسته
|برو خواند از گنجها هر چه بود
|که گوش آن نیارست گفتی شنود
|برفتند از آنجا به جای نشست
|ببودند یک هفته با می به دست
|وز ایوان سوی باغ رفتند باز
|سه هفته به شادی گرفتند ساز
|بزرگان کشورش با دست بند
|کشیدند بر پیش کاخ بلند
|سر ماه سام نریمان برفت
|سوی سیستان روی بنهاد تفت
|ابا زال و با لشکر و پیل و کوس
|زمانه رکاب ورا داد بوس
|عماری و بالای و هودج بساخت
|یکی مهد تا ماه را در نشاخت
|چو سیندخت و مهراب و پیوند خویش
|سوی سیستان روی کردند پیش
|برفتند شادان دل و خوش منش
|پر از آفرین لب ز نیکی کنش
|رسیدند پیروز تا نیمروز
|چنان شاد و خندان و گیتی فروز
|یکی بزم سام آنگهی ساز کرد
|سه روز اندران بزم بگماز کرد
|پس آنگاه سیندخت آنجا بماند
|خود و لشکرش سوی کابل براند
|سپرد آن زمان پادشاهی به زال
|برون برد لشکر به فرخنده فال
|سوی گرگساران شد و باختر
|درفش خجسته برافراخت سر
|شوم گفت کان پادشاهی مراست
|دل و دیده با ما ندارند راست
|منوچهر منشور آن شهر بر
|مرا داد و گفتا همی دار و خوار
|بترسم ز آشوب بد گوهران
|به ویژه ز گردان مازنداران
|بشد سام یکزخم و بنشست زال
|می و مجلس آراست و بفراخت یال
|بسی برنیامد برین روزگار
|که آزاده سرو اندر آمد به بار
|بهار دل افروز پژمرده شد
|دلش را غم و رنج بسپرده شد
|شکم گشت فربه و تن شد گران
|شد آن ارغوانی رخش زعفران
|بدو گفت مادر که ای جان مام
|چه بودت که گشتی چنین زرد فام
|چنین داد پاسخ که من روز و شب
|همی برگشایم به فریاد لب
|همانا زمان آمدستم فراز
|وزین بار بردن نیابم جواز
|تو گویی به سنگستم آگنده پوست
|و گر آهنست آنکه نیز اندروست
|چنین تا گه زادن آمد فراز
|به خواب و به آرام بودش نیاز
|چنان بد که یک روز ازو رفت هوش
|از ایوان دستان برآمد خروش
|خروشید سیندخت و بشخود روی
|بکند آن سیه گیسوی مشک بوی
|یکایک بدستان رسید آگهی
|که پژمرده شد برگ سرو سهی
|به بالین رودابه شد زال زر
|پر از آب رخسار و خسته جگر
|همان پر سیمرغش آمد به یاد
|بخندید و سیندخت را مژده داد
|یکی مجمر آورد و آتش فروخت
|وزآن پر سیمرغ لختی بسوخت
|هم اندر زمان تیره گون شد هوا
|پدید آمد آن مرغ فرمان روا
|چو ابری که بارانش مرجان بود
|چه مرجان که آرایش جان بود
|برو کرد زال آفرین دراز
|ستودش فراوان و بردش نماز
|چنین گفت با زال کین غم چراست
|به چشم هژبر اندرون نم چراست
|کزین سرو سیمین بر ماه‌روی
|یکی نره شیر آید و نامجوی
|که خاک پی او ببوسد هژبر
|نیارد گذشتن به سر برش ابر
|از آواز او چرم جنگی پلنگ
|شود چاک چاک و بخاید دو چنگ
|هران گرد کاواز کوپال اوی
|ببیند بر و بازوی و یال اوی
|ز آواز او اندر آید ز پای
|دل مرد جنگی برآید ز جای
|به جای خرد سام سنگی بود
|به خشم اندرون شیر جنگی بود
|به بالای سرو و به نیروی پیل
|به آورد خشت افگند بر دو میل
|نیاید به گیتی ز راه زهش
|به فرمان دادار نیکی دهش
|بیاور یکی خنجر آبگون
|یکی مرد بینادل پرفسون
|نخستین به می ماه را مست کن
|ز دل بیم و اندیشه را پست کن
|بکافد تهیگاه سرو سهی
|نباشد مر او را ز درد آگهی
|وزو بچهٔ شیر بیرون کشد
|همه پهلوی ماه در خون کشد
|وز آن پس بدوز آن کجا کرد چاک
|ز دل دور کن ترس و تیمار و باک
|گیاهی که گویمت با شیر و مشک
|بکوب و بکن هر سه در سایه خشک
|بساو و برآلای بر خستگیش
|ببینی همان روز پیوستگیش
|بدو مال ازان پس یکی پر من
|خجسته بود سایهٔ فر من
|ترا زین سخن شاد باید بدن
|به پیش جهاندار باید شدن
|که او دادت این خسروانی درخت
|که هر روز نو بشکفاندش بخت
|بدین کار دل هیچ غمگین مدار
|که شاخ برومندت آمد به بار
|بگفت و یکی پر ز بازو بکند
|فگند و به پرواز بر شد بلند
|بشد زال و آن پر او برگرفت
|برفت و بکرد آنچه گفت ای شگفت
|بدان کار نظاره شد یک جهان
|همه دیده پر خون و خسته روان
|فرو ریخت از مژه سیندخت خون
|که کودک ز پهلو کی آید برون
|بیامد یکی موبدی چرب دست
|مر آن ماه رخ را به می کرد مست
|بکافید بی‌رنج پهلوی ماه
|بتابید مر بچه را سر ز راه
|چنان بی‌گزندش برون آورید
|که کس در جهان این شگفتی ندید
|یکی بچه بد چون گوی شیرفش
|به بالا بلند و به دیدار کش
|شگفت اندرو مانده بد مرد و زن
|که نشنید کس بچهٔ پیل تن
|همان دردگاهش فرو دوختند
|به داور همه درد بسپوختند
|شبانروز مادر ز می خفته بود
|ز می خفته و هش ازو رفته بود
|چو از خواب بیدار شد سرو بن
|به سیندخت بگشاد لب بر سخن
|برو زر و گوهر برافشاندند
|ابر کردگار آفرین خواندند
|مر آن بچه را پیش او تاختند
|بسان سپهری برافراختند
|بخندید ازان بچه سرو سهی
|بدید اندرو فر شاهنشهی
|به رستم بگفتا غم آمد بسر
|نهادند رستمش نام پسر
|یکی کودکی دوختند از حریر
|به بالای آن شیر ناخورده شیر
|درون وی آگنده موی سمور
|برخ بر نگاریده ناهید و هور
|به بازوش بر اژدهای دلیر
|به چنگ اندرش داده چنگال شیر
|به زیر کش اندر گرفته سنان
|به یک دست کوپال و دیگر عنان
|نشاندندش آنگه بر اسپ سمند
|به گرد اندرش چاکران نیز چند
|چو شد کار یکسر همه ساخته
|چنان چون ببایست پرداخته
|هیون تکاور برانگیختند
|به فرمان بران بر درم ریختند
|پس آن صورت رستم گرزدار
|ببردند نزدیک سام سوار
|یکی جشن کردند در گلستان
|ز زاولستان تا به کابلستان
|همه دشت پر باده و نای بود
|به هر کنج صد مجلس آرای بود
|به زاولستان از کران تا کران
|نشسته به هر جای رامشگران
|نبد کهتر از مهتران بر فرود
|نشسته چنان چون بود تار و پود
|پس آن پیکر رستم شیرخوار
|ببردند نزدیک سام سوار
|ابر سام یل موی بر پای خاست
|مرا ماند این پرنیان گفت راست
|اگر نیم ازین پیکر آید تنش
|سرش ابر ساید زمین دامنش
|وزان پس فرستاده را پیش خواست
|درم ریخت تا بر سرش گشت راست
|به شادی برآمد ز درگاه کوس
|بیاراست میدان چو چشم خروس
|می‌آورد و رامشگران را بخواند
|به خواهندگان بر درم برفشاند
|بیاراست جشنی که خورشید و ماه
|نظاره شدند اندران بزمگاه
|پس آن نامهٔ زال پاسخ نوشت
|بیاراست چون مرغزار بهشت
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|بران شادمان گردش روزگار
|ستودن گرفت آنگهی زال را
|خداوند شمشیر و کوپال را
|پس آمد بدان پیکر پرنیان
|که یال یلان داشت و فر کیان
|بفرمود کین را چنین ارجمند
|بدارید کز دم نیابد گزند
|نیایش همی کردم اندر نهان
|شب و روز با کردگار جهان
|که زنده ببیند جهانبین من
|ز تخم تو گردی به آیین من
|کنون شد مرا و ترا پشت راست
|نباید جز از زندگانیش خواست
|فرستاده آمد چو باد دمان
|بر زال روشن دل و شادمان
|چو بشنید زال این سخنهای نغز
|که روشن روان اندر آید به مغز
|به شادیش بر شادمانی فزود
|برافراخت گردن به چرخ کبود
|همی گشت چندی بروبر جهان
|برهنه شد آن روزگار نهان
|به رستم همی داد ده دایه شیر
|که نیروی مردست و سرمایه شیر
|چو از شیر آمد سوی خوردنی
|شد از نان و از گوشت افزودنی
|بدی پنج مرده مراو را خورش
|بماندند مردم ازان پرورش
|چو رستم بپیمود بالای هشت
|بسان یکی سرو آزاد گشت
|چنان شد که رخشان ستاره شود
|جهان بر ستاره نظاره شود
|تو گفتی که سام یلستی به جای
|به بالا و دیدار و فرهنگ و رای
|چو آگاهی آمد به سام دلیر
|که شد پور دستان همانند شیر
|کس اندر جهان کودک نارسید
|بدین شیر مردی و گردی ندید
|بجنبید مرسام را دل ز جای
|به دیدار آن کودک آمدش رای
|سپه را به سالار لشکر سپرد
|برفت و جهاندیدگان را ببرد
|چو مهرش سوی پور دستان کشید
|سپه را سوی زاولستان کشید
|چو زال آگهی یافت بر بست کوس
|ز لشکر زمین گشت چون آبنوس
|خود و گرد مهراب کابل خدای
|پذیره شدن را نهادند رای
|بزد مهره در جام و برخاست غو
|برآمد ز هر دو سپه دار و رو
|یکی لشکر از کوه تا کوه مرد
|زمین قیرگون و هوا لاژورد
|خروشیدن تازی اسپان و پیل
|همی رفت آواز تا چند میل
|یکی ژنده پیلی بیاراستند
|برو تخت زرین بپیراستند
|نشست از بر تخت زر پور زال
|ابا بازوی شیر و با کتف و یال
|به سر برش تاج و کمر بر میان
|سپر پیش و در دست گرز گران
|چو از دور سام یل آمد پدید
|سپه بر دو رویه رده برکشید
|فرود آمد از باره مهراب و زال
|بزرگان که بودند بسیار سال
|یکایک نهادند سر بر زمین
|ابر سام یل خواندند آفرین
|چو گل چهرهٔ سام یل بشکفید
|چو بر پیل بر بچهٔ شیر دید
|چنان همش بر پیل پیش آورید
|نگه کرد و با تاج و تختش بدید
|یکی آفرین کرد سام دلیر
|که تهما هژبرا بزی شاد دیر
|ببوسید رستمش تخت ای شگفت
|نیا را یکی نو ستایش گرفت
|که ای پهلوان جهان شاد باش
|ز شاخ توام من تو بنیاد باش
|یکی بنده‌ام نامور سام را
|نشایم خور و خواب و آرام را
|همی پشت زین خواهم و درع و خود
|همی تیر ناوک فرستم درود
|به چهر تو ماند همی چهره‌ام
|چو آن تو باشد مگر زهره‌ام
|وزان پس فرود آمد از پیل مست
|سپهدار بگرفت دستش بدست
|همی بر سر و چشم او داد بوس
|فروماند پیلان و آوای کوس
|سوی کاخ ازان پس نهادند روی
|همه راه شادان و با گفت‌وگوی
|همه کاخها تخت زرین نهاد
|نشستند و خوردند و بودند شاد
|برآمد برین بر یکی ماهیان
|به رنجی نبستند هرگز میان
|بخوردند باده به آوای رود
|همی گفت هر یک به نوبت سرود
|به یک گوشهٔ تخت دستان نشست
|دگر گوشه رستمش گرزی به دست
|به پیش اندرون سام گیهان گشای
|فرو هشته از تاج پر همای
|ز رستم همی در شگفتی بماند
|برو هر زمان نام یزدان بخواند
|بدان بازوی و یال و آن پشت و شاخ
|میان چون قلم سینه و بر فراخ
|دو رانش چو ران هیونان ستبر
|دل شیر نر دارد و زور ببر
|بدین خوب رویی و این فر و یال
|ندارد کس از پهلوانان همال
|بدین شادمانی کنون می خوریم
|به می جان اندوه را بشکریم
|به زال آنگهی گفت تا صد نژاد
|بپرسی کس این را ندارد بیاد
|که کودک ز پهلو برون آورند
|بدین نیکویی چاره چون آورند
|بسیمرغ بادا هزار آفرین
|که ایزد ورا ره نمود اندرین
|که گیتی سپنجست پر آی و رو
|کهن شد یکی دیگر آرند نو
|به می دست بردند و مستان شدند
|ز رستم سوی یاد دستان شدند
|همی خورد مهراب چندان نبید
|که چون خویشتن کس به گیتی ندید
|همی گفت نندیشم از زال زر
|نه از سام و نز شاه با تاج و فر
|من و رستم و اسب شبدیز و تیغ
|نیارد برو سایه گسترد میغ
|کنم زنده آیین ضحاک را
|به پی مشک سارا کنم خاک را
|پر از خنده گشته لب زال و سام
|ز گفتار مهراب دل شادکام
|سر ماه نو هرمز مهرماه
|بران تخت فرخنده بگزید راه
|بسازید سام و برون شد به در
|یکی منزلی زال شد با پدر
|همی رفت بر پیل دستم دژم
|به پدرود کردن نیا را به هم
|چنین گفت مر زال را کای پسر
|نگر تا نباشی جز از دادگر
|به فرمان شاهان دل آراسته
|خرد را گزین کرده بر خواسته
|همه ساله بر بسته دست از بدی
|همه روز جسته ره ایزدی
|چنان دان که بر کس نماند جهان
|یکی بایدت آشکار و نهان
|برین پند من باش و مگذر ازین
|بجز بر ره راست مسپر زمین
|که من در دل ایدون گمانم همی
|که آمد به تنگی زمانم همی
|دو فرزند را کرد پدرود و گفت
|که این پندها را نباید نهفت
|برآمد ز درگاه زخم درای
|ز پیلان خروشیدن کرنای
|سپهبد سوی باختر کرد روی
|زبان گرم‌گوی و دل آزرم‌جوی
|برتند با او دو فرزند او
|پر از آب رخ دل پر از پند او
|دو منزل برفتند و گشتند باز
|کشید آن سپهبد براه دراز
|وزان روی زال سپهبد به راه
|سوی سیستان باز برد آن سپاه
|شب و روز با رستم شیرمرد
|همی کرد شادی و هم باده خورد
|منوچهر را سال شد بر دو شست
|ز گیتی همی بار رفتن ببست
|ستاره‌شناسان بر او شدند
|همی ز آسمان داستانها زدند
|ندیدند روزش کشیدن دراز
|ز گیتی همی گشت بایست باز
|بدادند زان روز تلخ آگهی
|که شد تیره آن تخت شاهنشهی
|گه رفتن آمد به دیگر سرای
|مگر نزد یزدان به آیدت جای
|نگر تا چه باید کنون ساختن
|نباید که مرگ آورد تاختن
|سخن چون ز داننده بشنید شاه
|به رسم دگرگون بیاراست گاه
|همه موبدان و ردان را بخواند
|همه راز دل پیش ایشان براند
|بفرمود تا نوذر آمدش پیش
|ورا پندها داد ز اندازه بیش
|که این تخت شاهی فسونست و باد
|برو جاودان دل نباید نهاد
|مرا بر صد و بیست شد سالیان
|به رنج و به سختی ببستم میان
|بسی شادی و کام دل راندم
|به رزم اندرون دشمنان ماندم
|به فر فریدون ببستم میان
|به پندش مرا سود شد هر زیان
|بجستم ز سلم و ز تور سترگ
|همان کین ایرج نیای بزرگ
|جهان ویژه کردم ز پتیاره‌ها
|بس شهر کردم بس باره‌ها
|چنانم که گویی ندیدم جهان
|شمار گذشته شد اندر نهان
|نیرزد همی زندگانیش مرگ
|درختی که زهر آورد بار و برگ
|ازان پس که بردم بسی درد و رنج
|سپردم ترا تخت شاهی و گنج
|چنان چون فریدون مرا داده بود
|ترا دادم این تاج شاه آزمود
|چنان دان که خوردی و بر تو گذشت
|به خوشتر زمان بازم بایدت گشت
|نشانی که ماند همی از تو باز
|برآید برو روزگار دراز
|نباید که باشد جز از آفرین
|که پاکی نژاد آورد پاک دین
|نگر تا نتابی ز دین خدای
|که دین خدای آورد پاک رای
|کنون نو شود در جهان داوری
|چو موسی بیاید به پیغمبری
|پدید آید آنگه به خاور زمین
|نگر تا نتابی بر او به کین
|بدو بگرو آن دین یزدان بود
|نگه کن ز سر تا چه پیمان بود
|تو مگذار هرگز ره ایزدی
|که نیکی ازویست و هم زو بدی
|ازان پس بیاید ز ترکان سپاه
|نهند از بر تخت ایران کلاه
|ترا کارهای درشتست پیش
|گهی گرگ باید بدن گاه میش
|گزند تو آید ز پور پشنگ
|ز توران شود کارها بر تو ننگ
|بجوی ای پسر چون رسد داوری
|ز سام و ز زال آنگهی یاوری
|وزین نو درختی که از پشت زال
|برآمد کنون برکشد شاخ و یال
|ازو شهر توران شود بی‌هنر
|به کین تو آید همان کینه‌ور
|بگفت و فرود آمد آبش بروی
|همی زار بگریست نوذر بروی
|بی‌آنکش بدی هیچ بیماریی
|نه از دردها هیچ آزاریی
|دو چشم کیانی به هم بر نهاد
|بپژمرد و برزد یکی سرد باد
|شد آن نامور پرهنر شهریار
|به گیتی سخن ماند زو یادگار
|چو سوگ پدر شاه نوذر بداشت
|ز کیوان کلاه کیی برفراشت
|به تخت منوچهر بر بار داد
|بخواند انجمن را و دینار داد
|برین برنیامد بسی روزگار
|که بیدادگر شد سر شهریار
|ز گیتی برآمد به هر جای غو
|جهان را کهن شد سر از شاه نو
|چو او رسمهای پدر درنوشت
|ابا موبدان و ردان تیز گشت
|همی مردمی نزد او خوار شد
|دلش بردهٔ گنج و دینار شد
|کدیور یکایک سپاهی شدند
|دلیران سزاوار شاهی شدند
|چو از روی کشور برآمد خروش
|جهانی سراسر برآمد به جوش
|بترسید بیدادگر شهریار
|فرستاد کس نزد سام سوار
|به سگسار مازندران بود سام
|فرستاد نوذر بر او پیام
|خداوند کیوان و بهرام و هور
|که هست آفرینندهٔ پیل و مور
|نه دشواری از چیز برترمنش
|نه آسانی از اندک اندر بوش
|همه با توانایی او یکیست
|اگر هست بسیار و گر اندکیست
|کنون از خداوند خورشید و ماه
|ثنا بر روان منوچهر شاه
|ابر سام یل باد چندان درود
|که آید همی ز ابر باران فرود
|مران پهلوان جهاندیده را
|سرافراز گرد پسندیده را
|همیشه دل و هوشش آباد باد
|روانش ز هر درد آزاد باد
|شناسد مگر پهلوان جهان
|سخنها هم از آشکار و نهان
|که تا شاه مژگان به هم برنهاد
|ز سام نریمان بسی کرد یاد
|همیدون مرا پشت گرمی بدوست
|که هم پهلوانست و هم شاه دوست
|نگهبان کشور به هنگام شاه
|ازویست رخشنده فرخ کلاه
|کنون پادشاهی پرآشوب گشت
|سخنها از اندازه اندر گذشت
|اگر برنگیرد وی آن گرز کین
|ازین تخت پردخته ماند زمین
|چو نامه بر سام نیرم رسید
|یکی باد سرد از جگر برکشید
|به شبگیر هنگام بانگ خروس
|برآمد خروشیدن بوق و کوس
|یکی لشکری راند از گرگسار
|که دریای سبز اندرو گشت خوار
|چو نزدیک ایران رسید آن سپاه
|پذیره شدندش بزرگان به راه
|پیاده همه پیش سام دلیر
|برفتند و گفتند هر گونه دیر
|ز بیدادی نوذر تاجور
|که بر خیره گم کرد راه پدر
|جهان گشت ویران ز کردار اوی
|غنوده شد آن بخت بیدار اوی
|بگردد همی از ره بخردی
|ازو دور شد فرهٔ ایزدی
|چه باشد اگر سام یل پهلوان
|نشیند برین تخت روشن روان
|جهان گردد آباد با داد او
|برویست ایران و بنیاد او
|که ما بنده باشیم و فرمان کنیم
|روانها به مهرش گروگان کنیم
|بدیشان چنین گفت سام سوار
|که این کی پسندد ز من کردگار
|که چون نوذری از نژاد کیان
|به تخت کیی بر کمر بر میان
|به شاهی مرا تاج باید بسود
|محالست و این کس نیارد شنود
|خود این گفت یارد کس اندر جهان
|چنین زهره دارد کس اندر نهان
|اگر دختری از منوچهر شاه
|بران تخت زرین شدی با کلاه
|نبودی جز از خاک بالین من
|بدو شاد بودی جهانبین من
|دلش گر ز راه پدر گشت باز
|برین برنیامد زمانی دراز
|هنوز آهنی نیست زنگار خورد
|که رخشنده دشوار شایدش کرد
|من آن ایزدی فره باز آورم
|جهان را به مهرش نیاز آورم
|شما بر گذشته پشیمان شوید
|به نوی ز سر باز پیمان شوید
|گر آمرزش کردگار سپهر
|نیابید و از نوذر شاه مهر
|بدین گیتی اندر بود خشم شاه
|به برگشتن آتش بود جایگاه
|بزرگان ز کرده پشیمان شدند
|یکایک ز سر باز پیمان شدند
|چو آمد به درگاه سام سوار
|پذیره شدش نوذر شهریار
|به فرخ پی نامور پهلوان
|جهان سر به سر شد به نوی جوان
|به پوزش مهان پیش نوذر شدند
|به جان و به دل ویژه کهتر شدند
|برافروخت نوذر ز تخت مهی
|نشست اندر آرام با فرهی
|جهان پهلوان پیش نوذر به پای
|پرستنده او بود و هم رهنمای
|به نوذر در پندها را گشاد
|سخنهای نیکو بسی کرد یاد
|ز گرد فریدون و هوشنگ شاه
|همان از منوچهر زیبای گاه
|که گیتی بداد و دهش داشتند
|به بیداد بر چشم نگماشتند
|دل او ز کژی به داد آورید
|چنان کرد نوذر که او رای دید
|دل مهتران را بدو نرم کرد
|همه داد و بنیاد آزرم کرد
|چو گفته شد از گفتنیها همه
|به گردنکشان و به شاه رمه
|برون رفت با خلعت نوذری
|چه تخت و چه تاج و چه انگشتری
|غلامان و اسپان زرین ستام
|پر از گوهر سرخ زرین دو جام
|برین نیز بگذشت چندی سپهر
|نه با نوذر آرام بودش نه مهر
|پس آنگه ز مرگ منوچهر شاه
|بشد آگهی تا به توران سپاه
|ز نارفتن کار نوذر همان
|یکایک بگفتند با بدگمان
|چو بشنید سالار ترکان پشنگ
|چنان خواست کاید به ایران به جنگ
|یکی یاد کرد از نیا زادشم
|هم از تور بر زد یکی تیز دم
|ز کار منوچهر و از لشکرش
|ز گردان و سالار و از کشورش
|همه نامداران کشورش را
|بخواند و بزرگان لشکرش را
|چو ارجسپ و گرسیوز و بارمان
|چو کلباد جنگی هژبر دمان
|سپهبدش چون ویسهٔ تیزچنگ
|که سالار بد بر سپاه پشنگ
|جهان پهلوان پورش افراسیاب
|بخواندش درنگی و آمد شتاب
|سخن راند از تور و از سلم گفت
|که کین زیر دامن نشاید نهفت
|کسی را کجا مغز جوشیده نیست
|برو بر چنین کار پوشیده نیست
|که با ما چه کردند ایرانیان
|بدی را ببستند یک یک میان
|کنون روز تندی و کین جستنست
|رخ از خون دیده گه شستنست
|ز گفت پدر مغز افراسیاب
|برآمد ز آرام وز خورد و خواب
|به پیش پدر شد گشاده زبان
|دل آگنده از کین کمر برمیان
|که شایستهٔ جنگ شیران منم
|هم‌آورد سالار ایران منم
|اگر زادشم تیغ برداشتی
|جهان را به گرشاسپ نگذاشتی
|میان را ببستی به کین آوری
|بایران نکردی مگر سروری
|کنون هرچه مانیده بود از نیا
|ز کین جستن و چاره و کیمیا
|گشادنش بر تیغ تیز منست
|گه شورش و رستخیز منست
|به مغز پشنگ اندر آمد شتاب
|چو دید آن سهی قد افراسیاب
|بر و بازوی شیر و هم زور پیل
|وزو سایه گسترده بر چند میل
|زبانش به کردار برنده تیغ
|چو دریا دل و کف چو بارنده میغ
|بفرمود تا برکشد تیغ جنگ
|به ایران شود با سپاه پشنگ
|سپهبد چو شایسته بیند پسر
|سزد گر برآرد به خورشید سر
|پس از مرگ باشد سر او به جای
|ازیرا پسر نام زد رهنمای
|چو شد ساخته کار جنگ آزمای
|به کاخ آمد اغریرث رهنمای
|به پیش پدر شد پراندیشه دل
|که اندیشه دارد همی پیشه دل
|چنین گفت کای کار دیده پدر
|ز ترکان به مردی برآورده سر
|منوچهر از ایران اگر کم شدست
|سپهدار چون سام نیرم شدست
|چو گرشاسپ و چون قارن رزم زن
|جز این نامداران آن انجمن
|تو دانی که با سلم و تور سترگ
|چه آمد ازان تیغ زن پیر گرگ
|نیا زادشم شاه توران سپاه
|که ترگش همی سود بر چرخ و ماه
|ازین در سخن هیچ گونه نراند
|به آرام بر نامهٔ کین نخواند
|اگر ما نشوریم بهتر بود
|کزین جنبش آشوب کشور بود
|پسر را چنین داد پاسخ پشنگ
|که افراسیاب آن دلاور نهنگ
|یکی نره شیرست روز شکار
|یکی پیل جنگی گه کارزار
|ترا نیز با او بباید شدن
|به هر بیش و کم رای فرخ زدن
|نبیره که کین نیا را نجست
|سزد گر نخوانی نژادش درست
|چو از دامن ابر چین کم شود
|بیابان ز باران پر از نم شود
|چراگاه اسپان شود کوه و دشت
|گیاها ز یال یلان برگذشت
|جهان سر به سر سبز گردد ز خوید
|به هامون سراپرده باید کشید
|سپه را همه سوی آمل براند
|دلی شاد بر سبزه و گل براند
|دهستان و گرگان همه زیر نعل
|بکوبید وز خون کنید آب لعل
|منوچهر از آن جایگه جنگجوی
|به کینه سوی تور بنهاد روی
|بکوشید با قارن رزم زن
|دگر گرد گرشاسپ زان انجمن
|مگر دست یابید بر دشت کین
|برین دو سرافراز ایران زمین
|روان نیاگان ما خوش کنید
|دل بدسگالان پرآتش کنید
|چنین گفت با نامور نامجوی
|که من خون به کین اندر آرم به جوی
|چو دشت از گیا گشت چون پرنیان
|ببستند گردان توران میان
|سپاهی بیامد ز ترکان و چین
|هم از گرزداران خاور زمین
|که آن را میان و کرانه نبود
|همان بخت نوذر جوانه نبود
|چو لشکر به نزدیک جیحون رسید
|خبر نزد پور فریدون رسید
|سپاه جهاندار بیرون شدند
|ز کاخ همایون به هامون شدند
|به راه دهستان نهادند روی
|سپهدارشان قارن رزم‌جوی
|شهنشاه نوذر پس پشت اوی
|جهانی سراسر پر از گفت و گوی
|چو لشکر به پیش دهستان رسید
|تو گفتی که خورشید شد ناپدید
|سراپردهٔ نوذر شهریار
|کشیدند بر دشت پیش حصار
|خود اندر دهستان نیاراست جنگ
|برین بر نیامد زمانی درنگ
|که افراسیاب اندر ایران زمین
|دو سالار کرد از بزرگان گزین
|شماساس و دیگر خزروان گرد
|ز لشکر سواران بدیشان سپرد
|ز جنگ آوران مرد چون سی هزار
|برفتند شایستهٔ کارزار
|سوی زابلستان نهادند روی
|ز کینه به دستان نهادند روی
|خبر شد که سام نریمان بمرد
|همی دخمه سازد ورا زال گرد
|ازان سخت شادان شد افراسیاب
|بدید آنکه بخت اندر آمد به خواب
|بیامد چو پیش دهستان رسید
|برابر سراپرده‌ای برکشید
|سپه را که دانست کردن شمار
|برو چارصد بار بشمر هزار
|بجوشید گفتی همه ریگ و شخ
|بیابان سراسر چو مور و ملخ
|ابا شاه نوذر صد و چل هزار
|همانا که بودند جنگی سوار
|به لشکر نگه کرد افراسیاب
|هیونی برافگند هنگام خواب
|یکی نامه بنوشت سوی پشنگ
|که جستیم نیکی و آمد به چنگ
|همه لشکر نوذر ار بشکریم
|شکارند و در زیر پی بسپریم
|دگر سام رفت از در شهریار
|همانا نیاید بدین کارزار
|ستودان همی سازدش زال زر
|ندارد همی جنگ را پای و پر
|مرا بیم ازو بد به ایران زمین
|چو او شد ز ایران بجوییم کین
|همانا شماساس در نیمروز
|نشستست با تاج گیتی فروز
|به هنگام هر کار جستن نکوست
|زدن رای با مرد هشیار و دوست
|چو کاهل شود مرد هنگام کار
|ازان پس نیابد چنان روزگار
|هیون تکاور برآورد پر
|بشد نزد سالار خورشید فر
|سپیده چو از کوه سر برکشید
|طلایه به پیش دهستان رسید
|میان دو لشکر دو فرسنگ بود
|همه ساز و آرایش جنگ بود
|یکی ترک بد نام او بارمان
|همی خفته را گفت بیدار مان
|بیامد سپه را همی بنگرید
|سراپردهٔ شاه نوذر بدید
|بشد نزد سالار توران سپاه
|نشان داد ازان لشکر و بارگاه
|وزان پس به سالار بیدار گفت
|که ما را هنر چند باید نهفت
|به دستوری شاه من شیروار
|بجویم ازان انجمن کارزار
|ببینند پیدا ز من دستبرد
|جز از من کسی را نخوانند گرد
|چنین گفت اغریرث هوشمند
|که گر بارمان را رسد زین گزند
|دل مرزبانان شکسته شود
|برین انجمن کار بسته شود
|یکی مرد بی‌نام باید گزید
|که انگشت ازان پس نباید گزید
|پرآژنگ شد روی پور پشنگ
|ز گفتار اغریرث آمدش ننگ
|بروی دژم گفت با بارمان
|که جوشن بپوش و به زه کن کمان
|تو باشی بران انجمن سرفراز
|به انگشت دندان نیاید به گاز
|بشد بارمان تا به دشت نبرد
|سوی قارن کاوه آواز کرد
|کزین لشکر نوذر نامدار
|که داری که با من کند کارزار
|نگه کرد قارن به مردان مرد
|ازان انجمن تا که جوید نبرد
|کس از نامدارانش پاسخ نداد
|مگر پیرگشته دلاور قباد
|دژم گشت سالار بسیار هوش
|ز گفت برادر برآمد به جوش
|ز خشمش سرشک اندر آمد به چشم
|از آن لشکر گشن بد جای خشم
|ز چندان جوان مردم جنگجوی
|یکی پیر جوید همی رزم اوی
|دل قارن آزرده گشت از قباد
|میان دلیران زبان برگشاد
|که سال تو اکنون به جایی رسید
|که از جنگ دستت بباید کشید
|تویی مایه‌ور کدخدای سپاه
|همی بر تو گردد همه رای شاه
|بخون گر شود لعل مویی سپید
|شوند این دلیران همه ناامید
|شکست اندرآید بدین رزم‌گاه
|پر از درد گردد دل نیک‌خواه
|نگه کن که با قارن رزم زن
|چه گوید قباد اندران انجمن
|بدان ای برادر که تن مرگ راست
|سر رزم زن سودن ترگ راست
|ز گاه خجسته منوچهر باز
|از امروز بودم تن اندر گداز
|کسی زنده بر آسمان نگذرد
|شکارست و مرگش همی بشکرد
|یکی را برآید به شمشیر هوش
|بدانگه که آید دو لشگر به جوش
|تنش کرگس و شیر درنده راست
|سرش نیزه و تیغ برنده راست
|یکی را به بستر برآید زمان
|همی رفت باید ز بن بی‌گمان
|اگر من روم زین جهان فراخ
|برادر به جایست با برز و شاخ
|یکی دخمهٔ خسروانی کند
|پس از رفتنم مهربانی کند
|سرم را به کافور و مشک و گلاب
|تنم را بدان جای جاوید خواب
|سپار ای برادر تو پدرود باش
|همیشه خرد تار و تو پود باش
|بگفت این و بگرفت نیزه به دست
|به آوردگه رفت چون پیل مست
|چنین گفت با رزم زن بارمان
|که آورد پیشم سرت را زمان
|ببایست ماندن که خود روزگار
|همی کرد با جان تو کارزار
|چنین گفت مر بارمان را قباد
|که یکچند گیتی مرا داد داد
|به جایی توان مرد کاید زمان
|بیاید زمان یک زمان بی‌گمان
|بگفت و برانگیخت شبدیز را
|بداد آرمیدن دل تیز را
|ز شبگیر تا سایه گسترد هور
|همی این برآن آن برین کرد زور
|به فرجام پیروز شد بارمان
|به میدان جنگ اندر آمد دمان
|یکی خشت زد بر سرین قباد
|که بند کمرگاه او برگشاد
|ز اسپ اندر آمد نگونسار سر
|شد آن شیردل پیر سالار سر
|بشد بارمان نزد افراسیاب
|شکفته دو رخسار با جاه و آب
|یکی خلعتش داد کاندر جهان
|کس از کهتران نستد آن از مهان
|چو او کشته شد قارن رزمجوی
|سپه را بیاورد و بنهاد روی
|دو لشکر به کردار دریای چین
|تو گفتی که شد جنب جنبان زمین
|درخشیدن تیغ الماس گون
|شده لعل و آهار داده به خون
|به گرد اندرون همچو دریای آب
|که شنگرف بارد برو آفتاب
|پر از نالهٔ کوس شد مغز میغ
|پر از آب شنگرف شد جان تیغ
|به هر سو که قارن برافگند اسپ
|همی تافت آهن چو آذرگشسپ
|تو گفتی که الماس مرجان فشاند
|چه مرجان که در کین همی جان فشاند
|ز قارن چو افراسیاب آن بدید
|بزد اسپ و لشکر سوی او کشید
|یکی رزم تا شب برآمد ز کوه
|بکردند و نامد دل از کین ستوه
|چو شب تیره شد قارن رزمخواه
|بیاورد سوی دهستان سپاه
|بر نوذر آمد به پرده سرای
|ز خون برادر شده دل ز جای
|ورا دید نوذر فروریخت آب
|ازان مژهٔ سیرنادیده خواب
|چنین گفت کز مرگ سام سوار
|ندیدم روان را چنین سوگوار
|چو خورشید بادا روان قباد
|ترا زین جهان جاودان بهر باد
|کزین رزم وز مرگمان چاره نیست
|زمی را جز از گور گهواره نیست
|چنین گفت قارن که تا زاده‌ام
|تن پرهنر مرگ را داده‌ام
|فریدون نهاد این کله بر سرم
|که بر کین ایرج زمین بسپرم
|هنوز آن کمربند نگشاده‌ام
|همان تیغ پولاد ننهاده‌ام
|برادر شد آن مرد سنگ و خرد
|سرانجام من هم برین بگذرد
|انوشه بدی تو که امروز جنگ
|به تنگ اندر آورد پور پشنگ
|چو از لشکرش گشت لختی تباه
|از آسودگان خواست چندی سپاه
|مرا دید با گرزهٔ گاوروی
|بیامد به نزدیک من جنگجوی
|به رویش بران گونه اندر شدم
|که با دیدگانش برابر شدم
|یکی جادوی ساخت با من به جنگ
|که با چشم روشن نماند آب و رنگ
|شب آمد جهان سر به سر تیره گشت
|مرا بازو از کوفتن خیره گشت
|تو گفتی زمانه سرآید همی
|هوا زیر خاک اندر آید همی
|ببایست برگشتن از رزمگاه
|که گرد سپه بود و شب شد سیاه
|برآسود پس لشکر از هر دو روی
|برفتند روز دوم جنگجوی
|رده برکشیدند ایرانیان
|چنان چون بود ساز جنگ کیان
|چو افراسیاب آن سپه را بدید
|بزد کوس رویین و صف برکشید
|چنان شد ز گرد سواران جهان
|که خورشید گفتی شد اندر نهان
|دهاده برآمد ز هر دو گروه
|بیابان نبود ایچ پیدا ز کوه
|برانسان سپه بر هم آویختند
|چو رود روان خون همی ریختند
|به هر سو که قارن شدی رزمخواه
|فرو ریختی خون ز گرد سیاه
|کجا خاستی گرد افراسیاب
|همه خون شدی دشت چون رود آب
|سرانجام نوذر ز قلب سپاه
|بیامد به نزدیک او رزمخواه
|چنان نیزه بر نیزه انداختند
|سنان یک به دیگر برافراختند
|که بر هم نپیچد بران گونه مار
|شهان را چنین کی بود کارزار
|چنین تا شب تیره آمد به تنگ
|برو خیره شد دست پور پشنگ
|از ایران سپه بیشتر خسته شد
|وزان روی پیکار پیوسته شد
|به بیچارگی روی برگاشتند
|به هامون برافگنده بگذاشتند
|دل نوذر از غم پر از درد بود
|که تاجش ز اختر پر از گرد بود
|چو از دشت بنشست آوای کوس
|بفرمود تا پیش او رفت طوس
|بشد طوس و گستهم با او به هم
|لبان پر ز باد و روان پر ز غم
|بگفت آنک در دل مرا درد چیست
|همی گفت چندی و چندی گریست
|از اندرز فرخ پدر یاد کرد
|پر از خون جگر لب پر از باد سرد
|کجا گفته بودش که از ترک و چین
|سپاهی بیاید به ایران زمین
|ازیشان ترا دل شود دردمند
|بسی بر سپاه تو آید گزند
|ز گفتار شاه آمد اکنون نشان
|فراز آمد آن روز گردنکشان
|کس از نامهٔ نامداران نخواند
|که چندین سپه کس ز ترکان براند
|شما را سوی پارس باید شدن
|شبستان بیاوردن و آمدن
|وزان جا کشیدن سوی زاوه کوه
|بران کوه البرز بردن گروه
|ازیدر کنون زی سپاهان روید
|وزین لشکر خویش پنهان روید
|ز کار شما دل شکسته شوند
|برین خستگی نیز خسته شوند
|ز تخم فریدون مگر یک دو تن
|برد جان ازین بی‌شمار انجمن
|ندانم که دیدار باشد جزین
|یک امشب بکوشیم دست پسین
|شب و روز دارید کارآگهان
|بجویید هشیار کار جهان
|ازین لشکر ار بد دهند آگهی
|شود تیره این فر شاهنشهی
|شما دل مدارید بس مستمند
|که باید چنین بد ز چرخ بلند
|یکی را به جنگ اندر آید زمان
|یکی با کلاه مهی شادمان
|تن کشته با مرده یکسان شود
|تپد یک زمان بازش آسان شود
|بدادش مران پندها چون سزید
|پس آن دست شاهانه بیرون کشید
|گرفت آن دو فرزند را در کنار
|فرو ریخت آب از مژه شهریار
|ازان پس بیاسود لشکر دو روز
|سه دیگر چو بفروخت گیتی فروز
|نبد شاه را روزگار نبرد
|به بیچارگی جنگ بایست کرد
|ابا لشکر نوذر افراسیاب
|چو دریای جوشان بد و رود آب
|خروشیدن آمد ز پرده‌سرای
|ابا نالهٔ کوس و هندی درای
|تبیره برآمد ز درگاه شاه
|نهادند بر سر ز آهن کلاه
|به پرده‌سرای رد افراسیاب
|کسی را سر اندر نیامد به خواب
|همه شب همی لشکر آراستند
|همی تیغ و ژوپین بپیراستند
|زمین کوه تا کوه جوشن‌وران
|برفتند با گرزهای گران
|نبد کوه پیدا ز ریگ و ز شخ
|ز دریا به دریا کشیدند نخ
|بیاراست قارن به قلب اندرون
|که با شاه باشد سپه را ستون
|چپ شاه گرد تلیمان بخاست
|چو شاپور نستوه بر دست راست
|ز شبگیر تا خور ز گردون بگشت
|نبد کوه پیدا نه دریا نه دشت
|دل تیغ گفتی ببالد همی
|زمین زیر اسپان بنالد همی
|چو شد نیزه‌ها بر زمین سایه‌دار
|شکست اندر آمد سوی مایه‌دار
|چو آمد به بخت اندرون تیرگی
|گرفتند ترکان برو چیرگی
|بران سو که شاپور نستوه بود
|پراگنده شد هرک انبوه بود
|همی بود شاپور تا کشته شد
|سر بخت ایرانیان گشته شد
|از انبوه ترکان پرخاشجوی
|به سوی دهستان نهادند روی
|شب و روز بد بر گذرهاش جنگ
|برآمد برین نیز چندی درنگ
|چو نوذر فرو هشت پی در حصار
|برو بسته شد راه جنگ سوار
|سواران بیاراست افراسیاب
|گرفتش ز جنگ درنگی شتاب
|یکی نامور ترک را کرد یاد
|سپهبد کروخان ویسه نژاد
|سوی پارس فرمود تا برکشید
|به راه بیابان سر اندر کشید
|کزان سو بد ایرانیان را بنه
|بجوید بنه مردم بدتنه
|چو قارن شنود آنکه افراسیاب
|گسی کرد لشکر به هنگام خواب
|شد از رشک جوشان و دل کرد تنگ
|بر نوذر آمد بسان پلنگ
|که توران شه آن ناجوانمرد مرد
|نگه کن که با شاه ایران چه کرد
|سوی روی پوشیدگان سپاه
|سپاهی فرستاد بی مر به راه
|شبستان ماگر به دست آورد
|برین نامداران شکست آورد
|به ننگ اندرون سر شود ناپدید
|به دنب کروخان بباید کشید
|ترا خوردنی هست و آب روان
|سپاهی به مهر تو دارد روان
|همی باش و دل را مکن هیچ بد
|که از شهریاران دلیری سزد
|کنون من شوم بر پی این سپاه
|بگیرم بریشان ز هر گونه راه
|بدو گفت نوذر که این رای نیست
|سپه را چو تو لشکرآرای نیست
|ز بهر بنه رفت گستهم و طوس
|بدانگه که برخاست آوای کوس
|بدین زودی اندر شبستان رسد
|کند ساز ایشان چنان چون سزد
|نشستند بر خوان و می خواستند
|زمانی دل از غم بپیراستند
|پس آنگه سوی خان قارن شدند
|همه دیده چون ابر بهمن شدند
|سخن را فگندند هر گونه بن
|بران برنهادند یکسر سخن
|که ما را سوی پارس باید کشید
|نباید برین جایگاه آرمید
|چو پوشیده رویان ایران سپاه
|اسیران شوند از بد کینه‌خواه
|که گیرد بدین دشت نیزه به دست
|کرا باشد آرام و جای نشست
|چو شیدوش و کشواد و قارن بهم
|زدند اندرین رای بر بیش و کم
|چو نیمی گذشت از شب دیریاز
|دلیران به رفتن گرفتند ساز
|بدین روی دژدار بد گژدهم
|دلیران بیدار با او بهم
|وزان روی دژ بارمان و سپاه
|ابا کوس و پیلان نشسته به راه
|کزو قارن رزم‌زن خسته بود
|به خون برادر کمربسته بود
|برآویخت چون شیر با بارمان
|سوی چاره جستن ندادش زمان
|یکی نیزه زد بر کمربند اوی
|که بگسست بنیاد و پیوند اوی
|سپه سر به سر دل شکسته شدند
|همه یک ز دیگر گسسته شدند
|سپهبد سوی پارس بنهاد روی
|ابا نامور لشکر جنگ‌جوی
|چو بشنید نوذر که قارن برفت
|دمان از پسش روی بنهاد و تفت
|همی تاخت کز روز بد بگذرد
|سپهرش مگر زیر پی نسپرد
|چو افراسیاب آگهی یافت زوی
|که سوی بیابان نهادست روی
|سپاه انجمن کرد و پویان برفت
|چو شیر از پسش روی بنهاد و تفت
|چو تنگ اندر آمد بر شهریار
|همش تاختن دید و هم کارزار
|بدان سان که آمد همی جست راه
|که تا بر سر آرد سری بی‌کلاه
|شب تیره تا شد بلند آفتاب
|همی گشت با نوذر افراسیاب
|ز گرد سواران جهان تار شد
|سرانجام نوذر گرفتار شد
|خود و نامداران هزار و دویست
|تو گفتی کشان بر زمین جای نیست
|بسی راه جستند و بگریختند
|به دام بلا هم برآویختند
|چنان لشکری را گرفته به بند
|بیاورد با شهریار بلند
|اگر با تو گردون نشیند به راز
|هم از گردش او نیابی جواز
|همو تاج و تخت بلندی دهد
|همو تیرگی و نژندی دهد
|به دشمن همی ماند و هم به دوست
|گهی مغز یابی ازو گاه پوست
|سرت گر بساید به ابر سیاه
|سرانجام خاک است ازو جایگاه
|وزان پس بفرمود افراسیاب
|که از غار و کوه و بیابان و آب
|بجویید تا قارن رزم زن
|رهایی نیابد ازین انجمن
|چو بشنید کاو پیش ازان رفته بود
|ز کار شبستان برآشفته بود
|غمی گشت ازان کار افراسیاب
|ازو دور شد خورد و آرام و خواب
|که قارن رها یافت از وی به جان
|بران درد پیچید و شد بدگمان
|چنین گفت با ویسهٔ نامور
|که دل سخت گردان به مرگ پسر
|که چون قارن کاوه جنگ آورد
|پلنگ از شتابش درنگ آورد
|ترا رفت باید ببسته کمر
|یکی لشکری ساخته پرهنر
|بشد ویسه سالار توران سپاه
|ابا لشکری نامور کینه‌خواه
|ازان پیشتر تابه قارن رسید
|گرامیش را کشته افگنده دید
|دلیران و گردان توران سپاه
|بسی نیز با او فگنده به راه
|دریده درفش و نگونسار کوس
|چو لاله کفن روی چون سندروس
|ز ویسه به قارن رسید آگهی
|که آمد به پیروزی و فرهی
|ستوران تازی سوی نیمروز
|فرستاد و خود رفت گیتی فروز
|ز درد پسر ویسهٔ جنگجوی
|سوی پارس چون باد بنهاد روی
|چو از پارس قارن به هامون کشید
|ز دست چپش لشکر آمد پدید
|ز گرد اندر آمد درفش سیاه
|سپهدار ترکان به پیش سپاه
|رده برکشیدند بر هر دو روی
|برفتند گردان پرخاشجوی
|ز قلب سپه ویسه آواز داد
|که شد تاج و تخت بزرگی به باد
|ز قنوج تا مرز کابلستان
|همان تا در بست و زابلستان
|همه سر به سر پاک در چنگ ماست
|بر ایوانها نقش و نیرنگ ماست
|کجا یافت خواهی تو آرامگاه
|ازان پس کجا شد گرفتار شاه
|چنین داد پاسخ که من قارنم
|گلیم اندر آب روان افگنم
|نه از بیم رفتم نه از گفت‌وگوی
|به پیش پسرت آمدم کینه جوی
|چو از کین او دل بپرداختم
|کنون کین و جنگ ترا ساختم
|برآمد چپ و راست گرد سیاه
|نه روی هوا ماند روشن نه ماه
|سپه یک به دیگر برآویختند
|چو رود روان خون همی ریختند
|بر ویسه شد قارن رزم جوی
|ازو ویسه در جنگ برگاشت روی
|فراوان ز جنگ آوران کشته شد
|بورد چون ویسه سرگشته شد
|چو بر ویسه آمد ز اختر شکن
|نرفت از پسش قارن رزم‌زن
|بشد ویسه تا پیش افراسیاب
|ز درد پسر مژه کرده پرآب
|و دیگر که از شهر ارمان شدند
|به کینه سوی زابلستان شدند
|شماساس کز پیش جیحون برفت
|سوی سیستان روی بنهاد و تفت
|خزروان ابا تیغ‌زن سی هزار
|ز ترکان بزرگان خنجرگزار
|برفتند بیدار تا هیرمند
|ابا تیغ و با گرز و بخت بلند
|ز بهر پدر زال با سوگ و درد
|به گوراب اندر همی دخمه کرد
|به شهر اندرون گرد مهراب بود
|که روشن روان بود و بی‌خواب بود
|فرستاده‌ای آمد از نزد اوی
|به سوی شماساس بنهاد روی
|به پیش سراپرده آمد فرود
|ز مهراب دادش فراوان درود
|که بیداردل شاه توران سپاه
|بماناد تا جاودان با کلاه
|ز ضحاک تازیست ما را نژاد
|بدین پادشاهی نیم سخت شاد
|به پیوستگی جان خریدم همی
|جز این نیز چاره ندیدم همی
|کنون این سرای و نشست منست
|همان زاولستان به دست منست
|ازایدر چو دستان بشد سوگوار
|ز بهر ستودان سام سوار
|دلم شادمان شد به تیمار اوی
|برآنم که هرگز نبینمش روی
|زمان خواهم از نامور پهلوان
|بدان تا فرستم هیونی دوان
|یکی مرد بینادل و پرشتاب
|فرستم به نزدیک افراسیاب
|مگر کز نهان من آگه شود
|سخنهای گوینده کوته شود
|نثاری فرستم چنان چون سزاست
|جز این نیز هرچ از در پادشاست
|گر ایدونک گوید به نزد من آی
|جز از پیش تختش نباشم به پای
|همه پادشاهی سپارم بدوی
|همیشه دلی شاد دارم بدوی
|تن پهلوان را نیارم به رنج
|فرستمش هرگونه آگنده گنج
|ازین سو دل پهلوان را ببست
|وزان در سوی چاره یازید دست
|نوندی برافگند نزدیک زال
|که پرنده شو باز کن پر و بال
|به دستان بگو آنچ دیدی ز کار
|بگویش که از آمدن سر مخار
|که دو پهلوان آمد ایدر بجنگ
|ز ترکان سپاهی چو دشتی پلنگ
|دو لشکر کشیدند بر هیرمند
|به دینارشان پای کردم به بند
|گر از آمدن دم زنی یک زمان
|برآید همی کامهٔ بدگمان
|فرستاده نزدیک دستان رسید
|به کردار آتش دلش بردمید
|سوی گرد مهراب بنهاد روی
|همی تاخت با لشکری جنگجوی
|چو مهراب را پای بر جای دید
|به سرش اندرون دانش و رای دید
|به دل گفت کاکنون ز لشکر چه باک
|چه پیشم خزروان چه یک مشت خاک
|پس آنگه سوی شهر بنهاد روی
|چو آمد به شهر اندرون نامجوی
|به مهراب گفت ای هشیوار مرد
|پسندیده اندر همه کارکرد
|کنون من شوم در شب تیره‌گون
|یکی دست یازم بریشان به خون
|شوند آگه از من که بازآمدم
|دل آگنده و کینه ساز آمدم
|کمانی به بازو در افگند سخت
|یکی تیر برسان شاخ درخت
|نگه کرد تا جای گردان کجاست
|خدنگی به چرخ اندرون راند راست
|بینداخت سه جای سه چوبه تیر
|برآمد خروشیدن دار و گیر
|چو شب روز شد انجمن شد سپاه
|بران تیر کردند هر کس نگاه
|بگفتند کاین تیر زالست و بس
|نراند چنین در کمان تیر کس
|چو خورشید تابان ز بالا بگشت
|خروش تبیره برآمد ز دشت
|به شهر اندرون کوس با کرنای
|خروشیدن زنگ و هندی درای
|برآمد سپه را به هامون کشید
|سراپرده و پیل بیرون کشید
|سپاه اندرآورد پیش سپاه
|چو هامون شد از گرد کوه سیاه
|خزروان دمان با عمود و سپر
|یکی تاختن کرد بر زال زر
|عمودی بزد بر بر روشنش
|گسسته شد آن نامور جوشنش
|چو شد تافته شاه زابلستان
|برفتند گردان کابلستان
|یکی درع پوشید زال دلیر
|به جنگ اندر آمد به کردار شیر
|بدست اندرون داشت گرز پدر
|سرش گشته پر خشم و پر خون جگر
|بزد بر سرش گرزهٔ گاورنگ
|زمین شد ز خونش چو پشت پلنگ
|بیفگند و بسپرد و زو درگذشت
|ز پیش سپاه اندر آمد به دشت
|شماساس را خواست کاید برون
|نیامد برون کش بخوشید خون
|به گرد اندرون یافت کلباد را
|به گردن برآورد پولاد را
|چو شمشیرزن گرز دستان بدید
|همی کرد ازو خویشتن ناپدید
|کمان را به زه کرد زال سوار
|خدنگی بدو اندرون راند خوار
|بزد بر کمربند کلباد بر
|بران بند زنجیر پولاد بر
|میانش ابا کوههٔ زین بدوخت
|سپه را به کلباد بر دل بسوخت
|چو این دو سرافگنده شد در نبرد
|شماساس شد بی‌دل و روی زرد
|شماساس و آن لشکر رزم ساز
|پراگنده از رزم گشتند باز
|پس اندر دلیران زاولستان
|برفتند با شاه کابلستان
|چنان شد ز بس کشته در رزمگاه
|که گفتی جهان تنگ شد بر سپاه
|سوی شاه ترکان نهادند سر
|گشاده سلیح و گسسته کمر
|شماساس چون در بیابان رسید
|ز ره قارن کاوه آمد پدید
|که از لشکر ویسه برگشته بود
|به خواری گرامیش را کشته بود
|به هم بازخوردند هر دو سپاه
|شماساس با قارن کینه‌خواه
|بدانست قارن که ایشان کیند
|ز زاولستان ساخته بر چیند
|بزد نای رویین و بگرفت راه
|به پیش سپاه اندر آمد سپاه
|ازان لشکر خسته و بسته مرد
|به خورشید تابان برآورد گرد
|گریزان شماساس با چند مرد
|برفتند ازان تیره گرد نبرد
|سوی شاه ترکان رسید آگهی
|کزان نامداران جهان شد تهی
|دلش گشت پر آتش از درد و غم
|دو رخ را به خون جگر داد نم
|برآشفت و گفتا که نوذر کجاست
|کزو ویسه خواهد همی کینه خواست
|چه چاره است جز خون او ریختن
|یکی کینهٔ نو برانگیختن
|به دژخیم فرمود کو را کشان
|ببر تا بیاموزد او سرفشان
|سپهدار نوذر چو آگاه شد
|بدانست کش روز کوتاه شد
|سپاهی پر از غلغل و گفت و گوی
|سوی شاه نوذر نهادند روی
|ببستند بازوش با بند تنگ
|کشیدندش از جای پیش نهنگ
|به دشت آوریدندش از خیمه خوار
|برهنه سر و پای و برگشته کار
|چو از دور دیدش زبان برگشاد
|ز کین نیاگان همی کرد یاد
|ز تور و ز سلم اندر آمد نخست
|دل و دیده از شرم شاهان بشست
|بدو گفت هر بد که آید سزاست
|بگفت و برآشفت و شمشیر خواست
|بزد گردن خسرو تاجدار
|تنش را بخاک اندر افگند خوار
|شد آن یادگار منوچهر شاه
|تهی ماند ایران ز تخت و کلاه
|ایا دانشی مرد بسیار هوش
|همه چادر آزمندی مپوش
|که تخت و کله چون تو بسیار دید
|چنین داستان چند خواهی شنید
|رسیدی به جایی که بشتافتی
|سرآمد کزو آرزو یافتی
|چه جویی از این تیره خاک نژند
|که هم بازگرداندت مستمند
|که گر چرخ گردان کشد زین تو
|سرانجام خاکست بالین تو
|پس آن بستگان را کشیدند خوار
|به جان خواستند آنگهی زینهار
|چو اغریرث پرهنر آن بدید
|دل او ببر در چو آتش دمید
|همی گفت چندین سر بی‌گناه
|ز تن دور ماند به فرمان شاه
|بیامد خروشان به خواهشگری
|بیاراست با نامور داوری
|که چندین سرافراز گرد و سوار
|نه با ترگ و جوشن نه در کارزار
|گرفتار کشتن نه والا بود
|نشیبست جایی که بالا بود
|سزد گر نیاید به جانشان گزند
|سپاری همیدون به من شان ببند
|بریشان یکی غار زندان کنم
|نگهدارشان هوشمندان کنم
|به ساری به زاری برآرند هوش
|تو از خون به کش دست و چندین مکوش
|ببخشید جان‌شان به گفتار اوی
|چو بشنید با درد پیکار اوی
|بفرمودشان تا به ساری برند
|به غل و به مسمار و خواری برند
|چو این کرده شد ساز رفتن گرفت
|زمین زیر اسپان نهفتن گرفت
|ز پیش دهستان سوی ری کشید
|از اسپان به رنج و به تک خوی کشید
|کلاه کیانی به سر بر نهاد
|به دینار دادن در اندرگشاد
|به گستهم و طوس آمد این آگهی
|که تیره شد آن فر شاهنشهی
|به شمشیر تیز آن سر تاجدار
|به زاری بریدند و برگشت کار
|بکندند موی و شخودند روی
|از ایران برآمد یکی های‌وهوی
|سر سرکشان گشت پرگرد و خاک
|همه دیده پر خون همه جامه چاک
|سوی زابلستان نهادند روی
|زبان شاه‌گوی و روان شاه‌جوی
|بر زال رفتند با سوگ و درد
|رخان پر ز خون و سران پر ز گرد
|که زارا دلیرا شها نوذرا
|گوا تاجدارا مها مهترا
|نگهبان ایران و شاه جهان
|سر تاجداران و پشت مهان
|سرت افسر از خاک جوید همی
|زمین خون شاهان ببوید همی
|گیایی که روید بران بوم و بر
|نگون دارد از شرم خورشید سر
|همی داد خواهیم و زاری کنیم
|به خون پدر سوگواری کنیم
|نشان فریدون بدو زنده بود
|زمین نعل اسپ ورا بنده بود
|به زاری و خواری سرش را ز تن
|بریدند با نامدار انجمن
|همه تیغ زهرآبگون برکشید
|به کین جستن آیید و دشمن کشید
|همانا برین سوگ با ما سپهر
|ز دیده فرو باردی خون به مهر
|شما نیز دیده پر از خون کنید
|همه جامهٔ ناز بیرون کنید
|که با کین شاهان نشاید که چشم
|نباشد پر از آب و دل پر ز خشم
|همه انجمن زار و گریان شدند
|چو بر آتش تیز بریان شدند
|زبان داد دستان که تا رستخیز
|نبیند نیام مرا تیغ تیز
|چمان چرمه در زیر تخت منست
|سنان‌دار نیزه درخت منست
|رکابست پای مرا جایگاه
|یکی ترگ تیره سرم را کلاه
|برین کینه آرامش و خواب نیست
|همی چون دو چشمم به جوی آب نیست
|روان چنان شهریار جهان
|درخشنده بادا میان مهان
|شما را به داد جهان آفرین
|دل ارمیده بادا به آیین و دین
|ز مادر همه مرگ را زاده‌ایم
|برینیم و گردن ورا داده‌ایم
|چو گردان سوی کینه بشتافتند
|به ساری سران آگهی یافتند
|ازیشان بشد خورد و آرام و خواب
|پر از بیم گشتند از افراسیاب
|ازان پس به اغریرث آمد پیام
|که ای پرمنش مهتر نیک‌نام
|به گیتی به گفتار تو زنده‌ایم
|همه یک به یک مر ترا بنده‌ایم
|تو دانی که دستان به زابلستان
|به جایست با شاه کابلستان
|چو برزین و چون قارن رزم‌زن
|چو خراد و کشواد لشکرشکن
|یلانند با چنگهای دراز
|ندارند از ایران چنین دست باز
|چو تابند گردان ازین سو عنان
|به چشم اندر آرند نوک سنان
|ازان تیز گردد رد افراسیاب
|دلش گردد از بستگان پرشتاب
|پس آنگه سر یک رمه بی‌گناه
|به خاک اندر آرد ز بهر کلاه
|اگر بیند اغریرث هوشمند
|مر این بستگان را گشاید ز بند
|پراگنده گردیم گرد جهان
|زبان برگشاییم پیش مهان
|به پیش بزرگان ستایش کنیم
|همان پیش یزدان نیایش کنیم
|چنین گفت اغریرث پرخرد
|کزین گونه گفتار کی درخورد
|ز من آشکارا شود دشمنی
|بجوشد سر مرد آهرمنی
|یکی چاره سازم دگرگونه زین
|که با من نگردد برادر به کین
|گر ایدون که دستان شود تیزچنگ
|یکی لشکر آرد بر ما به جنگ
|چو آرد به نزدیک ساری رمه
|به دستان سپارم شما را همه
|بپردازم آمل نیایم به جنگ
|سرم را ز نام اندرآرم به ننگ
|بزرگان ایران ز گفتار اوی
|بروی زمین برنهادند روی
|چو از آفرینش بپرداختند
|نوندی ز ساری برون تاختند
|بپویید نزدیک دستان سام
|بیاورد ازان نامداران پیام
|که بخشود بر ما جهاندار ما
|شد اغریرث پر خرد یار ما
|یکی سخت پیمان فگندیم بن
|بران برنهادیم یکسر سخن
|کز ایران چو دستان آزادمرد
|بیایند و جویند با وی نبرد
|گرانمایه اغریرث نیک پی
|ز آمل گذارد سپه را به ری
|مگر زنده از چنگ این اژدها
|تن یک جهان مردم آید رها
|چو پوینده در زابلستان رسید
|سراینده در پیش دستان رسید
|بزرگان و جنگ‌آوران را بخواند
|پیام یلان پیش ایشان براند
|ازان پس چنین گفت کای سروران
|پلنگان جنگی و نام‌آوران
|کدامست مردی کنارنگ دل
|به مردی سیه کرده در جنگ دل
|خریدار این جنگ و این تاختن
|به خورشید گردن برافراختن
|ببر زد بران کار کشواد دست
|منم گفت یازان بدین داد دست
|برو آفرین کرد فرخنده زال
|که خرم بدی تا بود ماه و سال
|سپاهی ز گردان پرخاشجوی
|ز زابل به آمل نهادند روی
|چو از پیش دستان برون شد سپاه
|خبر شد به اغریرث نیک خواه
|همه بستگان را به ساری بماند
|بزد نای رویین و لشکر براند
|چو گشواد فرخ به ساری رسید
|پدید آمد آن بندها را کلید
|یکی اسپ مر هر یکی را بساخت
|ز ساری سوی زابلستان بتاخت
|چو آمد به دستان سام آگهی
|که برگشت گشواد با فرهی
|یکی گنج ویژه به درویش داد
|سراینده را جامهٔ خویش داد
|چو گشواد نزدیک زابل رسید
|پذیره شدش زال زر چون سزید
|بران بستگان زار بگریست دیر
|کجا مانده بودند در چنگ شیر
|پس از نامور نوذر شهریار
|به سر خاک بر کرد و بگریست زار
|به شهر اندر آوردشان ارجمند
|بیاراست ایوانهای بلند
|چنان هم که هنگام نوذر بدند
|که با تاج و با تخت و افسر بدند
|بیاراست دستان همه دستگاه
|شد از خواسته بی‌نیاز آن سپاه
|چو اغریرث آمد ز آمل به ری
|وزان کارها آگهی یافت کی
|بدو گفت کاین چیست کانگیختی
|که با شهد حنظل برآمیختی
|بفرمودمت کای برادر به کش
|که جای خرد نیست و هنگام هش
|بدانش نیاید سر جنگجوی
|نباید به جنگ اندرون آبروی
|سر مرد جنگی خرد نسپرد
|که هرگز نیامیخت کین با خرد
|چنین داد پاسخ به افراسیاب
|که لختی بباید همی شرم و آب
|هر آنگه کت آید به بد دسترس
|ز یزدان بترس و مکن بد بکس
|که تاج و کمر چون تو بیند بسی
|نخواهد شدن رام با هر کسی
|یکی پر ز آتش یکی پرخرد
|خرد با سر دیو کی درخورد
|سپهبد برآشفت چون پیل مست
|به پاسخ به شمشیر یازید دست
|میان برادر بدونیم کرد
|چنان سنگدل ناهشیوار مرد
|چو از کار اغریرث نامدار
|خبر شد به نزدیک زال سوار
|چنین گفت کاکنون سر بخت اوی
|شود تار و ویران شود تخت اوی
|بزد نای رویین و بربست کوس
|بیاراست لشکر چو چشم خروس
|سپهبد سوی پارس بنهاد روی
|همی رفت پرخشم و دل کینه جوی
|ز دریا به دریا همی مرد بود
|رخ ماه و خورشید پر گرد بود
|چو بشنید افراسیاب این سخن
|که دستان جنگی چه افگند بن
|بیاورد لشکر سوی خوار ری
|بیاراست جنگ و بیفشارد پی
|طلایه شب و روز در جنگ بود
|تو گفتی که گیتی برو تنگ بود
|مبارز بسی کشته شد بر دو روی
|همه نامداران پرخاشجوی
|شبی زال بنشست هنگام خواب
|سخن گفت بسیار ز افراسیاب
|هم از رزم‌زن نامداران خویش
|وزان پهلوانان و یاران خویش
|همی گفت هرچند کز پهلوان
|بود بخت بیدار و روشن روان
|بباید یکی شاه خسرونژاد
|که دارد گذشته سخنها بیاد
|به کردار کشتیست کار سپاه
|همش باد و هم بادبان تخت شاه
|اگر داردی طوس و گستهم فر
|سپاهست و گردان بسیار مر
|نزیبد بریشان همی تاج و تخت
|بباید یکی شاه بیداربخت
|که باشد بدو فرهٔ ایزدی
|بتابد ز دیهیم او بخردی
|ز تخم فریدون بجستند چند
|یکی شاه زیبای تخت بلند
|ندیدند جز پور طهماسپ زو
|که زور کیان داشت و فرهنگ‌گو
|بشد قارن و موبد و مرزبان
|سپاهی ز بامین و ز گرزبان
|یکی مژده بردند نزدیک زو
|که تاج فریدون به تو گشت نو
|سپهدار دستان و یکسر سپاه
|ترا خواستند ای سزاوار گاه
|چو بشنید زو گفتهٔ موبدان
|همان گفتهٔ قارن و بخردان
|بیامد به نزدیک ایران سپاه
|به سر بر نهاده کیانی کلاه
|به شاهی برو آفرین خواند زال
|نشست از بر تخت زو پنج سال
|کهن بود بر سال هشتاد مرد
|بداد و به خوبی جهان تازه کرد
|سپه را ز کار بدی باز داشت
|که با پاک یزدان یکی راز داشت
|گرفتن نیارست و بستن کسی
|وزان پس ندیدند کشتن بسی
|همان بد که تنگی بد اندر جهان
|شده خشک خاک و گیا را دهان
|نیامد همی ز اسمان هیچ نم
|همی برکشیدند نان با درم
|دو لشکر بران گونه تا هشت ماه
|به روی اندر آورده روی سپاه
|نکردند یکروز جنگی گران
|نه روز یلان بود و رزم سران
|ز تنگی چنان شد که چاره نماند
|سپه را همی پود و تاره نماند
|سخن رفتشان یک به یک همزبان
|که از ماست بر ما بد آسمان
|ز هر دو سپه خاست فریاد و غو
|فرستاده آمد به نزدیک زو
|که گر بهر ما زین سرای سپنج
|نیامد بجز درد و اندوه و رنج
|بیا تا ببخشیم روی زمین
|سراییم یک با دگر آفرین
|سر نامداران تهی شد ز جنگ
|ز تنگی نبد روزگار درنگ
|بر آن برنهادند هر دو سخن
|که در دل ندارند کین کهن
|ببخشند گیتی به رسم و به داد
|ز کار گذشته نیارند یاد
|ز دریای پیکند تا مرز تور
|ازان بخش گیتی ز نزدیک و دور
|روارو چنین تا به چین و ختن
|سپردند شاهی بران انجمن
|ز مرزی کجا مرز خرگاه بود
|ازو زال را دست کوتاه بود
|وزین روی ترکان نجویند راه
|چنین بخش کردند تخت و کلاه
|سوی پارس لشکر برون راند زو
|کهن بود لیکن جهان کرد نو
|سوی زابلستان بشد زال زر
|جهانی گرفتند هر یک به بر
|پر از غلغل و رعد شد کوهسار
|زمین شد پر از رنگ و بوی و نگار
|جهان چون عروسی رسیده جوان
|پر از چشمه و باغ و آب روان
|چو مردم بدارد نهاد پلنگ
|بگردد زمانه برو تار و تنگ
|مهان را همه انجمن کرد زو
|به دادار بر آفرین خواند نو
|فراخی که آمد ز تنگی پدید
|جهان آفرین داشت آن را کلید
|به هر سو یکی جشنگه ساختند
|دل از کین و نفرین بپرداختند
|چنین تا برآمد برین سال پنج
|نبودند آگه کس از درد و رنج
|ببد بخت ایرانیان کندرو
|شد آن دادگستر جهاندار زو
|پسر بود زو را یکی خویش کام
|پدر کرده بودیش گرشاسپ نام
|بیامد نشست از بر تخت و گاه
|به سر بر نهاد آن کیانی کلاه
|چو بنشست بر تخت و گاه پدر
|جهان را همی داشت با زیب و فر
|چنین تا برآمد برین روزگار
|درخت بلا کینه آورد بار
|به ترکان خبر شد که زو درگذشت
|بران سان که بد تخت بی‌کار گشت
|بیامد به خوار ری افراسیاب
|ببخشید گیتی و بگذاشت آب
|نیاورد یک تن درود پشنگ
|سرش پر ز کین بود و دل پر ز جنگ
|دلش خود ز تخت و کله گشته بود
|به تیمار اغریرث آغشته بود
|بدو روی ننمود هرگز پشنگ
|شد آن تیغ روشن پر از تیره زنگ
|فرستاده رفتی به نزدیک اوی
|بدو سال و مه هیچ ننمود روی
|همی گفت اگر تخت را سر بدی
|چو اغریرثش یار درخور بدی
|تو خون برادر بریزی همی
|ز پرورده مرغی گریزی همی
|مرا با تو تا جاودان کار نیست
|به نزد منت راه دیدار نیست
|پرآواز شد گوش ازین آگهی
|که بی‌کار شد تخت شاهنشهی
|پیامی بیامد به کردار سنگ
|به افراسیاب از دلاور پشنگ
|که بگذار جیحون و برکش سپاه
|ممان تا کسی برنشیند به گاه
|یکی لشکری ساخت افراسیاب
|ز دشت سپنجاب تا رود آب
|که گفتی زمین شد سپهر روان
|همی بارد از تیغ هندی روان
|یکایک به ایران رسید آگهی
|که آمد خریدار تخت مهی
|سوی زابلستان نهادند روی
|جهان شد سراسر پر از گفت‌وگوی
|بگفتند با زال چندی درشت
|که گیتی بس آسان گرفتی به مشت
|پس از سام تا تو شدی پهلوان
|نبودیم یک روز روشن روان
|سپاهی ز جیحون بدین سو کشید
|که شد آفتاب از جهان ناپدید
|اگر چاره دانی مراین را بساز
|که آمد سپهبد به تنگی فراز
|چنین گفت پس نامور زال زر
|که تا من ببستم به مردی کمر
|سواری چو من پای بر زین نگاشت
|کسی تیغ و گرز مرا برنداشت
|به جایی که من پای بفشاردم
|عنان سواران شدی پاردم
|شب و روز در جنگ یکسان بدم
|ز پیری همه ساله ترسان بدم
|کنون چنبری گشت یال یلی
|نتابد همی خنجر کابلی
|کنون گشت رستم چو سرو سهی
|بزیبد برو بر کلاه مهی
|یکی اسپ جنگیش باید همی
|کزین تازی اسپان نشاید همی
|بجویم یکی بارهٔ پیلتن
|بخواهم ز هر سو که هست انجمن
|بخوانم به رستم بر این داستان
|که هستی برین کار همداستان
|که بر کینهٔ تخمهٔ زادشم
|ببندی میان و نباشی دژم
|همه شهر ایران ز گفتار اوی
|ببودند شادان دل و تازه روی
|ز هر سو هیونی تکاور بتاخت
|سلیح سواران جنگی بساخت
|به رستم چنین گفت کای پیلتن
|به بالا سرت برتر از انجمن
|یکی کار پیشست و رنجی دراز
|کزو بگسلد خواب و آرام و ناز
|ترا نوز پورا گه رزم نیست
|چه سازم که هنگامهٔ بزم نیست
|هنوز از لبت شیر بوید همی
|دلت ناز و شادی بجوید همی
|چگونه فرستم به دشت نبرد
|ترا پیش ترکان پر کین و درد
|چه گویی چه سازی چه پاسخ دهی
|که جفت تو بادا مهی و بهی
|چنین گفت رستم به دستان سام
|که من نیستم مرد آرام و جام
|چنین یال و این چنگهای دراز
|نه والا بود پروریدن به ناز
|اگر دشت کین آید و رزم سخت
|بود یار یزدان پیروزبخت
|ببینی که در جنگ من چون شوم
|چو اندر پی ریزش خون شوم
|یکی ابر دارم به چنگ اندرون
|که همرنگ آبست و بارانش خون
|همی آتش افروزد از گوهرش
|همی مغز پیلان بساید سرش
|یکی باره باید چو کوه بلند
|چنان چون من آرم به خم کمند
|یکی گرز خواهم چو یک لخت کوه
|گرآیند پیشم ز توران گروه
|سرانشان بکوبم بدان گرز بر
|نیاید برم هیچ پرخاشخر
|که روی زمین را کنم بی‌سپاه
|که خون بارد ابر اندر آوردگاه
|چنان شد ز گفتار او پهلوان
|که گفتی برافشاند خواهد روان
|گله هرچ بودش به زابلستان
|بیاورد لختی به کابلستان
|همه پیش رستم همی راندند
|برو داغ شاهان همی خواندند
|هر اسپی که رستم کشیدیش پیش
|به پشتش بیفشاردی دست خویش
|ز نیروی او پشت کردی به خم
|نهادی به روی زمین بر شکم
|چنین تا ز کابل بیامد زرنگ
|فسیله همی تاخت از رنگ‌رنگ
|یکی مادیان تیز بگذشت خنگ
|برش چون بر شیر و کوتاه لنگ
|دو گوشش چو دو خنجر آبدار
|بر و یال فربه میانش نزار
|یکی کره از پس به بالای او
|سرین و برش هم به پهنای او
|سیه چشم و بورابرش و گاودم
|سیه خایه و تند و پولادسم
|تنش پرنگار از کران تا کران
|چو داغ گل سرخ بر زعفران
|چو رستم بران مادیان بنگرید
|مر آن کرهٔ پیلتن را بدید
|کمند کیانی همی داد خم
|که آن کره را بازگیرد ز رم
|به رستم چنین گفت چوپان پیر
|که ای مهتر اسپ کسان را مگیر
|بپرسید رستم که این اسپ کیست
|که دو رانش از داغ آتش تهیست
|چنین داد پاسخ که داغش مجوی
|کزین هست هر گونه‌ای گفت‌وگوی
|همی رخش خوانیم بورابرش است
|به خو آتشی و به رنگ آتش است
|خداوند این را ندانیم کس
|همی رخش رستمش خوانیم و بس
|سه سالست تا این بزین آمدست
|به چشم بزرگان گزین آمدست
|چو مادرش بیند کمند سوار
|چو شیر اندرآید کند کارزار
|بینداخت رستم کیانی کمند
|سر ابرش آورد ناگه ببند
|بیامد چو شیر ژیان مادرش
|همی خواست کندن به دندان سرش
|بغرید رستم چو شیر ژیان
|از آواز او خیره شد مادیان
|یکی مشت زد نیز بر گردنش
|کزان مشت برگشت لرزان تنش
|بیفتاد و برخاست و برگشت از وی
|بسوی گله تیز بنهاد روی
|بیفشارد ران رستم زورمند
|برو تنگتر کرد خم کمند
|بیازید چنگال گردی بزور
|بیفشارد یک دست بر پشت بور
|نکرد ایچ پشت از فشردن تهی
|تو گفتی ندارد همی آگهی
|بدل گفت کاین برنشست منست
|کنون کار کردن به دست منست
|ز چوپان بپرسید کاین اژدها
|به چندست و این را که خواهد بها
|چنین داد پاسخ که گر رستمی
|برو راست کن روی ایران زمی
|مر این را بر و بوم ایران بهاست
|بدین بر تو خواهی جهان کرد راست
|لب رستم از خنده شد چون بسد
|همی گفت نیکی ز یزدان سزد
|به زین اندر آورد گلرنگ را
|سرش تیز شد کینه و جنگ را
|گشاده زنخ دیدش و تیزتگ
|بدیدش که دارد دل و تاو و رگ
|کشد جوشن و خود و کوپال او
|تن پیلوار و بر و یال او
|چنان گشت ابرش که هر شب سپند
|همی سوختندش ز بیم گزند
|چپ و راست گفتی که جادو شدست
|به آورد تا زنده آهو شدست
|دل زال زر شد چو خرم بهار
|ز رخش نوآیین و فرخ سوار
|در گنج بگشاد و دینار داد
|از امروز و فردا نیامدش یاد
|بزد مهره در جام بر پشت پیل
|ازو برشد آواز تا چند میل
|خروشیدن کوس با کرنای
|همان ژنده پیلان و هندی درای
|برآمد ز زاولستان رستخیز
|زمین خفته را بانگ برزد که خیز
|به پیش اندرون رستم پهلوان
|پس پشت او سالخورده گوان
|چنان شد ز لشکر در و دشت و راغ
|که بر سر نیارست پرید زاغ
|تبیره زدندی همی شست جای
|جهان را نه سر بود پیدا نه پای
|به هنگام بشکوفهٔ گلستان
|بیاورد لشکر ز زابلستان
|ز زال آگهی یافت افراسیاب
|برآمد ز آرام و از خورد و خواب
|بیاورد لشکر سوی خوار ری
|بران مرغزاری که بد آب و نی
|ز ایران بیامد دمادم سپاه
|ز راه بیابان سوی رزمگاه
|ز لشکر به لشکر دو فرسنگ ماند
|سپهبد جهاندیدگان را بخواند
|بدیشان چنین گفت کای بخردان
|جهاندیده و کارکرده ردان
|هم ایدر من این لشکر آراستم
|بسی سروری و مهی خواستم
|پراگنده شد رای بی تخت شاه
|همه کار بی‌روی و بی‌سر سپاه
|چو بر تخت بنشست فرخنده زو
|ز گیتی یکی آفرین خاست نو
|شهی باید اکنون ز تخم کیان
|به تخت کیی بر کمر بر میان
|شهی کاو باورنگ دارد ز می
|که بی‌سر نباشد تن آدمی
|نشان داد موبد مرا در زمان
|یکی شاه با فر و بخت جوان
|ز تخم فریدون یل کیقباد
|که با فر و برزست و با رای و داد
|به رستم چنین گفت فرخنده زال
|که برگیر کوپال و بفراز یال
|برو تازیان تا به البرز کوه
|گزین کن یکی لشکر همگروه
|ابر کیقباد آفرین کن یکی
|مکن پیش او بر درنگ اندکی
|به دو هفته باید که ایدر بوی
|گه و بیگه از تاختن نغنوی
|بگویی که لشکر ترا خواستند
|همی تخت شاهی بیاراستند
|که در خورد تاج کیان جز تو کس
|نبینیم شاها تو فریادرس
|تهمتن زمین را به مژگان برفت
|کمر برمیان بست و چون باد تفت
|ز ترکان طلایه بسی بد براه
|رسید اندر ایشان یل صف پناه
|برآویخت با نامداران جنگ
|یکی گرزهٔ گاو پیکر به چنگ
|دلیران توران برآویختند
|سرانجام از رزم بگریختند
|نهادند سر سوی افراسیاب
|همه دل پر از خون و دیده پر آب
|بگفتند وی را همه بیش و کم
|سپهبد شد از کار ایشان دژم
|بفرمود تا نزد او شد قلون
|ز ترکان دلیری گوی پرفسون
|بدو گفت بگزین ز لشکر سوار
|وز ایدر برو تا در کوهسار
|دلیر و خردمند و هشیار باش
|به پاس اندرون نیز بیدار باش
|که ایرانیان مردمی ریمنند
|همی ناگهان بر طلایه زنند
|برون آمد از نزد خسرو قلون
|به پیش اندرون مردم رهنمون
|سر راه بر نامداران ببست
|به مردان جنگی و پیلان مست
|وزان روی رستم دلیر و گزین
|بپیمود زی شاه ایران زمین
|یکی میل ره تا به البرز کوه
|یکی جایگه دید برنا شکوه
|درختان بسیار و آب روان
|نشستنگه مردم نوجوان
|یکی تخت بنهاده نزدیک آب
|برو ریخته مشک ناب و گلاب
|جوانی به کردار تابنده ماه
|نشسته بران تخت بر سایه‌گاه
|رده برکشیده بسی پهلوان
|به رسم بزرگان کمر بر میان
|بیاراسته مجلسی شاهوار
|بسان بهشتی به رنگ و نگار
|چو دیدند مر پهلوان را به راه
|پذیره شدندش ازان سایه‌گاه
|که ما میزبانیم و مهمان ما
|فرود آی ایدر به فرمان ما
|بدان تا همه دست شادی بریم
|به یاد رخ نامور می خوریم
|تهمتن بدیشان چنین گفت باز
|که ای نامداران گردن فراز
|مرا رفت باید به البرز کوه
|به کاری که بسیار دارد شکوه
|نباید به بالین سر و دست ناز
|که پیشست بسیار رنج دراز
|سر تخت ایران ابی شهریار
|مرا باده خوردن نیاید به کار
|نشانی دهیدم سوی کیقباد
|کسی کز شما دارد او را به یاد
|سر آن دلیران زبان برگشاد
|که دارم نشانی من از کیقباد
|گر آیی فرود و خوری نان ما
|بیفروزی از روی خود جان ما
|بگوییم یکسر نشان قباد
|که او را چگونست رستم و نهاد
|تهمتن ز رخش اندر آمد چو باد
|چو بشنید از وی نشان قباد
|بیامد دمان تا لب رودبار
|نشستند در زیر آن سایه‌دار
|جوان از بر تخت خود برنشست
|گرفته یکی دست رستم به دست
|به دست دگر جام پر باده کرد
|وزو یاد مردان آزاده کرد
|دگر جام بر دست رستم سپرد
|بدو گفت کای نامبردار و گرد
|بپرسیدی از من نشان قباد
|تو این نام را از که داری به یاد
|بدو گفت رستم که از پهلوان
|پیام آوریدم به روشن روان
|سر تخت ایران بیاراستند
|بزرگان به شاهی ورا خواستند
|پدرم آن گزین یلان سر به سر
|که خوانند او را همی زال زر
|مرا گفت رو تا به البرز کوه
|قباد دلاور ببین با گروه
|به شاهی برو آفرین کن یکی
|نباید که سازی درنگ اندکی
|بگویش که گردان ترا خواستند
|به شادی جهانی بیاراستند
|نشان ار توانی و دانی مرا
|دهی و به شاهی رسانی ورا
|ز گفتار رستم دلیر جوان
|بخندید و گفتش که ای پهلوان
|ز تخم فریدون منم کیقباد
|پدر بر پدر نام دارم به یاد
|چو بشنید رستم فرو برد سر
|به خدمت فرود آمد از تخت زر
|که ای خسرو خسروان جهان
|پناه بزرگان و پشت مهان
|سر تخت ایران به کام تو باد
|تن ژنده پیلان به دام تو باد
|نشست تو بر تخت شاهنشهی
|همت سرکشی باد و هم فرهی
|درودی رسانم به شاه جهان
|ز زال گزین آن یل پهلوان
|اگر شاه فرمان دهد بنده را
|که بگشایم از بند گوینده را
|قباد دلاور برآمد ز جای
|ز گفتار رستم دل و هوش و رای
|تهمتن همانگه زبان برگشاد
|پیام سپهدار ایران بداد
|سخن چون به گوش سپهبد رسید
|ز شادی دل اندر برش برطپید
|بیازید جامی لبالب نبید
|بیاد تهمتن به دم درکشید
|تهمتن همیدون یکی جام می
|بخورد آفرین کرد بر جان کی
|برآمد خروش از دل زیر و بم
|فراوان شده شادی اندوه کم
|شهنشه چنین گفت با پهلوان
|که خوابی بدیدم به روشن روان
|که از سوی ایران دو باز سپید
|یکی تاج رخشان به کردار شید
|خرامان و نازان شدندی برم
|نهادندی آن تاج را بر سرم
|چو بیدار گشتم شدم پرامید
|ازان تاج رخشان و باز سپید
|بیاراستم مجلسی شاهوار
|برین سان که بینی بدین مرغزار
|تهمتن مرا شد چو باز سپید
|ز تاج بزرگان رسیدم نوید
|تهمتن چو بشنید از خواب شاه
|ز باز و ز تاج فروزان چو ماه
|چنین گفت با شاه کنداوران
|نشانست خوابت ز پیغمبران
|کنون خیز تا سوی ایران شویم
|به یاری به نزد دلیران شویم
|قباد اندر آمد چو آتش ز جای
|ببور نبرد اندر آورد پای
|کمر برمیان بست رستم چو باد
|بیامد گرازان پس کیقباد
|شب و روز از تاختن نغنوید
|چنین تا به نزد طلایه رسید
|قلون دلاور شد آگه ز کار
|چو آتش بیامد سوی کارزار
|شهنشاه ایران چو زان گونه دید
|برابر همی خواست صف برکشید
|تهمتن بدو گفت کای شهریار
|ترا رزم جستن نیاید بکار
|من و رخش و کوپال و برگستوان
|همانا ندارند با من توان
|بگفت این و از جای برکرد رخش
|به زخمی سواری همی کرد پخش
|قلون دید دیوی بجسته ز بند
|به دست اندرون گرز و برزین کمند
|برو حمله آورد مانند باد
|بزد نیزه و بند جوشن گشاد
|تهمتن بزد دست و نیزه گرفت
|قلون از دلیریش مانده شگفت
|ستد نیزه از دست او نامدار
|بغرید چون تندر از کوهسار
|بزد نیزه و برگرفتش ز زین
|نهاد آن بن نیزه را بر زمین
|قلون گشت چون مرغ با بابزن
|بدیدند لشکر همه تن به تن
|هزیمت شد از وی سپاه قلون
|به یکبارگی بخت بد را زبون
|تهمتن گذشت از طلایه سوار
|بیامد شتابان سوی کوهسار
|کجا بد علفزار و آب روان
|فرود آمد آن جایگه پهلوان
|چنین تا شب تیره آمد فراز
|تهمتن همی کرد هرگونه ساز
|از آرایش جامهٔ پهلوی
|همان تاج و هم بارهٔ خسروی
|چو شب تیره شد پهلو پیش‌بین
|برآراست باشاه ایران زمین
|به نزدیک زال آوریدش به شب
|به آمد شدن هیچ نگشاد لب
|نشستند یک هفته با رای زن
|شدند اندران موبدان انجمن
|بهشتم بیاراست پس تخت عاج
|برآویختند از بر عاج تاج
|به شاهی نشست از برش کیقباد
|همان تاج گوهر به سر برنهاد
|همه نامداران شدند انجمن
|چو دستان و چون قارن رزم‌زن
|چو کشواد و خراد و برزین گو
|فشاندند گوهر بران تاج نو
|قباد از بزرگان سخن بشنوید
|پس افراسیاب و سپه را بدید
|دگر روز برداشت لشکر ز جای
|خروشیدن آمد ز پرده‌سرای
|بپوشید رستم سلیح نبرد
|چو پیل ژیان شد که برخاست گرد
|رده بر کشیدند ایرانیان
|ببستند خون ریختن را میان
|به یک دست مهراب کابل خدای
|دگر دست گژدهم جنگی به پای
|به قلب اندرون قارن رزم‌زن
|ابا گرد کشواد لشگر شکن
|پس پشت‌شان زال با کیقباد
|به یک دست آتش به یک دست باد
|به پیش اندرون کاویانی درفش
|جهان زو شده سرخ و زرد و بنفش
|ز لشکر چو کشتی سراسر زمین
|کجا موج خیزد ز دریای چین
|سپر در سپر بافته دشت و راغ
|درفشیدن تیغها چون چراغ
|جهان سر به سر گشت دریای قار
|برافروخته شمع ازو صدهزار
|ز نالیدن بوق و بانگ سپاه
|تو گفتی که خورشید گم کرد راه
|سبک قارن رزم‌زن کان بدید
|چو رعد از میان نعره‌ای برکشید
|میان سپاه اندر آمد دلیر
|سپهدار قارن به کردار شیر
|گهی سوی چپ و گهی سوی راست
|بران گونه از هر سویی کینه خواست
|به گرز و به تیغ و سنان دراز
|همی کشت از ایشان گو سرفراز
|ز کشته زمین کرد مانند کوه
|شدند آن دلیران ترکان ستوه
|شماساس را دید گرد دلیر
|که می‌بر خروشید چون نره شیر
|بیامد دمان تا بر او رسید
|سبک تیغ تیز از میان برکشید
|بزد بر سرش تیغ زهر آبدار
|بگفتا منم قارن نامدار
|نگون اندر آمد شماساس گرد
|چو دید او ز قارن چنان دست برد
|چنین است کردار گردون پیر
|گهی چون کمانست و گاهی چو تیر
|چو رستم بدید آنک قارن چه کرد
|چه‌گونه بود ساز ننگ و نبرد
|به پیش پدر شد بپرسید از وی
|که با من جهان پهلوانا بگوی
|که افراسیاب آن بد اندیش مرد
|کجا جای گیرد به روز نبرد
|چه پوشد کجا برافرازد درفش
|که پیداست تابان درفش بنفش
|من امروز بند کمرگاه اوی
|بگیرم کشانش بیارم بروی
|بدو گفت زال ای پسر گوش‌دار
|یک امروز با خویشتن هوش‌دار
|که آن ترک در جنگ نر اژدهاست
|در آهنگ و در کینه ابر بلاست
|درفشش سیاهست و خفتان سیاه
|ز آهنش ساعد ز آهن کلاه
|همه روی آهن گرفته به زر
|نشانی سیه بسته بر خود بر
|ازو خویشتن را نگه‌دار سخت
|که مردی دلیرست و پیروز بخت
|بدو گفت رستم که ای پهلوان
|تو از من مدار ایچ رنجه روان
|جهان آفریننده یار منست
|دل و تیغ و بازو حصار منست
|برانگیخت آن رخش رویینه سم
|برآمد خروشیدن گاو دم
|چو افراسیابش به هامون بدید
|شگفتید ازان کودک نارسید
|ز ترکان بپرسید کین اژدها
|بدین گونه از بند گشته رها
|کدامست کین را ندانم به نام
|یکی گفت کاین پور دستان سام
|نبینی که با گرز سام آمدست
|جوانست و جویای نام آمدست
|به پیش سپاه آمد افراسیاب
|چو کشتی که موجش برآرد ز آب
|چو رستم ورا دید بفشارد ران
|بگردن برآورد گرز گران
|چو تنگ اندر آورد با او زمین
|فرو کرد گرز گران را به زین
|به بند کمرش اندر آورد چنگ
|جدا کردش از پشت زین پلنگ
|همی خواست بردنش پیش قباد
|دهد روز جنگ نخستینش داد
|ز هنگ سپهدار و چنگ سوار
|نیامد دوال کمر پایدار
|گسست و به خاک اندر آمد سرش
|سواران گرفتند گرد اندرش
|سپهبد چو از جنگ رستم بجست
|بخائید رستم همی پشت دست
|چرا گفت نگرفتمش زیرکش
|همی بر کمر ساختم بند خوش
|چو آوای زنگ آمد از پشت پیل
|خروشیدن کوس بر چند میل
|یکی مژده بردند نزدیک شاه
|که رستم بدرید قلب سپاه
|چنان تا بر شاه ترکان رسید
|درفش سپهدار شد ناپدید
|گرفتش کمربند و بفگند خوار
|خروشی ز ترکان برآمد بزار
|ز جای اندر آمد چو آتش قباد
|بجنبید لشگر چو دریا ز باد
|برآمد خروشیدن دار و کوب
|درخشیدن خنجر و زخم چوب
|بران ترگ زرین و زرین سپر
|غمی شد سر از چاک چاک تبر
|تو گفتی که ابری برآمد ز کنج
|ز شنگرف نیرنگ زد بر ترنج
|ز گرد سواران در آن پهن دشت
|زمین شش شد و آسمان گشت هشت
|هزار و صد و شصت گرد دلیر
|به یک زخم شد کشته چون نره شیر
|برفتند ترکان ز پیش مغان
|کشیدند لشگر سوی دامغان
|وزانجا به جیحون نهادند روی
|خلیده دل و با غم و گفت‌وگوی
|شکسته سلیح و گسسته کمر
|نه بوق و نه کوس و نه پای و نه سر
|برفت از لب رود نزد پشنگ
|زبان پر ز گفتار و کوتاه چنگ
|بدو گفت کای نامبردار شاه
|ترا بود ازین جنگ جستن گناه
|یکی آنکه پیمان شکستن ز شاه
|بزرگان پیشین ندیدند راه
|نه از تخم ایرج جهان پاک شد
|نه زهر گزاینده تریاک شد
|یکی کم شود دیگر آید به جای
|جهان را نمانند بی‌کدخدای
|قباد آمد و تاج بر سر نهاد
|به کینه یکی نو در اندر گشاد
|سواری پدید آمد از تخم سام
|که دستانش رستم نهادست نام
|بیامد بسان نهنگ دژم
|که گفتی زمین را بسوزد بدم
|همی تاخت اندر فراز و نشیب
|همی زد به گرز و به تیغ و رکیب
|ز گرزش هوا شد پر از چاک چاک
|نیرزید جانم به یک مشت خاک
|همه لشکر ما به هم بر درید
|کس اندر جهان این شگفتی ندید
|درفش مرا دید بر یک کران
|به زین اندر آورد گرز گران
|چنان برگرفتم ز زین خدنگ
|که گفتی ندارم به یک پشه سنگ
|کمربند بگسست و بند قبای
|ز چنگش فتادم نگون زیرپای
|بدان زور هرگز نباشد هژبر
|دو پایش به خاک اندر و سر به ابر
|سواران جنگی همه همگروه
|کشیدندم از پیش آن لخت کوه
|تو دانی که شاهی دل و چنگ من
|به جنگ اندرون زور و آهنگ من
|به دست وی اندر یکی پشه‌ام
|وزان آفرینش پر اندیشه‌ام
|یکی پیلتن دیدم و شیرچنگ
|نه هوش و نه دانش نه رای و درنگ
|عنان را سپرده بران پیل مست
|یکی گرزهٔ گاو پیکر بدست
|همانا که کوپال سیصدهزار
|زدندش بران تارک ترگ‌دار
|تو گفتی که از آهنش کرده‌اند
|ز سنگ و ز رویش برآورده‌اند
|چه دریاش پیش و چه ببر بیان
|چه درنده شیر و چه پیل ژیان
|همی تاخت یکسان چو روز شکار
|ببازی همی آمدش کارزار
|چنو گر بدی سام را دستبرد
|به ترکان نماندی سرافراز گرد
|جز از آشتی جستنت رای نیست
|که با او سپاه ترا پای نیست
|زمینی کجا آفریدون گرد
|بدانگه به تور دلاور سپرد
|به من داده بودند و بخشیده راست
|ترا کین پیشین نبایست خواست
|تو دانی که دیدن نه چون آگهیست
|میان شنیدن همیشه تهیست
|گلستان که امروز باشد ببار
|تو فردا چنی گل نیاید بکار
|از امروز کاری بفردا ممان
|که داند که فردا چه گردد زمان
|ترا جنگ ایران چو بازی نمود
|ز بازی سپه را درازی فزود
|نگر تا چه مایه ستام بزر
|هم از ترگ زرین و زرین سپر
|همان تازی اسپان زرین لگام
|همان تیغ هندی به زرین نیام
|ازین بیشتر نامداران گرد
|قباد اندر آمد به خواری ببرد
|چو کلباد و چون بارمان دلیر
|که بودی شکارش همه نره شیر
|خزروان کجا زال بشکست خرد
|نمودش بگرز گران دستبرد
|شماساس کین توز لشکر پناه
|که قارن بکشتش به آوردگاه
|جزین نامدران کین صدهزار
|فزون کشته آمد گه کارزار
|بتر زین همه نام و ننگ شکست
|شکستی که هرگز نشایدش بست
|گر از من سر نامور گشته شد
|که اغریرث پر خرد کشته شد
|جوانی بد و نیکی روزگار
|من امروز را دی گرفتم شمار
|که پیش آمدندم همان سرکشان
|پس پشت هر یک درفشی کشان
|بسی یاد دادندم از روزگار
|دمان از پس و من دوان زار و خوار
|کنون از گذشته مکن هیچ یاد
|سوی آشتی یاز با کیقباد
|گرت دیگر آید یکی آرزوی
|به گرد اندر آید سپه چارسوی
|به یک دست رستم که تابنده هور
|گه رزم با او نتابد به زور
|بروی دگر قارن رزم زن
|که چشمش ندیدست هرگز شکن
|سه دیگر چو کشواد زرین کلاه
|که آمد به آمل ببرد آن سپاه
|چهارم چو مهراب کابل خدای
|که دستور شاهست و زابل خدای
|سپهدار ترکان دو دیده پرآب
|شگفتی فرو ماند ز افراسیاب
|یکی مرد با هوش را برگزید
|فرسته به ایران چنان چون سزید
|یکی نامه بنوشت ارتنگ‌وار
|برو کرده صد گونه رنگ و نگار
|به نام خداوند خورشید و ماه
|که او داد بر آفرین دستگاه
|وزو بر روان فریدون درود
|کزو دارد این تخم ما تار و پود
|گر از تور بر ایرج نیک‌بخت
|بد آمد پدید از پی تاج و تخت
|بران بر همی راند باید سخن
|بباید که پیوند ماند به بن
|گر این کینه از ایرج آمد پدید
|منوچهر سرتاسر آن کین کشید
|بران هم که کرد آفریدون نخست
|کجا راستی را به بخشش بجست
|سزد گر برانیم دل هم بران
|نگردیم از آیین و راه سران
|ز جیحون و تا ماورالنهر بر
|که جیحون میانچیست اندر گذر
|بر و بوم ما بود هنگام شاه
|نکردی بران مرز ایرج نگاه
|همان بخش ایرج ز ایران زمین
|بداد آفریدون و کرد آفرین
|ازان گر بگردیم و جنگ آوریم
|جهان بر دل خویش تنگ آوریم
|بود زخم شمشیر و خشم خدای
|بیابیم بهره به هر دو سرای
|و گر همچنان چون فریدون گرد
|به تور و به سلم و به ایرج سپرد
|ببخشیم و زان پس نجوییم کین
|که چندین بلا خود نیرزد زمین
|سراینده از سال چون برف گشت
|ز خون کیان خاک شنگرف گشت
|سرانجام هم جز به بالای خویش
|نیابد کسی بهره از جای خویش
|بمانیم روز پسین زیر خاک
|سراپای کرباس و جای مغاک
|و گر آزمندیست و اندوه و رنج
|شدن تنگ‌دل در سرای سپنج
|مگر رام گردد برین کیقباد
|سر مرد بخرد نگردد ز داد
|کس از ما نبینند جیحون بخواب
|وز ایران نیایند ازین روی آب
|مگر با درود و سلام و پیام
|دو کشور شود زین سخن شادکام
|چو نامه به مهر اندر آورد شاه
|فرستاد نزدیک ایران سپاه
|ببردند نامه بر کیقباد
|سخن نیز ازین گونه کردند یاد
|چنین داد پاسخ که دانی درست
|که از ما نبد پیشدستی نخست
|ز تور اندر آمد نخستین ستم
|که شاهی چو ایرج شد از تخت کم
|بدین روزگار اندر افراسیاب
|بیامد به تیزی و بگذاشت آب
|شنیدی که با شاه نوذر چه کرد
|دل دام و دد شد پر از داغ و درد
|ز کینه به اغریرث پرخرد
|نه آن کرد کز مردمی در خورد
|ز کردار بد گر پشیمان شوید
|بنوی ز سر باز پیمان شوید
|مرا نیست از کینه و آز رنج
|بسیچیده‌ام در سرای سپنج
|شما را سپردم ازان روی آب
|مگر یابد آرامش افراسیاب
|بنوی یکی باز پیمان نوشت
|به باغ بزرگی درختی بکشت
|فرستاده آمد بسان پلنگ
|رسانید نامه به نزد پشنگ
|بنه برنهاد و سپه را براند
|همی گرد بر آسمان برفشاند
|ز جیحون گذر کرد مانند باد
|وزان آگهی شد بر کیقباد
|که دشمن شد از پیش بی‌کارزار
|بدان گشت شادان دل شهریار
|بدو گفت رستم که ای شهریار
|مجو آشتی درگه کارزار
|نبد پیشتر آشتی را نشان
|بدین روز گرز من آوردشان
|چنین گفت با نامور کیقباد
|که چیزی ندیدم نکوتر ز داد
|نبیره فریدون فرخ پشنگ
|به سیری همی سر بپیچد ز جنگ
|سزد گر هر آنکس که دارد خرد
|بکژی و ناراستی ننگرد
|ز زاولستان تا بدریای سند
|نوشتیم عهدی ترا بر پرند
|سر تخت با افسر نیمروز
|بدار و همی باش گیتی فروز
|وزین روی کابل به مهراب ده
|سراسر سنانت به زهراب ده
|کجا پادشاهیست بی‌جنگ نیست
|وگر چند روی زمین تنگ نیست
|سرش را بیاراست با تاج زر
|همان گردگاهش به زرین کمر
|ز یک روی گیتی مرو را سپرد
|ببوسید روی زمین مرد گرد
|ازان پس چنین گفت فرخ قباد
|که بی‌زال تخت بزرگی مباد
|به یک موی دستان نیرزد جهان
|که او ماندمان یادگار از مهان
|یکی جامهٔ شهریاری به زر
|ز یاقوت و پیروزه تاج و کمر
|نهادند مهد از بر پنج پیل
|ز پیروزه رخشان بکردار نیل
|بگسترد زر بفت بر مهد بر
|یکی گنج کش کس ندانست مر
|فرستاد نزدیک دستان سام
|که خلعت مرا زین فزون بود کام
|اگر باشدم زندگانی دراز
|ترا دارم اندر جهان بی‌نیاز
|همان قارن نیو و کشواد را
|چو برزین و خراد پولاد را
|برافگند خلعت چنان چون سزید
|کسی را که خلعت سزاوار دید
|درم داد و دینار و تیغ و سپر
|کرا در خور آمد کلاه و کمر
|وزانجا سوی پارس اندر کشید
|که در پارس بد گنجها را کلید
|نشستنگه آن گه به اسطخر بود
|کیان را بدان جایگه فخر بود
|جهانی سوی او نهادند روی
|که او بود سالار دیهیم جوی
|به تخت کیان اندر آورد پای
|به داد و به آیین فرخنده‌رای
|چنین گفت با نامور مهتران
|که گیتی مرا از کران تا کران
|اگر پیل با پشه کین آورد
|همه رخنه در داد و دین آورد
|نخواهم به گیتی جز از راستی
|که خشم خدا آورد کاستی
|تن آسانی از درد و رنج منست
|کجا خاک و آبست گنج منست
|سپاهی و شهری همه یکسرند
|همه پادشاهی مرا لشکرند
|همه در پناه جهاندار بید
|خردمند بید و بی‌آزار بید
|هر آنکس که دارد خورید و دهید
|سپاسی ز خوردن به من برنهید
|هرآنکس کجا بازماند ز خورد
|ندارد همی توشهٔ کارکرد
|چراگاهشان بارگاه منست
|هرآنکس که اندر سپاه منست
|وزان رفته نام‌آوران یاد کرد
|به داد و دهش گیتی آباد کرد
|برین گونه صدسال شادان بزیست
|نگر تا چنین در جهان شاه کیست
|پسر بد مر او را خردمند چار
|که بودند زو در جهان یادگار
|نخستین چو کاووس باآفرین
|کی آرش دوم و دگر کی پشین
|چهارم کجا آرشش بود نام
|سپردند گیتی به آرام و کام
|چو صد سال بگذشت با تاج و تخت
|سرانجام تاب اندر آمد به بخت
|چو دانست کامد به نزدیک مرگ
|بپژمرد خواهد همی سبز برگ
|سر ماه کاووس کی را بخواند
|ز داد و دهش چند با او براند
|بدو گفت ما بر نهادیم رخت
|تو بسپار تابوت و بردار تخت
|چنانم که گویی ز البرز کوه
|کنون آمدم شادمان با گروه
|چو بختی که بی‌آگهی بگذرد
|پرستندهٔ او ندارد خرد
|تو گر دادگر باشی و پاک دین
|ز هر کس نیابی بجز آفرین
|و گر آز گیرد سرت را به دام
|برآری یکی تیغ تیز از نیام
|بگفت این و شد زین جهان فراخ
|گزین کرد صندوق بر جای کاخ
|بسر شد کنون قصهٔ کیقباد
|ز کاووس باید سخن کرد یاد
|درخت برومند چون شد بلند
|گر آید ز گردون برو بر گزند
|شود برگ پژمرده و بیخ مست
|سرش سوی پستی گراید نخست
|چو از جایگه بگسلد پای خویش
|به شاخ نو آیین دهد جای خویش
|مراو را سپارد گل و برگ و باغ
|بهاری به کردار روشن چراغ
|اگر شاخ بد خیزد از بیخ نیک
|تو با شاخ تندی میاغاز ریک
|پدر چون به فرزند ماند جهان
|کند آشکارا برو بر نهان
|گر از بفگند فر و نام پدر
|تو بیگانه خوانش مخوانش پسر
|کرا گم شود راه آموزگار
|سزد گر جفا بیند از روزگار
|چنین است رسم سرای کهن
|سرش هیچ پیدا نبینی ز بن
|چو رسم بدش بازداند کسی
|نخواهد که ماند به گیتی بسی
|چو کاووس بگرفت گاه پدر
|مرا او را جهان بنده شد سر به سر
|همان تخت و هم طوق و هم گوشوار
|همان تاج زرین زبرجد نگار
|همان تازی اسپان آگنده یال
|به گیتی ندانست کس را همال
|چنان بد که در گلشن زرنگار
|همی خورد روزی می خوشگوار
|یکی تخت زرین بلورینش پای
|نشسته بروبر جهان کدخدای
|ابا پهلوانان ایران به هم
|همی رای زد شاه بر بیش و کم
|چو رامشگری دیو زی پرده‌دار
|بیامد که خواهد بر شاه بار
|چنین گفت کز شهر مازندران
|یکی خوشنوازم ز رامشگران
|اگر در خورم بندگی شاه را
|گشاید بر تخت او راه را
|برفت از بر پرده سالار بار
|خرامان بیامد بر شهریار
|بگفتا که رامشگری بر درست
|ابا بربط و نغز رامشگرست
|بفرمود تا پیش او خواندند
|بر رود سازانش بنشاندند
|به بربط چو بایست بر ساخت رود
|برآورد مازندرانی سرود
|که مازندران شهر ما یاد باد
|همیشه بر و بومش آباد باد
|که در بوستانش همیشه گلست
|به کوه اندرون لاله و سنبلست
|هوا خوشگوار و زمین پرنگار
|نه گرم و نه سرد و همیشه بهار
|نوازنده بلبل به باغ اندرون
|گرازنده آهو به راغ اندرون
|همیشه بیاساید از خفت و خوی
|همه ساله هرجای رنگست و بوی
|گلابست گویی به جویش روان
|همی شاد گردد ز بویش روان
|دی و بهمن و آذر و فرودین
|همیشه پر از لاله بینی زمین
|همه ساله خندان لب جویبار
|به هر جای باز شکاری به کار
|سراسر همه کشور آراسته
|ز دیبا و دینار وز خواسته
|بتان پرستنده با تاج زر
|همه نامداران به زرین کمر
|چو کاووس بشنید از او این سخن
|یکی تازه اندیشه افگند بن
|دل رزمجویش ببست اندران
|که لشکر کشد سوی مازندران
|چنین گفت با سرفرازان رزم
|که ما سر نهادیم یکسر به بزم
|اگر کاهلی پیشه گیرد دلیر
|نگردد ز آسایش و کام سیر
|من از جم و ضحاک و از کیقباد
|فزونم به بخت و به فر و به داد
|فزون بایدم زان ایشان هنر
|جهانجوی باید سر تاجور
|سخن چون به گوش بزرگان رسید
|ازیشان کس این رای فرخ ندید
|همه زرد گشتند و پرچین بروی
|کسی جنگ دیوان نکرد آرزوی
|کسی راست پاسخ نیارست کرد
|نهانی روان‌شان پر از باد سرد
|چو طوس و چو گودرز کشواد و گیو
|چو خراد و گرگین و رهام نیو
|به آواز گفتند ما کهتریم
|زمین جز به فرمان تو نسپریم
|ازان پس یکی انجمن ساختند
|ز گفتار او دل بپرداختند
|نشستند و گفتند با یکدگر
|که از بخت ما را چه آمد به سر
|اگر شهریار این سخنها که گفت
|به می خوردن اندر نخواهد نهفت
|ز ما و ز ایران برآمد هلاگ
|نماند برین بوم و بر آب و خاک
|که جمشید با فر و انگشتری
|به فرمان او دیو و مرغ و پری
|ز مازندران یاد هرگز نکرد
|نجست از دلیران دیوان نبرد
|فریدون پردانش و پرفسون
|همین را روانش نبد رهنمون
|اگر شایدی بردن این بد بسر
|به مردی و گنج و به نام و هنر
|منوچهر کردی بدین پیشدست
|نکردی برین بر دل خویش پست
|یکی چاره باید کنون اندرین
|که این بد بگردد ز ایران زمین
|چنین گفت پس طوس با مهتران
|که ای رزم دیده دلاور سران
|مراین بند را چاره اکنون یکیست
|بسازیم و این کار دشوار نیست
|هیونی تکاور بر زال سام
|بباید فرستاد و دادن پیام
|که گر سر به گل داری اکنون مشوی
|یکی تیز کن مغز و بنمای روی
|مگر کاو گشاید لب پندمند
|سخن بر دل شهریار بلند
|بگوید که این اهرمن داد یاد
|در دیو هرگز نباید گشاد
|مگر زالش آرد ازین گفته باز
|وگرنه سرآمد نشان فراز
|سخنها ز هر گونه برساختند
|هیونی تکاور برون تاختند
|رونده همی تاخت تا نیمروز
|چو آمد بر زال گیتی فروز
|چنین داد از نامداران پیام
|که ای نامور با گهر پور سام
|یکی کار پیش آمد اکنون شگفت
|که آسانش اندازه نتوان گرفت
|برین کار گر تو نبندی کمر
|نه تن ماند ایدر نه بوم و نه بر
|یکی شاه را بر دل اندیشه خاست
|بپیچیدش آهرمن از راه راست
|به رنج نیاگانش از باستان
|نخواهد همی بود همداستان
|همی گنج بی‌رنج بگزایدش
|چراگاه مازندران بایدش
|اگر هیچ سرخاری از آمدن
|سپهبد همی زود خواهد شدن
|همی رنج تو داد خواهد به باد
|که بردی ز آغاز باکیقباد
|تو با رستم شیر ناخورده سیر
|میان را ببستی چو شیر دلیر
|کنون آن همه باد شد پیش اوی
|بپیچید جان بداندیش اوی
|چو بشنید دستان بپیچید سخت
|تنش گشت لرزان بسان درخت
|همی گفت کاووس خودکامه مرد
|نه گرم آزموده ز گیتی نه سرد
|کسی کاو بود در جهان پیش گاه
|برو بگذرد سال و خورشید و ماه
|که ماند که از تیغ او در جهان
|بلرزند یکسر کهان و مهان
|نباشد شگفت ار بمن نگرود
|شوم خسته گر پند من نشنود
|ورین رنج آسان کنم بر دلم
|از اندیشهٔ شاه دل بگسلم
|نه از من پسندد جهان‌آفرین
|نه شاه و نه گردان ایران زمین
|شوم گویمش هرچ آید ز پند
|ز من گر پذیرد بود سودمند
|وگر تیز گردد گشادست راه
|تهمتن هم ایدر بود با سپاه
|پر اندیشه بود آن شب دیرباز
|چو خورشید بنمود تاج از فراز
|کمر بست و بنهاد سر سوی شاه
|بزرگان برفتند با او به راه
|خبر شد به طوس و به گودرز و گیو
|به رهام و گرگین و گردان نیو
|که دستان به نزدیک ایران رسید
|درفش همایونش آمد پدید
|پذیره شدندش سران سپاه
|سری کاو کشد پهلوانی کلاه
|چو دستان سام اندر آمد به تنگ
|پذیره شدندنش همه بی‌درنگ
|برو سرکشان آفرین خواندند
|سوی شاه با او همی راندند
|بدو گفت طوس ای گو سرفراز
|کشیدی چنین رنج راه دراز
|ز بهر بزرگان ایران زمین
|برآرامش این رنج کردی گزین
|همه سر به سر نیک خواه توایم
|ستوده به فر کلاه توایم
|ابا نامداران چنین گفت زال
|که هر کس که او را نفرسود سال
|همه پند پیرانش آید به یاد
|ازان پس دهد چرخ گردانش داد
|نشاید که گیریم ازو پند باز
|کزین پند ما نیست خود بی‌نیاز
|ز پند و خرد گر بگردد سرش
|پشیمانی آید ز گیتی برش
|به آواز گفتند ما با توایم
|ز تو بگذرد پند کس نشنویم
|همه یکسره نزد شاه آمدند
|بر نامور تخت گاه آمدند
|همی رفت پیش اندرون زال زر
|پس او بزرگان زرین کمر
|چو کاووس را دید دستان سام
|نشسته بر اورنگ بر شادکام
|به کش کرده دست و سرافگنده پست
|همی رفت تا جایگاه نشست
|چنین گفت کای کدخدای جهان
|سرافراز بر مهتران و مهان
|چو تخت تو نشنید و افسر ندید
|نه چون بخت تو چرخ گردان شنید
|همه ساله پیروز بادی و شاد
|سرت پر ز دانش دلت پر ز داد
|شه نامبردار بنواختش
|بر خویش بر تخت بنشاختش
|بپرسیدش از رنج راه دراز
|ز گردان و از رستم سرفراز
|چنین گفت مر شاه را زال زر
|که نوشه بدی شاه و پیروزگر
|همه شاد و روشن به بخت تواند
|برافراخته سر به تخت تواند
|ازان پس یکی داستان کرد یاد
|سخنهای شایسته را در گشاد
|چنین گفت کای پادشاه جهان
|سزاوار تختی و تاج مهان
|ز تو پیشتر پادشه بوده‌اند
|که این راه هرگز نپیموده‌اند
|که بر سر مرا روز چندی گذشت
|سپهر از بر خاک چندی بگشت
|منوچهر شد زین جهان فراخ
|ازو ماند ایدر بسی گنج و کاخ
|همان زو و با نوذر و کیقباد
|چه مایه بزرگان که داریم یاد
|ابا لشکر گشن و گرز گران
|نکردند آهنگ مازندران
|که آن خانهٔ دیو افسونگرست
|طلسمست و ز بند جادو درست
|مران را به شمشیر نتوان شکست
|به گنج و به دانش نیاید به دست
|هم آن را به نیرنگ نتوان گشاد
|مده رنج و گنج و درم را به باد
|همایون ندارد کس آنجا شدن
|وزایدر کنون رای رفتن زدن
|سپه را بران سو نباید کشید
|ز شاهان کس این رای هرگز ندید
|گرین نامداران ترا کهترند
|چنین بندهٔ دادگر داورند
|تو از خون چندین سرنامدار
|ز بهر فزونی درختی مکار
|که بار و بلندیش نفرین بود
|نه آیین شاهان پیشین بود
|چنین پاسخ آورد کاووس باز
|کز اندیشهٔ تو نیم بی‌نیاز
|ولیکن من از آفریدون و جم
|فزونم به مردی و فر و درم
|همان از منوچهر و از کیقباد
|که مازندران را نکردند یاد
|سپاه و دل و گنجم افزونترست
|جهان زیر شمشیر تیز اندرست
|چو بردانشی شد گشاده جهان
|به آهن چه داریم گیتی نهان
|شوم‌شان یکایک به راه آورم
|گر آیین شمشیر و گاه آورم
|اگر کس نمانم به مازندران
|وگر بر نهم باژ و ساو گران
|چنان زار و خوارند بر چشم من
|چه جادو چه دیوان آن انجمن
|به گوش تو آید خود این آگهی
|کزیشان شود روی گیتی تهی
|تو با رستم ایدر جهاندار باش
|نگهبان ایران و بیدار باش
|جهان آفریننده یار منست
|سر نره دیوان شکار منست
|گرایدونک یارم نباشی به جنگ
|مفرمای ما را بدین در درنگ
|چو از شاه بنشنید زال این سخن
|ندید ایچ پیدا سرش را ز بن
|بدو گفت شاهی و ما بنده‌ایم
|به دلسوزگی با تو گوینده‌ایم
|اگر داد فرمان دهی گر ستم
|برای تو باید زدن گام و دم
|از اندیشه دل را بپرداختم
|سخن آنچ دانستم انداختم
|نه مرگ از تن خویش بتوان سپوخت
|نه چشم جهان کس به سوزن بدوخت
|به پرهیز هم کس نجست از نیاز
|جهانجوی ازین سه نیابد جواز
|همیشه جهان بر تو فرخنده باد
|مبادا که پند من آیدت یاد
|پشیمان مبادی ز کردار خویش
|به تو باد روشن دل و دین و کیش
|سبک شاه را زال پدرود کرد
|دل از رفتن او پر از دود کرد
|برون آمد از پیش کاووس شاه
|شده تیره بر چشم او هور و ماه
|برفتند با او بزرگان نیو
|چو طوس و چو گودرز و رهام و گیو
|به زال آنگهی گفت گیو از خدای
|همی خواهم آنک او بود رهنمای
|به جایی که کاووس را دسترس
|نباشد ندارم مر او را به کس
|ز تو دور باد آز و چشم نیاز
|مبادا به تو دست دشمن دراز
|به هر سو که آییم و اندر شویم
|جز او آفرینت سخن نشنویم
|پس از کردگار جهان‌آفرین
|به تو دارد امید ایران زمین
|ز بهر گوان رنج برداشتی
|چنین راه دشوار بگذاشتی
|پس آنگه گرفتندش اندر کنار
|ره سیستان را برآراست کار
|چو زال سپهبد ز پهلو برفت
|دمادم سپه روی بنهاد و تفت
|به طوس و به گودرز فرمود شاه
|کشیدن سپه سر نهادن به راه
|چو شب روز شد شاه و جنگ‌آوران
|نهادند سر سوی مازندران
|به میلاد بسپرد ایران زمین
|کلید در گنج و تاج و نگین
|بدو گفت گر دشمن آید پدید
|ترا تیغ کینه بباید کشید
|ز هر بد به زال و به رستم پناه
|که پشت سپاهند و زیبای گاه
|دگر روز برخاست آوای کوس
|سپه را همی راند گودرز و طوس
|همی رفت کاووس لشکر فروز
|به زدگاه بر پیش کوه اسپروز
|به جایی که پنهان شود آفتاب
|بدان جایگه ساخت آرام و خواب
|کجا جای دیوان دژخیم بود
|بدان جایگه پیل را بیم بود
|بگسترد زربفت بر میش سار
|هوا پر ز بوی از می خوشگوار
|همه پهلوانان فرخنده پی
|نشستند بر تخت کاووس کی
|همه شب می و مجلس آراستند
|به شبگیر کز خواب برخاستند
|پراگنده نزدیک شاه آمدند
|کمر بسته و با کلاه آمدند
|بفرمود پس گیو را شهریار
|دوباره ز لشکر گزیدن هزار
|کسی کاو گراید به گرز گران
|گشایندهٔ شهر مازندران
|هر آنکس که بینی ز پیر و جوان
|تنی کن که با او نباشد روان
|وزو هرچ آباد بینی بسوز
|شب آور به جایی که باشی به روز
|چنین تا به دیوان رسد آگهی
|جهان کن سراسر ز دیوان تهی
|کمر بست و رفت از بر شاه گیو
|ز لشکر گزین کرد گردان نیو
|بشد تا در شهر مازندران
|ببارید شمشیر و گرز گران
|زن و کودک و مرد با دستوار
|نیافت از سر تیغ او زینهار
|همی کرد غارت همی سوخت شهر
|بپالود بر جای تریاک زهر
|یکی چون بهشت برین شهر دید
|پر از خرمی بر درش بهر دید
|به هر برزنی بر فزون از هزار
|پرستار با طوق و با گوشوار
|پرستنده زین بیشتر با کلاه
|به چهره به کردار تابنده ماه
|به هر جای گنجی پراگنده زر
|به یک جای دینار سرخ و گهر
|بی‌اندازه گرد اندرش چارپای
|بهشتیست گفتی همیدون به جای
|به کاووس بردند از او آگهی
|ازان خرمی جای و آن فرهی
|همی گفت خرم زیاد آنک گفت
|که مازندران را بهشتیست جفت
|همه شهر گویی مگر بتکده‌ست
|ز دیبای چین بر گل آذین زدست
|بتان بهشتند گویی درست
|به گلنارشان روی رضوان بشست
|چو یک هفته بگذشت ایرانیان
|ز غارت گشادند یکسر میان
|خبر شد سوی شاه مازندران
|دلش گشت پر درد و سر شد گران
|ز دیوان به پیش اندرون سنجه بود
|که جان و تنش زان سخن رنجه بود
|بدو گفت رو نزد دیو سپید
|چنان رو که بر چرخ گردنده شید
|بگویش که آمد به مازندران
|بغارت از ایران سپاهی گران
|جهانجوی کاووس شان پیش رو
|یکی لشگری جنگ سازان نو
|کنون گر نباشی تو فریادرس
|نبینی بمازندران زنده کس
|چو بشنید پیغام سنجه نهفت
|بر دیو پیغام شه بازگفت
|چنین پاسخش داد دیو سپید
|که از روزگاران مشو ناامید
|بیایم کنون با سپاهی گران
|ببرم پی او ز مازندران
|شب آمد یکی ابر شد با سپاه
|جهان کرد چون روی زنگی سیاه
|چو دریای قارست گفتی جهان
|همه روشناییش گشته نهان
|یکی خیمه زد بر سر او دود و قیر
|سیه شد جهان چشمها خیره خیر
|چو بگذشت شب روز نزدیک شد
|جهانجوی را چشم تاریک شد
|ز لشکر دو بهره شده تیره چشم
|سر نامداران ازو پر ز خشم
|از ایشان فراوان تبه کرد نیز
|نبود از بدبخت ماننده چیز
|چو تاریک شد چشم کاووس شاه
|بد آمد ز کردار او بر سپاه
|همه گنج تاراج و لشکر اسیر
|جوان دولت و بخت برگشت پیر
|همه داستان یاد باید گرفت
|که خیره نماید شگفت از شگفت
|سپهبد چنین گفت چون دید رنج
|که دستور بیدار بهتر ز گنج
|به سختی چو یک هفته اندر کشید
|به دیده ز ایرانیان کس ندید
|بهشتم بغرید دیو سپید
|که ای شاه بی‌بر به کردار بید
|همی برتری را بیاراستی
|چراگاه مازندران خواستی
|همی نیروی خویش چون پیل مست
|بدیدی و کس را ندادی تو دست
|چو با تاج و با تخت نشکیفتی
|خرد را بدین‌گونه بفریفتی
|کنون آنچ اندر خور کار تست
|دلت یافت آن آرزوها که جست
|ازان نره دیوان خنجرگذار
|گزین کرد جنگی ده و دوهزار
|بر ایرانیان بر نگهدار کرد
|سر سرکشان پر ز تیمار کرد
|سران را همه بندها ساختند
|چو از بند و بستن بپرداختند
|خورش دادشان اندکی جان سپوز
|بدان تا گذارند روزی به روز
|ازان پس همه گنج شاه جهان
|چه از تاج یاقوت و گرز گران
|سپرد آنچ دید از کران تا کران
|به ارژنگ سالار مازندران
|بر شاه رو گفت و او را بگوی
|که ز آهرمن اکنون بهانه مجوی
|همه پهلوانان ایران و شاه
|نه خورشید بینند روشن نه ماه
|به کشتن نکردم برو بر نهیب
|بدان تا بداند فراز و نشیب
|به زاری و سختی برآیدش هوش
|کسی نیز ننهد برین کار گوش
|چو ارژنگ بشنید گفتار اوی
|سوی شاه مازندران کرد روی
|همی رفت با لشکر و خواسته
|اسیران و اسپان آراسته
|سپرد او به شاه و سبک بازگشت
|بدان برز کوه آمد از پهن دشت
|ازان پس جهانجوی خسته جگر
|برون کرد مردی چو مرغی به پر
|سوی زابلستان فرستاد زود
|به نزدیک دستان و رستم درود
|کنون چشم شد تیره و تیره بخت
|به خاک اندر آمد سر تاج و تخت
|جگر خسته در چنگ آهرمنم
|همی بگسلد زار جان از تنم
|چو از پندهای تو یادآورم
|همی از جگر سرد باد آورم
|نرفتم به گفتار تو هوشمند
|ز کم دانشی بر من آمد گزند
|اگر تو نبندی بدین بد میان
|همه سود را مایه باشد زیان
|چو پوینده نزدیک دستان رسید
|بگفت آنچ دانست و دید و شنید
|هم آن گنج و هم لشکر نامدار
|بیاراسته چون گل اندر بهار
|همه چرخ گردان به دیوان سپرد
|تو گویی که باد اندر آمد ببرد
|چو بشنید بر تن بدرید پوست
|ز دشمن نهان داشت این هم ز دوست
|به روشن دل از دور بدها بدید
|که زین بر زمانه چه خواهد رسید
|به رستم چنین گفت دستان سام
|که شمشیر کوته شد اندر نیام
|نشاید کزین پس چمیم و چریم
|وگر تخت را خویشتن پروریم
|که شاه جهان در دم اژدهاست
|به ایرانیان بر چه مایه بلاست
|کنون کرد باید ترا رخش زین
|بخواهی به تیغ جهان بخش کین
|همانا که از بهر این روزگار
|ترا پرورانید پروردگار
|نشاید بدین کار آهرمنی
|که آسایش آری و گر دم زنی
|برت را به ببر بیان سخت کن
|سر از خواب و اندیشه پردخت کن
|هران تن که چشمش سنان تو دید
|که گوید که او را روان آرمید
|اگر جنگ دریا کنی خون شود
|از آوای تو کوه هامون شود
|نباید که ارژنگ و دیو سپید
|به جان از تو دارند هرگز امید
|کنون گردن شاه مازندران
|همه خرد بشکن بگرز گران
|چنین پاسخش داد رستم که راه
|درازست و من چون شوم کینه خواه
|ازین پادشاهی بدان گفت زال
|دو راهست و هر دو به رنج و وبال
|یکی از دو راه آنک کاووس رفت
|دگر کوه و بالا و منزل دو هفت
|پر از دیو و شیرست و پر تیرگی
|بماند بدو چشمت از خیرگی
|تو کوتاه بگزین شگفتی ببین
|که یار تو باشد جهان‌آفرین
|اگرچه به رنجست هم بگذرد
|پی رخش فرخ زمین بسپرد
|شب تیره تا برکشد روز چاک
|نیایش کنم پیش یزدان پاک
|مگر باز بینم بر و یال تو
|همان پهلوی چنگ و گوپال تو
|و گر هوش تو نیز بر دست دیو
|برآید به فرمان گیهان خدیو
|تواند کسی این سخن بازداشت
|چنان کاو گذارد بباید گذاشت
|نخواهد همی ماند ایدر کسی
|بخوانند اگرچه بماند بسی
|کسی کاو جهان را بنام بلند
|گذارد به رفتن نباشد نژند
|چنین گفت رستم به فرخ پدر
|که من بسته دارم به فرمان کمر
|ولیکن بدوزخ چمیدن به پای
|بزرگان پیشین ندیدند رای
|همان از تن خویش نابوده سیر
|نیاید کسی پیش درنده شیر
|کنون من کمربسته و رفته‌گیر
|نخواهم جز از دادگر دستگیر
|تن و جان فدای سپهبد کنم
|طلسم دل جادوان بشکنم
|هرانکس که زنده است ز ایرانیان
|بیارم ببندم کمر بر میان
|نه ارژنگ مانم نه دیو سپید
|نه سنجه نه پولاد غندی نه بید
|به نام جهان‌آفرین یک خدای
|که رستم نگرداند از رخش پای
|مگر دست ارژنگ بسته چو سنگ
|فگنده به گردنش در پالهنگ
|سر و مغز پولاد را زیر پای
|پی رخش برده زمین را ز جای
|بپوشید ببر و برآورد یال
|برو آفرین خواند بسیار زال
|چو رستم برخش اندر آورد پای
|رخش رنگ بر جای و دل هم به جای
|بیامد پر از آب رودابه روی
|همی زار بگریست دستان بروی
|بدو گفت کای مادر نیکخوی
|نه بگزیدم این راه برآرزوی
|مرا در غم خود گذاری همی
|به یزدان چه امیدداری همی
|چنین آمدم بخشش روزگار
|تو جان و تن من به زنهار دار
|به پدرود کردنش رفتند پیش
|که دانست کش باز بینند بیش
|زمانه بدین سان همی بگذرد
|دمش مرد دانا همی بشمرد
|هران روز بد کز تو اندر گذشت
|بر آنی کزو گیتی آباد گشت
|برون رفت پس پهلو نیمروز
|ز پیش پدر گرد گیتی فروز
|دو روزه بیک روزه بگذاشتی
|شب تیره را روز پنداشتی
|بدین سان همی رخش ببرید راه
|بتابنده روز و شبان سیاه
|تنش چون خورش جست و آمد به شور
|یکی دشت پیش آمدش پر ز گور
|یکی رخش را تیز بنمود ران
|تگ گور شد از تگ او گران
|کمند و پی رخش و رستم سوار
|نیابد ازو دام و دد زینهار
|کمند کیانی بینداخت شیر
|به حلقه درآورد گور دلیر
|کشید و بیفگند گور آن زمان
|بیامد برش چون هژبر دمان
|ز پیکان تیرآتشی برفروخت
|بدو خاک و خاشاک و هیزم بسوخت
|بران آتش تیز بریانش کرد
|ازان پس که بی‌پوست و بی‌جانش کرد
|بخورد و بینداخت زو استخوان
|همین بود دیگ و همین بود خوان
|لگام از سر رخش برداشت خوار
|چرا دید و بگذاشت در مرغزار
|بر نیستان بستر خواب ساخت
|در بیم را جای ایمن شناخت
|دران نیستان بیشهٔ شیر بود
|که پیلی نیارست ازو نی درود
|چو یک پاس بگذشت درنده شیر
|به سوی کنام خود آمد دلیر
|بر نی یکی پیل را خفته دید
|بر او یکی اسپ آشفته دید
|نخست اسپ را گفت باید شکست
|چو خواهم سوارم خود آید به دست
|سوی رخش رخشان برآمد دمان
|چو آتش بجوشید رخش آن زمان
|دو دست اندر آورد و زد بر سرش
|همان تیز دندان به پشت اندرش
|همی زد بران خاک تا پاره کرد
|ددی را بران چاره بیچاره کرد
|چو بیدار شد رستم تیزچنگ
|جهان دید بر شیر تاریک و تنگ
|چنین گفت با رخش کای هوشیار
|که گفتت که با شیر کن کارزار
|اگر تو شدی کشته در چنگ اوی
|من این گرز و این مغفر جنگجوی
|چگونه کشیدی به مازندران
|کمند کیانی و گرز گران
|چرا نامدی نزد من با خروش
|خروش توام چون رسیدی به گوش
|سرم گر ز خواب خوش آگه شدی
|ترا جنگ با شیر کوته شدی
|چو خورشید برزد سر از تیره کوه
|تهمتن ز خواب خوش آمد ستوه
|تن رخش بسترد و زین برنهاد
|ز یزدان نیکی دهش کرد یاد
|یکی راه پیش آمدش ناگزیر
|همی رفت بایست بر خیره خیر
|پی اسپ و گویا زبان سوار
|ز گرما و از تشنگی شد ز کار
|پیاده شد از اسپ و ژوپین به دست
|همی رفت پویان به کردار مست
|همی جست بر چاره جستن رهی
|سوی آسمان کرد روی آنگهی
|چنین گفت کای داور دادگر
|همه رنج و سختی تو آری به سر
|گرایدونک خشنودی از رنج من
|بدان گیتی آگنده کن گنج من
|بپویم همی تا مگر کردگار
|دهد شاه کاووس را زینهار
|هم ایرانیان را ز چنگال دیو
|گشاید بی‌آزار گیهان خدیو
|گنهکار و افگندگان تواند
|پرستنده و بندگان تواند
|تن پیلوارش چنان تفته شد
|که از تشنگی سست و آشفته شد
|بیفتاد رستم بر آن گرم خاک
|زبان گشته از تشنگی چاک چاک
|همانگه یکی میش نیکوسرین
|بپیمود پیش تهمتن زمین
|ازان رفتن میش اندیشه خاست
|بدل گفت کابشخور این کجاست
|همانا که بخشایش کردگار
|فراز آمدست اندرین روزگار
|بیفشارد شمشیر بر دست راست
|به زور جهاندار بر پای خاست
|بشد بر پی میش و تیغش به چنگ
|گرفته به دست دگر پالهنگ
|بره بر یکی چشمه آمد پدید
|چو میش سراور بدانجا رسید
|تهمتن سوی آسمان کرد روی
|چنین گفت کای داور راستگوی
|هرانکس که از دادگر یک خدای
|بپیچد نیارد خرد را به جای
|برین چشمه آبشخور میش نیست
|همان غرم دشتی مرا خویش نیست
|به جایی که تنگ اندر آید سخن
|پناهت بجز پاک یزدان مکن
|بران غرم بر آفرین کرد چند
|که از چرخ گردان مبادت گزند
|گیابر در و دشت تو سبز باد
|مباد از تو هرگز دل یوز شاد
|ترا هرک یازد به تیر و کمان
|شکسته کمان باد و تیره گمان
|که زنده شد از تو گو پیلتن
|وگرنه پراندیشه بود از کفن
|که در سینهٔ اژدهای بزرگ
|نگنجد بماند به چنگال گرگ
|شده پاره پاره کنان و کشان
|ز رستم به دشمن رسیده نشان
|روانش چو پردخته شد ز آفرین
|ز رخش تگاور جدا کرد زین
|همه تن بشستش بران آب پاک
|به کردار خورشید شد تابناک
|چو سیراب شد ساز نخچیر کرد
|کمر بست و ترکش پر از تیر کرد
|بیفگند گوری چو پیل ژیان
|جدا کرد ازو چرم پای و میان
|چو خورشید تیز آتشی برفروخت
|برآورد ز آب اندر آتش بسوخت
|بپردخت ز آتش بخوردن گرفت
|به خاک استخوانش سپردن گرفت
|سوی چشمهٔ روشن آمد بر آب
|چو سیراب شد کرد آهنگ خواب
|تهمتن به رخش سراینده گفت
|که با کس مکوش و مشو نیز جفت
|اگر دشمن آید سوی من بپوی
|تو با دیو و شیران مشو جنگجوی
|بخفت و بر آسود و نگشاد لب
|چمان و چران رخش تا نیم شب
|ز دشت اندر آمد یکی اژدها
|کزو پیل گفتی نیابد رها
|بدان جایگه بودش آرامگاه
|نکردی ز بیمش برو دیو راه
|بیامد جهانجوی را خفته دید
|بر او یکی اسپ آشفته دید
|پر اندیشه شد تا چه آمد پدید
|که یارد بدین جایگاه آرمید
|نیارست کردن کس آنجا گذر
|ز دیوان و پیلان و شیران نر
|همان نیز کامد نیابد رها
|ز چنگ بداندیش نر اژدها
|سوی رخش رخشنده بنهاد روی
|دوان اسپ شد سوی دیهیم جوی
|همی کوفت بر خاک رویینه سم
|چو تندر خروشید و افشاند دم
|تهمتن چو از خواب بیدار شد
|سر پر خرد پر ز پیکار شد
|به گرد بیابان یکی بنگرید
|شد آن اژدهای دژم ناپدید
|ابا رخش بر خیره پیکار کرد
|ازان کاو سرخفته بیدار کرد
|دگر باره چون شد به خواب اندرون
|ز تاریکی آن اژدها شد برون
|به بالین رستم تگ آورد رخش
|همی کند خاک و همی کرد پخش
|دگرباره بیدار شد خفته مرد
|برآشفت و رخسارگان کرد زرد
|بیابان همه سر به سر بنگرید
|بجز تیرگی شب به دیده ندید
|بدان مهربان رخش بیدار گفت
|که تاریکی شب بخواهی نهفت
|سرم را همی باز داری ز خواب
|به بیداری من گرفتت شتاب
|گر این‌بار سازی چنین رستخیز
|سرت را ببرم به شمشیر تیز
|پیاده شوم سوی مازندران
|کشم ببر و شمشمیر و گرز گران
|سیم ره به خواب اندر آمد سرش
|ز ببر بیان داشت پوشش برش
|بغرید باز اژدهای دژم
|همی آتش افروخت گفتی بدم
|چراگاه بگذاشت رخش آنزمان
|نیارست رفتن بر پهلوان
|دلش زان شگفتی به دو نیم بود
|کش از رستم و اژدها بیم بود
|هم از بهر رستم دلش نارمید
|چو باد دمان نزد رستم دوید
|خروشید و جوشید و برکند خاک
|ز نعلش زمین شد همه چاک چاک
|چو بیدار شد رستم از خواب خوش
|برآشفت با بارهٔ دستکش
|چنان ساخت روشن جهان‌آفرین
|که پنهان نکرد اژدها را زمین
|برآن تیرگی رستم او را بدید
|سبک تیغ تیز از میان برکشید
|بغرید برسان ابر بهار
|زمین کرد پر آتش از کارزار
|بدان اژدها گفت بر گوی نام
|کزین پس تو گیتی نبینی به کام
|نباید که بی‌نام بر دست من
|روانت برآید ز تاریک تن
|چنین گفت دژخیم نر اژدها
|که از چنگ من کس نیابد رها
|صداندرصد از دشت جای منست
|بلند آسمانش هوای منست
|نیارد گذشتن به سر بر عقاب
|ستاره نبیند زمینش به خواب
|بدو اژدها گفت نام تو چیست
|که زاینده را بر تو باید گریست
|چنین داد پاسخ که من رستمم
|ز دستان و از سام و از نیرمم
|به تنها یکی کینه‌ور لشکرم
|به رخش دلاور زمین بسپرم
|برآویخت با او به جنگ اژدها
|نیامد به فرجام هم زو رها
|چو زور تن اژدها دید رخش
|کزان سان برآویخت با تاجبخش
|بمالید گوش اندر آمد شگفت
|بلند اژدها را به دندان گرفت
|بدرید کتفش بدندان چو شیر
|برو خیره شد پهلوان دلیر
|بزد تیغ و بنداخت از بر سرش
|فرو ریخت چون رود خون از برش
|زمین شد به زیر تنش ناپدید
|یکی چشمه خون از برش بردمید
|چو رستم برآن اژدهای دژم
|نگه کرد برزد یکی تیز دم
|بیابان همه زیر او بود پاک
|روان خون گرم از بر تیره خاک
|تهمتن ازو در شگفتی بماند
|همی پهلوی نام یزدان بخواند
|به آب اندر آمد سر و تن بشست
|جهان جز به زور جهانبان نجست
|به یزدان چنین گفت کای دادگر
|تو دادی مرا دانش و زور و فر
|که پیشم چه شیر و چه دیو و چه پیل
|بیابان بی‌آب و دریای نیل
|بداندیش بسیار و گر اندکیست
|چو خشم آورم پیش چشمم یکیست
|چو از آفرین گشت پرداخته
|بیاورد گلرنگ را ساخته
|نشست از بر زین و ره برگرفت
|خم منزل جادو اندر گرفت
|همی رفت پویان به راه دراز
|چو خورشید تابان بگشت از فراز
|درخت و گیا دید و آب روان
|چنان چون بود جای مرد جوان
|چو چشم تذروان یکی چشمه دید
|یکی جام زرین برو پر نبید
|یکی غرم بریان و نان از برش
|نمکدان و ریچال گرد اندرش
|خور جادوان بد چو رستم رسید
|از آواز او دیو شد ناپدید
|فرود آمد از باره زین برگرفت
|به غرم و بنان اندر آمد شگفت
|نشست از بر چشمه فرخنده‌پی
|یکی جام زر دید پر کرده می
|ابا می یکی نیز طنبور یافت
|بیابان چنان خانهٔ سور یافت
|تهمتن مر آن را به بر در گرفت
|بزد رود و گفتارها برگرفت
|که آواره و بد نشان رستم است
|که از روز شادیش بهره غم است
|همه جای جنگست میدان اوی
|بیابان و کوهست بستان اوی
|همه جنگ با شیر و نر اژدهاست
|کجا اژدها از کفش نا رهاست
|می و جام و بویا گل و میگسار
|نکردست بخشش ورا کردگار
|همیشه به جنگ نهنگ اندر است
|و گر با پلنگان به جنگ اندر است
|به گوش زن جادو آمد سرود
|همان نالهٔ رستم و زخم رود
|بیاراست رخ را بسان بهار
|وگر چند زیبا نبودش نگار
|بر رستم آمد پر از رنگ و بوی
|بپرسید و بنشست نزدیک اوی
|تهمتن به یزدان نیایش گرفت
|ابر آفرینها فزایش گرفت
|که در دشت مازندران یافت خوان
|می و جام، با میگسار جوان
|ندانست کاو جادوی ریمنست
|نهفته به رنگ اندر اهریمنست
|یکی طاس می بر کفش برنهاد
|ز دادار نیکی دهش کرد یاد
|چو آواز داد از خداوند مهر
|دگرگونه‌تر گشت جادو به چهر
|روانش گمان نیایش نداشت
|زبانش توان ستایش نداشت
|سیه گشت چون نام یزدان شنید
|تهمتن سبک چون درو بنگرید
|بینداخت از باد خم کمند
|سر جادو آورد ناگه ببند
|بپرسید و گفتش چه چیزی بگوی
|بدان‌گونه کت هست بنمای روی
|یکی گنده پیری شد اندر کمند
|پر آژنگ و نیرنگ و بند و گزند
|میانش به خنجر به دو نیم کرد
|دل جادوان زو پر از بیم کرد
|وزانجا سوی راه بنهاد روی
|چنان چون بود مردم راه‌جوی
|همی رفت پویان به جایی رسید
|که اندر جهان روشنایی ندید
|شب تیره چون روی زنگی سیاه
|ستاره نه پیدا نه خورشید و ماه
|تو خورشید گفتی به بند اندرست
|ستاره به خم کمند اندرست
|عنان رخش را داد و بنهاد روی
|نه افراز دید از سیاهی نه جوی
|وزانجا سوی روشنایی رسید
|زمین پرنیان دید و یکسر خوید
|جهانی ز پیری شده نوجوان
|همه سبزه و آبهای روان
|همه جامه بر برش چون آب بود
|نیازش به آسایش و خواب بود
|برون کرد ببر بیان از برش
|به خوی اندرون غرقه بد مغفرش
|بگسترد هر دو بر آفتاب
|به خواب و به آسایش آمد شتاب
|لگام از سر رخش برداشت خوار
|رها کرد بر خوید در کشتزار
|بپوشید چون خشک شد خود و ببر
|گیاکرد بستر بسان هژبر
|بخفت و بیاسود از رنج تن
|هم از رخش غم بد هم از خویشتن
|چو در سبزه دید اسپ را دشتوان
|گشاده زبان سوی او شد دوان
|سوی رستم و رخش بنهاد روی
|یکی چوب زد گرم بر پای اوی
|چو از خواب بیدار شد پیلتن
|بدو دشتوان گفت کای اهرمن
|چرا اسپ بر خوید بگذاشتی
|بر رنج نابرده برداشتی
|ز گفتار او تیز شد مرد هوش
|بجست و گرفتش یکایک دو گوش
|بیفشرد و برکند هر دو ز بن
|نگفت از بد و نیک با او سخن
|سبک دشتبان گوش را برگرفت
|غریوان و مانده ز رستم شگفت
|بدان مرز اولاد بد پهلوان
|یکی نامجوی دلیر و جوان
|بشد دشتبان پیش او با خروش
|پر از خون به دستش گرفته دو گوش
|بدو گفت مردی چو دیو سیاه
|پلنگینه جوشن از آهن کلاه
|همه دشت سرتاسر آهرمنست
|وگر اژدها خفته بر جوشنست
|برفتم که اسپش برانم ز کشت
|مرا خود به اسپ و به کشته نهشت
|مرا دید برجست و یافه نگفت
|دو گوشم بکند و همانجا بخفت
|چو بشنید اولاد برگشت زود
|برون آمد از درد دل همچو دود
|که تا بنگرد کاو چه مردست خود
|ابا او ز بهر چه کردست بد
|همی گشت اولاد در مرغزار
|ابا نامداران ز بهر شکار
|چو از دشتبان این شگفتی شنید
|به نخچیر گه بر پی شیر دید
|عنان را بتابید با سرکشان
|بدان سو که بود از تهمتن نشان
|چو آمد به تنگ اندرون جنگجوی
|تهمتن سوی رخش بنهاد روی
|نشست از بر رخش و رخشنده تیغ
|کشید و بیامد چو غرنده میغ
|بدو گفت اولاد نام تو چیست
|چه مردی و شاه و پناه تو کیست
|نبایست کردن برین ره گذر
|ره نره دیوان پرخاشخر
|چنین گفت رستم که نام من ابر
|اگر ابر باشد به زور هژبر
|همه نیزه و تیغ بار آورد
|سران را سر اندر کنار آورد
|به گوش تو گر نام من بگذرد
|دم و جان و خون و دلت بفسرد
|نیامد به گوشت به هر انجمن
|کمند و کمان گو پیلتن
|هران مام کاو چون تو زاید پسر
|کفن دوز خوانیمش ار مویه‌گر
|تو با این سپه پیش من رانده‌ای
|همی گو ز برگنبد افشانده‌ای
|نهنگ بلا برکشید از نیام
|بیاویخت از پیش زین خم خام
|چو شیر اندر آمد میان بره
|همه رزمگه شد ز کشته خره
|به یک زخم دو دو سرافگند خوار
|همی یافت از تن به یک تن چهار
|سران را ز زخمش به خاک آورید
|سر سرکشان زیر پی گسترید
|در و دشت شد پر ز گرد سوار
|پراگنده گشتند بر کوه و غار
|همی گشت رستم چو پیل دژم
|کمندی به بازو درون شصت خم
|به اولاد چون رخش نزدیک شد
|به کردار شب روز تاریک شد
|بیفگند رستم کمند دراز
|به خم اندر آمد سر سرفراز
|از اسپ اندر آمد دو دستش ببست
|بپیش اندر افگند و خود برنشست
|بدو گفت اگر راست گویی سخن
|ز کژی نه سر یابم از تو نه بن
|نمایی مرا جای دیو سپید
|همان جای پولاد غندی و بید
|به جایی که بستست کاووس کی
|کسی کاین بدیها فگندست پی
|نمایی و پیدا کنی راستی
|نیاری به کار اندرون کاستی
|من این تخت و این تاج و گرز گران
|بگردانم از شاه مازندران
|تو باشی برین بوم و بر شهریار
|ار ایدونک کژی نیاری بکار
|بدو گفت اولاد دل را ز خشم
|بپرداز و بگشای یکباره چشم
|تن من مپرداز خیره ز جان
|بیابی ز من هرچ خواهی همان
|ترا خانهٔ بید و دیو سپید
|نمایم من این را که دادی نوید
|به جایی که بستست کاووس شاه
|بگویم ترا یک به یک شهر و راه
|از ایدر به نزدیک کاووس کی
|صد افگنده بخشیده فرسنگ پی
|وزانجا سوی دیو فرسنگ صد
|بیاید یکی راه دشوار و بد
|میان دو صد چاهساری شگفت
|به پیمایش اندازه نتوان گرفت
|میان دو کوهست این هول جای
|نپرید بر آسمان بر همای
|ز دیوان جنگی ده و دو هزار
|به شب پاسبانند بر چاهسار
|چو پولاد غندی سپهدار اوی
|چو بیدست و سنجه نگهدار اوی
|یکی کوه یابی مر او را به تن
|بر و کتف و یالش بود ده رسن
|ترا با چنین یال و دست و عنان
|گذارندهٔ گرز و تیغ و سنان
|چنین برز و بالا و این کار کرد
|نه خوب است با دیو جستن نبرد
|کزو بگذری سنگلاخست و دشت
|که آهو بران ره نیارد گذشت
|چو زو بگذری رود آبست پیش
|که پهنای او بر دو فرسنگ بیش
|کنارنگ دیوی نگهدار اوی
|همه نره دیوان به فرمان اوی
|وزان روی بزگوش تا نرم پای
|چو فرسنگ سیصد کشیده سرای
|ز بزگوش تا شاه مازندران
|رهی زشت و فرسنگهای گران
|پراگنده در پادشاهی سوار
|همانا که هستند سیصدهزار
|ز پیلان جنگی هزار و دویست
|کزیشان به شهر اندرون جای نیست
|نتابی تو تنها و گر ز آهنی
|بسایدت سوهان آهرمنی
|چنان لشکری با سلیح و درم
|نبینی ازیشان یکی را دژم
|بخندید رستم ز گفتار اوی
|بدو گفت اگر با منی راه جوی
|ببینی کزین یک تن پیلتن
|چه آید بران نامدار انجمن
|به نیروی یزدان پیروزگر
|به بخت و به شمشیر تیز و هنر
|چو بینند تاو بر و یال من
|به جنگ اندرون زخم گوپال من
|به درد پی و پوستشان از نهیب
|عنان را ندانند باز از رکیب
|ازان سو کجا هست کاووس کی
|مرا راه بنمای و بردار پی
|نیاسود تیره شب و پاک روز
|همی راند تا پیش کوه اسپروز
|بدانجا که کاووس لشکر کشید
|ز دیوان جادو بدو بد رسید
|چو یک نیمه بگذشت از تیره شب
|خروش آمد از دشت و بانگ جلب
|به مازندران آتش افروختند
|به هر جای شمعی همی سوختند
|تهمتن به اولاد گفت آن کجاست
|که آتش برآمد همی چپ و راست
|در شهر مازندران است گفت
|که از شب دو بهره نیارند خفت
|بدان جایگه باشد ارژنگ دیو
|که هزمان برآید خروش و غریو
|بخفت آن زمان رستم جنگجوی
|چو خورشید تابنده بنمود روی
|بپیچید اولاد را بر درخت
|به خم کمندش درآویخت سخت
|به زین اندر افگند گرز نیا
|همی رفت یکدل پر از کیمیا
|یکی مغفری خسروی بر سرش
|خوی آلوده ببر بیان در برش
|به ارژنگ سالار بنهاد روی
|چو آمد بر لشکر نامجوی
|یکی نعره زد در میان گروه
|تو گفتی بدرید دریا و کوه
|برون آمد از خیمه ارژنگ دیو
|چو آمد به گوش اندرش آن غریو
|چو رستم بدیدش برانگیخت اسپ
|بیامد بر وی چو آذر گشسپ
|سر و گوش بگرفت و یالش دلیر
|سر از تن بکندش به کردار شیر
|پر از خون سر دیو کنده ز تن
|بینداخت ز آنسو که بود انجمن
|چو دیوان بدیدند گوپال اوی
|بدریدشان دل ز چنگال اوی
|نکردند یاد بر و بوم و رست
|پدر بر پسر بر همی راه جست
|برآهیخت شمشیر کین پیلتن
|بپردخت یکباره زان انجمن
|چو برگشت پیروز گیتی‌فروز
|بیامد دمان تا به کوه اسپروز
|ز اولاد بگشاد خم کمند
|نشستند زیر درختی بلند
|تهمتن ز اولاد پرسید راه
|به شهری کجا بود کاووس شاه
|چو بشنید ازو تیز بنهاد روی
|پیاده دوان پیش او راهجوی
|چو آمد به شهر اندرون تاجبخش
|خروشی برآورد چون رعد رخش
|به ایرانیان گفت پس شهریار
|که بر ما سرآمد بد روزگار
|خروشیدن رخشم آمد به گوش
|روان و دلم تازه شد زان خروش
|به گاه قباد این خروشش نکرد
|کجا کرد با شاه ترکان نبرد
|بیامد هم اندر زمان پیش اوی
|یل دانش‌افروز پرخاشجوی
|به نزدیک کاووس شد پیلتن
|همه سرفرازان شدند انجمن
|غریوید بسیار و بردش نماز
|بپرسیدش از رنجهای دراز
|گرفتش به آغوش کاووس شاه
|ز زالش بپرسید و از رنج راه
|بدو گفت پنهان ازین جادوان
|همی رخش را کرد باید روان
|چو آید به دیو سپید آگهی
|کز ارژنگ شد روی گیتی تهی
|که نزدیک کاووس شد پیلتن
|همه نره دیوان شوند انجمن
|همه رنجهای تو بی‌بر شود
|ز دیوان جهان پر ز لشکر شود
|تو اکنون ره خانهٔ دیو گیر
|به رنج اندرآور تن و تیغ و تیر
|مگر یار باشدت یزدان پاک
|سر جادوان اندر آری به خاک
|گذر کرد باید بر هفت کوه
|ز دیوان به هر جای کرده گروه
|یکی غار پیش آیدت هولناک
|چنان چون شنیدم پر از بیم و باک
|گذارت بران نره دیوان جنگ
|همه رزم را ساخته چون پلنگ
|به غار اندرون گاه دیو سپید
|کزویند لشکر به بیم و امید
|توانی مگر کردن او را تباه
|که اویست سالار و پشت سپاه
|سپه را ز غم چشمها تیره شد
|مرا چشم در تیرگی خیره شد
|پزشکان به درمانش کردند امید
|به خون دل و مغز دیو سپید
|چنین گفت فرزانه مردی پزشک
|که چون خون او را بسان سرشک
|چکانی سه قطره به چشم اندرون
|شود تیرگی پاک با خون برون
|گو پیلتن جنگ را ساز کرد
|ازان جایگه رفتن آغاز کرد
|به ایرانیان گفت بیدار بید
|که من کردم آهنگ دیو سپید
|یکی پیل جنگی و چاره‌گرست
|فراوان به گرداندرش لشکرست
|گر ایدونک پشت من آرد به خم
|شما دیر مانید خوار و دژم
|وگر یار باشد خداوند هور
|دهد مر مرا اختر نیک زور
|همان بوم و بر باز یابید و تخت
|به بار آید آن خسروانی درخت
|وزان جایگه تنگ بسته کمر
|بیامد پر از کینه و جنگ سر
|چو رخش اندر آمد بران هفت کوه
|بران نره دیوان گشته گروه
|به نزدیکی غار بی‌بن رسید
|به گرد اندرون لشکر دیو دید
|به اولاد گفت آنچ پرسیدمت
|همه بر ره راستی دیدمت
|کنون چون گه رفتن آمد فراز
|مرا راه بنمای و بگشای راز
|بدو گفت اولاد چون آفتاب
|شود گرم و دیو اندر آید به خواب
|بریشان تو پیروز باشی به جنگ
|کنون یک زمان کرد باید درنگ
|ز دیوان نبینی نشسته یکی
|جز از جادوان پاسبان اندکی
|بدانگه تو پیروز باشی مگر
|اگر یار باشدت پیروزگر
|نکرد ایچ رستم به رفتن شتاب
|بدان تا برآمد بلند آفتاب
|سراپای اولاد بر هم ببست
|به خم کمند آنگهی برنشست
|برآهیخت جنگی نهنگ از نیام
|بغرید چون رعد و برگفت نام
|میان سپاه اندر آمد چو گرد
|سران را سر از تن همی دور کرد
|ناستاد کس پیش او در به جنگ
|نجستند با او یکی نام و ننگ
|رهش باز دادند و بگریختند
|به آورد با او نیاویختند
|وزان جایگه سوی دیو سپید
|بیامد به کردار تابنده شید
|به کردار دوزخ یکی غار دید
|تن دیو از تیرگی ناپدید
|زمانی همی بود در چنگ تیغ
|نبد جای دیدار و راه گریغ
|ازان تیرگی جای دیده ندید
|زمانی بران جایگه آرمید
|چو مژگان بمالید و دیده بشست
|دران جای تاریک لختی بجست
|به تاریکی اندر یکی کوه دید
|سراسر شده غار ازو ناپدید
|به رنگ شبه روی و چون شیر موی
|جهان پر ز پهنای و بالای اوی
|سوی رستم آمد چو کوهی سیاه
|از آهنش ساعد ز آهن کلاه
|ازو شد دل پیلتن پرنهیب
|بترسید کامد به تنگی نشیب
|برآشفت برسان پیل ژیان
|یکی تیغ تیزش بزد بر میان
|ز نیروی رستم ز بالای اوی
|بینداخت یک ران و یک پای اوی
|بریده برآویخت با او به هم
|چو پیل سرافراز و شیر دژم
|همی پوست کند این از آن آن ازین
|همی گل شد از خون سراسر زمین
|به دل گفت رستم گر امروز جان
|بماند به من زنده‌ام جاودان
|همیدون به دل گفت دیو سپید
|که از جان شیرین شدم ناامید
|گر ایدونک از چنگ این اژدها
|بریده پی و پوست یابم رها
|نه کهتر نه برتر منش مهتران
|نبینند نیزم به مازندران
|همی گفت ازین گونه دیو سپید
|همی داد دل را بدینسان نوید
|تهمتن به نیروی جان‌آفرین
|بکوشید بسیار با درد و کین
|بزد دست و برداشتش نره شیر
|به گردن برآورد و افگند زیر
|فرو برد خنجر دلش بردرید
|جگرش از تن تیره بیرون کشید
|همه غار یکسر پر از کشته بود
|جهان همچو دریای خون گشته بود
|بیامد ز اولاد بگشاد بند
|به فتراک بربست پیچان کمند
|به اولاد داد آن کشیده جگر
|سوی شاه کاووس بنهاد سر
|بدو گفت اولاد کای نره شیر
|جهانی به تیغ آوریدی به زیر
|نشانهای بند تو دارد تنم
|به زیر کمند تو بد گردنم
|به چیزی که دادی دلم را امید
|همی باز خواهد امیدم نوید
|به پیمان شکستن نه اندر خوری
|که شیر ژیانی و کی منظری
|بدو گفت رستم که مازندران
|سپارم ترا از کران تا کران
|ترا زین سپس بی‌نیازی دهم
|به مازندران سرفرازی دهم
|یکی کار پیشست و رنج دراز
|که هم با نشیب است و هم با فراز
|همی شاه مازندران را ز گاه
|بباید ربودن فگندن به چاه
|سر دیو جادو هزاران هزار
|بیفگند باید به خنجر به زار
|ازان پس اگر خاک را بسپرم
|وگرنه ز پیمان تو نگذرم
|رسید آنگهی نزد کاووس کی
|یل پهلو افروز فرخنده پی
|چنین گفت کای شاه دانش پذیر
|به مرگ بداندیش رامش پذیر
|دریدم جگرگاه دیو سپید
|ندارد بدو شاه ازین پس امید
|ز پهلوش بیرون کشیدم جگر
|چه فرمان دهد شاه پیروزگر
|برو آفرین کرد کاووس شاه
|که بی‌تو مبادا نگین و کلاه
|بران مام کاو چون تو فرزند زاد
|نشاید جز از آفرین کرد یاد
|مرا بخت ازین هر دو فرخترست
|که پیل هژبر افگنم کهترست
|به رستم چنین گفت کاووس کی
|که ای گرد و فرزانهٔ نیک پی
|به چشم من اندر چکان خون اوی
|مگر باز بینم ترا نیز روی
|به چشمش چو اندر کشیدند خون
|شد آن دیدهٔ تیره خورشیدگون
|نهادند زیراندرش تخت عاج
|بیاویختند از بر عاج تاج
|نشست از بر تخت مازندران
|ابا رستم و نامور مهتران
|چو طوس و فریبرز و گودرز و گیو
|چو رهام و گرگین و فرهاد نیو
|برین گونه یک هفته با رود و می
|همی رامش آراست کاووس کی
|به هشتم نشستند بر زین همه
|جهانجوی و گردنکشان و رمه
|همه برکشیدند گرز گران
|پراگنده در شهر مازندران
|برفتند یکسر به فرمان کی
|چو آتش که برخیزد از خشک نی
|ز شمشیر تیز آتش افروختند
|همه شهر یکسر همی سوختند
|به لشکر چنین گفت کاووس شاه
|که اکنون مکافات کرده گناه
|چنان چون سزا بد بدیشان رسید
|ز کشتن کنون دست باید کشید
|بباید یکی مرد با هوش و سنگ
|کجا باز داند شتاب از درنگ
|شود نزد سالار مازندران
|کند دلش بیدار و مغزش گران
|بران کار خشنود شد پور زال
|بزرگان که بودند با او همال
|فرستاد نامه به نزدیک اوی
|برافروختن جای تاریک اوی
|یکی نامه‌ای بر حریر سپید
|بدو اندرون چند بیم و امید
|دبیری خرمند بنوشت خوب
|پدید آورید اندرو زشت و خوب
|نخست آفرین کرد بر دادگر
|کزو دید پیدا به گیتی هنر
|خرد داد و گردان سپهر آفرید
|درشتی و تندی و مهر آفرید
|به نیک و به بد دادمان دستگاه
|خداوند گردنده خورشید و ماه
|اگر دادگر باشی و پاک دین
|ز هر کس نیابی به جز آفرین
|وگر بدنشان باشی و بدکنش
|ز چرخ بلند آیدت سرزنش
|جهاندار اگر دادگر باشدی
|ز فرمان او کی گذر باشدی
|سزای تو دیدی که یزدان چه کرد
|ز دیو و ز جادو برآورد گرد
|کنون گر شوی آگه از روزگار
|روان و خرد بادت آموزگار
|همانجا بمان تاج مازندران
|بدین بارگاه آی چون کهتران
|که با چنگ رستم ندارید تاو
|بده زود بر کام ما باژ و ساو
|وگر گاه مازندران بایدت
|مگر زین نشان راه بگشایدت
|وگرنه چو ارژنگ و دیو سپید
|دلت کرد باید ز جان ناامید
|بخواند آن زمان شاه فرهاد را
|گرایندهٔ تیغ پولاد را
|گزین بزرگان آن شهر بود
|ز بی‌کاری و رنج بی‌بهر بود
|بدو گفت کاین نامهٔ پندمند
|ببر سوی آن دیو جسته ز بند
|چو از شاه بشنید فرهاد گرد
|زمین را ببوسید و نامه ببرد
|به شهری کجا سست پایان بدند
|سواران پولادخایان بدند
|هم آنکس که بودند پا از دوال
|لقبشان چنین بود بسیار سال
|بدان شهر بد شاه مازندران
|هم آنجا دلیران و کندآوران
|چو بشنید کز نزد کاووس شاه
|فرستاده‌ای باهش آمد ز راه
|پذیره شدن را سپاه گران
|دلیران و شیران مازندران
|ز لشکر یکایک همه برگزید
|ازیشان هنر خواست کاید پدید
|چنین گفت کامروز فرزانگی
|جدا کرد نتوان ز دیوانگی
|همه راه و رسم پلنگ آورید
|سر هوشمندان به چنگ آورید
|پذیره شدندش پر از چین به روی
|سخنشان نرفت ایچ بر آرزوی
|یکی دست بگرفت و بفشاردش
|پی و استخوانها بیازاردش
|نگشت ایچ فرهاد را روی زرد
|نیامد برو رنج بسیار و درد
|ببردند فرهاد را نزد شاه
|ز کاووس پرسید و ز رنج راه
|پس آن نامه بنهاد پیش دبیر
|می و مشک انداخته پر حریر
|چو آگه شد از رستم و کار دیو
|پر از خون شدش دیده دل پرغریو
|به دل گفت پنهان شود آفتاب
|شب آید بود گاه آرام و خواب
|ز رستم نخواهد جهان آرمید
|نخواهد شدن نام او ناپدید
|غمی گشت از ارژنگ و دیو سپید
|که شد کشته پولاد غندی و بید
|چو آن نامهٔ شاه یکسر بخواند
|دو دیده به خون دل اندر نشاند
|چنین داد پاسخ به کاووس کی
|که گر آب دریا بود نیز می
|مرا بارگه زان تو برترست
|هزاران هزارم فزون لشکرست
|به هر سو که بنهند بر جنگ روی
|نماند به سنگ اندرون رنگ و بوی
|بیارم کنون لشکری شیرفش
|برآرم شما را سر از خواب خوش
|ز پیلان جنگی هزار و دویست
|که در بارگاه تو یک پیل نیست
|از ایران برآرم یکی تیره خاک
|بلندی ندانند باز از مغاک
|چو بشنید فرهاد ازو داوری
|بلندی و تندی و کندآوری
|بکوشید تا پاسخ نامه یافت
|عنان سوی سالار ایران شتافت
|بیامد بگفت آنچ دید و شنید
|همه پردهٔ رازها بردرید
|چنین گفت کاو ز آسمان برترست
|نه رای بلندش به زیر اندرست
|ز گفتار من سر بپیچید نیز
|جهان پیش چشمش نیرزد به چیز
|جهاندار مر پهلوان را بخواند
|همه گفت فرهاد با او براند
|چنین گفت کاووس با پیلتن
|کزین ننگ بگذارم این انجمن
|چو بشنید رستم چنین گفت باز
|به پیش شهنشاه کهتر نواز
|مرا برد باید بر او پیام
|سخن برگشایم چو تیغ از نیام
|یکی نامه باید چو برنده تیغ
|پیامی به کردار غرنده میغ
|شوم چون فرستاده‌ای نزد اوی
|به گفتار خون اندر آرم به جوی
|به پاسخ چنین گفت کاووس شاه
|که از تو فروزد نگین و کلاه
|پیمبر تویی هم تو پیل دلیر
|به هر کینه گه بر سرافراز شیر
|بفرمود تا رفت پیشش دبیر
|سر خامه را کرد پیکان تیر
|چنین گفت کاین گفتن نابکار
|نه خوب آید از مردم هوشیار
|اگر سرکنی زین فزونی تهی
|به فرمان گرایی بسان رهی
|وگرنه به جنگ تو لشگر کشم
|ز دریا به دریا سپه برکشم
|روان بداندیش دیو سپید
|دهد کرگسان را به مغزت نوید
|چو نامه به مهر اندر آورد شاه
|جهانجوی رستم بپیموده راه
|به زین اندر افگند گرز گران
|چو آمد به نزدیک مازندران
|به شاه آگهی شد که کاووس کی
|فرستادن نامه افگند پی
|فرستاده‌ای چون هژبر دژم
|کمندی به فتراک بر شست خم
|به زیر اندرون باره‌ای گامزن
|یکی ژنده پیلست گویی به تن
|چو بشنید سالار مازندران
|ز گردان گزین کرد چندی سران
|بفرمودشان تا خبیره شدند
|هژبر ژیان را پذیره شدند
|چو چشم تهمتن بدیشان رسید
|به ره بر درختی گشن شاخ دید
|بکند و چو ژوپین به کف برگرفت
|بماندند لشکر همه در شگفت
|بینداخت چون نزد ایشان رسید
|سواران بسی زیر شاخ آورید
|یکی دست بگرفت و بفشاردش
|همی آزمون را بیازاردش
|بخندید ازو رستم پیلتن
|شده خیره زو چشم آن انجمن
|بدان خنده اندر بیفشارد چنگ
|ببردش رگ از دست وز روی رنگ
|بشد هوش از آن مرد رزم آزمای
|ز بالای اسب اندر آمد به پای
|یکی شد بر شاه مازندران
|بگفت آنچ دید از کران تا کران
|سواری که نامش کلاهور بود
|که مازندران زو پر از شور بود
|بسان پلنگ ژیان بد به خوی
|نکردی به جز جنگ چیز آرزوی
|پذیره شدن را فرا پیش خواند
|به مردیش بر چرخ گردان نشاند
|بدو گفت پیش فرستاده شو
|هنرها پدیدار کن نو به نو
|چنان کن که گردد رخش پر ز شرم
|به چشم اندر آرد ز شرم آب گرم
|بیامد کلاهور چون نره شیر
|به پیش جهاندار مرد دلیر
|بپرسید پرسیدنی چون پلنگ
|دژم روی زانپس بدو داد چنگ
|بیفشارد چنگ سرافراز پیل
|شد از درد دستش به کردار نیل
|بپیچید و اندیشه زو دورداشت
|به مردی ز خورشید منشور داشت
|بیفشارد چنگ کلاهور سخت
|فرو ریخت ناخن چو برگ از درخت
|کلاهور با دست آویخته
|پی و پوست و ناخن فروریخته
|بیاورد و بنمود و با شاه گفت
|که بر خویشتن درد نتوان نهفت
|ترا آشتی بهتر آید ز جنگ
|فراخی مکن بر دل خویش تنگ
|ترا با چنین پهلوان تاو نیست
|اگر رام گردد به از ساو نیست
|پذیریم از شهر مازندران
|ببخشیم بر کهتر و مهتران
|چنین رنج دشوار آسان کنیم
|به آید که جان را هراسان کنیم
|تهمتن بیامد هم اندر زمان
|بر شاه برسان شیر ژیان
|نگه کرد و بنشاند اندر خورش
|ز کاووس پرسید و از لشکرش
|سخن راند از راه و رنج دراز
|که چون راندی اندر نشیب و فراز
|ازان پس بدو گفت رستم توی
|که داری بر و بازوی پهلوی
|چنین داد پاسخ که من چاکرم
|اگر چاکری را خود اندر خورم
|کجا او بود من نیایم به کار
|که او پهلوانست و گرد و سوار
|بدو داد پس نامور نامه را
|پیام جهانجوی خودکامه را
|بگفت آنک شمشیر بار آورد
|سر سرکشان در کنار آورد
|چو پیغام بشنید و نامه بخواند
|دژم گشت و اندر شگفتی بماند
|به رستم چنین گفت کاین جست و جوی
|چه باید همی خیره این گفت‌وگوی
|بگویش که سالار ایران تویی
|اگرچه دل و چنگ شیران تویی
|منم شاه مازندران با سپاه
|بر اورنگ زرین و بر سر کلاه
|مرا بیهده خواندن پیش خویش
|نه رسم کیان بد نه آیین پیش
|براندیش و تخت بزرگان مجوی
|کزین برتری خواری آید بروی
|سوی گاه ایران بگردان عنان
|وگرنه زمانت سرآرد سنان
|اگر با سپه من بجنبم ز جای
|تو پیدا نبینی سرت را ز پای
|تو افتاده‌ای بی‌گمان در گمان
|یکی راه برگیر و بفگن کمان
|چو من تنگ روی اندر آرم بروی
|سرآید شما را همه گفت‌وگوی
|نگه کرد رستم به روشن روان
|به شاه و سپاه و رد و پهلوان
|نیامدش با مغز گفتار اوی
|سرش تیزتر شد به پیکار اوی
|تهمتن چو برخاست کاید به راه
|بفرمود تا خلعت آرند شاه
|نپذرفت ازو جامه و اسپ و زر
|که ننگ آمدش زان کلاه و کمر
|بیامد دژم از بر گاه اوی
|همه تیره دید اختر و ماه اوی
|برون آمد از شهر مازندران
|سرش گشته بد زان سخنها گران
|چو آمد به نزدیک شاه اندرون
|دل کینه‌دارش پر از جوش خون
|ز مازندران هرچ دید و شنید
|همه کرد بر شاه ایران پدید
|وزان پس ورا گفت مندیش هیچ
|دلیری کن و رزم دیوان بسیچ
|دلیران و گردان آن انجمن
|چنان دان که خوارند بر چشم من
|چو رستم ز مازندران گشت باز
|شه اندر زمان رزم را کرد ساز
|سراپرده از شهر بیرون کشید
|سپه را همه سوی هامون کشید
|سپاهی که خورشید شد ناپدید
|چو گرد سیاه از میان بردمید
|نه دریا پدید و نه هامون و کوه
|زمین آمد از پای اسپان ستوه
|همی راند لشکر بران سان دمان
|نجست ایچ هنگام رفتن زمان
|چو آگاهی آمد به کاووس شاه
|که تنگ اندر آمد ز دیوان سپاه
|بفرمود تا رستم زال زر
|نخستین بران کینه بندد کمر
|به طوس و به گودرز کشوادگان
|به گیو و به گرگین آزادگان
|بفرمود تا لشکر آراستند
|سنان و سپرها بپیراستند
|سراپردهٔ شهریار و سران
|کشیدند بر دشت مازندران
|ابر میمنه طوس نوذر به پای
|دل کوه پر نالهٔ کر نای
|چو گودرز کشواد بر میسره
|شده کوه آهن زمین یکسره
|سپهدار کاووس در قلبگاه
|ز هر سو رده برکشیده سپاه
|به پیش سپاه اندرون پیلتن
|که در جنگ هرگز ندیدی شکن
|یکی نامداری ز مازندران
|به گردن برآورده گرز گران
|که جویان بدش نام و جوینده بود
|گرایندهٔ گرز و گوینده بود
|به دستوری شاه دیوان برفت
|به پیش سپهدار کاووس تفت
|همی جوشن اندر تنش برفروخت
|همی تف تیغش زمین را بسوخت
|بیامد به ایران سپه برگذشت
|بتوفید از آواز او کوه و دشت
|همی گفت با من که جوید نبرد
|کسی کاو برانگیزد از آب گرد
|نشد هیچکس پیش جویان برون
|نه رگشان بجنبید در تن نه خون
|به آواز گفت آن زمان شهریار
|به گردان هشیار و مردان کار
|که زین دیوتان سر چرا خیره شد
|از آواز او رویتان تیره شد
|ندادند پاسخ دلیران به شاه
|ز جویان بپژمرد گفتی سپاه
|یکی برگرایید رستم عنان
|بر شاه شد تاب داده سنان
|که دستور باشد مرا شهریار
|شدن پیش این دیو ناسازگار
|بدو گفت کاووس کاین کار تست
|از ایران نخواهد کس این جنگ جست
|چو بشنید ازو این سخن پهلوان
|بیامد به کردار شیر ژیان
|برانگیخت رخش دلاور ز جای
|به چنگ اندرون نیزهٔ سر گرای
|به آورد گه رفت چون پیل مست
|یکی پیل زیر اژدهایی به دست
|عنان را بپیچید و برخاست گرد
|ز بانگش بلرزید دشت نبرد
|به جویان چنین گفت کای بد نشان
|بیفگنده نامت ز گردنکشان
|کنون بر تو بر جای بخشایش است
|نه هنگام آورد و آرامش است
|بگرید ترا آنک زاینده بود
|فزاینده بود ار گزاینده بود
|بدو گفت جویان که ایمن مشو
|ز جویان و از خنجر سرد رو
|که اکنون به درد جگر مادرت
|بگرید بدین جوشن و مغفرت
|چو آواز جویان به رستم رسید
|خروشی چو شیر ژیان برکشید
|پس پشت او اندر آمد چو گرد
|سنان بر کمربند او راست کرد
|بزد نیزه بر بند درع و زره
|زره را نماند ایچ بند و گره
|ز زینش جدا کرد و برداشتش
|چو بر بابزن مرغ برگاشتش
|بینداخت از پشت اسپش به خاک
|دهان پر ز خون و زره چاک چاک
|دلیران و گردان مازندران
|به خیره فرو ماندند اندران
|سپه شد شکسته دل و زرد روی
|برآمد ز آورد گه گفت و گوی
|بفرمود سالار مازندران
|به یکسر سپاه از کران تا کران
|که یکسر بتازید و جنگ آورید
|همه رسم و راه پلنگ آورید
|برآمد ز هر دو سپه بوق و کوس
|هوا نیلگون شد زمین آبنوس
|چو برق درخشنده از تیره میغ
|همی آتش افروخت از گرز و تیغ
|هوا گشت سرخ و سیاه و بنفش
|ز بس نیزه و گونه‌گونه درفش
|زمین شد به کردار دریای قیر
|همه موجش از خنجر و گرز و تیر
|دوان باد پایان چو کشتی بر آب
|سوی غرق دارند گویی شتاب
|همی گرز بارید بر خود و ترگ
|چو باد خزان بارد از بید برگ
|به یک هفته دو لشکر نامجوی
|به روی اندر آورده بودند روی
|به هشتم جهاندار کاووس شاه
|ز سر برگرفت آن کیانی کلاه
|به پیش جهاندار گیهان خدای
|بیامد همی بود گریان به پای
|از آن پس بمالید بر خاک روی
|چنین گفت کای داور راستگوی
|برین نره دیوان بی‌بیم و باک
|تویی آفرینندهٔ آب و خاک
|مرا ده تو پیروزی و فرهی
|به من تازه کن تخت شاهنشهی
|بپوشید ازان پس به مغفر سرش
|بیامد بر نامور لشکرش
|خروش آمد و نالهٔ کرنای
|بجنبید چون کوه لشکر ز جای
|سپهبد بفرمود تا گیو و طوس
|به پشت سپاه اندر آرند کوس
|چو گودرز با زنگهٔ شاوران
|چو رهام و گرگین جنگ‌آوران
|گرازه همی شد بسان گراز
|درفشی برافراخته هفت یاز
|چو فرهاد و خراد و برزین و گیو
|برفتند با نامداران نیو
|تهمتن به قلب اندر آمد نخست
|زمین را به خون دلیران بشست
|چو گودرز کشواد بر میمنه
|سلیح و سپه برد و کوس و بنه
|ازان میمنه تا بدان میسره
|بشد گیو چون گرگ پیش بره
|ز شبگیر تا تیره شد آفتاب
|همی خون به جوی اندر آمد چو آب
|ز چهره بشد شرم و آیین مهر
|همی گرز بارید گفتی سپهر
|ز کشته به هر جای بر توده گشت
|گیاها به مغز سر آلوده گشت
|چو رعد خروشنده شد بوق و کوس
|خور اندر پس پردهٔ آبنوس
|ازان سو که بد شاه مازندران
|بشد پیلتن با سپاهی گران
|زمانی نکرد او یله جای خویش
|بیفشارد بر کینه گه پای خویش
|چو دیوان و پیلان پرخاشجوی
|بروی اندر آورده بودند روی
|جهانجوی کرد از جهاندار یاد
|سنان‌دار نیزه به دارنده داد
|برآهیخت گرز و برآورد جوش
|هوا گشت از آواز او پرخروش
|برآورد آن گرد سالار کش
|نه با دیو جان و نه با پیل هش
|فگنده همه دشت خرطوم پیل
|همه کشته دیدند بر چند میل
|ازان پس تهمتن یکی نیزه خواست
|سوی شاه مازندران تاخت راست
|چو بر نیزهٔ رستم افگند چشم
|نماند ایچ با او دلیری و خشم
|یکی نیزه زد بر کمربند اوی
|ز گبر اندر آمد به پیوند اوی
|شد از جادویی تنش یک لخت کوه
|از ایران بروبر نظاره گروه
|تهمتن فرو ماند اندر شگفت
|سناندار نیزه به گردن گرفت
|رسید اندر آن جای کاووس شاه
|ابا پیل و کوس و درفش و سپاه
|به رستم چنین گفت کای سرفراز
|چه بودت که ایدر بماندی دراز
|بدو گفت رستم که چون رزم سخت
|ببود و بیفروخت پیروز بخت
|مرا دید چون شاه مازندران
|به گردن برآورده گرز گران
|به رخش دلاور سپردم عنان
|زدم بر کمربند گبرش سنان
|گمانم چنان بد که او شد نگون
|کنون آید از کوههٔ زین برون
|بر این گونه شد سنگ در پیش من
|نبود آگه از رای کم بیش من
|برین گونه خارا یکی کوه گشت
|ز جنگ و ز مردی بی‌اندوه گشت
|به لشکر گهش برد باید کنون
|مگر کاید از سنگ خارا برون
|ز لشکر هر آن کس که بد زورمند
|بسودند چنگ آزمودند بند
|نه برخاست از جای سنگ گران
|میان اندرون شاه مازندران
|گو پیلتن کرد چنگال باز
|بران آزمایش نبودش نیاز
|بران گونه آن سنگ را برگرفت
|کزو ماند لشکر سراسر شگفت
|ابر کردگار آفرین خواندند
|برو زر و گوهر برافشاندند
|به پیش سراپردهٔ شاه برد
|بیفگند و ایرانیان را سپرد
|بدو گفت ار ایدونک پیدا شوی
|به گردی ازین تنبل و جادوی
|وگرنه به گرز و به تیغ و تبر
|ببرم همه سنگ را سر به سر
|چو بشنید شد چون یکی پاره ابر
|به سر برش پولاد و بر تنش گبر
|تهمتن گرفت آن زمان دست اوی
|بخندید و زی شاه بنهاد روی
|چنین گفت کاوردم ان لخت کوه
|ز بیم تبر شد به چنگم ستوه
|برویش نگه کرد کاووس شاه
|ندیدش سزاوار تخت و کلاه
|وزان رنجهای کهن یاد کرد
|دلش خسته شد سر پر از باد کرد
|به دژخیم فرمود تا تیغ تیز
|بگیرد کند تنش را ریز ریز
|به لشکر گهش کس فرستاد زود
|بفرمود تا خواسته هرچ بود
|ز گنج و ز تخت و ز در و گهر
|ز اسپ و سلیح و کلاه و کمر
|نهادند هرجای چون کوه کوه
|برفتند لشکر همه هم گروه
|سزاوار هرکس ببخشید گنج
|به ویژه کسی کش فزون بود رنج
|ز دیوان هرآنکس که بد ناسپاس
|وز ایشان دل انجمن پرهراس
|بفرمودشان تا بریدند سر
|فگندند جایی که بد رهگذر
|وز آن پس بیامد به جای نماز
|همی گفت با داور پاک راز
|به یک هفته بر پیش یزدان پاک
|همی با نیایش بپیمود خاک
|بهشتم در گنجها کرد باز
|ببخشید بر هرکه بودش نیاز
|همی گشت یک هفته زین گونه نیز
|ببخشید آن را که بایست چیز
|سیم هفته چون کارها گشت راست
|می و جام یاقوت و میخواره خواست
|به یک هفته با ویژگان می به چنگ
|به مازندران کرد زان پس درنگ
|تهمتن چنین گفت با شهریار
|که هرگونه‌ای مردم آید به کار
|مرا این هنرها ز اولاد خاست
|که بر هر سویی راه بنمود راست
|به مازندران دارد اکنون امید
|چنین دادمش راستی را نوید
|کنون خلعت شاه باید نخست
|یکی عهد و مهری بروبر درست
|که تا زنده باشد به مازندران
|پرستش کنندش همه مهتران
|چو بشنید گفتار خسرو پرست
|به بر زد جهاندار بیدار دست
|سپرد آن زمان تخت شاهی بدوی
|وزانجا سوی پارس بنهاد روی
|چو کاووس در شهر ایران رسید
|ز گرد سپه شد هوا ناپدید
|برآمد همی تا به خورشید جوش
|زن و مرد شد پیش او با خروش
|همه شهر ایران بیاراستند
|می و رود و رامشگران خواستند
|جهان سر به سر نو شد از شاه نو
|ز ایران برآمد یکی ماه نو
|چو بر تخت بنشست پیروز و شاد
|در گنجهای کهن برگشاد
|ز هر جای روزی‌دهان را بخواند
|به دیوان دینار دادن نشاند
|برآمد خروش از در پیلتن
|بزرگان لشکر شدند انجمن
|همه شادمان نزد شاه آمدند
|بران نامور پیشگاه آمدند
|تهمتن بیامد به سر بر کلاه
|نشست از بر تخت نزدیک شاه
|سزاوار او شهریار زمین
|یکی خلعت آراست با آفرین
|یکی تخت پیروزه و میش‌سار
|یکی خسروی تاج گوهر نگار
|یکی دست زربفت شاهنشهی
|ابا یاره و طوق و با فرهی
|صد از ماهرویان زرین کمر
|صد از مشک مویان با زیب و فر
|صد از اسپ با زین و زرین ستام
|صد استر سیه موی و زرین لگام
|همه بارشان دیبهٔ خسروی
|ز چینی و رومی و از پهلوی
|ببردند صد بدره دینار نیز
|ز رنگ و ز بوی و ز هرگونه چیز
|ز یاقوت جامی پر از مشک ناب
|ز پیروزه دیگر یکی پر گلاب
|نوشته یکی نامه‌ای بر حریر
|ز مشک و ز عنبر ز عود و عبیر
|سپرد این به سالار گیتی فروز
|به نوی همه کشور نیمروز
|چنان کز پس عهد کاووس شاه
|نباشد بران تخت کس را کلاه
|مگر نامور رستم زال را
|خداوند شمشیر و گوپال را
|ازان پس برو آفرین کرد شاه
|که بی‌تو مبیناد کس پیشگاه
|دل تاجداران به تو گرم باد
|روانت پر از شرم و آزرم باد
|فرو برد رستم ببوسید تخت
|بسیچ گذر کرد و بربست رخت
|خروش تبیره برآمد ز شهر
|ز شادی به هرکس رسانید بهر
|بشد رستم زال و بنشست شاه
|جهان کرد روشن به آیین و راه
|به شادی بر تخت زرین نشست
|همی جور و بیداد را در ببست
|زمین را ببخشید بر مهتران
|چو باز آمد از شهر مازندران
|به طوس آن زمان داد اسپهبدی
|بدو گفت از ایران بگردان بدی
|پس آنگه سپاهان به گودرز داد
|ورا کام و فرمان آن مرز داد
|وزان پس به شادی و می دست برد
|جهان را نموده بسی دستبرد
|بزد گردن غم به شمشیر داد
|نیامد همی بر دل از مرگ یاد
|زمین گشت پر سبزه و آب و نم
|بیاراست گیتی چو باغ ارم
|توانگر شد از داد و از ایمنی
|ز بد بسته شد دست اهریمنی
|به گیتی خبر شد که کاووس شاه
|ز مازندران بستد آن تاج و گاه
|بماندند یکسر همه زین شگفت
|که کاووس شاه این بزرگی گرفت
|همه پاک با هدیه و با نثار
|کشیدند صف بر در شهریار
|جهان چون بهشتی شد آراسته
|پر از داد و آگنده از خواسته
|سر آمد کنون رزم مازندران
|به پیش آورم جنگ هاماوران
|ازان پس چنین کرد کاووس رای
|که در پادشاهی بجنبد ز جای
|از ایران بشد تا به توران و چین
|گذر کرد ازان پس به مکران زمین
|ز مکران شد آراسته تا زره
|میانها ندید ایچ رنج از گره
|پذیرفت هر مهتری باژ و ساو
|نکرد آزمون گاو با شیر تاو
|چنین هم گرازان به بربر شدند
|جهانجوی با تخت و افسر شدند
|شه بربرستان بیاراست جنگ
|زمانه دگرگونه‌تر شد به رنگ
|سپاهی بیامد ز بربر به رزم
|که برخاست از لشکر شاه بزم
|هوا گفتی از نیزه چون بیشه گشت
|خور از گرد اسپان پراندیشه گشت
|ز گرد سپه پیل شد ناپدید
|کس از خاک دست و عنان را ندید
|به زخم اندر آمد همی فوج فوج
|بران سان که برخیزد از آب موج
|چو گودرز گیتی بران گونه دید
|عمود گران از میان برکشید
|بزد اسپ با نامداران هزار
|ابا نیزه و تیر جوشن گذار
|برآویخت و بدرید قلب سپاه
|دمان از پس اندر همی رفت شاه
|تو گفتی ز بربر سواری نماند
|به گرد اندرون نیزه‌داری نماند
|به شهر اندرون هرکه بد سالخورد
|چو برگشته دیدند باد نبرد
|همه پیش کاووس شاه آمدند
|جگرخسته و پرگناه آمدند
|که ما شاه را چاکر و بنده‌ایم
|همه باژ را گردن افگنده‌ایم
|به جای درم زر و گوهر دهیم
|سپاسی ز گنجور بر سر نهیم
|ببخشود کاووس و بنواختشان
|یکی راه و آیین نو ساختشان
|وزان جایگه بانگ سنج و درای
|برآمد ابا نالهٔ کره‌نای
|چو آمد بر شهر مکران گذر
|سوی کوه قاف آمد و باختر
|چو آگاهی آمد بریشان ز شاه
|نیایش‌کنان برگرفتند راه
|پذیره شدندش همه مهتران
|به سر برنهادند باژ گران
|چو فرمان گزیدند بگرفت راه
|بی‌آزار رفتند شاه و سپاه
|سپه ره سوی زابلستان کشید
|به مهمانی پور دستان کشید
|ببد شاه یک ماه در نیمروز
|گهی رود و می خواست گه باز و یوز
|برین برنیامد بسی روزگار
|که بر گوشهٔ گلستان رست خار
|کس از آزمایش نیابد جواز
|نشیب آیدش چون شود بر فراز
|چو شد کار گیتی بران راستی
|پدید آمد از تازیان کاستی
|یکی با گهر مرد با گنج و نام
|درفشی برافراخت از مصر و شام
|ز کاووس کی روی برتافتند
|در کهتری خوار بگذاشتند
|چو آمد به شاه جهان آگهی
|که انباز دارد به شاهنشهی
|بزد کوس و برداشت از نیمروز
|سپه شاد دل شاه گیتی‌فروز
|همه بر سپرها نبشتند نام
|بجوشید شمشیرها در نیام
|سپه را ز هامون به دریا کشید
|بدان سو کجا دشمن آمد پدید
|بی‌اندازه کشتی و زورق بساخت
|برآشفت و بر آب لشکر نشاخت
|همانا که فرسنگ بودی هزار
|اگر پای با راه کردی شمار
|همی راند تا در میان سه شهر
|ز گیتی برین‌گونه جویند بهر
|به دست چپش مصر و بربر براست
|زره در میانه بر آن سو که خواست
|به پیش اندرون شهر هاماوران
|به هر کشوری در سپاهی گران
|خبر شد بدیشان که کاووس شاه
|برآمد ز آب زره با سپاه
|هم‌آواز گشتند یک با دگر
|سپه را سوی بربر آمد گذر
|یکی گشت چندان یل تیغ‌زن
|به بربرستان در شدند انجمن
|سپاهی که دریا و صحرا و کوه
|شد از نعل اسپان ایشان ستوه
|نبد شیر درنده را خوابگاه
|نه گور ژیان یافت بر دشت راه
|پلنگ از بر سنگ و ماهی در آب
|هم اندر هوا ابر و پران عقاب
|همی راه جستند و کی بود راه
|دد و دام را بر چنان رزمگاه
|چو کاووس لشکر به خشکی کشید
|کس اندر جهان کوه و صحرا ندید
|جهان گفتی از تیغ وز جوشن است
|ستاره ز نوک سنان روشن است
|ز بس خود زرین و زرین سپر
|به گردن برآورده رخشان تبر
|تو گفتی زمین شد سپهر روان
|همی بارد از تیغ هندی روان
|ز مغفر هوا گشت چون سندروس
|زمین سر به سر تیره چون آبنوس
|بدرید کوه از دم گاودم
|زمین آمد از سم اسپان به خم
|ز بانگ تبیره به بربرستان
|تو گفتی زمین گشت لشکرستان
|برآمد ز ایران سپه بوق و کوس
|برون رفت گرگین و فرهاد و طوس
|وزان سوی گودرز کشواد بود
|چو گیو و چو شیدوش و میلاد بود
|فگندند بر یال اسپان عنان
|به زهر آب دادند نوک سنان
|چو بر کوههٔ زین نهادند سر
|خروش آمد و چاک چاک تبر
|تو گفتی همی سنگ آهن کنند
|وگر آسمان بر زمین برزنند
|بجنبید کاووس در قلب‌گاه
|سپاه اندرآمد به پیش سپاه
|جهان گشت تاری سراسر ز گرد
|ببارید شنگرف بر لاژورد
|تو گفتی هوا ژاله بارد همی
|به سنگ اندرون لاله کارد همی
|ز چشم سنان آتش آمد برون
|زمین شد به کردار دریای خون
|سه لشکر چنان شد ز ایرانیان
|که سر باز نشناختند از میان
|نخستین سپهدار هاماوران
|بیفگند شمشیر و گرز گران
|غمی گشت وز شاه زنهار خواست
|بدانست کان روزگار بلاست
|به پیمان که از شهر هاماوران
|سپهبد دهد ساو و باژ گران
|ز اسپ و سلیح و ز تخت و کلاه
|فرستد به نزدیک کاووس شاه
|چو این داده باشد برو بگذرد
|سپاهش بروبوم او نسپرد
|ز گوینده بشنید کاووس کی
|برین گفتها پاسخ افگند پی
|که یکسر همه در پناه منید
|پرستندهٔ تاج و گاه منید
|ازان پس به کاووس گوینده گفت
|که او دختری دارد اندر نهفت
|که از سرو بالاش زیباترست
|ز مشک سیه بر سرش افسرست
|به بالا بلند و به گیسو کمند
|زبانش چو خنجر لبانش چو قند
|بهشتیست آراسته پرنگار
|چو خورشید تابان به خرم بهار
|نشاید که باشد به جز جفت شاه
|چه نیکو بود شاه را جفت ماه
|بجنبید کاووس را دل ز جای
|چنین داد پاسخ که اینست رای
|گزین کرد شاه از میان گروه
|یکی مرد بیدار دانش‌پژوه
|گرانمایه و گرد و مغزش گران
|بفرمود تا شد به هاماوران
|چنین گفت رایش به من تازه کن
|بیارای مغزش به شیرین سخن
|بگویش که پیوند ما در جهان
|بجویند کار آزموده مهان
|که خورشید روشن ز تاج منست
|زمین پایهٔ تخت عاج منست
|هرانکس که در سایهٔ من پناه
|نیابد ازو کم شود پایگاه
|کنون با تو پیوند جویم همی
|رخ آشتی را بشویم همی
|پس پردهٔ تو یکی دخترست
|شنیدم که گاه مرا درخورست
|که پاکیزه تخم‌ست و پاکیزه تن
|ستوده به هر شهر و هر انجمن
|چو داماد یابی چو پور قباد
|چنان دان که خورشید داد تو داد
|بشد مرد بیدار روشن روان
|به نزدیک سالار هاماوران
|زبان کرد گویا و دل کرد گرم
|بیاراست لب را به گفتار نرم
|ز کاووس دادش فروان سلام
|ازان پس بگفت آنچ بود از پیام
|چو بشنید ازو شاه هاماوران
|دلش گشت پر درد و سر شد گران
|همی گفت هرچند کاو پادشاست
|جهاندار و پیروز و فرمان رواست
|مرا در جهان این یکی دخترست
|که از جان شیرین گرامی‌ترست
|فرستاده را گر کنم سرد و خوار
|ندارم پی و مایهٔ کارزار
|همان به که این درد را نیز چشم
|بپوشم و بر دل بخوابیم خشم
|چنین گفت با مرد شیرین سخن
|که سر نیست این آرزو را نه بن
|همی خواهد از من گرامی دو چیز
|که آن را سه دیگر ندانیم نیز
|مرا پشت گرمی بد از خواسته
|به فرزند بودم دل آراسته
|به من زین سپس جان نماند همی
|وگر شاه ایران ستاند همی
|سپارم کنون هرچ خواهد بدوی
|نتابم سر از رای و فرمان اوی
|غمی گشت و سودابه را پیش خواند
|ز کاووس با او سخنها براند
|بدو گفت کز مهتر سرفراز
|که هست از مهی و بهی بی‌نیاز
|فرستاده‌ای چرپ‌گوی آمدست
|یکی نامه چون زند و استا به دست
|همی خواهد از من که بی‌کام من
|ببرد دل و خواب و آرام من
|چه گویی تو اکنون هوای تو چیست
|بدین کار بیدار رای تو چیست
|بدو گفت سودابه زین چاره نیست
|ازو بهتر امروز غمخواره نیست
|کسی کاو بود شهریار جهان
|بروبوم خواهد همی از مهان
|ز پیوند با او چرایی دژم
|کسی نشمرد شادمانی به غم
|بدانست سالار هاماوران
|که سودابه را آن نیامد گران
|فرستاده شاه را پیش خواند
|وزان نامدارانش برتر نشاند
|ببستند بندی بر آیین خویش
|بران سان که بود آن زمان دین خویش
|به یک هفته سالار هاماوران
|همی ساخت آن کار با مهتران
|بیاورد پس خسرو خسته دل
|پرستنده سیصد عماری چهل
|هزار استر و اسپ و اشتر هزار
|ز دیبا و دینار کردند بار
|عماری به ماه نو آراسته
|پس پشت و پیش اندرون خواسته
|یکی لشکر آراسته چون بهشت
|تو گفتی که روی زمین لاله کشت
|چو آمد به نزدیک کاووس شاه
|دل آرام با زیب و با فر و جاه
|دو یاقوت خندان دو نرگس دژم
|ستون دو ابرو چو سیمین قلم
|نگه کرد کاووس و خیره بماند
|به سودابه بر نام یزدان بخواند
|یکی انجمن ساخت از بخردان
|ز بیداردل پیر سر موبدان
|سزا دید سودابه را جفت خویش
|ببستند عهدی بر آیین و کیش
|غمی بد دل شاه هاماوران
|ز هرگونه‌ای چاره جست اندران
|چو یک هفته بگذشت هشتم پگاه
|فرستاده آمد به نزدیک شاه
|که گر شاه بیند که مهمان خویش
|بیاید خرامان به ایوان خویش
|شود شهر هاماوران ارجمند
|چو بینند رخشنده‌گاه بلند
|بدین‌گونه با او همی چاره جست
|نهان بند او بود رایش درست
|مگر شهر و دختر بماند بدوی
|نباشدش بر سر یکی باژجوی
|بدانست سودابه رای پدر
|که با سور پرخاش دارد به سر
|به کاووس کی گفت کاین رای نیست
|ترا خود به هاماوران جای نیست
|ترا بی‌بهانه به چنگ آورند
|نباید که با سور جنگ آورند
|ز بهر منست این همه گفت‌وگوی
|ترا زین شدن انده آید بروی
|ز سودابه گفتار باور نکرد
|نیامدش زیشان کسی را بمرد
|بشد با دلیران و کندآوران
|بمهمانی شاه هاماوران
|یکی شهر بد شاه را شاهه نام
|همه از در جشن و سور و خرام
|بدان شهر بودش سرای و نشست
|همه شهر سرتاسر آذین ببست
|چو در شاهه شد شاه گردن‌فراز
|همه شهر بردند پیشش نماز
|همه گوهر و زعفران ریختند
|به دینار و عنبر برآمیختند
|به شهر اندر آوای رود و سرود
|به هم برکشیدند چون تار و پود
|چو دیدش سپهدار هاماوران
|پیاده شدش پیش با مهتران
|ز ایوان سالار تا پیش در
|همه در و یاقوت بارید و زر
|به زرین طبقها فروریختند
|به سر مشک و عنبر همی بیختند
|به کاخ اندرون تخت زرین نهاد
|نشست از بر تخت کاووس شاد
|همی بود یک هفته با می به دست
|خوش و خرم آمدش جای نشست
|شب و روز بر پیش چون کهتران
|میان بسته بد شاه هاماوران
|ببسته همه لشکرش را میان
|پرستنده بر پیش ایرانیان
|بدین‌گونه تا یکسر ایمن شدند
|ز چون و چرا و نهیب و گزند
|همه گفته بودند و آراسته
|سگالیده از جای برخاسته
|ز بربر برین‌گونه آگه شدند
|سگالش چنین بود همره شدند
|شبی بانگ بوق آمد و تاختن
|کسی را نبد آرزو ساختن
|ز بربرستان چون بیامد سپاه
|به هاماوران شاددل گشت شاه
|گرفتند ناگاه کاووس را
|چو گودرز و چون گیو و چون طوس را
|چو گوید درین مردم پیش‌بین
|چه دانی تو ای کاردان اندرین
|چو پیوستهٔ خون نباشد کسی
|نباید برو بودن ایمن بسی
|بود نیز پیوسته خونی که مهر
|ببرد ز تو تا بگرددت چهر
|چو مهر کسی را بخواهی ستود
|بباید بسود و زیان آزمود
|پسر گر به جاه از تو برتر شود
|هم از رشک مهر تو لاغر شود
|چنین است گیهان ناپاک رای
|به هر باد خیره بجنبد ز جای
|چو کاووس بر خیرگی بسته شد
|به هاماوران رای پیوسته شد
|یکی کوه بودش سر اندر سحاب
|برآوردهٔ ایزد از قعر آب
|یکی دژ برآورده از کوهسار
|تو گفتی سپهرستش اندر کنار
|بدان دژ فرستاد کاووس را
|همان گیو و گودرز و هم طوس را
|همان مهتران دگر را به بند
|ابا شاه کاووس در دژ فگند
|ز گردان نگهبان دژ شد هزار
|همه نامداران خنجرگذار
|سراپردهٔ او به تاراج داد
|به پرمایگان بدره و تاج داد
|برفتند پوشیده رویان دو خیل
|عماری یکی درمیانش جلیل
|که سودابه را باز جای آورند
|سراپرده را زیر پای آورند
|چو سودابه پوشیدگان را بدید
|ز بر جامهٔ خسروی بردرید
|به مشکین کمند اندرآویخت چنگ
|به فندق‌گلان را بخون داد رنگ
|بدیشان چنین گفت کاین کارکرد
|ستوده ندارند مردان مرد
|چرا روز جنگش نکردند بند
|که جامه‌اش زره بود و تختش سمند
|سپهدار چون گیو و گودرز و طوس
|بدرید دلتان ز آوای کوس
|همی تخت زرین کمینگه کنید
|ز پیوستگی دست کوته کنید
|فرستادگان را سگان کرد نام
|همی ریخت خونابه بر گل مدام
|جدایی نخواهم ز کاووس گفت
|وگر چه لحد باشد او را نهفت
|چو کاووس را بند باید کشید
|مرا بی‌گنه سر بباید برید
|بگفتند گفتار او با پدر
|پر از کین شدش سر پر از خون جگر
|به حصنش فرستاد نزدیک شوی
|جگر خسته از غم به خون شسته روی
|نشستن به یک خانه با شهریار
|پرستنده او بود و هم غمگسار
|چو بسته شد آن شاه دیهیم‌جوی
|سپاهش به ایران نهادند روی
|پراگنده شد در جهان آگهی
|که گم شد ز پالیز سرو سهی
|چو بر تخت زرین ندیدند شاه
|بجستن گرفتند هر کس کلاه
|ز ترکان و از دشت نیزه‌وران
|ز هر سو بیامد سپاهی گران
|گران لشکری ساخت افراسیاب
|برآمد سر از خورد و آرام و خواب
|از ایران برآمد ز هر سو خروش
|شد آرام گیتی پر از جنگ‌وجوش
|برآشفت افراسیاب آن زمان
|برآویخت با لشکر تازیان
|به جنگ اندرون بود لشکر سه ماه
|بدادند سرها ز بهر کلاه
|چنین است رسم سرای سپنج
|گهی ناز و نوش و گهی درد و رنج
|سرانجام نیک و بدش بگذرد
|شکارست مرگش همی بشکرد
|شکست آمد از ترک بر تازیان
|ز بهر فزونی سرآمد زیان
|سپاه اندر ایران پراگنده شد
|زن و مرد و کودک همه بنده شد
|همه در گرفتند ز ایران پناه
|به ایرانیان گشت گیتی سیاه
|دو بهره سوی زاولستان شدند
|به خواهش بر پور دستان شدند
|که ما را ز بدها تو باشی پناه
|چو گم شد سر تاج کاووس شاه
|دریغ‌ست ایران که ویران شود
|کنام پلنگان و شیران شود
|همه جای جنگی سواران بدی
|نشستنگه شهریاران بدی
|کنون جای سختی و رنج و بلاست
|نشستنگه تیزچنگ اژدهاست
|کسی کز پلنگان بخوردست شیر
|بدین رنج ما را بود دستگیر
|کنون چاره‌ای باید انداختن
|دل خویش ازین رنج پرداختن
|ببارید رستم ز چشم آب زرد
|دلش گشت پرخون و جان پر ز درد
|چنین داد پاسخ که من با سپاه
|میان بسته‌ام جنگ را کینه خواه
|چو یابم ز کاووس شاه آگهی
|کنم شهر ایران ز ترکان تهی
|پس آگاهی آمد ز کاووس شاه
|ز بند کمین‌گاه و کار سپاه
|سپه را یکایک ز کابل بخواند
|میان بسته بر جنگ و لشکر براند
|یکی مرد بیدار جوینده راه
|فرستاد نزدیک کاووس شاه
|به نزدیک سالار هاماوران
|بشد نامداری ز کندآوران
|یکی نامه بنوشت با گیر و دار
|پر از گرز و شمشیر و پرکارزار
|که بر شاه ایران کمین ساختی
|بپیوستن اندر بد انداختی
|نه مردی بود چاره جستن به جنگ
|نرفتن به رسم دلاور پلنگ
|که در جنگ هرگز نسازد کمین
|اگر چند باشد دلش پر ز کین
|اگر شاه کاووس یابد رها
|تو رستی ز چنگ و دم اژدها
|وگرنه بیارای جنگ مرا
|به گردن بپیمای هنگ مرا
|فرستاده شد نزد هاماوران
|بدادش پیام یکایک سران
|چو پیغام بشنید و نامه بخواند
|ز کردار خود در شگفتی بماند
|چو برخواند نامه سرش خیره شد
|جهان پیش چشمش همه تیره شد
|چنین داد پاسخ که کاووس کی
|به هامون دگر نسپرد نیز پی
|تو هرگه که آیی به بربرستان
|نبینی مگر تیغ و گرز گران
|همین بند و زندانت آراستست
|اگر رایت این آرزو خواستست
|بیایم بجنگ تو من با سپاه
|برین گونه سازیم آیین و راه
|چو بشنید پاسخ‌گو پیلتن
|دلیران لشکر شدند انجمن
|سوی راه دریا بیامد به جنگ
|که بر خشک بر بود ره با درنگ
|به کشتی و زورق سپاهی گران
|بشد تا سر مرز هاماوران
|به تاراج و کشتن نهادند روی
|ز خون روی کشور شده جوی جوی
|خبر شد به شاه هماور ازین
|که رستم نهادست بر رخش زین
|ببایست تا گاهش آمد به جنگ
|نبد روزگار سکون و درنگ
|چو بیرون شد از شهر خود با سپاه
|به روز درخشان شب آمد سیاه
|چپ و راست لشکر بیاراستند
|به جنگ اندرون نامور خواستند
|گو پیلتن گفت جنگی منم
|به آوردگه بر درنگی منم
|برآورد گرز گران را به دوش
|برانگیخت رخش و برآمد خروش
|چو دیدند لشکر بر و یال اوی
|به چنگ اندرون گرز و گوپال اوی
|تو گفتی که دلشان برآمد ز تن
|ز هولش پراگنده شد انجمن
|همان شاه با نامور سرکشان
|ز رستم چو دیدند یک یک نشان
|گریزان بیامد به هاماوران
|ز پیش تهمتن سپاهی گران
|چو بنشست سالار با رایزن
|دو مرد جوان خواست از انجمن
|بدان تا فرستد هم اندر زمان
|به مصر و به بربر چو باد دمان
|یکی نامه هر یک به چنگ اندرون
|نوشته به درد دل از آب خون
|کزین پادشاهی بدان نیست دور
|بهم بود نیک و بد و جنگ و سور
|گرایدونک باشید با من یکی
|ز رستم نترسم به جنگ اندکی
|وگرنه بدان پادشاهی رسد
|درازست بر هر سویی دست بد
|چو نامه به نزدیک ایشان رسید
|که رستم بدین دشت لشکر کشید
|همه دل پر از بیم برخاستند
|سپاهی ز کشور بیاراستند
|نهادند سر سوی هاماوران
|زمین کوه گشت از کران تا کران
|سپه کوه تا کوه صف برکشید
|پی مور شد بر زمین ناپدید
|چو رستم چنان دید نزدیک شاه
|نهانی برافگند مردی به راه
|که شاه سه کشور برآراستند
|بر این گونه از جای برخاستند
|اگر جنگ را من بجنبم ز جای
|ندانند سر را بدین کین ز پای
|نباید کزین کین به تو بد رسد
|که کار بد از مردم بد رسد
|مرا تخت بربر نیاید به کار
|اگر بد رسد بر تن شهریار
|فرستاده بشنید و آمد دوان
|به نزدیک کاووس کی شد نهان
|پیام تهمتن همه باز راند
|چو بشنید کاووس خیره بماند
|چنین داد پاسخ که مندیش ازین
|نه گسترده از بهر من شد زمین
|چنین بود تا بود گردان سپهر
|که با نوش زهرست با جنگ مهر
|و دیگر که دارنده یار منست
|بزرگی و مهرش حصار منست
|تو رخش درخشنده را ده عنان
|بیارای گوشش به نوک سنان
|ازیشان یکی زنده اندر جهان
|ممان آشکارا نه اندر نهان
|فرستاده پاسخ بیاورد زود
|بر رستم زال زر شد چو دود
|تهمتن چو بشنید گفتار اوی
|بسیچید و زی جنگ بنهاد روی
|دگر روز لشکر بیاراستند
|درفش از دو رویه بپیراستند
|به هاماوران بود صد ژنده پیل
|یکی لشکری ساخته بر دو میل
|از آوای گردان بتوفید کوه
|زمین آمد از نعل اسپان ستوه
|تو گفتی جهان سر به سر آهن‌ست
|وگر کوه البرز در جوشن‌ست
|پس پشت پیلان درفشان درفش
|بگرد اندرون سرخ و زرد و بنفش
|بدرید چنگ و دل شیر نر
|عقاب دلاور بیفگند پر
|همی ابر بگداخت اندر هوا
|برابر که دید ایستادن روا
|سپهبد چو لشکر به هامون کشید
|سپاه سه شاه و سه کشور بدید
|چنین گفت با لشکر سرفراز
|که از نیزهٔ مژگان مدارید باز
|بش و یال بینید و اسپ و عنان
|دو دیده نهاده به نوک سنان
|اگر صدهزارند و ما صدسوار
|فزونی لشکر نیاید به کار
|برآمد درخشیدن تیر و خشت
|تو گفتی هوا بر زمین لاله کشت
|ز خون دشت گفتی میستان شدست
|ز نیزه هوا چون نیستان شدست
|بریده ز هر سو سر ترک‌دار
|پراگنده خفتان همه دشت و غار
|تهمتن مران رخش را تیز کرد
|ز خون فرومایه پرهیز کرد
|همی تاخت اندر پی شاه شام
|بینداخت از باد خمیده خام
|میانش به حلقه درآورد گرد
|تو گفتی خم اندر میانش فسرد
|ز زین برگرفتش به کردار گوی
|چو چوگان به زخم اندر آمد بدوی
|بیفگند و فرهاد دستش ببست
|گرفتار شد نامبردار شست
|ز خون خاک دریا شد و دشت کوه
|ز بس کشته افگنده از هر گروه
|شه بربرستان بچنگ گراز
|گرفتار شد با چهل رزم‌ساز
|ز کشته زمین گشت مانند کوه
|همان شاه هاماوران شد ستوه
|به پیمان که کاووس را با سران
|بر رستم آرد ز هاماوران
|سراپرده و گنج و تاج و گهر
|پرستنده و تخت و زرین کمر
|برین بر نهادند و برخاستند
|سه کشور سراسر بیاراستند
|چو از دژ رها کرد کاووس را
|همان گیو و گودرز و هم طوس را
|سلیح سه کشور سه گنج سه شاه
|سراپرده و لشکر و تاج و گاه
|سپهبد جزین خواسته هرچ دید
|بگنج سپهدار ایران کشید
|بیاراست کاووس خورشید فر
|بدیبای رومی یکی مهد زر
|ز پیروزه پیکر ز یاقوت گاه
|گهر بافته بر جلیل سیاه
|یکی اسپ رهوار زیراندرش
|لگامی به زر آژده بر سرش
|همه چوب بالاش از عود تر
|برو بافته چندگونه گهر
|بسودابه فرمود کاندر نشین
|نشست و به خورشید کرد آفرین
|به لشکرگه آورد لشکر ز شهر
|ز گیتی برین گونه جویند بهر
|سپاهش فزون شد ز سیصدهزار
|زره‌دار و برگستوانور سوار
|برو انجمن شد ز بربر سوار
|ز مصر و ز هاماوران صدهزار
|بیامد گران لشکری بربری
|سواران جنگ‌آور لشکری
|فرستاده شد نزد قیصر ز شاه
|سواری که اندر نوردید راه
|بفرمود کز نامداران روم
|کسی کاو بنازد بران مرز و بوم
|جهان دیده باید عنان‌دار کس
|سنان و سپر بایدش یار بس
|چنین لشکری باید از مرز روم
|که آیند با من به آباد بوم
|پس آگاهی آمد ز هاماوران
|بدشت سواران نیزه‌وران
|که رستم به مصر و به بربر چه کرد
|بران شهریاران به روز نبرد
|دلیری بجستند گرد و سوار
|عنان پیچ و مردافگن و نیزه‌دار
|نوشتند نامه یکی مردوار
|سخنهای شایسته و آبدار
|چو از گرگساران بیامد سپاه
|که جویند گاه سرافراز شاه
|دل ما شد از کار ایشان بدرد
|که دلشان چنین برتری یاد کرد
|همی تاج او خواست افراسیاب
|ز راه خرد سرش گشته شتاب
|برفتیم با نیزه‌های دراز
|برو تلخ کردیم آرام و ناز
|ازیشان و از ما بسی کشته شد
|زمانه به هر نیک و بد گشته شد
|کنون کآمد از کار او آگهی
|که تازه شد آن تخت شاهنشهی
|همه نامداران شمشیرزن
|برین کینه گه بر شدند انجمن
|چو شه برگراید ز بربر عنان
|به گردن برآریم یکسر سنان
|زمین کوه تا کوه پرخون کنیم
|ز دشمن بیابان چو جیحون کنیم
|فرستاده تازی برافگند و رفت
|به بربرستان روی بنهاد و تفت
|چو نامه بر شاه ایران رسید
|بران گونه گفتار بایسته دید
|ازیشان پسند آمدش کارکرد
|به افراسیاب آن زمان نامه کرد
|که ایران بپرداز و بیشی مجوی
|سر ما شد از تو پر از گفت‌وگوی
|ترا شهر توران بسندست خود
|به خیره همی دست یازی ببد
|فزونی مجوی ار شدی بی‌نیاز
|که درد آردت پیش رنج دراز
|ترا کهتری کار بستن نکوست
|نگه داشتن بر تن خویش پوست
|ندانی که ایران نشست من‌ست
|جهان سر به سر زیر دست من‌ست
|پلنگ ژیان گرچه باشد دلیر
|نیارد شدن پیش چنگال شیر
|چو آگاهی آمد به افراسیاب
|سرش پر ز کین گشت و دل پرشتاب
|فرستاد پاسخش کاین گفت‌وگوی
|نزیبد جز از مردم زشت خوی
|ترا گر سزا بودی ایران بدان
|نیازت نبودی به مازندران
|چنین گفت کایران دو رویه مراست
|بباید شنیدن سخنهای راست
|که پور فریدون نیای من‌ست
|همه شهر ایران سرای من‌ست
|و دیگر به بازوی شمشیرزن
|تهی کردم از تازیان انجمن
|به شمشیر بستانم از کوه تیغ
|عقاب اندر آرم ز تاریک میغ
|کنون آمدم جنگ را ساخته
|درفش درفشان برافراخته
|فرستاده برگشت مانند باد
|سخنها به کاووس کی کرد یاد
|چو بشنید کاووس گفتار اوی
|بیاراست لشکر به پیکار اوی
|ز بربر بیامد سوی سوریان
|یکی لشکری بی‌کران و میان
|به جنگش بیاراست افراسیاب
|به گردون همی خاک برزد ز آب
|جهان کر شد از نالهٔ بوق و کوس
|زمین آهنین شد هوا آبنوس
|ز زخم تبرزین و از بس ترنگ
|همی موج خون خاست از دشت جنگ
|سر بخت گردان افراسیاب
|بران رزم‌گاه اندر آمد بخواب
|دو بهره ز توران سپه کشته شد
|سرسرکشان پاک برگشته شد
|سپهدار چون کار زان‌گونه دید
|بی‌آتش بجوشید همچون نبید
|به آواز گفت ای دلیران من
|گزیده یلان نره شیران من
|شما را ز بهر چنین روزگار
|همی پرورانیدم اندر کنار
|بکوشید و هم پشت جنگ آورید
|جهان را به کاووس تنگ آورید
|یلان را به ژوپین و خنجر زنید
|دلیرانشان سر به سر بفگنید
|همان سگزی رستم شیردل
|که از شیر بستد به شمشیر دل
|بود کز دلیری ببند آورید
|سرش را به دام گزند آورید
|هرآنکس که او را به روز نبرد
|ز زین پلنگ اندر آرد به گرد
|دهم دختر خویش و شاهی ورا
|برآرم سر از برج ماهی ورا
|چو ترکان شنیدند گفتار اوی
|سراسر سوی رزم کردند روی
|بشد تیز با لشکر سوریان
|بدان سود جستن سرآمد زیان
|چو روشن زمانه بران گونه دید
|ازانجا سوی شهر توران کشید
|دلش خسته و کشته لشکر دو بهر
|همی نوش جست از جهان یافت زهر
|بیامد سوی پارس کاووس کی
|جهانی به شادی نوافگند پی
|بیاراست تخت و بگسترد داد
|به شادی و خوردن دل اندر نهاد
|فرستاد هر سو یکی پهلوان
|جهاندار و بیدار و روشن‌روان
|به مرو و نشاپور و بلخ و هری
|فرستاد بر هر سویی لشکری
|جهانی پر از داد شد یکسره
|همی روی برتافت گرگ از بره
|ز بس گنج و زیبایی و فرهی
|پری و دد و دام گشتش رهی
|مهان پیش کاووس کهتر شدند
|همه تاجدارنش لشکر شدند
|جهان پهلوانی به رستم سپرد
|همه روزگار بهی زو شمرد
|یکی خانه کرد اندر البرز کوه
|که دیو اندران رنج‌ها شد ستوه
|بفرمود کز سنگ خارا کنند
|دو خانه برو هر یکی ده کمند
|بیاراست آخر به سنگ اندرون
|ز پولاد میخ و ز خارا ستون
|ببستند اسپان جنگی بدوی
|هم اشتر عماری‌کش و راه جوی
|دو خانه دگر ز آبگینه بساخت
|زبرجد به هر جایش اندر نشاخت
|چنان ساخت جای خرام و خورش
|که تن یابد از خوردنی پرورش
|دو خانه ز بهر سلیح نبرد
|بفرمو کز نقرهٔ خام کرد
|یکی کاخ زرین ز بهر نشست
|برآورد و بالاش داده دو شست
|نبودی تموز ایچ پیدا ز دی
|هوا عنبرین بود و بارانش می
|به ایوانش یاقوت برده بکار
|ز پیروزه کرده برو بر نگار
|همه ساله روشن بهاران بدی
|گلان چون رخ غمگساران بدی
|ز درد و غم و رنج دل دور بود
|بدی را تن دیو رنجور بود
|به خواب اندر آمد بد روزگار
|ز خوبی و از داد آموزگار
|به رنجش گرفتار دیوان بدند
|ز بادافرهٔ او غریوان بدند
|چنان بد که ابلیس روزی پگاه
|یکی انجمن کرد پنهان ز شاه
|به دیوان چنین گفت کامروز کار
|به رنج و به سختیست با شهریار
|یکی دیو باید کنون نغزدست
|که داند ز هرگونه رای و نشست
|شود جان کاووس بیره کند
|به دیوان برین رنج کوته کند
|بگرداندش سر ز یزدان پاک
|فشاند بر آن فر زیباش خاک
|شنیدند و بر دل گرفتند یاد
|کس از بیم کاووس پاسخ نداد
|یکی دیو دژخیم بر پای خاست
|چنین گفت کاین چربدستی مراست
|غلامی بیاراست از خویشتن
|سخن‌گوی و شایستهٔ انجمن
|همی بود تا یک زمان شهریار
|ز پهلو برون شد ز بهر شکار
|بیامد بر او زمین بوس داد
|یکی دستهٔ گل به کاووس داد
|چنین گفت کاین فر زیبای تو
|همی چرخ‌گردان سزد جای تو
|به کام تو شد روی گیتی همه
|شبانی و گردنکشان چون رمه
|یکی کار ماندست کاندر جهان
|نشان تو هرگز نگردد نهان
|چه دارد همی آفتاب از تو راز
|که چون گردد اندر نشیب و فراز
|چگونست ماه و شب و روز چیست
|برین گردش چرخ سالار کیست
|دل شاه ازان دیو بی‌راه شد
|روانش ز اندیشه کوتاه شد
|گمانش چنان شد که گردان سپهر
|به گیتی مراو را نمودست چهر
|ندانست کاین چرخ را مایه نیست
|ستاره فراوان و ایزد یکیست
|همه زیر فرمانش بیچاره‌اند
|که با سوزش و جنگ و پتیاره‌اند
|جهان آفرین بی‌نیازست ازین
|ز بهر تو باید سپهر و زمین
|پراندیشه شد جان آن پادشا
|که تا چون شود بی پر اندر هوا
|ز دانندگان بس بپرسید شاه
|کزین خاک چندست تا چرخ ماه
|ستاره شمر گفت و خسرو شنید
|یکی کژ و ناخوب چاره گزید
|بفرمود پس تا به هنگام خواب
|برفتند سوی نشیم عقاب
|ازان بچه بسیار برداشتند
|به هر خانه‌ای بر دو بگذاشتند
|همی پرورانیدشان سال و ماه
|به مرغ و به گوشت بره چندگاه
|چو نیرو گرفتند هر یک چو شیر
|بدان سان که غرم آوریدند زیر
|ز عود قماری یکی تخت کرد
|سر درزها را به زر سخت کرد
|به پهلوش بر نیزهای دراز
|ببست و بران‌گونه بر کرد ساز
|بیاویخت از نیزه ران بره
|ببست اندر اندیشه دل یکسره
|ازن پس عقاب دلاور چهار
|بیاورد و بر تخت بست استوار
|نشست از بر تخت کاووس شاه
|که اهریمنش برده بد دل ز راه
|چو شد گرسنه تیز پران عقاب
|سوی گوشت کردند هر یک شتاب
|ز روی زمین تخت برداشتند
|ز هامون به ابر اندر افراشتند
|بدان حد که شان بود نیرو به جای
|سوی گوشت کردند آهنگ و رای
|شنیدم که کاووس شد بر فلک
|همی رفت تا بر رسد بر ملک
|دگر گفت ازان رفت بر آسمان
|که تا جنگ سازد به تیر و کمان
|ز هر گونه‌ای هست آواز این
|نداند بجز پر خرد راز این
|پریدند بسیار و ماندند باز
|چنین باشد آنکس که گیردش آز
|چو با مرغ پرنده نیرو نماند
|غمی گشت پرهاب خوی درنشاند
|نگونسار گشتند ز ابر سیاه
|کشان بر زمین از هوا تخت شاه
|سوی بیشهٔ شیرچین آمدند
|به آمل بروی زمین آمدند
|نکردش تباه از شگفتی جهان
|همی بودنی داشت اندر نهان
|سیاووش زو خواست کاید پدید
|ببایست لختی چمید و چرید
|به جای بزرگی و تخت نشست
|پشیمانی و درد بودش به دست
|بمانده به بیشه درون زار و خوار
|نیایش همی کرد با کردگار
|همی کرد پوزش ز بهر گناه
|مر او را همی جست هر سو سپاه
|خبر یافت زو رستم و گیو و طوس
|برفتند با لشکری گشن و کوس
|به رستم چنین گفت گودرز پیر
|که تا کرد مادر مرا سیر شیر
|همی بینم اندر جهان تاج و تخت
|کیان و بزرگان بیدار بخت
|چو کاووس نشنیدم اندر جهان
|ندیدم کس از کهتران و مهان
|خرد نیست او را نه دانش نه رای
|نه هوشش بجایست و نه دل بجای
|رسیدند پس پهلوانان بدوی
|نکوهش گر و تیز و پرخاشجوی
|بدو گفت گودرز بیمارستان
|ترا جای زیباتر از شارستان
|به دشمن دهی هر زمان جای خویش
|نگویی به کس بیهده رای خویش
|سه بارت چنین رنج و سختی فتاد
|سرت ز آزمایش نگشت اوستاد
|کشیدی سپه را به مازندران
|نگر تا چه سختی رسید اندران
|دگرباره مهمان دشمن شدی
|صنم بودی اکنون برهمن شدی
|به گیتی جز از پاک یزدان نماند
|که منشور تیغ ترا برنخواند
|به جنگ زمین سر به سر تاختی
|کنون باسمان نیز پرداختی
|پس از تو بدین داستانی کنند
|که شاهی برآمد به چرخ بلند
|که تا ماه و خورشید را بنگرد
|ستاره یکایک همی بشمرد
|همان کن که بیدار شاهان کنند
|ستاینده و نیک‌خواهان کنند
|جز از بندگی پیش یزدان مجوی
|مزن دست در نیک و بد جز بدوی
|چنین داد پاسخ که از راستی
|نیاید به کار اندرون کاستی
|همی داد گفتی و بیداد نیست
|ز نام تو جان من آزاد نیست
|فروماند کاووس و تشویر خورد
|ازان نامداران روز نبرد
|بسیچید و اندر عماری نشست
|پشیمانی و درد بودش بدست
|چو آمد بر تخت و گاه بلند
|دلش بود زان کار مانده نژند
|چهل روز بر پیش یزدان به پای
|بپیمود خاک و بپرداخت جای
|همی ریخت از دیدگان آب زرد
|همی از جهان‌آفرین یاد کرد
|ز شرم از در کاخ بیرون نرفت
|همی پوست گفتی برو بر به کفت
|همی ریخت از دیده پالوده خون
|همی خواست آمرزش رهنمون
|ز شرم دلیران منش کرد پست
|خرام و در بار دادن ببست
|پشیمان شد و درد بگزید و رنج
|نهاده ببخشید بسیار گنج
|همی رخ بمالید بر تیره خاک
|نیایش کنان پیش یزدان پاک
|چو بگذشت یک چند گریان چنین
|ببخشود بر وی جهان‌آفرین
|یکی داد نو ساخت اندر جهان
|که تابنده شد بر کهان و مهان
|جهان گفتی از داد دیبا شدست
|همان شاه بر گاه زیبا شدست
|ز هر کشوری نامور مهتری
|که بر سر نهادی بلند افسری
|به درگاه کاووس شاه آمدند
|وزان سرکشیدن به راه آمدند
|زمانه چنان شد که بود از نخست
|به آب وفا روی خسرو بشست
|همه مهتران کهتر او شدند
|پرستنده و چاکر او شدند
|کجا پادشا دادگر بود و بس
|نیازش نیاید بفریادرس
|بدین داستان گفتم آن کم شنود
|کنون رزم رستم بباید سرود
|چه گفت آن سراینده مرد دلیر
|که ناگه برآویخت با نره شیر
|که گر نام مردی بجویی همی
|رخ تیغ هندی بشویی همی
|ز بدها نبایدت پرهیز کرد
|که پیش آیدت روز ننگ و نبرد
|زمانه چو آمد بتنگی فراز
|هم از تو نگردد به پرهیز باز
|چو همره کنی جنگ را با خرد
|دلیرت ز جنگ‌آوران نشمرد
|خرد را و دین را رهی دیگرست
|سخنهای نیکو به بند اندرست
|کنون از ره رستم جنگجوی
|یکی داستانست با رنگ و بوی
|شنیدم که روزی گو پیلتن
|یکی سور کرد از در انجمن
|به جایی کجا نام او بد نوند
|بدو اندرون کاخهای بلند
|کجا آذر تیز برزین کنون
|بدانجا فروزد همی رهنمون
|بزرگان ایران بدان بزمگاه
|شدند انجمن نامور یک سپاه
|چو طوس و چو گودرز کشوادگان
|چو بهرام و چون گیو آزادگان
|چو گرگین و چون زنگهٔ شاوران
|چو گستهم و خراد جنگ‌آوران
|چو برزین گردنکش تیغ زن
|گرازه کجا بد سر انجمن
|ابا هر یک از مهتران مرد چند
|یکی لشکری نامدار ارجمند
|نیاسود لشکر زمانی ز کار
|ز چوگان و تیر و نبید و شکار
|به مستی چنین گفت یک روز گیو
|به رستم که ای نامبردار نیو
|گر ایدون که رای شکار آیدت
|چو یوز دونده به کار آیدت
|به نخچیرگاه رد افراسیاب
|بپوشیم تابان رخ آفتاب
|ز گرد سواران و از یوز و باز
|بگیریم آرام روز دراز
|به گور تگاور کمند افگنیم
|به شمشیر بر شیر بند افگنیم
|بدان دشت توران شکاری کنیم
|که اندر جهان یادگاری کنیم
|بدو گفت رستم که بی‌کام تو
|مبادا گذر تا سرانجام تو
|سحرگه بدان دشت توران شویم
|ز نخچیر و از تاختن نغنویم
|ببودند یکسر برین هم سخن
|کسی رای دیگر نیفگند بن
|سحرگه چو از خواب برخاستند
|بران آرزو رفتن آراستند
|برفتند با باز و شاهین و مهد
|گرازنده و شاد تا رود شهد
|به نخچیرگاه رد افراسیاب
|ز یک دست ریگ و ز یک دست آب
|دگر سو سرخس و بیابانش پیش
|گله گشته بر دشت آهو و میش
|همه دشت پر خرگه و خیمه گشت
|از انبوه آهو سراسیمه گشت
|ز درنده شیران زمین شد تهی
|به پرنده مرغان رسید آگهی
|تلی هر سویی مرغ و نخجیر بود
|اگر کشته گر خستهٔ تیر بود
|ز خنده نیاسود لب یک زمان
|ببودند روشن دل و شادمان
|به یک هفته زین‌گونه با می بدست
|گهی تاختن گه نشاط نشست
|بهشتم تهمتن بیامد پگاه
|یکی رای شایسته زد با سپاه
|چنین گفت رستم بدان سرکشان
|بدان گرزداران مردم‌کشان
|که از ما به افراسیاب این زمان
|همانا رسید آگهی بی‌گمان
|یکی چاره سازد بیاید بجنگ
|کند دشت نخچیر بر یوز تنگ
|بباید طلایه به ره بر یکی
|که چون آگهی یابد او اندکی
|بیاید دهد آگهی از سپاه
|نباید که گیرد بداندیش راه
|گرازه به زه بر نهاده کمان
|بیامد بران کار بسته میان
|سپه را که چون او نگهدار بود
|همه چارهٔ دشمنان خوار بود
|به نخچیر و خوردن نهادند روی
|نکردند کس یاد پرخاشجوی
|پس آگاهی آمد به افراسیاب
|ازیشان شب تیره هنگام خواب
|ز لشکر جهان‌دیدگان را بخواند
|ز رستم بسی داستانها براند
|وزان هفت گرد سوار دلیر
|که بودند هر یک به کردار شیر
|که ما را بباید کنون ساختن
|بناگاه بردن یکی تاختن
|گراین هفت یل را بچنگ آوریم
|جهان پیش کاووس تنگ آوریم
|بکردار نخچیر باید شدن
|بناگاه لشکر برایشان زدن
|گزین کرد شمشیر زن سی‌هزار
|همه رزمجو از در کارزار
|چنین گفت با نامداران جنگ
|که ما را کنون نیست جای درنگ
|به راه بیابان برون تاختند
|همه جنگ را گردن افراختند
|ز هر سو فرستاد بی‌مر سپاه
|بدان سرکشان تا بگیرند راه
|گرازه چو گرد سپه را بدید
|بیامد سپه را همه بنگرید
|بدید آنک شد روی گیتی سیاه
|درفش سپهدار توران سپاه
|ازانجا چو باد دمان گشت باز
|تو گفتی به زخم اندر آمد گراز
|بیامد دمان تا به نخچیرگاه
|تهمتن همی خورد می با سپاه
|چنین گفت با رستم شیرمرد
|که برخیز و از خرمی بازگرد
|که چندان سپاهست کاندازه نیست
|ز لشکر بلندی و پستی یکیست
|درفش جفاپیشه افراسیاب
|همی تابد از گرد چون آفتاب
|چو بشنید رستم بخندید سخت
|بدو گفت با ماست پیروز بخت
|تو از شاه ترکان چه ترسی چنین
|ز گرد سواران توران زمین
|سپاهش فزون نیست از صدهزار
|عنان پیچ و بر گستوان‌ور سوار
|بدین دشت کین بر گر از ما یکی‌ست
|همی جنگ ترکان بچشم اندکی‌ست
|شده هفت گرد سوار انجمن
|چنین نامبردار و شمشیرزن
|یکی باشد از ما وزیشان هزار
|سپه چند باید ز ترکان شمار
|برین دشت اگر ویژه تنها منم
|که بر پشت گلرنگ در جوشنم
|چنو کینه خواهی بیاید مرا
|از ایران سپاهی نباید مرا
|تو ای می‌گسار از می بابلی
|بپیمای تا سر یکی بلبلی
|بپیمود می ساقی و داد زود
|تهمتن شد از دادنش شاد زود
|به کف بر نهاد آن درخشنده جام
|نخستین ز کاووس کی برد نام
|که شاه زمانه مرا یاد باد
|همیشه بروبومش آباد باد
|ازان پس تهمتن زمین داد بوس
|چنین گفت کاین باده بر یاد طوس
|سران جهاندار برخاستند
|ابا پهلوان خواهش آراستند
|که ما را بدین جام می جای نیست
|به می با تو ابلیس را پای نیست
|می و گرز یک زخم و میدان جنگ
|جز از تو کسی را نیامد به چنگ
|می بابلی سرخ در جام زرد
|تهمتن بروی زواره بخورد
|زواره چو بلبل به کف برنهاد
|هم از شاه کاووس کی کرد یاد
|بخورد و ببوسید روی زمین
|تهمتن برو برگرفت آفرین
|که جام برادر برادر خورد
|هژبر آنک او جام می بشکرد
|چنین گفت پس گیو با پهلوان
|که ای نازش شهریار و گوان
|شوم ره بگیرم به افراسیاب
|نمانم که آید بدین روی آب
|سر پل بگیرم بدان بدگمان
|بدارمش ازان سوی پل یک زمان
|بدان تا بپوشند گردان سلیح
|که بر ما سرآمد نشاط و مزیح
|بشد تازیان تا سر پل دمان
|به زه بر نهاده دو زاغ کمان
|چنین تا به نزدیکی پل رسید
|چو آمد درفش جفا پیشه دید
|که بگذشته بود او ازین روی آب
|به پیش سپاه اندر افراسیاب
|تهمتن بپوشید ببر بیان
|نشست از بر ژنده پیل ژیان
|چو در جوشن افراسیابش بدید
|تو گفتی که هوش از دلش بر پرید
|ز چنگ و بر و بازو و یال او
|به گردن برآوردهٔ گوپال او
|چو طوس و چو گودرز نیزه‌گذار
|چو گرگین و چون گیو گرد و سوار
|چو بهرام و چون زنگهٔ شادروان
|چو فرهاد و برزین جنگ‌آوران
|چنین لشکری سرفرازان جنگ
|همه نیزه و تیغ هندی به چنگ
|همه یکسر از جای برخاستند
|بسان پلنگان بیاراستند
|بدان‌گونه شد گیو در کارزار
|چو شیری که گم کرده باشد شکار
|پس و پیش هر سو همی کوفت گرز
|دو تا کرد بسیار بالای برز
|رمیدند ازو رزمسازان چین
|بشد خیره سالار توران زمین
|ز رستم بترسید افراسیاب
|نکرد ایچ بر کینه جستن شتاب
|پس لشکر اندر همی راند گرم
|گوان را ز لشکر همی خواند نرم
|ز توران فراوان سران کشته شد
|سر بخت گردنکشان گشته شد
|ز پیران بپرسید افراسیاب
|که این دشت رزم‌ست گر جای خواب
|که در رزم جستن دلیران بدیم
|سگالش گرفتیم و شیران بدیم
|کنون دشت روباه بینم همی
|ز رزم آز کوتاه بینم همی
|ز مردان توران خنیده تویی
|جهان‌جوی و هم رزمدیده تویی
|سنان را به تندی یکی برگرای
|برو زود زیشان بپرداز جای
|چو پیروزگر باشی ایران تراست
|تن پیل و چنگال شیران تراست
|چو پیران ز افراسیاب این شنید
|چو از باد آتش دلش بردمید
|بسیچید با نامور ده‌هزار
|ز ترکان دلیران خنجرگذار
|چو آتش بیامد بر پیلتن
|کزو بود نیروی جنگ و شکن
|تهمتن به لبها برآورده کف
|تو گفتی که بستد ز خورشید تف
|برانگیخت اسپ و برآمد خروش
|بران سان که دریا برآید بجوش
|سپر بر سر و تیغ هندی به مشت
|ازان نامداران دو بهره بکشت
|نگه کرد افراسیاب از کران
|چنین گفت با نامور مهتران
|که گر تا شب این جنگ هم زین نشان
|میان دلیران و گردنکشان
|بماند نماند سواری به جای
|نبایست کردن بدین رزم رای
|بپرسید کالکوس جنگی کجاست
|که چندین همی رزم شیران بخواست
|به مستی همی گیو را خواستی
|همه جنگ با رستم آراستی
|همیشه از ایران بدی یاد اوی
|کجا شد چنان آتش و باد اوی
|به الکوس رفت آگهی زین سخن
|که سالار توران چه افگند بن
|برانگیخت الکوس شبرنگ را
|به خون شسته بد بی‌گمان چنگ را
|برون رفت با او ز لشکر سوار
|ز مردان جنگی فزون از هزار
|همه با سنان سرافشان شدند
|ابا جوشن و گرز و خفتان شدند
|زواره پدیدار بد جنگجوی
|بدو تیز الکوس بنهاد روی
|گمانی چنان برد کو رستم‌ست
|بدانست کز تخمهٔ نیرم‌ست
|زواره برآویخت با او به هم
|چو پیل سرافراز و شیر دژم
|سناندار نیزه به دو نیم کرد
|دل شیر چنگی پر از بیم کرد
|بزد دست و تیغ از میان برکشید
|ز گرد سران شد زمین ناپدید
|ز کین‌آوران تیغ بر هم شکست
|سوی گرز بردند چون باد دست
|بینداخت الکوس گرزی چو کوه
|که از بیم او شد زواره ستوه
|به زین اندر از زخم بی‌توش گشت
|ز اسپ اندر افتاد و بیهوش گشت
|فرود آمد الکوس تنگ از برش
|همی خواست از تن بریدن سرش
|چو رستم برادر بران‌گونه دید
|به کردار آتش سوی او دوید
|به الکوس بر زد یکی بانگ تند
|کجا دست شد سست و شمشیر کند
|چو الکوس آوای رستم شنید
|دلش گفتی از پوست آمد پدید
|به زین اندر آمد به کردار باد
|ز مردی بدل در نیامدش یاد
|بدو گفت رستم که چنگال شیر
|نپیموده‌ای زان شدستی دلیر
|زواره به درد از بر زین نشست
|پر از خون تن و تیغ مانده به دست
|برآویخت الکوس با پیلتن
|بپوشید بر زین توزی کفن
|یکی نیزه زد بر کمربند اوی
|ز دامن نشد دور پیوند اوی
|تهمتن یکی نیزه زد بر برش
|به خون جگر غرقه شد مغفرش
|به نیزه همیدون ز زین برگرفت
|دو لشکر بمانده بدو در شگفت
|زدش بر زمین همچو یک لخت کوه
|پر از بیم شد جان توران گروه
|برین همنشان هفت گرد دلیر
|کشیدند شمشیر برسان شیر
|پس پشت ایشان دلاور سران
|نهادند بر کتف گرز گران
|چنان برگرفتند لشکر ز جای
|که پیدا نیامد همی سر ز پای
|بکشتند چندان ز جنگ‌آوران
|که شد خاک لعل از کران تا کران
|فگنده چو پیلان به هر جای بر
|چه با تن چه بی‌تن جدا کرده سر
|به آوردگه جای گشتن نماند
|سپه را ره برگذشتن نماند
|تهمتن برانگیخت رخش از شتاب
|پس پشت جنگ آور افراسیاب
|چنین گفت با رخش کای نیک یار
|مکن سستی اندر گه کارزار
|که من شاه را بر تو بی‌جان کنم
|به خون سنگ را رنگ مرجان کنم
|چنان گرم شد رخش آتش گهر
|که گفتی برآمد ز پهلوش پر
|ز فتراک بگشاد رستم کمند
|همی خواست آورد او را ببند
|به ترک اندر افتاد خم دوال
|سپهدار ترکان بدزدید یال
|و دیگر که زیر اندرش بادپای
|به کردار آتش برآمد ز جای
|بجست از کمند گو پیلتن
|دهن خشک وز رنج پر آب تن
|ز لشکر هرانکس که بد جنگ‌ساز
|دو بهره نیامد به خرگاه باز
|اگر کشته بودند اگر خسته تن
|گرفتار در دست آن انجمن
|ز پرمایه اسپان زرین ستام
|ز ترگ و ز شمشیر زرین نیام
|جزین هرچه پرمایه‌تر بود نیز
|به ایرانیان ماند بسیار چیز
|میان بازنگشاد کس کشته را
|نجستند مردان برگشته را
|بدان دشت نخچیر باز آمدند
|ز هر نیکویی بی‌نیاز آمدند
|نوشتند نامه به کاووس شاه
|ز ترکان وز دشت نخچیرگاه
|وزان کز دلیران نشد کشته کس
|زواره ز اسپ اندر افتاد و بس
|بران دشت فرخنده بر پهلوان
|دو هفته همی بود روشن‌روان
|سیم را به درگاه شاه آمدند
|به دیدار فرخ کلاه آمدند
|چنین است رسم سرای سپنج
|یکی زو تن آسان و دیگر به رنج
|برین و بران روز هم بگذرد
|خردمند مردم چرا غم خورد
|سخنهای این داستان شد به بن
|ز سهراب و رستم سرایم سخن
|اگر تندبادی براید ز کنج
|بخاک افگند نارسیده ترنج
|ستمکاره خوانیمش ار دادگر
|هنرمند دانیمش ار بی‌هنر
|اگر مرگ دادست بیداد چیست
|ز داد این همه بانگ و فریاد چیست
|ازین راز جان تو آگاه نیست
|بدین پرده اندر ترا راه نیست
|همه تا در آز رفته فراز
|به کس بر نشد این در راز باز
|برفتن مگر بهتر آیدش جای
|چو آرام یابد به دیگر سرای
|دم مرگ چون آتش هولناک
|ندارد ز برنا و فرتوت باک
|درین جای رفتن نه جای درنگ
|بر اسپ فنا گر کشد مرگ تنگ
|چنان دان که دادست و بیداد نیست
|چو داد آمدش جای فریاد نیست
|جوانی و پیری به نزدیک مرگ
|یکی دان چو اندر بدن نیست برگ
|دل از نور ایمان گر آگنده‌ای
|ترا خامشی به که تو بنده‌ای
|برین کار یزدان ترا راز نیست
|اگر جانت با دیو انباز نیست
|به گیتی دران کوش چون بگذری
|سرانجام نیکی بر خود بری
|کنون رزم سهراب رانم نخست
|ازان کین که او با پدر چون بجست
|ز گفتار دهقان یکی داستان
|بپیوندم از گفتهٔ باستان
|ز موبد برین گونه برداشت یاد
|که رستم یکی روز از بامداد
|غمی بد دلش ساز نخچیر کرد
|کمر بست و ترکش پر از تیر کرد
|سوی مرز توران چو بنهاد روی
|جو شیر دژاگاه نخچیر جوی
|چو نزدیکی مرز توران رسید
|بیابان سراسر پر از گور دید
|برافروخت چون گل رخ تاج‌بخش
|بخندید وز جای برکند رخش
|به تیر و کمان و به گرز و کمند
|بیفگند بر دشت نخچیر چند
|ز خاشاک وز خار و شاخ درخت
|یکی آتشی برفروزید سخت
|چو آتش پراگنده شد پیلتن
|درختی بجست از در بابزن
|یکی نره گوری بزد بر درخت
|که در چنگ او پر مرغی نسخت
|چو بریان شد از هم بکند و بخورد
|ز مغز استخوانش برآورد گرد
|بخفت و برآسود از روزگار
|چمان و چران رخش در مرغزار
|سواران ترکان تنی هفت و هشت
|بران دشت نخچیر گه برگذشت
|یکی اسپ دیدند در مرغزار
|بگشتند گرد لب جویبار
|چو بر دشت مر رخش را یافتند
|سوی بند کردنش بشتافتند
|گرفتند و بردند پویان به شهر
|همی هر یک از رخش جستند بهر
|چو بیدار شد رستم از خواب خوش
|به کار امدش بارهٔ دستکش
|بدان مرغزار اندرون بنگرید
|ز هر سو همی بارگی را ندید
|غمی گشت چون بارگی را نیافت
|سراسیمه سوی سمنگان شتافت
|همی گفت کاکنون پیاده‌دوان
|کجا پویم از ننگ تیره‌روان
|چه گویند گردان که اسپش که برد
|تهمتن بدین سان بخفت و بمرد
|کنون رفت باید به بیچارگی
|سپردن به غم دل بیکبارگی
|کنون بست باید سلیح و کمر
|به جایی نشانش بیابم مگر
|همی رفت زین سان پر اندوه و رنج
|تن اندر عنا و دل اندر شکنج
|چو نزدیک شهر سمنگان رسید
|خبر زو بشاه و بزرگان رسید
|که آمد پیاده‌گو تاج‌بخش
|به نخچیرگه زو رمیدست رخش
|پذیره شدندش بزرگان و شاه
|کسی کاو بسر بر نهادی کلاه
|بدو گفت شاه سمنگان چه بود
|که یارست با تو نبرد آزمود
|درین شهر ما نیکخواه توایم
|ستاده بفرمان و راه توایم
|تن و خواسته زیر فرمان تست
|سر ارجمندان و جان آن تست
|چو رستم به گفتار او بنگرید
|ز بدها گمانیش کوتاه دید
|بدو گفت رخشم بدین مرغزار
|ز من دور شد بی‌لگام و فسار
|کنون تا سمنگان نشان پی است
|وز آنجا کجا جویبار و نی است
|ترا باشد ار بازجویی سپاس
|بباشم بپاداش نیکی شناس
|گر ایدون که ماند ز من ناپدید
|سران را بسی سر بباید برید
|بدو گفت شاه ای سزاوار مرد
|نیارد کسی با تو این کار کرد
|تو مهمان من باش و تندی مکن
|به کام تو گردد سراسر سخن
|یک امشب به می شاد داریم دل
|وز اندیشه آزاد داریم دل
|نماند پی رخش فرخ نهان
|چنان بارهٔ نامدار جهان
|تهمتن به گفتار او شاد شد
|روانش ز اندیشه آزاد شد
|سزا دید رفتن سوی خان او
|شد از مژده دلشاد مهمان او
|سپهبد بدو داد در کاخ جای
|همی بود در پیش او بر به پای
|ز شهر و ز لشکر مهانرا بخواند
|سزاوار با او به شادی نشاند
|گسارندهٔ باده آورد ساز
|سیه چشم و گلرخ بتان طراز
|نشستند با رودسازان به هم
|بدان تا تهمتن نباشد دژم
|چو شد مست و هنگام خواب آمدش
|همی از نشستن شتاب آمدش
|سزاوار او جای آرام و خواب
|بیاراست و بنهاد مشک و گلاب
|چو یک بهره از تیره شب در گذشت
|شباهنگ بر چرخ گردان بگشت
|سخن گفتن آمد نهفته به راز
|در خوابگه نرم کردند باز
|یکی بنده شمعی معنبر به دست
|خرامان بیامد به بالین مست
|پس پرده اندر یکی ماه روی
|چو خورشید تابان پر از رنگ و بوی
|دو ابرو کمان و دو گیسو کمند
|به بالا به کردار سرو بلند
|روانش خرد بود تن جان پاک
|تو گفتی که بهره ندارد ز خاک
|از او رستم شیردل خیره ماند
|برو بر جهان آفرین را بخواند
|بپرسید زو گفت نام تو چیست
|چه جویی شب تیره کام تو چیست
|چنین داد پاسخ که تهمینه‌ام
|تو گویی که از غم به دو نیمه‌ام
|یکی دخت شاه سمنگان منم
|ز پشت هژبر و پلنگان منم
|به گیتی ز خوبان مرا جفت نیست
|چو من زیر چرخ کبود اندکی‌ست
|کس از پرده بیرون ندیدی مرا
|نه هرگز کس آوا شنیدی مرا
|به کردار افسانه از هر کسی
|شنیدم همی داستانت بسی
|که از شیر و دیو و نهنگ و پلنگ
|نترسی و هستی چنین تیزچنگ
|شب تیره تنها به توران شوی
|بگردی بران مرز و هم نغنوی
|به تنها یکی گور بریان کنی
|هوا را به شمشیر گریان کنی
|هرآنکس که گرز تو بیند به چنگ
|بدرد دل شیر و چنگ پلنگ
|برهنه چو تیغ تو بیند عقاب
|نیارد به نخچیر کردن شتاب
|نشان کمند تو دارد هژبر
|ز بیم سنان تو خون بارد ابر
|چو این داستانها شنیدم ز تو
|بسی لب به دندان گزیدم ز تو
|بجستم همی کفت و یال و برت
|بدین شهر کرد ایزد آبشخورت
|تراام کنون گر بخواهی مرا
|نبیند جزین مرغ و ماهی مرا
|یکی آنک بر تو چنین گشته‌ام
|خرد را ز بهر هوا کشته‌ام
|ودیگر که از تو مگر کردگار
|نشاند یکی پورم اندر کنار
|مگر چون تو باشد به مردی و زور
|سپهرش دهد بهره کیوان و هور
|سه دیگر که اسپت به جای آورم
|سمنگان همه زیر پای آورم
|چو رستم برانسان پری چهره دید
|ز هر دانشی نزد او بهره دید
|و دیگر که از رخش داد آگهی
|ندید ایچ فرجام جز فرهی
|بفرمود تا موبدی پرهنر
|بیاید بخواهد ورا از پدر
|چو بشنید شاه این سخن شاد شد
|بسان یکی سرو آزاد شد
|بدان پهلوان داد آن دخت خویش
|بدان سان که بودست آیین و کیش
|به خشنودی و رای و فرمان اوی
|به خوبی بیاراست پیمان اوی
|چو بسپرد دختر بدان پهلوان
|همه شاد گشتند پیر و جوان
|ز شادی بسی زر برافشاندند
|ابر پهلوان آفرین خواندند
|که این ماه نو بر تو فرخنده باد
|سر بدسگالان تو کنده باد
|چو انباز او گشت با او براز
|ببود آن شب تیره دیر و دراز
|چو خورشید تابان ز چرخ بلند
|همی خواست افگند رخشان کمند
|به بازوی رستم یکی مهره بود
|که آن مهره اندر جهان شهره بود
|بدو داد و گفتش که این را بدار
|اگر دختر آرد ترا روزگار
|بگیر و بگیسوی او بر بدوز
|به نیک اختر و فال گیتی فروز
|ور ایدونک آید ز اختر پسر
|ببندش ببازو نشان پدر
|به بالای سام نریمان بود
|به مردی و خوی کریمان بود
|فرود آرد از ابر پران عقاب
|نتابد به تندی بر او آفتاب
|همی بود آن شب بر ماه روی
|همی گفت از هر سخن پیش اوی
|چو خورشید رخشنده شد بر سپهر
|بیاراست روی زمین را به مهر
|به پدرود کردن گرفتش به بر
|بسی بوسه دادش به چشم و به سر
|پری چهره گریان ازو بازگشت
|ابا انده و درد انباز گشت
|بر رستم آمد گرانمایه شاه
|بپرسیدش از خواب و آرامگاه
|چو این گفته شد مژده دادش به رخش
|برو شادمان شد دل تاج‌بخش
|بیامد بمالید وزین برنهاد
|شد از رخش رخشان و از شاه شاد
|چو نه ماه بگذشت بر دخت شاه
|یکی پورش آمد چو تابنده ماه
|تو گفتی گو پیلتن رستم‌ست
|وگر سام شیرست و گر نیرم‌ست
|چو خندان شد و چهره شاداب کرد
|ورا نام تهمینه سهراب کرد
|چو یک ماه شد همچو یک سال بود
|برش چون بر رستم زال بود
|چو سه ساله شد زخم چوگان گرفت
|به پنجم دل تیر و پیکان گرفت
|چو ده ساله شد زان زمین کس نبود
|که یارست یا او نبرد آزمود
|بر مادر آمد بپرسید زوی
|بدو گفت گستاخ بامن بگوی
|که من چون ز همشیرگان برترم
|همی به آسمان اندر آید سرم
|ز تخم کیم وز کدامین گهر
|چه گویم چو پرسد کسی از پدر
|گر این پرسش از من بماند نهان
|نمانم ترا زنده اندر جهان
|بدو گفت مادر که بشنو سخن
|بدین شادمان باش و تندی مکن
|تو پور گو پیلتن رستمی
|ز دستان سامی و از نیرمی
|ازیرا سرت ز آسمان برترست
|که تخم تو زان نامور گوهرست
|جهان‌آفرین تا جهان آفرید
|سواری چو رستم نیامد پدید
|چو سام نریمان به گیتی نبود
|سرش را نیارست گردون بسود
|یکی نامه از رستم جنگ جوی
|بیاورد وبنمود پنهان بدوی
|سه یاقوت رخشان به سه مهره زر
|از ایران فرستاده بودش پدر
|بدو گفت افراسیاب این سخن
|نبایدکه داند ز سر تا به بن
|پدر گر شناسد که تو زین نشان
|شدستی سرافراز گردنگشان
|چو داند بخواندت نزدیک خویش
|دل مادرت گردد از درد ریش
|چنین گفت سهراب کاندر جهان
|کسی این سخن را ندارد نهان
|بزرگان جنگ‌آور از باستان
|ز رستم زنند این زمان داستان
|نبرده نژادی که چونین بود
|نهان کردن از من چه آیین بود
|کنون من ز ترکان جنگ‌آوران
|فراز آورم لشکری بی کران
|برانگیزم از گاه کاووس را
|از ایران ببرم پی طوس را
|به رستم دهم تخت و گرز و کلاه
|نشانمش بر گاه کاووس شاه
|از ایران به توران شوم جنگ‌جوی
|ابا شاه روی اندر آرم بروی
|بگیرم سر تخت افراسیاب
|سر نیزه بگذارم از آفتاب
|چو رستم پدر باشد و من پسر
|نباید به گیتی کسی تاجور
|چو روشن بود روی خورشید و ماه
|ستاره چرا برفرازد کلاه
|ز هر سو سپه شد برو انجمن
|که هم باگهر بود هم تیغ زن
|خبر شد به نزدیک افراسیاب
|که افگند سهراب کشتی بر آب
|هنوز از دهن بوی شیر آیدش
|همی رای شمشیر و تیر آیدش
|زمین را به خنجر بشوید همی
|کنون رزم کاووس جوید همی
|سپاه انجمن شد برو بر بسی
|نیاید همی یادش از هر کسی
|سخن زین درازی چه باید کشید
|هنر برتر از گوهر آمد پدید
|چو افراسیاب آن سخنها شنود
|خوش آمدش خندید و شادی نمود
|ز لشکر گزید از دلاور سران
|کسی کاو گراید به گرز گران
|ده و دو هزار از دلیران گرد
|چو هومان و مر بارمان را سپرد
|به گردان لشکر سپهدار گفت
|که این راز باید که ماند نهفت
|چو روی اندر آرند هر دو بروی
|تهمتن بود بی‌گمان چاره‌جوی
|پدر را نباید که داند پسر
|که بندد دل و جان به مهر پدر
|مگر کان دلاور گو سالخورد
|شود کشته بر دست این شیرمرد
|ازان پس بسازید سهراب را
|ببندید یک شب برو خواب را
|برفتند بیدار دو پهلوان
|به نزدیک سهراب روشن‌روان
|به پیش اندرون هدیهٔ شهریار
|ده اسپ و ده استر به زین و به بار
|ز پیروزه تخت و ز بیجاده تاج
|سر تاج زر پایهٔ تخت عاج
|یکی نامه با لابه و دلپسند
|نبشته به نزدیک آن ارجمند
|که گر تخت ایران به چنگ آوری
|زمانه برآساید از داوری
|ازین مرز تا آن بسی راه نیست
|سمنگان و ایران و توران یکی‌ست
|فرستمت هرچند باید سپاه
|تو بر تخت بنشین و برنه کلاه
|به توران چو هومان و چون بارمان
|دلیر و سپهبد نبد بی‌گمان
|فرستادم اینک به فرمان تو
|که باشند یک چند مهمان تو
|اگر جنگ جویی تو جنگ آورند
|جهان بر بداندیش تنگ آورند
|چنین نامه و خلعت شهریار
|ببردند با ساز چندان سوار
|به سهراب آگاهی آمد ز راه
|ز هومان و از بارمان و سپاه
|پذیره بشد بانیا همچو باد
|سپه دید چندان دلش گشت شاد
|چو هومان ورا دید با یال و کفت
|فروماند هومان ازو در شگفت
|بدو داد پس نامهٔ شهریار
|ابا هدیه و اسپ و استر به بار
|جهانجوی چون نامهٔ شاه خواند
|ازان جایگه تیز لشکر براند
|کسی را نبد پای با او بجنگ
|اگر شیر پیش آمدی گر پلنگ
|دژی بود کش خواندندی سپید
|بران دژ بد ایرانیان را امید
|نگهبان دژ رزم دیده هجیر
|که با زور و دل بود و با دار و گیر
|هنوز آن زمان گستهم خرد بود
|به خردی گراینده و گرد بود
|یکی خواهرش بود گرد و سوار
|بداندیش و گردنکش و نامدار
|چو سهراب نزدیکی دژ رسید
|هجیر دلارو سپه را بدید
|نشست از بر بادپای چو گرد
|ز دژ رفت پویان به دشت نبرد
|چو سهراب جنگ‌آور او را بدید
|برآشفت و شمشیر کین برکشید
|ز لشکر برون تاخت برسان شیر
|به پیش هجیر اندر آمد دلیر
|چنین گفت با رزم‌دیده هجیر
|که تنها به جنگ آمدی خیره خیر
|چه مردی و نام و نژاد تو چیست
|که زاینده را بر تو باید گریست
|هجیرش چنین داد پاسخ که بس
|به ترکی نباید مرا یار کس
|هجیر دلیر و سپهبد منم
|سرت را هم اکنون ز تن برکنم
|فرستم به نزدیک شاه جهان
|تنت را کنم زیر گل در نهان
|بخندید سهراب کاین گفت‌وگوی
|به گوش آمدش تیز بنهاد روی
|چنان نیزه بر نیزه برساختند
|که از یکدگر بازنشناختند
|یکی نیزه زد بر میانش هجیر
|نیامد سنان اندرو جایگیر
|سنان باز پس کرد سهراب شیر
|بن نیزه زد بر میان دلیر
|ز زین برگرفتش به کردار باد
|نیامد همی زو بدلش ایچ یاد
|ز اسپ اندر آمد نشست از برش
|همی خواست از تن بریدن سرش
|بپیچید و برگشت بر دست راست
|غمی شد ز سهراب و زنهار خواست
|رها کرد ازو چنگ و زنهار داد
|چو خشنود شد پند بسیار داد
|ببستش ببند آنگهی رزمجوی
|به نزدیک هومان فرستاد اوی
|به دژ در چو آگه شدند از هجیر
|که او را گرفتند و بردند اسیر
|خروش آمد و نالهٔ مرد و زن
|که کم شد هجیر اندر آن انجمن
|چو آگاه شد دختر گژدهم
|که سالار آن انجمن گشت کم
|زنی بود برسان گردی سوار
|همیشه به جنگ اندرون نامدار
|کجا نام او بود گردآفرید
|زمانه ز مادر چنین ناورید
|چنان ننگش آمد ز کار هجیر
|که شد لاله رنگش به کردار قیر
|بپوشید درع سواران جنگ
|نبود اندر آن کار جای درنگ
|نهان کرد گیسو به زیر زره
|بزد بر سر ترگ رومی گره
|فرود آمد از دژ به کردار شیر
|کمر بر میان بادپایی به زیر
|به پیش سپاه اندر آمد چو گرد
|چو رعد خروشان یکی ویله کرد
|که گردان کدامند و جنگ‌آوران
|دلیران و کارآزموده سران
|چو سهراب شیراوژن او را بدید
|بخندید و لب را به دندان گزید
|چنین گفت کامد دگر باره گور
|به دام خداوند شمشیر و زور
|بپوشید خفتان و بر سر نهاد
|یکی ترگ چینی به کردار باد
|بیامد دمان پیش گرد آفرید
|چو دخت کمندافگن او را بدید
|کمان را به زه کرد و بگشاد بر
|نبد مرغ را پیش تیرش گذر
|به سهراب بر تیر باران گرفت
|چپ و راست جنگ سواران گرفت
|نگه کرد سهراب و آمدش ننگ
|برآشفت و تیز اندر آمد به جنگ
|سپر بر سرآورد و بنهاد روی
|ز پیگار خون اندر آمد به جوی
|چو سهراب را دید گردآفرید
|که برسان آتش همی بردمید
|کمان به زه را به بازو فگند
|سمندش برآمد به ابر بلند
|سر نیزه را سوی سهراب کرد
|عنان و سنان را پر از تاب کرد
|برآشفت سهراب و شد چون پلنگ
|چو بدخواه او چاره گر بد به جنگ
|عنان برگرایید و برگاشت اسپ
|بیامد به کردار آذرگشسپ
|زدوده سنان آنگهی در ربود
|درآمد بدو هم به کردار دود
|بزد بر کمربند گردآفرید
|ز ره بر برش یک به یک بردرید
|ز زین برگرفتش به کردار گوی
|چو چوگان به زخم اندر آید بدوی
|چو بر زین بپیچید گرد آفرید
|یکی تیغ تیز از میان برکشید
|بزد نیزهٔ او به دو نیم کرد
|نشست از بر اسپ و برخاست گرد
|به آورد با او بسنده نبود
|بپیچید ازو روی و برگاشت زود
|سپهبد عنان اژدها را سپرد
|به خشم از جهان روشنایی ببرد
|چو آمد خروشان به تنگ اندرش
|بجنبید و برداشت خود از سرش
|رها شد ز بند زره موی اوی
|درفشان چو خورشید شد روی اوی
|بدانست سهراب کاو دخترست
|سر و موی او ازدر افسرست
|شگفت آمدش گفت از ایران سپاه
|چنین دختر آید به آوردگاه
|سواران جنگی به روز نبرد
|همانا به ابر اندر آرند گرد
|ز فتراک بگشاد پیچان کمند
|بینداخت و آمد میانش ببند
|بدو گفت کز من رهایی مجوی
|چرا جنگ جویی تو ای ماه روی
|نیامد بدامم بسان تو گور
|ز چنگم رهایی نیابی مشور
|بدانست کاویخت گردآفرید
|مر آن را جز از چاره درمان ندید
|بدو روی بنمود و گفت ای دلیر
|میان دلیران به کردار شیر
|دو لشکر نظاره برین جنگ ما
|برین گرز و شمشیر و آهنگ ما
|کنون من گشایم چنین روی و موی
|سپاه تو گردد پر از گفت‌وگوی
|که با دختری او به دشت نبرد
|بدین سان به ابر اندر آورد گرد
|نهانی بسازیم بهتر بود
|خرد داشتن کار مهتر بود
|ز بهر من آهو ز هر سو مخواه
|میان دو صف برکشیده سپاه
|کنون لشکر و دژ به فرمان تست
|نباید برین آشتی جنگ جست
|دژ و گنج و دژبان سراسر تراست
|چو آیی بدان ساز کت دل هواست
|چو رخساره بنمود سهراب را
|ز خوشاب بگشاد عناب را
|یکی بوستان بد در اندر بهشت
|به بالای او سرو دهقان نکشت
|دو چشمش گوزن و دو ابرو کمان
|تو گفتی همی بشکفد هر زمان
|بدو گفت کاکنون ازین برمگرد
|که دیدی مرا روزگار نبرد
|برین بارهٔ دژ دل اندر مبند
|که این نیست برتر ز ابر بلند
|بپای آورد زخم کوپال من
|نراندکسی نیزه بر یال من
|عنان را بپیچید گرد آفرید
|سمند سرافراز بر دژ کشید
|همی رفت و سهراب با او به هم
|بیامد به درگاه دژ گژدهم
|درباره بگشاد گرد آفرید
|تن خسته و بسته بر دژ کشید
|در دژ ببستند و غمگین شدند
|پر از غم دل و دیده خونین شدند
|ز آزار گردآفرید و هجیر
|پر از درد بودند برنا و پیر
|بگفتند کای نیکدل شیرزن
|پر از غم بد از تو دل انجمن
|که هم رزم جستی هم افسون و رنگ
|نیامد ز کار تو بر دوده ننگ
|بخندید بسیار گرد آفرید
|به باره برآمد سپه بنگرید
|چو سهراب را دید بر پشت زین
|چنین گفت کای شاه ترکان چین
|چرا رنجه گشتی کنون بازگرد
|هم از آمدن هم ز دشت نبرد
|بخندید و او را به افسوس گفت
|که ترکان ز ایران نیابند جفت
|چنین بود و روزی نبودت ز من
|بدین درد غمگین مکن خویشتن
|همانا که تو خود ز ترکان نه‌ای
|که جز به آفرین بزرگان نه‌ای
|بدان زور و بازوی و آن کتف و یال
|نداری کس از پهلوانان همال
|ولیکن چو آگاهی آید به شاه
|که آورد گردی ز توران سپاه
|شهنشاه و رستم بجنبد ز جای
|شما با تهمتن ندارید پای
|نماند یکی زنده از لشکرت
|ندانم چه آید ز بد بر سرت
|دریغ آیدم کاین چنین یال و سفت
|همی از پلنگان بباید نهفت
|ترا بهتر آید که فرمان کنی
|رخ نامور سوی توران کنی
|نباشی بس ایمن به بازوی خویش
|خورد گاو نادان ز پهلوی خویش
|چو بشنید سهراب ننگ آمدش
|که آسان همی دژ به چنگ آمدش
|به زیر دژ اندر یکی جای بود
|کجا دژ بدان جای بر پای بود
|به تاراج داد آن همه بوم و رست
|به یکبارگی دست بد را بشست
|چنین گفت کامروز بیگاه گشت
|ز پیگارمان دست کوتاه گشت
|برآرم به شبگیر ازین باره گرد
|ببینند آسیب روز نبرد
|چو برگشت سهراب گژدهم پیر
|بیاورد و بنشاند مردی دبیر
|یکی نامه بنوشت نزدیک شاه
|برافگند پوینده مردی به راه
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|نمود آنگهی گردش روزگار
|که آمد بر ما سپاهی گران
|همه رزم جویان کندآوران
|یکی پهلوانی به پیش اندرون
|که سالش ده و دو نباشد فزون
|به بالا ز سرو سهی برترست
|چو خورشید تابان به دو پیکرست
|برش چون بر پیل و بالاش برز
|ندیدم کسی را چنان دست و گرز
|چو شمشیر هندی به چنگ آیدش
|ز دریا و از کوه تنگ آیدش
|چو آواز او رعد غرنده نیست
|چو بازوی او تیغ برنده نیست
|هجیر دلاور میان را ببست
|یکی بارهٔ تیزتگ برنشست
|بشد پیش سهراب رزم‌آزمای
|بر اسپش ندیدم فزون زان به پای
|که بر هم زند مژه را جنگ‌جوی
|گراید ز بینی سوی مغز بوی
|که سهرابش از پشت زین برگرفت
|برش ماند زان بازو اندر شگفت
|درست‌ست و اکنون به زنهار اوست
|پراندیشه جان از پی کار اوست
|سواران ترکان بسی دیده‌ام
|عنان پیچ زین‌گونه نشنیده‌ام
|مبادا که او در میان دو صف
|یکی مرد جنگ‌آور آرد بکف
|بران کوه بخشایش آرد زمین
|که او اسپ تازد برو روز کین
|عنان‌دار چون او ندیدست کس
|تو گفتی که سام سوارست و بس
|بلندیش بر آسمان رفته گیر
|سر بخت گردان همه خفته گیر
|اگر خود شکیبیم یک چند نیز
|نکوشیم و دیگر نگوییم چیز
|اگر دم زند شهریار زمین
|نراند سپاه و نسازد کمین
|دژ و باره گیرد که خود زور هست
|نگیرد کسی دست او را به دست
|که این باره را نیست پایاب اوی
|درنگی شود شیر زاشتاب اوی
|چو نامه به مهر اندر آمد به شب
|فرستاده را جست و بگشاد لب
|بگفتش چنان رو که فردا پگاه
|نبیند ترا هیچکس زان سپاه
|فرستاد نامه سوی راه راست
|پس نامه آنگاه بر پای خاست
|بنه برنهاد و سراندر کشید
|بران راه بی‌راه شد ناپدید
|سوی شهر ایران نهادند روی
|سپردند آن بارهٔ دژ بدوی
|چو خورشید بر زد سر از تیره‌کوه
|میان را ببستند ترکان گروه
|سپهدار سهراب نیزه بدست
|یکی بارکش باره‌ای برنشست
|سوی باره آمد یکی بنگرید
|به باره درون بس کسی را ندید
|بیامد در دژ گشادند باز
|ندیدند در دژ یکی رزمساز
|به فرمان همه پیش او آمدند
|به جان هرکسی چاره‌جو آمدند
|چو نامه به نزدیک خسرو رسید
|غمی شد دلش کان سخنها شنید
|گرانمایگان را ز لشکر بخواند
|وزین داستان چندگونه براند
|نشستند با شاه ایران به هم
|بزرگان لشکر همه بیش و کم
|چو طوس و چو گودرز کشواد و گیو
|چو گرگین و بهرام و فرهاد نیو
|سپهدار نامه بر ایشان بخواند
|بپرسید بسیار و خیره بماند
|چنین گفت با پهلوانان براز
|که این کار گردد به ما بر دراز
|برین سان که گژدهم گوید همی
|از اندیشه دل را بشوید همی
|چه سازیم و درمان این کار چیست
|از ایران هم آورد این مرد کیست
|بر آن برنهادند یکسر که گیو
|به زابل شود نزد سالار نیو
|به رستم رساند از این آگهی
|که با بیم شد تخت شاهنشهی
|گو پیلتن را بدین رزمگاه
|بخواند که اویست پشت سپاه
|نشست آنگهی رای زد با دبیر
|که کاری گزاینده بد ناگزیر
|یکی نامه فرمود پس شهریار
|نوشتن بر رستم نامدار
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|جهاندار و پروردهٔ روزگار
|دگر آفرین کرد بر پهلوان
|که بیدار دل باش و روشن روان
|دل و پشت گردان ایران تویی
|به چنگال و نیروی شیران تویی
|گشایندهٔ بند هاماوران
|ستانندهٔ مرز مازندران
|ز گرز تو خورشید گریان شود
|ز تیغ تو ناهید بریان شود
|چو گرد پی رخش تو نیل نیست
|هم‌آورد تو در جهان پیل نیست
|کمند تو بر شیر بندافگند
|سنان تو کوهی ز بن برکند
|تویی از همه بد به ایران پناه
|ز تو برفرازند گردان کلاه
|گزاینده کاری بد آمد به پیش
|کز اندیشهٔ آن دلم گشت ریش
|نشستند گردان به پیشم به هم
|چو خواندیم آن نامهٔ گژدهم
|چنان باد کاندر جهان جز تو کس
|نباشد به هر کار فریادرس
|بدان‌گونه دیدند گردان نیو
|که پیش تو آید گرانمایه گیو
|چو نامه بخوانی به روز و به شب
|مکن داستان را گشاده دو لب
|مگر با سواران بسیارهوش
|ز زابل برانی برآری خروش
|بر اینسان که گژدهم زو یاد کرد
|نباید جز از تو ورا هم نبرد
|به گیو آنگهی گفت برسان دود
|عنان تگاور بباید بسود
|بباید که نزدیک رستم شوی
|به زابل نمانی و گر نغنوی
|اگر شب رسی روز را بازگرد
|بگویش که تنگ اندرآمد نبرد
|وگرنه فرازست این مرد گرد
|بداندیش را خوار نتوان شمرد
|ازو نامه بستد به کردار آب
|برفت و نجست ایچ آرام و خواب
|چو نزدیکی زابلستان رسید
|خروش طلایه به دستان رسید
|تهمتن پذیره شدش با سپاه
|نهادند بر سر بزرگان کلاه
|پیاده شدش گیو و گردان بهم
|هر آنکس که بودند از بیش و کم
|ز اسپ اندرآمد گو نامدار
|از ایران بپرسید وز شهریار
|ز ره سوی ایوان رستم شدند
|ببودند یکبار و دم برزدند
|بگفت آنچ بشنید و نامه بداد
|ز سهراب چندی سخن کرد یاد
|تهمتن چو بشنید و نامه بخواند
|بخندید و زان کار خیره بماند
|که مانندهٔ سام گرد از مهان
|سواری پدید آمد اندر جهان
|از آزادگان این نباشد شگفت
|ز ترکان چنین یاد نتوان گرفت
|من از دخت شاه سمنگان یکی
|پسر دارم و باشد او کودکی
|هنوز آن گرامی نداند که جنگ
|توان کرد باید گه نام و ننگ
|فرستادمش زر و گوهر بسی
|بر مادر او به دست کسی
|چنین پاسخ آمد که آن ارجمند
|بسی برنیاید که گردد بلند
|همی می خورد با لب شیربوی
|شود بی‌گمان زود پرخاشجوی
|بباشیم یک روز و دم برزنیم
|یکی بر لب خشک نم برزنیم
|ازان پس گراییم نزدیک شاه
|به گردان ایران نماییم راه
|مگر بخت رخشنده بیدار نیست
|وگرنه چنین کار دشوار نیست
|چو دریا به موج اندرآید ز جای
|ندارد دم آتش تیزپای
|درفش مرا چون ببیند ز دور
|دلش ماتم آرد به هنگام سور
|بدین تیزی اندر نیاید به جنگ
|نباید گرفتن چنین کار تنگ
|به می دست بردند و مستان شدند
|ز یاد سپهبد به دستان شدند
|دگر روز شبگیر هم پرخمار
|بیامد تهمتن برآراست کار
|ز مستی هم آن روز باز ایستاد
|دوم روز رفتن نیامدش یاد
|سه دیگر سحرگه بیاورد می
|نیامد ورا یاد کاووس کی
|به روز چهارم برآراست گیو
|چنین گفت با گرد سالار نیو
|که کاووس تندست و هشیار نیست
|هم این داستان بر دلش خوار نیست
|غمی بود ازین کار و دل پرشتاب
|شده دور ازو خورد و آرام و خواب
|به زابلستان گر درنگ آوریم
|ز می باز پیگار و جنگ آوریم
|شود شاه ایران به ما خشمگین
|ز ناپاک رایی درآید بکین
|بدو گفت رستم که مندیش ازین
|که با ما نشورد کس اندر زمین
|بفرمود تا رخش را زین کنند
|دم اندر دم نای رویین کنند
|سواران زابل شنیدند نای
|برفتند با ترگ و جوشن ز جای
|گرازان بدرگاه شاه آمدند
|گشاده دل و نیک خواه آمدند
|چو رفتند و بردند پیشش نماز
|برآشفت و پاسخ نداد ایچ باز
|یکی بانگ بر زد به گیو از نخست
|پس آنگاه شرم از دو دیده بشست
|که رستم که باشد فرمان من
|کند پست و پیچد ز پیمان من
|بگیر و ببر زنده بردارکن
|وزو نیز با من مگردان سخن
|ز گفتار او گیو را دل بخست
|که بردی برستم بران‌گونه دست
|برآشفت با گیو و با پیلتن
|فرو ماند خیره همه انجمن
|بفرمود پس طوس را شهریار
|که رو هردو را زنده برکن به دار
|خود از جای برخاست کاووس کی
|برافروخت برسان آتش ز نی
|بشد طوس و دست تهمتن گرفت
|بدو مانده پرخاش جویان شگفت
|که از پیش کاووس بیرون برد
|مگر کاندر آن تیزی افسون برد
|تهمتن برآشفت با شهریار
|که چندین مدار آتش اندر کنار
|همه کارت از یکدگر بدترست
|ترا شهریاری نه اندرخورست
|تو سهراب را زنده بر دار کن
|پرآشوب و بدخواه را خوار کن
|بزد تند یک دست بر دست طوس
|تو گفتی ز پیل ژیان یافت کوس
|ز بالا نگون اندرآمد به سر
|برو کرد رستم به تندی گذر
|به در شد به خشم اندرآمد به رخش
|منم گفت شیراوژن و تاج‌بخش
|چو خشم آورم شاه کاووس کیست
|چرا دست یازد به من طوس کیست
|زمین بنده و رخش گاه من‌ست
|نگین گرز و مغفر کلاه من‌ست
|شب تیره از تیغ رخشان کنم
|به آورد گه بر سرافشان کنم
|سر نیزه و تیغ یار من‌اند
|دو بازو و دل شهریار من‌اند
|چه آزاردم او نه من بنده‌ام
|یکی بندهٔ آفریننده‌ام
|به ایران ار ایدون که سهراب گرد
|بیاید نماند بزرگ و نه خرد
|شما هر کسی چارهٔ جان کنید
|خرد را بدین کار پیچان کنید
|به ایران نبینید ازین پس مرا
|شما را زمین پر کرگس مرا
|غمی شد دل نامداران همه
|که رستم شبان بود و ایشان رمه
|به گودرز گفتند کاین کار تست
|شکسته بدست تو گردد درست
|سپهبد جز از تو سخن نشنود
|همی بخت تو زین سخن نغنود
|به نزدیک این شاه دیوانه رو
|وزین در سخن یاد کن نو به نو
|سخنهای چرب و دراز آوری
|مگر بخت گم بوده بازآوری
|سپهدار گودرز کشواد رفت
|به نزدیک خسرو خرامید تفت
|به کاووس کی گفت رستم چه کرد
|کز ایران برآوردی امروز گرد
|فراموش کردی ز هاماوران
|وزان کار دیوان مازندران
|که گویی ورا زنده بر دار کن
|ز شاهان نباید گزافه سخن
|چو او رفت و آمد سپاهی بزرگ
|یکی پهلوانی به کردار گرگ
|که داری که با او به دشت نبرد
|شود برفشاند برو تیره گرد
|یلان ترا سر به سر گژدهم
|شنیدست و دیدست از بیش و کم
|همی گوید آن روز هرگز مباد
|که با او سواری کند رزم یاد
|کسی را که جنگی چو رستم بود
|بیازارد او را خرد کم بود
|چو بشنید گفتار گودرز شاه
|بدانست کاو دارد آیین و راه
|پشیمان بشد زان کجا گفته بود
|بیهودگی مغزش آشفته بود
|به گودرز گفت این سخن درخورست
|لب پیر با پند نیکوترست
|خردمند باید دل پادشا
|که تیزی و تندی نیارد بها
|شما را بباید بر او شدن
|به خوبی بسی داستانها زدن
|سرش کردن از تیزی من تهی
|نمودن بدو روزگار بهی
|چو گودرز برخاست از پیش اوی
|پس پهلوان تیز بنهاد روی
|برفتند با او سران سپاه
|پس رستم اندر گرفتند راه
|چو دیدند گرد گو پیلتن
|همه نامداران شدند انجمن
|ستایش گرفتند بر پهلوان
|که جاوید بادی و روشن‌روان
|جهان سر به سر زیر پای تو باد
|همیشه سر تخت جای تو باد
|تو دانی که کاووس را مغز نیست
|به تیزی سخن گفتنش نغز نیست
|بجوشد همانگه پشیمان شود
|به خوبی ز سر باز پیمان شود
|تهمتن گر آزرده گردد ز شاه
|هم ایرانیان را نباشد گناه
|هم او زان سخنها پشیمان شدست
|ز تندی بخاید همی پشت دست
|تهمتن چنین پاسخ آورد باز
|که هستم ز کاووس کی بی‌نیاز
|مرا تخت زین باشد و تاج ترگ
|قبا جوشن و دل نهاده به مرگ
|چرا دارم از خشم کاووس باک
|چه کاووس پیشم چه یک مشت خاک
|سرم گشت سیر و دلم کرد بس
|جز از پاک یزدان نترسم ز کس
|ز گفتار چون سیر گشت انجمن
|چنین گفت گودرز با پیلتن
|که شهر و دلیران و لشکر گمان
|به دیگر سخنها برند این زمان
|کزین ترک ترسنده شد سرفراز
|همی رفت زین گونه چندی به راز
|که چونان که گژدهم داد آگهی
|همه بوم و بر کرد باید تهی
|چو رستم همی زو بترسد به جنگ
|مرا و ترا نیست جای درنگ
|از آشفتن شاه و پیگار اوی
|بدیدم بدرگاه بر گفت‌وگوی
|ز سهراب یل رفت یکسر سخن
|چنین پشت بر شاه ایران مکن
|چنین بر شده نامت اندر جهان
|بدین بازگشتن مگردان نهان
|و دیگر که تنگ اندرآمد سپاه
|مکن تیره بر خیره این تاج و گاه
|به رستم بر این داستانها بخواند
|تهمتن چو بشنید خیره بماند
|بدو گفت اگر بیم دارد دلم
|نخواهم که باشد ز تن بگسلم
|ازین ننگ برگشت و آمد به راه
|گرازان و پویان به نزدیک شاه
|چو در شد ز در شاه بر پای خاست
|بسی پوزش اندر گذشته بخواست
|که تندی مرا گوهرست و سرشت
|چنان زیست باید که یزدان بکشت
|وزین ناسگالیده بدخواه نو
|دلم گشت باریک چون ماه نو
|بدین چاره جستن ترا خواستم
|چو دیر آمدی تندی آراستم
|چو آزرده گشتی تو ای پیلتن
|پشیمان شدم خاکم اندر دهن
|بدو گفت رستم که گیهان تراست
|همه کهترانیم و فرمان تراست
|کنون آمدم تا چه فرمان دهی
|روانت ز دانش مبادا تهی
|بدو گفت کاووس کامروز بزم
|گزینیم و فردا بسازیم رزم
|بیاراست رامشگهی شاهوار
|شد ایوان به کردار باغ بهار
|ز آواز ابریشم و بانگ نای
|سمن عارضان پیش خسرو به پای
|همی باده خوردند تا نیم شب
|ز خنیاگران برگشاده دولب
|دگر روز فرمود تا گیو و طوس
|ببستند شبگیر بر پیل کوس
|در گنج بگشاد و روزی بداد
|سپه برنشاند و بنه برنهاد
|سپردار و جوشنوران صد هزار
|شمرده به لشکر گه آمد سوار
|یکی لشکر آمد ز پهلو به دشت
|که از گرد ایشان هوا تیره گشت
|سراپرده و خیمه زد بر دو میل
|بپوشید گیتی به نعل و به پیل
|هوا نیلگون گشت و کوه آبنوس
|بجوشید دریا ز آواز کوس
|همی رفت منزل به منزل جهان
|شده چون شب و روز گشته نهان
|درخشیدن خشت و ژوپین ز گرد
|چو آتش پس پردهٔ لاجورد
|ز بس گونه‌گونه سنان و درفش
|سپرهای زرین و زرینه کفش
|تو گفتی که ابری به رنگ آبنوس
|برآمد ببارید زو سندروس
|جهان را شب و روز پیدا نبود
|تو گفتی سپهر و ثریا نبود
|ازینسان بشد تا در دژ رسید
|بشد خاک و سنگ از جهان ناپدید
|خروشی بلند آمد از دیدگاه
|به سهراب گفتند کامد سپاه
|چو سهراب زان دیده آوا شنید
|به باره بیامد سپه بنگرید
|به انگشت لشکر به هومان نمود
|سپاهی که آن را کرانه نبود
|چو هومان ز دور آن سپه را بدید
|دلش گشت پربیم و دم درکشید
|به هومان چنین گفت سهراب گرد
|که اندیشه از دل بباید سترد
|نبینی تو زین لشکر بیکران
|یکی مرد جنگی و گرزی گران
|که پیش من آید به آوردگاه
|گر ایدون که یاری دهد هور و ماه
|سلیح‌ست بسیار و مردم بسی
|سرافراز نامی ندانم کسی
|کنون من به بخت رد افراسیاب
|کنم دشت را همچو دریای آب
|به تنگی نداد ایچ سهراب دل
|فرود آمد از باره شاداب دل
|یکی جام می‌خواست از می‌گسار
|نکرد ایچ رنجه دل از کارزار
|وزانسو سراپردهٔ شهریار
|کشیدند بر دشت پیش حصار
|ز بس خیمه و مرد و پرده‌سرای
|نماند ایچ بر دشت و بر کوه جای
|چو خورشید گشت از جهان ناپدید
|شب تیره بر دشت لشکر کشید
|تهمتن بیامد به نزدیک شاه
|میان بستهٔ جنگ و دل کینه خواه
|که دستور باشد مرا تاجور
|از ایدر شوم بی‌کلاه و کمر
|ببینم که این نو جهاندار کیست
|بزرگان کدامند و سالار کیست
|بدو گفت کاووس کین کار تست
|که بیدار دل بادی و تن درست
|تهمتن یکی جامهٔ ترکوار
|بپوشید و آمد دوان تا حصار
|بیامد چو نزدیکی دژ رسید
|خروشیدن نوش ترکان شنید
|بران دژ درون رفت مرد دلیر
|چنان چون سوی آهوان نره شیر
|چو سهراب را دید بر تخت بزم
|نشسته به یک دست او ژنده‌رزم
|به دیگر چو هومان سوار دلیر
|دگر بارمان نام‌بردار شیر
|تو گفتی همه تخت سهراب بود
|بسان یکی سرو شاداب بود
|دو بازو به کردار ران هیون
|برش چون بر پیل و چهره چو خون
|ز ترکان بگرد اندرش صد دلیر
|جوان و سرافراز چون نره شیر
|پرستار پنجاه با دست بند
|به پیش دل افروز تخت بلند
|همی یک به یک خواندند آفرین
|بران برز و بالا و تیغ و نگین
|همی دید رستم مر او را ز دور
|نشست و نگه کرد مردان سور
|به شایسته کاری برون رفت ژند
|گوی دید برسان سرو بلند
|بدان لشکر اندر چنو کس نبود
|بر رستم آمد بپرسید زود
|چه مردی بدو گفت با من بگوی
|سوی روشنی آی و بنمای روی
|تهمتن یکی مشت بر گردنش
|بزد تیز و برشد روان از تنش
|بدان جایگه خشک شد ژنده رزم
|نشد ژنده رزم آنگهی سوی بزم
|زمانی همی بود سهراب دیر
|نیامد به نزدیک او ژند شیر
|بپرسید سهراب تا ژنده‌رزم
|کجا شد که جایش تهی شد ز بزم
|برفتند و دیدنش افگنده خوار
|برآسوده از بزم و از کارزار
|خروشان ازان درد بازآمدند
|شگفتی فرو مانده از کار ژند
|به سهراب گفتند شد ژنده‌رزم
|سرآمد برو روز پیگار و بزم
|چو بشنید سهراب برجست زود
|بیامد بر ژنده برسان دود
|ابا چاکر و شمع و خیناگران
|بیامد ورا دید مرده چنان
|شگفت آمدش سخت و خیره بماند
|دلیران و گردنکشان را بخواند
|چنین گفت کامشب نباید غنود
|همه شب همی نیزه باید بسود
|که گرگ اندر آمد میان رمه
|سگ و مرد را آزمودش همه
|اگر یار باشد جهان آفرین
|چو نعل سمندم بساید زمین
|ز فتراک زین برگشایم کمند
|بخواهم از ایرانیان کین ژند
|بیامد نشست از بر گاه خویش
|گرانمایگان را همه خواند پیش
|که گر کم شد از تخت من ژنده‌رزم
|نیامد همی سیر جانم ز بزم
|چو برگشت رستم بر شهریار
|از ایران سپه گیو بد پاسدار
|به ره بر گو پیلتن را بدید
|بزد دست و گرز از میان برکشید
|یکی بر خروشید چون پیل مست
|سپر بر سر آورد و بنمود دست
|بدانست رستم کز ایران سپاه
|به شب گیو باشد طلایه به راه
|بخندید و زان پس فغان برکشید
|طلایه چو آواز رستم شنید
|بیامد پیاده به نزدیک اوی
|چنین گفت کای مهتر جنگجوی
|پیاده کجا بوده‌ای تیره شب
|تهمتن به گفتار بگشاد لب
|بگفتش به گیو آن کجا کرده بود
|چنان شیرمردی که آزرده بود
|وزان جایگه رفت نزدیک شاه
|ز ترکان سخن گفت وز بزم‌گاه
|ز سهراب و از برز و بالای اوی
|ز بازوی و کتف دلارای اوی
|که هرگز ز ترکان چنین کس نخاست
|بکردار سروست بالاش راست
|به توران و ایران نماند به کس
|تو گویی که سام سوارست و بس
|وزان مشت بر گردن ژنده‌رزم
|کزان پس نیامد به رزم و به بزم
|بگفتند و پس رود و می خواستند
|همه شب همی لشکر آراستند
|چو افگند خور سوی بالا کمند
|زبانه برآمد ز چرخ بلند
|بپوشید سهراب خفتان جنگ
|نشست از بر چرمهٔ سنگ رنگ
|یکی تیغ هندی به چنگ اندرش
|یکی مغفر خسروی بر سرش
|کمندی به فتراک بر شست خم
|خم اندر خم و روی کرده دژم
|بیامد یکی برز بالا گزید
|به جایی که ایرانیان را بدید
|بفرمود تا رفت پیشش هجیر
|بدو گفت کژی نیاید ز تیر
|نشانه نباید که خم آورد
|چو پیچان شود زخم کم آورد
|به هر کار در پیشه کن راستی
|چو خواهی که نگزایدت کاستی
|سخن هرچه پرسم همه راست گوی
|متاب از ره راستی هیچ روی
|چو خواهی که یابی رهایی ز من
|سرافراز باشی به هر انجمن
|از ایران هر آنچت بپرسم بگوی
|متاب از ره راستی هیچ روی
|سپارم به تو گنج آراسته
|بیابی بسی خلعت و خواسته
|ور ایدون که کژی بود رای تو
|همان بند و زندان بود جای تو
|هجیرش چنین داد پاسخ که شاه
|سخن هرچه پرسد ز ایران سپاه
|بگویم همه آنچ دانم بدوی
|به کژی چرا بایدم گفت‌وگوی
|بدو گفت کز تو بپرسم همه
|ز گردنکشان و ز شاه و رمه
|همه نامداران آن مرز را
|چو طوس و چو کاووس و گودرز را
|ز بهرام و از رستم نامدار
|ز هر کت بپرسم به من برشمار
|بگو کان سراپردهٔ هفت رنگ
|بدو اندرون خیمه‌های پلنگ
|به پیش اندرون بسته صد ژنده‌پیل
|یکی مهد پیروزه برسان نیل
|یکی برز خورشید پیکر درفش
|سرش ماه زرین غلافش بنفش
|به قلب سپاه اندرون جای کیست
|ز گردان ایران ورا نام چیست
|بدو گفت کان شاه ایران بود
|بدرگاه او پیل و شیران بود
|وزان پس بدو گفت بر میمنه
|سواران بسیار و پیل و بنه
|سراپرده‌ای بر کشیده سیاه
|زده گردش اندر ز هر سو سپاه
|به گرد اندرش خیمه ز اندازه بیش
|پس پشت پیلان و بالاش پیش
|زده پیش او پیل پیکر درفش
|به در بر سواران زرینه کفش
|چنین گفت کان طوس نوذر بود
|درفشش کجاپیل‌پیکر بود
|دگر گفت کان سرخ پرده‌سرای
|سواران بسی گردش اندر به پای
|یکی شیر پیکر درفشی به زر
|درفشان یکی در میانش گهر
|چنین گفت کان فر آزادگان
|جهانگیر گودرز کشوادگان
|بپرسید کان سبز پرده‌سرای
|یکی لشکری گشن پیشش به پای
|یکی تخت پرمایه اندر میان
|زده پیش او اختر کاویان
|برو بر نشسته یکی پهلوان
|ابا فر و با سفت و یال گوان
|ز هر کس که بر پای پیشش براست
|نشسته به یک رش سرش برتر است
|یکی باره پیشش به بالای اوی
|کمندی فرو هشته تا پای اوی
|برو هر زمان برخروشد همی
|تو گویی که در زین بجوشد همی
|بسی پیل برگستوان‌دار پیش
|همی جوشد آن مرد بر جای خویش
|نه مردست از ایران به بالای اوی
|نه بینم همی اسپ همتای اوی
|درفشی بدید اژدها پیکرست
|بران نیزه بر شیر زرین سرست
|چنین گفت کز چین یکی نامدار
|بنوی بیامد بر شهریار
|بپرسید نامش ز فرخ هجیر
|بدو گفت نامش ندارم بویر
|بدین دژ بدم من بدان روزگار
|کجا او بیامد بر شهریار
|غمی گشت سهراب را دل ازان
|که جایی ز رستم نیامد نشان
|نشان داده بود از پدر مادرش
|همی دید و دیده نبد باورش
|همی نام جست از زبان هجیر
|مگر کان سخنها شود دلپذیر
|نبشته به سر بر دگرگونه بود
|ز فرمان نکاهد نخواهد فزود
|ازان پس بپرسید زان مهتران
|کشیده سراپرده بد برکران
|سواران بسیار و پیلان به پای
|برآید همی نالهٔ کرنای
|یکی گرگ پیکر درفش از برش
|برآورده از پرده زرین سرش
|بدو گفت کان پور گودرز گیو
|که خوانند گردان وراگیو نیو
|ز گودرزیان مهتر و بهترست
|به ایرانیان بر دو بهره سرست
|بدو گفت زان سوی تابنده شید
|برآید یکی پرده بینم سپید
|ز دیبای رومی به پیشش سوار
|رده برکشیده فزون از هزار
|پیاده سپردار و نیزه‌وران
|شده انجمن لشکری بی‌کران
|نشسته سپهدار بر تخت عاج
|نهاده بران عاج کرسی ساج
|ز هودج فرو هشته دیبا جلیل
|غلام ایستاده رده خیل خیل
|بر خیمه نزدیک پرده‌سرای
|به دهلیز چندی پیاده به پای
|بدو گفت کاو را فریبرز خوان
|که فرزند شاهست و تاج گوان
|بپرسید کان سرخ پرده‌سرای
|به دهلیز چندی پیاده به پای
|به گرد اندرش سرخ و زرد و بنفش
|ز هرگونه‌ای برکشیده درفش
|درفشی پس پشت پیکرگراز
|سرش ماه زرین و بالا دراز
|چنین گفت کاو را گرازست نام
|که در چنگ شیران ندارد لگام
|هشیوار و ز تخمهٔ گیوگان
|که بر دردر و سختی نگردد ژگان
|نشان پدر جست و با او نگفت
|همی داشت آن راستی در نهفت
|تو گیتی چه سازی که خود ساخت‌ست
|جهاندار ازین کار پرداخت‌ست
|زمانه نبشته دگرگونه داشت
|چنان کاو گذارد بباید گذاشت
|دگر باره پرسید ازان سرفراز
|ازان کش به دیدار او بد نیاز
|ازان پردهٔ سبز و مرد بلند
|وزان اسپ و آن تاب داده کمند
|ازان پس هجیر سپهبدش گفت
|که از تو سخن را چه باید نهفت
|گر از نام چینی بمانم همی
|ازان است کاو را ندانم همی
|بدو گفت سهراب کاین نیست داد
|ز رستم نکردی سخن هیچ یاد
|کسی کاو بود پهلوان جهان
|میان سپه در نماند نهان
|تو گفتی که بر لشکر او مهترست
|نگهبان هر مرز و هر کشورست
|چنین داد پاسخ مر او را هجیر
|که شاید بدن کان گو شیرگیر
|کنون رفته باشد به زابلستان
|که هنگام بزمست در گلستان
|بدو گفت سهراب کاین خود مگوی
|که دارد سپهبد سوی جنگ روی
|به رامش نشیند جهان پهلوان
|برو بر بخندند پیر و جوان
|مرا با تو امروز پیمان یکیست
|بگوییم و گفتار ما اندکیست
|اگر پهلوان را نمایی به من
|سرافراز باشی به هر انجمن
|ترا بی‌نیازی دهم در جهان
|گشاده کنم گنجهای نهان
|ور ایدون که این راز داری ز من
|گشاده بپوشی به من بر سخن
|سرت را نخواهد همی تن به جای
|نگر تا کدامین به آیدت رای
|نبینی که موبد به خسرو چه گفت
|بدانگه که بگشاد راز از نهفت
|سخن گفت ناگفته چون گوهرست
|کجا نابسوده به سنگ اندرست
|چو از بند و پیوند یابد رها
|درخشنده مهری بود بی‌بها
|چنین داد پاسخ هجیرش که شاه
|چو سیر آید از مهر وز تاج و گاه
|نبرد کسی جویداندر جهان
|که او ژنده پیل اندر آرد ز جان
|کسی را که رستم بود هم نبرد
|سرش ز آسمان اندر آید به گرد
|تنش زور دارد به صد زورمند
|سرش برترست از درخت بلند
|چنو خشم گیرد به روز نبرد
|چه هم رزم او ژنده پیل و چه مرد
|هم‌آورد او بر زمین پیل نیست
|چو گرد پی رخش او نیل نیست
|بدو گفت سهراب از آزادگان
|سیه بخت گودرز کشوادگان
|چرا چون ترا خواند باید پسر
|بدین زور و این دانش و این هنر
|تو مردان جنگی کجا دیده‌ای
|که بانگ پی اسپ نشنیده‌ای
|که چندین ز رستم سخن بایدت
|زبان بر ستودنش بگشایدت
|از آتش ترا بیم چندان بود
|که دریا به آرام خندان بود
|چو دریای سبز اندر آید ز جای
|ندارد دم آتش تیزپای
|سر تیرگی اندر آید به خواب
|چو تیغ از میان برکشد آفتاب
|به دل گفت پس کاردیده هجیر
|که گر من نشان گو شیرگیر
|بگویم بدین ترک با زور دست
|چنین یال و این خسروانی نشست
|ز لشکر کند جنگ او ز انجمن
|برانگیزد این بارهٔ پیلتن
|برین زور و این کتف و این یال اوی
|شود کشته رستم به چنگال اوی
|از ایران نیاید کسی کینه خواه
|بگیرد سر تخت کاووس شاه
|چنین گفت موبد که مردن به نام
|به از زنده دشمن بدو شادکام
|اگر من شوم کشته بر دست اوی
|نگردد سیه روز چون آب جوی
|چو گودرز و هفتاد پور گزین
|همه پهلوانان با آفرین
|نباشد به ایران تن من مباد
|چنین دارم از موبد پاک یاد
|که چون برکشد از چمن بیخ سرو
|سزد گر گیا را نبوید تذرو
|به سهراب گفت این چه آشفتنست
|همه با من از رستمت گفتنست
|نباید ترا جست با او نبرد
|برآرد به آوردگاه از تو گرد
|همی پیلتن را نخواهی شکست
|همانا که آسان نیاید به دست
|چو بشنید این گفتهای درشت
|نهان کرد ازو روی و بنمود پشت
|ز بالا زدش تند یک پشت دست
|بیفگند و آمد به جای نشست
|بپوشید خفتان و بر سر نهاد
|یکی خود چینی به کردار باد
|ز تندی به جوش آمدش خون برگ
|نشست از بر بارهٔ تیزتگ
|خروشید و بگرفت نیزه به دست
|به آوردگه رفت چون پیل مست
|کس از نامداران ایران سپاه
|نیارست کردن بدو در نگاه
|ز پای و رکیب و ز دست و عنان
|ز بازوی وز آب داده سنان
|ازان پس دلیران شدند انجمن
|بگفتند کاینت گو پیلتن
|نشاید نگه کردن اسان بدوی
|که یارد شدن پیش او جنگجوی
|ازان پس خروشید سهراب گرد
|همی شاه کاووس را بر شمرد
|چنین گفت با شاه آزاد مرد
|که چون است کارت به دشت نبرد
|چرا کرده‌ای نام کاووس کی
|که در جنگ نه تاو داری نه پی
|تنت را برین نیزه بریان کنم
|ستاره بدین کار گریان کنم
|یکی سخت سوگند خوردم به بزم
|بدان شب کجا کشته شد ژنده‌رزم
|کز ایران نمانم یکی نیزه‌دار
|کنم زنده کاووس کی را به دار
|که داری از ایرانیان تیز چنگ
|که پیش من آید به هنگام جنگ
|همی گفت و می بود جوشان بسی
|از ایران ندادند پاسخ کسی
|خروشان بیامد به پرده‌سرای
|به نیزه درآورد بالا ز جای
|خم آورد زان پس سنان کرد سیخ
|بزد نیزه برکند هفتاد میخ
|سراپرده یک بهره آمد ز پای
|ز هر سو برآمد دم کرنای
|رمید آن دلاور سپاه دلیر
|به کردار گوران ز چنگال شیر
|غمی گشت کاووس و آواز داد
|کزین نامداران فرخ نژاد
|یکی نزد رستم برید آگهی
|کزین ترک شد مغز گردان تهی
|ندارم سواری ورا هم نبرد
|از ایران نیارد کس این کار کرد
|بشد طوس و پیغام کاووس برد
|شنیده سخن پیش او برشمرد
|بدو گفت رستم که هر شهریار
|که کردی مرا ناگهان خواستار
|گهی گنج بودی گهی ساز بزم
|ندیدم ز کاووس جز رنج رزم
|بفرمود تا رخش را زین کنند
|سواران بروها پر از چین کنند
|ز خیمه نگه کرد رستم بدشت
|ز ره گیو را دید کاندر گذشت
|نهاد از بر رخش رخشنده زین
|همی گفت گرگین که بشتاب هین
|همی بست بر باره رهام تنگ
|به برگستوان بر زده طوس چنگ
|همی این بدان آن بدین گفت زود
|تهمتن چو از خیمه آوا شنود
|به دل گفت کین کار آهرمنست
|نه این رستخیز از پی یک تنست
|بزد دست و پوشید ببر بیان
|ببست آن کیانی کمر بر میان
|نشست از بر رخش و بگرفت راه
|زواره نگهبان گاه و سپاه
|درفشش ببردند با او بهم
|همی رفت پرخاشجوی و دژم
|چو سهراب را دید با یال و شاخ
|برش چون بر سام جنگی فراخ
|بدو گفت از ایدر به یکسو شویم
|به آوردگه هر دو همرو شویم
|بمالید سهراب کف را به کف
|به آوردگه رفت از پیش صف
|به رستم چنین گفت کاندر گذشت
|ز من جنگ و پیکار سوی تو گشت
|از ایران نخواهی دگر یار کس
|چو من با تو باشم بورد بس
|به آوردگه بر ترا جای نیست
|ترا خود به یک مشت من پای نیست
|به بالا بلندی و با کتف و یال
|ستم یافت بالت ز بسیار سال
|نگه کرد رستم بدان سرافراز
|بدان چنگ و یال و رکیب دراز
|بدو گفت نرم ای جوان‌مرد گرم
|زمین سرد و خشک و سخن گرم و نرم
|به پیری بسی دیدم آوردگاه
|بسی بر زمین پست کردم سپاه
|تپه شد بسی دیو در جنگ من
|ندیدم بدان سو که بودم شکن
|نگه کن مرا گر ببینی به جنگ
|اگر زنده مانی مترس از نهنگ
|مرا دید در جنگ دریا و کوه
|که با نامداران توران گروه
|چه کردم ستاره گوای منست
|به مردی جهان زیر پای منست
|بدو گفت کز تو بپرسم سخن
|همه راستی باید افگند بن
|من ایدون گمانم که تو رستمی
|گر از تخمهٔ نامور نیرمی
|چنین داد پاسخ که رستم نیم
|هم از تخمهٔ سام نیرم نیم
|که او پهلوانست و من کهترم
|نه با تخت و گاهم نه با افسرم
|از امید سهراب شد ناامید
|برو تیره شد روی روز سپید
|به آوردگه رفت نیزه بکفت
|همی ماند از گفت مادر شگفت
|یکی تنگ میدان فرو ساختند
|به کوتاه نیزه همی بافتند
|نماند ایچ بر نیزه بند و سنان
|به چپ باز بردند هر دو عنان
|به شمشیر هندی برآویختند
|همی ز آهن آتش فرو ریختند
|به زخم اندرون تیغ شد ریز ریز
|چه زخمی که پیدا کند رستخیز
|گرفتند زان پس عمود گران
|غمی گشت بازوی کندآوران
|ز نیرو عمود اندر آورد خم
|دمان باد پایان و گردان دژم
|ز اسپان فرو ریخت بر گستوان
|زره پاره شد بر میان گوان
|فرو ماند اسپ و دلاور ز کار
|یکی را نبد چنگ و بازو به کار
|تن از خوی پر آب و همه کام خاک
|زبان گشته از تشنگی چاک چاک
|یک از یکدگر ایستادند دور
|پر از درد باب و پر از رنج پور
|جهانا شگفتی ز کردار تست
|هم از تو شکسته هم از تو درست
|ازین دو یکی را نجنبید مهر
|خرد دور بد مهر ننمود چهر
|همی بچه را باز داند ستور
|چه ماهی به دریا چه در دشت گور
|نداند همی مردم از رنج و آز
|یکی دشمنی را ز فرزند باز
|همی گفت رستم که هرگز نهنگ
|ندیدم که آید بدین سان به جنگ
|مرا خوار شد جنگ دیو سپید
|ز مردی شد امروز دل ناامید
|جوانی چنین ناسپرده جهان
|نه گردی نه نام‌آوری از مهان
|به سیری رسانیدم از روزگار
|دو لشکر نظاره بدین کارزار
|چو آسوده شد بارهٔ هر دو مرد
|ز آورد و ز بند و ننگ و نبرد
|به زه بر نهادند هر دو کمان
|جوانه همان سالخورده همان
|زره بود و خفتان و ببر بیان
|ز کلک و ز پیکانش نامد زیان
|غمی شد دل هر دو از یکدگر
|گرفتند هر دو دوال کمر
|تهمتن که گر دست بردی به سنگ
|بکندی ز کوه سیه روز جنگ
|کمربند سهراب را چاره کرد
|که بر زین بجنباند اندر نبرد
|میان جوان را نبود آگهی
|بماند از هنر دست رستم تهی
|دو شیراوژن از جنگ سیر آمدند
|همه خسته و گشته دیر آمدند
|دگر باره سهراب گرز گران
|ز زین برکشید و بیفشارد ران
|بزد گرز و آورد کتفش به درد
|بپیچید و درد از دلیری بخورد
|بخندید سهراب و گفت ای سوار
|به زخم دلیران نه‌ای پایدار
|به رزم اندرون رخش گویی خرست
|دو دست سوار از همه بترست
|اگرچه گوی سرو بالا بود
|جوانی کند پیر کانا بود
|به سستی رسید این ازان آن ازین
|چنان تنگ شد بر دلیران زمین
|که از یکدگر روی برگاشتند
|دل و جان به اندوه بگذاشتند
|تهمتن به توران سپه شد به جنگ
|بدانسان که نخچیر بیند پلنگ
|میان سپاه اندر آمد چو گرگ
|پراگنده گشت آن سپاه بزرگ
|عنان را بپچید سهراب گرد
|به ایرانیان بر یکی حمله برد
|بزد خویشتن را به ایران سپاه
|ز گرزش بسی نامور شد تباه
|دل رستم اندیشه‌ای کرد بد
|که کاووس را بی‌گمان بد رسد
|ازین پرهنر ترک نوخاسته
|بخفتان بر و بازو آراسته
|به لشکرگه خویش تازید زود
|که اندیشهٔ دل بدان گونه بود
|میان سپه دید سهراب را
|چو می لعل کرده به خون آب را
|غمی گشت رستم چو او را بدید
|خروشی چو شیر ژیان برکشید
|بدو گفت کای ترک خونخواره مرد
|از ایران سپه جنگ با تو که کرد
|چرا دست یازی به سوی همه
|چو گرگ آمدی در میان رمه
|بدو گفت سهراب توران سپاه
|ازین رزم بودند بر بی‌گناه
|تو آهنگ کردی بدیشان نخست
|کسی با تو پیگار و کینه نجست
|بدو گفت رستم که شد تیره‌روز
|چه پیدا کند تیغ گیتی فروز
|برین دشت هم دار و هم منبرست
|که روشن جهان زیر تیغ‌اندرست
|گر ایدون که شمشیر با بوی شیر
|چنین آشنا شد تو هرگز ممیر
|بگردیم شبگیر با تیغ کین
|برو تا چه خواهد جهان آفرین
|برفتند و روی هوا تیره گشت
|ز سهراب گردون همی خیره گشت
|تو گفتی ز جنگش سرشت آسمان
|نیارامد از تاختن یک زمان
|وگر باره زیر اندرش آهنست
|شگفتی روانست و رویین تنست
|شب تیره آمد سوی لشکرش
|میان سوده از جنگ و از خنجرش
|به هومان چنین گفت کامروز هور
|برآمد جهان کرد پر چنگ و شور
|شما را چه کرد آن سوار دلیر
|که یال یلان داشت و آهنگ شیر
|بدو گفت هومان که فرمان شاه
|چنان بد کز ایدر نجنبد سپاه
|همه کار ماسخت ناساز بود
|بورد گشتن چه آغاز بود
|بیامی یکی مرد پرخاشجوی
|برین لشکر گشن بنهاد روی
|تو گفتی ز مستی کنون خاستست
|وگر جنگ بایک تن آراستست
|چنین گفت سهراب کاو زین سپاه
|نکرد از دلیران کسی را تباه
|از ایرانیان من بسی کشته‌ام
|زمین را به خون و گل آغشته‌ام
|کنون خوان همی باید آراستن
|بباید به می غم ز دل کاستن
|وزان روی رستم سپه را بدید
|سخن راند با گیو و گفت و شنید
|که امروز سهراب رزم آزمای
|چگونه به جنگ اندر آورد پای
|چنین گفت با رستم گرد گیو
|کزین گونه هرگز ندیدیم نیو
|بیامد دمان تا به قلب سپاه
|ز لشکر بر طوس شد کینه خواه
|که او بود بر زین و نیزه بدست
|چو گرگین فرود آمد او برنشست
|بیامد چو با نیزه او را بدید
|به کردار شیر ژیان بردمید
|عمودی خمیده بزد بر برش
|ز نیرو بیفتاد ترگ از سرش
|نتابید با او بتابید روی
|شدند از دلیران بسی جنگ جوی
|ز گردان کسی مایهٔ او نداشت
|جز از پیلتن پایهٔ او نداشت
|هم آیین پیشین نگه داشتیم
|سپاهی برو ساده بگماشتیم
|سواری نشد پیش او یکتنه
|همی تاخت از قلب تا میمنه
|غمی گشت رستم ز گفتار اوی
|بر شاه کاووس بنهاد روی
|چو کاووس کی پهلوان را بدید
|بر خویش نزدیک جایش گزید
|ز سهراب رستم زبان برگشاد
|ز بالا و برزش همی کرد یاد
|که کس در جهان کودک نارسید
|بدین شیرمردی و گردی ندید
|به بالا ستاره بساید همی
|تنش را زمین برگراید همی
|دو بازو و رانش ز ران هیون
|همانا که دارد ستبری فزون
|به گرز و به تیغ و به تیر و کمند
|ز هرگونه‌ای آزمودیم بند
|سرانجام گفتم که من پیش ازین
|بسی گرد را برگرفتم ز زین
|گرفتم دوال کمربند اوی
|بیفشاردم سخت پیوند اوی
|همی خواستم کش ز زین برکنم
|چو دیگر کسانش به خاک افگنم
|گر از باد جنبان شود کوه خار
|نجنبید بر زین بر آن نامدار
|چو فردا بیاید به دشت نبرد
|به کشتی همی بایدم چاره کرد
|بکوشم ندانم که پیروز کیست
|ببینیم تا رای یزدان به چیست
|کزویست پیروزی و فر و زور
|هم او آفرینندهٔ ماه و هور
|بدو گفت کاووس یزدان پاک
|دل بدسگالت کند چاک چاک
|من امشب به پیش جهان آفرین
|بمالم فراوان دو رخ بر زمین
|کزویست پیروزی و دستگاه
|به فرمان او تابد از چرخ ماه
|کند تازه این بار کام ترا
|برآرد به خورشید نام ترا
|بدو گفت رستم که با فر شاه
|برآید همه کامهٔ نیک خواه
|به لشکر گه خویش بنهاد روی
|پراندیشه جان و سرش کینه جوی
|زواره بیامد خلیده روان
|که چون بود امروز بر پهلوان
|ازو خوردنی خواست رستم نخست
|پس آنگه ز اندیشگان دل بشست
|چنین راند پیش برادر سخن
|که بیدار دل باش و تندی مکن
|به شبگیر چون من به آوردگاه
|روم پیش آن ترک آوردخواه
|بیاور سپاه و درفش مرا
|همان تخت و زرینه کفش مرا
|همی باش بر پیش پرده‌سرای
|چو خورشید تابان برآید ز جای
|گر ایدون که پیروز باشم به جنگ
|به آوردگه بر نسازم درنگ
|و گر خود دگرگونه گردد سخن
|تو زاری میاغاز و تندی مکن
|مباشید یک تن برین رزمگاه
|مسازید جستن سوی رزم راه
|یکایک سوی زابلستان شوید
|از ایدر به نزدیک دستان شوید
|تو خرسند گردان دل مادرم
|چنین کرد یزدان قضا بر سرم
|بگویش که تو دل به من در مبند
|که سودی ندارت بودن نژند
|کس اندر جهان جاودانه نماند
|ز گردون مرا خود بهانه نماند
|بسی شیر و دیو و پلنگ و نهنگ
|تبه شد به چنگم به هنگام جنگ
|بسی باره و دژ که کردیم پست
|نیاورد کس دست من زیر دست
|در مرگ را آن بکوبد که پای
|باسپ اندر آرد بجنبد ز جای
|اگر سال گشتی فزون ازهزار
|همین بود خواهد سرانجام کار
|چو خرسند گردد به دستان بگوی
|که از شاه گیتی مبرتاب روی
|اگر جنگ سازد تو سستی مکن
|چنان رو که او راند از بن سخن
|همه مرگ راییم پیر و جوان
|به گیتی نماند کسی جاودان
|ز شب نیمه‌ای گفت سهراب بود
|دگر نیمه آرامش و خواب بود
|چو خورشید تابان برآورد پر
|سیه زاغ پران فرو برد سر
|تهمتن بپوشید ببر بیان
|نشست از بر ژنده پیل ژیان
|کمندی به فتراک بر بست شست
|یکی تیغ هندی گرفته بدست
|بیامد بران دشت آوردگاه
|نهاده به سر بر ز آهن کلاه
|همه تلخی از بهر بیشی بود
|مبادا که با آز خویشی بود
|وزان روی سهراب با انجمن
|همی می گسارید با رود زن
|به هومان چنین گفت کاین شیر مرد
|که با من همی گردد اندر نبرد
|ز بالای من نیست بالاش کم
|برزم اندرون دل ندارد دژم
|بر و کتف و یالش همانند من
|تو گویی که داننده بر زد رسن
|نشانهای مادر بیابم همی
|بدان نیز لختی بتابم همی
|گمانی برم من که او رستمست
|که چون او بگیتی نبرده کمست
|نباید که من با پدر جنگ جوی
|شوم خیره روی اندر آرم بروی
|بدو گفت هومان که در کارزار
|رسیدست رستم به من اند بار
|شنیدم که در جنگ مازندران
|چه کرد آن دلاور به گرز گران
|بدین رخش ماند همی رخش اوی
|ولیکن ندارد پی و پخش اوی
|به شبگیر چون بردمید آفتاب
|سر جنگ جویان برآمد ز خواب
|بپوشید سهراب خفتان رزم
|سرش پر ز رزم و دلش پر ز بزم
|بیامد خروشان بران دشت جنگ
|به چنگ اندرون گرزهٔ گاورنگ
|ز رستم بپرسید خندان دو لب
|تو گفتی که با او به هم بود شب
|که شب چون بدت روز چون خاستی
|ز پیگار بر دل چه آراستی
|ز کف بفگن این گرز و شمشیر کین
|بزن جنگ و بیداد را بر زمین
|نشنیم هر دو پیاده به هم
|به می تازه داریم روی دژم
|به پیش جهاندار پیمان کنیم
|دل از جنگ جستن پشیمان کنیم
|همان تا کسی دیگر آید به رزم
|تو با من بساز و بیارای بزم
|دل من همی با تو مهر آورد
|همی آب شرمم به چهر آورد
|همانا که داری ز گردان نژاد
|کنی پیش من گوهر خویش یاد
|بدو گفت رستم که‌ای نامجوی
|نبودیم هرگز بدین گفت‌وگوی
|ز کشتی گرفتن سخن بود دوش
|نگیرم فریب تو زین در مکوش
|نه من کودکم گر تو هستی جوان
|به کشتی کمر بسته‌ام بر میان
|بکوشیم و فرجام کار آن بود
|که فرمان و رای جهانبان بود
|بسی گشته‌ام در فراز و نشیب
|نیم مرد گفتار و بند و فریب
|بدو گفت سهراب کز مرد پیر
|نباشد سخن زین نشان دلپذیر
|مرا آرزو بد که در بسترست
|برآید به هنگام هوش از برت
|کسی کز تو ماند ستودان کند
|بپرد روان تن به زندان کند
|اگر هوش تو زیر دست منست
|به فرمان یزدان بساییم دست
|از اسپان جنگی فرود آمدند
|هشیوار با گبر و خود آمدند
|ببستند بر سنگ اسپ نبرد
|برفتند هر دو روان پر ز گرد
|بکشتی گرفتن برآویختند
|ز تن خون و خوی را فرو ریختند
|بزد دست سهراب چون پیل مست
|برآوردش از جای و بنهاد پست
|به کردار شیری که بر گور نر
|زند چنگ و گور اندر آید به سر
|نشست از بر سینهٔ پیلتن
|پر از خاک چنگال و روی و دهن
|یکی خنجری آبگون برکشید
|همی خواست از تن سرش را برید
|به سهراب گفت ای یل شیرگیر
|کمندافگن و گرد و شمشیرگیر
|دگرگونه‌تر باشد آیین ما
|جزین باشد آرایش دین ما
|کسی کاو بکشتی نبرد آورد
|سر مهتری زیر گرد آورد
|نخستین که پشتش نهد بر زمین
|نبرد سرش گرچه باشد به کین
|گرش بار دیگر به زیر آورد
|ز افگندنش نام شیر آورد
|بدان چاره از چنگ آن اژدها
|همی خواست کاید ز کشتن رها
|دلیر جوان سر به گفتار پیر
|بداد و ببود این سخن دلپذیر
|یکی از دلی و دوم از زمان
|سوم از جوانمردیش بی‌گمان
|رها کرد زو دست و آمد به دشت
|چو شیری که بر پیش آهو گذشت
|همی کرد نخچیر و یادش نبود
|ازان کس که با او نبرد آزمود
|همی دیر شد تا که هومان چو گرد
|بیامد بپرسیدش از هم نبرد
|به هومان بگفت آن کجا رفته بود
|سخن هرچه رستم بدو گفته بود
|بدو گفت هومان گرد ای جوان
|به سیری رسیدی همانا ز جان
|دریغ این بر و بازو و یال تو
|میان یلی چنگ و گوپال تو
|هژبری که آورده بودی بدام
|رها کردی از دام و شد کار خام
|نگه کن کزین بیهده کارکرد
|چه آرد به پیشت به دیگر نبرد
|بگفت و دل از جان او برگرفت
|پرانده همی ماند ازو در شگفت
|به لشکرگه خویش بنهاد روی
|به خشم و دل از غم پر از کار اوی
|یکی داستان زد برین شهریار
|که دشمن مدار ارچه خردست خوار
|چو رستم ز دست وی آزاد شد
|بسان یکی تیغ پولاد شد
|خرامان بشد سوی آب روان
|چنان چون شده باز یابد روان
|بخورد آب و روی و سر و تن بشست
|به پیش جهان آفرین شد نخست
|همی خواست پیروزی و دستگاه
|نبود آگه از بخشش هور و ماه
|که چون رفت خواهد سپهر از برش
|بخواهد ربودن کلاه از سرش
|وزان آبخور شد به جای نبرد
|پراندیشه بودش دل و روی زرد
|همی تاخت سهراب چون پیل مست
|کمندی به بازو کمانی به دست
|گرازان و بر گور نعره‌زنان
|سمندش جهان و جهان راکنان
|همی ماند رستم ازو در شگفت
|ز پیگارش اندازه‌ها برگرفت
|چو سهراب شیراوژن او را بدید
|ز باد جوانی دلش بردمید
|چنین گفت کای رسته از چنگ شیر
|جدا مانده از زخم شیر دلیر
|دگر باره اسپان ببستند سخت
|به سر بر همی گشت بدخواه بخت
|به کشتی گرفتن نهادند سر
|گرفتند هر دو دوال کمر
|هرآنگه که خشم آورد بخت شوم
|کند سنگ خارا به کردار موم
|سرافراز سهراب با زور دست
|تو گفتی سپهر بلندش ببست
|غمی بود رستم ببازید چنگ
|گرفت آن بر و یال جنگی پلنگ
|خم آورد پشت دلیر جوان
|زمانه بیامد نبودش توان
|زدش بر زمین بر به کردار شیر
|بدانست کاو هم نماند به زیر
|سبک تیغ تیز از میان برکشید
|بر شیر بیدار دل بردرید
|بپیچید زانپس یکی آه کرد
|ز نیک و بد اندیشه کوتاه کرد
|بدو گفت کاین بر من از من رسید
|زمانه به دست تو دادم کلید
|تو زین بیگناهی که این کوژپشت
|مرابرکشید و به زودی بکشت
|به بازی بکویند همسال من
|به خاک اندر آمد چنین یال من
|نشان داد مادر مرا از پدر
|ز مهر اندر آمد روانم بسر
|هرآنگه که تشنه شدستی به خون
|بیالودی آن خنجر آبگون
|زمانه به خون تو تشنه شود
|براندام تو موی دشنه شود
|کنون گر تو در آب ماهی شوی
|و گر چون شب اندر سیاهی شوی
|وگر چون ستاره شوی بر سپهر
|ببری ز روی زمین پاک مهر
|بخواهد هم از تو پدر کین من
|چو بیند که خاکست بالین من
|ازین نامداران گردنکشان
|کسی هم برد سوی رستم نشان
|که سهراب کشتست و افگنده خوار
|ترا خواست کردن همی خواستار
|چو بشنید رستم سرش خیره گشت
|جهان پیش چشم اندرش تیره گشت
|بپرسید زان پس که آمد به هوش
|بدو گفت با ناله و با خروش
|که اکنون چه داری ز رستم نشان
|که کم باد نامش ز گردنکشان
|بدو گفت ار ایدونکه رستم تویی
|بکشتی مرا خیره از بدخویی
|ز هر گونه‌ای بودمت رهنمای
|نجنبید یک ذره مهرت ز جای
|چو برخاست آواز کوس از درم
|بیامد پر از خون دو رخ مادرم
|همی جانش از رفتن من بخست
|یکی مهره بر بازوی من ببست
|مرا گفت کاین از پدر یادگار
|بدار و ببین تا کی آید به کار
|کنون کارگر شد که بیکار گشت
|پسر پیش چشم پدر خوار گشت
|همان نیز مادر به روشن روان
|فرستاد با من یکی پهلوان
|بدان تا پدر را نماید به من
|سخن برگشاید به هر انجمن
|چو آن نامور پهلوان کشته شد
|مرا نیز هم روز برگشته شد
|کنون بند بگشای از جوشنم
|برهنه نگه کن تن روشنم
|چو بگشاد خفتان و آن مهره دید
|همه جامه بر خویشتن بردرید
|همی گفت کای کشته بر دست من
|دلیر و ستوده به هر انجمن
|همی ریخت خون و همی کند موی
|سرش پر ز خاک و پر از آب روی
|بدو گفت سهراب کین بدتریست
|به آب دو دیده نباید گریست
|ازین خویشتن کشتن اکنون چه سود
|چنین رفت و این بودنی کار بود
|چو خورشید تابان ز گنبد بگشت
|تهمتن نیامد به لشکر ز دشت
|ز لشکر بیامد هشیوار بیست
|که تا اندر آوردگه کار چیست
|دو اسپ اندر آن دشت برپای بود
|پر از گرد رستم دگر جای بود
|گو پیلتن را چو بر پشت زین
|ندیدند گردان بران دشت کین
|گمانشان چنان بد که او کشته شد
|سرنامداران همه گشته شد
|به کاووس کی تاختند آگهی
|که تخت مهی شد ز رستم تهی
|ز لشکر برآمد سراسر خروش
|زمانه یکایک برآمد به جوش
|بفرمود کاووس تا بوق و کوس
|دمیدند و آمد سپهدار طوس
|ازان پس بدو گفت کاووس شاه
|کز ایدر هیونی سوی رزمگاه
|بتازید تا کار سهراب چیست
|که بر شهر ایران بباید گریست
|اگر کشته شد رستم جنگجوی
|از ایران که یارد شدن پیش اوی
|به انبوه زخمی بباید زدن
|برین رزمگه بر نشاید بدن
|چو آشوب برخاست از انجمن
|چنین گفت سهراب با پیلتن
|که اکنون که روز من اندر گذشت
|همه کار ترکان دگرگونه گشت
|همه مهربانی بران کن که شاه
|سوی جنگ ترکان نراند سپاه
|که ایشان ز بهر مرا جنگجوی
|سوی مرز ایران نهادند روی
|بسی روز را داده بودم نوید
|بسی کرده بودم ز هر در امید
|نباید که بینند رنجی به راه
|مکن جز به نیکی بر ایشان نگاه
|نشست از بر رخش رستم چو گرد
|پر از خون رخ و لب پر از باد سرد
|بیامد به پیش سپه با خروش
|دل از کردهٔ خویش با درد و جوش
|چو دیدند ایرانیان روی اوی
|همه برنهادند بر خاک روی
|ستایش گرفتند بر کردگار
|که او زنده باز آمد از کارزار
|چو زان گونه دیدند بر خاک سر
|دریده برو جامه و خسته بر
|به پرسش گرفتند کاین کار چیست
|ترادل برین گونه از بهر کیست
|بگفت آن شگفتی که خود کرده بود
|گرامی‌تر خود بیازرده بود
|همه برگرفتند با او خروش
|زمین پر خروش و هوا پر ز جوش
|چنین گفت با سرفرازان که من
|نه دل دارم امروز گویی نه تن
|شما جنگ ترکان مجویید کس
|همین بد که من کردم امروز بس
|چو برگشت ازان جایگه پهلوان
|بیامد بر پور خسته روان
|بزرگان برفتند با او بهم
|چو طوس و چو گودرز و چون گستهم
|همه لشکر از بهر آن ارجمند
|زبان برگشادند یکسر ز بند
|که درمان این کار یزدان کند
|مگر کاین سخن بر تو آسان کند
|یکی دشنه بگرفت رستم به دست
|که از تن ببرد سر خویش پست
|بزرگان بدو اندر آویختند
|ز مژگان همی خون فرو ریختند
|بدو گفت گودرز کاکنون چه سود
|که از روی گیتی برآری تو دود
|تو بر خویشتن گر کنی صدگزند
|چه آسانی آید بدان ارجمند
|اگر ماند او را به گیتی زمان
|بماند تو بی‌رنج با او بمان
|وگر زین جهان این جوان رفتنیست
|به گیتی نگه کن که جاوید کیست
|شکاریم یکسر همه پیش مرگ
|سری زیر تاج و سری زیر ترگ
|به گودرز گفت آن زمان پهلوان
|کز ایدر برو زود روشن روان
|پیامی ز من پیش کاووس بر
|بگویش که مارا چه آمد به سر
|به دشنه جگرگاه پور دلیر
|دریدم که رستم مماناد دیر
|گرت هیچ یادست کردار من
|یکی رنجه کن دل به تیمار من
|ازان نوشدارو که در گنج تست
|کجا خستگان را کند تن درست
|به نزدیک من با یکی جام می
|سزد گر فرستی هم اکنون به پی
|مگر کاو ببخت تو بهتر شود
|چو من پیش تخت تو کهتر شود
|بیامد سپهبد بکردار باد
|به کاووس یکسر پیامش بداد
|بدو گفت کاووس کز انجمن
|اگر زنده ماند چنان پیلتن
|شود پشت رستم به نیرو ترا
|هلاک آورد بی‌گمانی مرا
|اگر یک زمان زو به من بد رسد
|نسازیم پاداش او جز به بد
|کجا گنجد او در جهان فراخ
|بدان فر و آن برز و آن یال و شاخ
|شنیدی که او گفت کاووس کیست
|گر او شهریارست پس طوس کیست
|کجا باشد او پیش تختم به پای
|کجا راند او زیر فر همای
|چو بشنید گودرز برگشت زود
|بر رستم آمد به کردار دود
|بدو گفت خوی بد شهریار
|درختیست خنگی همیشه به بار
|ترا رفت باید به نزدیک او
|درفشان کنی جان تاریک او
|بفرمود رستم که تا پیشکار
|یکی جامه افگند بر جویبار
|جوان را بران جامه آن جایگاه
|بخوابید و آمد به نزدیک شاه
|گو پیلتن سر سوی راه کرد
|کس آمد پسش زود و آگاه کرد
|که سهراب شد زین جهان فراخ
|همی از تو تابوت خواهد نه کاخ
|پدر جست و برزد یکی سرد باد
|بنالید و مژگان به هم بر نهاد
|همی گفت زار ای نبرده جوان
|سرافراز و از تخمه پهلوان
|نبیند چو تو نیز خورشید و ماه
|نه جوشن نه تخت و نه تاج و کلاه
|کرا آمد این پیش کامد مرا
|بکشتم جوانی به پیران سرا
|نبیره جهاندار سام سوار
|سوی مادر از تخمهٔ نامدار
|بریدن دو دستم سزاوار هست
|جز از خاک تیره مبادم نشست
|کدامین پدر هرگز این کار کرد
|سزاوارم اکنون به گفتار سرد
|به گیتی که کشتست فرزند را
|دلیر و جوان و خردمند را
|نکوهش فراوان کند زال زر
|همان نیز رودابهٔ پرهنر
|بدین کار پوزش چه پیش آورم
|که دل‌شان به گفتار خویش آورم
|چه گویند گردان و گردنکشان
|چو زین سان شود نزد ایشان نشان
|چه گویم چو آگه شود مادرش
|چه گونه فرستم کسی را برش
|چه گویم چرا کشتمش بی‌گناه
|چرا روز کردم برو بر سیاه
|پدرش آن گرانمایهٔ پهلوان
|چه گوید بدان پاک‌دخت جوان
|برین تخمهٔ سام نفرین کنند
|همه نام من نیز بی‌دین کنند
|که دانست کاین کودک ارجمند
|بدین سال گردد چو سرو بلند
|به جنگ آیدش رای و سازد سپاه
|به من برکند روز روشن سیاه
|بفرمود تا دیبهٔ خسروان
|کشیدند بر روی پور جوان
|همی آرزوگاه و شهر آمدش
|یکی تنگ تابوت بهر آمدش
|ازان دشت بردند تابوت اوی
|سوی خیمهٔ خویش بنهاد روی
|به پرده سرای آتش اندر زدند
|همه لشکرش خاک بر سر زدند
|همان خیمه و دیبهٔ هفت رنگ
|همه تخت پرمایه زرین پلنگ
|برآتش نهادند و برخاست غو
|همی گفت زار ای جهاندار نو
|دریغ آن رخ و برز و بالای تو
|دریغ آن همه مردی و رای تو
|دریغ این غم و حسرت جان گسل
|ز مادر جدا وز پدر داغدل
|همی ریخت خون و همی کند خاک
|همه جامهٔ خسروی کرد چاک
|همه پهلوانان کاووس شاه
|نشستند بر خاک با او به راه
|زبان بزرگان پر از پند بود
|تهمتن به درد از جگربند بود
|چنینست کردار چرخ بلند
|به دستی کلاه و به دیگر کمند
|چو شادان نشیند کسی با کلاه
|بخم کمندش رباید ز گاه
|چرا مهر باید همی بر جهان
|چو باید خرامید با همرهان
|چو اندیشهٔ گنج گردد دراز
|همی گشت باید سوی خاک باز
|اگر چرخ را هست ازین آگهی
|همانا که گشتست مغزش تهی
|چنان دان کزین گردش آگاه نیست
|که چون و چرا سوی او راه نیست
|بدین رفتن اکنون نباید گریست
|ندانم که کارش به فرجام چیست
|به رستم چنین گفت کاووس کی
|که از کوه البرز تا برگ نی
|همی برد خواهد به گردش سپهر
|نباید فگندن بدین خاک مهر
|یکی زود سازد یکی دیرتر
|سرانجام بر مرگ باشد گذر
|تو دل را بدین رفته خرسند کن
|همه گوش سوی خردمند کن
|اگر آسمان بر زمین بر زنی
|وگر آتش اندر جهان در زنی
|نیابی همان رفته را باز جای
|روانش کهن شد به دیگر سرای
|من از دور دیدم بر و یال اوی
|چنان برز و بالا و گوپال اوی
|زمانه برانگیختش با سپاه
|که ایدر به دست تو گردد تباه
|چه سازی و درمان این کار چیست
|برین رفته تا چند خواهی گریست
|بدو گفت رستم که او خود گذشت
|نشستست هومان درین پهن دشت
|ز توران سرانند و چندی ز چین
|ازیشان بدل در مدار ایچ کین
|زواره سپه را گذارد به راه
|به نیروی یزدان و فرمان شاه
|بدو گفت شاه ای گو نامجوی
|ازین رزم اندوهت آید به روی
|گر ایشان به من چند بد کرده‌اند
|و گر دود از ایران برآورده‌اند
|دل من ز درد تو شد پر ز درد
|نخواهم از ایشان همی یاد کرد
|وزان جایگه شاه لشکر براند
|به ایران خرامید و رستم بماند
|بدان تا زواره بیاید ز راه
|بدو آگهی آورد زان سپاه
|چو آمد زواره سپیده دمان
|سپه راند رستم هم اندر زمان
|پس آنگه سوی زابلستان کشید
|چو آگاهی از وی به دستان رسید
|همه سیستان پیش باز آمدند
|به رنج و به درد و گداز آمدند
|چو تابوت را دید دستان سام
|فرود آمد از اسپ زرین ستام
|تهمتن پیاده همی رفت پیش
|دریده همه جامه دل کرده ریش
|گشادند گردان سراسر کمر
|همه پیش تابوت بر خاک سر
|همی گفت زال اینت کاری شگفت
|که سهراب گرز گران برگرفت
|نشانی شد اندر میان مهان
|نزاید چنو مادر اندر جهان
|همی گفت و مژگان پر از آب کرد
|زبان پر ز گفتار سهراب کرد
|چو آمد تهمتن به ایوان خویش
|خروشید و تابوت بنهاد پیش
|ازو میخ برکند و بگشاد سر
|کفن زو جدا کرد پیش پدر
|تنش را بدان نامداران نمود
|تو گفتی که از چرخ برخاست دود
|مهان جهان جامه کردند چاک
|به ابر اندر آمد سر گرد و خاک
|همه کاخ تابوت بد سر به سر
|غنوده بصندوق در شیر نر
|تو گفتی که سام است با یال و سفت
|غمی شد ز جنگ اندر آمد بخفت
|بپوشید بازش به دیبای زرد
|سر تنگ تابوت را سخت کرد
|همی گفت اگر دخمه زرین کنم
|ز مشک سیه گردش آگین کنم
|چو من رفته باشم نماند بجای
|وگرنه مرا خود جزین نیست رای
|یکی دخمه کردش ز سم ستور
|جهانی ز زاری همی گشت کور
|چنین گفت بهرام نیکو سخن
|که با مردگان آشنایی مکن
|نه ایدر همی ماند خواهی دراز
|بسیچیده باش و درنگی مساز
|به تو داد یک روز نوبت پدر
|سزد گر ترا نوبت آید بسر
|چنین است و رازش نیامد پدید
|نیابی به خیره چه جویی کلید
|در بسته را کس نداند گشاد
|بدین رنج عمر تو گردد بباد
|یکی داستانست پر آب چشم
|دل نازک از رستم آید بخشم
|برین داستان من سخن ساختم
|به کار سیاووش پرداختم
|کنون ای سخن گوی بیدار مغز
|یکی داستانی بیرای نغز
|سخن چون برابر شود با خرد
|روان سراینده رامش برد
|کسی را که اندیشه ناخوش بود
|بدان ناخوشی رای اوگش بود
|همی خویشتن را چلیپا کند
|به پیش خردمند رسوا کند
|ولیکن نبیند کس آهوی خویش
|ترا روشن آید همه خوی خویش
|اگر داد باید که ماند بجای
|بیرای ازین پس بدانا نمای
|چو دانا پسندد پسندیده گشت
|به جوی تو در آب چون دیده گشت
|زگفتار دهقان کنون داستان
|تو برخوان و برگوی با راستان
|کهن گشته این داستانها ز من
|همی نو شود بر سر انجمن
|اگر زندگانی بود دیریاز
|برین وین خرم بمانم دراز
|یکی میوه‌داری بماند ز من
|که نازد همی بار او بر چمن
|ازان پس که بنمود پنچاه و هشت
|بسر بر فراوان شگفتی گذشت
|همی آز کمتر نگردد بسال
|همی روز جوید بتقویم و فال
|چه گفتست آن موبد پیش رو
|که هرگز نگردد کهن گشته نو
|تو چندان که گویی سخن گوی باش
|خردمند باش و جهانجوی باش
|چو رفتی سر و کار با ایزدست
|اگر نیک باشدت جای ار بدست
|نگر تا چه کاری همان بدروی
|سخن هرچه گویی همان بشنوی
|درشتی ز کس نشنود نرم گوی
|به جز نیکویی در زمانه مجوی
|به گفتار دهقان کنون بازگرد
|نگر تا چه گوید سراینده مرد
|چنین گفت موبد که یک روز طوس
|بدانگه که برخاست بانگ خروس
|خود و گیو گودرز و چندی سوار
|برفتند شاد از در شهریار
|به نخچیر گوران به دشت دغوی
|ابا باز و یوزان نخچیر جوی
|فراوان گرفتند و انداختند
|علوفه چهل روزه را ساختند
|بدان جایگه ترک نزدیک بود
|زمینش ز خرگاه تاریک بود
|یکی بیشه پیش اندر آمد ز دور
|به نزدیک مرز سواران تور
|همی راند در پیش با طوس گیو
|پس اندر پرستنده‌ای چند نیو
|بران بیشه رفتند هر دو سوار
|بگشتند بر گرد آن مرغزار
|به بیشه یکی خوب رخ یافتند
|پر از خنده لب هر دو بشتافتند
|به دیدار او در زمانه نبود
|برو بر ز خوبی بهانه نبود
|بدو گفت گیوای فریبنده ماه
|ترا سوی این بیشه چون بود راه
|چنین داد پاسخ که ما را پدر
|بزد دوش بگذاشتم بوم و بر
|شب تیره مست آمد از دشت سور
|همان چون مرا دید جوشان ز دور
|یکی خنجری آبگون برکشید
|همان خواست از تن سرم را برید
|بپرسید زو پهلوان از نژاد
|برو سروبن یک به یک کرد یاد
|بدو گفت من خویش گرسیوزم
|به شاه آفریدون کشد پروزم
|پیاده بدو گفت چون آمدی
|که بی‌باره و رهنمون آمدی
|چنین داد پاسخ که اسپم بماند
|ز سستی مرا بر زمین برنشاند
|بی‌اندازه زر و گهر داشتم
|به سر بر یکی تاج زر داشتم
|بران روی بالا ز من بستدند
|نیام یکی تیغ بر من زدند
|چو هشیار گردد پدر بی‌گمان
|سواری فرستد پس من دمان
|بیید همی تازیان مادرم
|نخواهد کزین بوم و بر بگذرم
|دل پهلوانان بدو نرم گشت
|سر طوس نوذر بی‌آزرم گشت
|شه نوذری گفت من یافتم
|از ایرا چنین تیز بشتافتم
|بدو گفت گیو ای سپهدار شاه
|نه با من برابر بدی بی‌سپاه
|همان طوس نوذر بدان بستهید
|کجا پیش اسپ من اینجا رسید
|بدو گیو گفت این سخن خودمگوی
|که من تاختم پیش نخچیرجوی
|ز بهر پرستنده‌ای گرمگوی
|نگردد جوانمرد پرخاشجوی
|سخن‌شان به تندی بجایی رسید
|که این ماه را سر بباید برید
|میانشان چو آن داوری شد دراز
|میانجی برآمد یکی سرفراز
|که این را بر شاه ایران برید
|بدان کاو دهد هر دو فرمان برید
|نگشتند هر دو ز گفتار اوی
|بر شاه ایران نهادند روی
|چو کاووس روی کنیزک بدید
|بخندید و لب را به دندان گزید
|بهر دو سپهبد چنین گفت شاه
|که کوتاه شد بر شما رنج راه
|برین داستان بگذارنیم روز
|که خورشید گیرند گردان بیوز
|گوزنست اگر آهوی دلبرست
|شکاری چنین از در مهترست
|بدو گفت خسرو نژاد تو چیست
|که چهرت همانند چهر پریست
|ورا گفت از مام خاتونیم
|ز سوی پدر بر فریدونیم
|نیایم سپهدار گرسیوزست
|بران مرز خرگاه او مرکزست
|بدو گفت کاین روی و موی و نژاد
|همی خواستی داد هر سه به باد
|به مشکوی زرین کنم شایدت
|سر ماه رویان کنم بایدت
|چنین داد پاسخ که دیدم ترا
|ز گردنکشان برگزیدم ترا
|بت اندر شبستان فرستاد شاه
|بفرمود تا برنشیند به گاه
|بیراستندش به دیبای زرد
|به یاقوت و پیروزه و لاجورد
|دگر ایزدی هر چه بایست بود
|یکی سرخ یاقوت بد نابسود
|بسی برنیمد برین روزگار
|که رنگ اندر آمد به خرم بهار
|جدا گشت زو کودکی چون پری
|به چهره بسان بت آزری
|بگفتند با شاه کاووس کی
|که برخوردی از ماه فرخنده‌پی
|یکی بچهٔ فرخ آمد پدید
|کنون تخت بر ابر باید کشید
|جهان گشت ازان خوب پر گفت و گوی
|کزان گونه نشنید کس موی و روی
|جهاندار نامش سیاوخش کرد
|برو چرخ گردنده را بخش کرد
|ازان کاو شمارد سپهر بلند
|بدانست نیک و بد و چون و چند
|ستاره بران بچه آشفته دید
|غمی گشت چون بخت او خفته دید
|بدید از بد و نیک آزار او
|به یزدان پناهید از کار او
|چنین تا برآمد برین روزگار
|تهمتن بیامد بر شهریار
|چنین گفت کاین کودک شیرفش
|مرا پرورانید باید به کش
|چو دارندگان ترا مایه نیست
|مر او را بگیتی چو من دایه نیست
|بسی مهتر اندیشه کرد اندر آن
|نیمد همی بر دلش برگران
|به رستم سپردش دل و دیده را
|جهانجوی گرد پسندیده را
|تهمتن ببردش به زابلستان
|نشستن‌گهش ساخت در گلستان
|سواری و تیر و کمان و کمند
|عنان و رکیب و چه و چون و چند
|نشستن‌گه مجلس و میگسار
|همان باز و شاهین و کار شکار
|ز داد و ز بیداد و تخت و کلاه
|سخن گفتن ززم و راندن سپاه
|هنرها بیاموختش سر به سر
|بسی رنج برداشت و آمد به بر
|سیاوش چنان شد که اندر جهان
|به مانند او کس نبود از مهان
|چو یک چند بگذشت و او شد بلند
|سوی گردن شیر شد با کمند
|چنین گفت با رستم سرفراز
|که آمد به دیدار شاهم نیاز
|بسی رنج بردی و دل سوختی
|هنرهای شاهانم آموختی
|پدر باید اکنون که بیند ز من
|هنرهای آموزش پیلتن
|گو شیردل کار او را بساخت
|فرستادگان را ز هر سو بتاخت
|ز اسپ و پرستنده و سیم و زر
|ز مهر و ز تخت و کلاه و کمر
|ز پوشیدنی هم ز گستردنی
|ز هر سو بیورد آوردنی
|ازین هر چه در گنج رستم نبود
|ز گیتی فرستاد و آورد زود
|گسی کرد ازان گونه او را به راه
|که شد بر سیاوش نظاره سپاه
|همی رفت با او تهمتن به هم
|بدان تا نباشد سپهبد دژم
|جهانی به آیین بیراستند
|چو خشنودی نامور خواستند
|همه زر به عنبر برآمیختند
|ز گنبد به سر بر همی ریختند
|جهان گشته پر شادی و خواسته
|در و بام هر برزن آراسته
|به زیر پی تازی اسپان درم
|به ایران نبودند یک تن دژم
|همه یال اسپ از کران تا کران
|براندوه مشک و می و زعفران
|چو آمد به کاووس شاه آگهی
|که آمد سیاووش با فرهی
|بفرمود تا با سپه گیو و طوس
|برفتند با نای رویین و کوس
|همه نامداران شدند انجمن
|چو گرگین و خراد لشکرشکن
|پذیره برفتند یکسر ز جای
|به نزد سیاووش فرخنده رای
|چو دیدند گردان گو پور شاه
|خروش آمد و برگشادند راه
|پرستار با مجمر و بوی خوش
|نظاره برو دست کرده به کش
|بهر کنج در سیصد استاده بود
|میان در سیاووش آزاده بود
|بسی زر و گوهر برافشاندند
|سراسر همه آفرین خواندند
|چو کاووس را دید بر تخت عاج
|ز یاقوت رخشنده بر سرش تاج
|نخست آفرین کرد و بردش نماز
|زمانی همی گفت با خاک راز
|وزان پس بیمد بر شهریار
|سپهبد گرفتش سر اندر کنار
|شگفتی ز دیدار او خیره ماند
|بروبر همی نام یزدان بخواند
|بدان اندکی سال و چندان خرد
|که گفتی روانش خرد پرورد
|بسی آفرین بر جهان آفرین
|بخواند و بمالید رخ بر زمین
|همی گفت کای کردگار سپهر
|خداوند هوش و خداوند مهر
|همه نیکویها به گیتی ز تست
|نیایش ز فرزند گیرم نخست
|ز رستم بپرسید و بنواختش
|بران تخت پیروزه بنشاختش
|بزرگان ایران همه با نثار
|برفتند شادان بر شهریار
|ز فر سیاوش فرو ماندند
|بدادار برآفرین خواندند
|بفرمود تا پیشش ایرانیان
|ببستند گردان لشکر میان
|به کاخ و به باغ و به میدان اوی
|جهانی به شادی نهادند روی
|به هر جای جشنی بیراستند
|می و رود و رامشگران خواستند
|یکی سور فرمود کاندر جهان
|کسی پیش از وی نکرد از مهان
|به یک هفته زان گونه بودند شاد
|به هشتم در گنجها برگشاد
|ز هر چیز گنجی بفرمود شاه
|ز مهر و ز تیع و ز تخت و کلاه
|از اسپان تازی به زین پلنگ
|ز بر گستوان و ز خفتان جنگ
|ز دینار و از بدره‌های درم
|ز دیبای و از گوهر بیش و کم
|جز افسر که هنگام افسر نبود
|بدان کودکی تاج در خور نبود
|سیاووش را داد و کردش نوید
|ز خوبی بدادش فراوان امید
|چنین هفت سالش همی آزمود
|به هر کار جز پاک زاده نبود
|بهشتم بفرمود تا تاج زر
|ز گوهر درافشان کلاه و کمر
|نبشتند منشور بر پرنیان
|به رسم بزرگان و فر کیان
|زمین کهستان ورا داد شاه
|که بود او سزای بزرگی و گاه
|چنین خواندندش همی پیشتر
|که خوانی ورا ماوراء النهر بر
|برآمد برین نیز یک روزگار
|چنان بد که سودابهٔ پرنگار
|ز ناگاه روی سیاوش بدید
|پراندیشه گشت و دلش بردمید
|چنان شد که گفتی طراز نخ است
|وگر پیش آتش نهاده یخ است
|کسی را فرستاد نزدیک اوی
|که پنهان سیاووش را این بگوی
|که اندر شبستان شاه جهان
|نباشد شگفت ار شوی ناگهان
|فرستاده رفت و بدادش پیام
|برآشفت زان کار او نیکنام
|بدو گفت مرد شبستان نیم
|مجویم که بابند و دستان نیم
|دگر روز شبگیر سودابه رفت
|بر شاه ایران خرامید تفت
|بدو گفت کای شهریار سپاه
|که چون تو ندیدست خورشید و ماه
|نه اندر زمین کس چو فرزند تو
|جهان شاد بادا به پیوند تو
|فرستش به سوی شبستان خویش
|بر خواهران و فغستان خویش
|همه روی پوشیدگان را ز مهر
|پر ازخون دلست و پر از آب چهر
|نمازش برند و نثار آورند
|درخت پرستش به بار آورند
|بدو گفت شاه این سخن در خورست
|برو بر ترا مهر صد مادرست
|سپهبد سیاووش را خواند و گفت
|که خون و رگ و مهر نتوان نهفت
|پس پردهٔ من ترا خواهرست
|چو سودابه خود مهربان مادرست
|ترا پاک یزدان چنان آفرید
|که مهر آورد بر تو هرکت بدید
|به ویژه که پیوستهٔ خون بود
|چو از دور بیند ترا چون بود
|پس پرده پوشیدگان را ببین
|زمانی بمان تا کنند آفرین
|سیاوش چو بشنید گفتار شاه
|همی کرد خیره بدو در نگاه
|زمانی همی با دل اندیشه کرد
|بکوشید تا دل بشوید ز گرد
|گمانی چنان برد کاو را پدر
|پژوهد همی تا چه دارد به سر
|که بسیاردان است و چیره زبان
|هشیوار و بینادل و بدگمان
|بپیچید و بر خویشتن راز کرد
|از انجام آهنگ آغاز کرد
|که گر من شوم در شبستان اوی
|ز سودابه یابم بسی گفت و گوی
|سیاوش چنین داد پاسخ که شاه
|مرا داد فرمان و تخت و کلاه
|کز آنجایگه کآفتاب بلند
|برآید کند خاک را ارجمند
|چو تو شاه ننهاد بر سر کلاه
|به خوبی و دانش به آیین و راه
|مرا موبدان ساز با بخردان
|بزرگان و کارآزموده ردان
|دگر نیزه و گرز و تیر و کمان
|که چون پیچم اندر صف بدگمان
|دگرگاه شاهان و آیین بار
|دگر بزم و رزم و می و میگسار
|چه آموزم اندر شبستان شاه
|بدانش زنان کی نمایند راه
|گر ایدونک فرمان شاه این بود
|ورا پیش من رفتن آیین بود
|بدو گفت شاه ای پسر شاد باش
|همیشه خرد را تو بنیاد باش
|سخن کم شنیدم بدین نیکوی
|فزاید همی مغز کاین بشنوی
|مدار ایچ اندیشهٔ بد به دل
|همه شادی آرای و غم برگسل
|ببین پردگی کودکان را یکی
|مگر شادمانه شوند اندکی
|پس پرده اندر ترا خواهرست
|پر از مهر و سودابه چون مادرست
|سیاوش چنین گفت کز بامداد
|بییم کنم هر چه او کرد یاد
|یکی مرد بد نام او هیربد
|زدوده دل و مغز و رایش ز بد
|که بتخانه را هیچ نگذاشتی
|کلید در پرده او داشتی
|سپهدار ایران به فرزانه گفت
|که چون برکشد تیغ هور از نهفت
|به پیش سیاوش همی رو بهوش
|نگر تا چه فرماید آن دار گوش
|به سودابه فرمود تا پیش اوی
|نثار آورد گوهر و مشک و بوی
|پرستندگان نیز با خواهران
|زبرجد فشانند بر زعفران
|چو خورشید برزد سر از کوهسار
|سیاوش برآمد بر شهریار
|برو آفرین کرد و بردش نماز
|سخن گفت با او سپهد به راز
|چو پردخته شد هیربد را بخواند
|سخنهای شایسته چندی براند
|سیاووش را گفت با او برو
|بیرای دل را به دیدار نو
|برفتند هر دو به یک جا به هم
|روان شادمان و تهی دل ز غم
|چو برداشت پرده ز در هیربد
|سیاوش همی بود ترسان ز بد
|شبستان همه پیشباز آمدند
|پر از شادی و بزم ساز آمدند
|همه جام بود از کران تا کران
|پر از مشک و دینار و پر زعفران
|درم زیر پایش همی ریختند
|عقیق و زبرجد برآمیختند
|زمین بود در زیر دیبای چین
|پر از در خوشاب روی زمین
|می و رود و آوای رامشگران
|همه بر سران افسران گران
|شبستان بهشتی شد آراسته
|پر از خوبرویان و پرخواسته
|سیاوش چو نزدیک ایوان رسید
|یکی تخت زرین درفشنده دید
|برو بر ز پیروزه کرده نگار
|به دیبا بیراسته شاهوار
|بران تخت سودابه ماه روی
|بسان بهشتی پر از رنگ و بوی
|نشسته چو تابان سهیل یمن
|سر جعد زلفش سراسر شکن
|یکی تاج بر سر نهاده بلند
|فرو هشته تا پای مشکین کمند
|پرستار نعلین زرین بدست
|به پای ایستاده سرافگنده پست
|سیاوش چو از پیش پرده برفت
|فرود آمد از تخت سودابه تفت
|بیمد خرامان و بردش نماز
|به بر در گرفتش زمانی دراز
|همی چشم و رویش ببوسید دیر
|نیمد ز دیدار آن شاه سیر
|همی گفت صد ره ز یزدان سپاس
|نیایش کنم روز و شب بر سه پاس
|که کس را بسان تو فرزند نیست
|همان شاه را نیز پیوند نیست
|سیاوش بدانست کان مهر چیست
|چنان دوستی نز ره ایزدیست
|به نزدیک خواهر خرامید زود
|که آن جایگه کار ناساز بود
|برو خواهران آفرین خواندند
|به کرسی زرینش بنشاندند
|بر خواهران بد زمانی دراز
|خرامان بیمد سوی تخت باز
|شبستان همه شد پر از گفت‌وگوی
|که اینت سر و تاج فرهنگ جوی
|تو گویی به مردم نماند همی
|روانش خرد برفشاند همی
|سیاوش به پیش پدر شد بگفت
|که دیدم به پرده سرای نهفت
|همه نیکویی در جهان بهر تست
|ز یزدان بهانه نبایدت جست
|ز جم و فریدون و هوشنگ شاه
|فزونی به گنج و به شمشیر و گاه
|ز گفتار او شاد شد شهریار
|بیراست ایوان چو خرم بهار
|می و بربط و نای برساختند
|دل از بودنیها بپرداختند
|چو شب گذشت پیدا و شد روز تار
|شد اندر شبستان شه نامدار
|پژوهنده سودابه را شاه گفت
|که این رازت از من نباید نهفت
|ز فرهنگ و رای سیاوش بگوی
|ز بالا و دیدار و گفتار اوی
|پسند تو آمد خردمند هست
|از آواز به گر ز دیدن بهست
|بدو گفت سودابه همتای شاه
|ندیدست بر گاه خورشید و ماه
|چو فرزند تو کیست اندر جهان
|چرا گفت باید سخن در نهان
|بدو گفت شاه ار به مردی رسد
|نباید که بیند ورا چشم بد
|بدو گفت سودابه گر گفت من
|پذیره شود رای را جفت من
|هم از تخم خویشش یکی زن دهم
|نه از نامداران برزن دهم
|که فرزند آرد ورا در جهان
|به دیدار او در میان مهان
|مرا دخترانند مانند تو
|ز تخم تو و پاک پیوند تو
|گر از تخم کی آرش و کی پشین
|بخواهد به شادی کند آفرین
|بدو گفت این خود بکام منست
|بزرگی به فرجام نام منست
|سیاوش به شبگیر شد نزد شاه
|همی آفرین خواند بر تاج و گاه
|پدر با پسر راز گفتن گرفت
|ز بیگانه مردم نهفتن گرفت
|همی گفت کز کردگار جهان
|یکی آرزو دارم اندر نهان
|که ماند ز تو نام من یادگار
|ز تخم تو آید یکی شهریار
|چنان کز تو من گشته‌ام تازه روی
|تو دل برگشایی به دیدار اوی
|چنین یافتم اخترت را نشان
|ز گفت ستاره شمر موبدان
|که از پشت تو شهریاری بود
|که اندر جهان یادگاری بود
|کنون از بزرگان یکی برگزین
|نگه کن پس پردهٔ کی پشین
|به خان کی آرش همان نیز هست
|ز هر سو بیرای و بپساو دست
|بدو گفت من شاه را بنده‌ام
|به فرمان و رایش سرافگنده‌ام
|هرآن کس که او برگزیند رواست
|جهاندار بربندگان پادشاست
|نباید که سودابه این بشنود
|دگرگونه گوید بدین نگرود
|به سودابه زین‌گونه گفتار نیست
|مرا در شبستان او کار نیست
|ز گفت سیاوش بخندید شاه
|نه آگاه بد ز آب در زیرکاه
|گزین تو باید بدو گفت زن
|ازو هیچ مندیش وز انجمن
|که گفتار او مهربانی بود
|به جان تو بر پاسبانی بود
|سیاوش ز گفتار او شاد شد
|نهانش ز اندیشه آزاد شد
|به شاه جهان بر ستایش گرفت
|نوان پیش تختش نیایش گرفت
|نهانی ز سودابهٔ چاره‌گر
|همی بود پیچان و خسته جگر
|بدانست کان نیز گفتار اوست
|همی زو بدرید بر تنش پوست
|بدین داستان نیز شب برگذشت
|سپهر از بر کوه تیره بگشت
|نشست از بر تخت سودابه شاد
|ز یاقوت و زر افسری برنهاد
|همه دختران را بر خویش خواند
|بیراست و بر تخت زرین نشاند
|چنین گفت با هیربد ماه‌روی
|کز ایدر برو با سیاوش بگوی
|که باید که رنجه کنی پای خویش
|نمایی مرا سرو بالای خویش
|بشد هیربد با سیاووش گفت
|برآورد پوشیده راز از نهفت
|خرامان بیمد سیاوش برش
|بدید آن نشست و سر و افسرش
|به پیشش بتان نوآیین به پای
|تو گفتی بهشت‌ست کاخ و سرای
|فرود آمد از تخت و شد پیش اوی
|به گوهر بیاراسته روی و موی
|سیاوش بر تخت زرین نشست
|ز پیشش بکش کرده سودابه دست
|بتان را به شاه نوآیین نمود
|که بودند چون گوهر نابسود
|بدو گفت بنگر بدین تخت و گاه
|پرستنده چندین بزرین کلاه
|همه نارسیده بتان طراز
|که بسرشتشان ایزد از شرم و ناز
|کسی کت خوش آید ازیشان بگوی
|نگه کن بدیدار و بالای اوی
|سیاوش چو چشم اندکی برگماشت
|ازیشان یکی چشم ازو برنداشت
|همه یک به دیگر بگفتند ماه
|نیارد بدین شاه کردن نگاه
|برفتند هر یک سوی تخت خویش
|ژکان و شمارنده بر بخت خویش
|چو ایشان برفتند سودابه گفت
|که چندین چه داری سخن در نهفت
|نگویی مرا تا مراد تو چیست
|که بر چهر تو فر چهر پریست
|هر آن کس که از دور بیند ترا
|شود بیهش و برگزیند ترا
|ازین خوب رویان بچشم خرد
|نگه کن که با تو که اندر خورد
|سیاوش فرو ماند و پاسخ نداد
|چنین آمدش بر دل پاک یاد
|که من بر دل پاک شیون کنم
|به آید که از دشمنان زن کنم
|شنیدستم از نامور مهتران
|همه داستانهای هاماوران
|که از پیش با شاه ایران چه کرد
|ز گردان ایران برآورد گرد
|پر از بند سودابه کاو دخت اوست
|نخواهد همی دوده را مغز و پوست
|به پاسخ سیاوش چو بگشاد لب
|پری چهره برداشت از رخ قصب
|بدو گفت خورشید با ماه نو
|گر ایدون که بینند بر گاه نو
|نباشد شگفت ار شود ماه خوار
|تو خورشید داری خود اندر کنار
|کسی کاو چو من دید بر تخت عاج
|ز یاقوت و پیروزه بر سرش تاج
|نباشد شگفت ار به مه ننگرد
|کسی را به خوبی به کس نشمرد
|اگر با من اکنون تو پیمان کنی
|نپیچی و اندیشه آسان کنی
|یکی دختری نارسیده بجای
|کنم چون پرستار پیشت به پای
|به سوگند پیمان کن اکنون یکی
|ز گفتار من سر مپیچ اندکی
|چو بیرون شود زین جهان شهریار
|تو خواهی بدن زو مرا یادگار
|نمانی که آید به من بر گزند
|بداری مرا همچو او ارجمند
|من اینک به پیش تو استاده‌ام
|تن و جان شیرین ترا داده‌ام
|ز من هرچ خواهی همه کام تو
|برآرم نپیچم سر از دام تو
|سرش تنگ بگرفت و یک پوشه چاک
|بداد و نبود آگه از شرم و باک
|رخان سیاوش چو گل شد ز شرم
|بیاراست مژگان به خوناب گرم
|چنین گفت با دل که از کار دیو
|مرا دور داراد گیهان خدیو
|نه من با پدر بیوفایی کنم
|نه با اهرمن آشنایی کنم
|وگر سرد گویم بدین شوخ چشم
|بجوشد دلش گرم گردد ز خشم
|یکی جادوی سازد اندر نهان
|بدو بگرود شهریار جهان
|همان به که با او به آواز نرم
|سخن گویم و دارمش چرب و گرم
|سیاوش ازان پس به سودابه گفت
|که اندر جهان خود تراکیست جفت
|نمانی مگر نیمهٔ ماه را
|نشایی به گیتی بجز شاه را
|کنون دخترت بس که باشد مرا
|نشاید بجز او که باشد مرا
|برین باش و با شاه ایران بگوی
|نگه کن که پاسخ چه یابی ازوی
|بخواهم من او را و پیمان کنم
|زبان را به نزدت گروگان کنم
|که تا او نگردد به بالای من
|نیید به دیگر کسی رای من
|و دیگر که پرسیدی از چهر من
|بیمیخت با جان تو مهر من
|مرا آفریننده از فر خویش
|چنان آفرید ای نگارین ز پیش
|تو این راز مگشای و با کس مگوی
|مرا جز نهفتن همان نیست روی
|سر بانوانی و هم مهتری
|من ایدون گمانم که تو مادری
|بگفت این و غمگین برون شد به در
|ز گفتار او بود آسیمه سر
|چو کاووس کی در شبستان رسید
|نگه کرد سودابه او را بدید
|بر شاه شد زان سخن مژده داد
|ز کار سیاوش بسی کرد یاد
|که آمد نگه کرد ایوان همه
|بتان سیه چشم کردم رمه
|چنان بود ایوان ز بس خوب چهر
|که گفتی همی بارد از ماه مهر
|جز از دختر من پسندش نبود
|ز خوبان کسی ارجمندش نبود
|چنان شاد شد زان سخن شهریار
|که ماه آمدش گفتی اندر کنار
|در گنج بگشاد و چندان گهر
|ز دیبای زربفت و زرین کمر
|همان یاره و تاج و انگشتری
|همان طوق و هم تخت کنداوری
|ز هر چیز گنجی بد آراسته
|جهانی سراسر پر از خواسته
|نگه کرد سودابه خیره بماند
|به اندیشه افسون فراوان بخواند
|که گر او نیاید به فرمان من
|روا دارم ار بگسلد جان من
|بد و نیک و هر چاره کاندر جهان
|کنند آشکارا و اندر نهان
|بسازم گر او سربپیچد ز من
|کنم زو فغان بر سر انجمن
|نشست از بر تخت باگوشوار
|به سر بر نهاد افسری پرنگار
|سیاوخش را در بر خویش خواند
|ز هر گونه با او سخنها براند
|بدو گفت گنجی بیاراست شاه
|کزان سان ندیدست کس تاج و گاه
|ز هر چیز چندان که اندازه نیست
|اگر بر نهی پیل باید دویست
|به تو داد خواهد همی دخترم
|نگه کن بروی و سر و افسرم
|بهانه چه داری تو از مهر من
|بپیچی ز بالا و از چهر من
|که تا من ترا دیده‌ام برده‌ام
|خروشان و جوشان و آزرده‌ام
|همی روز روشن نبینم ز درد
|برآنم که خورشید شد لاجورد
|کنون هفت سال‌ست تا مهر من
|همی خون چکاند بدین چهر من
|یکی شاد کن در نهانی مرا
|ببخشای روز جوانی مرا
|فزون زان که دادت جهاندار شاه
|بیارایمت یاره و تاج و گاه
|و گر سر بپیچی ز فرمان من
|نیاید دلت سوی پیمان من
|کنم بر تو بر پادشاهی تباه
|شود تیره بر روی تو چشم شاه
|سیاوش بدو گفت هرگز مباد
|که از بهر دل سر دهم من به باد
|چنین با پدر بی‌وفایی کنم
|ز مردی و دانش جدایی کنم
|تو بانوی شاهی و خورشید گاه
|سزد کز تو ناید بدینسان گناه
|وزان تخت برخاست با خشم و جنگ
|بدو اندر آویخت سودابه چنگ
|بدو گفت من راز دل پیش تو
|بگفتم نهان از بداندیش تو
|مرا خیره خواهی که رسوا کنی
|به پیش خردمند رعنا کنی
|بزد دست و جامه بدرید پاک
|به ناخن دو رخ را همی کرد چاک
|برآمد خروش از شبستان اوی
|فغانش ز ایوان برآمد به کوی
|یکی غلغل از باغ و ایوان بخاست
|که گفتی شب رستخیزست راست
|به گوش سپهبد رسید آگهی
|فرود آمد از تخت شاهنشهی
|پراندیشه از تخت زرین برفت
|به سوی شبستان خرامید تفت
|بیامد چو سودابه را دید روی
|خراشیده و کاخ پر گفت و گوی
|ز هر کس بپرسید و شد تنگ‌دل
|ندانست کردار آن سنگ دل
|خروشید سودابه در پیش اوی
|همی ریخت آب و همی کند موی
|چنین گفت کامد سیاوش به تخت
|برآراست چنگ و برآویخت سخت
|که جز تو نخواهم کسی را ز بن
|جز اینت همی راند باید سخن
|که از تست جان و دلم پر ز مهر
|چه پرهیزی از من تو ای خوب چهر
|بینداخت افسر ز مشکین سرم
|چنین چاک شد جامه اندر برم
|پراندیشه شد زان سخن شهریار
|سخن کرد هرگونه را خواستار
|به دل گفت ار این راست گوید همی
|وزین‌گونه زشتی نجوید همی
|سیاووش را سر بباید برید
|بدینسان بودبند بد را کلید
|خردمند مردم چه گوید کنون
|خوی شرم ازین داستان گشت خون
|کسی را که اندر شبستان بدند
|هشیوار و مهترپرستان بدند
|گسی کرد و بر گاه تنها بماند
|سیاووش و سودابه را پیش خواند
|به هوش و خرد با سیاووش گفت
|که این راز بر من نشاید نهفت
|نکردی تو این بد که من کرده‌ام
|ز گفتار بیهوده آزرده‌ام
|چرا خواندم در شبستان ترا
|کنون غم مرا بود و دستان ترا
|کنون راستی جوی و با من بگوی
|سخن بر چه سانست بنمای روی
|سیاووش گفت آن کجا رفته بود
|وزان در که سودابه آشفته بود
|چنین گفت سودابه کاین نیست راست
|که او از بتان جز تن من نخواست
|بگفتم همه هرچ شاه جهان
|بدو داد خواست آشکار و نهان
|ز فرزند و ز تاج وز خواسته
|ز دینار وز گنج آراسته
|بگفتم که چندین برین بر نهم
|همه نیکویها به دختر دهم
|مرا گفت با خواسته کار نیست
|به دختر مرا راه دیدار نیست
|ترا بایدم زین میان گفت بس
|نه گنجم به کارست بی تو نه کس
|مرا خواست کارد به کاری به چنگ
|دو دست اندر آویخت چون سنگ تنگ
|نکردمش فرمان همی موی من
|بکند و خراشیده شد روی من
|یکی کودکی دارم اندر نهان
|ز پشت تو ای شهریار جهان
|ز بس رنج کشتنش نزدیک بود
|جهان پیش من تنگ و تاریک بود
|چنین گفت با خویشتن شهریار
|که گفتار هر دو نیاید به کار
|برین کار بر نیست جای شتاب
|که تنگی دل آرد خرد را به خواب
|نگه کرد باید بدین در نخست
|گواهی دهد دل چو گردد درست
|ببینم کزین دو گنهکار کیست
|ببادافرهٔ بد سزاوار کیست
|بدان بازجستن همی چاره جست
|ببویید دست سیاوش نخست
|بر و بازو و سرو بالای او
|سراسر ببویید هرجای او
|ز سودابه بوی می و مشک ناب
|همی یافت کاووس بوی گلاب
|ندید از سیاوش بدان گونه بوی
|نشان بسودن نبود اندروی
|غمی گشت و سودابه را خوار کرد
|دل خویشتن را پرآزار کرد
|به دل گفت کاین را به شمشیر تیز
|بباید کنون کردنش ریز ریز
|ز هاماوران زان پس اندیشه کرد
|که آشوب خیزد پرآواز و درد
|و دیگر بدانگه که در بند بود
|بر او نه خویش و نه پیوند بود
|پرستار سودابه بد روز و شب
|که پیچید ازان درد و نگشاد لب
|سه دیگر که یک دل پر از مهر داشت
|ببایست زو هر بد اندر گذاشت
|چهارم کزو کودکان داشت خرد
|غم خرد را خوار نتوان شمرد
|سیاوش ازان کار بد بی‌گناه
|خردمندی وی بدانست شاه
|بدو گفت ازین خود میندیش هیچ
|هشیواری و رای و دانش بسیچ
|مکن یاد این هیچ و با کس مگوی
|نباید که گیرد سخن رنگ و بوی
|چو دانست سودابه کاو گشت خوار
|همان سرد شد بر دل شهریار
|یکی چاره جست اندر آن کار زشت
|ز کینه درختی بنوی بکشت
|زنی بود با او سپرده درون
|پر از جادوی بود و رنگ و فسون
|گران بود اندر شکم بچه داشت
|همی از گرانی به سختی گذاشت
|بدو راز بگشاد و زو چاره جست
|کز آغاز پیمانت خواهم نخست
|چو پیمان ستد چیز بسیار داد
|سخن گفت ازین در مکن هیچ یاد
|یکی دارویی ساز کاین بفگنی
|تهی مانی و راز من نشکنی
|مگر کاین همه بند و چندین دروغ
|بدین بچگان تو باشد فروغ
|به کاووس گویم که این از منند
|چنین کشته بر دست اهریمنند
|مگر کین شود بر سیاوش درست
|کنون چارهٔ این ببایدت جست
|گرین نشنوی آب من نزد شاه
|شود تیره و دور مانم ز گاه
|بدو گفت زن من ترا بنده‌ام
|بفرمان و رایت سرافگنده‌ام
|چو شب تیره شد داوری خورد زن
|که بفتاد زو بچهٔ اهرمن
|دو بچه چنان چون بود دیوزاد
|چه گونه بود بچه جادو نژاد
|نهان کرد زن را و او خود بخفت
|فغانش برآمد ز کاخ نهفت
|در ایوان پرستار چندانک بود
|به نزدیک سودابه رفتند زود
|یکی طشت زرین بیارید پیش
|بگفت آن سخن با پرستار خویش
|نهاد اندران بچهٔ اهرمن
|خروشید و بفگند بر جامه تن
|دو کودک بدیدند مرده به طشت
|از ایوان به کیوان فغان برگذشت
|چو بشنید کاووس از ایوان خروش
|بلرزید در خواب و بگشاد گوش
|بپرسید و گفتند با شهریار
|که چون گشت بر ماه‌رخ روزگار
|غمی گشت آن شب نزد هیچ دم
|به شبگیر برخاست و آمد دژم
|برانگونه سودابه را خفته دید
|سراسر شبستان برآشفته دید
|دو کودک بران گونه بر طشت زر
|فگنده به خواری و خسته جگر
|ببارید سودابه از دیده آب
|بدو گفت روشن ببین آفتاب
|همی گفت بنگر چه کرد از بدی
|به گفتار او خیره ایمن شدی
|دل شاه کاووس شد بدگمان
|برفت و در اندیشه شد یک زمان
|همی گفت کاین را چه درمان کنم
|نشاید که این بر دل آسان کنم
|ازان پس نگه کرد کاووس شاه
|کسی را که کردی به اختر نگاه
|بجست و ز ایشان بر خویش خواند
|بپرسید و بر تخت زرین نشاند
|ز سودابه و رزم هاماوران
|سخن گفت هرگونه با مهتران
|بدان تا شوند آگه از کار اوی
|بدانش بدانند کردار اوی
|وزان کودکان نیز بسیار گفت
|همی داشت پوشیده اندر نهفت
|همه زیج و صرلاب برداشتند
|بران کار یک هفته بگذاشتند
|سرانجام گفتند کاین کی بود
|به جامی که زهر افگنی می بود
|دو کودک ز پشت کسی دیگرند
|نه از پشت شاه و نه زین مادرند
|گر از گوهر شهریاران بدی
|ازین زیجها جستن آسان بدی
|نه پیداست رازش درین آسمان
|نه اندر زمین این شگفتی بدان
|نشان بداندیش ناپاک زن
|بگفتند با شاه در انجمن
|نهان داشت کاووس و باکس نگفت
|همی داشت پوشیده اندر نهفت
|برین کار بگذشت یک هفته نیز
|ز جادو جهان را برآمد قفیز
|بنالید سودابه و داد خواست
|ز شاه جهاندار فریاد خواست
|همی گفت همداستانم ز شاه
|به زخم و به افگندن از تخت و گاه
|ز فرزند کشته بپیچد دلم
|زمان تا زمان سر ز تن بگسلم
|بدو گفت ای زن تو آرام گیر
|چه گویی سخنهای نادلپذیر
|همه روزبانان درگاه شاه
|بفرمود تا برگرفتند راه
|همه شهر و برزن به پای آورند
|زن بدکنش را بجای آورند
|به نزدیکی اندر نشان یافتند
|جهان دیدگان نیز بشتافتند
|کشیدند بدبخت زن را ز راه
|به خواری ببردند نزدیک شاه
|به خوبی بپرسید و کردش امید
|بسی روز را داد نیزش نوید
|وزان پس به خواری و زخم و به بند
|به پردخت از او شهریار بلند
|نبد هیچ خستو بدان داستان
|نبد شاه پرمایه همداستان
|بفرمود کز پیش بیرون برند
|بسی چاره جویند و افسون برند
|چو خستو نیاید میانش به ار
|ببرید و این دانم آیین و فر
|ببردند زن را ز درگاه شاه
|ز شمشیر گفتند وز دار و چاه
|چنین گفت جادو که من بی‌گناه
|چه گویم بدین نامور پیشگاه
|بگفتند باشاه کاین زن چه گفت
|جهان آفرین داند اندر نهفت
|به سودابه فرمود تا رفت پیش
|ستاره شمر گفت گفتار خویش
|که این هر دو کودک ز جادو زنند
|پدیدند کز پشت اهریمنند
|چنین پاسخ آورد سودابه باز
|که نزدیک ایشان جز اینست راز
|فزونستشان زین سخن در نهفت
|ز بهر سیاوش نیارند گفت
|ز بیم سپهبد گو پیلتن
|بلرزد همی شیر در انجمن
|کجا زور دارد به هشتاد پیل
|ببندد چو خواهد ره آب نیل
|همان لشکر نامور صدهزار
|گریزند ازو در صف کارزار
|مرا نیز پایاب او چون بود
|مگر دیده همواره پرخون بود
|جزان کاو بفرماید اخترشناس
|چه گوید سخن وز که دارد سپاس
|تراگر غم خرد فرزند نیست
|مرا هم فزون از تو پیوند نیست
|سخن گر گرفتی چنین سرسری
|بدان گیتی افگندم این داوری
|ز دیده فزون زان ببارید آب
|که بردارد از رود نیل آفتاب
|سپهبد ز گفتار او شد دژم
|همی زار بگریست با او بهم
|گسی کرد سودابه را خسته دل
|بران کار بنهاد پیوسته دل
|چنین گفت کاندر نهان این سخن
|پژوهیم تا خود چه آید به بن
|ز پهلو همه موبدان را بخواند
|ز سودابه چندی سخنها براند
|چنین گفت موبد به شاه جهان
|که درد سپهبد نماند نهان
|چو خواهی که پیدا کنی گفت‌وگوی
|بباید زدن سنگ را بر سبوی
|که هر چند فرزند هست ارجمند
|دل شاه از اندیشه یابد گزند
|وزین دختر شاه هاماوران
|پر اندیشه گشتی به دیگر کران
|ز هر در سخن چون بدین گونه گشت
|بر آتش یکی را بباید گذشت
|چنین است سوگند چرخ بلند
|که بر بیگناهان نیاید گزند
|جهاندار سودابه را پیش خواند
|همی با سیاوش بگفتن نشاند
|سرانجام گفت ایمن از هر دوان
|نگردد مرا دل نه روشن روان
|مگر کاتش تیز پیدا کند
|گنه کرده را زود رسوا کند
|چنین پاسخ آورد سودابه پیش
|که من راست گویم به گفتار خویش
|فگنده دو کودک نمودم بشاه
|ازین بیشتر کس نبیند گناه
|سیاووش را کرد باید درست
|که این بد بکرد و تباهی بجست
|به پور جوان گفت شاه زمین
|که رایت چه بیند کنون اندرین
|سیاوش چنین گفت کای شهریار
|که دوزخ مرا زین سخن گشت خوار
|اگر کوه آتش بود بسپرم
|ازین تنگ خوارست اگر بگذرم
|پراندیشه شد جان کاووس کی
|ز فرزند و سودابهٔ نیک‌پی
|کزین دو یکی گر شود نابکار
|ازان پس که خواند مرا شهریار
|چو فرزند و زن باشدم خون و مغز
|کرا بیش بیرون شود کار نغز
|همان به کزین زشت کردار دل
|بشویم کنم چارهٔ دلگسل
|چه گفت آن سپهدار نیکوسخن
|که با بددلی شهریاری مکن
|به دستور فرمود تا ساروان
|هیون آرد از دشت صد کاروان
|هیونان به هیزم کشیدن شدند
|همه شهر ایران به دیدن شدند
|به صد کاروان اشتر سرخ موی
|همی هیزم آورد پرخاشجوی
|نهادند هیزم دو کوه بلند
|شمارش گذر کرد بر چون و چند
|ز دور از دو فرسنگ هرکش بدید
|چنین جست و جوی بلا را کلید
|همی خواست دیدن در راستی
|ز کار زن آید همه کاستی
|چو این داستان سر به سر بشنوی
|به آید ترا گر بدین بگروی
|نهادند بر دشت هیزم دو کوه
|جهانی نظاره شده هم گروه
|گذر بود چندان که گویی سوار
|میانه برفتی به تنگی چهار
|بدانگاه سوگند پرمایه شاه
|چنین بود آیین و این بود راه
|وزان پس به موبد بفرمود شاه
|که بر چوب ریزند نفط سیاه
|بیمد دو صد مرد آتش فروز
|دمیدند گفتی شب آمد به روز
|نخستین دمیدن سیه شد ز دود
|زبانه برآمد پس از دود زود
|زمین گشت روشنتر از آسمان
|جهانی خروشان و آتش دمان
|سراسر همه دشت بریان شدند
|بران چهر خندانش گریان شدند
|سیاوش بیامد به پیش پدر
|یکی خود زرین نهاده به سر
|هشیوار و با جامهای سپید
|لبی پر ز خنده دلی پرامید
|یکی تازیی بر نشسته سیاه
|همی خاک نعلش برآمد به ماه
|پراگنده کافور بر خویشتن
|چنان چون بود رسم و ساز کفن
|بدانگه که شد پیش کاووس باز
|فرود آمد از باره بردش نماز
|رخ شاه کاووس پر شرم دید
|سخن گفتنش با پسر نرم دید
|سیاوش بدو گفت انده مدار
|کزین سان بود گردش روزگار
|سر پر ز شرم و بهایی مراست
|اگر بیگناهم رهایی مراست
|ور ایدونک زین کار هستم گناه
|جهان آفرینم ندارد نگاه
|به نیروی یزدان نیکی دهش
|کزین کوه آتش نیابم تپش
|خروشی برآمد ز دشت و ز شهر
|غم آمد جهان را ازان کار بهر
|چو از دشت سودابه آوا شنید
|برآمد به ایوان و آتش بدید
|همی خواست کاو را بد آید بروی
|همی بود جوشان پر از گفت و گوی
|جهانی نهاده به کاووس چشم
|زبان پر ز دشنام و دل پر ز خشم
|سیاوش سیه را به تندی بتاخت
|نشد تنگدل جنگ آتش بساخت
|ز هر سو زبانه همی برکشید
|کسی خود و اسپ سیاوش ندید
|یکی دشت با دیدگان پر ز خون
|که تا او کی آید ز آتش برون
|چو او را بدیدند برخاست غو
|که آمد ز آتش برون شاه نو
|اگر آب بودی مگر تر شدی
|ز تری همه جامه بی‌بر شدی
|چنان آمد اسپ و قبای سوار
|که گفتی سمن داشت اندر کنار
|چو بخشایش پاک یزدان بود
|دم آتش و آب یکسان بود
|چو از کوه آتش به هامون گذشت
|خروشیدن آمد ز شهر و ز دشت
|سواران لشکر برانگیختند
|همه دشت پیشش درم ریختند
|یکی شادمانی بد اندر جهان
|میان کهان و میان مهان
|همی داد مژده یکی را دگر
|که بخشود بر بیگنه دادگر
|همی کند سودابه از خشم موی
|همی ریخت آب و همی خست روی
|چو پیش پدر شد سیاووش پاک
|نه دود و نه آتش نه گرد و نه خاک
|فرود آمد از اسپ کاووس شاه
|پیاده سپهبد پیاده سپاه
|سیاووش را تنگ در برگرفت
|ز کردار بد پوزش اندر گرفت
|سیاوش به پیش جهاندار پاک
|بیامد بمالید رخ را به خاک
|که از تف آن کوه آتش برست
|همه کامهٔ دشمنان گشت پست
|بدو گفت شاه ای دلیر جوان
|که پاکیزه تخمی و روشن روان
|چنانی که از مادر پارسا
|بزاید شود در جهان پادشا
|به ایوان خرامید و بنشست شاد
|کلاه کیانی به سر برنهاد
|می آورد و رامشگران را بخواند
|همه کامها با سیاوش براند
|سه روز اندر آن سور می در کشید
|نبد بر در گنج بند و کلید
|چهارم به تخت کیی برنشست
|یکی گرزهٔ گاو پیکر به دست
|برآشفت و سودابه را پیش خواند
|گذشت سخنها برو بر براند
|که بی‌شرمی و بد بسی کرده‌ای
|فراوان دل من بیازرده‌ای
|یکی بد نمودی به فرجام کار
|که بر جان فرزند من زینهار
|بخوردی و در آتش انداختی
|برین گونه بر جادویی ساختی
|نیاید ترا پوزش اکنون به کار
|بپرداز جای و برآرای کار
|نشاید که باشی تو اندر زمین
|جز آویختن نیست پاداش این
|بدو گفت سودابه کای شهریار
|تو آتش بدین تارک من ببار
|مرا گر همی سر بباید برید
|مکافات این بد که بر من رسید
|بفرمای و من دل نهادم برین
|نبود آتش تیز با او به کین
|سیاوش سخن راست گوید همی
|دل شاه از غم بشوید همی
|همه جادوی زال کرد اندرین
|نخواهم که داری دل از من بکین
|بدو گفت نیرنگ داری هنوز
|نگردد همی پشت شوخیت کوز
|به ایرانیان گفت شاه جهان
|کزین بد که این ساخت اندر نهان
|چه سازم چه باشد مکافات این
|همه شاه را خواندند آفرین
|که پاداش این آنکه بیجان شود
|ز بد کردن خویش پیچان شود
|به دژخیم فرمود کاین را به کوی
|ز دار اندر آویز و برتاب روی
|چو سودابه را روی برگاشتند
|شبستان همه بانگ برداشتند
|دل شاه کاووس پردرد شد
|نهان داشت رنگ رخش زرد شد
|سیاوش چنین گفت با شهریار
|که دل را بدین کار رنجه مدار
|به من بخش سودابه را زین گناه
|پذیرد مگر پند و آید به راه
|همی گفت با دل که بر دست شاه
|گر ایدون که سودابه گردد تباه
|به فرجام کار او پشیمان شود
|ز من بیند او غم چو پیچان شود
|بهانه همی جست زان کار شاه
|بدان تا ببخشد گذشته گناه
|سیاووش را گفت بخشیدمش
|ازان پس که خون ریختن دیدمش
|سیاوش ببوسید تخت پدر
|وزان تخت برخاست و آمد بدر
|شبستان همه پیش سودابه باز
|دویدند و بردند او را نماز
|برین گونه بگذشت یک روزگار
|برو گرمتر شد دل شهریار
|چنان شد دلش باز از مهر اوی
|که دیده نه برداشت از چهر اوی
|دگر باره با شهریار جهان
|همی جادوی ساخت اندر نهان
|بدان تا شود با سیاووش بد
|بدانسان که از گوهر او سزد
|ز گفتار او شاه شد در گمان
|نکرد ایچ بر کس پدید از مهان
|بجایی که کاری چنین اوفتاد
|خرد باید و دانش و دین و داد
|چنان چون بود مردم ترسکار
|برآید به کام دل مرد کار
|بجایی که زهر آگند روزگار
|ازو نوش خیره مکن خواستار
|تو با آفرینش بسنده نه‌ای
|مشو تیز گر پرورنده نه‌ای
|چنین‌ست کردار گردان سپهر
|نخواهد گشادن همی بر تو چهر
|برین داستان زد یکی رهنمون
|که مهری فزون نیست از مهر خون
|چو فرزند شایسته آمد پدید
|ز مهر زنان دل بباید برید
|به مهر اندرون بود شاه جهان
|که بشنید گفتار کارآگهان
|که افراسیاب آمد و صدهزار
|گزیده ز ترکان شمرده سوار
|سوی شهر ایران نهادست روی
|وزو گشت کشور پر از گفت و گوی
|دل شاه کاووس ازان تنگ شد
|که از بزم رایش سوی جنگ شد
|یکی انجمن کرد از ایرانیان
|کسی را که بد نیکخواه کیان
|بدیشان چنین گفت کافراسیاب
|ز باد و ز آتش ز خاک و ز آب
|همانا که ایزد نکردش سرشت
|مگر خود سپهرش دگرگونه کشت
|که چندین به سوگند پیمان کند
|زبان را به خوبی گروگان کند
|چو گردآورد مردم کینه جوی
|بتابد ز پیمان و سوگند روی
|جز از من نشاید ورا کینه خواه
|کنم روز روشن بدو بر سیاه
|مگر گم کنم نام او در جهان
|وگر نه چو تیر از کمان ناگهان
|سپه سازد و رزم ایران کند
|بسی زین بر و بوم ویران کند
|بدو گفت موبد چه باید سپاه
|چو خود رفت باید به آوردگاه
|چرا خواسته داد باید بباد
|در گنج چندین چه باید گشاد
|دو بار این سر نامور گاه خویش
|سپردی به تیزی به بدخواه خویش
|کنون پهلوانی نگه کن گزین
|سزاوار جنگ و سزاوار کین
|چنین داد پاسخ بدیشان که من
|نبینم کسی را بدین انجمن
|که دارد پی و تاب افراسیاب
|مرا رفت باید چو کشتی بر آب
|شما بازگردید تا من کنون
|بپیچم یکی دل برین رهنمون
|سیاوش ازان دل پراندیشه کرد
|روان را از اندیشه چون بیشه کرد
|به دل گفت من سازم این رزمگاه
|به خوبی بگویم بخواهم ز شاه
|مگر کم رهایی دهد دادگر
|ز سودابه و گفت و گوی پدر
|دگر گر ازین کار نام آورم
|چنین لشکری را به دام آورم
|بشد با کمر پیش کاووس شاه
|بدو گفت من دارم این پایگاه
|که با شاه توران بجویم نبرد
|سر سروران اندر آرم به گرد
|چنین بود رای جهان آفرین
|که او جان سپارد به توران زمین
|به رای و به اندیشهٔ نابکار
|کجا بازگردد بد روزگار
|بدین کار همداستان شد پدر
|که بندد برین کین سیاوش کمر
|ازو شادمان گشت و بنواختش
|به نوی یکی پایگه ساختش
|بدو گفت گنج و گهر پیش تست
|تو گویی سپه سر به سر خویش تست
|ز گفتار و کردار و از آفرین
|که خوانند بر تو به ایران زمین
|گو پیلتن را بر خویش خواند
|بسی داستانهای نیکو براند
|بدو گفت همزور تو پیل نیست
|چو گرد پی رخش تو نیل نیست
|ز گیتی هنرمند و خامش توی
|که پروردگار سیاوش توی
|چو آهن ببندد به کان در گهر
|گشاده شود چون تو بستی کمر
|سیاوش بیامد کمر بر میان
|سخن گفت با من چو شیر ژیان
|همی خواهد او جنگ افراسیاب
|تو با او برو روی ازو برمتاب
|چو بیدار باشی تو خواب آیدم
|چو آرام یابی شتاب آیدم
|جهان ایمن از تیر و شمشیر تست
|سر ماه با چرخ در زیر تست
|تهمتن بدو گفت من بنده‌ام
|سخن هرچ گویی نیوشنده‌ام
|سیاوش پناه و روان منست
|سر تاج او آسمان منست
|چو بشنید ازو آفرین کرد و گفت
|که با جان پاکت خرد باد جفت
|وزان پس خروشیدن نای و کوس
|برآمد بیامد سپهدار طوس
|به درگاه بر انجمن شد سپاه
|در گنج دینار بگشاد شاه
|ز شمشیر و گرز و کلاه و کمر
|همان خود و درع و سنان و سپر
|به گنجی که بد جامهٔ نابرید
|فرستاد نزد سیاوش کلید
|که بر جان و بر خواسته کدخدای
|توی ساز کن تا چه آیدت رای
|گزین کرد ازان نامداران سوار
|دلیران جنگی ده و دو هزار
|هم از پهلو و پارس و کوچ و بلوچ
|ز گیلان جنگی و دشت سروچ
|سپرور پیاده ده و دو هزار
|گزین کرد شاه از در کارزار
|از ایران هرآنکس که گوزاده بود
|دلیر و خردمند و آزاده بود
|به بالا و سال سیاوش بدند
|خردمند و بیدار و خامش بدند
|ز گردان جنگی و نام‌آوران
|چو بهرام و چون زنگهٔ شاوران
|همان پنج موبد از ایرانیان
|برافراختند اختر کاویان
|بفرمود تا جمله بیرون شدند
|ز پهلو سوی دشت و هامون شدند
|تو گفتی که اندر زمین جای نیست
|که بر خاک او نعل را پای نیست
|سراندر سپهر اختر کاویان
|چو ماه درخشنده اندر میان
|ز پهلو برون رفت کاووس شاه
|یکی تیز برگشت گرد سپاه
|یکی آفرین کرد پرمایه کی
|که ای نامداران فرخنده پی
|مبادا جز از بخت همراهتان
|شده تیره دیدار بدخواهتان
|به نیک اختر و تندرستی شدن
|به پیروزی و شاد باز آمدن
|وزان جایگه کوس بر پیل بست
|به گردان بفرمود و خود برنشست
|دو دیده پر از آب کاووس شاه
|همی بود یک روز با او به راه
|سرانجام مر یکدگر را کنار
|گرفتند هر دو چو ابر بهار
|ز دیده همی خون فرو ریختند
|به زاری خروشی برانگیختند
|گواهی همی داد دل در شدن
|که دیدار ازان پس نخواهد بدن
|چنین است کردار گردنده دهر
|گهی نوش بار آورد گاه زهر
|سوی گاه بنهاد کاووس روی
|سیاوش ابا لشکر جنگ‌جوی
|سپه را سوی زابلستان کشید
|ابا پیلتن سوی دستان کشید
|همی بود یکچند با رود و می
|به نزدیک دستان فرخنده پی
|گهی با تهمتن بدی می بدست
|گهی با زواره گزیدی نشست
|گهی شاد بر تخت دستان بدی
|گهی در شکار و شبستان بدی
|چو یک ماه بگذشت لشکر براند
|گوپیلتن رفت و دستان بماند
|سپاهی برفتند با پهلوان
|ز زابل هم از کابل و هندوان
|ز هر سو که بد نامور لشکری
|بخواند و بیامد به شهر هری
|ازیشان فراوان پیاده ببرد
|بنه زنگهٔ شاوران را سپرد
|سوی طالقان آمد و مرورود
|سپهرش همی داد گفتی درود
|ازانپس بیامد به نزدیک بلخ
|نیازرد کس را به گفتار تلخ
|وزان روی گرسیوز و بارمان
|کشیدند لشکر چو باد دمان
|سپهرم بد و بارمان پیش رو
|خبر شد بدیشان ز سالار نو
|که آمد سپاهی و شاهی جوان
|از ایران گو پیلتن پهلوان
|هیونی به نزدیک افراسیاب
|برافگند برسان کشتی برآب
|که آمد ز ایران سپاهی گران
|سپهبد سیاووش و با او سران
|سپه کش چو رستم گو پیلتن
|به یک دست خنجر به دیگر کفن
|تو لشکر بیاری و چندین مپای
|که از باد کشتی بجنبد ز جای
|برانگیخت برسان آتش هیون
|کزین سان سخن راند با رهنمون
|سیاووش زین سو به پاسخ نماند
|سوی بلخ چون باد لشکر براند
|چو تنگ اندر آمد ز ایران سپاه
|نشایست کردن به پاسخ نگاه
|نگه کرد گرسیوز جنگ‌جوی
|جز از جنگ جستن ندید ایچ روی
|چو ز ایران سپاه اندر آمد به تنگ
|به دروازهٔ بلخ برخاست جنگ
|دو جنگ گران کرده شد در سه روز
|بیامد سیاووش لشکر فروز
|پیاده فرستاد بر هر دری
|به بلخ اندر آمد گران لشکری
|گریزان سپهرم بدان روی آب
|بشدبا سپه نزد افراسیاب
|سیاوش در بلخ شد با سپاه
|یکی نامه فرمود نزدیک شاه
|نوشتن به مشک و گلاب و عبیر
|چانچون سزاوار بد بر حریر
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|کزو گشت پیروز و به روزگار
|خداوند خورشید و گردنده ماه
|فرازندهٔ تاج و تخت و کلاه
|کسی را که خواهد برآرد بلند
|یکی را کند سوگوار و نژند
|چرا نه به فرمانش اندر نه چون
|خرد کرد باید بدین رهنمون
|ازان دادگر کاو جهان آفرید
|ابا آشکارا نهان آفرید
|همی آفرین باد بر شهریار
|همه نیکوی باد فرجام کار
|به بلخ آمدم شاد و پیروز بخت
|به فر جهاندار باتاج و تخت
|سه روز اندرین جنگ شد روزگار
|چهارم ببخشود پروردگار
|سپهرم به ترمذ شد و بارمان
|به کردار ناوک بجست از کمان
|کنون تا به جیحون سپاه منست
|جهان زیر فر کلاه منست
|به سغد است با لشکر افراسیاب
|سپاه و سپهبد بدان روی آب
|گر ایدونک فرمان دهد شهریار
|سپه بگذرانم کنم کارزار
|چو نامه بر شاه ایران رسید
|سر تاج و تختش به کیوان رسید
|به یزدان پناهید و زو جست بخت
|بدان تا ببار آید آن نو درخت
|به شادی یکی نامه پاسخ نوشت
|چو تازه بهاری در اردیبهشت
|که از آفرینندهٔ هور و ماه
|جهاندار و بخشندهٔ تاج و گاه
|ترا جاودان شادمان باد دل
|ز درد و بلا گشته آزاد دل
|همیشه به پیروزی و فرهی
|کلاه بزرگی و تاج مهی
|سپه بردی و جنگ را خواستی
|که بخت و هنر داری و راستی
|همی از لبت شیر بوید هنوز
|که زد بر کمان تو از جنگ توز
|همیشه هنرمند بادا تنت
|رسیده به کام دل روشنت
|ازان پس که پیروز گشتی به جنگ
|به کار اندرون کرد باید درنگ
|نباید پراگنده کردن سپاه
|بپیمای روز و برآرای گاه
|که آن ترک بدپیشه و ریمنست
|که هم بدنژادست و هم بدتنست
|همان با کلاهست و با دستگاه
|همی سر برآرد ز تابنده ماه
|مکن هیچ بر جنگ جستن شتاب
|به جنگ تو آید خود افراسیاب
|گر ایدونک زین روی جیحون کشد
|همی دامن خویش در خون کشد
|نهاد از بر نامه بر مهر خویش
|همانگه فرستاده را خواند پیش
|بدو داد و فرمود تا گشت باز
|همی تاخت اندر نشیب و فراز
|فرستاده نزد سیاوش رسید
|چو آن نامهٔ شاه ایران بدید
|زمین را ببوسید و دل شاد کرد
|ز هر غم دل پاک آزاد کرد
|ازان نامهٔ شاه چون گشت شاد
|بخندید و نامه بسر بر نهاد
|نگه داشت بیدار فرمان اوی
|نپیچید دل را ز پیمان اوی
|وزان سو چو گرسیوز شوخ مرد
|بیامد بر شاه ترکان چو گرد
|بگفت آن سخنهای ناپاک و تلخ
|که آمد سپهبد سیاوش به بلخ
|سپه کش چو رستم سپاهی گران
|بسی نامداران و جنگ آوران
|ز هر یک ز ما بود پنجاه بیش
|سرافراز با گرزهٔ گاومیش
|پیاده به کردار آتش بدند
|سپردار با تیر و ترکش بدند
|نپرد به کردار ایشان عقاب
|یکی را سر اندر نیاید بخواب
|سه روز و سه شب بود هم زین نشان
|غمی شد سر و اسپ گردنکشان
|ازیشان کسی را که خواب آمدی
|ز جنگش بدانگه شتاب آمدی
|بخفتی و آسوده برخاستی
|به نوی یکی جنگ آراستی
|برآشفت چون آتش افراسیاب
|که چندش چه گویی ز آرام و خواب
|به گرسیوز اندر چنان بنگرید
|که گفتی میانش بخواهد برید
|یکی بانگ برزد براندش ز پیش
|کجا خواست راندن برو خشم خویش
|بفرمود کز نامداران هزار
|بخوانید وز بزم سازید کار
|سراسر همه دشت پرچین نهید
|به سغد اندر آرایش چین نهید
|بدین سان به شادی گذر کرد روز
|چو از چشم شد دور گیتی فروز
|به خواب و به آرامش آمد شتاب
|بغلتید بر جامه افراسیاب
|چو یک پاس بگذشت از تیره شب
|چنان چون کسی راز گوید به تب
|خروشی برآمد ز افراسیاب
|بلرزید بر جای آرام و خواب
|پرستندگان تیز برخاستند
|خروشیدن و غلغل آراستند
|چو آمد به گرسیوز آن آگهی
|که شد تیره دیهیم شاهنشهی
|به تیزی بیامد به نزدیک شاه
|ورا دید بر خاک خفته به راه
|به بر در گرفتش بپرسید زوی
|که این داستان با برادر بگوی
|چنین داد پاسخ که پرسش مکن
|مگو این زمان ایچ با من سخن
|بمان تا خرد بازیابم یکی
|به بر گیر و سختم بدار اندکی
|زمانی برآمد چو آمد به هوش
|جهان دیده با ناله و با خروش
|نهادند شمع و برآمد به تخت
|همی بود لرزان بسان درخت
|بپرسید گرسیوز نامجوی
|که بگشای لب زین شگفتی بگوی
|چنین گفت پرمایه افراسیاب
|که هرگز کسی این نبیند به خواب
|کجا چون شب تیره من دیده‌ام
|ز پیر و جوان نیز نشنیده‌ام
|بیابان پر از مار دیدم به خواب
|جهان پر ز گرد آسمان پر عقاب
|زمین خشک شخی که گفتی سپهر
|بدو تا جهان بود ننمود چهر
|سراپردهٔ من زده بر کران
|به گردش سپاهی ز کندآوران
|یکی باد برخاستی پر ز گرد
|درفش مرا سر نگونسار کرد
|برفتی ز هر سو یکی جوی خون
|سراپرده و خیمه گشتی نگون
|وزان لشکر من فزون از هزار
|بریده سران و تن افگنده خوار
|سپاهی ز ایران چو باد دمان
|چه نیزه به دست و چه تیر و کمان
|همه نیزهاشان سر آورده بار
|وزان هر سواری سری در کنار
|بر تخت من تاختندی سوار
|سیه پوش و نیزه‌وران صد هزار
|برانگیختندی ز جای نشست
|مرا تاختندی همی بسته دست
|نگه کردمی نیک هر سو بسی
|ز پیوسته پیشم نبودی کسی
|مرا پیش کاووس بردی دوان
|یکی بادسر نامور پهلوان
|یکی تخت بودی چو تابنده ماه
|نشسته برو پور کاووس شاه
|دو هفته نبودی ورا سال بیش
|چو دیدی مرا بسته در پیش خویش
|دمیدی به کردار غرنده میغ
|میانم بدو نیم کردی به تیغ
|خروشیدمی من فراوان ز درد
|مرا ناله و درد بیدار کرد
|بدو گفت گرسیوز این خواب شاه
|نباشد جز از کامهٔ نیک خواه
|همه کام دل باشد و تاج و تخت
|نگون گشته بر بدسگال تو بخت
|گزارندهٔ خواب باید کسی
|که از دانش اندازه دارد بسی
|بخوانیم بیدار دل موبدان
|از اخترشناسان و از بخردان
|هر آنکس کزین دانش آگه بود
|پراگنده گر بر در شه بود
|شدند انجمن بر در شهریار
|بدان تا چرا کردشان خواستار
|بخواند و سزاوار بنشاند پیش
|سخن راند با هر یک از کم و بیش
|چنین گفت با نامور موبدان
|که‌ای پاک‌دل نیک‌پی بخردان
|گر این خواب و گفتار من در جهان
|ز کس بشنوم آشکار و نهان
|یکی را نمانم سر و تن به هم
|اگر زین سخن بر لب آرند دم
|ببخشیدشان بیکران زر و سیم
|بدان تا نباشد کسی زو ببیم
|ازان پس بگفت آنچ در خواب دید
|چو موبد ز شاه آن سخنها شنید
|بترسید و ز شاه زنهار خواست
|که این خواب را کی توان گفت راست
|مگر شاه با بنده پیمان کند
|زبان را به پاسخ گروگان کند
|کزین در سخن هرچ داریم یاد
|گشاییم بر شاه و یابیم داد
|به زنهار دادن زبان داد شاه
|کزان بد ازیشان نبیند گناه
|زبان آوری بود بسیار مغز
|کجا برگشادی سخنهای نغز
|چنین گفت کز خواب شاه جهان
|به بیدرای آمد سپاهی گران
|یکی شاهزاده به پیش اندرون
|جهان دیده با وی بسی رهنمون
|بران طالع او را گسی کرد شاه
|که این بوم گردد بما بر تباه
|اگر با سیاوش کند شاه جنگ
|چو دیبه شود روی گیتی به رنگ
|ز ترکان نماند کسی پارسا
|غمی گردد از جنگ او پادشا
|وگر او شود کشته بر دست شاه
|به توران نماند سر و تاج و گاه
|سراسر پر آشوب گردد زمین
|ز بهر سیاوش بجنگ و به کین
|بدانگاه یاد آیدت راستی
|که ویران شود کشور از کاستی
|جهاندار گر مرغ گردد بپر
|برین چرخ گردان نیابد گذر
|برین سان گذر کرد خواهد سپهر
|گهی پر ز خشم و گهی پر ز مهر
|غمی شد چو بشنید افراسیاب
|نکرد ایچ بر جنگ جستن شتاب
|به گرسیوز آن رازها برگشاد
|نهفته سخنها بسی کرد یاد
|که گر من به جنگ سیاوش سپاه
|نرانم نیاید کسی کینه خواه
|نه او کشته آید به جنگ و نه من
|برآساید از گفت و گوی انجمن
|نه کاووس خواهد ز من نیز کین
|نه آشوب گیرد سراسر زمین
|بجای جهان جستن و کارزار
|مبادم بجز آشتی هیچ کار
|فرستم به نزدیک او سیم و زر
|همان تاج و تخت و فراوان گهر
|مگر کاین بلاها ز من بگذرد
|که ترسم روانم فرو پژمرد
|چو چشم زمانه بدوزم به گنج
|سزد گر سپهرم نخواهد به رنج
|نخواهم زمانه جز آن کاو نوشت
|چنان زیست باید که یزدان سرشت
|چو بگذشت نیمی ز گردان سپهر
|درخشنده خورشید بنمود چهر
|بزرگان بدرگاه شاه آمدند
|پرستنده و با کلاه آمدند
|یکی انجمن ساخت با بخردان
|هشیوار و کارآزموده ردان
|بدیشان چنین گفت کز روزگار
|نبینم همی بهره جز کارزار
|بسا نامداران که بر دست من
|تبه شد به جنگ اندرین انجمن
|بسی شارستان گشت بیمارستان
|بسی بوستان نیز شد خارستان
|بسا باغ کان رزمگاه منست
|به هر سو نشان سپاه منست
|ز بیدادی شهریار جهان
|همه نیکوی باشد اندر نهان
|نزاید به هنگام در دشت گور
|شود بچهٔ باز را دیده کور
|نپرد ز پستان نخچیر شیر
|شود آب در چشمهٔ خویش قیر
|شود در جهان چشمهٔ آب خشک
|نگیرد به نافه درون بوی مشک
|ز کژی گریزان شود راستی
|پدید آید از هر سوی کاستی
|کنون دانش و داد یاد آوریم
|بجای غم و رنج داد آوریم
|برآساید از ما زمانی جهان
|نباید که مرگ آید از ناگهان
|دو بهر از جهان زیر پای منست
|به ایران و توران سرای منست
|نگه کن که چندین ز کندآوران
|بیارند هر سال باژ گران
|گر ایدونک باشید همداستان
|به رستم فرستم یکی داستان
|در آشتی با سیاووش نیز
|بجویم فرستم بی‌اندازه چیز
|سران یک به یک پاسخ آراستند
|همی خوبی و راستی خواستند
|که تو شهریاری و ما چون رهی
|بران دل نهاده که فرمان دهی
|همه بازگشتند سر پر ز داد
|نیامد کسی را غم و رنج یاد
|به گرسیوز آنگه چنین گفت شاه
|که ببسیج کار و بیپمای راه
|به زودی بساز و سخن را مه‌ایست
|ز لشگر گزین کن سواری دویست
|به نزد سیاووش برخواسته
|ز هر چیز گنجی بیاراسته
|از اسپان تازی به زرین ستام
|ز شمشیر هندی به زرین نیام
|یکی تاج پرگوهر شاهوار
|ز گستردنی صد شتروار بار
|غلام و کنیزک به بر هم دویست
|بگویش که با تو مرا جنگ نیست
|بپرسش فراوان و او را بگوی
|که ما سوی ایران نکردیم روی
|زمین تا لب رود جیحون مراست
|به سغدیم و این پادشاهی جداست
|همانست کز تور و سلم دلیر
|زبر شد جهان آن کجا بود زیر
|از ایرج که بر بیگنه کشته شد
|ز مغز بزرگان خرد گشته شد
|ز توران به ایران جدایی نبود
|که باکین و جنگ آشنایی نبود
|ز یزدان بران گونه دارم امید
|که آید درود و خرام و نوید
|برانگیخت از شهر ایران ترا
|که بر مهر دید از دلیران ترا
|به بخت تو آرام گیرد جهان
|شود جنگ و ناخوبی اندر نهان
|چو گرسیوز آید به نزدیک تو
|به بار آید آن رای تاریک تو
|چنان چون به گاه فریدون گرد
|که گیتی ببخشش به گردان سپرد
|ببخشیم و آن رای بازآوریم
|ز جنگ و ز کین پای بازآوریم
|تو شاهی و با شاه ایران بگوی
|مگر نرم گردد سر جنگجوی
|سخنها همی گوی با پیلتن
|به چربی بسی داستانها بزن
|برین هم نشان نزد رستم پیام
|پرستنده و اسپ و زرین ستام
|به نزدیک او هم چنین خواسته
|ببر تا شود کار پیراسته
|جز از تخت زرین که او شاه نیست
|تن پهلوان از در گاه نیست
|بیاورد گرسیوز آن خواسته
|که روی زمین زو شد آراسته
|دمان تا لب رود جیحون رسید
|ز گردان فرستاده‌ای برگزید
|بدان تا رساند به شاه آگهی
|که گرسیوز آمد بدان فرهی
|به کشتی به یکروز بگذاشت آب
|بیامد سوی بلخ دل پر شتاب
|فرستاده آمد به درگاه شاه
|بگفتند گرسیوز آمد به راه
|سیاوش گو پیلتن را بخواند
|وزین داستان چند گونه براند
|چو گوسیوز آمد به درگاه شاه
|بفرمود تا برگشادند راه
|سیاووش ورا دید بر پای خاست
|بخندید و بسیار پوزش بخواست
|ببوسید گرسیوز از دور خاک
|رخش پر ز شرم و دلش پر ز باک
|سیاووش بنشاندش زیر تخت
|از افراسیابش بپرسید سخت
|چو بنشست گرسیوز از گاه نو
|بدید آن سر وافسر شاه نو
|به رستم چنین گفت کافراسیاب
|چو از تو خبر یافت اندر شتاب
|یکی یادگاری به نزدیک شاه
|فرستاد با من کنون در به راه
|بفرمود تا پرده برداشتند
|به چشم سیاووش بگذاشتند
|ز دروازهٔ شهر تا بارگاه
|درم بود و اسپ و غلام و کلاه
|کس اندازه نشاخت آنراکه چند
|ز دینار و ز تاج و تخت بلند
|غلامان همه با کلاه و کمر
|پرستنده با یاره و طوق زر
|پسند آمدش سخت بگشاد روی
|نگه کرد و بشنید پیغام اوی
|تهمتن بدو گفت یک هفته شاد
|همی باش تا پاسخ آریم یاد
|بدین خواهش اندیشه باید بسی
|همان نیز پرسیدن از هر کسی
|چو بشنید گرسیوز پیش بین
|زمین را ببوسید و کرد آفرین
|یکی خانه او را بیاراستند
|به دیبا و خوالیگران خواستند
|نشستند بیدار هر دو به هم
|سگالش گرفتند بر بیش و کم
|ازان کار شد پیلتن بدگمان
|کزان گونه گرسیوز آمد دمان
|طلایه ز هر سو برون تاختند
|چنان چون ببایست برساختند
|سیاوش ز رستم بپرسید و گفت
|که این راز بیرون کنید از نهفت
|که این آشتی جستن از بهر چیست
|نگه کن که تریاک این زهر چیست
|ز پیوستهٔ خون به نزدیک اوی
|ببین تا کدامند صد نامجوی
|گروگان فرستد به نزدیک ما
|کند روشن این رای تاریک ما
|نباید که از ما غمی شد ز بیم
|همی طبل سازد به زیر گلیم
|چو این کرده باشیم نزدیک شاه
|فرستاده باید یکی نیک‌خواه
|برد زین سخن نزد او آگهی
|مگر مغز گرداند از کین تهی
|چنین گفت رستم که اینست رای
|جزین روی پیمان نیاید بجای
|به شبگیر گرسیوز آمد بدر
|چنان چون بود با کلاه و کمر
|بیامد به پیش سیاوش زمین
|ببوسید و بر شاه کرد آفرین
|سیاوش بدو گفت کز کار تو
|پراندیشه بودم ز گفتار تو
|کنون رای یکسر بران شد درست
|که از کینه دل را بخواهیم شست
|تو پاسخ فرستی به افراسیاب
|که از کین اگر شد سرت پر شتاب
|کسی کاو ببیند سرانجام بد
|ز کردار بد بازگشتش سزد
|دلی کز خرد گردد آراسته
|یکی گنج گردد پر از خواسته
|اگر زیر نوش اندرون زهر نیست
|دلت را ز رنج و زیان بهر نیست
|چو پیمان همی کرد خواهی درست
|که آزار و کینه نخواهیم جست
|ز گردان که رستم بداند همی
|کجا نامشان بر تو خواند همی
|بر من فرستی به رسم نوا
|که باشد به گفتار تو بر گوا
|و دیگر ز ایران زمین هرچ هست
|که آن شهرها را تو داری به دست
|بپردازی و خود به توران شوی
|زمانی ز جنگ و ز کین بغنوی
|نباشد جز از راستی در میان
|به کینه نبندم کمر بر میان
|فرستم یکی نامه نزدیک شاه
|مگر بشتی باز خواند سپاه
|برافگند گرسیوز اندر زمان
|فرستاده‌ای چون هژبر دمان
|بدو گفت خیره منه سر به خواب
|برو تازیان نزد افراسیاب
|بگویش که من تیز بشتافتم
|همی هرچ جستم همه یافتم
|گروگان همی خواهد از شهریار
|چو خواهی که برگردد از کارزار
|فرستاده آمد بدادش پیام
|ز شاه و ز گرسیوز نیک‌نام
|چو گفت فرستاده بشنید شاه
|فراوان بپیچید و گم کرد راه
|همی گفت صد تن ز خویشان من
|گر ایدونک کم گردد از انجمن
|شکست اندر آید بدین بارگاه
|نماند بر من کسی نیک‌خواه
|وگر گویم از من گروگان مجوی
|دروغ آیدش سر به سر گفت و گوی
|فرستاد باید بر او نوا
|اگر بی گروگان ندارد روا
|بران سان که رستم همی نام برد
|ز خویشان نزدیک صد بر شمرد
|بر شاه ایران فرستادشان
|بسی خلعت و نیکوی دادشان
|بفرمود تا کوس با کره‌نای
|زدند و فروهشت پرده‌سرای
|به خارا و سغد و سمرقند و چاچ
|سپیجاب و آن کشور و تخت عاج
|تهی کرد و شد با سپه سوی گنگ
|بهانه نجست و فریب و درنگ
|چو از رفتنش رستم آگاه شد
|روانش ز اندیشه کوتاه شد
|به نزد سیاوش بیامد چو گرد
|شنیده سخنها همه یاد کرد
|بدو گفت چون کارها گشت راست
|چو گرسیوز ار بازگردد رواست
|بفرمود تا خلعت آراستند
|سلیح و کلاه و کمر خواستند
|یکی اسپ تازی به زرین ستام
|یکی تیغ هندی به زرین نیام
|چو گرسیوز آن خلعت شاه دید
|تو گفتی مگر بر زمین ماه دید
|بشد با زبانی پر از آفرین
|تو گفتی مگر بر نوردد زمین
|سیاوش نشست از بر تخت عاج
|بیاویخته بر سر عاج تاج
|همی رای زد با یکی چرب‌گوی
|کسی کاو سخن را دهد رنگ و بوی
|ز لشکر همی جست گردی سوار
|که با او بسازد دم شهریار
|چنین گفت با او گو پیلتن
|کزین در که یارد گشادن سخن
|همانست کاووس کز پیش بود
|ز تندی نکاهد نخواهد فزود
|مگر من شوم نزد شاه جهان
|کنم آشکارا برو بر نهان
|ببرم زمین گر تو فرمان دهی
|ز رفتن نبینم همی جز بهی
|سیاوش ز گفتار او شاد شد
|حدیث فرستادگان باد شد
|سپهدار بنشست و رستم به هم
|سخن راند هرگونه از بیش و کم
|بفرمود تا رفت پیشش دبیر
|نوشتن یکی نامه‌ای بر حریر
|نخست آفرین کرد بر دادگر
|کزو دید نیروی و فر و هنر
|خداوند هوش و زمان و مکان
|خرد پروراند همی با روان
|گذر نیست کس را ز فرمان او
|کسی کاو بگردد ز پیمان او
|ز گیتی نبیند مگر کاستی
|بدو باشد افزونی و راستی
|ازو باد بر شهریار آفرین
|جهاندار وز نامداران گزین
|رسیده به هر نیک و بد رای او
|ستودن خرد گشته بالای او
|رسیدم به بلخ و به خرم بهار
|همه شادمان بودم از روزگار
|ز من چون خبر یافت افراسیاب
|سیه شد به چشم اندرش آفتاب
|بدانست کش کار دشوار گشت
|جهان تیره شد بخت او خوار گشت
|بیامد برادرش با خواسته
|بسی خوبرویان آراسته
|که زنهار خواهد ز شاه جهان
|سپارد بدو تاج و تخت مهان
|بسنده کند زین جهان مرز خویش
|بداند همی پایه و ارز خویش
|از ایران زمین بسپرد تیره خاک
|بشوید دل از کینه و جنگ پاک
|ز خویشان فرستاد صد نزد من
|بدین خواهش آمد گو پیلتن
|گر او را ببخشد ز مهرش سزاست
|که بر مهر او چهر او بر گواست
|چو بنوشت نامه یل جنگجوی
|سوی شاه کاووس بنهاد روی
|وزان روی گرسیوز نیک‌خواه
|بیامد بر شاه توران سپاه
|همه داستان سیاوش بگفت
|که او را ز شاهان کسی نیست جفت
|ز خوبی دیدار و کردار او
|ز هوش و دل و شرم و گفتار او
|دلیر و سخن‌گوی و گرد و سوار
|تو گویی خرد دارد اندر کنار
|بخندید و با او چنین گفت شاه
|که چاره به از جنگ ای نیک‌خواه
|و دیگر کزان خوابم آمد نهیب
|ز بالا بدیدم نشان نشیب
|پر از درد گشتم سوی چاره باز
|بدان تا نبینم نشیب و فراز
|به گنج و درم چاره آراستم
|کنون شد بران سان که من خواستم
|وزان روی چون رستم شیرمرد
|بیامد بر شاه ایران چو گرد
|به پیش اندر آمد بکش کرده دست
|برآمده سپهبد ز جای نشست
|بپرسید و بگرفتش اندر کنار
|ز فرزند و از گردش روزگار
|ز گردان و از رزم و کار سپاه
|وزان تا چرا بازگشت او ز راه
|نخست از سیاوش زبان برگشاد
|ستودش فراوان و نامه بداد
|چو نامه برو خواند فرخ دبیر
|رخ شهریار جهان شد قیر
|به رستم چنین گفت گیرم که اوی
|جوانست و بد نارسیده بروی
|چو تو نیست اندر جهان سر به سر
|به جنگ از تو جویند شیران هنر
|ندیدی بدیهای افراسیاب
|که گم شد ز ما خورد و آرام و خواب
|مرا رفت بایست کردم درنگ
|مرا بود با او سری پر ز جنگ
|نرفتم که گفتند ز ایدر مرو
|بمان تا بسیچد جهاندار نو
|چو بادافرهٔ ایزدی خواست بود
|مکافات بدها بدی خواست بود
|شما را بدان مردری خواسته
|بدان گونه بر شد دل آراسته
|کجا بستد از هر کسی بی‌گناه
|بدان تا بپیچیدتان دل ز راه
|به صد ترک بیچاره و بدنژاد
|که نام پدرشان ندارید یاد
|کنون از گروگان کی اندیشد او
|همان پیش چشمش همان خاک کو
|شما گر خرد را بسیچید کار
|نه من سیرم از جنگ و از کارزار
|به نزد سیاوش فرستم کنون
|یکی مرد پردانش و پرفسون
|بفرمایمش کآتشی کن بلند
|ببند گران پای ترکان ببند
|برآتش بنه خواسته هرچ هست
|نگر تا نیازی به یک چیز دست
|پس آن بستگان را بر من فرست
|که من سر بخواهم ز تن‌شان گسست
|تو با لشکر خویش سر پر ز جنگ
|برو تا به درگاه او بی‌درنگ
|همه دست بگشای تا یکسره
|چو گرگ اندر آید به پیش بره
|چو تو سازگیری بد آموختن
|سپاهت کند غارت و سوختن
|بیاید بجنگ تو افراسیاب
|چو گردد برو ناخوش آرام و خواب
|تهمتن بدو گفت کای شهریار
|دلت را بدین کار غمگین مدار
|سخن بشنو از من تو ای شه نخست
|پس آنگه جهان زیر فرمان تست
|تو گفتی که بر جنگ افراسیاب
|مران تیز لشکر بران روی آب
|بمانید تا او بیاید به جنگ
|که او خود شتاب آورد بی‌درنگ
|ببودیم یک چند در جنگ سست
|در آشتی او گشاد از نخست
|کسی کاشتی جوید و سور و بزم
|نه نیکو بود پیش رفتن برزم
|و دیگر که پیمان شکستن ز شاه
|نباشد پسندیدهٔ نیک‌خواه
|سیاوش چو پیروز بودی بجنگ
|برفتی بسان دلاور پلنگ
|چه جستی جز از تخت و تاج و نگین
|تن آسانی و گنج ایران زمین
|همه یافتی جنگ خیره مجوی
|دل روشنت به آب تیره مشوی
|گر افراسیاب این سخنها که گفت
|به پیمان شکستن بخواهد نهفت
|هم از جنگ جستن نگشتیم سیر
|بجایست شمشیر و چنگال شیر
|ز فرزند پیمان شکستن مخواه
|مکن آنچ نه اندر خورد با کلاه
|نهانی چرا گفت باید سخن
|سیاوش ز پیمان نگردد ز بن
|وزین کار کاندیشه کردست شاه
|بر آشوبد این نامور پیشگاه
|چو کاووس بشنید شد پر ز خشم
|برآشفت زان کار و بگشاد چشم
|به رستم چنین گفت شاه جهان
|که ایدون نماند سخن در نهان
|که این در سر او تو افگنده‌ای
|چنین بیخ کین از دلش کنده‌ای
|تن آسانی خویش جستی برین
|نه افروزش تاج و تخت و نگین
|تو ایدر بمان تا سپهدار طوس
|ببندد برین کار بر پیل کوس
|من اکنون هیونی فرستم به بلخ
|یکی نامهٔ با سخنهای تلخ
|سیاوش اگر سر ز پیمان من
|بپیچد نیاید به فرمان من
|بطوس سپهبد سپارد سپاه
|خود و ویژگان باز گردد به راه
|ببیند ز من هرچ اندر خورست
|گر او را چنین داوری در سرست
|غمی گشت رستم به آواز گفت
|که گردون سر من بیارد نهفت
|اگر طوس جنگی‌تر از رستم است
|چنان دان که رستم ز گیتی کم است
|بگفت این و بیرون شد از پیش اوی
|پر از خشم چشم و پر آژنگ روی
|هم اندر زمان طوس را خواند شاه
|بفرمود لشکر کشیدن به راه
|چو بیرون شد از پیش کاووس طوس
|بفرمود تا لشکر و بوق و کوس
|بسازند و آرایش ره کنند
|وزان رزمگه راه کوته کنند
|هیونی بیاراست کاووس شاه
|بفرمود تا بازگردد به راه
|نویسندهٔ نامه را پیش خواند
|به کرسی زر پیکرش برنشاند
|یکی نامه فرمود پر خشم و جنگ
|زبان تیز و رخساره چون بادرنگ
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|خداوند آرامش و کارزار
|خداوند بهرام و کیوان و ماه
|خداوند نیک و بد و فر و جاه
|بفرمان اویست گردان سپهر
|ازو بازگسترده هرجای مهر
|ترا ای جوان تندرستی و بخت
|همیشه بماناد با تاج و تخت
|اگر بر دلت رای من تیره گشت
|ز خواب جوانی سرت خیره گشت
|شنیدی که دشمن به ایران چه کرد
|چو پیروز شد روزگار نبرد
|کنون خیره آزرم دشمن مجوی
|برین بارگه بر مبر آبروی
|منه با جوانی سر اندر فریب
|گر از چرخ‌گردان نخواهی نهیب
|که من زان فریبنده گفتار او
|بسی بازگشتم ز پیکار او
|ترا گر فریبد نباشد شگفت
|مرا از خود اندازه باید گرفت
|نرفت ایچ با من سخن ز آشتی
|ز فرمان من روی برگاشتی
|همان رستم از گنج آراسته
|نخواهد شدن سیر از خواسته
|ازان مردری تاج شاهنشهی
|ترا شد سر از جنگ جستن تهی
|در بی‌نیازی به شمشیر جوی
|به کشور بود شاه را آبروی
|چو طوس سپهبد رسد پیش تو
|بسازد چو باید کم و بیش تو
|گروگان که داری به بند گران
|هم اندر زمان بارکن بر خران
|پرستار وز خواسته هرچ هست
|به زودی مر آن را به درگه فرست
|تو شوکین و آویختن را بساز
|ازین در سخن‌ها مگردان دراز
|چو تو ساز جنگ شبیخون کنی
|ز خاک سیه رود جیحون کنی
|سپهبد سراندر نیارد به خواب
|بیاید به جنگ تو افراسیاب
|و گر مهر داری بران اهرمن
|نخواهی که خواندت پیمان شکن
|سپه طوس رد را ده و بازگرد
|نه‌ای مرد پرخاش روز نبرد
|تو با خوبرویان برآمیختی
|به بزم اندر از رزم بگریختی
|نهادند بر نامه بر مهر شاه
|هیون پر برآورد و ببرید راه
|چو نامه به نزد سیاووش رسید
|بران گونه گفتار ناخوب دید
|فرستاده را خواند و پرسید چست
|ازو کرد یکسر سخنها درست
|بگفت آنک با پیلتن رفته بود
|ز طوس و ز کاووس کاشفته بود
|سیاوش چو بشنید گفتار اوی
|ز رستم غمی گشت و برتافت روی
|ز کار پدر دل پراندیشه کرد
|ز ترکان و از روزگار نبرد
|همی گفت صد مرد ترک و سوار
|ز خویشان شاهی چنین نامدار
|همه نیک خواه و همه بی‌گناه
|اگرشان فرستم به نزدیک شاه
|نپرسد نه اندیشد از کارشان
|همانگه کند زنده بر دارشان
|به نزدیک یزدان چه پوزش برم
|بد آید ز کار پدر بر سرم
|ور ایدونک جنگ آورم بی‌گناه
|چنان خیره با شاه توران سپاه
|جهاندار نپسندد این بد ز من
|گشایند بر من زبان انجمن
|وگر بازگردم به نزدیک شاه
|به طوس سپهبد سپارم سپاه
|ازو نیز هم بر تنم بد رسد
|چپ و راست بد بینم و پیش بد
|نیاید ز سودابه خود جز بدی
|ندانم چه خواهد رسید ایزدی
|دو تن را ز لشکر ز کندآوران
|چو بهرام و چون زنگهٔ شاوران
|بران رازشان خواند نزدیک خویش
|بپرداخت ایوان و بنشاند پیش
|که رازش به هم بود با هر دو تن
|ازان پس که رستم شد از انجمن
|بدیشان چنین گفت کز بخت بد
|فراوان همی بر تنم بد رسد
|بدان مهربانی دل شهریار
|بسان درختی پر از برگ و بار
|چو سودابه او را فریبنده گشت
|تو گفتی که زهر گزاینده گشت
|شبستان او گشت زندان من
|غمی شد دل و بخت خندان من
|چنین رفت بر سر مرا روزگار
|که با مهر او آتش آورد بار
|گزیدم بدان شوربختیم جنگ
|مگر دور مانم ز چنگ نهنگ
|به بلخ اندرون بود چندان سپاه
|سپهبد چو گرسیوز کینه‌خواه
|نشسته به سغد اندرون شهریار
|پر از کینه با تیغ زن صدهزار
|برفتیم بر سان باد دمان
|نجستیم در جنگ ایشان زمان
|چو کشور سراسر بپرداختند
|گروگان و آن هدیه‌ها ساختند
|همه موبدان آن نمودند راه
|که ما بازگردیم زین رزم‌گاه
|پسندش نیامد همی کار من
|بکوشد به رنج و به آزار من
|به خیره همی جنگ فرمایدم
|بترسم که سوگند بگزایدم
|وراگر ز بهر فزونیست جنگ
|چو گنج آمد و کشور آمد به چنگ
|چه باید همی خیره خون ریختن
|چنین دل به کین اندر آویختن
|همی سر ز یزدان نباید کشید
|فراوان نکوهش بباید شنید
|دو گیتی همی برد خواهد ز من
|بمانم به کام دل اهرمن
|نزادی مرا کاشکی مادرم
|وگر زاد مرگ آمدی بر سرم
|که چندین بلاها بباید کشید
|ز گیتی همی زهر باید چشید
|بدین گونه پیمان که من کرده‌ام
|به یزدان و سوگندها خورده‌ام
|اگر سر بگردانم از راستی
|فراز آید از هر سوی کاستی
|پراگنده شد در جهان این سخن
|که با شاه ترکان فگندیم بن
|زبان برگشایند هر کس به بد
|به هرجای بر من چنان چون سزد
|به کین بازگشتن بریدن ز دین
|کشیدن سر از آسمان و زمین
|چنین کی پسندد ز من کردگار
|کجا بر دهد گردش روزگار
|شوم کشوری جویم اندر جهان
|که نامم ز کاووس ماند نهان
|که روشن زمانه بران سان بود
|که فرمان دادار گیهان بود
|سری کش نباشد ز مغز آگهی
|نه از بتری باز داند بهی
|قباد آمد و رفت و گیتی سپرد
|ورا نیز هم رفته باید شمرد
|تو ای نامور زنگه شاوران
|بیارای تن را به رنج گران
|برو تا به درگاه افرسیاب
|درنگی مباش و منه سر به خواب
|گروگان و این خواسته هرچ هست
|ز دینار و ز تاج و تخت نشست
|ببر همچنین جمله تا پیش اوی
|بگویش که ما را چه آمد به روی
|بفرمود بهرام گودرز را
|که این نامور لشکر و مرز را
|سپردم ترا گنج و پیلان کوس
|بمان تا بیاید سپهدار طوس
|بدو ده تو این لشکر و خواسته
|همه کارها یکسر آراسته
|یکایک برو بر شمر هرچ هست
|ز گنج و ز تاج و ز تخت نشست
|چو بهرام بشنید گفتار اوی
|دلش گشت پیچان به تیمار اوی
|ببارید خون زنگهٔ شاوران
|بنفرید بر بوم هاماوران
|پر از غم نشستند هر دو به هم
|روانشان ز گفتار او شد دژم
|بدو باز گفتند کاین رای نیست
|ترا بی‌پدر در جهان جای نیست
|یکی نامه بنویس نزدیک شاه
|دگر باره زو پیلتن را بخواه
|اگر جنگ فرمان دهد جنگ ساز
|مکن خیره اندیشهٔ دل دراز
|مگردان به ما بر دژم روزگار
|چو آمد درخت بزرگی به بار
|نپذرفت زان دو خردمند پند
|دگرگونه بد راز چرخ بلند
|چنین داد پاسخ که فرمان شاه
|برانم که برتر ز خورشید و ماه
|ولیکن به فرمان یزدان دلیر
|نباشد ز خاشاک تا پیل و شیر
|کسی کاو ز فرمان یزدان بتافت
|سراسیمه شد خویشتن را نیافت
|همی دست یازید باید به خون
|به کین دو کشور بدن رهنمون
|وزان پس که داند کزین کارزار
|کرا برکشد گردش روزگار
|ز بهر نوا هم بیازارد او
|سخنهای گم کرده بازآرد او
|همان خشم و پیگار بار آورد
|سرشک غم اندر کنار آورد
|اگر تیره‌تان شد دل از کار من
|بپیچید سرتان ز گفتار من
|فرستاده خود باشم و رهنمای
|بمانم برین دشت پرده‌سرای
|سیاوش چو پاسخ چنین داد باز
|بپژمرد جان دو گردن فراز
|ز بیم جداییش گریان شدند
|چو بر آتش تیز بریان شدند
|همی دید چشم بد روزگار
|که اندر نهان چیست با شهریار
|نخواهد بدن نیز دیدار او
|ازان چشم گریان شد از کار او
|چنین گفت زنگه که ما بنده‌ایم
|به مهر سپهبد دل آگنده‌ایم
|فدای تو بادا تن و جان ما
|چنین باد تا مرگ پیمان ما
|چو پاسخ چنین یافت از نیکخواه
|چنین گفت با زنگه بیدار شاه
|که رو شاه توران سپه را بگوی
|که زین کار ما را چه آمد بروی
|ازین آشتی جنگ بهر منست
|همه نوش تو درد و زهر منست
|ز پیمان تو سر نگردد تهی
|وگر دور مانم ز تخت مهی
|جهاندار یزدان پناه منست
|زمین تخت و گردون کلاه منست
|و دیگر که بر خیره ناکرده کار
|نشایست رفتن بر شهریار
|یکی راه بگشای تا بگذرم
|بجایی که کرد ایزد آبشخورم
|یکی کشوری جویم اندر جهان
|که نامم ز کاووس ماند نهان
|ز خوی بد او سخن نشنوم
|ز پیگار او یک زمان بغنوم
|بشد زنگه با نامور صد سوار
|گروگان ببرد از در شهریار
|چو در شهر سالار ترکان رسید
|خروش آمد و دیده‌بانش بدید
|پذیره شدش نامداری بزرگ
|کجا نام او بود جنگی طورگ
|چو زنگه بیامد به نزدیک شاه
|سپهدار برخاست از پیشگاه
|گرفتش به بر تنگ و بنواختش
|گرامی بر خویش بنشاختش
|چو بنشست با شاه پیغام داد
|سراسر سخنها بدو کرد یاد
|چو بشنید پیچان شد افراسیاب
|دلش گشت پر درد و سر پر ز تاب
|بفرمود تا جایگه ساختند
|ورا چون سزا بود بنواختند
|چو پیران بیامد تهی کرد جای
|سخن رفت با نامور کدخدای
|ز کاووس وز خام گفتار او
|ز خوی بد و رای و پیگار او
|همی گفت و رخساره کرده دژم
|ز کار سیاووش دل پر ز غم
|فرستادن زنگهٔ شاوران
|همه یاد کرد از کران تا کران
|بپرسید کاین را چه درمان کنیم
|وزین چاره جستن چه پیمان کنیم
|بدو گفت پیران که ای شهریار
|انوشه بدی تا بود روزگار
|تو از ما به هر کار داناتری
|ببایستها بر تواناتری
|گمان و دل و دانش و رای من
|چنینست اندیشه بر جای من
|که هر کس که بر نیکوی در جهان
|توانا بود آشکار و نهان
|ازین شاهزاده نگیرند باز
|زگنج و ز رنج آنچ آید فراز
|من ایدون شنیدم که اندر جهان
|کسی نیست مانند او از مهان
|به بالا و دیدار و آهستگی
|به فرهنگ و رای و به شایستگی
|هنر با خرد نیز بیش از نژاد
|ز مادر چنو شاهزاده نزاد
|بدیدن کنون از شنیدن بهست
|گرانمایه و شاهزاد و مهست
|وگر خود جز اینش نبودی هنر
|که از خون صد نامور با پدر
|برآشفت و بگذاشت تخت و کلاه
|همی از تو جوید بدین گونه راه
|نه نیکو نماید ز راه خرد
|کزین کشور آن نامور بگذرد
|ترا سرزنش باشد از مهتران
|سر او همان از تو گردد گران
|و دیگر که کاووس شد پیرسر
|ز تخت آمدش روزگار گذر
|سیاوش جوانست و با فرهی
|بدو ماند آیین و تخت مهی
|اگر شاه بیند به رای بلند
|نویسد یکی نامهٔ سودمند
|چنان چون نوازنده فرزند را
|نوازد جوان خردمند را
|یکی جای سازد بدین کشورش
|بدارد سزاوار اندر خورش
|بر آیین دهد دخترش را بدوی
|بداردش با ناز و با آبروی
|مگر کاو بماند به نزدیک شاه
|کند کشور و بومت آرامگاه
|و گر باز گردد سوی شهریار
|ترا بهتری باشد از روزگار
|سپاسی بود نزد شاه زمین
|بزرگان گیتی کنند آفرین
|برآساید از کین دو کشور مگر
|اگر آردش نزد ما دادگر
|ز داد جهان آفرین این سزاست
|که گردد زمانه بدین جنگ راست
|چو سالار گفتار پیران شنید
|چنان هم همه بودنیها بدید
|پس اندیشه کرد اندر آن یک زمان
|همی داشت بر نیک و بد بر گمان
|چنین داد پاسخ به پیران پیر
|که هست اینک گفتی همه دلپذیر
|ولیکن شنیدم یکی داستان
|که باشد بدین رای همداستان
|که چون بچهٔ شیر نر پروری
|چو دندان کند تیز کیفر بری
|چو با زور و با چنگ برخیزد او
|به پروردگار اندر آویزد او
|بدو گفت پیران کاندر خرد
|یکی شاه کندآوران بنگرد
|کسی کز پدر کژی و خوی بد
|نگیرد ازو بدخویی کی سزد
|نبینی که کاووس دیرینه گشت
|چو دیرینه گشت او بباید گذشت
|سیاوش بگیرد جهان فراخ
|بسی گنج بی‌رنج و ایوان و کاخ
|دو کشور ترا باشد و تاج و تخت
|چنین خود که یابد مگر نیک‌بخت
|چو بشنید افراسیاب این سخن
|یکی رای با دانش افگند بن
|دبیر جهان‌دیده را پیش خواند
|زبان برگشاد و سخن برفشاند
|نخستین که بر خامه بنهاد دست
|به عنبر سر خامه را کرد مست
|جهان آفرین را ستایش گرفت
|بزرگی و دانش نمایش گرفت
|کجا برترست از مکان و زمان
|بدو کی رسد بندگی را گمان
|خداوند جانست و آن خرد
|خردمند را داد او پرورد
|ازو باد بر شاهزاده درود
|خداوند گوپال و شمشیر و خود
|خداوند شرم و خداوند باک
|ز بیداد و کژی دل و دست پاک
|شنیدم پیام از کران تا کران
|ز بیدار دل زنگهٔ شاوران
|غمی شد دلم زانک شاه جهان
|چنین تیز شد با تو اندر نهان
|ولیکن به گیتی بجز تاج و تخت
|چه جوید خردمند بیدار بخت
|ترا این همه ایدر آراستست
|اگر شهریاری و گر خواستست
|همه شهر توران برندت نماز
|مرا خود به مهر تو باشد نیاز
|تو فرزند باشی و من چون پدر
|پدر پیش فرزند بسته کمر
|چنان دان که کاووس بر تو به مهر
|بران گونه یک روز نگشاد چهر
|کجا من گشایم در گنج بست
|سپارم به تو تاج و تخت نشست
|بدارمت بی‌رنج فرزندوار
|به گیتی تو مانی زمن یادگار
|چو از کشورم بگذری در جهان
|نکوهش کنندم کهان و مهان
|وزین روی دشوار یابی گذر
|مگر ایزدی باشد آیین و فر
|بدین راه پیدا نبینی زمین
|گذر کرد باید به دریای چین
|ازین کرد یزدان ترا بی نیاز
|هم ایدر بباش و به خوبی بناز
|سپاه و در گنج و شهر آن تست
|به رفتن بهانه نبایدت جست
|چو رای آیدت آشتی با پدر
|سپارم ترا تاج و زرین کمر
|که ز ایدر به ایران شوی با سپاه
|ببندم به دلسوزگی با تو راه
|نماند ترا با پدر جنگ دیر
|کهن شد سرش گردد از جنگ سیر
|گر آتش ببیند پی شصت و پنج
|رسد آتش از باد پیری به رنج
|ترا باشد ایران و گنج و سپاه
|ز کشور به کشور رساند کلاه
|پذیرفتم از پاک یزدان که من
|بکوشم به خوبی به جان و به تن
|نفرمایم و خود نسازم به بد
|به اندیشه دل را نیازم به بد
|چو نامه به مهر اندر آورد شاه
|بفرمود تا زنگهٔ نیک‌خواه
|به زودی به رفتن ببندد کمر
|یکی خلعت آراست با سیم و زر
|یکی اسپ بر سر ستام گران
|بیامد دمان زنگهٔ شاوران
|چو نزدیک تخت سیاوش رسید
|بگفت آنچ پرسید و بشنید و دید
|سیاوش به یک روی زان شاد شد
|به دیگر پر از درد و فریاد شد
|که دشمن همی دوست بایست کرد
|ز آتش کجا بردمد باد سرد
|یکی نامه بنوشت نزد پدر
|همه یاد کرد آنچ بد در به در
|که من با جوانی خرد یافتم
|بهر نیک و بد نیز بشتافتم
|از آن زن یکی مغز شاه جهان
|دل من برافروخت اندر نهان
|شبستان او درد من شد نخست
|ز خون دلم رخ ببایست شست
|ببایست بر کوه آتش گذشت
|مرا زار بگریست آهو به دشت
|ازان ننگ و خواری به جنگ آمدم
|خرامان به چنگ نهنگ آمدم
|دو کشور بدین آشتی شاد گشت
|دل شاه چون تیغ پولاد گشت
|نیاید همی هیچ کارش پسند
|گشادن همان و همان بود بند
|چو چشمش ز دیدار من گشت سیر
|بر سیر دیده نباشند دیر
|ز شادی مبادا دل او رها
|شدم من ز غم در دم اژدها
|ندانم کزین کار بر من سپهر
|چه دارد به راز اندر از کین و مهر
|ازان پس بفرمود بهرام را
|که اندر جهان تازه کن کام را
|سپردم ترا تاج و پرده‌سرای
|همان گنج آگنده و تخت و جای
|درفش و سواران و پیلان کوس
|چو ایدر بیاید سپهدار طوس
|چنین هم پذیرفته او را سپار
|تو بیدار دل باش و به روزگار
|ز دیده ببارید خوناب زرد
|لب رادمردان پر از باد سرد
|ز لشکر گزین کرد سیصد سوار
|همه گرد و شایستهٔ کارزار
|صد اسپ گزیده به زرین ستام
|پرستار و زرین کمر صد غلام
|بفرمود تا پیش او آورند
|سلیح و ستام و کمر بشمرند
|درم نیز چندان که بودش به کار
|ز دینار وز گوهر شاهوار
|ازان پس گرانمایگان را بخواند
|سخنهای بایسته چندی براند
|چنین گفت کز نزد افراسیاب
|گذشتست پیران بدین روی آب
|یکی راز پیغام دارد به من
|که ایمن به دویست از انجمن
|همی سازم اکنون پذیره شدن
|شما را هم ایدر بباید بدن
|همه سوی بهرام دارید روی
|مپیچد دل را ز گفتار اوی
|همی بوسه دادند گردان زمین
|بران خوب سالار باآفرین
|چو خورشید تابنده بنمود پشت
|هوا شد سیاه و زمین شد درشت
|سیاووش لشکر به جیحون کشید
|به مژگان همی از جگر خون کشید
|چو آمد به ترمذ درون بام و کوی
|بسان بهاران پر از رنگ و بوی
|چنان بد همه شهرها تا به چاچ
|تو گفتی عروسیست باطوق و تاج
|به هر منزلی ساخته خوردنی
|خورشهای زیبا و گستردنی
|چنین تا به قچقار باشی براند
|فرود آمد آنجا و چندی بماند
|چو آگاهی آمد پذیره شدند
|همه سرکشان با تبیره شدند
|ز خویشان گزین کرد پیران هزار
|پذیره شدن را برآراست کار
|بیاراسته چار پیل سپید
|سپه را همه داد یکسر نوید
|یکی برنهاده ز پیروزه تخت
|درفشنده مهدی بسان درخت
|سرش ماه زرین و بومش بنفش
|به زر بافته پرنیایی درفش
|ابا تخت زرین سه پیل دگر
|صد از ماه‌رویان زرین کمر
|سپاهی بران سان که گفتی سپهر
|بیاراست روی زمین را به مهر
|صد اسپ گرانمایه با زین زر
|به دیبا بیاراسته سر به سر
|سیاووش بشنید کامد سپاه
|پذیره شدن را بیاراست شاه
|درفش سپهدار پیران بدید
|خروشیدن پیل و اسپان شنید
|بشد تیز و بگرفتش اندر کنار
|بپرسیدش از نامور شهریار
|بدو گفت کای پهلوان سپاه
|چرا رنجه کردی روان را به راه
|همه بردل اندیشه این بد نخست
|که بیند دو چشمم ترا تندرست
|ببوسید پیران سر و پای او
|همان خوب چهر دلارای او
|چنین گفت کای شهریار جوان
|مراگر بخواب این نمودی روان
|ستایش کنم پیش یزدان نخست
|چو دیدم ترا روشن و تندرست
|ترا چون پدر باشد افراسیاب
|همه بنده باشیم زین روی آب
|ز پیوستگان هست بیش از هزار
|پرستندگانند با گوشوار
|تو بی‌کام دل هیچ دم بر مزن
|ترا بنده باشد همی مرد و زن
|مراگر پذیری تو با پیر سر
|ز بهر پرستش ببندم کمر
|برفتند هر دو به شادی به هم
|سخن یاد کردند بر بیش و کم
|همه ره ز آوای چنگ و رباب
|همی خفته را سر برآمد ز خواب
|همی خاک مشکین شد از مشک و زر
|همی اسپ تازی برآورد پر
|سیاوش چو آن دید آب از دو چشم
|ببارید و ز اندیشه آمد به خشم
|که یاد آمدش بوم زابلستان
|بیاراسته تا به کابلستان
|همان شهر ایرانش آمد به یاد
|همی برکشید از جگر سرد باد
|ز ایران دلش یاد کرد و بسوخت
|به کردار آتش رخش برفروخت
|ز پیران بپیچید و پوشید روی
|سپهبد بدید آن غم و درد اوی
|بدانست کاو را چه آمد بیاد
|غمی گشت و دندان به لب بر نهاد
|به قچقار باشی فرود آمدند
|نشستند و یکبار دم بر زدند
|نگه کرد پیران به دیدار او
|نشست و بر و یال و گفتار او
|بدو در دو چشمش همی خیره ماند
|همی هر زمان نام یزدان بخواند
|بدو گفت کای نامور شهریار
|ز شاهان گیتی توی یادگار
|سه چیزست بر تو که اندر جهان
|کسی را نباشد ز تخم مهان
|یکی آنک از تخمهٔ کیقباد
|همی از تو گیرند گویی نژاد
|و دیگر زبانی بدین راستی
|به گفتار نیکو بیاراستی
|سه دیگر که گویی که از چهر تو
|ببارد همی بر زمین مهر تو
|چنین داد پاسخ سیاووش بدوی
|که ای پیر پاکیزه و راست‌گوی
|خنیده به گیتی به مهر و وفا
|ز آهرمنی دور و دور از جفا
|گر ایدونک با من تو پیمان کنی
|شناسم که پیان من مشکنی
|گر از بودن ایدر مرا نیکویست
|برین کردهٔ خود نباید گریست
|و گر نیست فرمای تا بگذرم
|نمایی ره کشوری دیگرم
|بدو گفت پیران که مندیش زین
|چو اندر گذشتی ز ایران زمین
|مگردان دل از مهر افراسیاب
|مکن هیچ‌گونه برفتن شتاب
|پراگنده نامش به گیتی بدیست
|ولیکن جز اینست مرد ایزدیست
|خرد دارد و رای و هوش بلند
|به خیره نیاید به راه گزند
|مرا نیز خویشیست با او به خون
|همش پهلوانم همش رهنمون
|همانا برین بوم و بر صد هزار
|به فرمان من بیش باشد سوار
|همم بوم و بر هست و هم گوسفند
|هم اسپ و سلیح و کمان و کمند
|مرا بی‌نیازیست از هر کسی
|نهفته جزین نیز هستم بسی
|فدای تو بادا همه هرچ هست
|گر ایدونک سازی به شادی نشست
|پذیرفتم از پاک یزدان ترا
|به رای و دل هوشمندان ترا
|که بر تو نیاید ز بدها گزند
|نداند کسی راز چرخ بلند
|مگر کز تو آشوب خیزد به شهر
|بیامیزی از دور تریاک و زهر
|سیاووش بدان گفتها رام شد
|برافروخت و اندر خور جام شد
|بخوردن نشستند یک با دگر
|سیاوش پسر گشت و پیران پدر
|برفتند با خنده و شادمان
|به ره بر نجستند جایی زمان
|چنین تا رسیدند در شهر گنگ
|کزان بود خرم سرای درنگ
|پیاده به کوی آمد افراسیاب
|از ایوان میان بسته و پر شتاب
|سیاوش چو او را پیاده بدید
|فرود آمد از اسپ و پیشش دوید
|گرفتند مر یکدگر را به بر
|بسی بوس دادند بر چشم و سر
|ازان پس چنین گفت افراسیاب
|که گردان جهان اندر آمد به خواب
|ازین پس نه آشوب خیزد نه جنگ
|به آبشخور آیند میش و پلنگ
|برآشفت گیتی ز تور دلیر
|کنون روی گیتی شد از جنگ سیر
|دو کشور سراسر پر از شور بود
|جهان را دل از آشتی کور بود
|به تو رام گردد زمانه کنون
|برآساید از جنگ وز جوش خون
|کنون شهر توران ترا بنده‌اند
|همه دل به مهر تو آگنده‌اند
|مرا چیز با جان همی پیش تست
|سپهبد به جان و به تن خویش تست
|سیاوش برو آفرین کرد سخت
|که از گوهر تو مگر داد بخت
|سپاس از خدای جهان آفرین
|کزویست آرام و پرخاش و کین
|سپهدار دست سیاوش به دست
|بیامد به تخت مهی بر نشست
|به روی سیاوش نگه کرد و گفت
|که این را به گیتی کسی نیست جفت
|نه زین‌گونه مردم بود در جهان
|چنین روی و بالا و فر و مهان
|ازان پس به پیران چنین گفت رد
|که کاووس تندست و اندک خرد
|که بشکیبد از روی چونین پسر
|چنین برز بالا و چندین هنر
|مرا دیده از خوب دیدار او
|بماندست دل خیره از کار او
|که فرزند باشد کسی را چنین
|دو دیده بگرداند اندر زمین
|از ایوانها پس یکی برگزید
|همه کاخ زربفتها گسترید
|یکی تخت زرین نهادند پیش
|همه پایها چون سر گاومیش
|به دیبای چینی بیاراستند
|فراوان پرستندگان خواستند
|بفرمود پس تا رود سوی کاخ
|بباشد به کام و نشیند فراخ
|سیاوش چو در پیش ایوان رسید
|سر طاق ایوان به کیوان رسید
|بیامد بران تخت زر بر نشست
|هشیوار جان اندر اندیشه بست
|چو خوان سپهبد بیاراستند
|کس آمد سیاووش را خواستند
|ز هر گونه‌ای رفت بر خوان سخن
|همه شادمانی فگندند بن
|چو از خوان سالار برخاستند
|نشستنگه می بیاراستند
|برفتند با رود و رامشگران
|بباده نشستند یکسر سران
|بدو داد جان و دل افراسیاب
|همی بی سیاوش نیامدش خواب
|همی خورد می تا جهان تیره شد
|سرمیگساران ز می خیره شد
|سیاوش به ایوان خرامید شاد
|به مستی ز ایران نیامدش یاد
|بدان شب هم اندر بفرمود شاه
|بدان کس که بودند بر بزمگاه
|چنین گفت با شیده افراسیاب
|که چون سر برآرد سیاوش ز خواب
|تو با پهلوانان و خویشان من
|کسی کاو بود مهتر انجمن
|به شبگیر با هدیه و با غلام
|گرانمایه اسپان زرین ستام
|ز لشکر همی هر کسی با نثار
|ز دینار وز گوهر شاهوار
|ازین‌گونه پیش سیاوش روند
|هشیوار و بیدار و خامش روند
|فراوان سپهبد فرستاد چیز
|بدین گونه یک هفته بگذشت نیز
|شبی با سیاوش چنین گفت شاه
|که فردا بسازیم هر دو پگاه
|که با گوی و چوگان به میدان شویم
|زمانی بتازیم و خندان شویم
|ز هر کس شنیدم که چوگان تو
|نبینند گردان به میدان تو
|تو فرزند مایی و زیبای گاه
|تو تاج کیانی و پشت سپاه
|بدو گفت شاها انوشه بدی
|روان را به دیدار توشه بدی
|همی از تو جویند شاهان هنر
|که یابد به هرکار بر تو گذر
|مرا روز روشن به دیدار تست
|همی از تو خواهم بد و نیک جست
|به شبگیر گردان به میدان شدند
|گرازان و تازان و خندان شدند
|چنین گفت پس شاه توران بدوی
|که یاران گزینیم در زخم گوی
|تو باشی بدان‌روی و زین‌روی من
|بدو نیم هم زین نشان انجمن
|سیاوش بدو گفت کای شهریار
|کجا باشدم دست و چوگان به کار
|برابر نیارم زدن با تو گوی
|به میدان هم‌آورد دیگر بجوی
|چو هستم سزاوار یار توام
|برین پهن میدان سوار توام
|سپهبد ز گفتار او شاد شد
|سخن گفتن هر کسی باد شد
|به جان و سر شاه کاووس گفت
|که با من تو باشی هم‌آورد و جفت
|هنر کن به پیش سواران پدید
|بدان تا نگویند کاو بد گزید
|کنند آفرین بر تو مردان من
|شگفته شود روی خندان من
|سیاوش بدو گفت فرمان تراست
|سواران و میدان و چوگان تراست
|سپهبد گزین کرد کلباد را
|چو گرسیوز و جهن و پولاد را
|چو پیران و نستیهن جنگجوی
|چو هومان که بردارد از آب گوی
|به نزد سیاووش فرستاد یار
|چو رویین و چون شیدهٔ نامدار
|دگر اندریمان سوار دلیر
|چو ارجاسپ اسپ افگن نره شیر
|سیاوش چنین گفت کای نامجوی
|ازیشان که یارد شدن پیش‌گوی
|همه یار شاهند و تنها منم
|نگهبان چوگان یکتا منم
|گر ایدونک فرمان دهد شهریار
|بیارم به میدان ز ایران سوار
|مرا یار باشند بر زخم گوی
|بران سان که آیین بود بر دو روی
|سپهبد چو بشنید زو داستان
|بران داستان گشت هم داستان
|سیاوش از ایرانیان هفت مرد
|گزین کرد شایستهٔ کارکرد
|خروش تبیره ز میدان بخاست
|همی خاک با آسمان گشت راست
|از آوای سنج و دم کره نای
|تو گفتی بجنبید میدان ز جای
|سیاووش برانگیخت اسپ نبرد
|چو گوی اندر آمد به پیشش به گرد
|بزد هم چنان چون به میدان رسید
|بران سان که از چشم شد ناپدید
|بفرمود پس شهریار بلند
|که گویی به نزد سیاوش برند
|سیاوش بران گوی بر داد بوس
|برآمد خروشیدن نای و کوس
|سیاوش به اسپی دگر برنشست
|بیانداخت آن گوی خسرو به دست
|ازان پس به چوگان برو کار کرد
|چنان شد که با ماه دیدار کرد
|ز چوگان او گوی شد ناپدید
|تو گفتی سپهرش همی برکشید
|ازان گوی خندان شد افراسیاب
|سر نامداران برآمد ز خواب
|به آواز گفتند هرگز سوار
|ندیدیم بر زین چنین نامدار
|ز میدان به یکسو نهادند گاه
|بیامد نشست از برگاه شاه
|سیاووش بنشست با او به تخت
|به دیدار او شاد شد شاه سخت
|به لشگر چنین گفت پس نامجوی
|که میدان شما را و چوگان و گوی
|همی ساختند آن دو لشکر نبرد
|برآمد همی تا به خورشید گرد
|چو ترکان به تندی بیاراستند
|همی بردن گوی را خواستند
|ربودند ایرانیان گوی پیش
|بماندند ترکان ز کردار خویش
|سیاووش غمی گشت ز ایرانیان
|سخن گفت بر پهلوانی زبان
|که میدان بازیست گر کارزار
|برین گردش و بخشش روزگار
|چو میدان سرآید بتابید روی
|بدیشان سپارید یک‌بار گوی
|سواران عنانها کشیدند نرم
|نکردند زان پس کسی اسپ گرم
|یکی گوی ترکان بینداختند
|به کردار آتش همی تاختند
|سپهبد چو آواز ترکان شنود
|بدانست کان پهلوانی چه بود
|چنین گفت پس شاه توران سپاه
|که گفتست با من یکی نیک‌خواه
|که او را ز گیتی کسی نیست جفت
|به تیر و کمان چون گشاید دو سفت
|سیاوش چو گفتار مهتر شنید
|ز قربان کمان کی برکشید
|سپهبد کمان خواست تا بنگرد
|یکی برگراید که فرمان برد
|کمان را نگه کرد و خیره بماند
|بسی آفرین کیانی بخواند
|به گرسیوز تیغ زن داد مه
|که خانه بمال و در آور به زه
|بکوشید تا بر زه آرد کمان
|نیامد برو خیره شد بدگمان
|ازو شاه بستد به زانو نشست
|بمالید خانه کمان را به دست
|به زه کرد و خندان چنین گفت شاه
|که اینت کمانی چو باید به راه
|مرا نیز گاه جوانی کمان
|چنین بود و اکنون دگر شد زمان
|به توران و ایران کس این را به چنگ
|نیارد گرفتن به هنگام جنگ
|بر و یال و کتف سیاوش جزین
|نخواهد کمان نیز بر دشت کین
|نشانی نهادند بر اسپریس
|سیاوش نکرد ایچ با کس مکیس
|نشست از بر بادپایی چو دیو
|برافشارد ران و برآمد غریو
|یکی تیر زد بر میان نشان
|نهاده بدو چشم گردنکشان
|خدنگی دگر باره با چارپر
|بینداخت از باد و بگشاد پر
|نشانه دوباره به یک تاختن
|مغربل بکرد اندر انداختن
|عنان را بپیچید بر دست راست
|بزد بار دیگر بران سو که خواست
|کمان را به زه بر بباز و فگند
|بیامد بر شهریار بلند
|فرود آمد و شاه برپای خاست
|برو آفرین ز آفریننده خواست
|وزان جایگه سوی کاخ بلند
|برفتند شادان دل و ارجمند
|نشستند خوان و می آراستند
|کسی کاو سزا بود بنشاستند
|میی چند خوردند و گشتند شاد
|به نام سیاووش کردند یاد
|بخوان بر یکی خلعت آراست شاه
|از اسپ و ستام و ز تخت و کلاه
|همان دست زر جامهٔ نابرید
|که اندر جهان پیش ازان کس ندید
|ز دینار وز بدرهای درم
|ز یاقوت و پیروزه و بیش و کم
|پرستار بسیار و چندی غلام
|یکی پر ز یاقوت رخشنده جام
|بفرمود تا خواسته بشمرند
|همه سوی کاخ سیاوش برند
|ز هر کش به توران زمین خویش بود
|ورا مهربانی برو بیش بود
|به خویشان چنین گفت کاو را همه
|شما خیل باشید هم چون رمه
|بدان شاهزاده چنین گفت شاه
|که یک روز با من به نخچیرگاه
|گر آیی که دل شاد و خرم کنیم
|روان را به نخچیر بی‌غم کنیم
|بدو گفت هرگه که رای آیدت
|بران سو که دل رهنمای آیدت
|برفتند روزی به نخچیرگاه
|همی رفت با یوز و با باز شاه
|سپاهی ز هرگونه با او برفت
|از ایران و توران بنخچیر تفت
|سیاوش به دشت اندرون گور دید
|چو باد از میان سپه بردمید
|سبک شد عنان و گران شد رکیب
|همی تاخت اندر فراز و نشیب
|یکی را به شمشیر زد بدو نیم
|دو دستش ترازو بد و گور سیم
|به یک جو ز دیگر گرانتر نبود
|نظاره شد آن لشکر شاه زود
|بگفتند یکسر همه انجمن
|که اینت سرافراز و شمشیرزن
|به آواز گفتند یک با دگر
|که ما را بد آمد ز ایران به سر
|سر سروران اندر آمد به تنگ
|سزد گر بسازیم با شاه جنگ
|سیاوش هیمدون به نخچیر بور
|همی تاخت و افگند در دشت گور
|به غار و به کوه و به هامون بتاخت
|بشمشیر و تیر و بنیزه بیاخت
|به هر جایگه بر یکی توده کرد
|سپه را ز نخچیر آسوده کرد
|وزان جایگه سوی ایوان شاه
|همه شاد دل برگرفتند راه
|سپهبد چه شادان چه بودی دژم
|بجز با سیاوش نبودی به هم
|ز جهن و ز گرسیوز و هرک بود
|به کس راز نگشاد و شادان نبود
|مگر با سیاوش بدی روز و شب
|ازو برگشادی به خنده دو لب
|برین گونه یک سال بگذاشتند
|غم و شادمانی بهم داشتند
|سیاوش یکی روز و پیران بهم
|نشستند و گفتند هر بیش و کم
|بدو گفت پیران کزین بوم و بر
|چنانی که باشد کسی برگذر
|بدین مهربانی که بر تست شاه
|به نام تو خسپد به آرامگاه
|چنان دان که خرم بهارش توی
|نگارش تویی غمگسارش تویی
|بزرگی و فرزند کاووس شاه
|سر از بس هنرها رسیده به ماه
|پدر پیر سر شد تو برنا دلی
|نگر سر ز تاج کیی نگسلی
|به ایران و توران توی شهریار
|ز شاهان یکی پرهنر یادگار
|بنه دل برین بوم و جایی بساز
|چنان چون بود درخور کام و ناز
|نبینمت پیوستهٔ خون کسی
|کجا داردی مهر بر تو بسی
|برادر نداری نه خواهر نه زن
|چو شاخ گلی بر کنار چمن
|یکی زن نگه کن سزاوار خویش
|از ایران منه درد و تیمار پیش
|پس از مرگ کاووس ایران تراست
|همان تاج و تخت دلیران تراست
|پس پردهٔ شهریار جهان
|سه ماهست با زیور اندر نهان
|اگر ماه را دیده بودی سیاه
|از ایشان نه برداشتی چشم ماه
|سه اندر شبستان گرسیوزاند
|که از مام وز باب با پروزاند
|نبیره فریدون و فرزند شاه
|که هم جاه دارند و هم تاج و گاه
|ولیکن ترا آن سزاوارتر
|که از دامن شاه جویی گهر
|پس پردهٔ من چهارند خرد
|چو باید ترا بنده باید شمرد
|ازیشان جریرست مهتر بسال
|که از خوبرویان ندارد همال
|یکی دختری هستی آراسته
|چو ماه درخشنده با خواسته
|نخواهد کسی را که آن رای نیست
|بجز چهر شاهش دلارای نیست
|ز خوبان جریرست انباز تو
|بود روز رخشنده دمساز تو
|اگر رای باشد ترا بنده‌ایست
|به پیش تو اندر پرستنده‌ایست
|سیاوش بدو گفت دارم سپاس
|مرا خود ز فرزند برتر شناس
|گر او باشدم نازش جان و تن
|نخواهم جزو کس ازین انجمن
|سپاسی نهی زین همی بر سرم
|که تا زنده‌ام حق آن نسپرم
|پس آنگاه پیران ز نزدیک اوی
|سوی خانهٔ خویش بنهاد روی
|چو پیران ز پیش سیاوش برفت
|به نزدیک گلشهر تازید تفت
|بدو گفت کار جریره بساز
|به فر سیاووش خسرو به ناز
|چگونه نباشیم امروز شاد
|که داماد باشد نبیره قباد
|بیورد گلشهر دخترش را
|نهاد از بر تارک افسرش را
|به دیبا و دینار و در و درم
|به بوی و به رنگ و به هر بیش و کم
|بیاراست او را چو خرم بهار
|فرستاد در شب بر شهریار
|مراو را بپیوست با شاه نو
|نشاند از بر گاه چون ماه نو
|ندانست کس گنج او را شمار
|ز یاقوت و ز تاج گوهرنگار
|سیاوش چو روی جریره بدید
|خوش آمدش خندید و شادی گزید
|همی بود با او شب و روز شاد
|نیامد ز کاووس و دستانش یاد
|برین نیز چندی بگردید چرخ
|سیاووش را بد ز نیکیش به رخ
|ورا هر زمان پیش افراسیاب
|فرونتر بدی حشمت و جاه و آب
|یکی روز پیران به به روزگار
|سیاووش را گفت کای نامدار
|تو دانی که سالار توران سپاه
|ز اوج فلک برفرازد کلاه
|شب و روز روشن روانش توی
|دل و هوش و توش و توانش توی
|چو با او تو پیوستهٔ خون شوی
|ازین پایه هر دم به افزون شوی
|بباشد امیدش به تو استوار
|که خواهی بدن پیش او پایدار
|اگر چند فرزند من خویش تست
|مرا غم ز بهر کم و بیش تست
|فرنگیس مهتر ز خوبان اوی
|نبینی به گیتی چنان موی و روی
|به بالا ز سرو سهی برترست
|ز مشک سیه بر سرش افسرست
|هنرها و دانش ز اندازه بیش
|خرد را پرستار دارد به پیش
|از افراسیاب ار بخواهی رواست
|چنو بت به کشمیر و کابل کجاست
|شود شاه پرمایه پیوند تو
|درفشان شود فر و اورند تو
|چو فرمان دهی من بگویم بدوی
|بجویم بدین نزد او آبروی
|سیاوش به پیران نگه کرد و گفت
|که فرمان یزدان نشاید نهفت
|اگر آسمانی چنین است رای
|مرا با سپهر روان نیست پای
|اگر من به ایران نخواهم رسید
|نخواهم همی روی کاووس دید
|چو دستان که پروردگار منست
|تهمتن که روشن بهار منست
|چو بهرام و چون زنگهٔ شاوران
|جزین نامدران کنداوران
|چو از روی ایشان بباید برید
|به توران همی جای باید گزید
|پدر باش و این کدخدایی بساز
|مگو این سخن با زمین جز به راز
|اگر بخت باشد مرا نیکخواه
|همانا دهد ره به پیوند شاه
|همی گفت و مژگان پر از آب کرد
|همی برزد اندر میان باد سرد
|بدو گفت پیران که با روزگار
|نسازد خرد یافته کارزار
|نیابی گذر تو ز گردان سپهر
|کزویست آرام و پرخاش و مهر
|به ایران اگر دوستان داشتی
|به یزدان سپردی و بگذاشتی
|نشست و نشانت کنون ایدرست
|سر تخت ایران به دست اندرست
|بگفت این و برخاست از پیش او
|چو آگاه گشت از کم و بیش او
|به شادی بشد تا بدرگاه شاه
|فرود آمد و برگشادند راه
|همی بود بر پیش او یک زمان
|بدو گفت سالار نیکوگمان
|که چندین چه باشی به پیشم به پای
|چه خواهی به گیتی چه آیدت رای
|سپاه و در گنج من پیش تست
|مرا سودمندی کم و بیش تست
|کسی کاو به زندان و بند منست
|گشادنش درد و گزند منست
|ز خشم و ز بند من آزاد گشت
|ز بهر تو پیگار من باد گشت
|ز بسیار و اندک چه باید بخواه
|ز تیغ و ز مهر و ز تخت و کلاه
|خردمند پاسخ چنین داد باز
|که از تو مبادا جهان بی‌نیاز
|مرا خواسته هست و گنج و سپاه
|به بخت تو هم تیغ و هم تاج و گاه
|ز بهر سیاوش پیامی دراز
|رسانم به گوش سپهبد به راز
|مرا گفت با شاه ترکان بگوی
|که من شاد دل گشتم و نامجوی
|بپروردیم چون پدر در کنار
|همه شادی آورد بخت تو بار
|کنون همچنین کدخدایی بساز
|به نیک و بد از تو نیم بی‌نیاز
|پس پردهٔ تو یکی دخترست
|که ایوان و تخت مرا درخورست
|فرنگیس خواند همی مادرش
|شود شاد اگر باشم اندر خورش
|پراندیشه شد جان افراسیاب
|چنین گفت با دیده کرده پرآب
|که من گفته‌ام پیش ازین داستان
|نبودی بران گفته همداستان
|چنین گفت با من یکی هوشمند
|که رایش خرد بود و دانش بلند
|که ای دایهٔ بچهٔ شیرنر
|چه رنجی که جان هم نیاری به بر
|و دیگر که از پیش کندآوران
|ز کار ستاره شمر بخردان
|شمار ستاره به پیش پدر
|همی راندندی همه دربدر
|کزین دو نژاده یکی شهریار
|بیاید بگیرد جهان در کنار
|به توران نماند برو بوم و رست
|کلاه من اندازد از کین نخست
|کنون باورم شد که او این بگفت
|که گردون گردان چه دارد نهفت
|چرا کشت باید درختی به دست
|که بارش بود زهر و برگش کبست
|ز کاووس وز تخم افراسیاب
|چو آتش بود تیز یا موج آب
|ندانم به توران گراید به مهر
|وگر سوی ایران کند پاک چهر
|چرا بر گمان زهر باید چشید
|دم مار خیره نباید گزید
|بدو گفت پیران که ای شهریار
|دلت را بدین کار غمگین مدار
|کسی کز نژاد سیاوش بود
|خردمند و بیدار و خامش بود
|بگفت ستاره‌شمر مگرو ایچ
|خردگیر و کار سیاوش بسیچ
|کزین دو نژاده یکی نامور
|برآرد به خورشید تابنده سر
|بایران و توران بود شهریار
|دو کشور برآساید از کارزار
|وگر زین نشان راز دارد سپهر
|بیفزایدش هم باندیشه مهر
|بخواهد بدن بی‌گمان بودنی
|نکاهد به پرهیز افزودنی
|نگه کن که این کار فرخ بود
|ز بخت آنچ پرسند پاسخ بود
|ز تخم فریدون وز کیقباد
|فروزنده‌تر زین نباشد نژاد
|به پیران چنین گفت پس شهریار
|که رای تو بر بد نیاید به کار
|به فرمان و رای تو کردم سخن
|برو هرچ باید به خوبی بکن
|دو تا گشت پیران و بردش نماز
|بسی آفرین کرد و برگشت باز
|به نزد سیاوش خرامید زود
|برو بر شمرد آن کجا رفته بود
|نشستند شادان دل آن شب بهم
|به باده بشستند جان را ز غم
|چو خورشید از چرخ گردنده سر
|برآورد برسان زرین سپر
|سپهدار پیران میان را ببست
|یکی بارهٔ تیزرو برنشست
|به کاخ سیاووش بنهاد روی
|بسی آفرین خواند بر فر اوی
|بدو گفت کامروز برساز کار
|به مهمانی دختر شهریار
|چو فرمان دهی من سزاوار او
|میان را ببندم پی کار او
|سیاووش را دل پر آزرم بود
|ز پیران رخانش پر از شرم بود
|بدو گفت رو هرچ باید بساز
|تو دانی که از تو مرا نیست راز
|چو بشنید پیران سوی خانه رفت
|دل و جان ببست اندر آن کار تفت
|در خانهٔ جامهٔ نابرید
|به گلشهر بسپرد پیران کلید
|کجا بود کدبانوی پهلوان
|ستوده زنی بود روشن روان
|به گنج اندرون آنچ بد نامدار
|گزیده ز زربفت چینی هزار
|زبرجد طبقها و پیروزه جام
|پر از نافهٔ مشک و پر عود خام
|دو افسر پر از گوهر شاهوار
|دو یاره یکی طوق و دو گوشوار
|ز گستردنیها شتروار شست
|ز زربفت پوشیدینها سه دست
|همه پیکرش سرخ کرده به زر
|برو بافته چند گونه گهر
|ز سیمین و زرین شتربار سی
|طبقها و از جامهٔ پارسی
|یکی تخت زرین و کرسی چهار
|سه نعلین زرین زبرجد نگار
|پرستنده سیصد به زرین کلاه
|ز خویشان نزدیک صد نیک‌خواه
|پرستار با جام زرین دو شست
|گرفته ازان جام هر یک به دست
|همان صد طبق مشک و صد زعفران
|سپردند یکسر به فرمانبران
|به زرین عماری و دیبا و جلیل
|برفتند با خواسته خیل خیل
|بیورد بانو ز بهر نثار
|ز دینار با خویشتن سی‌هزار
|به نزد فرنگیس بردند چیز
|روانشان پر از آفرین بود نیز
|وزان روی پیران و افراسیاب
|ز بهر سیاوش همه پرشتاب
|به یک هفته بر مرغ و ماهی نخفت
|نیمد سر یک تن اندر نهفت
|زمین باغ گشت از کران تا کران
|ز شادی و آوای رامشگران
|به پیوستگی بر گوا ساختند
|چو زین عهد و پیمان بپرداختند
|پیامی فرستاد پیران چو دود
|به گلشهر گفتا فرنگیس زود
|هم امشب به کاخ سیاوش رود
|خردمند و بیدار و خامش رود
|چو بانوی بشنید پیغام اوی
|به سوی فرنگیس بنهاد روی
|زمین را ببوسید گلشهر و گفت
|که خورشید را گشت ناهید جفت
|هم امشب بباید شدن نزد شاه
|بیاراستن گاه او را به ماه
|بیامد فرنگیس چون ماه نو
|به نزدیک آن تاجور شاه نو
|بدین کار بگذشت یک هفته نیز
|سپهبد بیاراست بسیار چیز
|از اسپان تازی و از گوسفند
|همان جوشن و خود و تیغ و کمند
|ز دینار و از بدرهای درم
|ز پوشیدنیها و از بیش و کم
|وزین مرز تا پیش دریای چین
|همی نام بردند شهر و زمین
|به فرسنگ صد بود بالای او
|نشایست پیمود پهنای او
|نوشتند منشور بر پرنیان
|همه پادشاهی به رسم کیان
|به خان سیاوش فرستاد شاه
|یکی تخت زرین و زرین کلاه
|ازان پس بیاراست میدان سور
|هرآنکس که رفتی ز نزدیک و دور
|می و خوان و خوالیگران یافتی
|بخوردی و هرچند برتافتی
|ببردی و رفتی سوی خان خویش
|بدی شاد یک هفته مهمان خویش
|در بسته زندانها برگشاد
|ازو شادمان بخت و او نیز شاد
|به هشتم سیاووش بیامد به گاه
|اباگرد پیران به نزدیک شاه
|گرفتند هر دو برو آفرین
|که‌ای مهتر و شهریار زمین
|همیشه ترا جاودان باد روز
|به شادی و بدخواه را پشت کوز
|وزان جایگه بازگشتند شاد
|بسی از جهاندار کردند یاد
|چنین نیز یک سال گردان سپهر
|همی گشت بیدار بر داد و مهر
|فرستاده آمد ز نزدیک شاه
|به نزد سیاوش یکی نیک‌خواه
|که پرسد همی شاه را شهریار
|همی گوید ای مهتر نامدار
|بود کت ز من دل بگیرد همی
|وزین برنشستن گزیرد همی
|از ایدر ترا داده‌ام تا به چین
|یکی گرد برگرد و بنگر زمین
|به شهری که آرام و رای آیدت
|همان آرزوها بجای آیدت
|به شادی بباش و به نیکی بمان
|ز خوبی مپرداز دل یک زمان
|سیاوش ز گفتار او گشت شاد
|بزد نای و کوس و بنه برنهاد
|سلیح و سپاه و نگین و کلاه
|ببردند زین‌گونه با او به راه
|فراوان عماری بیاراستند
|پس پرده خوبان بپیراستند
|فرنگیس را در عماری نشاند
|بنه برنهاد و سپه را براند
|ازو بازنگسست پیران گرد
|بنه برنهاد و سپه را ببرد
|به شادی برفتند سوی ختن
|همه نامداران شدند انجمن
|که سالار پیران ازان شهر بود
|که از بدگمانیش بی‌بهر بود
|همی بود یکماه مهمان او
|بران سر چنین بود پیمان او
|ز خوردن نیاسود یک روز شاه
|گهی رود و می گاه نخچیرگاه
|سر ماه برخاست آوای کوس
|برانگه که خیزد خروش خروس
|بیامد سوی پادشاهی خویش
|سپاه از پس پشت و پیران ز پیش
|بران مرز و بوم اندر آگه شدند
|بزرگان به راه شهنشه شدند
|به شادی دل از جای برخاستند
|جهانی به آیین بیاراستند
|ازان پادشاهی خروشی بخاست
|تو گفتی زمین گشت با چرخ راست
|ز بس رامش و نالهٔ کرنای
|تو گفتی بجنبد همی دل ز جای
|بجایی رسیدند کاباد بود
|یکی خوب فرخنده بنیاد بود
|به یک روی دریا و یک روی کوه
|برو بر ز نخچیر گشته گروه
|درختان بسیار و آب روان
|همی شد دل سالخورده جوان
|سیاوش به پیران سخن برگشاد
|که اینت بر و بوم فرخ نهاد
|بسازم من ایدر یکی خوب جای
|که باشد به شادی مرا رهنمای
|برآرم یکی شارستان فراخ
|فراوان کنم اندرو باغ و کاخ
|نشستن‌گهی برفرازم به ماه
|چنان چون بود در خور تاج و گاه
|بدو گفت پیران که ای خوب رای
|بران رو که اندیشه آرد بجای
|چو فرمان دهد من بران سان که خواست
|برآرم یکی جای تا ماه راست
|نخواهم که باشد مرا بوم و گنج
|زمان و زمین از تو دارم سپنج
|یکی شارستان سازم ایدر فراخ
|فراوان بدو اندر ایوان و کاخ
|سیاوش بدو گفت کای بختیار
|درخت بزرگی تو آری به بار
|مرا گنج و خوبی همه زان تست
|به هر جای رنج تو بینم نخست
|یکی شهر سازم بدین جای من
|که خیره بماند دل انجمن
|ازان بوم خرم چو گشتند باز
|سیاوش همی بود با دل به راز
|از اخترشناسان بپرسید شاه
|که گر سازم ایدر یکی جایگاه
|ازو فر و بختم به سامان بود
|وگرکار با جنگ سازان بود
|بگفتند یکسر به شاه گزین
|که بس نیست فرخنده بنیاد این
|از اخترشناسان برآورد خشم
|دلش گشت پردرد و پرآب چشم
|کجا گفته بودند با او ز پیش
|که چون بگذرد چرخ بر کار خویش
|سرانجام چون گرددت روزگار
|به زشتی شود بخت آموزگار
|عنان تگاور همی داشت نرم
|همی ریخت از دیدگان آب گرم
|بدو گفت پیران که ای شهریار
|چه بودت که گشتی چنین سوگوار
|چنین داد پاسخ که چرخ بلند
|دلم کرد پردرد و جانم نژند
|که هر چند گرد آورم خواسته
|هم از گنج و هم تاج آراسته
|به فرجام یکسر به دشمن رسد
|بدی بد بود مرگ بر تن رسد
|کجا آن حکیمان و دانندگان
|همان رنج‌بردار خوانندگان
|کجا آن سر تاج شاهنشهان
|کجا آن دلاور گرامی مهان
|کجا آن بتان پر از ناز و شرم
|سخن گفتن خوب و آوای نرم
|کجا آنک بر کوه بودش کنام
|رمیده ز آرام وز کام و نام
|چو گیتی تهی ماند از راستان
|تو ایدر ببودن مزن داستان
|ز خاکیم و باید شدن زیر خاک
|همه جای ترسست و تیمار و باک
|تو رفتی و گیتی بماند دراز
|کسی آشکارا نداند ز راز
|جهان سر به سر عبرت و حکمت‌ست
|چرا زو همه بهر من غفلت‌ست
|چو شد سال برشست و شش چاره جوی
|ز بیشی و از رنج برتاب روی
|تو چنگ فزونی زدی بر جهان
|گذشتند بر تو بسی همرهان
|چو زان نامداران جهان شد تهی
|تو تاج فزونی چرا برنهی
|نباشی بدین گفته همداستان
|یکی شو بخوان نامهٔ باستان
|کزیشان جهان یکسر آباد بود
|بدانگه که اندر جهان داد بود
|ز من بشنو از گنگ دژ داستان
|بدین داستان باش همداستان
|که چون گنگ دژ در جهان جای نیست
|بدان سان زمینی دلارای نیست
|که آن را سیاوش برآورده بود
|بسی اندرو رنجها برده بود
|به یک ماه زان روی دریای چین
|که بی‌نام بود آن زمان و زمین
|بیابان بیاید چو دریا گذشت
|ببینی یکی پهن بی‌آب دشت
|کزین بگذری بینی آباد شهر
|کزان شهرها بر توان داشت بهر
|ازان پس یکی کوه بینی بلند
|که بالای او برتر از چون و چند
|مرین کوه را گنگ دژ در میان
|بدان کت ز دانش نیاید زیان
|چو فرسنگ صد گرد بر گرد کوه
|ز بالای او چشم گردد ستوه
|ز هر سو که پویی بدو راه نیست
|همه گرد بر گرد او در یکیست
|بدین کوه بینی دو فرسنگ تنگ
|ازین روی و زان روی دیوار سنگ
|بدین چند فرسنگ اگر پنج مرد
|بباشد به راه از پی کارکرد
|نیابد بریشان گذر صد هزار
|زره‌دار و بر گستوان ور سوار
|چو زین بگذری شهر بینی فراخ
|همه گلشن و باغ و ایوان و کاخ
|همه شهر گرمابه و رود و جوی
|به هر برزنی آتش و رنگ و بوی
|همه کوه نخچیر و آهو به دشت
|چو این شهر بینی نشاید گذشت
|تذروان و طاووس و کبک دری
|بیابی چو از کوهها بگذری
|نه گرماش گرم و نه سرماش سرد
|همه جای شادی و آرام و خورد
|نبینی بدان شهر بیمار کس
|یکی بوستان بهشتست و بس
|همه آبها روشن و خوشگوار
|همیشه بر و بوم او چون بهار
|درازی و پهناش سی بار سی
|بود گر بپیمایدش پارسی
|یک و نیم فرسنگ بالای کوه
|که از رفتنش مرد گردد ستوه
|وزان روی هامونی آید پدید
|کزان خوبتر جایها کس ندید
|همه گلشن و باغ و ایوان بود
|کش ایوانها سر به کیوان بود
|بشد پور کاووس و آنجای دید
|مر آن را ز ایران همی برگزید
|تن خویش را نامبردار کرد
|فزونی یکی نیز دیوار کرد
|ز سنگ و ز گچ بود و چندی رخام
|وزان جوهری کش ندانیم نام
|دو صد رش فزونست بالای اوی
|همان سی و پنچ‌ست پهنای اوی
|که آن را کسی تا نبیند به چشم
|تو گویی ز گوینده گیرند خشم
|نیاید برو منجنیق و نه تیر
|بباید ترا دیدن آن ناگزیر
|ز تیغش دو فرسنگ تا بوم خاک
|همه گرد بر گرد خاکش مغاک
|نبیند ز بن دیده بر تیغ کوه
|هم از بر شدن مرد گردد ستوه
|بدان آفرین کان چنان آفرید
|ابا آشکارا نهان آفرید
|نبایست یار و نه آموزگار
|برو بر همه کار دشوار خوار
|جز او را مخوان کردگار جهان
|جز او را مدان آشکار و نهان
|به پیغمبرش بر کنیم آفرین
|بیارانش بر هر یکی همچنین
|مرا فر نیکی‌دهش یار بود
|خردمندی و بخت بیدار بود
|برین سان یکی شارستان ساختند
|سرش را به پروین پرداختند
|کنون اندرین هم به کار آوریم
|بدو در فراوان نگار آوریم
|چه بندی دل اندر سرای سپنج
|چه یازی به رنج و چه نازی به گنج
|که از رنج دیگر کسی برخورد
|جهانجوی دشمن چرا پرورد
|چو خرم شود جای آراسته
|پدید آید از هر سوی خواسته
|نباشد مرا بودن ایدر بسی
|نشیند برین جای دیگر کسی
|نه من شاد باشم نه فرزند من
|نه پرمایه گردی ز پیوند من
|نباشد مرا زندگانی دراز
|ز کاخ و ز ایوان شوم بی‌نیاز
|شود تخت من گاه افراسیاب
|کند بی‌گنه مرگ بر من شتاب
|چنین است رای سپهر بلند
|گهی شاد دارد گهی مستمند
|بدو گفت پیران کای سرفراز
|مکن خیره اندیشهٔ دل دراز
|که افراسیاب از بلا پشت تست
|به شاهی نگین اندر انگشت تست
|مرا نیز تا جان بود در تنم
|بکوشم که پیمان تو نشکنم
|نمانم که بادی به تو بگذرد
|وگر موی بر تو هوا بشمرد
|سیاوش بدو گفت کای نیکنام
|نبینم جز از نیکنامیت کام
|تو پپمان چنین داری و رای راست
|ولیکن فلک را جز اینست خواست
|همه راز من آشکارا به تست
|که بیدار دل بادی و تندرست
|من آگاهی از فر یزدان دهم
|هم از راز چرخ بلند آگهم
|بگویم ترا بودنیها درست
|ز ایوان و کاخ اندرآیم نخست
|بدان تا نگویی چو بینی جهان
|که این بر سیاوش چرا شد نهان
|تو ای گرد پیران بسیار هوش
|بدین گفتها پهن بگشای گوش
|فراوان بدین نگذرد روزگار
|که بر دست بیداردل شهریار
|شوم زار من کشته بر بی‌گناه
|کسی دیگر آراید این تاج و گاه
|ز گفتار بدخواه و ز بخت بد
|چنین بی‌گنه بر سرم بد رسد
|ز کشته شود زندگانی دژم
|برآشوبد ایران و توران بهم
|پر از رنج گردد سراسر زمین
|دو کشور شود پر ز شمشیر و کین
|بسی سرخ و زرد و سیاه و بنفش
|از ایران و توران ببینی درفش
|بسی غارت و بردن خواسته
|پراگندن گنج آراسته
|بسا کشورا کان به پای ستور
|بکوبند و گردد به جوی آب شور
|از ایران و توران برآید خروش
|جهانی ز خون من آید به جوش
|جهاندار بر چرخ چونین نوشت
|به فرمان او بردهد هرچ کشت
|سپهدار ترکان ز کردار خویش
|پشیمان شود هم ز گفتار خویش
|پشیمانی آنگه نداردش سود
|که برخیزد از بوم آباد دود
|بیا تا به شادی خوریم و دهیم
|چو گاه گذشتن بود بگذریم
|چو بشنید پیران و اندیشه کرد
|ز گفتار او شد دلش پر ز درد
|چنین گفت کز من بد آمد به من
|گر او راست گوید همی این سخن
|ورا من کشیده به توران زمین
|پراگندم اندر جهان تخم کین
|شمردم همه باد گفتار شاه
|چنین هم همی گفت با من پگاه
|وزان پس چنین گفت با دل به مهر
|که از جنبش و راز گردان سپهر
|چه داند بدو رازها کی گشاد
|همانا ز ایرانش آمد بیاد
|ز کاووس و ز تخت شاهنشهی
|بیاد آمدش روزگار بهی
|دل خویش زان گفته خرسند کرد
|نه آهنگ رای خردمند کرد
|همه راه زین‌گونه بد گفت و گوی
|دل از بودنیها پر از جست و جوی
|چو از پشت اسپان فرود آمدند
|ز گفتار یکباره دم برزدند
|یکی خوان زرین بیاراستند
|می و رود و رامشگران خواستند
|ببودند یک هفته زین‌گونه شاد
|ز شاهان گیتی گرفتند یاد
|به هشتم یکی نامه آمد ز شاه
|به نزدیک سالار توران سپاه
|کزانجا برو تا به دریای چین
|ازان پس گذر کن به مکران زمین
|همی رو چنین تا سر مرز هند
|وزانجا گذر کن به دریای سند
|همه باژ کشور سراسر بخواه
|بگستر به مرز خزر در سپاه
|برآمد خروش از در پهلوان
|ز بانگ تبیره زمین شد نوان
|ز هر سو سپاه انجمن شد به روی
|یکی لشکری گشت پرخاش جوی
|به نزد سیاوش بسی خواسته
|ز دینار و اسپان آراسته
|به هنگام پدرود کردن بماند
|به فرمان برفت و سپه را براند
|هیونی ز نزدیک افراسیاب
|چو آتش بیامد به هنگام خواب
|یکی نامه سوی سیاوش به مهر
|نوشته به کردار گردان سپهر
|که تا تو برفتی نیم شادمان
|از اندیشه بی‌غم نیم یک زمان
|ولیکن من اندر خور رای تو
|به توران بجستم همی جای تو
|گر آنجا که هستی خوش و خرم است
|چنان چون بباید دلت بی‌غم است
|به شادی بباش و به نیکی بمان
|تو شادان بداندیش تو با غمان
|بدان پادشاهی همی بازگرد
|سر بدسگال اندرآور به گرد
|سیاوش سپه برگرفت و برفت
|بدان سو که فرمود سالار تفت
|صد اشتر ز گنج و درم بار کرد
|چهل را همه بار دینار کرد
|هزار اشتر بختی سرخ موی
|بنه بر نهادند با رنگ و بوی
|از ایران و توران گزیده سوار
|برفتند شمشیرزن ده هزار
|به پیش سپاه اندرون خواسته
|عماری و خوبان آراسته
|ز یاقوت و ز گوهر شاهوار
|چه از طوق و ز تاج وزگوشوار
|چه مشک و چه کافور و عود و عبیر
|چه دیبا و چه تختهای حریر
|ز مصری و چینی و از پارسی
|همی رفت با او شتر بار سی
|چو آمد بران شارستان دست آخت
|دو فرسنگ بالا و پهناش ساخت
|از ایوان و میدان و کاخ بلند
|ز پالیز وز گلشن ارجمند
|بیاراست شهری بسان بهشت
|به هامون گل و سنبل و لاله کشت
|بر ایوان نگارید چندی نگار
|ز شاهان وز بزم وز کارزار
|نگار سر و تاج و کاووس شاه
|نگارید با یاره و گرز و گاه
|بر تخت او رستم پیلتن
|همان زال و گودرز و آن انجمن
|ز دیگر سو افراسیاب و سپاه
|چو پیران و گرسیوز کینه‌خواه
|بهر گوشه‌ای گنبدی ساخته
|سرش را به ابراندر افراخته
|نشسته سراینده رامشگران
|سر اندر ستاره سران سران
|سیاووش گردش نهادند نام
|همه شهر زان شارستان شادکام
|چو پیران بیامد ز هند و ز چین
|سخن رفت زان شهر با آفرین
|خنیده به توران سیاووش گرد
|کز اختر بنش کرده شد روز ارد
|از ایوان و کاخ و ز پالیز و باغ
|ز کوه و در و رود وز دشت راغ
|شتاب آمدش تا ببیند که شاه
|چه کرد اندران نامور جایگاه
|هرآنکس که او از در کار بود
|بدان مرز با او سزاوار بود
|هزار از هنرمند گردان گرد
|چو هنگامهٔ رفتن آمد ببرد
|چو آمد به نزدیک آن جایگاه
|سیاوش پذیره شدش با سپاه
|چو پیران به نزد سیاوش رسید
|پیاده شد از دور کاو را بدید
|سیاوش فرود آمد از نیل رنگ
|مر او را گرفت اندر آغوش تنگ
|بگشتند هر دو بدان شارستان
|ز هر در زدند از هنر داستان
|سراسر همه باغ و میدان و کاخ
|همی دید هرسو بنای فراخ
|سپهدار پیران ز هر سو براند
|بسی آفرین بر سیاوش بخواند
|بدو گفت گر فر و برز کیان
|نبودیت با دانش اندر جهان
|کی آغاز کردی بدین گونه جای
|کجا آمدی جای زین سان به پای
|بماناد تا رستخیز این نشان
|میان دلیران و گردنکشان
|پسر بر پسر همچنین شاد باد
|جهاندار و پیروز و فرخ نژاد
|چو یک بهره از شهر خرم بدید
|به ایوان و باغ سیاوش رسید
|به کاخ فرنگیس بنهاد روی
|چنان شاد و پیروز و دیهیم جوی
|پذیره شدش دختر شهریار
|به پرسید و دینار کردش نثار
|چو بر تخت بنشست و آن جای دید
|بران سان بهشتی دلارای دید
|بدان نیز چندی ستایش گرفت
|جهان آفرین را نیایش گرفت
|ازان پس بخوردن گرفتند کار
|می و خوان و رامشگر و میگسار
|ببودند یک هفته با می به دست
|گهی خرم و شاددل گاه مست
|به هشتم ره‌آورد پیش آورید
|همان هدیهٔ شارستان چون سزید
|ز یاقوت و زگوهر شاهوار
|ز دینار وز تاج گوهرنگار
|ز دیبا و اسپان به زین پلنگ
|به زرین ستام و جناغ خدنگ
|فرنگیس را افسر و گوشوار
|همان یاره و طوق گوهرنگار
|بداد و بیامد بسوی ختن
|همی رای زد شاد با انجمن
|چو آمد به شادی به ایوان خویش
|همانگاه شد در شبستان خویش
|به گلشهر گفت آنک خرم بهشت
|ندید و نداند که رضوان چه کشت
|چو خورشید بر گاه فرخ سروش
|نشسته به آیین و با فر و هوش
|به رامش بپیمای لختی زمین
|برو شارستان سیاوش ببین
|خداوند ازان شهر نیکوترست
|تو گویی فروزندهٔ خاورست
|وزان جایگه نزد افراسیاب
|همی رفت برسان کشتی بر آب
|بیامد بگفت آن کجا کرده بود
|همان باژ کشور که آورده بود
|بیاورد پیشش همه سربسر
|بدادش ز کشور سراسر خبر
|که از داد شه گشت آباد بوم
|ز دریای چین تا به دریای روم
|وزانجا به کار سیاوش رسید
|سراسر همه یاد کرد آنچ دید
|ز کار سیاوش بپرسید شاه
|وزان شهر و آن کشور و جایگاه
|بدو گفت پیران که خرم بهشت
|کسی کاو نبیند به اردیبهشت
|سروش آوریدش همانا خبر
|که چونان نگاریدش آن بوم و بر
|همانا ندانند ازان شهر باز
|نه خورشید ازان مهتر سرافراز
|یکی شهر دیدم که اندر زمین
|نبیند دگر کس به توران و چین
|ز بس باغ و ایوان و آب روان
|برآمیخت گفتی خرد با روان
|چو کاخ فرنگیس دیدم ز دور
|چو گنج گهر بد به میدان سور
|بدان زیب و آیین که داماد تست
|ز خوبی به کام دل شاد تست
|گله کرد باید به گیتی یله
|ترا چون نباشد ز گیتی گله
|گر ایدونک آید ز مینو سروش
|نباشد بدان فر و اورنگ و هوش
|و دیگر دو کشور ز جنگ و ز جوش
|برآسود چون مهتر آمد به هوش
|بماناد بر ما چنین جاودان
|دل هوشمندان و رای ردان
|زگفتار او شاد شد شهریار
|که دخت برومندش آمد به بار
|به گرسیوز این داستان برگشاد
|سخنهای پیران همه کرد یاد
|پس آنگه به گرسیوز آهسته گفت
|نهفته همه برگشاد از نهفت
|بدو گفت رو تا سیاووش گرد
|ببین تا چه جایست بر گرد گرد
|سیاوش به توران زمین دل نهاد
|از ایران نگیرد دگر هیچ یاد
|مگر کرد پدرود تخت و کلاه
|چو گودرز و بهرام و کاووس شاه
|بران خرمی بر یکی خارستان
|همی بوم و بر سازد و شارستان
|فرنگیس را کاخهای بلند
|برآورد و دارد همی ارجمند
|چو بینی به خوبی فراوان بگوی
|به چشم بزرگی نگه کن به روی
|چو نخچیر و می باشد و دشت و کوه
|نشینند پیشت ز ایران گروه
|بدانگه که یاد من آید به دست
|چو خوردی به شادی بباید نشست
|یکی هدیه آرای بسیار مر
|ز دینار وز اسب و زرین کمر
|همان گوهر و تخت و دیبای چین
|همان یاره و گرز و تیغ و نگین
|ز گستردنیها و از بوی و رنگ
|ببین تا ز گنجت چه آید به چنگ
|فرنگیس را هدیه بر همچنین
|برو با زبانی پر از آفرین
|اگر آب دارد ترا میزبان
|بران شهر خرم دو هفته بمان
|نگه کرد گرسیوز نامدار
|سواران ترکان گزیده هزار
|خنیده سپاه اندرآورد گرد
|بشد شادمان تا سیاووش گرد
|سیاوش چو بشنید بسپرد راه
|پذیره شدش تازیان با سپاه
|گرفتند مر یکدگر را کنار
|سیاوش بپرسید از شهریار
|به ایوان کشیدند زان جایگاه
|سیاوش بیاراست جای سپاه
|دگر روز گرسیوز آمد پگاه
|بیاورد خلعت ز نزدیک شاه
|سیاوش بدان خلعت شهریار
|نگه کرد و شد چون گل اندر بهار
|نشست از بر بارهٔ گام زن
|سواران ایران شدند انجمن
|همه شهر و برزن یکایک بدوی
|نمود و سوی کاخ بنهاد روی
|هم آنگه به نزد سیاوش چو باد
|سواری بیامد ورا مژده داد
|که از دختر پهلوان سپاه
|یکی کودک آمد به مانند شاه
|ورا نام کردند فرخ فرود
|به تیره شب آمد چو پیران شنود
|به زودی مرا با سواری دگر
|بگفت اینک شو شاه را مژده بر
|همان مادر کودک ارجمند
|جریره سر بانوان بلند
|بفرمود یکسر به فرمانبران
|زدن دست آن خرد بر زعفران
|نهادند بر پشت این نامه بر
|که پیش سیاووش خودکامه بر
|بگویش که هر چند من سالخورد
|بدم پاک یزدان مرا شاد کرد
|سیاوش بدو گفت گاه مهی
|ازین تخمه هرگز مبادا تهی
|فرستاده را داد چندان درم
|که آرنده گشت از کشیدن دژم
|به کاخ فرنگیس رفتند شاد
|بدید آن بزرگی فرخ نژاد
|پرستار چندی به زرین کلاه
|فرنگیس با تاج در پیش‌گاه
|فرود آمد از تخت و بردش نثار
|بپرسیدش از شهر و ز شهریار
|دل و مغز گرسیوز آمد به جوش
|دگرگونه‌تر شد به آیین و هوش
|به دل گفت سالی چنین بگذرد
|سیاوش کسی را به کس نشمرد
|همش پادشاهیست و هم تاج و گاه
|همش گنج و هم دانش و هم سپاه
|نهان دل خویش پیدا نکرد
|همی بود پیچان و رخساره زرد
|بدو گفت برخوردی از رنج خویش
|همه سال شادان دل از گنج خویش
|نهادند در کاخ زرین دو تخت
|نشستند شادان دل و نیک‌بخت
|نوازندهٔ رود با میگسار
|بیامد بر تخت گوهرنگار
|ز نالیدن چنگ و رود و سرود
|به شادی همی داد دل را درود
|چو خورشید تابنده بگشاد راز
|به هرجای بنمود چهر از فراز
|سیاوش ز ایوان به میدان گذشت
|به بازی همی گرد میدان بگشت
|چو گرسیوز آمد بینداخت گوی
|سپهبد پس گوی بنهاد روی
|چو او گوی در زخم چوگان گرفت
|هم‌آورد او خاک میدان گرفت
|ز چوگان او گوی شد ناپدید
|تو گفتی سپهرش همی برکشید
|بفرمود تا تخت زرین نهند
|به میدان پرخاش ژوپین نهند
|دو مهتر نشستند بر تخت زر
|بدان تا کرا برفروزد هنر
|بدو گفت گرسیوز ای شهریار
|هنرمند وز خسروان یادگار
|هنر بر گهر نیز کرده گذر
|سزد گر نمایی به ترکان هنر
|به نوک سنان و به تیر و کمان
|زمین آورد تیرگی یک زمان
|به بر زد سیاوش بدان کار دست
|به زین اندر آمد ز تخت نشست
|زره را به هم بر ببستند پنج
|که از یک زره تن رسیدی به رنج
|نهادند بر خط آوردگاه
|نظاره برو بر ز هر سو سپاه
|سیاوش یکی نیزهٔ شاهوار
|کجا داشتی از پدر یادگار
|که در جنگ مازندران داشتی
|به نخچیر بر شیر بگذاشتی
|به آوردگه رفت نیزه بدست
|عنان را بپیچید چون پیل مست
|بزد نیزه و برگرفت آن زره
|زره را نماند ایچ بند و گره
|از آورد نیزه برآورد راست
|زره را بینداخت زان سو که خواست
|سواران گرسیوز دام ساز
|برفتند با نیزهای دراز
|فراوان بگشتند گرد زره
|ز میدان نه بر شد زره یک گره
|سیاوش سپر خواست گیلی چهار
|دو چوبین و دو ز آهن آبدار
|کمان خواست با تیرهای خدنگ
|شش اندر میان زد سه چوبه به تنگ
|یکی در کمان راند و بفشارد ران
|نظاره به گردش سپاهی گران
|بران چار چوبین و ز آهن سپر
|گذر کرد پیکان آن نامور
|بزد هم بر آن گونه دو چوبه تیر
|برو آفرین کرد برنا و پیر
|ازان ده یکی بی‌گذاره نماند
|برو هر کسی نام یزدان بخواند
|بدو گفت گرسیوز ای شهریار
|به ایران و توران ترا نیست یار
|بیا تا من و تو به آوردگاه
|بتازیم هر دو به پیش سپاه
|بگیریم هردو دوال کمر
|به کردار جنگی دو پرخاشخر
|ز ترکان مرا نیست همتاکسی
|چو اسپم نبینی ز اسپان بسی
|بمیدان کسی نیست همتای تو
|هم‌آورد تو گر ببالای تو
|گر ایدونک بردارم از پشت زین
|ترا ناگهان برزنم بر زمین
|چنان دان که از تو دلاورترم
|باسپ و بمردی ز تو برترم
|و گر تو مرا برنهی بر زمین
|نگردم بجایی که جویند کین
|سیاوش بدو گفت کین خود مگوی
|که تو مهتری شیر و پرخاشجوی
|همان اسپ تو شاه اسپ منست
|کلاه تو آذر گشسپ منست
|جز از خود ز ترکان یکی برگزین
|که با من بگردد نه بر راه کین
|بدو گفت گرسیوز ای نامجوی
|ز بازی نشانی نیاید بروی
|سیاوش بدو گفت کین رای نیست
|نبرد برادر کنی جای نیست
|نبرد دو تن جنگ و میدان بود
|پر از خشم دل چهره خندان بود
|ز گیتی برادر توی شاه را
|همی زیر نعل آوری ماه را
|کنم هرچ گویی به فرمان تو
|برین نشکنم رای و پیمان تو
|ز یاران یکی شیر جنگی بخوان
|برین تیزتگ بارگی برنشان
|گر ایدونک رایت نبرد منست
|سر سرکشان زیر گرد منست
|بخندید گرسیوز نامجوی
|همانا خوش آمدش گفتار اوی
|به یاران چنین گفت کای سرکشان
|که خواهد که گردد به گیتی نشان
|یکی با سیاوش نبرد آورد
|سر سرکشان زیر گرد آورد
|نیوشنده بودند لب با گره
|به پاسخ بیامد گروی زره
|منم گفت شایستهٔ کارکرد
|اگر نیست او را کسی هم نبرد
|سیاوش ز گفت گروی زره
|برو کرد پرچین رخان پرگره
|بدو گفت گرسیوز ای نامدار
|ز ترکان لشکر ورا نیست یار
|سیاوش بدو گفت کز تو گذشت
|نبرد دلیران مرا خوار گشت
|ازیشان دو یل باید آراسته
|به میدان نبرد مرا خواسته
|یکی نامور بود نامش دمور
|که همتا نبودش به ترکان به زور
|بیامد بران کار بسته میان
|به نزد جهانجوی شاه کیان
|سیاوش بورد بنهاد روی
|برفتند پیچان دمور و گروی
|ببند میان گروی زره
|فرو برد چنگال و برزد گره
|ز زین برگرفتش به میدان فگند
|نیازش نیامد به گرز و کمند
|وزان پس بپیچید سوی دمور
|گرفت آن بر و گردن او به زور
|چنان خوارش از پشت زین برگرفت
|که لشکر بدو ماند اندر شگفت
|چنان پیش گرسیوز آورد خوش
|که گفتی ندارد کسی زیرکش
|فرود آمد از باره بگشاد دست
|پر از خنده بر تخت زرین نشست
|برآشفت گرسیوز از کار اوی
|پر از غم شدش دل پر از رنگ روی
|وزان تخت زرین به ایوان شدند
|تو گفتی که بر اوج کیوان شدند
|نشستند یک هفته با نای و رود
|می و ناز و رامشگران و سرود
|به هشتم به رفتن گرفتند ساز
|بزرگان و گرسیوز سرفراز
|یکی نامه بنوشت نزدیک شاه
|پر از لابه و پرسش و نیکخواه
|ازان پس مراو را بسی هدیه داد
|برفتند زان شهر آباد شاد
|به رهشان سخن رفت یک با دگر
|ازان پرهنر شاه و آن بوم و بر
|چنین گفت گرسیوز کینه جوی
|که مارا ز ایران بد آمد بروی
|یکی مرد را شاه ز ایران بخواند
|که از ننگ ما را به خوی در نشاند
|دو شیر ژیان چون دمور و گروی
|که بودند گردان پرخاشجوی
|چنین زار و بیکار گشتند و خوار
|به چنگال ناپاک تن یک سوار
|سرانجام ازین بگذراند سخن
|نه سر بینم این کار او را نه بن
|چنین تا به درگاه افراسیاب
|نرفت اندران جوی جز تیره آب
|چو نزدیک سالار توران سپاه
|رسیدند و هرگونه پرسید شاه
|فراوان سخن گفت و نامه بداد
|بخواند و بخندید و زو گشت شاد
|نگه کرد گرسیوز کینه‌دار
|بدان تازه رخسارهٔ شهریار
|همی رفت یکدل پر از کین و درد
|بدانگه که خورشید شد لاژورد
|همه شب بپیچید تا روز پاک
|چو شب جامهٔ قیرگون کرد چاک
|سر مرد کین اندرآمد ز خواب
|بیامد به نزدیک افراسیاب
|ز بیگانه پردخته کردند جای
|نشستند و جستند هرگونه رای
|بدو گفت گرسیوز ای شهریار
|سیاوش جزان دارد آیین و کار
|فرستاده آمد ز کاووس شاه
|نهانی بنزدیک او چند گاه
|ز روم و ز چین نیزش آمد پیام
|همی یاد کاووس گیرد به جام
|برو انجمن شد فراوان سپاه
|بپیچید ازو یک زمان جان شاه
|اگر تور را دل نگشتی دژم
|ز گیتی به ایرج نکردی ستم
|دو کشور یکی آتش و دیگر آب
|بدل یک ز دیگر گرفته شتاب
|تو خواهی کشان خیره جفت آوری
|همی باد را در نهفت آوری
|اگر کردمی بر تو این بد نهان
|مرا زشت نامی بدی در جهان
|دل شاه زان کار شد دردمند
|پر از غم شد از روزگار گزند
|بدو گفت بر من ترا مهر خون
|بجنبید و شد مر ترا رهنمون
|سه روز اندرین کار رای آوریم
|سخنهای بهتر بجای آوریم
|چو این رای گردد خرد را درست
|بگویم که دران چه بایدت جست
|چهارم چو گرسیوز آمد بدر
|کله بر سر و تنگ بسته کمر
|سپهدار ترکان ورا پیش خواند
|ز کار سیاوش فراوان براند
|بدو گفت کای یادگار پشنگ
|چه دارم به گیتی جز از تو به چنگ
|همه رازها بر تو باید گشاد
|به ژرفی ببین تا چه آیدت یاد
|ازان خواب بد چون دلم شد غمی
|به مغز اندر آورد لختی کمی
|نبستم به جنگ سیاوش میان
|ازو نیز ما را نیامد زیان
|چو او تخت پرمایه پدرود کرد
|خرد تار کرد و مرا پود کرد
|ز فرمان من یک زمان سر نتافت
|چو از من چنان نیکویها بیافت
|سپردم بدو کشور و گنج خویش
|نکردیم یاد از غم و رنج خویش
|به خون نیز پیوستگی ساختم
|دل از کین ایران بپرداختم
|بپیچیدم از جنگ و فرزند روی
|گرامی دو دیده سپردم بدوی
|پس از نیکویها و هرگونه رنج
|فدی کردن کشور و تاج و گنج
|گر ایدونک من بدسگالم بدوی
|ز گیتی برآید یکی گفت و گوی
|بدو بر بهانه ندارم ببد
|گر از من بدو اندکی بد رسد
|زبان برگشایند بر من مهان
|درفشی شوم در میان جهان
|نباشد پسند جهان‌آفرین
|نه نیز از بزرگان روی زمین
|ز دد تیزدندان‌تر از شیر نیست
|که اندر دلش بیم شمشیر نیست
|اگر بچه‌ای از پدر دردمند
|کند مرغزارش پناه از گزند
|سزد گر بد آید بدو از پناه؟
|پسندد چنین داور هور و ماه؟
|ندانم جز آنکش بخوانم به در
|وز ایدر فرستمش نزد پدر
|اگر گاه جوید گر انگشتری
|ازین بوم و بر بگسلد داوری
|بدو گفت گرسیوز ای شهریار
|مگیر اینچنین کار پرمایه خوار
|از ایدر گر او سوی ایران شود
|بر و بوم ما پاک ویران شود
|هر آنگه که بیگانه شد خویش تو
|بدانست راز کم و بیش تو
|چو جویی دگر زو تو بیگانگی
|کند رهنمونی به دیوانگی
|یکی دشمنی باشد اندوخته
|نمک را پراگنده بر سوخته
|بدین داستان زد یکی رهنمون
|که بادی که از خانه آید برون
|ندانی تو بستن برو رهگذار
|و گر بگذری نگذرد روزگار
|سیاووش داند همه کار تو
|هم از کار تو هم ز گفتار تو
|نبینی تو زو جز همه درد و رنج
|پراگندن دوده و نام و گنج
|ندانی که پروردگار پلنگ
|نبیند ز پرورده جز درد و چنگ
|چو افراسیاب این سخن باز جست
|همه گفت گرسیوز آمد درست
|پشیمان شد از رای و کردار خویش
|همی کژ دانست بازار خویش
|چنین داد پاسخ که من زین سخن
|نه سر نیک بینم بلا را نه بن
|بباشیم تا رای گردان سپهر
|چگونه گشاید بدین کار چهر
|به هر کار بهتر درنگ از شتاب
|بمان تا برآید بلند آفتاب
|ببینم که رای جهاندار چیست
|رخ شمع چرخ روان سوی کیست
|وگر سوی درگاه خوانمش باز
|بجویم سخن تا چه دارد به راز
|نگهبان او من بسم بی‌گمان
|همی بنگرم تا چه گردد زمان
|چو زو کژیی آشکارا شود
|که با چاره دل بی‌مدارا شود
|ازان پس نکوهش نباید به کس
|مکافات بد جز بدی نیست بس
|چنین گفت گرسیوز کینه‌جوی
|که‌ای شاه بینادل و راست‌گوی
|سیاوش بران آلت و فر و برز
|بدان ایزدی شاخ و آن تیغ و گرز
|بیاید به درگاه تو با سپاه
|شود بر تو بر تیره خورشید و ماه
|سیاوش نه آنست کش دیده شاه
|همی ز آسمان برگذارد کلاه
|فرنگیس را هم ندانی تو باز
|تو گویی شدست از جهان بی‌نیاز
|سپاهت بدو بازگردد همه
|تو باشی رمه گر نیاری دمه
|سپاهی که شاهی ببیند چنوی
|بدان بخشش و رای و آن ماه‌روی
|تو خوانی که ایدر مرا بنده باش
|به خواری به مهر من آگنده باش
|ندیدست کس جفت با پیل شیر
|نه آتش دمان از بر و آب زیر
|اگر بچهٔ شیر ناخورده شیر
|بپوشد کسی در میان حریر
|به گوهر شود باز چون شد سترگ
|نترسد ز آهنگ پیل بزرگ
|پس افراسیاب اندر آن بسته شد
|غمی گشت و اندیشه پیوسته شد
|همی از شتابش به آمد درنگ
|که پیروز باشد خداوند سنگ
|ستوده نباشد سر بادسار
|بدین داستان زد یکی هوشیار
|که گر باد خیره بجستی ز جای
|نماندی بر و بیشه و پر و پای
|سبکسار مردم نه والا بود
|و گرچه به تن سروبالا بود
|برفتند پیچان و لب پر سخن
|پر از کین دل از روزگار کهن
|بر شاه رفتی زمان تا زمان
|بداندیشه گرسیوز بدگمان
|ز هرگونه رنگ اندرآمیختی
|دل شاه ترکان برانگیختی
|چنین تا برآمد برین روزگار
|پر از درد و کین شد دل شهریار
|سپهبد چنین دید یک روز رای
|که پردخت ماند ز بیگانه جای
|به گرسیوز این داستان برگشاد
|ز کار سیاوش بسی کرد یاد
|ترا گفت ز ایدر بباید شدن
|بر او فراوان نباید بدن
|بپرسی و گویی کزان جشن‌گاه
|نخواهی همی کرد کس را نگاه
|به مهرت همی دل بجنبد ز جای
|یکی با فرنگیس خیز ایدر آی
|نیازست ما را به دیدار تو
|بدان پرهنر جان بیدار تو
|برین کوه ما نیز نخچیر هست
|ز جام زبرجد می و شیر هست
|گذاریم یک چند و باشیم شاد
|چو آیدت از شهر آباد یاد
|به رامش بباش و به شادی خرام
|می و جام با من چرا شد حرام
|برآراست گرسیوز دام ساز
|دلی پر ز کین و سری پر ز راز
|چو نزدیک شهر سیاوش رسید
|ز لشکر زبان‌آوری برگزید
|بدو گفت رو با سیاوش بگوی
|که ای پاک زاده کی نام جوی
|به جان و سر شاه توران سپاه
|به فر و به دیهیم کاووس شاه
|که از بهر من برنخیزی ز گاه
|نه پیش من آیی پذیره به راه
|که تو زان فزونی به فرهنگ و بخت
|به فر و نژاد و به تاج و به تخت
|که هر باد را بست باید میان
|تهی کردن آن جایگاه کیان
|فرستاده نزد سیاوش رسید
|زمین را ببوسید کاو را بدید
|چو پیغام گرسیوز او را بگفت
|سیاوش غمی گشت و اندر نهفت
|پراندیشه بنشست بیدار دیر
|همی گفت رازیست این را به زیر
|ندانم که گرسیوز نیکخواه
|چه گفتست از من بدان بارگاه
|چو گرسیوز آمد بران شهر نو
|پذیره بیامد ز ایوان به کو
|بپرسیدش از راه وز کار شاه
|ز رسم سپاه و ز تخت و کلاه
|پیام سپهدار توران بداد
|سیاوش ز پیغام او گشت شاد
|چنین داد پاسخ که با یاد اوی
|نگردانم از تیغ پولاد روی
|من اینک به رفتن کمر بسته‌ام
|عنان با عنان تو پیوسته‌ام
|سه روز اندرین گلشن زرنگار
|بباشیم و ز باده سازیم کار
|که گیتی سپنج است پر درد و رنج
|بد آن را که با غم بود در سپنج
|چو بشنید گفت خردمند شاه
|بپیچید گرسیوز کینه‌خواه
|به دل گفت ار ایدونک با من به راه
|سیاوش بیاید به نزدیک شاه
|بدین شیرمردی و چندین خرد
|کمان مرا زیر پی بسپرد
|سخن گفتن من شود بی فروغ
|شود پیش او چارهٔ من دروغ
|یکی چاره باید کنون ساختن
|دلش را به راه بد انداختن
|زمانی همی بود و خامش بماند
|دو چشمش بروی سیاوش بماند
|فرو ریخت از دیدگان آب زرد
|به آب دو دیده همی چاره کرد
|سیاوش ورا دید پرآب چهر
|بسان کسی کاو بپیچد به مهر
|بدو گفت نرم ای برادر چه بود
|غمی هست کان را بشاید شنود
|گر از شاه ترکان شدستی دژم
|به دیده درآوردی از درد نم
|من اینک همی با تو آیم به راه
|کنم جنگ با شاه توران سپاه
|بدان تا ز بهر چه آزاردت
|چرا کهتر از خویشتن داردت
|و گر دشمنی آمدستت پدید
|که تیمار و رنجش بباید کشید
|من اینک به هر کار یار توام
|چو جنگ آوری مایه دار توام
|ور ایدونک نزدیک افراسیاب
|ترا تیره گشتست بر خیره آب
|به گفتار مرد دروغ آزمای
|کسی برتر از تو گرفتست جای
|بدو گفت گرسیوز نامدار
|مرا این سخن نیست با شهریار
|نه از دشمنی آمدستم به رنج
|نه از چاره دورم به مردی و گنج
|ز گوهر مرا با دل اندیشه خاست
|که یاد آمدم زان سخنهای راست
|نخستین ز تور ایدر آمد بدی
|که برخاست زو فرهٔ ایزدی
|شنیدی که با ایرج کم سخن
|به آغاز کینه چه افگند بن
|وزان جایگه تا به افراسیاب
|شدست آتش ایران و توران چو آب
|به یک جای هرگز نیامیختند
|ز پند و خرد هر دو بگریختند
|سپهدار ترکان ازان بترست
|کنون گاو پیسه به چرم اندرست
|ندانی تو خوی بدش بی‌گمان
|بمان تا بیاید بدی را زمان
|نخستین ز اغریرث اندازه گیر
|که بر دست او کشته شد خیره خیر
|برادر بد از کالبد هم ز پشت
|چنان پرخرد بیگنه را بکشت
|ازان پس بسی نامور بی‌گناه
|شدستند بر دست او بر تباه
|مرا زین سخن ویژه اندوه تست
|که بیدار دل بادی و تن درست
|تو تا آمدستی بدین بوم و بر
|کسی را نیامد بد از تو به سر
|همه مردمی جستی و راستی
|جهانی به دانش بیاراستی
|کنون خیره آهرمن دل گسل
|ورا از تو کردست آزرده‌دل
|دلی دارد از تو پر از درد و کین
|ندانم چه خواهد جهان آفرین
|تو دانی که من دوستدار توام
|به هر نیک و بد ویژه یار توام
|نباید که فردا گمانی بری
|که من بودم آگاه زین داوری
|سیاووش بدو گفت مندیش زین
|که یارست با من جهان آفرین
|سپهبد جزین کرد ما را امید
|که بر من شب آرد به روز سپید
|گر آزار بودیش در دل ز من
|سرم برنیفراختی ز انجمن
|ندادی به من کشور و تاج و گاه
|بر و بوم و فرزند و گنج و سپاه
|کنون با تو آیم به درگاه او
|درخشان کنم تیره‌گون ماه او
|هرانجا که روشن بود راستی
|فروغ دروغ آورد کاستی
|نمایم دلم را بر افراسیاب
|درخشان‌تر از بر سپهر آفتاب
|تو دل را بجز شادمانه مدار
|روان را به بد در گمانه مدار
|کسی کاو دم اژدها بسپرد
|ز رای جهان آفرین نگذرد
|بدو گفت گرسیوز ای مهربان
|تو او را بدان سان که دیدی مدان
|و دیگر بجایی که گردان سپهر
|شود تند و چین اندرآرد به چهر
|خردمند دانا نداند فسون
|که از چنبر او سر آرد برون
|بدین دانش و این دل هوشمند
|بدین سرو بالا و رای بلند
|ندانی همی چاره از مهر باز
|بباید که بخت بد آید فراز
|همی مر ترا بند و تنبل فروخت
|به اورند چشم خرد را بدوخت
|نخست آنک داماد کردت به دام
|بخیره شدی زان سخن شادکام
|و دیگر کت از خویشتن دور کرد
|به روی بزرگان یکی سور کرد
|بدان تا تو گستاخ باشی بدوی
|فروماند اندر جهان گفت‌وگوی
|ترا هم ز اغریرث ارجمند
|فزون نیست خویشی و پیوند و بند
|میانش به خنجر بدو نیم کرد
|سپه را به کردار او بیم کرد
|نهانش ببین آشکارا کنون
|چنین دان و ایمن مشو زو به خون
|مرا هرچ اندر دل اندیشه بود
|خرد بود وز هر دری پیشه بود
|همان آزمایش بد از روزگار
|ازین کینه ور تیزدل شهریار
|همه پیش تو یک به یک راندم
|چو خورشد تابنده برخواندم
|به ایران پدر را بینداختی
|به توران همی شارستان ساختی
|چنین دل بدادی به گفتار او
|بگشتی همی گرد تیمار او
|درختی بد این برنشانده به دست
|کجا بار او زهر و بیخش کبست
|همی گفت و مژگان پر از آب زرد
|پر افسون دل و لب پر از باد سرد
|سیاوش نگه کرد خیره بدوی
|ز دیده نهاده به رخ بر دو جوی
|چو یاد آمدش روزگار گزند
|کزو بگسلد مهر چرخ بلند
|نماند برو بر بسی روزگار
|به روز جوانی سرآیدش کار
|دلش گشت پردرد و رخساره زرد
|پر از غم دل و لب پر از باد سرد
|بدو گفت هرچونک می بنگرم
|به بادافرهٔ بد نه اندرخورم
|ز گفتار و کردار بر پیش و پس
|ز من هیچ ناخوب نشنید کس
|چو گستاخ شد دست با گنج او
|بپیچید همانا تن از رنج او
|اگرچه بد آید همی بر سرم
|هم از رای و فرمان او نگذرم
|بیابم برش هم کنون بی‌سپاه
|ببینم که از چیست آزار شاه
|بدو گفت گرسیوز ای نامجوی
|ترا آمدن پیش او نیست روی
|به پا اندر آتش نشاید شدن
|نه بر موج دریا بر ایمن بدن
|همی خیره بر بد شتاب آوری
|سر بخت خندان به خواب آوری
|ترا من همانا بسم پایمرد
|بر آتش یکی برزنم آب سرد
|یکی پاسخ نامه باید نوشت
|پدیدار کردن همه خوب و زشت
|ز کین گر ببینم سر او تهی
|درخشان شود روزگار بهی
|سواری فرستم به نزدیک تو
|درفشان کنم رای تاریک تو
|امیدستم از کردگار جهان
|شناسندهٔ آشکار و نهان
|که او بازگردد سوی راستی
|شود دور ازو کژی و کاستی
|وگر بینم اندر سرش هیچ تاب
|هیونی فرستم هم اندر شتاب
|تو زان سان که باید به زودی بساز
|مکن کار بر خویشتن بر دراز
|برون ران از ایدر به هر کشوری
|بهر نامداری و هر مهتری
|صد و بیست فرسنگ ز ایدر به چین
|همان سیصد و سی به ایران زمین
|ازین سو همه دوستدار تواند
|پرستنده و غمگسار تواند
|وزان سو پدر آرزومند تست
|جهان بندهٔ خویش و پیوند تست
|بهر کس یکی نامه‌ای کن دراز
|بسیچیده باش و درنگی مساز
|سیاوش به گفتار او بگروید
|چنان جان بیدار او بغنوید
|بدو گفت ازان در که رانی سخن
|ز پیمان و رایت نگردم ز بن
|تو خواهشگری کن مرا زو بخواه
|همی راستی جوی و بنمای راه
|دبیر پژوهنده را پیش خواند
|سخنهای آگنده را برفشاند
|نخست آفریننده را یاد کرد
|ز وام خرد جانش آزاد کرد
|ازان پس خرد را ستایش گرفت
|ابر شاه ترکان نیایش گرفت
|که ای شاه پیروز و به روزگار
|زمانه مبادا ز تو یادگار
|مرا خواستی شاد گشتم بدان
|که بادا نشست تو با موبدان
|و دیگر فرنگیس را خواستی
|به مهر و وفا دل بیاراستی
|فرنگیس نالنده بود این زمان
|به لب ناچران و به تن ناچمان
|بخفت و مرا پیش بالین ببست
|میان دو گیتیش بینم نشست
|مرا دل پر از رای و دیدار تست
|دو کشور پر از رنج و آزار تست
|ز نالندگی چون سبکتر شود
|فدای تن شاه کشور شود
|بهانه مرا نیز آزار اوست
|نهانم پر از درد و تیمار اوست
|چو نامه به مهر اندر آمد به داد
|به زودی به گرسیوز بدنژاد
|دلاور سه اسپ تگاور بخواست
|همی تاخت یکسر شب و روز راست
|چهارم بیامد به درگاه شاه
|پر از بد روان و زبان پرگناه
|فراوان بپرسیدش افراسیاب
|چو دیدش پر از رنج و سر پرشتاب
|چرا باشتاب آمدی گفت شاه
|چگونه سپردی چنین تند راه
|بدو گفت چون تیره شد روی کار
|نشاید شمردن به بد روزگار
|سیاوش نکرد ایچ بر کس نگاه
|پذیره نیامد مرا خود به راه
|سخن نیز نشنید و نامه نخواند
|مرا پیش تختش به زانو نشاند
|ز ایران بدو نامه پیوسته شد
|به مادر همی مهر او بسته شد
|سپاهی ز روم و سپاهی ز چین
|همی هر زمان برخروشد زمین
|تو در کار او گر درنگ آوری
|مگر باد زان پس به چنگ آوری
|و گر دیر گیری تو جنگ آورد
|دو کشور به مردی به چنگ آورد
|و گر سوی ایران براند سپاه
|که یارد شدن پیش او کینه‌خواه
|ترا کردم آگه ز دیدار خویش
|ازین پس بپیچی ز کردار خویش
|چو بشنید افراسیاب این سخن
|برو تازه شد روزگار کهن
|به گرسیوز از خشم پاسخ نداد
|دلش گشت پرآتش و سر چو باد
|بفرمود تا برکشیدند نای
|همان سنج و شیپور و هندی درای
|به سوی سیاووش بنهاد روی
|ابا نامداران پرخاشجوی
|بدانگه که گرسیوز بدفریب
|گران کرد بر زین دوال رکیب
|سیاوش به پرده درآمد به درد
|به تن لرز لرزان و رخساره زرد
|فرنگیس گفت ای گو شیرچنگ
|چه بودت که دیگر شدستی به رنگ
|چنین داد پاسخ که ای خوبروی
|به توران زمین شد مرا آب روی
|بدین سان که گفتار گرسیوزست
|ز پرگار بهره مرا مرکزست
|فرنگیس بگرفت گیسو به دست
|گل ارغوان را به فندق بخست
|پر از خون شد آن بسد مشک‌بوی
|پر از آب چشم و پر از گرد روی
|همی اشک بارید بر کوه سیم
|دو لاله ز خوشاب شد به دو نیم
|همی کند موی و همی ریخت آب
|ز گفتار و کردار افراسیاب
|بدو گفت کای شاه گردن فراز
|چه سازی کنون زود بگشای راز
|پدر خود دلی دارد از تو به درد
|از ایران نیاری سخن یاد کرد
|سوی روم ره با درنگ آیدت
|نپویی سوی چین که تنگ آیدت
|ز گیتی کراگیری اکنون پناه
|پناهت خداوند خورشید و ماه
|ستم باد بر جان او ماه و سال
|کجا بر تن تو شود بدسگال
|همی گفت گرسیوز اکنون ز راه
|بیاید همانا ز نزدیک شاه
|چهارم شب اندر بر ماهروی
|بخوان اندرون بود با رنگ و بوی
|بلرزید وز خواب خیره بجست
|خروشی برآورد چون پیل مست
|همی داشت اندر برش خوب چهر
|بدو گفت شاها چبودت ز مهر
|خروشید و شمعی برافروختند
|برش عود و عنبر همی سوختند
|بپرسید زو دخت افراسیاب
|که فرزانه شاها چه دیدی به خواب
|سیاوش بدو گفت کز خواب من
|لبت هیچ مگشای بر انجمن
|چنین دیدم ای سرو سیمین به خواب
|که بودی یکی بی‌کران رود آب
|یکی کوه آتش به دیگر کران
|گرفته لب آب نیزه وران
|ز یک سو شدی آتش تیزگرد
|برافروختی از سیاووش گرد
|ز یک دست آتش ز یک دست آب
|به پیش اندرون پیل و افراسیاب
|بدیدی مرا روی کرده دژم
|دمیدی بران آتش تیزدم
|چو گرسیوز آن آتش افروختی
|از افروختن مر مرا سوختی
|فرنگیس گفت این بجز نیکوی
|نباشد نگر یک زمان بغنوی
|به گرسیوز آید همی بخت شوم
|شود کشته بر دست سالار روم
|سیاوش سپه را سراسر بخواند
|به درگاه ایوان زمانی بماند
|بسیچید و بنشست خنجر به چنگ
|طلایه فرستاد بر سوی گنگ
|دو بهره چو از تیره شب در گذشت
|طلایه هم آنگه بیامد ز دشت
|که افراسیاب و فراوان سپاه
|پدید آمد از دور تازان به راه
|ز نزدیک گرسیوز آمد نوند
|که بر چارهٔ جان میان را ببند
|نیامد ز گفتار من هیچ سود
|از آتش ندیدم جز از تیره دود
|نگر تا چه باید کنون ساختن
|سپه را کجا باید انداختن
|سیاوش ندانست زان کار او
|همی راست آمدش گفتار او
|فرنگیس گفت ای خردمند شاه
|مکن هیچ گونه به ما در نگاه
|یکی بارهٔ گام‌زن برنشین
|مباش ایچ ایمن به توران زمین
|ترا زنده خواهم که مانی بجای
|سر خویش گیر و کسی را مپای
|سیاوش بدو گفت کان خواب من
|بجا آمد و تیره شد آب من
|مرا زندگانی سرآید همی
|غم و درد و انده درآید همی
|چنین است کار سپهر بلند
|گهی شاد دارد گهی مستمند
|گر ایوان من سر به کیوان کشید
|همان زهر گیتی بباید چشید
|اگر سال گردد هزار و دویست
|بجز خاک تیره مرا جای نیست
|ز شب روشنایی نجوید کسی
|کجا بهره دارد ز دانش بسی
|ترا پنج ماهست ز آبستنی
|ازین نامور گر بود رستنی
|درخت تو گر نر به بار آورد
|یکی نامور شهریار آورد
|سرافراز کیخسروش نام کن
|به غم خوردن او دل آرام کن
|چنین گردد این گنبد تیزرو
|سرای کهن را نخوانند نو
|ازین پس به فرمان افراسیاب
|مرا تیره‌بخت اندرآید به خواب
|ببرند بر بیگنه بر سرم
|ز خون جگر برنهند افسرم
|نه تابوت یابم نه گور و کفن
|نه بر من بگرید کسی ز انجمن
|نهالی مرا خاک توران بود
|سرای کهن کام شیران بود
|برین گونه خواهد گذشتن سپهر
|نخواهد شدن رام با من به مهر
|ز خورشید تابنده تا تیره‌خاک
|گذر نیست از داد یزدان پاک
|به خواری ترا روزبانان شاه
|سر و تن برهنه برندت به راه
|بیاید سپهدار پیران به در
|بخواهش بخواهد ترا از پدر
|به جان بی‌گنه خواهدت زینهار
|به ایوان خویشش برد زار و خوار
|وز ایران بیاید یکی چاره‌گر
|به فرمان دادار بسته کمر
|از ایدر ترا با پسر ناگهان
|سوی رود جیحون برد در نهان
|نشانند بر تخت شاهی ورا
|به فرمان بود مرغ و ماهی ورا
|ز گیتی برآرد سراسر خروش
|زمانه ز کیخسرو آید به جوش
|ز ایران یکی لشکر آرد به کین
|پرآشوب گردد سراسر زمین
|پی رخش فرخ زمین بسپرد
|به توران کسی را به کس نشمرد
|به کین من امروز تا رستخیز
|نبینی جز از گرز و شمشیر تیز
|برین گفتها بر تو دل سخت کن
|تن از ناز و آرام پردخت کن
|سیاوش چو با جفت غمها بگفت
|خروشان بدو اندر آویخت جفت
|رخش پر ز خون دل و دیده گشت
|سوی آخر تازی اسپان گذشت
|بیاورد شبرنگ بهزاد را
|که دریافتی روز کین باد را
|خروشان سرش را به بر در گرفت
|لگام و فسارش ز سر برگرفت
|به گوش اندرش گفت رازی دراز
|که بیدار دل باش و با کس مساز
|چو کیخسرو آید به کین خواستن
|عنانش ترا باید آراستن
|ورا بارگی باش و گیتی بکوب
|چنان چون سر مار افعی به چوب
|از آخر ببر دل به یکبارگی
|که او را تو باشی به کین بارگی
|دگر مرکبان را همه کرد پی
|برافروخت برسان آتش ز نی
|خود و سرکشان سوی ایران کشید
|رخ از خون دیده شده ناپدید
|چو یک نیم فرسنگ ببرید راه
|رسید اندرو شاه توران سپاه
|سپه دید با خود و تیغ و زره
|سیاوش زده بر زره بر گره
|به دل گفت گرسیوز این راست گفت
|سخن زین نشانی که بود در نهفت
|سیاوش بترسید از بیم جان
|مگر گفت بدخواه گردد نهان
|همی بنگرید این بدان آن بدین
|که کینه نبدشان به دل پیش ازین
|ز بیم سیاوش سواران جنگ
|گرفتند آرام و هوش و درنگ
|چه گفت آن خردمند بسیار هوش
|که با اختر بد به مردی مکوش
|چنین گفت زان پس به افراسیاب
|که ای پرهنر شاه با جاه و آب
|چرا جنگ جوی آمدی با سپاه
|چرا کشت خواهی مرا بی‌گناه
|سپاه دو کشور پر از کین کنی
|زمان و زمین پر ز نفرین کنی
|چنین گفت گرسیوز کم خرد
|کزین در سخن خود کی اندر خورد
|گر ایدر چنین بی‌گناه آمدی
|چرا با زره نزد شاه آمدی
|پذیره شدن زین نشان راه نیست
|سنان و سپر هدیهٔ شاه نیست
|سیاوش بدانست کان کار اوست
|برآشفتن شه ز بازار اوست
|چو گفتار گرسیوز افراسیاب
|شنید و برآمد بلند آفتاب
|به ترکان بفرمود کاندر دهید
|درین دشت کشتی به خون برنهید
|از ایران سپه بود مردی هزار
|همه نامدار از در کارزار
|رده بر کشیدند ایرانیان
|ببستند خون ریختن را میان
|همه با سیاوش گرفتند جنگ
|ندیدند جای فسون و درنگ
|کنون خیره گفتند ما را کشند
|بباید که تنها به خون در کشند
|بمان تا ز ایرانیان دست برد
|ببینند و مشمر چنین کار خرد
|سیاوش چنین گفت کین رای نیست
|همان جنگ را مایه و پای نیست
|مرا چرخ گردان اگر بی‌گناه
|به دست بدان کرد خواهد تباه
|به مردی کنون زور و آهنگ نیست
|که با کردگار جهان جنگ نیست
|سرآمد بریشان بر آن روزگار
|همه کشته گشتند و برگشته کار
|ز تیر و ز ژوپین ببد خسته شاه
|نگون اندر آمد ز پشت سپاه
|همی گشت بر خاک و نیزه به دست
|گروی زره دست او را ببست
|نهادند بر گردنش پالهنگ
|دو دست از پس پشت بسته چو سنگ
|دوان خون بران چهرهٔ ارغوان
|چنان روز نادیده چشم جوان
|برفتند سوی سیاووش گرد
|پس پشت و پیش سپه بود گرد
|چنین گفت سالار توران سپاه
|که ایدر کشیدش به یکسو ز راه
|کنیدش به خنجر سر از تن جدا
|به شخی که هرگز نروید گیا
|بریزید خونش بران گرم خاک
|ممانید دیر و مدارید باک
|چنین گفت با شاه یکسر سپاه
|کزو شهریارا چه دیدی گناه
|چرا کشت خواهی کسی را که تاج
|بگرید برو زار با تخت عاج
|سری را کجا تاج باشد کلاه
|نشاید برید ای خردمند شاه
|به هنگام شادی درختی مکار
|که زهر آورد بار او روزگار
|همی بود گرسیوز بدنشان
|ز بیهودگی یار مردم کشان
|که خون سیاوش بریزد به درد
|کزو داشت درد دل اندر نبرد
|ز پیران یکی بود کهتر به سال
|برادر بد او را و فرخ همال
|کجا پیلسم بود نام جوان
|یکی پرهنر بود و روشن روان
|چنین گفت مر شاه را پیلسم
|که این شاخ را بار دردست و غم
|ز دانا شنیدم یکی داستان
|خرد شد بران نیز همداستان
|که آهسته دل کم پشیمان شود
|هم آشفته را هوش درمان شود
|شتاب و بدی کار آهرمنست
|پشیمانی جان و رنج تنست
|سری را که باشی بدو پادشا
|به تیزی بریدن نبینم روا
|ببندش همی دار تا روزگار
|برین بد ترا باشد آموزگار
|چو باد خرد بر دلت بروزد
|از ان پس ورا سربریدن سزد
|بفرمای بند و تو تندی مکن
|که تندی پشیمانی آرد به بن
|چه بری سری را همی بی‌گناه
|که کاووس و رستم بود کینه خواه
|پدر شاه و رستمش پروردگار
|بپیچی به فرجام زین روزگار
|چو گودرز و چون گیو و برزین و طوس
|ببندند بر کوههٔ پیل کوس
|دمنده سپهبد گو پیلتن
|که خوارند بر چشم او انجمن
|فریبرز کاووس درنده شیر
|که هرگز ندیدش کس از جنگ سیر
|برین کینه بندند یکسر کمر
|در و دشت گردد پر از کینه‌ور
|نه من پای دارم نه پیوند من
|نه گردی ز گردان این انجمن
|همانا که پیران بیاید پگاه
|ازو بشنود داستان نیز شاه
|مگر خود نیازت نیاید بدین
|مگستر یکی تا جهانست کین
|بدو گفت گرسیوز ای هوشمند
|بگفت جوانان هوا را مبند
|از ایرانیان دشت پر کرگس است
|گر از کین بترسی ترا این بس است
|همین بد که کردی ترا خود نه بس
|که خیره همی بشنوی پند کس
|سیاووش چو بخروشد از روم و چین
|پر از گرز و شمشیر بینی زمین
|بریدی دم مار و خستی سرش
|به دیبا بپوشید خواهی برش
|گر ایدونک او را به جان زینهار
|دهی من نباشم بر شهریار
|به بیغوله‌ای خیزم از بیم جان
|مگر خود به زودی سرآید زمان
|برفتند پیچان دمور و گروی
|بر شاه ترکان پر از رنگ و بوی
|که چندین به خون سیاوش مپیچ
|که آرام خوار آید اندر بسیچ
|به گفتار گرسیوز رهنمای
|برآرای و بردار دشمن ز جای
|زدی دام و دشمن گرفتی بدوی
|ز ایران برآید یکی های و هوی
|سزا نیست این را گرفتن به دست
|دل بدسگالان بباید شکست
|سپاهی بدین گونه کردی تباه
|نگر تا چگونه بود رای شاه
|اگر خود نیازردتی از نخست
|به آب این گنه را توانست شست
|کنون آن به آید که اندر جهان
|نباشد پدید آشکار و نهان
|بدیشان چنین پاسخ آورد شاه
|کزو من ندیدم به دیده گناه
|و لیکن ز گفت ستاره شمر
|به فرجام زو سختی آید به سر
|گر ایدونک خونش بریزم به کین
|یکی گرد خیزد ز ایران زمین
|رها کردنش بتر از کشتنست
|همان کشتنش رنج و درد منست
|به توران گزند مرا آمدست
|غم و درد و بند مرا آمدست
|خردمند گر مردم بدگمان
|نداند کسی چارهٔ آسمان
|فرنگیس بشنید رخ را بخست
|میان را به زنار خونین ببست
|پیاده بیامد به نزدیک شاه
|به خون رنگ داده دو رخساره ماه
|به پیش پدر شد پر از درد و باک
|خروشان به سر بر همی ریخت خاک
|بدو گفت کای پرهنر شهریار
|چرا کرد خواهی مرا خاکسار
|دلت را چرا بستی اندر فریب
|همی از بلندی نبینی نشیب
|سر تاجداران مبر بی‌گناه
|که نپسندد این داور هور و ماه
|سیاوش که بگذاشت ایران زمین
|همی از جهان بر تو کرد آفرین
|بیازرد از بهر تو شاه را
|چنان افسر و تخت و آن گاه را
|بیامد ترا کرد پشت و پناه
|کنون زو چه دیدی که بردت ز راه
|نبرد سر تاجداران کسی
|که با تاج بر تخت ماند بسی
|مکن بی‌گنه بر تن من ستم
|که گیتی سپنج است با باد و دم
|یکی را به چاه افگند بی‌گناه
|یکی با کله برشناند به گاه
|سرانجام هر دو به خاک اندرند
|ز اختر به چنگ مغاک اندرند
|شنیدی که از آفریدون گرد
|ستمگاره ضحاک تازی چه برد
|همان از منوچهر شاه بزرگ
|چه آمد به سلم و به تور سترگ
|کنون زنده بر گاه کاووس شاه
|چو دستان و چون رستم کینه خواه
|جهان از تهمتن بلرزد همی
|که توران به جنگش نیرزد همی
|چو بهرام و چون زنگهٔ شاوران
|که نندیشد از گرز کنداوران
|همان گیو کز بیم او روز جنگ
|همی چرم روباه پوشد پلنگ
|درختی نشانی همی بر زمین
|کجا برگ خون آورد بار کین
|به کین سیاوش سیه پوشد آب
|کند زار نفرین به افراسیاب
|ستمگاره‌ای بر تن خویشتن
|بسی یادت آید ز گفتار من
|نه اندر شکاری که گور افگنی
|دگر آهوان را به شور افگنی
|همی شهریاری ربایی ز گاه
|درین کار به زین نگه کن پگاه
|مده شهر توران به خیره به باد
|بباید که روز بد آیدت یاد
|بگفت این و روی سیاوش بدید
|دو رخ را بکند و فغان برکشید
|دل شاه توران برو بر بسوخت
|همی خیره چشم خرد را بدوخت
|بدو گفت برگرد و ایدر مپای
|چه دانی کزین بد مرا چیست رای
|به کاخ بلندش یکی خانه بود
|فرنگیس زان خانه بیگانه بود
|مر او را دران خانه انداختند
|در خانه را بند برساختند
|بفرمود پس تا سیاووش را
|مرآن شاه بی‌کین و خاموش را
|که این را بجایی بریدش که کس
|نباشد ورا یار و فریادرس
|سرش را ببرید یکسر ز تن
|تنش کرگسان را بپوشد کفن
|بباید که خون سیاوش زمین
|نبوید نروید گیا روز کین
|همی تاختندش پیاده کشان
|چنان روزبانان مردم کشان
|سیاوش بنالید با کردگار
|که‌ای برتر از گردش روزگار
|یکی شاخ پیدا کن از تخم من
|چو خورشید تابنده بر انجمن
|که خواهد ازین دشمنان کین خویش
|کند تازه در کشور آیین خویش
|همی شد پس پشت او پیلسم
|دو دیده پر از خون و دل پر ز غم
|سیاوش بدو گفت پدرود باش
|زمین تار و تو جاودان پود باش
|درودی ز من سوی پیران رسان
|بگویش که گیتی دگر شد بسان
|به پیران نه زین‌گونه بودم امید
|همی پند او باد بد من چو بید
|مرا گفته بود او که با صد هزار
|زره‌دار و بر گستوان‌ور سوار
|چو برگرددت روز یار توام
|بگاه چرا مرغزار توام
|کنون پیش گرسیوز اندر دوان
|پیاده چنین خوار و تیره‌روان
|نبینم همی یار با خود کسی
|که بخروشدی زار بر من بسی
|چو از شهر و ز لشکر اندر گذشت
|کشانش ببردند بر سوی دشت
|ز گرسیوز آن خنجر آبگون
|گروی زره بستد از بهر خون
|بیفگند پیل ژیان را به خاک
|نه شرم آمدش زان سپهبد نه باک
|یکی تشت بنهاد زرین برش
|جدا کرد زان سرو سیمین سرش
|بجایی که فرموده بد تشت خون
|گروی زره برد و کردش نگون
|یکی باد با تیره گردی سیاه
|برآمد بپوشید خورشید و ماه
|همی یکدگر را ندیدند روی
|گرفتند نفرین همه بر گروی
|چو از سروبن دور گشت آفتاب
|سر شهریار اندرآمد به خواب
|چه خوابی که چندین زمان برگذشت
|نجنبیند و بیدار هرگز نگشت
|چو از شاه شد گاه و میدان تهی
|مه خورشید بادا مه سرو سهی
|چپ و راست هر سو بتابم همی
|سر و پای گیتی نیابم همی
|یکی بد کند نیک پیش آیدش
|جهان بنده و بخت خویش آیدش
|یکی جز به نیکی جهان نسپرد
|همی از نژندی فرو پژمرد
|مدار ایچ تیمار با او به هم
|به گیتی مکن جان و دل را دژم
|ز خان سیاوش برآمد خروش
|جهانی ز گرسیوز آمد به جوش
|ز سر ماهرویان گسسته کمند
|خراشیده روی و بمانده نژند
|همه بندگان موی کردند باز
|فرنگیس مشکین کمند دراز
|برید و میان را به گیسو ببست
|به فندق گل ارغوانرا بخست
|به آواز بر جان افراسیاب
|همی کرد نفرین و می‌ریخت آب
|خروشش به گوش سپهبد رسید
|چو آن ناله و زار نفرین شنید
|به گرسیوز بدنشان شاه گفت
|که او را به کوی آورید از نهفت
|ز پرده به درگه بریدش کشان
|بر روزبانان مردم کشان
|بدان تا بگیرند موی سرش
|بدرند بر بر همه چادرش
|زنندش همی چوب تا تخم کین
|بریزد برین بوم توران زمین
|نخواهم ز بیخ سیاوش درخت
|نه شاخ و نه برگ و نه تاج و نه تخت
|همه نامداران آن انجمن
|گرفتند نفرین برو تن به تن
|که از شاه و دستور وز لشکری
|ازین‌گونه نشیند کس داوری
|بیامد پر از خون دو رخ پیلسم
|روان پر ز داغ و رخان پر ز نم
|به نزدیک لهاک و فرشیدورد
|سراسر سخنها همه یاد کرد
|که دوزخ به از بوم افراسیاب
|نباید بدین کشور آرام و خواب
|بتازیم و نزدیک پیران شویم
|به تیمار و درد اسیران شویم
|سه اسپ گرانمایه کردند زین
|همی برنوشتند گفتی زمین
|به پیران رسیدند هر سه سوار
|رخان پر ز خون همچو ابر بهار
|برو بر شمردند یکسر سخن
|که بخت از بدیها چه افگند بن
|یکی زاریی خاست کاندر جهان
|نبیند کسی از کهان و مهان
|سیاووش را دست بسته چو سنگ
|فگندند در گردنش پالهنگ
|به دشتش کشیدند پر آب روی
|پیاده دوان در به پیش گروی
|تن پیل وارش بران گرم خاک
|فگندند و از کس نکردند باک
|یکی تشت بنهاد پیشش گروی
|بپیچید چون گوسفندانش روی
|برید آن سر شاهوارش ز تن
|فگندش چو سرو سهی بر چمن
|همه شهر پر زاری و ناله گشت
|به چشم اندرون آب چون ژاله گشت
|چو پیران به گفتار بنهاد گوش
|ز تخت اندرافتاد و زو رفت هوش
|همی جامه را بر برش کرد چاک
|همی کند موی و همی ریخت خاک
|بدو پیلسم گفت بشتاب زود
|که دردی بدین درد و سختی فزود
|فرنگیس رانیز خواهند کشت
|مکن هیچ‌گونه برین کار پشت
|به درگاه بردند مویش کشان
|بر روزبانان مردم کشان
|جهانی بدو کرده دیده پرآب
|ز کردار بدگوهر افراسیاب
|که این هول کاریست بادرد و بیم
|که اکنون فرنگیس را بر دو نیم
|زنند و شود پادشاهی تباه
|مر او را نخواند کسی نیز شاه
|ز آخر بیاورد پس پهلوان
|ده اسپ سوار آزموده جوان
|خود و گرد رویین و فرشیدورد
|برآورد زان راه ناگاه گرد
|بدو روز و دو شب بدرگه رسید
|درنامور پرجفا پیشه دید
|فرنگیس را دید چون بیهشان
|گرفته ورا روزبانان کشان
|به چنگال هر یک یکی تیغ تیز
|ز درگاه برخواسته رستخیز
|همانگاه پیران بیامد چو باد
|کسی کش خرد بوی گشتند شاد
|چو چشم گرامی به پیران رسید
|شد از خون دیده رخش ناپدید
|بدو گفت با من چه بد ساختی
|چرا خیره بر آتش انداختی
|ز اسپ اندر افتاد پیران به خاک
|همه جامهٔ پهلوی کرده چاک
|بفرمود تا روزبانان در
|زمانی ز فرمان بتابند سر
|بیامد دمان پیش افراسیاب
|دل از درد خسته دو دیده پر آب
|بدو گفت شاها انوشه بدی
|روان را به دیدار توشه بدی
|چه آمد ز بد بر تو ای نیکخوی
|که آوردت این روز بد آرزوی
|چرا بر دلت چیره شد رای دیو
|ببرد از رخت شرم گیهان خدیو
|به کشتی سیاووش را بی‌گناه
|به خاک اندر انداختی نام و جاه
|به ایران رسد زین بدی آگهی
|که شد خشک پالیز سرو سهی
|بسا تاجداران ایران زمین
|که با لشکر آیند پردرد و کین
|جهان آرمیده ز دست بدی
|شده آشکارا ره ایزدی
|فریبنده دیوی ز دوزخ بجست
|بیامد دل شاه ترکان بخست
|بران اهرمن نیز نفرین سزد
|که پیچد روانت سوی راه بد
|پشیمان شوی زین به روز دراز
|بپیچی زمانی به گرم و گداز
|ندانم که این گفتن بد ز کیست
|و زین آفریننده را رای چیست
|چو دیوانه از جای برخاستی
|چنین خیره بد را بیاراستی
|کنون زو گذشتی به فرزند خویش
|رسیدی به پیچاره پیوند خویش
|نجوید همانا فرنگیس بخت
|نه اورنگ شاهی نه تاج و نه تخت
|به فرزند با کودکی در نهان
|درفشی مکن خویشتن در جهان
|که تا زنده‌ای بر تو نفرین بود
|پس از زندگی دوزخ آیین بود
|اگر شاه روشن کند جان من
|فرستد ورا سوی ایوان من
|گر ایدونک اندیشه زین کودک است
|همانا که این درد و رنج اندک است
|بمان تا جدا گردد از کالبد
|بپیش تو آرم بدو ساز بد
|بدو گفت زینسان که گفتی بساز
|مرا کردی از خون او بی‌نیاز
|سپهدار پیران بدان شاد شد
|از اندیشه و درد آزاد شد
|بیامد به درگاه و او را ببرد
|بسی نیز بر روزبانان شمرد
|بی‌آزار بردش به سوی ختن
|خروشان همه درگه و انجمن
|چو آمد به ایوان گلشهر گفت
|که این خوب رخ را بباید نهفت
|تو بر پیش این نامور زینهار
|بباش و بدارش پرستاروار
|برین نیز بگذشت یک چند روز
|گران شد فرنگیس گیتی فروز
|شبی قیرگون ماه پنهان شده
|به خواب اندرون مرغ و دام و دده
|چنان دید سالار پیران به خواب
|که شمعی برافروختی ز آفتاب
|سیاوش بر شمع تیغی به دست
|به آواز گفتی نشاید نشست
|کزین خواب نوشین سر آزاد کن
|ز فرجام گیتی یکی یاد کن
|که روز نوآیین و جشنی نوست
|شب سور آزاده کیخسروست
|سپهبد بلرزید در خواب خوش
|بجنبید گلهشر خورشید فش
|بدو گفت پیران که برخیز و رو
|خرامنده پیش فرنگیس شو
|سیاووش را دیدم اکنون به خواب
|درخشان‌تر از بر سپهر آفتاب
|که گفتی مرا چند خسپی مپای
|به جشن جهانجوی کیخسرو آی
|همی رفت گلشهر تا پیش ماه
|جدا گشته بود از بر ماه شاه
|بدید و به شادی سبک بازگشت
|همانگاه گیتی پرآواز گشت
|بیامد به شادی به پیران بگفت
|که اینت به آیین خور و ماه جفت
|یکی اندر آی و شگفتی ببین
|بزرگی و رای جهان آفرین
|تو گویی نشاید مگر تاج را
|و گر جوشن و ترگ و تاراج را
|سپهبد بیامد بر شهریار
|بسی آفرین کرد و بردش نثار
|بران برز و بالا و آن شاخ و یال
|تو گویی برو برگذشتست سال
|ز بهر سیاوش دو دیده پر آب
|همی کرد نفرین بر افراسیاب
|چنین گفت با نامدار انجمن
|که گر بگسلد زین سخن جان من
|نمانم که یازد بدین شاه چنگ
|مرا گر سپارد به چنگ نهنگ
|بدانگه که بنمود خورشید چهر
|به خواب اندر آمد سر تیره مهر
|چو بیدار شد پهلوان سپاه
|دمان اندر آمد به نزدیک شاه
|همی ماند تا جای پردخت شد
|به نزدیک آن نامور تخت شد
|بدو گفت خورشید فش مهترا
|جهاندار و بیدار و افسونگرا
|به در بر یکی بنده بفزود دوش
|تو گفتی ورا مایه دادست هوش
|نماند ز خوبی جز از تو به کس
|تو گویی که برگاه شاهست و بس
|اگر تور را روز باز آمدی
|به دیدار چهرش نیاز آمدی
|فریدون گردست گویی بجای
|به فر و به چهر و به دست و به پای
|بر ایوان چنو کس نبیند نگار
|بدو تازه شد فرهٔ شهریار
|از اندیشهٔ بد بپرداز دل
|برافراز تاج و برفراز دل
|چنان کرد روشن جهان آفرین
|کزو دور شد جنگ و بیداد و کین
|روانش ز خون سیاوش به درد
|برآورد بر لب یکی باد سرد
|پشیمان بشد زان کجا کرده بود
|به گفتار بیهوده آزرده بود
|بدو گفت من زین نوآمد بسی
|سخنها شنیدستم از هر کسی
|پرآشوب جنگست زو روزگار
|همه یاد دارم ز آموزگار
|که از تخمهٔ تور وز کیقباد
|یکی شاه سر برزند با نژاد
|جهان را به مهر وی آید نیاز
|همه شهر توران برندش نماز
|کنون بودنی هرچ بایست بود
|ندارد غم و رنج و اندیشه سود
|مداریدش اندرمیان گروه
|به نزد شبانان فرستش به کوه
|بدان تا نداند که من خود کیم
|بدیشان سپرده ز بهر چیم
|نیاموزد از کس خرد گر نژاد
|ز کار گذشته نیایدش یاد
|بگفت آنچ یاد آمدش زین سخن
|همه نو شمرد این سرای کهن
|چه سازی که چاره بدست تو نیست
|درازست در کام و شست تو نیست
|گر ایدونک بد بینی از روزگار
|به نیکی همو باشد آموزگار
|بیامد به در پهلوان شادمان
|بدل بر همه نیک بودش گمان
|جهان آفرین را نیایش گرفت
|به شاه جهان بر ستایش گرفت
|پراندیشه بد تا به ایوان رسید
|کزان رنج و مهرش چه آید پدید
|شبانان کوه قلا را بخواند
|وزان خرد چندی سخنها براند
|که این را بدارید چون جان پاک
|نباید که بیند ورا باد و خاک
|نباید که تنگ آیدش روزگار
|اگر دیده و دل کند خواستار
|شبان را ببخشید بسیار چیز
|یکی دایه با او فرستاد نیز
|بریشان سپرد آن دل و دیده را
|جهانجوی گرد پسندیده را
|بدین نیز بگذشت گردان سپهر
|به خسرو بر از مهر بخشود چهر
|چو شد هفت ساله گو سرفراز
|هنر با نژادش همی گفت راز
|ز چوبی کمان کرد وز روده زه
|ز هر سو برافگند زه را گره
|ابی پر و پیکان یکی تیر کرد
|به دشت اندر آهنگ نخچیر کرد
|چو ده‌ساله شد گشت گردی سترگ
|به زخم گراز آمد و خرس و گرگ
|وزان جایگه شد به شیر و پلنگ
|هم آن چوب خمیده بد ساز جنگ
|چنین تا برآمد برین روزگار
|بیامد به فرمان آموزگار
|شبان اندر آمد ز کوه و ز دشت
|بنالید و نزدیک پیران گذشت
|که من زین سرافراز شیر یله
|سوی پهلوان آمدم با گله
|همی کرد نخچیر آهو نخست
|بر شیر و جنگ پلنگان نجست
|کنون نزد او جنگ شیر دمان
|همانست و نخچیر آهو همان
|نباید که آید برو برگزند
|بیاویزدم پهلوان بلند
|چو بشنید پیران بخندید و گفت
|نماند نژاد و هنر در نهفت
|نشست از بر باره دست کش
|بیامد بر خسرو شیرفش
|بفرمود تا پیش او شد به مهر
|نگه کرد پیران بران فر و چهر
|به بر در گرفتش زمانی دراز
|همی گفت با داور پاک راز
|بدو گفت کیخسرو پاک دین
|به تو باد رخشنده توران زمین
|ازیرا کسی کت نداند همی
|جز از مهربانت نخواند همی
|شبان‌زاده‌ای را چنین در کنار
|بگیری و از کس نیایدت عار
|خردمند را دل برو بر بسوخت
|به کردار آتش رخش برفروخت
|بدو گفت کای یادگار مهان
|پسندیده و ناسپرده جهان
|که تاج سر شهریاران توی
|که گوید که پور شبانان توی
|شبان نیست از گوهر تو کسی
|و زین داستان هست با من بسی
|ز بهر جوان اسپ و بالای خواست
|همان جامهٔ خسروآرای خواست
|به ایوان خرامید با او به هم
|روانش ز بهر سیاوش دژم
|همی پرورانیدش اندر کنار
|بدو شادمان گردش روزگار
|بدین نیز بگذشت چندی سپهر
|به مغز اندرون داشت با شاه مهر
|شب تیره هنگام آرام و خواب
|کس آمد ز نزدیک افراسیاب
|بران تیرگی پهلوان را بخواند
|گذشته سخنها فراوان براند
|کز اندیشهٔ بد همه شب دلم
|بپیچید وز غم همی بگسلم
|ازین کودکی کز سیاوش رسید
|تو گفتی مرا روز شد ناپدید
|نبیره فریدون شبان پرورد
|ز رای و خرد این کی اندر خورد
|ازو گر نوشته به من بر بدیست
|نشاید گذشتن که آن ایزدیست
|چو کار گذشته نیارد به یاد
|زید شاد و ما نیز باشیم شاد
|وگر هیچ خوی بد آرد پدید
|بسان پدر سر بباید برید
|بدو گفت پیران که ای شهریار
|ترا خود نباید کس آموزگار
|یکی کودکی خرد چون بیهشان
|ز کار گذشته چه دارد نشان
|تو خود این میندیش و بد را مکوش
|چه گفت آن خردمند بسیارهوش
|که پروردگار از پدر برترست
|اگر زاده را مهر با مادرست
|نخستین به پیمان مرا شاد کن
|ز سوگند شاهان یکی یاد کن
|فریدون به داد و به تخت و کلاه
|همی داشتی راستی را نگاه
|ز پیران چو بشینید افراسیاب
|سر مرد جنگی درآمد ز خواب
|یکی سخت سوگند شاهانه خورد
|به روز سپید و شب لاژورد
|به دادار کاو این جهان آفرید
|سپهر و دد و دام و جان آفرید
|که ناید بدین کودک از من ستم
|نه هرگز برو بر زنم تیزدم
|زمین را ببوسید پیران و گفت
|که ای دادگر شاه بی‌یار و جفت
|برین بند و سوگند تو ایمنم
|کنون یافت آرام جان و تنم
|وزانجا بر خسرو آمد دمان
|رخی ارغوان و دلی شادمان
|بدو گفت کز دل خرد دور کن
|چو رزم آورد پاسخش سور کن
|مرو پیش او جز به دیوانگی
|مگردان زبان جز به بیگانگی
|مگرد ایچ گونه به گرد خرد
|یک امروز بر تو مگر بگذرد
|به سر بر نهادش کلاه کیان
|ببستش کیانی کمر بر میان
|یکی بارهٔ‌گام زن خواست نغز
|برو بر نشست آن گو پاک مغز
|بیامد به درگاه افراسیاب
|جهانی برو دیده کرده پرآب
|روارو برآمد که بشگای راه
|که آمد نوآیین یکی پیشگاه
|همی رفت پیش اندرون شاه گرد
|سپهدار پیران ورا پیش برد
|بیامد به نزدیک افراسیاب
|نیا را رخ از شرم او شد پرآب
|بران خسروی یال و آن چنگ او
|بدان شاخ و آن فر و اورنگ او
|زمانی نگه کرد و نیکو بدید
|همی گشت رنگ رخش ناپدید
|تن پهلوان گشت لرزان چو بید
|ز جان جوان پاک بگسست امید
|زمانی چنان بود بگشاد چهر
|زمانه به دلش اندر آورد مهر
|بپرسید کای نورسیده جوان
|چه آگاه داری ز کار جهان
|بر گوسفندان چه گردی همی
|زمین را چه گونه سپردی همی
|چنین داد پاسخ که نخچیر نیست
|مرا خود کمان و پر تیر نیست
|بپرسید بازش ز آموزگار
|ز نیک و بد و گردش روزگار
|بدو گفت جایی که باشد پلنگ
|بدرد دل مردم تیزچنگ
|سه دیگر بپرسیدش از مام و باب
|ز ایوان و از شهر وز خورد و خواب
|چنین داد پاسخ که درنده شیر
|نیارد سگ کارزاری به زیر
|بخندید خسرو ز گفتار اوی
|سوی پهلوان سپه کرد روی
|بدو گفت کاین دل ندارد بجای
|ز سر پرسمش پاسخ آرد ز پای
|نیاید همانا بد و نیک ازوی
|نه زینسان بود مردم کینه جوی
|رو این را به خوبی به مادر سپار
|به دست یکی مرد پرهیزگار
|گسی کن به سوی سیاووش گرد
|مگردان بدآموز را هیچ گرد
|ز اسپ و پرستنده و بیش و کم
|بده هرچ باید ز گنج و درم
|سپهبد برو کرد لختی شتاب
|برون بردش از پیش افراسیاب
|به ایوان خویش آمد افروخته
|خرامان و چشم بدی دوخته
|همی گفت کز دادگر کردگار
|درخت نو آمد جهان را به بار
|در گنجهای کهن کرد باز
|ز هر گونه‌ای شاه را کرد ساز
|ز دینار و دیبا و تیغ و گهر
|ز اسب و سلیح و کلاه و کمر
|هم از تخت وز بدرهای درم
|ز گستردنیها و از بیش و کم
|گسی کردشان سوی آن شارستان
|کجا جملگی گشته بد خارستان
|فرنگیس و کیخسرو آنجا رسید
|بسی مردم آمد ز هر سو پدید
|بدیده سپردند یک یک زمین
|زبان دد و دام پرآفرین
|همی گفت هرکس که بودش هنر
|سپاس از جهان داور دادگر
|کزان بیخ برکنده فرخ درخت
|ازین‌گونه شاخی برآورد سخت
|ز شاه کیان چشم بد دور باد
|روان سیاوش پر از نور باد
|همه خاک آن شارستان شاد شد
|گیا بر چمن سرو آزاد شد
|ز خاکی که خون سیاوش بخورد
|به ابر اندر آمد درختی ز گرد
|نگاریده بر برگها چهر او
|همه بوی مشک آمد از مهر او
|بدی مه نشان بهاران بدی
|پرستشگه سوگواران بدی
|چنین است کردار این گنده پیر
|ستاند ز فرزند پستان شیر
|چو پیوسته شد مهر دل بر جهان
|به خاک اندر آرد سرش ناگهان
|تو از وی بجز شادمانی مجوی
|به باغ جهان برگ انده مبوی
|اگر تاج داری و گر دست تنگ
|نبینی همی روزگار درنگ
|مرنجان روان کاین سرای تو نیست
|بجز تنگ تابوت جای تو نیست
|نهادن چه باید بخوردن نشین
|بر امید گنج جهان‌آفرین
|چو آمد به نزدیک سر تیغ شست
|مده می که از سال شد مرد مست
|بجای عنانم عصا داد سال
|پراگنده شد مال و برگشت حال
|همان دیده‌بان بر سر کوهسار
|نبیند همی لشکر شهریار
|کشیدن ز دشمن نداند عنان
|مگر پیش مژگانش آید سنان
|گرایندهٔ تیزپای نوند
|همان شست بدخواه کردش به بند
|همان گوش از آوای او گشت سیر
|همش لحن بلبل هم آوای شیر
|چو برداشتم جام پنجاه و هشت
|نگیرم بجز یاد تابوت و تشت
|دریغ آن گل و مشک و خوشاب سی
|همان تیغ برندهٔ پارسی
|نگردد همی گرد نسرین تذرو
|گل نارون خواهد و شاخ سرو
|همی خواهم از روشن کردگار
|که چندان زمان یابم از روزگار
|کزین نامور نامهٔ باستان
|بمانم به گیتی یکی داستان
|که هر کس که اندر سخن داد داد
|ز من جز به نیکی نگیرند یاد
|بدان گیتیم نیز خواهشگرست
|که با تیغ تیزست و با افسرست
|منم بندهٔ اهل بیت نبی
|سرایندهٔ خاک پای وصی
|برین زادم و هم برین بگذرم
|چنان دان که خاک پی حیدرم
|ابا دیگران مر مرا کار نیست
|بدین اندرون هیچ گفتار نیست
|به گفتار دهقان کنون بازگرد
|نگر تا چه گوید سراینده مرد
|چو آگاهی آمد به کاووس شاه
|که شد روزگار سیاوش تباه
|به کردار مرغان سرش را ز تن
|جدا کرد سالار آن انجمن
|ابر بی‌گناهش به خنجر به زار
|بریدند سر زان تن شاهوار
|بنالد همی بلبل از شاخ سرو
|چو دراج زیر گلان با تذرو
|همه شهر توران پر از داغ و درد
|به بیشه درون برگ گلنار زرد
|گرفتند شیون به هر کوهسار
|نه فریادرس بود و نه خواستار
|چو این گفته بشنید کاووس شاه
|سر نامدارش نگون شد ز گاه
|بر و جامه بدرید و رخ را بکند
|به خاک اندر آمد ز تخت بلند
|برفتند با مویه ایرانیان
|بدان سوگ بسته به زاری میان
|همه دیده پرخون و رخساره زرد
|زبان از سیاوش پر از یادکرد
|چو طوس و چو گودرز و گیو دلیر
|چو شاپور و فرهاد و رهام شیر
|همه جامه کرده کبود و سیاه
|همه خاک بر سر بجای کلاه
|پس آگاهی آمد سوی نیمروز
|به نزدیک سالار گیتی فروز
|که از شهر ایران برآمد خروش
|همی خاک تیره برآمد به جوش
|پراگند کاووس بر یال خاک
|همه جامهٔ خسروی کرد چاک
|تهمتن چو بشنید زو رفت هوش
|ز زابل به زاری برآمد خروش
|به چنگال رخساره بشخود زال
|همی ریخت خاک از بر شاخ و یال
|چو یک هفته با سوگ بود و دژم
|به هشتم برآمد ز شیپور دم
|سپاهی فراوان بر پیلتن
|ز کشمیر و کابل شدند انجمن
|به درگاه کاووس بنهاد روی
|دو دیده پر از آب و دل کینه جوی
|چو نزدیکی شهر ایران رسید
|همه جامهٔ پهلوی بردرید
|به دادار دارنده سوگند خورد
|که هرگز تنم بی‌سلیح نبرد
|نباشد بشویم سرم را ز خاک
|همه بر تن غم بود سوگناک
|کله ترگ و شمشیر جام منست
|به بازو خم خام دام منست
|چو آمد به نزدیک کاووس کی
|سرش بود پرخاک و پرخاک پی
|بدو گفت خوی بد ای شهریار
|پراگندی و تخمت آمد ببار
|ترا مهر سودابه و بدخوی
|ز سر برگرفت افسر خسروی
|کنون آشکارا ببینی همی
|که بر موج دریا نشینی همی
|از اندیشهٔ خرد و شاه سترگ
|بیامد به ما بر زیانی بزرگ
|کسی کاو بود مهتر انجمن
|کفن بهتر او را ز فرمان زن
|سیاوش به گفتار زن شد به باد
|خجسته زنی کاو ز مادر نزاد
|دریغ آن بر و برز و بالای او
|رکیب و خم خسرو آرای او
|دریغ آن گو نامبرده سوار
|که چون او نبیند دگر روزگار
|چو در بزم بودی بهاران بدی
|به رزم افسر نامداران بدی
|همی جنگ با چشم گریان کنم
|جهان چون دل خویش بریان کنم
|نگه کرد کاووس بر چهر او
|بدید اشک خونین و آن مهر او
|نداد ایچ پاسخ مر او را ز شرم
|فرو ریخت از دیدگان آب گرم
|تهمتن برفت از بر تخت اوی
|سوی خان سودابه بنهاد روی
|ز پرده به گیسوش بیرون کشید
|ز تخت بزرگیش در خون کشید
|به خنجر به دو نیم کردش به راه
|نجنبید بر جای کاووس شاه
|بیامد به درگاه با سوگ و درد
|پر از خون دل و دیده رخساره زرد
|همه شهر ایران به ماتم شدند
|پر از درد نزدیک رستم شدند
|چو یک هفته با سوگ و با آب چشم
|به درگاه بنشست پر درد و خشم
|به هشتم بزد نای رویین و کوس
|بیامد به درگاه گودرز و طوس
|چو فرهاد و شیدوش و گرگین و گیو
|چو بهرام و رهام و شاپور نیو
|فریبرز کاووس درنده شیر
|گرازه که بود اژدهای دلیر
|فرامرز رستم که بد پیش رو
|نگهبان هر مرز و سالار نو
|به گردان چنین گفت رستم که من
|برین کینه دادم دل و جان و تن
|که اندر جهان چون سیاوش سوار
|نبندد کمر نیز یک نامدار
|چنین کار یکسر مدارید خرد
|چنین کینه را خرد نتوان شمرد
|ز دلها همه ترس بیرون کنید
|زمین را ز خون رود جیحون کنید
|به یزدان که تا در جهان زنده‌ام
|به کین سیاوش دل آگنده‌ام
|بران تشت زرین کجا خون اوی
|فرو ریخت ناکاردیده گروی
|بمالید خواهم همی روی و چشم
|مگر بر دلم کم شود درد و خشم
|وگر همچنانم بود بسته چنگ
|نهاده به گردن درون پالهنگ
|به خاک اندرون خوار چون گوسفند
|کشندم دو بازو به خم کمند
|و گر نه من و گرز و شمشیر تیز
|برانگیزم اندر جهان رستخیز
|نبیند دو چشمم مگر گرد رزم
|حرامست بر من می و جام و بزم
|به درگاه هر پهلوانی که بود
|چو زان گونه آواز رستم شنود
|همه برگرفتند با او خروش
|تو گفتی که میدان برآمد به جوش
|ز میدان یکی بانگ برشد به ابر
|تو گفتی زمین شد به کام هژبر
|بزد مهره بر پشت پیلان به جام
|یلان بر کشیدند تیغ از نیام
|برآمد خروشیدن گاودم
|دم نای رویین و رویینه خم
|جهان پر شد از کین افراسیاب
|به دریا تو گفتی به جوش آمد آب
|نبد جای پوینده را بر زمین
|ز نیزه هوا ماند اندر کمین
|ستاره به جنگ اندر آمد نخست
|زمین و زمان دست خون را بشست
|ببستند گردان ایران میان
|به پیش اندرون اختر کاویان
|گزین کرد پس رستم زابلی
|ز گردان شمشیرزن کابلی
|ز ایران و از بیشهٔ نارون
|ده و دو هزار از یلان انجمن
|سپه را فرامرز بد پیش‌رو
|که فرزند گو بود و سالار نو
|همی رفت تا مرز توران رسید
|ز دشمن کسی را به ره بر ندید
|دران مرز شاه سپیجاب بود
|که با لشکر و گنج و با آب بود
|ورازاد بد نام آن پهلوان
|دلیر و سپه تاز و روشن روان
|سپه بود شمشیرزن سی هزار
|همه رزم جوی از در کارزار
|ورازاد از قلب لشکر برفت
|بیامد به نزد فرامرز تفت
|بپرسید و گفتش چه مردی بگوی
|چرا کرده‌ای سوی این مرز روی
|سزد گر بگویی مرا نام خویش
|بجویی ازین کار فرجام خویش
|همانا به فرمان شاه آمدی
|گر از پهلوان سپاه آمدی
|چه داری ز افراسیاب آگهی
|ز اورنگ و ز تاج و تخت مهی
|نباید که بی‌نام بر دست من
|روانت برآید ز تاریک تن
|فرامرز گفت ای گو شوربخت
|منم بار آن خسروانی درخت
|که از نام او شیر پیچان شود
|چو خشم آورد پیل بیجان شود
|مرا با تو بدگوهر دیوزاد
|چرا کرد باید همی نام یاد
|گو پیلتن با سپاه از پس است
|که اندر جهان کینه خواه او بس است
|به کین سیاوش کمر بر میان
|ببست و بیامد چو شیر ژیان
|برآرد ازین مرز بی‌ارز دود
|هوا گرد او را نیارد بسود
|ورازاد بشنید گفتار او
|همی خوار دانست پیگار او
|به لشکر بفرمود کاندر دهید
|کمان‌ها سراسر به زه بر نهید
|رده بر کشید از دو رویه سپاه
|به سر بر نهادند ز آهن کلاه
|ز هر سو برآمد ز گردان خروش
|همی کر شد از نالهٔ کوس گوش
|چو آواز کوس آمد و کرنای
|فرامرز را دل برآمد ز جای
|به یک حمله اندر ز گردان هزار
|بیفگند و برگشت از کارزار
|دگر حمله کردش هزار و دویست
|ورازاد را گفت لشکر مه‌ایست
|که امروز بادافرهٔ ایزدیست
|مکافات بد را ز یزدان بدیست
|چنین لشکر گشن و چندین سوار
|سراسیمه شد از یکی نامدار
|همی شد فرامرز نیزه به دست
|ورازاد را راه یزدان ببست
|فرامرز جنگی چو او را بدید
|خروشی چو شیر ژیان برکشید
|برانگیخت از جای شبرنگ را
|بیفشرد بر نیزه بر چنگ را
|یکی نیزه زد بر کمربند او
|که بگسست زیر زره بند او
|چنان برگرفتش ز زین خدنگ
|که گفتی یک پشه دارد به چنگ
|بیفگند بر خاک و آمد فرود
|سیاووش را داد چندی درود
|سر نامور دور کرد از تنش
|پر از خون بیالود پیراهنش
|چنین گفت کاینت سر کین نخست
|پراگنده شد تخم پرخاش و رست
|همه بوم و بر آتش اندرفگند
|همی دود برشد به چرخ بلند
|یکی نامه بنوشت نزد پدر
|ز کار ورازاد پرخاشخر
|که چون برگشادم در کین و جنگ
|ورا برگرفتم ز زین پلنگ
|به کین سیاوش بریدم سرش
|برافروختم آتش از کشورش
|وزان سو نوندی بیامد به راه
|به نزدیک سالار توران سپاه
|که آمد به کین رستم پیلتن
|بزرگان ایران شدند انجمن
|ورازاد را سر بریدند زار
|برانگیخت از مرز توران دمار
|سپه را سراسر بهم بر زدند
|به بوم و به بر آتش اندر زدند
|چو بشنید افراسیاب این سخن
|غمی شد ز کردارهای کهن
|نماند ایچ بر دشت ز اسپان یله
|بیاورد چوپان به میدان گله
|در گنج گوپال و برگستوان
|همان نیزه و خنجر هندوان
|همان گنج دینار و در و گهر
|همان افسر و طوق زرین کمر
|ز دستور گنجور بستد کلید
|همه کاخ و میدان درم گسترید
|چو لشکر سراسر شد آراسته
|بریشان پراگنده شد خواسته
|بزد کوس رویین و هندی درای
|سواران سوی رزم کردند رای
|سپهدار از گنگ بیرون کشید
|سپه را ز تنگی به هامون کشید
|فرستاد و مر سرخه را پیش خواند
|ز رستم بسی داستانها براند
|بدو گفت شمشیرزن سی هزار
|ببر نامدار از در کارزار
|نگه دار جان از بد پور زال
|به رزمت نباشد جزو کس همال
|تو فرزندی و نیکخواه منی
|ستون سپاهی و ماه منی
|چو بیدار دل باشی و راه‌جوی
|که یارد نهادن بروی تو روی
|کنون پیش رو باش و بیدار باش
|سپه را ز دشمن نگهدار باش
|ز پیش پدر سرخه بیرون کشید
|درفش و سپه را به هامون کشید
|طلایه چو گرد سپه دید تفت
|بپیچید و سوی فرامرز رفت
|از ایران سپه برشد آوای کوس
|ز گرد سپه شد هوا آبنوس
|خروش سواران و گرد سپاه
|چو شب کرد گیتی نهان گشت ماه
|درخشیدن تیغ الماس گون
|سنانهای آهار داده به خون
|تو گفتی که برشد به گیتی بخار
|برافروختند آتش کارزار
|ز کشته فگنده به هر سو سران
|زمین کوه گشت از کران تا کران
|چو سرخه بران گونه پیگار دید
|درفش فرامرز سالار دید
|عنان را به بور سرافراز داد
|به نیزه درآمد کمان باز داد
|فرامرز بگذاشت قلب سپاه
|بر سرخه با نیزه شد کینه‌خواه
|یکی نیزه زد همچو آذرگشسپ
|ز کوهه ببردش سوی یال اسپ
|ز ترکان به یاری او آمدند
|پر از جنگ و پرخاشجو آمدند
|از آشوب ترکان و از رزم سخت
|فرامرز را نیزه شد لخت لخت
|بدانست سرخه که پایاب اوی
|ندارد غمی گشت و برگاشت روی
|پس اندر فرامرز با تیغ تیز
|همی تاخت و انگیخته رستخیز
|سواران ایران به کردار دیو
|دمان از پسش برکشیده غریو
|فرامرز چون سرخه را یافت چنگ
|بیازید زان سان که یازد پلنگ
|گرفتش کمربند و از پشت زین
|برآورد و زد ناگهان بر زمین
|پیاده به پیش اندر افگند خوار
|به لشکرگه آوردش از کارزار
|درفش تهمتن همانگه ز راه
|پدید آمد و گرد پیل و سپاه
|فرامرز پیش پدر شد چو گرد
|به پیروزی از روزگار نبرد
|به پیش اندرون سرخه را بسته دست
|بکرده ورازاد را یال پست
|همه غار و هامون پر از کشته بود
|سر دشمن از رزم برگشته بود
|سپاه آفرین خواند بر پهلوان
|بران نامبردار پور جوان
|تهمتن برو آفرین کرد نیز
|به درویش بخشید بسیار چیز
|یکی داستان زد برو پیلتن
|که هر کس که سر برکشد ز انجمن
|خرد باید و گوهر نامدار
|هنر یار و فرهنگش آموزگار
|چو این گوهران را بجا آورد
|دلاور شود پر و پا آورد
|از آتش نبینی جز افروختن
|جهانی چو پیش آیدش سوختن
|فرامرز نشگفت اگر سرکش است
|که پولاد را دل پر از آتش است
|چو آورد با سنگ خارا کند
|ز دل راز خویش آشکارا کند
|به سرخه نگه کرد پس پیلتن
|یکی سرو آزاده بد بر چمن
|برش چون بر شیر و رخ چون بهار
|ز مشک سیه کرده بر گل نگار
|بفرمود پس تا برندش به دشت
|ابا خنجر و روزبانان و تشت
|ببندند دستش به خم کمند
|بخوابند بر خاک چون گوسفند
|بسان سیاوش سرش را ز تن
|ببرند و کرگس بپوشد کفن
|چو بشنید طوس سپهبد برفت
|به خون ریختن روی بنهاد تفت
|بدو سرخه گفت ای سرافراز شاه
|چه ریزی همی خون من بی‌گناه
|سیاوش مرا بود هم سال و دوست
|روانم پر از درد و اندوه اوست
|مرا دیده پرآب بد روز و شب
|همیشه به نفرین گشاده دو لب
|بران کس که آن تشت و خنجر گرفت
|بران کس که آن شاه را سرگرفت
|دل طوس بخشایش آورد سخت
|بران نامبردار برگشته بخت
|بر رستم آمد بگفت این سخن
|که پور سپهدار افگند بن
|چنین گفت رستم که گر شهریار
|چنان خسته‌دل شاید و سوگوار
|همیشه دل و جان افراسیاب
|پر از درد باد و دو دیده پرآب
|همان تشت و خنجر زواره ببرد
|بدان روزبانان لشکر سپرد
|سرش را به خنجر ببرید زار
|زمانی خروشید و برگشت کار
|بریده سر و تنش بر دار کرد
|دو پایش زبر سر نگونسار کرد
|بران کشته از کین برافشاند خاک
|تنش را به خنجر بکردند چاک
|جهانا چه خواهی ز پروردگان
|چه پروردگان داغ دل بردگان
|چو لشکر بیامد ز دشت نبرد
|تنان پر ز خون و سران پر ز گرد
|خبر شد ز ترکان به افراسیاب
|که بیدار بخت اندرآمد به خواب
|همان سرخه نامور کشته شد
|چنان دولت تیز برگشته شد
|بریده سرش را نگونسار کرد
|تنش را به خون غرقه بر دار کرد
|همه شهر ایران جگر خسته‌اند
|به کین سیاوش کمر بسته‌اند
|نگون شد سر و تاج افراسیاب
|همی کند موی و همی ریخت آب
|همی گفت رادا سرا موبدا
|ردا نامدارا یلا بخردا
|دریغ ارغوانی رخت همچو ماه
|دریغ آن کیی برز و بالای شاه
|خروشان به سر بر پراگند خاک
|همه جامه ها کرد بر خویش چاک
|چنین گفت با لشکر افراسیاب
|که مارا بر آمد سر از خورد و خواب
|همه کینه را چشم روشن کنید
|نهالی ز خفتان و جوشن کنید
|چو برخاست آوای کوس از درش
|بجنبید بر بارگه لشکرش
|بزد نای رویین و بربست کوس
|همی آسمان بر زمین داد بوس
|به گردنکشان خسرو آواز کرد
|که ای نامداران روز نبرد
|چو برخیزد آوای کوس از دو روی
|نجوید زمان مرد پرخاشجوی
|همه رزم را دل پر از کین کنید
|به ایرانیان پاک نفرین کنید
|خروش آمد و نالهٔ کرنای
|دم نای رویین و هندی درای
|زمین آمد از سم اسپان به جوش
|به ابر اندر آمد فغان و خروش
|چو برخاست از دشت گرد سپاه
|کس آمد بر رستم از دیده‌گاه
|که آمد سپاهی چو کوه گران
|همه رزم جویان کندآوران
|ز تیغ دلیران هوا شد بنفش
|برفتند با کاویانی درفش
|برآمد خروش سپاه از دو روی
|جهان شد پر از مردم جنگجوی
|خور و ماه گفتی به رنگ اندرست
|ستاره به چنگ نهنگ اندرست
|سپهدار ترکان برآراست جنگ
|گرفتند گوپال و خنجر به چنگ
|بیامد سوی میمنه بارمان
|سپاهی ز ترکان دنان و دمان
|سوی میسره کهرم تیغ‌زن
|به قلب اندرون شاه با انجمن
|وزین روی رستم سپه برکشید
|هوا شد ز تیغ یلان ناپدید
|بیاراست بر میمنه گیو و طوس
|سواران بیدار با پیل و کوس
|چو گودرز کشواد بر میسره
|هجیر و گرانمایگان یکسره
|به قلب اندرون رستم زابلی
|زره‌دار با خنجر کابلی
|تو گفتی نه شب بود پیدا نه روز
|نهان گشت خورشید گیتی‌فروز
|شد از سم اسپان زمین سنگ رنگ
|ز نیزه هوا همچو پشت پلنگ
|تو گفتی هوا کوه آهن شدست
|سر کوه پر ترگ و جوشن شدست
|به ابر اندر آمد سنان و درفش
|درفشیدن تیغهای بنفش
|بیامد ز قلب سپه پیلسم
|دلش پر ز خون کرده چهره دژم
|چنین گفت با شاه توران سپاه
|که‌ای پرهنر خسرو نیک‌خواه
|گر ایدونک از من نداری دریغ
|یکی باره و جوشن و گرز و تیغ
|ابا رستم امروز جنگ آورم
|همه نام او زیر ننگ آورم
|به پیش تو آرم سر و رخش او
|همان خود و تیغ جهان بخش او
|ازو شاد شد جان افراسیاب
|سر نیزه بگذاشت از آفتاب
|بدو گفت کای نام بردار شیر
|همانا که پیلت نیارد به زیر
|اگر پیلتن را به چنگ آوری
|زمانه برآساید از داوری
|به توران چو تو کس نباشد به جاه
|به گنج و به تیغ و به تخت و کلاه
|به گردان سپهر اندرآری سرم
|سپارم ترا دختر و کشورم
|از ایران و توران دو بهر آن تست
|همان گوهر و گنج و شهر آن تست
|چو بشنید پیران غمی گشت سخت
|بیامد بر شاه خورشید بخت
|بدو گفت کاین مرد برنا و تیز
|همی بر تن خویش دارد ستیز
|همی در گمان افتد از نام خویش
|نیندیشد از کار فرجام خویش
|کسی سوی دوزخ نپوید به پا
|و گر خیره سوی دم اژدها
|گر او با تهمتن نبرد آورد
|سر خویش را زیر گرد آورد
|شکسته شود دل گوان را به جنگ
|بود این سخن نیز بر شاه ننگ
|برادر تو دانی که کهتر بود
|فزون‌تر برو مهر مهتر بود
|به پیران چنین گفت پس پیلسم
|کزین پهلوان دل ندارد دژم
|که گر من کنم جنگ جنگی نهنگ
|نیارم به بخت تو بر شاه ننگ
|به پیش تو با نامور چار گرد
|چه کردم تو دیدی ز من دست برد
|همانا کنون زورم افزونترست
|شکستن دل من نه اندرخورست
|برآید به دست من این کارکرد
|به گرد در اختر بد مگرد
|چو بشنید زو این سخن شهریار
|یکی اسپ شایستهٔ کارزار
|بدو داد با تیغ و بر گستوان
|همان نیزه و درع و خود گوان
|بیاراست آن جنگ را پیلسم
|همی راند چون شیر با باد و دم
|به ایرانیان گفت رستم کجاست
|که گوید که او روز جنگ اژدهاست
|چو بشنید گیو این سخن بردمید
|بزد دست و تیغ از میان برکشید
|بدو گفت رستم به یک ترک جنگ
|نسازد همانا که آیدش ننگ
|برآویختند آن دو جنگی به هم
|دمان گیو گودرز با پیلسم
|یکی نیزه زد گیو را کز نهیب
|برون آمدش هر دو پا از رکیب
|فرامرز چون دید یار آمدش
|همی یار جنگی به کار آمدش
|یکی تیغ بر نیزهٔ پیلسم
|بزد نیزه از تیغ او شد قلم
|دگر باره زد بر سر ترگ اوی
|شکسته شد آن تیغ پرخاشجوی
|همی گشت با آن دو یل پیلسم
|به میدان به کردار شیر دژم
|تهمتن ز قلب سپه بنگرید
|دو گرد دلیر و گرانمایه دید
|برآویخته با یکی شیرمرد
|به ابر اندر آورده از باد گرد
|بدانست رستم که جز پیلسم
|ز ترکان ندارد کس آن زور و دم
|و دیگر که از نامور بخردان
|ز گفت ستاره‌شمر موبدان
|ز اختر بد و نیک بشنوده بود
|جهان را چپ و راست پیموده بود
|که گر پیلسم از بد روزگار
|خرد یابد و بند آموزگار
|نبرده چنو در جهان سر به سر
|به ایران و توران نبندد کمر
|همانا که او را زمان آمدست
|که ایدر به چنگم دمان آمدست
|به لشکر بفرمود کز جای خویش
|مگر ناورند اندکی پای پیش
|شوم برگرایم تن پیلسم
|ببینم که دارد پی و شاخ و دم
|یکی نیزهٔ بارکش برگرفت
|بیفشارد ران ترگ بر سر گرفت
|گران شد رکیب و سبک شد عنان
|به چشم اندر آورد رخشان سنان
|غمی گشت و بر لب برآورد کف
|همی تاخت از قلب تا پیش صف
|چنین گفت کای نامور پیلسم
|مرا خواستی تا بسوزی به دم
|همی گفت و می‌تاخت برسان گرد
|یکی کرد با او سخن در نبرد
|یکی نیزه زد بر کمرگاه اوی
|ز زین برگرفتش به کردار گوی
|همی تاخت تا قلب توران سپاه
|بینداختش خوار در قلبگاه
|چنین گفت کاین را به دیبای زرد
|بپوشید کز گرد شد لاژورد
|عنان را بپیچید زان جایگاه
|بیامد دمان تا به قلب سپاه
|ببارید پیران ز مژگان سرشک
|تن پیلسم دور دید از پزشک
|دل لشکر و شاه توران سپاه
|شکسته شد و تیره شد رزمگاه
|خروش آمد از لشکر هر دو سوی
|ده و دار گردان پرخاشجوی
|خروشیدن کوس بر پشت پیل
|ز هر سو همی رفت تا چند میل
|زمین شد ز نعل ستوران ستوه
|همه کوه دریا شد و دشت کوه
|ز بس نعره و نالهٔ کره‌نای
|همی آسمان اندر آمد ز جای
|همی سنگ مرجان شد و خاک خون
|سراسر سر سروران شد نگون
|بکشتند چندان ز هردو گروه
|که شد خاک دریا و هامون چو کوه
|یکی باد برخاست از رزمگاه
|هوا را بپوشید گرد سپاه
|دو لشکر به هامون همی تاختند
|یک از دیگران بازنشناختند
|جهان چون شب تیره تاریک شد
|تو گفتی به شب روز نزدیک شد
|چنین گفت با لشکر افراسیاب
|که بیدار بخت اندر آمد به خواب
|اگر سستی آرید یک تن به جنگ
|نماند مرا روزگار درنگ
|بریشان ز هر سو کمین آورید
|به نیزه خور اندر زمین آورید
|بیامد خود از قلب توران سپاه
|بر طوس شد داغ دل کینه‌خواه
|از ایران فراوان سپه را بکشت
|غمی شد دل طوس و بنمود پشت
|بر رستم آمد یکی چاره‌جوی
|که امروز ازین رزم شد رنگ و بوی
|همه رزمگه شد چو دریای خون
|درفش سپهدار ایران نگون
|بیامد ز قلب سپه پیلتن
|پس او فرامرز با انجمن
|سپردار بسیار در پیش بود
|که دلشان ز رستم بداندیش بود
|همه خویش و پیوند افراسیاب
|همه دل پر از کین و سر پرشتاب
|تهمتن فراوان ازیشان بکشت
|فرامرز و طوس اندر آمد به پشت
|چو افراسیاب آن درفش بنفش
|نگه کرد بر جایگاه درفش
|بدانست کان پیلتن رستمست
|سرافراز وز تخمهٔ نیرمست
|برآشفت برسان جنگی پلنگ
|بیفشارد ران پیش او شد به جنگ
|چو رستم درفش سیه را بدید
|به کردار شیر ژیان بردمید
|به جوش آمد آن نامبردار گرد
|عنان بارهٔ تیزتگ را سپرد
|برآویخت با سرکش افراسیاب
|به پیگار خون رفت چون رود آب
|یکی نیزه سالار توران سپاه
|بزد بر بر رستم کینه‌خواه
|سنان اندر آمد ببند کمر
|به ببر بیان بر نبد کارگر
|تهمتن به کین اندر آورد روی
|یکی نیزه زد بر سر اسپ اوی
|تگاور ز درد اندر آمد به سر
|بیفتاد زو شاه پرخاشخر
|همی جست رستم کمرگاه او
|که از رزم کوته کند راه او
|نگه کرد هومان بدید از کران
|به گردن برآورد گرز گران
|بزد بر سر شانهٔ پیلتن
|به لشکر خروش آمد از انجمن
|ز پس کرد رستم همانگه نگاه
|بجست از کفش نامبردار شاه
|برآشفت گردافگن تاج‌بخش
|بدنبال هومان برانگیخت رخش
|بتازید چندی و چندی شتافت
|زمانه بدش مانده او را نیافت
|سپهدار ترکان نشد زیر دست
|یکی بارهٔ تیزتگ برنشست
|چو از جنگ رستم بپیچید روی
|گریزان همی رفت پرخاشجوی
|برآمد ز هر سو دم کرنای
|همی آسمان اندر آمد ز جای
|به ابر اندر آمد خروش سران
|گراییدن گرزهای گران
|گوان سر به سر نعره برداشتند
|سنانها به ابر اندر افراشتند
|زمین سربسر کشته و خسته بود
|وگر لاله بر زعفران رسته بود
|سپردند اسپان همی خون به نعل
|شده پای پیل از دل کشته لعل
|هزیمت گرفتند ترکان چو باد
|که رستم ز بازو همی داد داد
|سه فرسنگ چون اژدهای دمان
|تهمتن همی شد پس بدگمان
|وزان جایگه پیلتن بازگشت
|سپه یکسر از جنگ ناساز گشت
|ز رستم بپرسید پرمایه طوس
|که چون یافت شیر از یکی گور کوس
|بدو گفت رستم که گرز گران
|چو یاد آرد از یال جنگ‌آوران
|دل سنگ و سندان نماند درست
|بر و یال کوبنده باید نخست
|عمودی که کوبنده هومان بود
|تو آهن مخوانش که موم آن بود
|به لشکرگه خویش گشتند باز
|سپه یکسر از خواسته بی‌نیاز
|همه دشت پر آهن و سیم و زر
|سنان و ستام و کلاه و کمر
|چو خورشید برزد سر از کوهسار
|بگسترد یاقوت بر جویبار
|تهمتن همه خواسته گرد کرد
|ببخشید یکسر به مردان مرد
|خروش آمد و نالهٔ کرنای
|تهمتن برانگیخت لشکر ز جای
|نهادند سر سوی افراسیاب
|همه رخ ز کین سیاوش پر آب
|پس آگاهی آمد به پرخاشجوی
|که رستم به توران در آورد روی
|به پیران چنین گفت کایرانیان
|بدی را ببستند یکسر میان
|کنون بوم و بر جمله ویران شود
|به کام دلیران ایران شود
|کسی نزد رستم برد آگهی
|ازین کودک شوم بی‌فرهی
|هم آنگه برندش به ایران سپاه
|یکی ناسزا برنهندش کلاه
|نوندی برافگن هم اندر زمان
|بر شوم پی‌زادهٔ بدگمان
|که با مادر آن هر دو تن را به هم
|بیارد بگوید سخن بیش و کم
|نوندی بیامد ببردندشان
|شدند آن دو بیچاره چون بیهشان
|به نزدیک افراسیاب آمدند
|پر از درد و تیمار و تاب آمدند
|وز آن جایگه شاه توران زمین
|بیاورد لشکر به دریای چین
|تهمتن نشست از بر تخت اوی
|به خاک اندر آمد سر بخت اوی
|یکی داستانی بگفت از نخست
|که پرمایه آنکس که دشمن نجست
|چو بدخواه پیش آیدت کشته به
|گر آواره از پیش برگشته به
|از ایوان همه گنج او بازجست
|بگفتند با او یکایک درست
|غلامان و اسپ و پرستندگان
|همان مایه‌ور خوب رخ بندگان
|در گنج دینار و پرمایه تاج
|همان گوهر و دیبه و تخت عاج
|یکایک ز هر سو به چنگ آمدش
|بسی گوهر از گنج گنگ آمدش
|سپه سر به سر زان توانگر شدند
|ابا یاره و تخت و افسر شدند
|یکی طوس را داد زان تخت عاج
|همان یاره و طوق و منشور چاچ
|ورا گفت هر کس که تاب آورد
|وگر نام افراسیاب آورد
|همانگه سرش را ز تن دور کن
|ازو کرگسان را یکی سور کن
|کسی کاو خرد جوید و ایمنی
|نیازد سوی کیش آهرمنی
|چو فرزند باید که داری به ناز
|ز رنج ایمن از خواسته بی‌نیاز
|تو درویش را رنج منمای هیچ
|همی داد و بر داد دادن بسیچ
|که گیتی سپنجست و جاوید نیست
|فری برتر از فر جمشید نیست
|سپهر بلندش به پا آورید
|جهان را جزو کدخدا آورید
|یکی تاج پرگوهر شاهوار
|دو تا یاره و طوق با گوشوار
|سپیجاب و سغدش به گودرز داد
|بسی پند و منشور آن مرز داد
|ستودش فراوان و کرد آفرین
|که چون تو کسی نیست ز ایران زمین
|بزرگی و فر و بلندی و داد
|همان بزم و رزم از تو داریم یاد
|ترا با هنر گوهرست و خرد
|روانت همی از تو رامش برد
|روا باشد ار پند من بشنوی
|که آموزگار بزرگان توی
|سپیجاب تا آب گلزریون
|ز فرمان تو کس نیاید برون
|فریبرز کاووس را تاج زر
|فرستاد و دینار و تخت و کمر
|بدو گفت سالار و مهتر توی
|سیاووش رد را برادر توی
|میان را به کین برادر ببند
|ز فتراک مگشای بند کمند
|به چین و ختن اندرآور سپاه
|به هر جای از دشمنان کینه‌خواه
|میاسای از کین افراسیاب
|ز تن دور کن خورد و آرام و خواب
|به ماچین و چین آمد این آگهی
|که بنشست رستم به شاهنشهی
|همه هدیه ها ساختند و نثار
|ز دینار و ز گوهر شاهوار
|تهمتن به جان داد زنهارشان
|بدید آن روانهای بیدارشان
|وزان پس به نخچیر به ایوز و باز
|برآمد برین روزگاری دراز
|چنان بد که روزی زواره برفت
|به نخچیر گوران خرامید تفت
|یکی ترک تا باشدش رهنمای
|به پیش اندر افگند و آمد بجای
|یکی بیشه دید اندران پهن دشت
|که گفتی برو بر نشاید گذشت
|ز بس بوی و بس رنگ و آب روان
|همی نو شد از باد گفتی روان
|پس آن ترک خیره زبان برگشاد
|به پیش زواره همی کرد یاد
|که نخچیرگاه سیاوش بد این
|برین بود مهرش به توران زمین
|بدین جایگه شاد و خرم بدی
|جز ایدر همه جای با غم بدی
|زواره چو بشنید زو این سخن
|برو تازه شد روزگار کهن
|چو گفتار آن ترکش آمد به گوش
|ز اسپ اندر افتاد و زو رفت هوش
|یکی باز بودش به چنگ اندرون
|رها کرد و مژگان شدش جوی خون
|رسیدند یاران لشکر بدوی
|غمی یافتندش پر از آب روی
|گرفتند نفرین بران رهنمای
|به زخمش فگندند هر یک ز پای
|زواره یکی سخت سوگند خورد
|فرو ریخت از دیدگان آب زرد
|کزین پس نه نخچیر جویم نه خواب
|نپردازم از کین افراسیاب
|نمانم که رستم برآساید ایچ
|همی کینه را کرد باید بسیچ
|همانگه چو نزد تهمتن رسید
|خروشید چون روی او را بدید
|بدو گفت کایدر به کین آمدیم
|و گر لب پر از آفرین آمدیم
|چو یزدان نیکی دهش زور داد
|از اختر ترا گردش هور داد
|چرا باید این کشور آباد ماند
|یکی را برین بوم و بر شاد ماند
|فرامش مکن کین آن شهریار
|که چون او نبیند دگر روزگار
|برانگیخت آن پیلتن را ز جای
|تهمتن هم آن کرد کاو دید رای
|همان غارت و کشتن اندر گرفت
|همه بوم و بر دست بر سر گرفت
|ز توران زمین تا به سقلاب و روم
|نماندند یک مرز آباد بوم
|همی سر بریدند برنا و پیر
|زن و کودک خرد کردند اسیر
|برین گونه فرسنگ بیش از هزار
|برآمد ز کشور سراسر دمار
|هرآنکس که بد مهتری با گهر
|همه پیش رفتند بر خاک سر
|که بیزار گشتیم ز افراسیاب
|نخواهیم دیدار او را به خواب
|ازان خون که او ریخت بر بیگناه
|کسی را نبود اندر آن روی راه
|کنون انجمن گر پراگنده‌ایم
|همه پیش تو چاکر و بنده‌ایم
|چو چیره شدی بیگنه خون مریز
|مکن چنگ گردون گردنده تیز
|ندانیم ماکان جفاگر کجاست
|به ابرست گر در دم اژدهاست
|چو بشنید گفتار آن انجمن
|بپیچید بینادل پیلتن
|سوی مرز قچغار باشی براند
|سران سپه را سراسر بخواند
|شدند انجمن پیش او بخردان
|بزرگان و کارآزموده ردان
|که کاووس بی‌دست و بی فر و پای
|نشستست بر تخت بی‌رهنمای
|گر افراسیاب از رهی بی‌درنگ
|یکی لشکر آرد به ایران به جنگ
|بیابد بران پیر کاووس دست
|شود کام و آرام ما جمله پست
|یکایک همه فام کین توختیم
|همه شهر آباد او سوختیم
|کجا سالیان اندر آمد به شش
|که نگذشت بر ما یکی روز خوش
|کنون نزد آن پیر خسرو شویم
|چو رزم اندر آید همه نو شویم
|چو دل بر نهی بر سرای کهن
|کند ناز و ز تو بپوشد سخن
|تهمتن بران گشت همداستان
|که فرخنده موبد زد این داستان
|چنین گفت خرم دل رهنمای
|که خوبی گزین زین سپنجی سرای
|بنوش و بناز و بپوش و بخور
|ترا بهره اینست زین رهگذر
|سوی آز منگر که او دشمنست
|دلش بردهٔ جان آهرمنست
|نگه کن که در خاک جفت تو کیست
|برین خواسته چند خواهی گریست
|تهمتن چو بشنید شرم آمدش
|برفتن یکی رای گرم آمدش
|نگه کرد ز اسپان به هر سو گله
|که بودند بر دشت ترکان یله
|غلام و پرستندگان ده هزار
|بیاورد شایستهٔ شهریار
|همان نافهٔ مشک و موی سمور
|ز در سپید و ز کیمال بور
|به رنگ و به بوی و به دیبا و زر
|شد آراسته پشت پیلان نر
|ز گستردنیها و از بیش و کم
|ز پوشیدنیها و گنج و درم
|ز گنج سلیح و ز تاج و ز تخت
|به ایران کشیدند و بربست رخت
|ز توران سوی زابلستان کشید
|به نزدیک فرخنده دستان کشید
|سوی پارس شد طوس و گودرز و گیو
|سپاهی چنان نامبردار و نیو
|نهادند سر سوی شاه جهان
|همه نامداران فرخ نهان
|وزان پس چو بشنید افراسیاب
|که بگذشت رستم بران روی آب
|شد از باختر سوی دریای گنگ
|دلی پر ز کینه سری پر ز جنگ
|همه بوم زیر و زبر کرده دید
|مهان کشته و کهتران برده دید
|نه اسپ و نه گنج و نه تاج و نه تخت
|نه شاداب در باغ برگ درخت
|جهانی به آتش برافروخته
|همه کاخها کنده و سوخته
|ز دیده ببارید خونابه شاه
|چنین گفت با مهتران سپاه
|که هر کس که این را فرامش کند
|همی جان بیدار خامش کند
|همه یک به یک دل پر از کین کنید
|سپر بستر و تیغ بالین کنید
|به ایران سپه رزم و کین آوریم
|به نیزه خور اندر زمین آوریم
|به یک رزم اگر باد ایشان بجست
|نباید چنین کردن اندیشه پست
|برآراست بر هر سوی تاختن
|ندید ایچ هنگام پرداختن
|همی سوخت آباد بوم و درخت
|به ایرانیان بر شد آن کار سخت
|ز باران هوا خشک شد هفت سال
|دگرگونه شد بخت و برگشت حال
|شد از رنج و سختی جهان پر نیاز
|برآمد برین روزگار دراز
|چنان دید گودرز یک شب به خواب
|که ابری برآمد ز ایران پرآب
|بران ابر باران خجسته سروش
|به گودرز گفتی که بگشای گوش
|چو خواهی که یابی ز تنگی رها
|وزین نامور ترک نر اژدها
|به توران یکی نامداری نوست
|کجا نام آن شاه کیخسروست
|ز پشت سیاوش یکی شهریار
|هنرمند و از گوهر نامدار
|ازین تخمه از گوهر کیقباد
|ز مادر سوی تور دارد نژاد
|چو آید به ایران پی فرخش
|ز چرخ آنچ پرسد دهد پاسخش
|میان را ببندد به کین پدر
|کند کشور تور زیر و زبر
|به دریای قلزم به جوش آرد آب
|نخارد سر از کین افراسیاب
|همه ساله در جوشن کین بود
|شب و روز در جنگ بر زین بود
|ز گردان ایران و گردنکشان
|نیابد جز از گیو ازو کس نشان
|چنین است فرمان گردان سپهر
|بدو دارد از داد گسترده مهر
|چو از خواب گودرز بیدار شد
|نیایش کنان پیش دادار شد
|بمالید بر خاک ریش سپید
|ز شاه جهاندار شد پرامید
|چو خورشید پیدا شد از پشت زاغ
|برآمد به کردار زرین چراغ
|سپهبد نشست از بر تخت عاج
|بیاراست ایوان به کرسی ساج
|پر اندیشه مر گیو را پیش خواند
|وزان خواب چندی سخنها براند
|بدو گفت فرخ پی و روز تو
|همان اختر گیتی افروز تو
|تو تا زادی از مادر به آفرین
|پر از آفرین شد سراسر زمین
|به فرمان یزدان خجسته سروش
|مرا روی بنمود در خواب دوش
|نشسته بر ابری پر از باد و نم
|بشستی جهان را سراسر ز غم
|مرا دید و گفت این همه غم چراست
|جهانی پر از کین و بی‌نم چراست
|ازیرا که بی‌فر و برزست شاه
|ندارد همی راه شاهان نگاه
|چو کیخسرو آید ز توران زمین
|سوی دشمنان افگند رنج و کین
|نبیند کس او را ز گردان نیو
|مگر نامور پور گودرز گیو
|چنین کرد بخشش سپهر بلند
|که از تو گشاید غم و رنج بند
|همی نام جستی میان دو صف
|کنون نام جاویدت آمد به کف
|که تا در جهان مردمست و سخن
|چنین نام هرگز نگردد کهن
|زمین را همان با سپهر بلند
|به دست تو خواهد گشادن ز بند
|به رنجست گنج و به نامست رنج
|همانا که نامت به آید ز گنج
|اگر جاودانه نمانی بجای
|همی نام به زین سپنجی سرای
|جهان را یکی شهریار آوری
|درخت وفا را به بار آوری
|بدو گفت گیو ای پدر بنده‌ام
|بکوشم به رای تو تا زنده‌ام
|خریدارم این را گر آید بجای
|به فرخنده نام و پی رهنمای
|به ایوان شد و ساز رفتن گرفت
|ز خواب پدر مانده اندر شگفت
|چو خورشید رخشنده آمد پدید
|زمین شد بسان گل شنبلید
|بیامد کمربسته گیو دلیر
|یکی بارکش بادپایی به زیر
|به گودرز گفت ای جهان پهلوان
|دلیر و سرافراز و روشن روان
|کمندی و اسپی مرا یار بس
|نشاید کشیدن بدان مرز کس
|چو مردم برم خواستار آیدم
|ازان پس مگر کارزار آیدم
|مرا دشت و کوهست یک چند جای
|مگر پیشم آید یکی رهنمای
|به پیرزو بخت جهان پهلوان
|نیایم جز از شاد و روشن روان
|تو مر بیژن خرد را در کنار
|بپرور نگهدارش از روزگار
|ندانم که دیدار باشد جزین
|که داند چنین جز جهان آفرین
|تو پدرود باش و مرا یاد دار
|روان را ز درد من آزاد دار
|چو شویی ز بهر پرستش رخان
|به من بر جهان آفرین را بخوان
|مگر باشدم دادگر رهنمای
|به نزدیک آن نامور کدخدای
|به فرمان بیاراست و آمد برون
|پدر دل پر از درد و رخ پر ز خون
|پدر پیر سر بود و برنا دلیر
|دهن جنگ را باز کرده چو شیر
|ندانست کاو باز بیند پسر
|ز رفتن دلش بود زیر و زبر
|بسا رنجها کز جهان دیده‌اند
|ز بهر بزرگی پسندیده‌اند
|سرانجام بستر جز از خاک نیست
|ازو بهره زهرست و تریاک نیست
|چو دانی که ایدر نمانی دراز
|به تارک چرا بر نهی تاج آز
|همان آز را زیر خاک آوری
|سرش را سر اندر مغاک آوری
|ترا زین جهان شادمانی بس است
|کجا رنج تو بهر دیگر کس است
|تو رنجی و آسان دگر کس خورد
|سوی گور و تابوت تو ننگرد
|برو نیز شادی سرآید همی
|سرش زیر گرد اندر آید همی
|ز روز گذر کردن اندیشه کن
|پرستیدن دادگر پیشه کن
|بترس از خدا و میازار کس
|ره رستگاری همین است و بس
|کنون ای خردمند بیدار دل
|مشو در گمان پای درکش ز گل
|ترا کردگارست پروردگار
|توی بنده و کردهٔ کردگار
|چو گردن به اندیشه زیر آوری
|ز هستی مکن پرسش و داوری
|نشاید خور و خواب با آن نشست
|که خستو نباشد بیزدان که هست
|دلش کور باشد سرش بی‌خرد
|خردمندش از مردمان نشمرد
|ز هستی نشانست بر آب و خاک
|ز دانش منش را مکن در مغاک
|توانا و دانا و دارنده اوست
|خرد را و جان را نگارنده اوست
|جهان آفرید و مکان و زمان
|پی پشهٔ خرد و پیل گران
|چو سالار ترکان به دل گفت من
|به بیشی برآرم سر از انجمن
|چنان شاهزاده جوان را بکشت
|ندانست جز گنج و شمشیر پشت
|هم از پشت او روشن کردگار
|درختی برآورد یازان به بار
|که با او بگفت آنک جز تو کس است
|که اندر جهان کردگار او بس است
|خداوند خورشید و کیوان و ماه
|کزویست پیروزی و دستگاه
|خداوند هستی و هم راستی
|نخواهد ز تو کژی و کاستی
|جز از رای و فرمان او راه نیست
|خور و ماه ازین دانش آگاه نیست
|پسر را بفرمود گودرز پیر
|به توران شدن کار را ناگریز
|به فرمان او گیو بسته میان
|بیامد به کردار شیر ژیان
|همی تاخت تا مرز توران رسید
|هر آنکس که در راه تنها بدید
|زبان را به ترکی بیاراستی
|ز کیخسرو از وی نشان خواستی
|چو گفتی ندارم ز شاه آگهی
|تنش را ز جان زود کردی تهی
|به خم کمندش بیاویختی
|سبک از برش خاک بربیختی
|بدان تا نداند کسی راز او
|همان نشنود نام و آواز او
|یکی را همی برد با خویشتن
|ورا رهنمون بود زان انجمن
|همی رفت بیدار با او به راه
|برو راز نگشاد تا چندگاه
|بدو گفت روزی که اندر جهان
|سخن پرسم از تو یکی در نهان
|گر ایدونک یابم ز تو راستی
|بشویی به دانش دل از کاستی
|ببخشم ترا هرچ خواهی ز من
|ندارم دریغ از تو پرمایه تن
|چنین داد پاسخ که دانش بسست
|ولیکن پراگنده با هر کسست
|اگر زانک پرسیم هست آگهی
|ز پاسخ زبان را نیابی تهی
|بدو گفت کیخسرو اکنون کجاست
|بباید به من برگشادنت راست
|چنین داد پاسخ که نشنیده‌ام
|چنین نام هرگز نپرسیده‌ام
|چو پاسخ چنین یافت از رهنمون
|بزد تیغ و انداختش سرنگون
|به توران همی رفت چون بیهشان
|مگر یابد از شاه جایی نشان
|چنین تا برآمد برین هفت سال
|میان سوده از تیغ و بند دوال
|خورش گور و پوشش هم از چرم گور
|گیا خوردن باره و آب شور
|همی گشت گرد بیابان و کوه
|به رنج و به سختی و دور از گروه
|چنان بد که روزی پراندیشه بود
|به پیشش یکی بارور بیشه بود
|بدان مرغزار اندر آمد دژم
|جهان خرم و مرد را دل به غم
|زمین سبز و چشمه پر از آب دید
|همی جای آرامش و خواب دید
|فرود آمد و اسپ را برگذاشت
|بخفت و همی بر دل اندیشه داشت
|همی گفت مانا که دیو پلید
|بر پهلوان بد که آن خواب دید
|ز کیخسرو ایدر نبینم نشان
|چه دارم همی خویشتن را کشان
|کنون گر به رزم‌اند یاران من
|به بزم اندرون غمگساران من
|یکی نامجوی و یکی شادروز
|مرا بخت بر گنبد افشاند گوز
|همی برفشانم به خیره روان
|خمیدست پشتم چو خم کمان
|همانا که خسرو ز مادر نزاد
|وگر زاد دادش زمانه به باد
|ز جستن مرا رنج و سختیست بهر
|انوشه کسی کاو بمیرد به زهر
|سرش پر ز غم گرد آن مرغزار
|همی گشت شه را کنان خواستار
|یکی چشمه‌ای دید تابان ز دور
|یکی سرو بالا دل آرام پور
|یکی جام پر می گرفته به چنگ
|به سر بر زده دستهٔ بوی و رنگ
|ز بالای او فرهٔ ایزدی
|پدید آمد و رایت بخردی
|تو گفتی منوچهر بر تخت عاج
|نشستست بر سر ز پیروزه تاج
|همی بوی مهر آمد از روی او
|همی زیب تاج آمد از موی او
|به دل گفت گیو این بجز شاه نیست
|چنین چهره جز در خور گاه نیست
|پیاده بدو تیز بنهاد روی
|چو تنگ اندر آمد گو شاه‌جوی
|گره سست شد بر در رنج او
|پدید آمد آن نامور گنج او
|چو کیخسرو از چشمه او را بدید
|بخندید و شادان دلش بردمید
|به دل گفت کاین گرد جز گیو نیست
|بدین مرز خود زین نشان نیونیست
|مرا کرد خواهد همی خواستار
|به ایران برد تا کند شهریار
|چو آمد برش گیو بردش نماز
|بدو گفت کای نامور سرافراز
|برانم که پور سیاوش توی
|ز تخم کیانی و کیخسروی
|چنین داد پاسخ ورا شهریار
|که تو گیو گودرزی ای نامدار
|بدو گفت گیو ای سر راستان
|ز گودرز با تو که زد داستان
|ز کشواد و گیوت که داد آگهی
|که با خرمی بادی و فرهی
|بدو گفت کیخسرو ای شیر مرد
|مرا مادر این از پدر یاد کرد
|که از فر یزدان گشادی سخن
|بدانگه که اندرزش آمد به بن
|همی گفت با نامور مادرم
|کز ایدر چه آید ز بد بر سرم
|سرانجام کیخسرو آید پدید
|بجا آورد بندها را کلید
|بدانگه که گردد جهاندار نیو
|ز ایران بیاید سرافراز گیو
|مر او را سوی تخت ایران برد
|بر نامداران و شیران برد
|جهان را به مردی به پای آورد
|همان کین ما را بجای آورد
|بدو گفت گیو ای سر سرکشان
|ز فر بزرگی چه داری نشان
|نشان سیاوش پدیدار بود
|چو بر گلستان نقطهٔ قار بود
|تو بگشای و بنمای بازو به من
|نشان تو پیداست بر انجمن
|برهنه تن خویش بنمود شاه
|نگه کرد گیو آن نشان سیاه
|که میراث بود از گه کیقباد
|درستی بدان بد کیان را نژاد
|چو گیو آن نشان دید بردش نماز
|همی ریخت آب و همی گفت راز
|گرفتش به بر شهریار زمین
|ز شادی برو بر گرفت آفرین
|از ایران بپرسید و ز تخت و گاه
|ز گودرز وز رستم نیک‌خواه
|بدو گفت گیو ای جهاندار کی
|سرافراز و بیدار و فرخنده پی
|جهاندار دارندهٔ خوب و زشت
|مراگر نمودی سراسر بهشت
|همان هفت کشور به شاهنشهی
|نهاد بزرگی و تاج مهی
|نبودی دل من بدین خرمی
|که روی تو دیدم به توران ز می
|که داند به گیتی که من زنده‌ام
|به خاکم و گر بتش افگنده‌ام
|سپاس از جهاندار کاین رنج سخت
|به شادی و خوبی سرآورد بخت
|برفتند زان بیشه هر دو به راه
|بپرسید خسرو ز کاووس شاه
|وزان هفت ساله غم و درد او
|ز گستردن و خواب وز خورد او
|همی گفت با شاه یکسر سخن
|که دادار گیتی چه افگند بن
|همان خواب گودرز و رنج دراز
|خور و پوشش و درد و آرام و ناز
|ز کاووس کش سال بفگند فر
|ز درد پسر گشت بی پای و پر
|ز ایران پراکنده شد رنگ و بوی
|سراسر به ویرانی آورد روی
|دل خسرو از درد و رنجش بسوخت
|به کردار آتش رخش برفروخت
|بدو گفت کاکنون ز رنج دراز
|ترا بردهد بخت آرام و ناز
|مرا چون پدر باش و با کس مگوی
|ببین تا زمانه چه آرد به روی
|سپهبد نشست از بر اسپ گیو
|پیاده همی رفت بر پیش نیو
|یکی تیغ هندی گرفته به چنگ
|هر آنکس که پیش آمدی بی‌درنگ
|زدی گیو بیدار دل گردنش
|به زیر گل و خاک کردی تنش
|برفتند سوی سیاووش گرد
|چو آمد دو تن را دل و هوش گرد
|فرنگیس را نیز کردند یار
|نهانی بران بر نهادند کار
|که هر سه به راه اندر آرند روی
|نهان از دلیران پرخاشجوی
|فرنگیس گفت ار درنگ آوریم
|جهان بر دل خویش تنگ آوریم
|ازین آگهی یابد افراسیاب
|نسازد بخورد و نیازد به خواب
|بیاید به کردار دیو سپید
|دل از جان شیرین شود ناامید
|یکی را ز ما زنده اندر جهان
|نبیند کسی آشکار و نهان
|جهان پر ز بدخواه و پردشمنست
|همه مرز ما جای آهرمنست
|تو ای بافرین شاه فرزند من
|نگر تا نیوشی یکی پند من
|که گر آگهی یابد آن مرد شوم
|برانگیزد آتش ز آباد بوم
|یکی مرغزارست ز ایدر نه دور
|به یکسو ز راه سواران تور
|همان جویبارست و آب روان
|که از دیدنش تازه گردد روان
|تو بر گیر زین و لگام سیاه
|برو سوی آن مرغزاران پگاه
|چو خورشید بر تیغ گنبد شود
|گه خواب و خورد سپهبد شود
|گله هرچ هست اندر آن مرغزار
|به آبشخور آید سوی جویبار
|به بهزاد بنمای زین و لگام
|چو او رام گردد تو بگذار گام
|چو آیی برش نیک بنمای چهر
|بیارای و ببسای رویش به مهر
|سیاوش چو گشت از جهان ناامید
|برو تیره شد روی روز سپید
|چنین گفت شبرنگ بهزاد را
|که فرمان مبر زین سپس باد را
|همی باش بر کوه و در مرغزار
|چو کیخسرو آید ترا خواستار
|ورا بارگی باش و گیتی بکوب
|ز دشمن زمین را به نعلت بروب
|نشست از بر اسپ سالار نیو
|پیاده همی رفت بر پیش گیو
|بدان تند بالا نهادند روی
|چنان چون بود مردم چاره‌جوی
|فسیله چو آمد به تنگی فراز
|بخوردند سیراب و گشتند باز
|نگه کرد بهزاد و کی را بدید
|یکی باد سرد از جگر برکشید
|بدید آن نشست سیاوش پلنگ
|رکیب دراز و جناغ خدنگ
|همی داشت در آبخور پای خویش
|از آنجا که بد دست ننهاد پیش
|چو کیخسرو او را به آرام یافت
|بپویید و با زین سوی او شتافت
|بمالید بر چشم او دست و روی
|بر و یال ببسود و بشخود موی
|لگامش بدو داد و زین بر نهاد
|بسی از پدر کرد با درد یاد
|چو بنشست بر باره بفشارد ران
|برآمد ز جا آن هیون گران
|به کردار باد هوا بردمید
|بپرید وز گیو شد ناپدید
|غمی شد دل گیو و خیره بماند
|بدان خیرگی نام یزدان بخواند
|همی گفت کاهرمن چاره‌جوی
|یکی بارگی گشت و بنمود روی
|کنون جان خسرو شد و رنج من
|همین رنج بد در جهان گنج من
|چو یک نیمه ببرید زان کوه شاه
|گران کرد باز آن عنان سیاه
|همی بود تاپیش او رفت گیو
|چنین گفت بیدار دل شاه نیو
|که شاید که اندیشهٔ پهلوان
|کنم آشکارا به روشن روان
|بدو گفت گیو ای شه سرفراز
|سزد کاشکارا بود بر تو راز
|تو از ایزدی فر و برز کیان
|به موی اندر آیی ببینی میان
|بدو گفت زین اسپ فرخ نژاد
|یکی بر دل اندیشه آمدت یاد
|چنین بود اندیشهٔ پهلوان
|که اهریمن آمد بر این جوان
|کنون رفت و رنج مرا باد کرد
|دل شاد من سخت ناشاد کرد
|ز اسپ اندر آمد جهاندیده گیو
|همی آفرین خواند بر شاه نیو
|که روز و شبان بر تو فرخنده باد
|سر بدسگالان تو کنده باد
|که با برز و اورندی و رای و فر
|ترا داد داور هنر با گهر
|ز بالا به ایوان نهادند روی
|پراندیشه مغز و روان راه‌جوی
|چو نزد فرنگیس رفتند باز
|سخن رفت چندی ز راه دارز
|بدان تا نهانی بود کارشان
|نباشد کسی آگه از رازشان
|فرنگیس چون روی بهزاد دید
|شد از آب دیده رخش ناپدید
|دو رخ را به یال و برش بر نهاد
|ز درد سیاوش بسی کرد یاد
|چو آب دو دیده پراگنده کرد
|سبک سر سوی گنج آگنده کرد
|به ایوان یکی گنج بودش نهان
|نبد زان کسی آگه اندر جهان
|یکی گنج آگنده دینار بود
|زره بود و یاقوت بسیار بود
|همان گنج گوپال و برگستوان
|همان خنجر و تیغ و گرز گران
|در گنج بگشاد پیش پسر
|پر از خون رخ از درد خسته جگر
|چنین گفت با گیو کای برده رنج
|ببین تا ز گوهر چه خواهی ز گنج
|ز دینار وز گوهر شاهوار
|ز یاقوت وز تاج گوهرنگار
|ببوسید پیشش زمین پهلوان
|بدو گفت کای مهتر بانوان
|همه پاسبانیم و گنج آن تست
|فدی کردن جان و رنج آن تست
|زمین از تو گردد بهار بهشت
|سپهر از تو زاید همی خوب و زشت
|جهان پیش فرزند تو بنده باد
|سر بدسگالانش افگنده باد
|چو افتاد بر خواسته چشم گیو
|گزین کرد درع سیاووش نیو
|ز گوهر که پرمایه‌تر یافتند
|ببردند چندانک برتافتند
|همان ترگ و پرمایه برگستوان
|سلیحی که بود از در پهلوان
|سر گنج را شاه کرد استوار
|به راه بیابان برآراست کار
|چو این کرده شد برنهادند زین
|بران باد پایان باآفرین
|فرنگیس ترگی به سر بر نهاد
|برفتند هر سه به کردار باد
|سران سوی ایران نهادند گرم
|نهانی چنان چون بود نرم نرم
|بشد شهر یکسر پر از گفت و گوی
|که خسرو به ایران نهادست روی
|نماند این سخن یک زمان در نهفت
|کس آمد به نزدیک پیران بگفت
|که آمد ز ایران سرافراز گیو
|به نزدیک بیدار دل شاه نیو
|سوی شهر ایران نهادند روی
|فرنگیس و شاه و گو جنگ‌جوی
|چو بشنید پیران غمی گشت سخت
|بلرزید برسان برگ درخت
|ز گردان گزین کرد کلباد را
|چو نستیهن و گرد پولاد را
|بفرمود تا ترک سیصد سوار
|برفتند تازان بران کارزار
|سر گیو بر نیزه سازید گفت
|فرنگیس را خاک باید نهفت
|ببندید کیخسرو شوم را
|بداختر پی او بر و بوم را
|سپاهی برین گونه گرد و جوان
|برفتند بیدار دو پهلوان
|فرنگیس با رنج دیده پسر
|به خواب اندر آورده بودند سر
|ز پیمودن راه و رنج شبان
|جهانجوی را گیو بد پاسبان
|دو تن خفته و گیو با رنج و خشم
|به راه سواران نهاده دو چشم
|به برگستوان اندرون اسپ گیو
|چنان چون بود ساز مردان نیو
|زره در بر و بر سرش بود ترگ
|دل ارغنده و تن نهاده به مرگ
|چو از دور گرد سپه را بدید
|بزد دست و تیغ از میان برکشید
|خروشی برآورد برسان ابر
|که تاریک شد مغز و چشم هژبر
|میان سواران بیامد چو گرد
|ز پرخاش او خاک شد لاژورد
|زمانی به خنجر زمانی به گرز
|همی ریخت آهن ز بالای برز
|ازان زخم گوپال گیو دلیر
|سران را همی شد سر از جنگ سیر
|دل گیو خندان شد از زور خشم
|که چون چشمه بودیش دریا به چشم
|ازان پس گرفتندش اندر میان
|چنان لشکری همچو شیر ژیان
|ز نیزه نیستان شد آوردگاه
|بپوشید دیدار خورشید و ماه
|غمی شد دل شیر در نیستان
|ز خون نیستان کرد چون میستان
|ازیشان بیفگند بسیار گیو
|ستوه آمدند آن سواران ز نیو
|به نستیهن گرد کلباد گفت
|که این کوه خاراست نه یال و سفت
|همه خسته و بسته گشتند باز
|به نزدیک پیران گردن فراز
|همه غار و هامون پر از کشته بود
|ز خون خاک چون ارغوان گشته بود
|چو نزدیک کیخسرو آمد دلیر
|پر از خون بر و چنگ برسان شیر
|بدو گفت کای شاه دل شاد دار
|خرد را ز اندیشه آزاد دار
|یکی لشکر آمد بر ما به جنگ
|چو کلباد و نستیهن تیز چنگ
|چنان بازگشتند آن کس که زیست
|که بر یال و برشان بباید گریست
|گذشته ز رستم به ایران سوار
|ندانم که با من کند کارزار
|ازو شاد شد خسرو پاک‌دین
|ستودش فراوان و کرد آفرین
|بخوردند چیزی کجا یافتند
|سوی راه بی راه بشتافتند
|چو ترکان به نزدیک پیران شدند
|چنان خسته و زار و گریان شدند
|برآشفت پیران به کلباد گفت
|که چونین شگفتی نشاید نهفت
|چه کردید با گیو و خسرو کجاست
|سخن بر چه سانست برگوی راست
|بدو گفت کلباد کای پهلوان
|به پیش تو گر برگشایم زبان
|که گیو دلاور به گردان چه کرد
|دلت سیر گردد به دشت نبرد
|فراوان به لشکر مرا دیده‌ای
|نبرد مرا هم پسندیده‌ای
|همانا که گوپال بیش از هزار
|گرفتی ز دست من آن نامدار
|سرش ویژه گفتی که سندان شدست
|بر و ساعدش پیل دندان شدست
|من آورد رستم بسی دیده‌ام
|ز جنگ آوران نیز بشنیده‌ام
|به زخمش ندیدم چنین پایدار
|نه در کوشش و پیچش کارزار
|همی هر زمان تیز و جوشان بدی
|به نوی چو پیلی خروشان بدی
|برآشفت پیران بدو گفت بس
|که ننگست ازین یاد کردن به کس
|نه از یک سوارست چندین سخن
|تو آهنگ آورد مردان مکن
|تو رفتی و نستیهن نامور
|سپاهی به کردار شیران نر
|کنون گیو را ساختی پیل مست
|میان یلان گشت نام تو پست
|چو زین یابد افراسیاب آگهی
|بیندازد آن تاج شاهنشهی
|که دو پهلوان دلیر و سوار
|چنین لشکری از در کارزار
|ز پیش سواری نمودید پشت
|بسی از دلیران ترکان بکشت
|گواژه بسی باشدت بافسوس
|نه مرد نبردی و گوپال و کوس
|سواران گزین کرد پیران هزار
|همه جنگجوی و همه نامدار
|بدیشان چنین گفت پیران که زود
|عنان تگاور بباید بسود
|شب و روز رفتن چو شیر ژیان
|نباید گشادن به ره بر میان
|که گر گیو و خسرو به ایران شوند
|زنان اندر ایران چه شیران شوند
|نماند برین بوم و بر خاک و آب
|وزین داغ دل گردد افراسیاب
|به گفتار او سر برافراختند
|شب و روز یکسر همی تاختند
|نجستند روز و شب آرام و خواب
|وزین آگهی شد به افراسیاب
|چنین تا بیامد یکی ژرف رود
|سپه شد پراگنده چون تار و پود
|بنش ژرف و پهناش کوتاه بود
|بدو بر به رفتن دژآگاه بود
|نشسته فرنگیس بر پاس گاه
|به دیگر کران خفته بد گیو و شاه
|فرنگیس زان جایگه بنگرید
|درفش سپهدار توران بدید
|دوان شد بر گیو و آگاه کرد
|بران خفتگان خواب کوتاه کرد
|بدو گفت کای مرد با رنج خیز
|که آمد ترا روزگار گریز
|ترا گر بیابند بیجان کنند
|دل ما ز درد تو پیچان کنند
|مرا با پسر دیده گردد پرآب
|برد بسته تا پیش افراسیاب
|وزان پس ندانم چه آید گزند
|نداند کسی راز چرخ بلند
|بدو گفت گیو ای مه بانوان
|چرا رنجه کردی بدینسان روان
|تو با شاه برشو به بالای تند
|ز پیران و لشکر مشو هیچ کند
|جهاندار پیروز یار منست
|سر اختر اندر کنار منست
|بدوگفت کیخسرو ای رزمساز
|کنون بر تو بر کار من شد دراز
|ز دام بلا یافتم من رها
|تو چندین مشو در دم اژدها
|به هامون مرارفت باید کنون
|فشاندن به شمشیر بر شید خون
|بدو گفت گیو ای شه سرفراز
|جهان را به نام تو آمد نیاز
|پدر پهلوانست و من پهلوان
|به شاهی نپیچیم جان و روان
|برادر مرا هست هفتاد و هشت
|جهان شد چو نام تو اندر گذشت
|بسی پهلوانست شاه اندکی
|چه باشد چو پیدا نباشد یکی
|اگر من شوم کشته دیگر بود
|سر تاجور باشد افسر بود
|اگر تو شوی دور از ایدر تباه
|نبینم کسی از در تاج و گاه
|شود رنج من هفت ساله به باد
|دگر آنک ننگ آورم بر نژاد
|تو بالا گزین و سپه را ببین
|مرا یاد باشد جهان آفرین
|بپوشید درع و بیامد چو شیر
|همان باره دستکش را به زیر
|ازین سوی شه بود ز آنسو سپاه
|میانچی شده رود و بر بسته راه
|چو رعد بهاران بغرید گیو
|ز سالار لشکر همی جست نیو
|چو بشنید پیرانش دشنام داد
|بدو گفت کای بد رگ دیوزاد
|چو تنها بدین رزمگاه آمدی
|دلاور به پیش سپاه آمدی
|کنون خوردنت نوک ژوپین بود
|برت را کفن چنگ شاهین بود
|اگر کوه آهن بود یک سوار
|چو مور اندر آید به گردش هزار
|شود خیره سر گرچه خردست مور
|نه مورست پوشیده مرد و ستور
|کنند این زره بر تنش چاک چاک
|چو مردار گردد کشندش به خاک
|یکی داستان زد هژبر دمان
|که چون بر گوزنی سرآید زمان
|زمانه برو دم همی بشمرد
|بیاید دمان پیش من بگذرد
|زمان آوریدت کنون پیش من
|همان پیش این نامدار انجمن
|بدو گفت گیو ای سپهدار شیر
|سزد گر به آب اندر آیی دلیر
|ببینی کزین پرهنر یک سوار
|چه آید ترا بر سر ای نامدار
|هزارید و من نامور یک دلیر
|سر سرکشان اندر آرم به زیر
|چو من گرزهٔ سرگرای آورم
|سران را همه زیر پای آورم
|چو بشنید پیران برآورد خشم
|دلش گشت پرخون و پرآب چشم
|برانگیخت اسپ و بیفشارد ران
|به گردن برآورد گرز گران
|چو کشتی ز دشت اندر آمد به رود
|همی داد نیکی دهش را درود
|نکرد ایچ گیو آزمون را شتاب
|بدان تا برآمد سپهبد ز آب
|ز بالا به پستی بپیچید گیو
|گریزان همی شد ز سالار نیو
|چو از آب وز لشکرش دور کرد
|به زین اندر افگند گرز نبرد
|گریزان ازو پهلوان بلند
|ز فتراک بگشاد پیچان کمند
|هم‌آورد با گیو نزدیک شد
|جهان چون شب تیره تاریک شد
|بپیچید گیو سرافراز یال
|کمند اندرافگند و کردش دوال
|سر پهلوان اندر آمد به بند
|ز زین برگرفتش به خم کمند
|پیاده به پیش اندر افگند خوار
|ببردش دمان تا لب رودبار
|بیفگند بر خاک و دستش ببست
|سلیحش بپوشید و خود بر نشست
|درفشش گرفته به چنگ اندرون
|بشد تا لب آب گلزریون
|چو ترکان درفش سپهدار خویش
|بدیدند رفتند ناچار پیش
|خروش آمد و نالهٔ کرنای
|دم نای رویین و هندی درای
|جهاندیده گیو اندر آمد به آب
|چو کشتی که از باد گیرد شتاب
|برآورد گرز گران را به کفت
|سپه ماند از کار او در شگفت
|سبک شد عنان وگران شد رکیب
|سر سرکشان خیره گشت از نهیب
|به شمشیر و با نیزهٔ سرگرای
|همی کشت ازیشان یل رهنمای
|از افگنده شد روی هامون چون کوه
|ز یک تن شدند آن دلیران ستوه
|قفای یلان سوی او شد همه
|چو شیر اندر آمد به پیش رمه
|چو لشکر هزیمت شد از پیش گیو
|چنان لشکری گشن و مردان نیو
|چنان خیره برگشت و بگذاشت آب
|که گفتی ندیدست لشکر به خواب
|دمان تا به نزدیک پیران رسید
|همی خواست از تن سرش را برید
|به خواری پیاده ببردش کشان
|دمان و پر از درد چون بیهشان
|چنین گفت کاین بددل و بی‌وفا
|گرفتار شد در دم اژدها
|سیاوش به گفتار او سر بداد
|گر او باد شد این شود نیز باد
|ابر شاه پیران گرفت آفرین
|خروشان ببوسید روی زمین
|همی گفت کای شاه دانش پژوه
|چو خورشید تابان میان گروه
|تو دانسته‌ای درد و تیمار من
|ز بهر تو با شاه پیگار من
|سزد گر من از چنگ این اژدها
|به بخت و به فر تو یابم رها
|به کیخسرو اندر نگه کرد گیو
|بدان تا چه فرمان دهد شاه نیو
|فرنگیس را دید دیده پرآب
|زبان پر ز نفرین افراسیاب
|به گیو آن زمان گفت کای سرافراز
|کشیدی بسی رنج راه دراز
|چنان دان که این پیرسر پهلوان
|خردمند و رادست و روشن روان
|پس از داور دادگر رهنمون
|بدان کاو رهانید ما را ز خون
|ز بد مهر او پردهٔ جان ماست
|وزین کردهٔ خویش زنهار خواست
|بدو گفت گیو ای سر بانوان
|انوشه روان باش تا جاودان
|یکی سخت سوگند خوردم به ماه
|به تاج و به تخت شه نیک‌خواه
|که گر دست یابم برو روز کین
|کنم ارغوانی ز خونش زمین
|بدو گفت کیخسرو ای شیرفش
|زبان را ز سوگند یزدان مکش
|کنونش به سوگند گستاخ کن
|به خنجر وراگوش سوراخ کن
|چو از خنجرت خون چکد بر زمین
|هم از مهر یاد آیدت هم ز کین
|بشد گیو و گوشش به خنجر بسفت
|ز سوگند برتر درشتی نگفت
|چنین گفت پیران ازان پس به شاه
|که کلباد شد بی‌گمان با سپاه
|بفرمای کاسپم دهد باز نیز
|چنان دان که بخشیده‌ای جان و چیز
|بدو گفت گیو ای دلیر سپاه
|چرا سست گشتی به آوردگاه
|به سوگند یابی مگر باره باز
|دو دستت ببندم به بند دراز
|که نگشاید این بند تو هیچکس
|گشاینده گلشهر خواهیم و بس
|کجا مهتر بانوان تو اوست
|وزو نیست پیدا ترا مغز و پوست
|بدان گشت همداستان پهلوان
|به سوگند بخرید اسپ و روان
|که نگشاید آن بند را کس به راه
|ز گلشهر سازد وی آن دستگاه
|بدو داد اسپ و دو دستش ببست
|ازان پس بفرمود تا برنشست
|چو از لشگر آگه شد افراسیاب
|برو تیره شد تابش آفتاب
|بزد کوس و نای و سپه برنشاند
|ز ایوان به کردار آتش براند
|دو منزل یکی کرد و آمد دوان
|همی تاخت برسان تیر از کمان
|بیاورد لشکر بران رزمگاه
|که آورد کلباد بد با سپاه
|همه مرز لشکر پراگنده دید
|به هر جای بر مردم افگنده دید
|بپرسید کاین پهلوان با سپاه
|کی آمد ز ایران بدین رزمگاه
|نبرد آگهی کس ز جنگ‌آوران
|که بگذشت زین سان سپاهی گران
|که برد آگهی نزد آن دیوزاد
|که کس را دل و مغز پیران مباد
|اگر خاک بودیش پروردگار
|ندیدی دو چشم من این روزگار
|سپهرم بدو گفت کاسان بدی
|اگر دل ز لشکر هراسان بدی
|یکی گیو گودرز بودست و بس
|سوار ایچ با او ندیدند کس
|ستوه آمد از چنگ یک تن سپاه
|همی رفت گیو و فرنگیس و شاه
|سپهبد چو گفت سپهرم شنید
|سپاهی ز پیش اندر آمد پدید
|سپهدار پیران به پیش اندرون
|سرو روی و یالش همه پر ز خون
|گمان برد کاو گیو رایافتست
|به پیروزی از پیش بشتافتست
|چو نزدیکتر شد نگه کرد شاه
|چنان خسته بد پهلوان سپاه
|ورا دید بر زین ببسته چو سنگ
|دو دست از پس پشت با پالهنگ
|بپرسید و زو ماند اندر شگفت
|غمی گشت و اندیشه اندر گرفت
|بدو گفت پیران که شیر ژیان
|نه درنده گرگ و نه ببر بیان
|نباشد چنان در صف کارزار
|کجا گیو تنها بد ای شهریار
|من آن دیدم از گیو کز پیل و شیر
|نبیند جهاندیده مرد دلیر
|بر آن سان کجا بردمد روز جنگ
|ز نفسش به دریا بسوزد نهنگ
|نخست اندر آمد به گرز گران
|همی کوفت چون پتک آهنگران
|به اسپ و به گرز و به پای و رکیب
|سوار از فراز اندر آمد به شیب
|همانا که باران نبارد ز میغ
|فزون زانک بارید بر سرش تیغ
|چو اندر گلستان به زین بر بخفت
|تو گفتی که گشتست با کوه جفت
|سرانجام برگشت یکسر سپاه
|بجز من نشد پیش او کینه خواه
|گریزان ز من تاب داده کمند
|بیفگند و آمد میانم به بند
|پراگنده شد دانش و هوش من
|به خاک اندر آمد سر و دوش من
|از اسپ اندر آمد دو دستم ببست
|برافگند بر زین و خود بر نشست
|زمانی سر وپایم اندر کمند
|به دیگر زمان زیر سوگند و بند
|به جان و سر شاه و خورشید وماه
|به دادار هرمزد و تخت و کلاه
|مرا داد زین‌گونه سوگند سخت
|بخوردم چو دیدم که برگشت بخت
|که کس را نگویی که بگشای دست
|چنین رو دمان تا بجای نشست
|ندانم چه رازست نزد سپهر
|بخواهد بریدن ز ما پاک مهر
|چو بشنید گفتارش افراسیاب
|بدیده ز خشم اندرآورد آب
|یکی بانگ برزد ز پیشش براند
|بپیچید پیران و خامش بماند
|ازان پس به مغز اندر افگند باد
|به دشنام و سوگند لب برگشاد
|که گر گیو و کیخسرو دیوزاد
|شوند ابر غرنده گر تیز باد
|فرود آورمشان ز ابر بلند
|بزد دست و ز گرز بگشاد بند
|میانشان ببرم به شمشیر تیز
|به ماهی دهم تا کند ریز ریز
|چو کیخسرو ایران بجوید همی
|فرنگیس باری چه پوید همی
|خود و سرکشان سوی جیحون کشید
|همی دامن از چشم در خون کشید
|به هومان بفرمود کاندر شتاب
|عنان را بکش تا لب رود آب
|که چون گیو و خسرو ز جیحون گذشت
|غم و رنج ما باد گردد بدشت
|نشان آمد از گفتهٔ راستان
|که دانا بگفت از گه باستان
|که از تخمهٔ تور وز کیقباد
|یکی شاه خیزد ز هر دو نژاد
|که توران زمین را کند خارستان
|نماند برین بوم و بر شارستان
|رسیدند پس گیو و خسرو بر آب
|همی بودشان بر گذشتن شتاب
|گرفتند پیگار با باژخواه
|که کشتی کدامست بر باژگاه
|نوندی کجا بادبانش نکوست
|به خوبی سزاوار کیخسرو اوست
|چنین گفت با گیو پس باج خواه
|که آب روان را چه چاکر چه شاه
|همی گر گذر بایدت ز آب رود
|فرستاد باید به کشتی درود
|بدو گفت گیو آنچ خواهی بخواه
|گذر ده که تنگ اندر آمد سپاه
|بخواهم ز تو باج گفت اندکی
|ازین چار چیزت بخواهم یکی
|زره خواهم از تو گر اسپ سیاه
|پرستار و گر پور فرخنده ماه
|بدو گفت گیو ای گسسته خرد
|سخن زان نشان گوی کاندر خورد
|به هر باژ گر شاه شهری بدی
|ترا زین جهان نیز بهری بدی
|که باشی که شه را کنی خواستار
|چنین باد پیمایی ای بادسار
|وگر مادر شاه خواهی همی
|به باژ افسر ماه خواهی همی
|سه دیگر چو شبرنگ بهزاد را
|که کوتاه دارد به تگ باد را
|چهارم چو جستی به خیره زره
|که آن را ندانی گره تا گره
|نگردد چنین آهن از آب تر
|نه آتش برو بر بود کارگر
|نه نیزه نه شمشیر هندی نه تیر
|چنین باژ خواهی بدین آب‌گیر
|کنون آب ما را و کشتی ترا
|بدین گونه شاهی درشتی ترا
|بدو گفت گیو ار تو کیخسروی
|نبینی ازین آب جز نیکوی
|فریدون که بگذاشت اروند رود
|فرستاد تخت مهی را درود
|جهانی شد او را سراسر رهی
|که با روشنی بود و با فرهی
|چه اندیشی ار شاه ایران توی
|سرنامداران و شیران توی
|به بد آب را کی بود بر تو راه
|که با فر و برزی و زیبای گاه
|اگر من شوم غرقه گر مادرت
|گزندی نباید که گیرت سرت
|ز مادر تو بودی مراد جهان
|که بیکار بد تخت شاهنشهان
|مرا نیز مادر ز بهر تو زاد
|ازین کار بر دل مکن هیچ یاد
|که من بیگمانم که افراسیاب
|بیاید دمان تا لب رود آب
|مرا برکشد زنده بر دار خوار
|فرنگیس را با تو ای شهریار
|به آب افگند ماهیان‌تان خورند
|وگر زیر نعل اندرون بسپرند
|بدو گفت کیخسرو اینست و بس
|پناهم به یزدان فریادرس
|فرود آمد از بارهٔ راه‌جوی
|بمالید و بنهاد بر خاک روی
|همی گفت پشت و پناهم توی
|نمایندهٔ رای و راهم توی
|درستی و پستی مرا فر تست
|روان و خرد سایهٔ پر تست
|به آب اندرون دلفزایم توی
|به خشکی همان رهنمایم توی
|به آب اندر افگند خسرو سیاه
|چو کشتی همی راند تا باژگاه
|پس او فرنگیس و گیو دلیر
|نترسد ز جیحون و زان آب شیر
|بدان سو گذشتند هر سه درست
|جهانجوی خسرو سر و تن بشست
|بدان نیستان در نیایش گرفت
|جهان آفرین را ستایش گرفت
|چو از رود کردند هر سه گذر
|نگهبان کشتی شد آسیمه سر
|به یاران چنین گفت کاینت شگفت
|کزین برتر اندیشه نتوان گرفت
|بهاران و جیحون و آب روان
|سه جوشنور و اسپ و برگستوان
|بدین ژرف دریا چنین بگذرد
|خرمندش از مردمان نشمرد
|پشیمان شد از کار و گفتار خویش
|تبه دید ازان کار بازار خویش
|بیاراست کشتی به چیزی که داشت
|ز باد هوا بادبان برگذاشت
|به پوزش برفت از پس شهریار
|چو آمد به نزدیکی رودبار
|همه هدیه ها نزد شاه آورید
|کمان و کمند و کلاه آورید
|بدو گفت گیو ای سگ بی‌خرد
|توگفتی که این آب مردم خورد
|چنین مایه ور پرهنر شهریار
|همی از تو کشتی کند خواستار
|ندادی کنون هدیهٔ تو مباد
|بود روز کاین روزت آید به یاد
|چنان خوار برگشت زو رودبان
|که جان را همی گفت پدرودمان
|چو آمد به نزدیکی باژگاه
|هم آنگه ز توران بیامد سپاه
|چو نزدیک رود آمد افراسیاب
|ندید ایچ مردم نه کشتی برآب
|یکی بانگ زد تند بر باژخواه
|که چون یافت این دیو بر آب راه
|چنین داد پاسخ که‌ای شهریار
|پدر باژبان بود و من باژدار
|ندیدم نه هرگز شنیدم چنین
|که کردی کسی ز آب جیحون زمین
|بهاران و این آب با موج تیز
|چو اندر شوی نیست راه گریز
|چنان برگذشتند هر سه سوار
|تو گفتی هوا داشت شان برکنار
|ازان پس بفرمود افراسیاب
|که بشتاب و کشتی برافگن به آب
|بدو گفت هومان که ای شهریار
|براندیش و آتش مکن در کنار
|تو با این سواران به ایران شوی
|همی در دم گاوشیدان شوی
|چو گودرز و چون رستم پیلتن
|چو طوس و چو گرگین و آن انجمن
|همانا که از گاه سیر آمدی
|که ایدر به چنگال شیر آمدی
|ازین روی تا چین و ماچین تراست
|خور و ماه و کیوان و پروین تراست
|تو توران نگه‌دار و تخت بلند
|ز ایران کنون نیست بیم گزند
|پر از خون دل از رود گشتند باز
|برآمد برین روزگار دراز
|چو با گیو کیخسرو آمد به زم
|جهان چند ازو شاد و چندی دژم
|نوندی به هر سو برافگند گیو
|یکی نامه از شاه وز گیو نیو
|که آمد ز توران جهاندار شاد
|سر تخمهٔ نامور کیقباد
|فرستادهٔ بختیار و سوار
|خردمند و بینادل و دوستدار
|گزین کرد ازان نامداران زم
|بگفت آنچ بشنید از بیش و کم
|بدو گفت ایدر برو به اصفهان
|بر نیو گودرز کشوادگان
|بگویش که کیخسرو آمد به زم
|که بادی نجست از بر او دژم
|یکی نامه نزدیک کاووس شاه
|فرستاده‌ای چست بگرفت راه
|هیونان کفک افگن بادپای
|بجستند برسان آتش ز جای
|فرستادهٔ گیو روشن روان
|نخستین بیامد بر پهلوان
|پیامش همی گفت و نامه بداد
|جهان پهلوان نامه بر سر نهاد
|ز بهر سیاووش ببارید آب
|همی کرد نفرین بر افراسیاب
|فرستاده شد نزد کاووس کی
|ز یال هیونان بپالود خوی
|چو آمد به نزدیک کاووس شاه
|ز شادی خروش آمد از بارگاه
|خبر شد به گیتی که فرزند شاه
|جهانجوی کیخسرو آمد ز راه
|سپهبد فرستاده را پیش خواند
|بران نامهٔ گیو گوهر فشاند
|جهانی به شادی بیاراستند
|بهر جای رامشگران خواستند
|ازان پس ز کشور مهان جهان
|برفتند یکسر سوی اصفهان
|بیاراست گودرز کاخ بلند
|همه دیبهٔ خسروانی فگند
|یکی تخت بنهاد پیکر به زر
|بدو اندرون چند گونه گهر
|یکی تاج با یاره و گوشوار
|یکی طوق پر گوهر شاهوار
|به زر و به گوهر بیاراست گاه
|چنان چون بباید سزاوار شاه
|سراسر همه شهر آیین ببست
|بیاراست میدان و جای نشست
|مهان سرافراز برخاستند
|پذیره شدن را بیاراستند
|برفتند هشتاد فرسنگ پیش
|پذیره شدندش به آیین خویش
|چو چشم سپهبد برآمد به شاه
|همان گیو را دید با او به راه
|چو آمد پدیدار با شاه گیو
|پیاده شدند آن سواران نیو
|فرو ریخت از دیدگان آب زرد
|ز درد سیاوش بسی یاد کرد
|ستودش فراوان و کرد آفرین
|چنین گفت کای شهریار زمین
|ز تو چشم بدخواه تو دور باد
|روان سیاوش پر از نور باد
|جهاندار یزدان گوای منست
|که دیدار تو رهنمای منست
|سیاووش را زنده گر دیدمی
|بدین گونه از دل نخندیدمی
|بزرگان ایران همه پیش اوی
|یکایک نهادند بر خاک روی
|وزان جایگه شاد گشتند باز
|فروزنده شد بخت گردن فراز
|ببوسید چشم و سر گیو گفت
|که بیرون کشیدی سپهر از نهفت
|گزارندهٔ خواب و جنگی توی
|گه چاره مرد درنگی توی
|سوی خانهٔ پهلوان آمدند
|همه شاد و روشن روان آمدند
|ببودند یک هفته با می بدست
|بیاراسته بزمگاه و نشست
|به هشتم سوی شهر کاووس شاه
|همه شاددل برگرفتند راه
|چو کیخسرو آمد بر شهریار
|جهان گشت پر بوی و رنگ و نگار
|بر آیین جهانی شد آراسته
|در و بام و دیوار پرخواسته
|نشسته به هر جای رامشگران
|گلاب و می و مشک با زعفران
|همه یال اسپان پر از مشک و می
|درم با شکر ریخته زیر پی
|چو کاووس کی روی خسرو بدید
|سرشکش ز مژگان به رخ بر چکید
|فرود آمد از تخت و شد پیش اوی
|بمالید بر چشم او چشم و روی
|جوان جهانجوی بردش نماز
|گرازان سوی تخت رفتند باز
|فراوان ز ترکان بپرسید شاه
|هم از تخت سالار توران سپاه
|چنین پاسخ آورد کان کم خرد
|به بد روی گیتی همی بسپرد
|مرا چند ببسود و چندی بگفت
|خرد با هنر کردم اندر نهفت
|بترسیدم از کار و کردار او
|بپیچیدم از رنج و تیمار او
|اگر ویژه ابری شود در بار
|کشنده پدر چون بود دوستدار
|نخواند مرا موبد از آب پاک
|که بپرستم او را پدر زیر خاک
|کنون گیو چندی به سختی ببود
|به توران مرا جست و رنج آزمود
|اگر نیز رنجی نبودی جزین
|که با من بیامد ز توران زمین
|سرافراز دو پهلوان با سپاه
|پس ما بیامد چو آتش به راه
|من آن دیدم از گیو کز پیل مست
|نبیند به هندوستان بت پرست
|گمانی نبردم که هرگز نهنگ
|ز دریا بران سان برآید به جنگ
|ازان پس که پیران بیامد چو شیر
|میان بسته و بادپایی به زیر
|به آب اندر آمد بسان نهنگ
|که گفتی زمین را بسوزد به جنگ
|بینداخت بر یال او بر کمند
|سر پهلوان اندر آمد به بند
|بخواهشگری رفتم ای شهریار
|وگرنه به کندی سرش را ز بار
|بدان کاو ز درد پدر خسته بود
|ز بد گفتن ما زبان بسته بود
|چنین تا لب رود جیحون به جنگ
|نیاسود با گرزهٔ گاورنگ
|سرانجام بگذاشت جیحون به خشم
|به آب و کشتی نیفگند چشم
|کسی را که چون او بود پهلوان
|بود جاودان شاد و روشن روان
|یکی کاخ کشواد بد در صطخر
|که آزادگان را بدو بود فخر
|چو از تخت کاووس برخاستند
|به ایوان نو رفتن آراستند
|همی رفت گودرز با شهریار
|چو آمد بدان گلشن زرنگار
|بر اورنگ زرینش بنشاندند
|برو بر بسی آفرین خواندند
|ببستند گردان ایران کمر
|بجز طوس نوذر که پیچید سر
|که او بود با کوس و زرینه کفش
|هم او داشتی کاویانی درفش
|ازان کار گودرز شد تیز مغز
|بر او پیامی فرستاد نغز
|پیمبر سرافراز گیو دلیر
|که چنگ یلان داشت و بازوی شیر
|بدو گفت با طوس نوذر بگوی
|که هنگام شادی بهانه مجوی
|بزرگان و گردان ایران زمین
|همه شاه را خواندند آفرین
|چرا سر کشی تو به فرمان دیو
|نبینی همی فر گیهان خدیو
|اگر تو بپیچی ز فرمان شاه
|مرا با تو کین خیزد و رزمگاه
|فرستاده گیوست پیغام من
|به دستوری نامدار انجمن
|ز پیش پدر گیو بنمود پشت
|دلش پر ز گفتارهای درشت
|بیامد به طوس سپهبد بگفت
|که این رای را با تو دیوست جفت
|چو بشنید پاسخ چنین داد طوس
|که بر ما نه خوبست کردن فسوس
|به ایران پس از رستم پیلتن
|سرافرازتر کس منم ز انجمن
|نبیره منوچهر شاه دلیر
|که گیتی به تیغ اندر آورد زیر
|همان شیر پرخاشجویم به جنگ
|بدرم دل پیل و چنگ پلنگ
|همی بی من آیین و رای آورید
|جهان را به نو کدخدای آورید
|نباشم بدین کار همداستان
|ز خسرو مزن پیش من داستان
|جهاندار کز تخم افراسیاب
|نشانیم بخت اندر آید به خواب
|نخواهیم شاه از نژاد پشنگ
|فسیله نه نیکو بود با پلنگ
|تو این رنجها را که بردی برست
|که خسرو جوانست و کندآورست
|کسی کاو بود شهریار زمین
|هنر باید و گوهر و فر و دین
|فریبرز کاووس فرزند شاه
|سزاوارتر کس به تخت و کلاه
|بهرسو ز دشمن ندارد نژاد
|همش فر و برزست و هم نام و داد
|دژم گیو برخاست از پیش او
|که خام آمدش دانش و کیش او
|بیامد به گودرز کشواد گفت
|که فر و خرد نیست با طوس جفت
|دو چشمش تو گویی نبیند همی
|فریبرز را برگزیند همی
|برآشفت گودرز و گفت از مهان
|همی طوس کم باد اندر جهان
|نبیره پسر داشت هفتاد و هشت
|بزد کوس ز ایوان به میدان گذشت
|سواران جنگی ده و دو هزار
|برون رفت بر گستوان‌ور سوار
|وزان رو بیامد سپهدار طوس
|ببستند بر کوههٔ پیل کوس
|ببستند گردان ایران میان
|به پیش سپاه اختر کاویان
|چو گودرز را دید و چندان سپاه
|کزو تیره شد روی خورشید و ماه
|یکی تخت بر کوههٔ ژنده پیل
|ز پیروزه تابان به کردار نیل
|جهانجوی کیسخرو تاج ور
|نشسته بران تخت و بسته کمر
|به گرد اندرش ژنده‌پیلان دویست
|تو گفتی به گیتی جز آن جای نیست
|همی تافت زان تخت خسرو چو ماه
|ز یاقوت رخشنده بر سر کلاه
|غمی شد دل طوس و اندیشه کرد
|که امروز اگر من بسازم نبرد
|بسی کشته آید ز هر دو سپاه
|ز ایران نه برخیزد این کینه‌گاه
|نباشد جز از کام افراسیاب
|سر بخت ترکان برآید ز خواب
|بدیشان رسد تخت شاهنشهی
|سرآید به ما روزگار مهی
|خردمند مردی و جوینده راه
|فرستاد نزدیک کاووس شاه
|که از ما یکی گر برین دشت جنگ
|نهد بر کمان پر تیر خدنگ
|یکی کینه خیزد که افراسیاب
|هم امشب همی آن ببیند به خواب
|چو بشنید زین‌گونه گفتار شاه
|بفرمود تا بازگردد به راه
|بر طوس و گودرز کشوادگان
|گزیده سرافراز آزادگان
|که بر درگه آیند بی‌انجمن
|چنان چون بباید به نزدیک من
|بشد طوس و گودرز نزدیک شاه
|زبان برگشادند بر پیش گاه
|بدو گفت شاه ای خردمند پیر
|منه زهر برنده بر جام شیر
|بنه تیغ و بگشای ز آهن میان
|نباید کزین سود دارد زیان
|چنین گفت طوس سپهبد به شاه
|که گر شاه سیر آید از تخت و گاه
|به فرزند باید که ماند جهان
|بزرگی و دیهیم و تخت مهان
|چو فرزند باشد نبیره کلاه
|چرا برنهد برنشیند به گاه
|بدو گفت گودرز کای کم خرد
|ترا بخرد از مردمان نشمرد
|به گیتی کسی چون سیاوش نبود
|چنو راد و آزاد و خامش نبود
|کنون این جهانجوی فرزند اوست
|همویست گویی به چهر و به پوست
|گر از تور دارد ز مادر نژاد
|هم از تخم شاهی نپیچد ز داد
|به توران و ایران چنو نیو کیست
|چنین خام گفتارت از بهر چیست
|دو چشمت نبیند همی چهر او
|چنان برز و بالا و آن مهر او
|به جیحون گذر کرد و کشتی نجست
|به فر کیانی و رای درست
|بسان فریدون کز اروند رود
|گذشت و به کشتی نیامد فرود
|ز مردی و از فرهٔ ایزدی
|ازو دور شد چشم و دست بدی
|تو نوذر نژادی نه بیگانه‌ای
|پدر تیز بود و تو دیوانه‌ای
|سلیح من ار با منستی کنون
|بر و یالت آغشته گشتی به خون
|بدو گفت طوس ای جهاندیده پیر
|سخن گوی لیکن همه دلپذیر
|اگر تیغ تو هست سندان شکاف
|سنانم به درد دل کوه قاف
|وگر گرز تو هست با سنگ و تاب
|خدنگم بدوزد دل آفتاب
|و گر تو ز کشواد داری نژاد
|منم طوس نوذر مه و شاهزاد
|بدو گفت گودرز چندین مگوی
|که چندین نبینم ترا آب روی
|به کاووس گفت ای جهاندار شاه
|تو دل را مگردان ز آیین و راه
|دو فرزند پرمایه را پیش خوان
|سزاوار گاهند و هر دو جوان
|ببین تا ز هر دو سزاوار کیست
|که با برز و با فرهٔ ایزدیست
|بدو تاج بسپار و دل شاد دار
|چو فرزند بینی همی شهریار
|بدو گفت کاووس کاین رای نیست
|که فرزند هر دو به دل بر یکیست
|یکی را چو من کرده باشم گزین
|دل دیگر از من شود پر ز کین
|یکی کار سازم که هر دو ز من
|نگیرند کین اندرین انجمن
|دو فرزند ما را کنون بر دو خیل
|بباید شدن تا در اردبیل
|به مرزی که آنجا دژ بهمنست
|همه ساله پرخاش آهرمنست
|برنجست ز آهرمن آتش پرست
|نباشد بران مرز کس را نشست
|ازیشان یکی کان بگیرد به تیغ
|ندارم ازو تخت شاهی دریغ
|چو بشنید گودرز و طوس این سخن
|که افگند سالار هشیار بن
|برین هر دو گشتند همداستان
|ندانست ازین به کسی داستان
|برین یک سخن دل بیاراستند
|ز پیش جهاندار برخاستند
|چو خورشید برزد سر از برج شیر
|سپهر اندر آورد شب را به زیر
|فریبرز با طوس نوذر دمان
|به نزدیک شاه آمدند آن زمان
|چنین گفت با شاه هشیار طوس
|که من با سپهبد برم پیل و کوس
|همان من کشم کاویانی درفش
|رخ لعل دشمن کنم چون بنفش
|کنون همچنین من ز درگاه شاه
|بنه برنهم برنشانم سپاه
|پس اندر فریبرز و کوس و درفش
|هوا کرده از سم اسپان بنفش
|چو فرزند را فر و برز کیان
|بباشد نبیره نبندد میان
|بدو گفت شاه ار تو رانی ز پیش
|زمانه نگردد ز آیین خویش
|برای خداوند خورشید و ماه
|توان ساخت پیروزی و دستگاه
|فریبرز را گر چنین است رای
|تو لشکر بیارای و منشین ز پای
|بشد طوس با کاویانی درفش
|به پا اندرون کرده زرینه کفش
|فریبرز کاووس در قلبگاه
|به پیش اندرون طوس و پیل و سپاه
|چو نزدیک بهمن دژ اندر رسید
|زمین همچو آتش همی بردمید
|بشد طوس با لشکری جنگجوی
|به تندی سوی دژ نهادند روی
|سر بارهٔ دژ بد اندر هوا
|ندیدند جنگ هوا کس روا
|سنانها ز گرمی همی برفروخت
|میان زره مرد جنگی بسوخت
|جهان سر به سر گفتی از آتش است
|هوا دام آهرمن سرکش است
|سپهبد فریبرز را گفت مرد
|به چیزی چو آید به دشت نبرد
|به گرز گران و به تیغ و کمند
|بکوشد که آرد به چیزی گزند
|به پیرامن دژ یکی راه نیست
|ز آتش کسی را دل ای شاه نیست
|میان زیر جوشن بسوزد همی
|تن بارکش برفروزد همی
|بگشتند یک هفته گرد اندرش
|بدیده ندیدند جای درش
|به نومیدی از جنگ گشتند باز
|نیامد بر از رنج راه دراز
|چو آگاهی آمد به آزادگان
|بر پیر گودرز کشوادگان
|که طوس و فریبرز گشتند باز
|نیارست رفتن بر دژ فراز
|بیاراست پیلان و برخاست غو
|بیامد سپاه جهاندار نو
|یکی تخت زرین زبرجدنگار
|نهاد از بر پیل و بستند بار
|به گرد اندرش با درفش بنفش
|به پا اندرون کرده زرینه کفش
|جهانجوی بر تخت زرین نشست
|به سر برش تاجی و گرزی به دست
|دو یاره ز یاقوت و طوقی به زر
|به زر اندرون نقش کرده گهر
|همی رفت لشکر گروها گروه
|که از سم اسپان زمین شد چو کوه
|چو نزدیک دژ شد همی برنشست
|بپوشید درع و میان را ببست
|نویسنده‌ای خواست بر پشت زین
|یکی نامه فرمود با آفرین
|ز عنبر نوشتند بر پهلوی
|چنان چون بود نامهٔ خسروی
|که این نامه از بندهٔ کردگار
|جهانجوی کیخسرو نامدار
|که از بند آهرمن بد بجست
|به یزدان زد از هر بدی پاک دست
|که اویست جاوید برتر خدای
|خداوند نیکی ده و رهنمای
|خداوند بهرام و کیوان و هور
|خداوند فر و خداوند زور
|مرا داد اورند و فر کیان
|تن پیل و چنگال شیر ژیان
|جهانی سراسر به شاهی مراست
|در گاو تا برج ماهی مراست
|گر این دژ بر و بوم آهرمنست
|جهان آفرین را به دل دشمنست
|به فر و به فرمان یزدان پاک
|سراسر به گرز اندر آرم به خاک
|و گر جاودان راست این دستگاه
|مرا خود به جادو نباید سپاه
|چو خم دوال کمند آورم
|سر جاودان را به بند آورم
|وگر خود خجسته سروش اندرست
|به فرمان یزدان یکی لشکرست
|همان من نه از دست آهرمنم
|که از فر و برزست جان و تنم
|به فرمان یزدان کند این تهی
|که اینست پیمان شاهنشهی
|یکی نیزه بگرفت خسرو به دست
|همان نامه را بر سر نیزه بست
|بسان درفشی برآورد راست
|به گیتی بجز فر یزدان نخواست
|بفرمود تا گیو با نیزه تفت
|به نزدیک آن بر شده باره رفت
|بدو گفت کاین نامهٔ پندمند
|ببر سوی دیوار حصن بلند
|بنه نامه و نام یزدان بخوان
|بگردان عنان تیز و لختی ممان
|بشد گیو نیزه گرفته به دست
|پر از آفرین جان یزدان پرست
|چو نامه به دیوار دژ برنهاد
|به نام جهانجوی خسرو نژاد
|ز دادار نیکی دهش یاد کرد
|پس آن چرمهٔ تیزرو باد کرد
|شد آن نامهٔ نامور ناپدید
|خروش آمد و خاک دژ بردمید
|همانگه به فرمان یزدان پاک
|ازان بارهٔ دژ برآمد تراک
|تو گفتی که رعدست وقت بهار
|خروش آمد از دشت و ز کوهسار
|جهان گشت چون روی زنگی سیاه
|چه از باره دژ چه گرد سپاه
|تو گفتی برآمد یکی تیره ابر
|هوا شد به کردار کام هژبر
|برانگیخت کیخسرو اسپ سیاه
|چنین گفت با پهلوان سپاه
|که بر دژ یکی تیر باران کنید
|هوا را چو ابر بهاران کنید
|برآمد یکی میغ بارش تگرگ
|تگرگی که بردارد از ابر مرگ
|ز دیوان بسی شد به پیکان هلاک
|بسی زهره کفته فتاده به خاک
|ازان پس یکی روشنی بردمید
|شد آن تیرگی سر به سر ناپدید
|جهان شد به کردار تابنده ماه
|به نام جهاندار پیروز شاه
|برآمد یکی باد با آفرین
|هوا گشت خندان و روی زمین
|برفتند دیوان به فرمان شاه
|در دژ پدید آمد از جایگاه
|به دژ در شد آن شاه آزادگان
|ابا پیر گودرز کشوادگان
|یکی شهر دید اندر آن دژ فراخ
|پر از باغ و میدان و ایوان و کاخ
|بدانجای کان روشنی بردمید
|سر بارهٔ دژ بشد ناپدید
|بفرمود خسرو بدان جایگاه
|یکی گنبدی تا به ابر سیاه
|درازی و پهنای او ده کمند
|به گرد اندرش طاقهای بلند
|ز بیرون دو نیمی تگ تازی اسپ
|برآورد و بنهاد آذرگشسپ
|نشستند گرد اندرش موبدان
|ستاره‌شناسان و هم بخردان
|دران شارستان کرد چندان درنگ
|که آتشکده گشت با بوی و رنگ
|چو یک سال بگذشت لشکر براند
|بنه بر نهاد و سپه برنشاند
|چو آگاهی آمد به ایران ز شاه
|ازان ایزدی فر و آن دستگاه
|جهانی فرو ماند اندر شگفت
|که کیخسرو آن فر و بالا گرفت
|همه مهتران یک به یک با نثار
|برفتند شادان بر شهریار
|فریبرز پیش آمدش با گروه
|از ایران سپاهی بکردار کوه
|چو دیدش فرود آمد از تخت زر
|ببوسید روی برادر پدر
|نشاندش بر تخت زر شهریار
|که بود از در یاره و گوشوار
|همان طوس با کاویانی درفش
|همی رفت با کوس و زرینه کفش
|بیاورد و پیش جهاندار برد
|زمین را ببوسید و او را سپرد
|بدو گفت کاین کوس و زرینه کفش
|به نیک اختری کاویانی درفش
|ز لشکر ببین تا سزاوار کیست
|یکی پهلوان از در کار کیست
|ز گفتارها پوزش آورد پیش
|بپیچید زان بیهده رای خویش
|جهاندار پیروز بنواختش
|بخندید و بر تخت بنشاختش
|بدو گفت کین کاویانی درفش
|هم آن پهلوانی و زرینه کفش
|نبینم سزای کسی در سپاه
|ترا زیبد این کار و این دستگاه
|ترا پوزش اکنون نیاید به کار
|نه بیگانه‌ای خواستی شهریار
|چو پیروز برگشت شیر از نبرد
|دل و دیدهٔ دشمنان تیره کرد
|سوی پهلو پارس بنهاد روی
|جوان بود و بیدار و دیهیم جوی
|چو زو آگهی یافت کاووس کی
|که آمد ز ره پور فرخنده پی
|پذیره شدش با رخی ارغوان
|ز شادی دل پیر گشته جوان
|چو از دود خسرو نیا را بدید
|بخندید و شادان دلش بردمید
|پیاده شد و برد پیشش نماز
|به دیدار او بد نیا را نیاز
|بخندید و او را به بر در گرفت
|نیایش سزاوار او برگرفت
|وزانجا سوی کاخ رفتند باز
|به تخت جهاندار دیهیم ساز
|چو کاووس بر تخت زرین نشست
|گرفت آن زمان دست خسرو به دست
|بیاورد و بنشاند بر جای خویش
|ز گنجور تاج کیان خواست پیش
|ببوسید و بنهاد بر سرش تاج
|به کرسی شد از نامور تخت عاج
|ز گنجش زبرجد نثار آورید
|بسی گوهر شاهوار آورید
|بسی آفرین بر سیاوش بخواند
|که خسرو به چهره جز او را نماند
|ز پهلو برفتند آزادگان
|سپهبد سران و گرانمایگان
|به شاهی برو آفرین خواندند
|همه زر و گوهر برافشاندند
|جهان را چنین است ساز و نهاد
|ز یک دست بستد به دیگر بداد
|بدردیم ازین رفتن اندر فریب
|زمانی فراز و زمانی نشیب
|اگر دل توان داشتن شادمان
|به شادی چرا نگذرانی زمان
|به خوشی بناز و به خوبی ببخش
|مکن روز را بر دل خویش رخش
|ترا داد و فرزند را هم دهد
|درختی که از بیخ تو برجهد
|نبینی که گنجش پر از خواستست
|جهانی به خوبی بیاراستست
|کمی نیست در بخشش دادگر
|فزونی بخوردست انده مخور
|به پالیز چون برکشد سرو شاخ
|سر شاخ سبزش برآید ز کاخ
|به بالای او شاد باشد درخت
|چو بیندش بینادل و نیک‌بخت
|سزد گر گمانی برد بر سه چیز
|کزین سه گذشتی چه چیزست نیز
|هنر با نژادست و با گوهر است
|سه چیزست و هر سه به‌بنداندرست
|هنر کی بود تا نباشد گهر
|نژاده بسی دیده‌ای بی‌هنر
|گهر آنک از فر یزدان بود
|نیازد به بد دست و بد نشنود
|نژاد آنک باشد ز تخم پدر
|سزد کاید از تخم پاکیزه بر
|هنر گر بیاموزی از هر کسی
|بکوشی و پیچی ز رنجش بسی
|ازین هر سه گوهر بود مایه‌دار
|که زیبا بود خلعت کردگار
|چو هر سه بیابی خرد بایدت
|شناسندهٔ نیک و بد بایدت
|چو این چار با یک تن آید بهم
|براساید از آز وز رنج و غم
|مگر مرگ کز مرگ خود چاره نیست
|وزین بدتر از بخت پتیاره نیست
|جهانجوی از این چار بد بی‌نیاز
|همش بخت سازنده بود از فراز
|سخن راند گویا بدین داستان
|دگر گوید از گفتهٔ باستان
|کنون بازگردم بغاز کار
|که چون بود کردار آن شهریار
|چو تاج بزرگی بسر برنهاد
|ازو شاد شد تاج و او نیز شاد
|به هر جای ویرانی آباد کرد
|دل غمگنان از غم آزاد کرد
|از ابر بهاران ببارید نم
|ز روی زمین زنگ بزدود غم
|جهان گشت پر سبزه و رود آب
|سر غمگنان اندر آمد به خواب
|زمین چون بهشتی شد آراسته
|ز داد و ز بخشش پر از خواسته
|چو جم و فریدون بیاراست گاه
|ز داد و ز بخشش نیاسود شاه
|جهان شد پر از خوبی و ایمنی
|ز بد بسته شد دست اهریمنی
|فرستادگان آمد از هر سوی
|ز هر نامداری و هر پهلوی
|پس آگاهی آمد سوی نیمروز
|بنزد سپهدار گیتی‌فروز
|که خسرو ز توران به ایران رسید
|نشست از بر تخت کو را سزید
|بیاراست رستم به دیدار شاه
|ببیند که تا هست زیبای گاه
|ابا زال، سام نریمان بهم
|بزرگان کابل همه بیش و کم
|سپاهی که شد دشت چون آبنوس
|بدرید هر گوش ز اوای کوس
|سوی شهر ایران گرفتند راه
|زواره فرامرز و پیل و سپاه
|به پیش اندرون زال با انجمن
|درفش بنفش از پس پیلتن
|پس آگاهی آمد بر شهریار
|که آمد ز ره پهلوان سوار
|زواره فرامرز و دستان سام
|بزرگان که هستند با جاه و نام
|دل شاه شد زان سخن شادمان
|سراینده را گفت کاباد مان
|که اویست پروردگار پدر
|وزویست پیدا به گیتی هنر
|بفرمود تا گیو و گودرز و طوس
|برفتند با نای رویین و کوس
|تبیره برآمد ز درگاه شاه
|همه برنهادند گردان کلاه
|یکی لشکر از جای برخاستند
|پذیره شدن را بیاراستند
|ز پهلو به پهلو پذیره شدند
|همه با درفش و تبیره شدند
|برفتند پیشش به دو روزه راه
|چنین پهلوانان و چندین سپاه
|درفش تهمتن چو آمد پدید
|به خورشید گرد سپه بردمید
|خروش آمد و نالهٔ بوق و کوس
|ز قلب سپه گیو و گودرز و طوس
|به پیش گو پیلتن راندند
|به شادی برو آفرین خواندند
|گرفتند هر سه ورا در کنار
|بپرسید شیراوژن از شهریار
|ز رستم سوی زال سام آمدند
|گشاده دل و شادکام آمدند
|نهادند سوی فرامرز روی
|گرفتند شادی به دیدار اوی
|وزان جایگه سوی شاه آمدند
|به دیدار فرخ کلاه آمدند
|چو خسرو گو پیلتن را بدید
|سرشکش ز مژگان به رخ بر چکید
|فرود آمد از تخت و کرد آفرین
|تهمتن ببوسید روی زمین
|به رستم چنین گفت کای پهلوان
|همیشه بدی شاد و روشن‌روان
|به گیتی خردمند و خامش تویی
|که پروردگار سیاوش تویی
|سر زال زان پس به بر در گرفت
|ز بهر پدر دست بر سر گرفت
|گوان را به تخت مهی برنشاند
|بریشان همی نام یزدان بخواند
|نگه کرد رستم سرو پای اوی
|نشست و سخن گفتن و رای اوی
|رخش گشت پرخون و دل پر ز درد
|زکار سیاوش بسی یاد کرد
|به شاه جهان گفت کای شهریار
|جهان را تویی از پدر یادگار
|ندیدم من اندر جهان تاج‌ور
|بدین فر و مانندگی پدر
|وزان پس چو از تخت برخاستند
|نهادند خوان و می آراستند
|جهاندار تا نیمی از شب نخفت
|گذشته سخنها همه بازگفت
|چو خورشید تیغ از میان برکشید
|شب تیره گشت از جهان ناپدید
|تبیره برآمد ز درگاه شاه
|به سر برنهادند گردان کلاه
|چو طوس و چو گودرز و گیو دلیر
|چو گرگین و گستهم و بهرام شیر
|گرانمایگان نزد شاه آمدند
|بران نامور بارگاه آمدند
|به نخچیر شد شهریار جهان
|ابا رستم نامور پهلوان
|ز لشکر برفتند آزادگان
|چو گیو و چو گودرز کشوادگان
|سپاهی که شد تیره خورشید و ماه
|همی رفت با یوز و با باز شاه
|همه بوم ایران سراسر بگشت
|به آباد و ویرانی اندر گذشت
|هران بوم و برکان نه آباد بود
|تبه بود و ویران ز بیداد بود
|درم داد و آباد کردش ز گنج
|ز داد و ز بخشش نیامدش رنج
|به هر شهر بنشست و بنهاد تخت
|چنانچون بود خسرو نیک بخت
|همه بدره و جام و می خواستی
|به دینار گیتی بیاراستی
|وز آنجا سوی شهر دیگر شدی
|همی با می و تخت و افسر شدی
|همی رفت تا آذرابادگان
|ابا او بزرگان و آزادگان
|گهی باده خورد و گهی تاخت اسپ
|بیامد سوی خان آذرگشسپ
|جهان‌آفرین را ستایش گرفت
|به آتشکده در نیایش گرفت
|بیامد خرامان ازان جایگاه
|نهادند سر سوی کاوس شاه
|نشستند هر دو به هم شادمان
|نبودند جز شادمان یک زمان
|چو پر شد سر از جام روشن‌گلاب
|به خواب و به آسایش آمد شتاب
|چو روز درخشان برآورد چاک
|بگسترد یاقوت بر تیره خاک
|جهاندار بنشست و کاوس کی
|دو شاه سرافراز و دو نیک‌پی
|ابا رستم گرد و دستان به هم
|همی گفت کاوس هر بیش و کم
|از افراسیاب اندر آمد نخست
|دو رخ را به خون دو دیده بشست
|بگفت آنکه او با سیاوش چه کرد
|از ایران سراسر برآورد گرد
|بسی پهلوانان که بیجان شدند
|زن و کودک خرد پیچان شدند
|بسی شهر بینی ز ایران خراب
|تبه گشته از رنج افراسیاب
|ترا ایزدی هرچ بایدت هست
|ز بالا و از دانش و زور دست
|ز فر تمامی و نیک‌اختری
|ز شاهان به هر گونه‌ای برتری
|کنون از تو سوگند خواهم یکی
|نباید که پیچی ز داد اندکی
|که پرکین کنی دل ز افراسیاب
|دمی آتش اندر نیاری به آب
|ز خویشی مادر بدو نگروی
|نپیچی و گفت کسی نشمری
|به گنج و فزونی نگیری فریب
|همان گر فراز آیدت گر نشیب
|به تاج و به تخت و نگین و کلاه
|به گفتار با او نگردی ز راه
|بگویم که بنیاد سوگند چیست
|خرد را و جان ترا پند چیست
|بگویی به دادار خورشید و ماه
|به تیغ و به مهر و به تخت و کلاه
|به فر و به نیک‌اختر ایزدی
|که هرگز نپیچی به سوی بدی
|میانجی نخواهی جز از تیغ و گرز
|منش برز داری و بالای برز
|چو بشنید زو شهریار جوان
|سوی آتش آورد روی و روان
|به دادار دارنده سوگند خورد
|به روز سپید و شب لاژورد
|به خورشید و ماه و به تخت و کلاه
|به مهر و به تیغ و به دیهیم شاه
|که هرگز نپیچم سوی مهر اوی
|نبینم بخواب اندرون چهر اوی
|یکی خط بنوشت بر پهلوی
|به مشکاب بر دفتر خسروی
|گوا بود دستان و رستم برین
|بزرگان لشکر همه همچنین
|به زنهار بر دست رستم نهاد
|چنان خط و سوگند و آن رسم و داد
|ازان پس همی خوان و می خواستند
|ز هر گونه مجلس بیاراستند
|ببودند یک هفته با رود و می
|بزرگان به ایوان کاوس کی
|جهاندار هشتم سر و تن بشست
|بیاسود و جای نیایش بجست
|به پیش خداوند گردان سپهر
|برفت آفرین را بگسترد چهر
|شب تیره تا برکشید آفتاب
|خروشان همی بود دیده پرآب
|چنین گفت کای دادگر یک خدای
|جهاندار و روزی ده و رهنمای
|به روز جوانی تو کردی رها
|مرا بی‌سپاه از دم اژدها
|تو دانی که سالار توران سپاه
|نه پرهیز داند نه شرم گناه
|به ویران و آباد نفرین اوست
|دل بیگناهان پر از کین اوست
|به بیداد خون سیاوش بریخت
|بدین مرز باران آتش ببیخت
|دل شهریاران پر از بیم اوست
|بلا بر زمین تخت و دیهیم اوست
|به کین پدر بنده را دست گیر
|ببخشای بر جان کاوس پیر
|تو دانی که او را بدی گوهرست
|همان بدنژادست و افسونگرست
|فراوان بمالید رخ بر زمین
|همی خواند بر کردگار آفرین
|وزان جایگه شد سوی تخت باز
|بر پهلوانان گردن‌فراز
|چنین گفت کای نامداران من
|جهانگیر و خنجر گزاران من
|بپیمودم این بوم ایران بر اسپ
|ازین مرز تا خان آذرگشسپ
|ندیدم کسی را که دلشاد بود
|توانگر بد و بومش آباد بود
|همه خستگانند از افراسیاب
|همه دل پر از خون و دیده پرآب
|نخستین جگرخسته از وی منم
|که پر درد ازویست جان و تنم
|دگر چون نیا شاه آزادمرد
|که از دل همی برکشد باد سرد
|به ایران زن و مرد ازو با خروش
|ز بس کشتن و غارت و جنگ و جوش
|کنون گر همه ویژهٔار منید
|به دل سربسر دوستدار منید
|به کین پدر بست خواهم میان
|بگردانم این بد ز ایرانیان
|اگر همگنان رای جنگ آورید
|بکوشید و رستم پلنگ آورید
|مرا این سخن پیش بیرون شود
|ز جنگ یلان کوه هامون شود
|هران خون که آید به کین ریخته
|گنهکار او باشد آویخته
|وگر کشته گردد کسی زین سپاه
|بهشت بلندش بود جایگاه
|چه گویید و این را چه پاسخ دهید
|همه یکسره رای فرخ نهید
|بدانید کو شد به بد پیشدست
|مکافات بد را نشاید نشست
|بزرگان به پاسخ بیاراستند
|به درد دل از جای برخاستند
|که ای نامدار جهان شادباش
|همیشه ز رنج و غم آزاد باش
|تن و جان ما سربه‌سر پیش تست
|غم و شادمانی کم و بیش تست
|ز مادر همه مرگ را زاده‌ایم
|همه بنده‌ایم ارچه آزاده‌ایم
|چو پاسخ چنین یافت از پیلتن
|ز طوس و ز گودرز و از انجمن
|رخ شاه شد چون گل ارغوان
|که دولت جوان بود و خسرو جوان
|بدیشان فراوان بکرد آفرین
|که آباد بادا به گردان زمین
|بگشت اندرین نیز گردان سپهر
|چو از خوشه خورشید بنمود چهر
|ز پهلو همه موبدانرا بخواند
|سخنهای بایسته چندی براند
|دو هفته در بار دادن ببست
|بنوی یکی دفتر اندر شکست
|بفرمود موبد به روزی دهان
|که گویند نام کهان و مهان
|نخستین ز خویشان کاوس کی
|صد و ده سپهبد فگندند پی
|سزاوار بنوشت نام گوان
|چنانچون بود درخور پهلوان
|فریبرز کاوسشان پیش رو
|کجا بود پیوستهٔ شاه نو
|گزین کرد هشتاد تن نوذری
|همه گرزدار و همه لشکری
|زرسپ سپهبد نگهدارشان
|که بردی به هر کار تیمارشان
|که تاج کیان بود و فرزند طوس
|خداوند شمشیر و گوپال و کوس
|سه دیگر چو گودرز کشواد بود
|که لشکر به رای وی آباد بود
|نبیره پسر داشت هفتاد و هشت
|دلیران کوه و سواران دشت
|فروزندهٔ تاج و تخت کیان
|فرازندهٔ اختر کاویان
|چو شصت و سه از تخمهٔ گژدهم
|بزرگان و سالارشان گستهم
|ز خویشان میلاد بد صد سوار
|چو گرگین پیروزگر مایه‌دار
|ز تخم لواده چو هشتادو پنج
|سواران رزم و نگهبان گنج
|کجا برته بودی نگهدارشان
|به رزم اندرون دست بردارشان
|چو سی و سه مهتر ز تخم پشنگ
|که رویین بدی شاهشان روز جنگ
|به گاه نبرد او بدی پیش کوس
|نگهبان گردان و داماد طوس
|ز خویشان شیروی هفتاد مرد
|که بودند گردان روز نبرد
|گزین گوان شهره فرهاد بود
|گه رزم سندان پولاد بود
|ز تخم گرازه صد و پنج گرد
|نگهبان ایشان هم او را سپرد
|کنارنگ وز پهلوانان جزین
|ردان و بزرگان باآفرین
|چنان بد که موبد ندانست مر
|ز بس نامداران با برز و فر
|نوشتند بر دفتر شهریار
|همه نامشان تا کی آید به کار
|بفرمود کز شهر بیرون شوند
|ز پهلو سوی دشت و هامون شوند
|سر ماه باید که از کرنای
|خروش آید و زخم هندی درای
|همه سر سوی رزم توران نهند
|همه شادمانی و سوران نهند
|نهادند سر پیش او بر زمین
|همه یک به یک خواندند آفرین
|که ما بندگانیم و شاهی تراست
|در گاو تا برج ماهی تراست
|به جایی که بودند ز اسپان یله
|به لشکر گه آورد یکسر گله
|بفرمود کان کو کمند افگنست
|به زرم اندرون گرد و رویین تنست
|به پیش فسیله کمند افگنند
|سر بادپایان به بند افگنند
|در گنج دینار بگشاد و گفت
|که گنج از بزرگان نشاید نهفت
|گه بخشش و کینهٔ شهریار
|شود گنج دینار بر چشم‌خوار
|به مردان همی گنج و تخت آوریم
|به خورشید بار درخت آوریم
|چرا برد باید غم روزگار
|که گنج از پی مردم آید به کار
|بزرگان ایران از انجمن
|نشسته به پیشش همه تن به تن
|بیاورد صد جامه دیبای روم
|همه پیکر از گوهر و زر بوم
|هم از خز و منسوج و هم پرنیان
|یکی جام پر گوهر اندر میان
|نهادند پیش سرافراز شاه
|چنین گفت شاه جهان با سپاه
|که اینت بهای سر بی‌بها
|پلاشان دژخیم نر اژدها
|کجا پهلوان خواند افراسیاب
|به بیداری او شود سیر خواب
|سر و تیغ و اسپش بیارد چو گرد
|به لشکر گه ما بروز نبرد
|سبک بیژن گیو بر پای جست
|میان کشتن اژدها را ببست
|همه جامه برداشت وان جام زر
|به جام اندرون نیز چندی گهر
|بسی آفرین کرد بر شهریار
|که خرم بدی تا بود روزگار
|وزانجا بیامد به جای نشست
|گرفته چنان جام گوهر به دست
|به گنجور فرمود پس شهریار
|که آرد دو صد جامهٔ زرنگار
|صد از خز و دیبا و صد پرنیان
|دو گلرخ به زنار بسته میان
|چنین گفت کین هدیه آن را دهم
|وزان پس بدو نیز دیگر دهم
|که تاج تژاو آورد پیش من
|وگر پیش این نامدار انجمن
|که افراسیابش به سر برنهاد
|ورا خواند بیدار و فرخ نژاد
|همان بیژن گیو برجست زود
|کجا بود در جنگ برسان دود
|بزد دست و آن هدیه‌ها برگرفت
|ازو ماند آن انجمن در شگفت
|بسی آفرین کرد و بنشست شاد
|که گیتی به کیخسرو آباد باد
|بفرمود تا با کمر ده غلام
|ده اسپ گزیده به زرین ستام
|ز پوشیده رویان ده آراسته
|بیاورد موبد چنین خواسته
|چنین گفت بیدار شاه رمه
|که اسپان و این خوبرویان همه
|کسی را که چون سر بپیچد تژاو
|سزد گر ندارد دل شیر گاو
|پرستنده‌ای دارد او روز جنگ
|کز آواز او رام گردد پلنگ
|به رخ چون بهار و به بالا چو سرو
|میانش چو غرو و به رفتن چو تذرو
|یکی ماهرویست نام اسپنوی
|سمن پیکر و دلبر و مشک بوی
|نباید زدن چون بیابدش تیغ
|که از تیغ باشد چنان رخ دریغ
|به خم کمر ار گرفته کمر
|بدان سان بیارد مر او را به بر
|بزد دست بیژن بدان هم به بر
|بیامد بر شاه پیروزگر
|به شاه جهان بر ستایش گرفت
|جهان‌آفرین را نیایش گرفت
|بدو شاد شد شهریار بزرگ
|چنین گفت کای نامدار سترگ
|چو تو پهلوان یار دشمن مباد
|درخشنده جان تو بی‌تن مباد
|جهاندار از آن پس به گنجور گفت
|که ده جام زرین بیار از نهفت
|شمامه نهاده در آن جام زر
|ده از نقرهٔ خام با شش گهر
|پر از مشک جامی ز یاقوت زرد
|ز پیروزه دیگر یکی لاژورد
|عقیق و زمرد بر او ریخته
|به مشک و گلاب آندرآمیخته
|پرستنده‌ای با کمر ده غلام
|ده اسپ گرانمایه زرین ستام
|چنین گفت کین هدیه آن را که تاو
|بود در تنش روز جنگ تژاو
|سرش را بدین بارگاه آورد
|به پیش دلاور سپاه آورد
|ببر زد بدین گیو گودرز دست
|میان رزم آن پهلوان را ببست
|گرانمایه خوبان و آن خواسته
|ببردند پیش وی آراسته
|همی خواند بر شهریار آفرین
|که بی تو مبادا کلاه و نگین
|وزان پس به گنجور فرمود شاه
|که ده جام زرین بنه پیش گاه
|برو ریز دینار و مشک و گهر
|یکی افسری خسروی با کمر
|چنین گفت کین هدیه آن را که رنج
|ندارد دریغ از پی نام و گنج
|از ایدر شود تا در کاسه رود
|دهد بر روان سیاوش درود
|ز هیزم یکی کوه بیند بلند
|فزونست بالای او ده کمند
|چنان خواست کان ره کسی نسپرد
|از ایران به توران کسی نگذرد
|دلیری از ایران بباید شدن
|همه کاسه رود آتش اندر زدن
|بدان تا گر آنجا بود رزمگاه
|پس هیزم اندر نماند سپاه
|همان گیو گفت این شکار منست
|برافروختن کوه کار منست
|اگر لشکر آید نترسم ز رزم
|برزم اندرون کرگس آرم ببزم
|«ره لشکر از برف آسان کنم
|دل ترک از آن هراسان کنم»
|همه خواسته گیو را داد شاه
|بدو گفت کای نامدار سپاه
|که بی تیغ تو تاج روشن مباد
|چنین باد و بی بت برهمن مباد
|بفرمود صد دیبهٔ رنگ رنگ
|که گنجور پیش آورد بی‌درنگ
|هم از گنج صد دانه خوشاب جست
|که آب فسردست گفتی درست
|ز پرده پرستار پنج آورید
|سر جعد از افسر شده ناپدید
|چنین گفت کین هدیه آن را سزاست
|که برجان پاکش خرد پادشاست
|دلیرست و بینا دل و چرب‌گوی
|نه برتابد از شیر در جنگ روی
|پیامی برد نزد افراسیاب
|ز بیمش نیارد بدیده در آب
|ز گفتار او پاسخ آرد بمن
|که دانید از این نامدار انجمن
|بیازید گرگین میلاد دست
|بدان راه رفتن میان راببست
|پرستار و آن جامهٔ زرنگار
|بیاورد با گوهر شاهوار
|ابر شهریار آفرین کرد و گفت
|که با جان خسرو خرد باد جفت
|چو روی زمین گشت چون پر زاغ
|ز افراز کوه اندر آمد چراغ
|سپهبد بیامد بایوان خویش
|برفتند گردان سوی خان خویش
|می آورد و رامشگران را بخواند
|همه شب همی زر و گوهر فشاند
|چو از روز شد کوه چون سندروس
|بابر اندر آمد خروش خروس
|تهمتن بیامد به درگاه شاه
|ز ترکان سخن رفت وز تاج و گاه
|زواره فرامرز با او بهم
|همی رفت هر گونه از بیش و کم
|چنین گفت رستم به شاه زمین
|که ای نامبردار باآفرین
|بزاولستان در یکی شهر بود
|کزان بوم و بر تور را بهر بود
|منوچهر کرد آن ز ترکان تهی
|یکی خوب جایست با فرهی
|چو کاوس شد بی‌دل و پیرسر
|بیفتاد ازو نام شاهی و فر
|همی باژ و ساوش بتوران برند
|سوی شاه ایران همی ننگرند
|فراوان بدان مرز پیلست و گنج
|تن بیگناهان از ایشان برنج
|ز بس کشتن و غارت و تاختن
|سر از باژ ترکان برافراختن
|کنون شهریاری بایران تراست
|تن پیل و چنگال شیران تراست
|یکی لشکری باید اکنون بزرگ
|فرستاد با پهلوانی سترگ
|اگر باژ نزدیک شاه آورند
|وگر سر بدین بارگاه آورند
|چو آن مرز یکسر بدست آوریم
|بتوران زمین بر شکست آوریم
|برستم چنین پاسخ آورد شاه
|که جاوید بادی که اینست راه
|ببین تا سپه چند باید بکار
|تو بگزین از این لشکر نامدار
|زمینی که پیوستهٔ مرز تست
|بهای زمین درخور ارز تست
|فرامرز را ده سپاهی گران
|چنان چون بباید ز جنگ‌آوران
|گشاده شود کار بر دست اوی
|بکام نهنگان رسد شصت اوی
|رخ پهلوان گشت ازان آبدار
|بسی آفرین خواند بر شهریار
|بفرمود خسرو بسالار بار
|که خوان از خورشگر کند خواستار
|می آورد و رامشگران را بخواند
|وز آواز بلبل همی خیره ماند
|سران با فرامرز و با پیلتن
|همی باده خوردند بر یاسمن
|غریونده نای و خروشنده چنگ
|بدست اندرون دستهٔ بوی و رنگ
|همه تازه‌روی و همه شاددل
|ز درد و غمان گشته آزاددل
|ز هرگونه گفتارها راندند
|سخنهای شاهان بسی خواندند
|که هر کس که در شاهی او داد داد
|شود در دو گیتی ز کردار شاد
|همان شاه بیدادگر در جهان
|نکوهیده باشد بنزد مهان
|به گیتی بماند از او نام بد
|همان پیش یزدان سرانجام بد
|کسی را که پیشه بجز داد نیست
|چنو در دو گیتی دگر شاد نیست
|چو خورشید تابان برآمد ز کوه
|سراینده آمد ز گفتن ستوه
|تبیره برآمد ز درگاه شاه
|رده برکشیدند بر بارگاه
|ببستند بر پیل رویینه خم
|برآمد خروشیدن گاودم
|نهادند بر کوههٔ پیل تخت
|ببار آمد آن خسروانی درخت
|بیامد نشست از بر پیل شاه
|نهاده بسر بر ز گوهر کلاه
|یکی طوق پر گوهر شاهوار
|فروهشته از تاج دو گوشوار
|بزد مهره بر کوههٔ ژنده پیل
|زمین شد بکردار دریای نیل
|ز تیغ و ز گرز و ز کوس و ز گرد
|سیه شد زمین آسمان لاژورد
|تو گفتی بدام اندرست آفتاب
|وگر گشت خم سپهر اندر آب
|همی چشم روشن عنانرا ندید
|سپهر و ستاره سنان را ندید
|ز دریای ساکن چو برخاست موج
|سپاه اندر آمد همی فوج فوج
|سراپرده بردند ز ایوان بدشت
|سپهر از خروشیدن آسیمه گشت
|همی زد میان سپه پیل گام
|ابا زنگ زرین و زرین ستام
|یکی مهره در جام بر دست شاه
|بکیوان رسیده خروش سپاه
|چو بر پشت پیل آن شه نامور
|زدی مهره بر جام و بستی کمر
|نبودی بهر پادشاهی روا
|نشستن مگر بر در پادشا
|ازان نامور خسرو سرکشان
|چنین بود در پادشاهی نشان
|همی بود بر پیل در پهن دشت
|بدان تا سپه پیش او برگذشت
|نخستین فریبرز بد پیش رو
|که بگذشت پیش جهاندار نو
|ابا گرز و با تاج و زرینه کفش
|پس پشت خورشید پیکر درفش
|یکی باره‌ای برنشسته سمند
|بفتراک بر حلقه کرده کمند
|همی رفت با باد و با برز و فر
|سپاهش همه غرقه در سیم و زر
|برو آفرین کرد شاه جهان
|که بیشی ترا باد و فر مهان
|بهر کار بخت تو پیروز باد
|بباز آمدن باد پیروز و شاد
|پس شاه گودرز کشواد بود
|که با جوشن و گرز پولاد بود
|درفش از پس پشت او شیر بود
|که جنگش بگرز و بشمشیر بود
|بچپ بر همی رفت رهام نیو
|سوی راستش چون سرافراز گیو
|پس پشت شیدوش یل با درفش
|زمین گشته از شیر پیکر بنفش
|هزار از پس پشت آن سرفراز
|عناندار با نیزه‌های دراز
|یکی گرگ پیکر درفشی سیاه
|پس پشت گیو اندرون با سپاه
|درفش جهانجوی رهام ببر
|که بفراخته بود سر تا بابر
|پس بیژن اندر درفشی دگر
|پرستارفش بر سرش تاج زر
|نبیره پسر داشت هفتاد و هشت
|از ایشان نبد جای بر پهن دشت
|پس هر یک اندر دگرگون درفش
|جهان گشته بد سرخ و زرد و بنفش
|تو گفتی که گیتی همه زیر اوست
|سر سروران زیر شمشیر اوست
|چو آمد بنزدیکی تخت شاه
|بسی آفرین خواند بر تاج و گاه
|بگودرز و بر شاه کرد آفرین
|چه بر گیو و بر لشکرش همچنین
|پس پشت گودرز گستهم بود
|که فرزند بیدار گژدهم بود
|یکی نیزه بودی به چنگش بجنگ
|کمان یار او بود و تیر خدنگ
|ز بازوش پیکان بزندان بدی
|همی در دل سنگ و سندان بدی
|ابا لشکری گشن و آراسته
|پر از گرز و شمشیر و پر خواسته
|یکی ماه‌پیکر درفش از برش
|بابر اندر آورده تابان سرش
|همی خواند بر شهریار آفرین
|ازو شاد شد شاه ایران‌زمین
|پس گستهم اشکش تیزگوش
|که با زور و دل بود و با مغز و هوش
|یکی گرزدار از نژاد همای
|براهی که جستیش بودی بپای
|سپاهش ز گردان کوچ و بلوچ
|سگالیده جنگ و برآورده خوچ
|کسی در جهان پشت ایشان ندید
|برهنه یک انگشت ایشان ندید
|درفشی برآورده پیکر پلنگ
|همی از درفشش ببارید جنگ
|بسی آفرین کرد بر شهریار
|بدان شادمان گردش روزگار
|نگه کرد کیخسرو از پشت پیل
|بدید آن سپه را زده بر دو میل
|پسند آمدش سخت و کرد آفرین
|بدان بخت بیدار و فرخ‌نگین
|ازان پس درآمد سپاهی گران
|همه نامداران جوشن‌وران
|سپاهی کز ایشان جهاندار شاه
|همی بود شادان دل و نیک‌خواه
|گزیده پس اندرش فرهاد بود
|کزو لشکر خسرو آباد بود
|سپه را بکردار پروردگار
|بهر جای بودی به هر کار یار
|یکی پیکرآهو درفش از برش
|بدان سایهٔ آهو اندر سرش
|سپاهش همه تیغ هندی بدست
|زره سغدی زین ترکی نشست
|چو دید آن نشست و سر گاه نو
|بسی آفرین خواند بر شاه نو
|گرازه سر تخمهٔ گیوگان
|همی رفت پرخاشجوی و ژگان
|درفشی پس پشت پیکر گراز
|سپاهی کمندافگن و رزمساز
|سواران جنگی و مردان دشت
|بسی آفرین کرد و اندر گذشت
|ازان شادمان شد که بودش پسند
|بزین اندرون حلقه‌های کمند
|دمان از پسش زنگهٔ شاوران
|بشد با دلیران و کنداوران
|درفشی پس پشت پیکرهمای
|سپاهی چو کوه رونده ز جای
|هرانکس که از شهر بغداد بود
|که با نیزه و تیغ و پولاد بود
|همه برگذشتند زیر همای
|سپهبد همی داشت بر پیل جای
|بسی زنگه بر شاه کرد آفرین
|بران برز و بالا و تیغ و نگین
|ز پشت سپهبد فرامرز بود
|که با فر و با گرز و باارز بود
|ابا کوس و پیل و سپاهی گران
|همه رزم جویان و کنداوران
|ز کشمیر وز کابل و نیمروز
|همه سرفرازان گیتی‌فروز
|درفشی کجا چون دلاور پدر
|که کس را ز رستم نبودی گذر
|سرش هفت همچون سر اژدها
|تو گفتی ز بند آمدستی رها
|بیامد بسان درختی ببار
|یکی آفرین خواند بر شهریار
|دل شاه گشت از فرامرز شاد
|همی کرد با او بسی پند یاد
|بدو گفت پروردهٔ پیلتن
|سرافراز باشد بهر انجمن
|تو فرزند بیداردل رستمی
|ز دستان سامی و از نیرمی
|کنون سربسر هندوان مر تراست
|ز قنوج تا سیستان مر تراست
|گر ایدونک با تو نجویند جنگ
|برایشان مکن کار تاریک و تنگ
|بهر جایگه یار درویش باش
|همه رادبا مردم خویش باش
|ببین نیک تا دوستدار تو کیست
|خردمند و انده‌گسار تو کیست
|بخوبی بیارای و فردا مگوی
|که کژی پشیمانی آرد بروی
|ترا دادم این پادشاهی بدار
|بهر جای خیره مکن کارزار
|مشو در جوانی خریدار گنج
|ببی رنج کس هیچ منمای رنج
|مجو ایمنی در سرای فسوس
|که گه سندروسست و گاه آبنوس
|ز تو نام باید که ماند بلند
|نگر دل نداری بگیتی نژند
|مرا و ترا روز هم بگذرد
|دمت چرخ گردان همی بشمرد
|دلت شاد باید تن و جان درست
|سه دیگر ببین تا چه بایدت جست
|جهان‌آفرین از تو خشنود باد
|دل بدسگالت پر از دود باد
|چو بشنید پند جهاندار نو
|پیاده شد از بارهٔ تیزرو
|زمین را ببوسید و بردش نماز
|بتابید سر سوی راه دراز
|بسی آفرین خواند بر شاه نو
|که هر دم فزون باش چون ماه نو
|تهمتن دو فرسنگ با او برفت
|همی مغزش از رفتن او بتفت
|بیاموختش بزم و رزم و خرد
|همی خواست کش روز رامش برد
|پر از درد از آن جایگه بازگشت
|بسوی سراپرده آمد ز دشت
|سپهبد فرود آمد از پیل مست
|یکی بارهٔ تیزتگ برنشست
|گرازان بیامد به پرده‌سرای
|سری پر ز باد و دلی پر ز رای
|چو رستم بیامد بیاورد می
|بجام بزرگ اندر افگند پی
|همی گفت شادی ترا مایه بس
|بفردا نگوید خردمند کس
|کجا سلم و تور و فریدون کجاست
|همه ناپدیدند با خاک راست
|بپوییم و رنجیم و گنج آگنیم
|بدل بر همی آرزو بشکنیم
|سرانجام زو بهره خاکست و بس
|رهایی نیابد ز او هیچ کس
|شب تیره سازیم با جام می
|چو روشن شود بشمرد روز پی
|بگوییم تا برکشد نای طوس
|تبیره برآرند با بوق و کوس
|ببینیم تا دست گردان سپهر
|بدین جنگ سوی که یازد بمهر
|بکوشیم وز کوشش ما چه سود
|کز آغاز بود آنچ بایست بود
|جهانجوی چون شد سرافراز و گرد
|سپه را بدشمن نشاید سپرد
|سرشک اندر آید بمژگان ز رشک
|سرشکی که درمان نداند پزشک
|کسی کز نژاد بزرگان بود
|به بیشی بماند سترگ آن بود
|چو بی‌کام دل بنده باید بدن
|بکام کسی داستانها زدن
|سپهبد چو خواند ورا دوستدار
|نباشد خرد با دلش سازگار
|گرش زآرزو بازدارد سپهر
|همان آفرینش نخواند بمهر
|ورا هیچ خوبی نخواهد به دل
|شود آرزوهای او دلگسل
|و دیگر کش از بن نباشد خرد
|خردمندش از مردمان نشمرد
|چو این داستان سربسر بشنوی
|ببینی سر مایهٔ بدخوی
|چو خورشید بنمود بالای خویش
|نشست از بر تند بالای خویش
|بزیر اندر آورد برج بره
|چنین تا زمین زرد شد یکسره
|تبیره برآمد ز درگاه طوس
|همان نالهٔ بوق و آوای کوس
|ز کشور برآمد سراسر خروش
|زمین پرخروش و هوا پر ز جوش
|از آواز اسپان و گرد سپاه
|بشد قیرگون روی خورشید و ماه
|ز چاک سلیح و ز آوای پیل
|تو گفتی بیاگند گیتی به نیل
|هوا سرخ و زرد و کبود و بنفش
|ز تابیدن کاویانی درفش
|بگردش سواران گودرزیان
|میان اندرون اختر کاویان
|سپهدار با افسر و گرز و نای
|بیامد ز بالای پرده‌سرای
|بشد طوس با کاویانی درفش
|بپای اندرون کرده زرینه کفش
|یکی پیل پیکر درفش از برش
|بابر اندر آورده تابان سرش
|بزرگان که با طوق و افسر بدند
|جهانجوی وز تخم نوذر بدند
|برفتند یکسر چو کوهی سیاه
|گرازان و تازان بنزدیک شاه
|بفرمود تا نامداران گرد
|ز لشکر سپهبد سوی شاه برد
|چو لشکر همه نزد شاه آمدند
|دمان با درفش و کلاه آمدند
|بدیشان چنین گفت بیدار شاه
|که طوس سپهبد به پیش سپاه
|بپایست با اختر کاویان
|بفرمان او بست باید میان
|بدو داد مهری به پیش سپاه
|که سالار اویست و جوینده راه
|بفرمان او بود باید همه
|کجا بندها زو گشاید همه
|بدو گفت مگذر ز پیمان من
|نگه‌دار آیین و فرمان من
|نیازرد باید کسی را براه
|چنینست آیین تخت و کلاه
|کشاورز گر مردم پیشه‌ور
|کسی کو بلشکر نبندد کمر
|نباید که بر وی وزد باد سرد
|مکوش ایچ جز با کسی همنبرد
|نباید نمودن به آبی رنج رنج
|که بر کس نماند سرای سپنج
|گذر زی کلات ایچ گونه مکن
|گر آن ره روی خام گردد سخن
|روان سیاوش چو خورشید باد
|بدان گیتیش جای امید باد
|پسر بودش از دخت پیران یکی
|که پیدا نبود از پدر اندکی
|برادر به من نیز ماننده بود
|جوان بود و همسال و فرخنده بود
|کنون در کلاتست و با مادرست
|جهانجوی با فر و با لشکرست
|نداند کسی را ز ایران بنام
|ازان سو به نباید کشیدن لگام
|سپه دارد و نامداران جنگ
|یکی کوه بر راه دشوار و تنگ
|همو مرد جنگست و گرد و سوار
|بگوهر بزرگ و بتن نامدار
|براه بیابان بباید شدن
|نه نیکو بود راه شیران زدن
|چنین گفت پس طوس با شهریار
|که از رای تو نگذرد روزگار
|براهی روم کم تو فرمان دهی
|نیاید ز فرمان تو جز بهی
|سپهبد بشد تیز و برگشت شاه
|سوی کاخ با رستم و با سپاه
|یکی مجلس آراست با پیلتن
|رد و موبد و خسرو رای زن
|فراوان سخن گفت ز افراسیاب
|ز رنج تن خویش وز درد باب
|ز آزردن مادر پارسا
|که با ما چه کرد آن بد پرجفا
|مرا زی شبانان بی‌مایه داد
|ز من کس ندانست نام و نژاد
|فرستادم این بار طوس و سپاه
|ازین پس من و تو گذاریم راه
|جهان بر بداندیش تنگ آوریم
|سر دشمنان زیر سنگ آوریم
|ورا پیلتن گفت کین غم مدار
|به کام تو گردد همه روزگار
|وزان روی منزل بمنزل سپاه
|همی رفت و پیش‌اندر آمد دو راه
|ز یک سو بیابان بی آب و نم
|کلات از دگر سوی و راه چرم
|بماندند بر جای پیلان و کوس
|بدان تا بیاید سپهدار طوس
|کدامین پسند آیدش زین دو راه
|بفرمان رود هم بران ره سپاه
|چو آمد بر سرکشان طوس نرم
|سخن گفت ازان راه بی‌آب و گرم
|بگودرز گفت این بیابان خشک
|اگر گرد عنبر دهد باد مشک
|چو رانیم روزی به تندی دراز
|بب و بسایش آید نیاز
|همان به که سوی کلات و چرم
|برانیم و منزل کنیم از میم
|چپ و راست آباد و آب روان
|بیابان چه جوییم و رنج روان
|مرا بود روزی بدین ره گذر
|چو گژدهم پیش سپه راهبر
|ندیدیم از این راه رنجی دراز
|مگر بود لختی نشیب و فراز
|بدو گفت گودرز پرمایه شاه
|ترا پیش‌رو کرد پیش سپاه
|بران ره که گفت او سپه را بران
|نباید که آید کسی را زیان
|نباید که گردد دل‌آزرده شاه
|بد آید ز آزار او بر سپاه
|بدو گفت طوس ای گو نامدار
|ازین گونه اندیشه در دل مدار
|کزین شاه را دل نگردد دژم
|سزد گر نداری روان جفت غم
|همان به که لشکر بدین سو بریم
|بیابان و فرسنگها نشمریم
|بدین گفته بودند همداستان
|برین بر نزد نیز کس داستان
|براندند ازان راه پیلان و کوس
|بفرمان و رای سپهدار طوس
|پس آگاهی آمد بنزد فرود
|که شد روی خورشید تابان کبود
|ز نعل ستوران وز پای پیل
|جهان شد بکردار دریای نیل
|چو بشنید ناکار دیده جوان
|دلش گشت پر درد و تیره روان
|بفرمود تا هرچ بودش یله
|هیونان وز گوسفندان گله
|فسیله ببند اندر آرند نیز
|نماند ایچ بر کوه و بر دشت چیز
|همه پاک سوی سپد کوه برد
|ببند اندرون سوی انبوه برد
|جریره زنی بود مام فرود
|ز بهر سیاوش دلش پر ز دود
|بر مادر آمد فرود جوان
|بدو گفت کای مام روشن‌روان
|از ایران سپاه آمد و پیل و کوس
|بپیش سپه در سرافراز طوس
|چه گویی چه باید کنون ساختن
|نباید که آرد یکی تاختن
|جریره بدو گفت کای رزمساز
|بدین روز هرگز مبادت نیاز
|بایران برادرت شاه نوست
|جهاندار و بیدار کیخسروست
|ترا نیک داند به نام و گهر
|ز هم خون وز مهرهٔ یک پدر
|برادرت گر کینه جوید همی
|روان سیاوش بشوید همی
|گر او کینه جوید همی از نیا
|ترا کینه زیباتر و کیمیا
|برت را بخفتان رومی بپوش
|برو دل پر از جوش و سر پر خروش
|به پیش سپاه برادر برو
|تو کینخواه نو باش و او شاه نو
|که زیبد کز این غم بنالد پلنگ
|ز دریا خروشان برآید نهنگ
|وگر مرغ با ماهیان اندر آب
|بخوانند نفرین به افراسیاب
|که اندر جهان چون سیاوش سوار
|نبندد کمر نیز یک نامدار
|به گردی و مردی و جنگ و نژاد
|باورنگ و فرهنگ و سنگ و بداد
|بدو داد پیران مرا از نخست
|وگر نه ز ترکان همی زن نجست
|نژاد تو از مادر و از پدر
|همه تاجدار و هم نامور
|تو پور چنان نامور مهتری
|ز تخم کیانی و کی‌منظری
|کمربست باید بکین پدر
|بجای آوریدن نژاد و گهر
|چنین گفت ازان پس بمادر فرود
|کز ایران سخن با که باید سرود
|که باید که باشد مرا پایمرد
|ازین سرفرازان روز نبرد
|کز ایشان ندانم کسی را بنام
|نیامد بر من درود و پیام
|بدو گفت ز ایدر برو با تخوار
|مدار این سخن بر دل خویش خوار
|کز ایران که و مه شناسد همه
|بگوید نشان شبان و رمه
|ز بهرام وز زنگهٔ شاوران
|نشان جو ز گردان و جنگ‌آوران
|همیشه سر و نام تو زنده باد
|روان سیاوش فروزنده باد
|ازین هر دو هرگز نگشتی جدای
|کنارنگ بودند و او پادشای
|نشان خواه ازین دو گو سرفراز
|کز ایشان مرا و ترا نیست راز
|سران را و گردنکشان را بخوان
|می و خلعت آرای و بالا و خوان
|ز گیتی برادر ترا گنج بس
|همان کین و آیین به بیگانه کس
|سپه را تو باش این زمان پیش رو
|تویی کینه‌خواه جهاندار نو
|ترا پیش باید بکین ساختن
|کمر بر میان بستن و تاختن
|بدو گفت رای تو ای شیر زن
|درفشان کند دوده و انجمن
|چو برخاست آوای کوس از چرم
|جهان کرد چون آبنوس از میم
|یکی دیده‌بان آمد از دیده‌گاه
|سخن گفت با او ز ایران سپاه
|که دشت و در و کوه پر لشکرست
|تو خورشید گویی ببند اندرست
|ز دربند دژ تا بیابان گنگ
|سپاهست و پیلان و مردان جنگ
|فرود از در دژ فرو هشت بند
|نگه کرد لشکر ز کوه بلند
|وزان پس بیامد در دژ ببست
|یکی بارهٔ تیز رو بر نشست
|برفتند پویان تخوار و فرود
|جوان را سر بخت بر گرد بود
|از افراز چون کژ گردد سپهر
|نه تندی بکار آید از بن نه مهر
|گزیدند تیغ یکی برز کوه
|که دیدار بد یکسر ایران گروه
|جوان با تخوار سرایند گفت
|که هر چت بپرسم نباید نهفت
|کنارنگ وز هرک دارد درفش
|خداوند گوپال و زرینه کفش
|چو بینی به من نام ایشان بگوی
|کسی را که دانی از ایران بروی
|سواران رسیدند بر تیغ کوه
|سپاه اندر آمد گروها گروه
|سپردار با نیزه‌ور سی هزار
|همه رزمجوی از در کارزار
|سوار و پیاده بزرین کمر
|همه تیغ دار و همه نیزه‌ور
|ز بس ترگ زرین و زرین درفش
|ز گوپال زرین و زرینه کفش
|تو گفتی به کان اندرون زر نماند
|برآمد یکی ابر و گوهر فشاند
|ز بانگ تبیره میان دو کوه
|دل کرگس اندر هوا شد ستوه
|چنین گفت کاکنون درفش مهان
|بگو و مدار ایچ گونه نهان
|بدو گفت کان پیل پیکر درفش
|سواران و آن تیغهای بنفش
|کرا باشد اندر میان سپاه
|چنین آلت ساز و این دستگاه
|چو بشنید گفتار او را تخوار
|چنین داد پاسخ که ای شهریار
|پس پشت طوس سپهبد بود
|که در کینه پیکار او بد بود
|درفشی پش پشت او دیگرست
|چو خورشید تابان بدو پیکرست
|برادر پدر تست با فر و کام
|سپهبد فریبرز کاوس نام
|پسش ماه پیکر درفشی بزرگ
|دلیران بسیار و گردی سترگ
|ورانام گستهم گژدهم خوان
|که لرزان بود پیل ازو ز استخوان
|پسش گرگ پیکر درفشی دراز
|بگردش بسی مردم رزمساز
|بزیر اندرش زنگهٔ شاوران
|دلیران و گردان و کنداوران
|درفشی پرستار پیکر چو ماه
|تنش لعل و جعد از حریر سیاه
|ورا بیژن گیو راند همی
|که خون بسمان برفشاند همی
|درفشی کجا پیکرش هست ببر
|همی بشکند زو میان هژبر
|ورا گرد شیدوش دارد بپای
|چو کوهی همی اندر آید ز جای
|درفش گرازست پیکر گراز
|سپاهی کمندافگن و رزم ساز
|درفشی کجا پیکرش گاومیش
|سپاه از پس و نیزه‌داران ز پیش
|چنان دان که آن شهره فرهاد راست
|که گویی مگر با سپهرست راست
|درفشی کجا پیکرش دیزه گرگ
|نشان سپهدار گیو سترگ
|درفشی کجا شیر پیکر بزر
|که گودرز کشواد دارد بسر
|درفشی پلنگست پیکر گراز
|پس ریونیزست با کام و ناز
|درفشی کجا آهویش پیکرست
|که نستوه گودرز با لشکرست
|درفشی کجا غرم دارد نشان
|ز بهرام گودرز کشوادگان
|همه شیرمردند و گرد و سوار
|یکایک بگویم درازست کار
|چو یک‌یک بگفت از نشان گوان
|بپیش فرود آن شه خسروان
|مهان و کهان را همه بنگرید
|ز شادی رخش همچو گل بشکفید
|چو ایرانیان از بر کوهسار
|بدیدند جای فرود و تخوار
|برآشفت ازیشان سپهدار طوس
|فروداشت بر جای پیلان و کوس
|چنین گفت کز لشکر نامدار
|سواری بباید کنون نیک‌یار
|که جوشان شود زین میان گروه
|برد اسپ تا بر سر تیغ کوه
|ببیند که آن دو دلاور کیند
|بران کوه سر بر ز بهر چیند
|گر ایدونک از لشکر ما یکیست
|زند بر سرش تازیانه دویست
|وگر ترک باشند و پرخاش جوی
|ببندد کشانش بیارد بروی
|وگر کشته آید سپارد بخاک
|سزد گر ندارد از آن بیم و باک
|ورایدونک باشد ز کارآگاهان
|که بشمرد خواهد سپه را نهان
|همانجا بدونیم باید زدن
|فروهشتن از کوه و باز آمدن
|بسالار بهرام گودرز گفت
|که این کار بر من نشاید نهفت
|روم هرچ گفتی بجای آورم
|سر کوه یکسر بپای آورم
|بزد اسپ و راند از میان گروه
|پراندیشه بنهاد سر سوی کوه
|چنین گفت پس نامور با تخوار
|که این کیست کامد چنین خوارخوار
|همانانیندیشد از ما همی
|بتندی برآید ببالا همی
|ییک باره‌ای برنشسته سمند
|بفتراک بربسته دارد کمند
|چنین گفت پس رای‌زن با فرود
|که این را بتندی نباید بسود
|بنام و نشانش ندانم همی
|ز گودرزیانش گمانم همی
|چو خسرو ز توران بایران رسید
|یکی مغفر شاه شد ناپدید
|گمانی همی آن برم بر سرش
|زره تا میان خسروانی برش
|ز گودرز دارد همانا نژاد
|یکی لب بپرسش بباید گشاد
|چو بهرام بر شد ببالای تیغ
|بغرید برسان غرنده میغ
|چه مردی بدو گفت بر کوهسار
|نبینی همی لشکر بیشمار
|همی نشنوی نالهٔ بوق و کوس
|نترسی ز سالار بیدار طوس
|فرودش چنین پاسخ آورد باز
|که تندی ندیدی تو تندی مساز
|سخن نرم گوی ای جهاندیده مرد
|میارای لب را بگفتار سرد
|نه تو شیر جنگی و من گور دشت
|برین گونه بر ما نشاید گذشت
|فزونی نداری تو چیزی ز من
|بگردی و مردی و نیروی تن
|سر و دست و پای و دل و مغز و هوش
|زبانی سراینده و چشم و گوش
|نگه کن بمن تا مرا نیز هست
|اگر هست بیهوده منمای دست
|سخن پرسمت گر تو پاسخ دهی
|شوم شاد اگر رای فرخ نهی
|بدو گفت بهرام بر گوی هین
|تو بر آسمانی و من بر زمین
|فرود آن زمان گفت سالار کیست
|برزم اندرون نامبردار کیست
|بدو گفت بهرام سالار طوس
|که با اختر کاویانست و کوس
|ز گردان چو گودرز و رهام و گیو
|چو گرگین و شیدوش و فرهاد نیو
|چو گستهم و چون زنگهٔ شاوران
|گرازه سر مرد کنداوران
|بدو گفت کز چه ز بهرام نام
|نبردی و بگذاشتی کار خام
|ز گودرزیان ما بدوییم شاد
|مرا زو نکردی بلب هیچ یاد
|بدو گفت بهرام کای شیرمرد
|چنین یاد بهرام با تو که کرد
|چنین داد پاسخ مر او را فرود
|که این داستان من ز مادر شنود
|مرا گفت چون پیشت آید سپاه
|پذیره شو و نام بهرام خواه
|دگر نامداری ز کنداوران
|کجا نام او زنگهٔ شاوران
|همانند همشیرگان پدر
|سزد گر بر ایشان بجویی گذر
|بدو گفت بهرام کای نیکبخت
|تویی بار آن خسروانی درخت
|فرودی تو ای شهریار جوان
|که جاوید بادی به روشن‌روان
|بدو گفت کری فرودم درست
|ازان سرو افگنده شاخی برست
|بدو گفت بهرام بنمای تن
|برهنه نشان سیاوش بمن
|به بهرام بنمود بازو فرود
|ز عنبر بگل بر یکی خال بود
|کزان گونه بتگر بپرگار چین
|نداند نگارید کس بر زمین
|بدانست کو از نژاد قباد
|ز تخم سیاوش دارد نژاد
|برو آفرین کرد و بردش نماز
|برآمد ببالای تند و دراز
|فرود آمد از اسپ شاه جوان
|نشست از بر سنگ روشن‌روان
|ببهرام گفت ای سرافراز مرد
|جهاندار و بیدار و شیر نبرد
|دو چشم من ار زنده دیدی پدر
|همانا نگشتی ازین شادتر
|که دیدم ترا شاد و روشن‌روان
|هنرمند و بینادل و پهلوان
|بدان آمدستم بدین تیغ‌کوه
|که از نامداران ایران گروه
|بپرسم ز مردی که سالار کیست
|برزم اندرون نامبردار کیست
|یکی سور سازم چنانچون توان
|ببینم بشادی رخ پهلوان
|ز اسپ و ز شمشیر و گرز و کمر
|ببخشم ز هر چیز بسیار مر
|وزان پس گرایم به پیش سپاه
|بتوران شوم داغ‌دل کینه‌خواه
|سزاوار این جستن کین منم
|بجنگ آتش تیز برزین منم
|سزد گر بگویی تو با پهلوان
|که آید برین سنگ روشن‌روان
|بباشیم یک هفته ایدر بهم
|سگالیم هرگونه از بیش و کم
|به هشتم چو برخیزد آوای کوس
|بزین اندر آید سپهدار طوس
|میان را ببندم بکین پدر
|یکی جنگ سازم بدرد جگر
|که با شیر جنگ آشنایی دهد
|ز نر پر کرگس گوایی دهد
|که اندر جهان کینه را زین نشان
|نبندد میان کس ز گردنکشان
|بدو گفت بهرام کای شهریار
|جوان و هنرمند و گرد و سوار
|بگویم من این هرچ گفتی بطوس
|بخواهش دهم نیز بر دست بوس
|ولیکن سپهبد خردمند نیست
|سر و مغز او از در پند نیست
|هنر دارد و خواسته هم نژاد
|نیارد همی بر دل از شاه یاد
|بشورید با گیو و گودرز و شاه
|ز بهر فریبرز و تخت و کلاه
|همی گوید از تخمهٔ نوذرم
|جهان را بشاهی خود اندر خورم
|سزد گر بپیچد ز گفتار من
|گراید بتندی ز کردار من
|جز از من هرآنکس که آید برت
|نباید که بیند سر و مغفرت
|که خودکامه مردیست بی تار و پود
|کسی دیگر آید نیارد درود
|و دیگر که با ما دلش نیست راست
|که شاهی همی با فریبرز خواست
|مرا گفت بنگر که بر کوه کیست
|چو رفتی مپرسش که از بهر چیست
|بگرز و بخنجر سخن گوی و بس
|چرا باشد این روز بر کوه‌کس
|بمژده من آیم چنو گشت رام
|ترا پیش لشکر برم شادکام
|وگر جز ز من دیگر آید کسی
|نباید بدو بودن ایمن بسی
|نیاید بر تو بجز یک سوار
|چنینست آیین این نامدار
|چو آید ببین تا چه آیدت رای
|در دژ ببند و مپرداز جای
|یکی گرز پیروزه دسته بزر
|فرود آن زمان برکشید از کمر
|بدو داد و گفت این ز من یادگار
|همی دار تا خودکی آید بکار
|چو طوس سپهبد پذیرد خرام
|بباشیم روشن‌دل و شادکام
|جزین هدیه‌ها باشد و اسپ و زین
|بزر افسر و خسروانی نگین
|چو بهرام برگشت با طوس گفت
|که با جان پاکت خرد باد جفت
|بدان کان فرودست فرزند شاه
|سیاوش که شد کشته بر بی گناه
|نمود آن نشانی که اندر نژاد
|ز کاوس دارند و ز کیقباد
|ترا شاه کیخسرو اندرز کرد
|که گرد فرود سیاوش مگرد
|چنین داد پاسخ ستمکاره طوس
|که من دارم این لشکر و بوق و کوس
|ترا گفتم او را بنزد من آر
|سخن هیچگونه مکن خواستار
|گر او شهریارست پس من کیم
|برین کوه گوید ز بهر چیم
|یکی ترک‌زاده چو زاغ سیاه
|برین گونه بگرفت راه سپاه
|نبینم ز خودکامه گودرزیان
|مگر آنک دارد سپه را زیان
|بترسیدی از بی‌هنر یک سوار
|نه شیر ژیان بود بر کوهسار
|سپه دید و برگشت سوی فریب
|بخیره سپردی فراز و نشیب
|وزان پس چنین گفت با سرکشان
|که ای نامداران گردنکشان
|یکی نامور خواهم و نامجوی
|کز ایدر نهد سوی آن ترک روی
|سرش را ببرد بخنجر ز تن
|بپیش من آرد بدین انجمن
|میان را ببست اندران ریونیز
|همی زان نبردش سرآمد قفیز
|بدو گفت بهرام کای پهلوان
|مکن هیچ برخیره تیره روان
|بترس از خداوند خورشید و ماه
|دلت را بشرم آور از روی شاه
|که پیوند اویست و همزاد اوی
|سواریست نام‌آور و جنگ‌جوی
|که گر یک سوار از میان سپاه
|شود نزد آن پرهنر پور شاه
|ز چنگش رهایی نیابد بجان
|غم آری همی بر دل شادمان
|سپهبد شد آشفته از گفت اوی
|نبد پند بهرام یل جفت اوی
|بفرمود تا نامبردار چند
|بتازند نزدیک کوه بلند
|ز گردان فراوان برون تاختند
|نبرد وراگردن افراختند
|بدیشان چنین گفت بهرام گرد
|که این کار یکسر مدارید خرد
|بدان کوه سر خویش کیخسروست
|که یک موی او به ز صد پهلوست
|هران کس که روی سیاوش بدید
|نیارد ز دیدار او آرمید
|چو بهرام داد از فرود این نشان
|ز ره بازگشتند گردنکشان
|بیامد دگرباره داماد طوس
|همی کرد گردون برو بر فسوس
|ز راه چرم بر سپدکوه شد
|دلش پرجفا بود نستوه شد
|چو از تیغ بالا فرودش بدید
|ز قربان کمان کیان برکشید
|چنین گفت با رزم دیده تخوار
|که طوس آن سخنها گرفتست خوار
|که آمد سواری و بهرام نیست
|مرا دل درشتست و پدرام نیست
|ببین تا مگر یادت آید که کیست
|سراپای در آهن از بهر چیست
|چنین داد پاسخ مر او را تخوار
|که این ریونیزست گرد و سوار
|چهل خواهرستش چو خرم بهار
|پسر خود جزین نیست اندر تبار
|فریبنده و ریمن و چاپلوس
|دلیر و جوانست و داماد طوس
|چنین گفت با مرد بینا فرود
|که هنگام جنگ این نباید شنود
|چو آید به پیکار کنداوران
|بخوابمش بر دامن خواهران
|بدو گر کند باد کلکم گذار
|اگر زنده ماند بمردم مدار
|بتیر اسپ بیجان کنم گر سوار
|چه گویی تو ای کار دیده تخوار
|بدو گفت بر مرد بگشای بر
|مگر طوس را زو بسوزد جگر
|بداند که تو دل بیاراستی
|که بااو همی آشتی خواستی
|چنین با تو بر خیره جنگ آورد
|همی بر برادرت ننگ آورد
|چو از دور نزدیک شد ریونیز
|بزه برکشید آن خمانیده شیز
|ز بالا خدنگی بزد بر برش
|که بر دوخت با ترگ رومی سرش
|بیفتاد و برگشت زو اسپ تیز
|بخاک اندر آمد سر ریو نیز
|ببالا چو طوس از میم بنگرید
|شد آن کوه بر چشم او ناپدید
|چنین داستان زد یکی پرخرد
|که از خوی بد کوه کیفر برد
|چنین گفت پس پهلوان با زرسپ
|که بفروز دل را چو آذرگشسپ
|سلیح سواران جنگی بپوش
|بجان و تن خویشتن دار گوش
|تو خواهی مگر کین آن نامدار
|وگرنه نبینم کسی خواستار
|زرسپ آمد و ترگ بر سر نهاد
|دلی پر ز کین و لبی پر ز باد
|خروشان باسپ اندر آورد پای
|بکردار آتش درآمد ز جای
|چنین گفت شیر ژیان با تخوار
|که آمد دگرگون یکی نامدار
|ببین تا شناسی که این مرد کیست
|یکی شهریار است اگر لشکریست
|چنین گفت با شاه جنگی تخوار
|که آمد گه گردش روزگار
|که این پور طوسست نامش زرسپ
|که از پیل جنگی نگرداند اسپ
|که جفتست با خواهر ریونیز
|بکین آمدست این جهانجوی نیز
|چو بیند بر و بازوی و مغفرت
|خدنگی بباید گشاد از برت
|بدان تا بخاک اندر آید سرش
|نگون اندر آید ز باره برش
|بداند سپهدار دیوانه طوس
|که ایدر نبودیم ما بر فسوس
|فرود دلاور برانگیخت اسپ
|یکی تیر زد بر میان زرسپ
|که با کوههٔ زین تنش را بدوخت
|روانش ز پیکان او برفروخت
|بیفتاد و برگشت ازو بادپای
|همی شد دمان و دنان باز جای
|خروشی برآمد ز ایران سپاه
|زسر برگرفتند گردان کلاه
|دل طوس پرخون و دیده پراب
|بپوشید جوشن هم اندر شتاب
|ز گردان جنگی بنالید سخت
|بلرزید برسان برگ درخت
|نشست از بر زین چو کوهی بزرگ
|که بنهند بر پشت پیلی سترگ
|عنان را بپیچید سوی فرود
|دلش پر ز کین و سرش پر ز دود
|تخوار سراینده گفت آن زمان
|که آمد بر کوه کوهی دمان
|سپهدار طوسست کامد بجنگ
|نتابی تو با کار دیده نهنگ
|برو تا در دژ ببندیم سخت
|ببینیم تا چیست فرجام بخت
|چو فرزند و داماد او را برزم
|تبه کردی اکنون میندیش بزم
|فرود جوان تیز شد با تخوار
|که چون رزم پیش آید و کارزار
|چه طوس و چه شیر و چه پیل ژیان
|چه جنگی نهنگ و چه ببر بیان
|بجنگ اندرون مرد را دل دهند
|نه بر آتش تیز بر گل نهند
|چنین گفت با شاهزاده تخوار
|که شاهان سخن را ندارند خوار
|تو هم یک سواری اگر ز آهنی
|همی کوه خارا ز بن برکنی
|از ایرانیان نامور سی هزار
|برزم تو آیند بر کوهسار
|نه دژ ماند اینجا نه سنگ و نه خاک
|سراسر ز جا اندر آرند پاک
|وگر طوس را زین گزندی رسد
|به خسرو ز دردش نژندی رسد
|بکین پدرت اندر آید شکست
|شکستی که هرگز نشایدش بست
|بگردان عنان و مینداز تیر
|بدژ شو مبر رنج بر خیره‌خیر
|سخن هرچ از پیش بایست گفت
|نگفت و همی داشت اندر نهفت
|ز بی‌مایه دستور ناکاردان
|ورا جنگ سود آمد و جان زیان
|فرود جوان را دژ آباد بود
|بدژ درپرستنده هفتاد بود
|همه ماهرویان بباره بدند
|چو دیبای چینی نظاره بدند
|ازان بازگشتن فرود جوان
|ازیشان همی بود تیره‌روان
|چنین گفت با شاهزاده تخوار
|که گر جست خواهی همی کارزار
|نگر نامور طوس را نشکنی
|ترا آن به آید که اسپ افگنی
|و دیگر که باشد مر او را زمان
|نیاید به یک چوبه تیر از کمان
|چو آمد سپهبد بر این تیغ کوه
|بیاید کنون لشکرش همگروه
|ترا نیست در جنگ پایاب اوی
|ندیدی براوهای پرتاب اوی
|فرود از تخوار این سخنها شنید
|کمان را بزه کرد و اندر کشید
|خدنگی بر اسپ سپهبد بزد
|چنان کز کمان سواران سزد
|نگون شد سر تازی و جان بداد
|دل طوس پرکین و سر پر ز باد
|بلشکر گه آمد بگردن سپر
|پیاده پر از گرد و آسیمه سر
|گواژه همی زد پس او فرود
|که این نامور پهلوان را چه بود
|که ایدون ستوه آمد از یک سوار
|چگونه چمد در صف کارزار
|پرستندگان خنده برداشتند
|همی از چرم نعره برداشتند
|که پیش جوانی یکی مرد پیر
|ز افراز غلتان شد از بیم تیر
|سپهبد فرود آمد از کوه سر
|برفتند گردان پر اندوه سر
|که اکنون تو بازآمدی تندرست
|بب مژه رخ نبایست شست
|بپیچید زان کار پرمایه گیو
|که آمد پیاده سپهدار نیو
|چنین گفت کین را خود اندازه نیست
|رخ نامداران برین تازه نیست
|اگر شهریارست با گوشوار
|چه گیرد چنین لشکر کشن خوار
|نباید که باشیم همداستان
|به هر گونهٔ کو زند داستان
|اگر طوس یک بار تندی نمود
|زمانه پرآزار گشت از فرود
|همه جان فدای سیاوش کنیم
|نباید که این بد فرامش کنیم
|زرسپ گرانمایه زو شد بباد
|سواری سرافراز نوذرنژاد
|بخونست غرقه تن ریونیز
|ازین بیش خواری چه بینیم نیز
|گرو پور جمست و مغز قباد
|بنادانی این جنگ را برگشاد
|همی گفت و جوشن همی بست گرم
|همی بر تنش بر بدرید چرم
|نشست از بر اژدهای دژم
|خرامان بیامد براه چرم
|فرود سیاوش چو او را بدید
|یکی باد سرد از جگر برکشید
|همی گفت کین لشکر رزمساز
|ندانند راه نشیب و فراز
|همه یک ز دیگر دلاورترند
|چو خورشید تابان بدو پیکرند
|ولیکن خرد نیست با پهلوان
|سر بی‌خرد چون تن بی‌روان
|نباشند پیروز ترسم بکین
|مگر خسرو آید بتوران زمین
|بکین پدر جمله پشت آوریم
|مگر دشمنان را به مشت آوریم
|بگوکین سوار سرافراز کیست
|که بر دست و تیغش بباید گریست
|نگه کرد ز افراز بالا تخوار
|ببی دانشی بر چمن رست خار
|بدو گفت کین اژدهای دژم
|که مرغ از هوا اندر آرد بدم
|که دست نیای تو پیران ببست
|دو لشکر ز ترکان بهم برشکست
|بسی بی‌پدر کرد فرزند خرد
|بسی کوه و رود و بیابان سپرد
|پدر نیز ازو شد بسی بی‌پسر
|بپی بسپرد گردن شیر نر
|بایران برادرت را او کشید
|بجیحون گذر کرد و کشتی ندید
|وراگیو خوانند پیلست و بس
|که در رزم دریای نیلست و بس
|چو بر زه بشست اندر آری گره
|خدنگت نیابد گذر بر زره
|سلیح سیاوش بپوشد بجنگ
|نترسد ز پیکان تیر خدنگ
|بکش چرخ و پیکان سوی اسپ ران
|مگر خسته گردد هیون گران
|پیاده شود بازگردد مگر
|کشان چون سپهبد بگردن سپر
|کمان را بزه کرد جنگی فرود
|پس آن قبضهٔ چرخ بر کف بسود
|بزد تیر بر سینهٔ اسپ گیو
|فرود آمد از باره برگشت نیو
|ز بام سپد کوه خنده بخاست
|همی مغز گیو از گواژه بکاست
|برفتند گردان همه پیش گیو
|که یزدان سپاس ای سپهدار نیو
|که اسپ است خسته تو خسته نه‌ای
|توان شد دگر بار بسته نه‌ای
|برگیو شد بیژن شیر مرد
|فراوان سخنها بگفت از نبرد
|که ای باب شیراوژن تیزچنگ
|کجا پیل با تو نرفتی بجنگ
|چرا دید پشت ترا یک سوار
|که دست تو بودی بهر کارزار
|ز ترکی چنین اسپ خسته بدست
|برفتی سراسیمه برسان مست
|بدو گفت چون کشته شد بارگی
|بدو دادمی سر به یکبارگی
|همی گفت گفتارهای درشت
|چو بیژن چنان دید بنمود پشت
|برآشفت گیو از گشاد برش
|یکی تازیانه بزد بر سرش
|بدو گفت نشنیدی از رهنمای
|که با رزمت اندیشه باید بجای
|نه تو مغز داری نه رای و خرد
|چنین گفت را کس بکیفر برد
|دل بیژن آمد ز تندی بدرد
|بدادار دارنده سوگند خورد
|که زین را نگردانم از پشت اسپ
|مگر کشته آیم بکین زرسپ
|وزآنجا بیامد دلی پر ز غم
|سری پر ز کینه بر گستهم
|کز اسپان تو باره‌ای دستکش
|کجا بر خرامد بافراز خوش
|بده تا بپوشم سلیح نبرد
|یکی تا پدید آید از مردمرد
|یکی ترک رفتست بر تیغ کوه
|بدین سان نظاره برو بر گروه
|چنین داد پاسخ که این نیست روی
|ابر خیره گرد بلاها مپوی
|زرسپ سپهدار چون ریونیز
|سپهبد که گیتی ندارد بچیز
|پدرت آنکه پیل ژیان بشکرد
|بگردنده گردون همی ننگرد
|ازو بازگشتند دل پر ز درد
|کس آورد با کوه خارا نکرد
|مگر پر کرگس بود رهنمای
|وگرنه بران دژ که پوید بپای
|بدو گفت بیژن که مشکن دلم
|کنون یال و بازو ز هم بگسلم
|یکی سخت سوگند خوردم بماه
|بدادار گیهان و دیهیم شاه
|کزین ترک من برنگردانم اسپ
|زمانم سراید مگر چون زرسپ
|بدو گفت پس گستهم راه نیست
|خرد خود از این تیزی آگاه نیست
|جهان پرفراز و نشیبست و دشت
|گر ایدونک زینجا بباید گذشت
|مرا بارگیر اینک جوشن کشد
|دو ماندست اگر زین یکی را کشد
|نیابم دگر نیز همتای او
|برنگ و تگ و زور و بالای اوی
|بدو گفت بیژن بکین زرسپ
|پیاده بپویم نخواهم خود اسپ
|چنین داد پاسخ بدو گستهم
|که مویی نخواهم ز تو بیش و کم
|مرا گر بود بارگی ده هزار
|همه موی پر از گوهر شاهوار
|ندارم بدین از تو آن را دریغ
|نه گنج و نه جان و نه اسپ و نه تیغ
|برو یک بیک بارگیها ببین
|کدامت به آید یکی برگزین
|بفرمای تا زین بر آن کت هواست
|بسازند اگر کشته آید رواست
|یکی رخش بودش بکردار گرگ
|کشیده زهار و بلند و سترگ
|ز بهر جهانجوی مرد جوان
|برو برفگندند بر گستوان
|دل گیو شد زان سخن پر ز دود
|چو اندیشه کرد از گشاد فرود
|فرستاد و مر گستهم را بخواند
|بسی داستانهای نیکو براند
|فرستاد درع سیاوش برش
|همان خسروانی یکی مغفرش
|بیاورد گستهم درع نبرد
|بپوشید بیژن بکردار گرد
|بسوی سپد کوه بنهاد روی
|چنانچون بود مردم جنگجوی
|چنین گفت شاه جوان با تخوار
|که آمد بنوی یکی نامدار
|نگه کن ببین تا ورا نام چیست
|بدین مرد جنگی که خواهد گریست
|بخسرو تخوار سراینده گفت
|که این را ز ایران کسی نیست جفت
|که فرزند گیوست مردی دلیر
|بهر رزم پیروز باشد چو شیر
|ندارد جز او گیو فرزند نیز
|گرامیترستش ز گنج و ز چیز
|تو اکنون سوی بارگی دار دست
|دل شاه ایران نشاید شکست
|و دیگر که دارد همی آن زره
|کجا گیو زد بر میان برگره
|برو تیر و ژوپین نیابد گذار
|سزد گر پیاده کند کارزار
|تو با او بسنده نباشی بجنگ
|نگه کن که الماس دارد بچنگ
|بزد تیر بر اسپ بیژن فرود
|تو گفتی باسپ اندرون جان نبود
|بیفتاد و بیژن جدا گشت ازوی
|سوی تیغ با تیغ بنهاد روی
|یکی نعره زد کای سوار دلیر
|بمان تا ببینی کنون رزم شیر
|ندانی که بی‌اسپ مردان جنگ
|بیایند با تیغ هندی بچنگ
|ببینی مرا گر بمانی بجای
|به پیکار ازین پس نیایدت رای
|چو بیژن همی برنگشت از فرود
|فرود اندر آن کار تندی نمود
|یکی تیر دیگر بیانداخت شیر
|سپر بر سر آورد مرد دلیر
|سپر بر درید و زره را نیافت
|ازو روی بیژن بپستی نتافت
|ازان تند بالا چو بر سر کشید
|بزد دست و تیغ از میان برکشید
|فرود گرانمایه زو بازگشت
|همه بارهٔ دژ پرآواز گشت
|دوان بیژن آمد پس پشت اوی
|یکی تیغ بد تیز در مشت اوی
|به برگستوان بر زد و کرد چاک
|گرانمایه اسپ اندر آمد بخاک
|به دربند حصن اندر آمد فرود
|دلیران در دژ ببستند زود
|ز باره فراوان ببارید سنگ
|بدانست کان نیست جای درنگ
|خروشید بیژن که ای نامدار
|ز مردی پیاده دلیر و سوار
|چنین بازگشتی و شرمت نبود
|دریغ آن دل و نام جنگی فرود
|بیامد بر طوس زان رزمگاه
|چنین گفت کای پهلوان سپاه
|سزد گر برزم چنین یک دلیر
|شود نامبردار یک دشت شیر
|اگر کوه خارا ز پیکان اوی
|شود آب و دریا بود کان اوی
|سپهبد نباید که دارد شگفت
|ازین برتر اندازه نتوان گرفت
|سپهبد بدارنده سوگند خورد
|کزین دژ برآرم بخورشید گرد
|بکین زرسپ گرامی سپاه
|برآرم بسازم یکی رزمگاه
|تن ترک بدخواه بیجان کنم
|ز خونش دل سنگ مرجان کنم
|چو خورشید تابنده شد ناپدید
|شب تیره بر چرخ لشکر کشید
|دلیران دژدار مردی هزار
|ز سوی کلات اندر آمد سوار
|در دژ ببستند زین روی تنگ
|خروش جرس خاست و آوای زنگ
|جریره بتخت گرامی بخفت
|شب تیره با درد و غم بود جفت
|بخواب آتشی دید کز دژ بلند
|برافروختی پیش آن ارجمند
|سراسر سپد کوه بفروختی
|پرستنده و دژ همی سوختی
|دلش گشت پر درد و بیدار گشت
|روانش پر از درد و تیمار گشت
|بباره برآمد جهان بنگرید
|همه کوه پرجوشن و نیزه دید
|رخش گشت پرخون و دل پر ز دود
|بیامد به بالین فرخ فرود
|بدو گفت بیدار گرد ای پسر
|که ما را بد آمد ز اختر بسر
|سراسر همه کوه پر دشمنست
|در دژ پر از نیزه و جوشنست
|بمادر چنین گفت جنگی فرود
|که از غم چه داری دلت پر ز دود
|مرا گر زمانه شدست اسپری
|زمانه ز بخشش فزون نشمری
|بروز جوانی پدر کشته شد
|مرا روز چون روز او گشته شد
|بدست گروی آمد او را زمان
|سوی جان من بیژن آمد دمان
|بکوشم نمیرم مگر غرم‌وار
|نخواهم ز ایرانیان زینهار
|سپه را همه ترگ و جوشن بداد
|یکی ترگ رومی بسر برنهاد
|میانرا بخفتان رومی ببست
|بیامد کمان کیانی بدست
|چو خورشید تابنده بنمود چهر
|خرامان برآمد بخم سپهر
|ز هر سو برآمد خروش سران
|گراییدن گرزهای گران
|غو کوس با نالهٔ کرنای
|دم نای سرغین و هندی درای
|برون آمد از بارهٔ دژ فرود
|دلیران ترکان هرآنکس که بود
|ز گرد سواران و ز گرز و تیر
|سر کوه شد همچو دریای قیر
|نبد هیچ هامون و جای نبرد
|همی کوه و سنگ اسپ را خیره کرد
|ازین گونه تا گشت خورشید راست
|سپاه فرود دلاور بکاست
|فراز و نشیبش همه کشته شد
|سربخت مرد جوان گشته شد
|بدو خیره ماندند ایرانیان
|که چون او ندیدند شیر ژیان
|ز ترکان نماند ایچ با او سوار
|ندید ایچ تنها رخ کارزار
|عنان را بپیچید و تنها برفت
|ز بالا سوی دژ خرامید تفت
|چو رهام و بیژن کمین ساختند
|فراز و نشیبش همی تاختند
|چو بیژن پدید آمد اندر نشیب
|سبک شد عنان و گران شد رکیب
|فرود جوان ترگ بیژن بدید
|بزد دست و تیغ از میان برکشید
|چو رهام گرد اندر آمد به پشت
|خروشان یکی تیغ هندی به مشت
|بزد بر سر کتف مرد دلیر
|فرود آمد از دوش دستش به زیر
|چو از وی جدا گشت بازوی و دوش
|همی تاخت اسپ و همی زد خروش
|بنزدیک دژ بیژن اندر رسید
|بزخمی پی بارهٔ او برید
|پیاده خود و چند زان چاکران
|تبه گشته از چنگ کنداوران
|بدژ در شد و در ببستند زود
|شد آن نامور شیر جنگی فرود
|بشد با پرستندگان مادرش
|گرفتند پوشیدگان در برش
|بزاری فگندند بر تخت عاج
|نبد شاه را روز هنگام تاج
|همه غالیه موی و مشکین کمند
|پرستنده و مادر از بن بکند
|همی کند جان آن گرامی فرود
|همه تخت مویه همه حصن رود
|چنین گفت چون لب ز هم برگرفت
|که این موی کندن نباشد شگفت
|کنون اندر آیند ایرانیان
|به تاراج دژ پاک بسته میان
|پرستندگان را اسیران کنند
|دژ وباره کوه ویران کنند
|دل هرک بر من بسوزد همی
|ز جانم رخش برفروزد همی
|همه پاک بر باره باید شدن
|تن خویش را بر زمین بر زدن
|کجا بهر بیژن نماند یکی
|نمانم من ایدر مگر اندکی
|کشنده تن و جان من درد اوست
|پرستار و گنجم چه در خورد اوست
|بگفت این و رخسارگان کرد زرد
|برآمد روانش بتیمار و درد
|ببازیگری ماند این چرخ مست
|که بازی برآرد به هفتاد دست
|زمانی بخنجر زمانی بتیغ
|زمانی بباد و زمانی بمیغ
|زمانی بدست یکی ناسزا
|زمانی خود از درد و سختی رها
|زمانی دهد تخت و گنج و کلاه
|زمانی غم و رنج و خواری و چاه
|همی خورد باید کسی را که هست
|منم تنگدل تا شدم تنگدست
|اگر خود نزادی خردمند مرد
|ندیدی ز گیتی چنین گرم و سرد
|بباید به کوری و ناکام زیست
|برین زندگانی بباید گریست
|سرانجام خاکست بالین اوی
|دریغ آن دل و رای و آیین اوی
|پرستندگان بر سر دژ شدند
|همه خویشتن بر زمین برزدند
|یکی آتشی خود جریره فروخت
|همه گنجها را بتش بسوخت
|یکی تیغ بگرفت زان پس بدست
|در خانهٔ تازی اسپان ببست
|شکمشان بدرید و ببرید پی
|همی ریخت از دیده خوناب و خوی
|بیامد ببالین فرخ فرود
|یکی دشنه با او چو آب کبود
|دو رخ را بروی پسر بر نهاد
|شکم بردرید و برش جان بداد
|در دژ بکندند ایرانیان
|بغارت ببستند یکسر میان
|چو بهرام نزدیک آن باره شد
|از اندوه یکسر دلش پاره شد
|بایرانیان گفت کین از پدر
|بسی خوارتر مرد و هم زارتر
|کشنده سیاوش چاکر نبود
|ببالینش بر کشته مادر نبود
|همه دژ سراسر برافروخته
|همه خان و مان کنده و سوخته
|بایرانیان گفت کز کردگار
|بترسید وز گردش روزگار
|ببد بس درازست چنگ سپهر
|به بیدادگر برنگردد بمهر
|زکیخسرو اکنون ندارید شرم
|که چندان سخن گفت با طوس نرم
|بکین سیاوش فرستادتان
|بسی پند و اندرزها دادتان
|ز خون برادر چو آگه شود
|همه شرم و آذرم کوته شود
|ز رهام وز بیژن تیز مغز
|نیاید بگیتی یکی کار نغز
|هماننگه بیامد سپهدار طوس
|براه کلات اندر آورد کوس
|چو گودرز و چون گیو کنداوران
|ز گردان ایران سپاهی گران
|سپهبد بسوی سپدکوه شد
|وزانجا بنزدیکی انبوه شد
|چو آمد ببالین آن کشته زار
|بران تخت با مادر افگنده خوار
|بیک دست بهرام پر آب چشم
|نشسته ببالین او پر ز خشم
|بدست دگر زنگهٔ شاوران
|برو انجمن گشته کنداوران
|گوی چون درختی بران تخت عاج
|بدیدار ماه و ببالای ساج
|سیاوش بد خفته بر تخت زر
|ابا جوشن و تیغ و گرز و کمر
|برو زار بگریست گودرز و گیو
|بزرگان چو گرگین و بهرام نیو
|رخ طوس شد پر ز خون جگر
|ز درد فرود و ز درد پسر
|که تندی پشیمانی آردت بار
|تو در بوستان تخم تندی مکار
|چنین گفت گودرز با طوس و گیو
|همان نامداران و گردان نیو
|که تندی نه کار سپهبد بود
|سپهبد که تندی کند بد بود
|جوانی بدین سان ز تخم کیان
|بدین فر و این برز و یال و میان
|بدادی بتیزی و تندی بباد
|زرسپ آن سپهدار نوذرنژاد
|ز تیزی گرفتار شد ریونیز
|نبود از بد بخت ما مانده چیز
|هنر بی‌خرد در دل مرد تند
|چو تیغی که گردد ز زنگار کند
|چو چندین بگفتند آب از دو چشم
|ببارید و آمد ز تندی بخشم
|چنین پاسخ آورد کز بخت بد
|بسی رنج وسختی بمردم رسد
|بفرمود تا دخمهٔ شاهوار
|بکردند بر تیغ آن کوهسار
|نهادند زیراندرش تخت زر
|بدیبای زربفت و زرین کمر
|تن شاهوارش بیاراستند
|گل و مشک و کافور و می خواستند
|سرش را بکافور کردند خشک
|رخش را بعطر و گلاب و بمشک
|نهادند بر تخت و گشتند باز
|شد آن شیردل شاه گردن‌فراز
|زراسپ سرافراز با ریونیز
|نهادند در پهلوی شاه نیز
|سپهبد بران ریش کافورگون
|ببارید از دیدگان جوی خون
|چنینست هرچند مانیم دیر
|نه پیل سرافراز ماند نه شیر
|دل سنگ و سندان بترسد ز مرگ
|رهایی نیابد ازو بار و برگ
|سه روزش درنگ آمد اندر چرم
|چهارم برآمد ز شیپور دم
|سپه برگرفت و بزد نای و کوس
|زمین کوه تا کوه گشت آبنوس
|هرآنکس که دیدی ز توران سپاه
|بکشتی تنش را فگندی براه
|همه مرزها کرد بی‌تار و پود
|همی رفت پیروز تا کاسه‌رود
|بدان مرز لشکر فرود آورید
|زمین گشت زان خیمه‌ها ناپدید
|خبر شد بترکان کز ایران سپاه
|سوس کاسه رود اندر آمد براه
|ز تران بیامد دلیری جوان
|پلاشان بیداردل پهلوان
|بیامد که لشکر همی بنگرد
|درفش سران را همی بشمرد
|بلشکرگه اندر یکی کوه بود
|بلند و بیکسو ز انبوه بود
|نشسته برو گیو و بیژن بهم
|همی رفت هرگونه از بیش و کم
|درفش پلاشان ز توران سپاه
|بدیدار ایشان برآمد ز راه
|چو از دور گیو دلاور بدید
|بزد دست و تیغ از میان برکشید
|چنین گفت کامد پلاشان شیر
|یکی نامداری سواری دلیر
|شوم گر سرش را ببرم ز تن
|گرش بسته آرم بدین انجمن
|بدو گفت بیژن که گر شهریار
|مرا داد خلعت بدین کارزار
|بفرمان مرا بست باید کمر
|برزم پلاشان پرخاشخر
|به بیژن چنین گفت گیو دلیر
|که مشتاب در چنگ این نره شیر
|نباید که با او نتابی بجنگ
|کنی روز بر من برین جنگ تنگ
|پلاشان چو شیر است در مرغزار
|جز از مرد جنگی نجوید شکار
|بدو گفت بیژن مرا زین سخن
|به پیش جهاندار ننگی مکن
|سلیح سیاوش مرا ده بجنگ
|پس آنگه نگه کن شکار پلنگ
|بدو داد گیو دلیر آن زره
|همی بست بیژن زره را گره
|یکی بارهٔ تیزرو برنشست
|بهامون خرامید نیزه بدست
|پلاشان یکی آهو افگنده بود
|کبابش بر آتش پراگنده بود
|همی خورد و اسپش چران و چمان
|پلاشان نشسته به بازو کمان
|چو اسپش ز دور اسپ بیژن بدید
|خروشی برآورد و اندر دمید
|پلاشان بدانست کامد سوار
|بیامد بسیچیدهٔ کارزار
|یکی بانگ برزد به بیژن بلند
|منم گفت شیراوژن و و دیوبند
|بگو آشکارا که نام تو چیست
|که اختر همی بر تو خواهد گریست
|دلاور بدو گفت من بیژنم
|برزم اندرون پیل و رویین‌تنم
|نیا شیر جنگی پدر گیو گرد
|هم اکنون ببینی ز من دستبرد
|بروز بلا در دم کارزار
|تو بر کوه چون گرگ مردار خواه
|همی دود و خاکستر و خون خوری
|گه آمد که لشکر بهامون بری
|پلاشان بپاسخ نکرد ایچ یاد
|برانگیخت آن پیل‌تن را چو باد
|سواران بنیزه برآویختند
|یکی گرد تیره برانگیختند
|سنانهای نیزه بهم برشکست
|یلان سوی شمشیر بردند دست
|بزخم اندرون تیغ شد لخت لخت
|ببودند لرزان چو شاخ درخت
|بب اندرون غرقه شد بارگی
|سرانشان غمی گشت یکبارگی
|عمود گران برکشیدند باز
|دو شیر سرافراز و دو رزمساز
|چنین تا برآورد بیژن خروش
|عمودگران برنهاده بدوش
|بزد بر میان پلاشان گرد
|همه مهرهٔ پشت بشکست خرد
|ز بالای اسپ اندر آمد تنش
|نگون شد بر و مغفر و جوشنش
|فرود آمد از باره بیژن چو گرد
|سر مرد جنگی ز تن دور کرد
|سلیح و سر و اسپ آن نامجوی
|بیاورد و سوی پدر کرد روی
|دل گیو بد زان سخن پر ز درد
|که چون گردد آن باد روز نبرد
|خروشان و جوشان بدان دیده‌گاه
|که تا گرد بیژن کی آید ز راه
|همی آمد از راه پور جوان
|سر و جوشن و اسپ آن پهلوان
|بیاورد و بنهاد پیش پدر
|بدو گفت پیروز باش ای پسر
|برفتند با شادمانی ز جای
|نهادند سر سوی پرده‌سرای
|بیاورد پیش سپهبد سرش
|همان اسپ با جوشن و مغفرش
|چنان شاد شد زان سخن پهلوان
|که گفتی برافشاند خواهد روان
|بدو گفت کای پور پشت سپاه
|سر نامداران و دیهیم شاه
|همیشه بزی شاد و برترمنش
|ز تو دور بادا بد بدکنش
|ازان پس خبر شد بافراسیاب
|که شد مرز توران چو دریای آب
|سوی کاسه‌رود اندر آمد سپاه
|زمین شد ز کین سیاوش سیاه
|سپهبد به پیران سالار گفت
|که خسرو سخن برگشاد از نهفت
|مگر کین سخن را پذیره شویم
|همه با درفش و تبیره شویم
|وگرنه ز ایران بیاید سپاه
|نه خورشید بینیم روشن نه ماه
|برو لشکر آور ز هر سو فراز
|سخنها نباید که گردد دراز
|وزین رو برآمد یکی تندباد
|که کس را ز ایران نبد رزم یاد
|یکی ابر تند اندر آمد چو گرد
|ز سرما همی لب بدندان فسرد
|سراپرده و خیمه‌ها گشت یخ
|کشید از بر کوه بر برف نخ
|بیک هفته کس روی هامون ندید
|همه کشور از برف شد ناپدید
|خور و خواب و آرامگه تنگ شد
|تو گفتی که روی زمین سنگ شد
|کسی را نبد یاد روز نبرد
|همی اسپ جنگی بکشت و بخورد
|تبه شد بسی مردم و چارپای
|یکی را نبد چنگ و بازو بجای
|بهشتم برآمد بلند آفتاب
|جهان شد سراسر چو دریای آب
|سپهبد سپه را همی گرد کرد
|سخن رفت چندی ز روز نبرد
|که ایدر سپه شد ز تنگی تباه
|سزد گر برانیم ازین رزمگاه
|مبادا برین بوم و برها درود
|کلات و سپدکوه گر کاسه رود
|ز گردان سرافراز بهرام گفت
|که این از سپهبد نشاید نهفت
|تو ما را بگفتار خامش کنی
|همی رزم پور سیاوش کنی
|مکن کژ ابر خیره بر کار راست
|بیک جان نگه کن که چندین بکاست
|هنوز از بدی تا چه آیدت پیش
|به چرم اندر است این زمان گاومیش
|سپهبد چنین گفت کاذرگشسپ
|نبد نامورتر ز جنگی زرسپ
|بلشکر نگه کن که چون ریونیز
|که بینی بمردی و دیدار نیز
|نه بر بی‌گنه کشته آمد فرود
|نوشته چنین بود بود آنچ بود
|مرا جام ازو پر می و شیر بود
|جوان را ز بالا سخن تیر بود
|کنون از گذشته نیاریم یاد
|به بیداد شد کشته او گر بداد
|چو خلعت ستد گیو گودرز ز شاه
|که آن کوه هیزم بسوزد براه
|کنونست هنگام آن سوختن
|به آتش سپهری برافروختن
|گشاده شود راه لشکر مگر
|بباشد سپه را بروبر گذر
|بدو گفت گیو این سخن رنج نیست
|وگر هست هم رنج بی‌گنج نیست
|غمی گشت بیژن بدین داستان
|نباشم بدین گفت همداستان
|مرا با جوانی نباید نشست
|بپیری کمر بر میان تو بست
|برنج و بسختی بپروردیم
|بگفتار هرگز نیازردیم
|مرا برد باید بدین کار دست
|نشاید تو با رنج و من با نشست
|بدو گفت گیو آنک من ساختم
|بدین کار گردن برافراختم
|کنون ای پسر گاه آرایشست
|نه هنگام پیری و بخشایشست
|ازین رفتن من ندار ایچ غم
|که من کوه خارا بسوزم به دم
|بسختی گذشت از در کاسه‌رود
|جهان را همه رنج برف آب بود
|چو آمد برران کوه هیزم فراز
|ندانست بالا و پهناش باز
|ز پیکان تیر آتشی برفروخت
|بکوه اندر افگند و هیزم بسوخت
|ز آتش سه هفته گذرشان نبود
|ز تف زبانه ز باد و ز دود
|چهارم سپه برگذشتن گرفت
|همان آب و آتش نشستن گرفت
|سپهبد چو لشکر برو گرد شد
|ز آتش براه گروگرد شد
|سپاه اندر آمد چنانچون سزد
|همه کوه و هامون سراپرده زد
|چنانچون ببایست برساختند
|ز هر سو طلایه برون تاختند
|گروگرد بودی نشست تژاو
|سواری که بودیش با شیر تاو
|فسیله بدان جایگه داشتی
|چنان کوه تا کوه بگذاشتی
|خبر شد که آمد ز ایران سپاه
|گله برد باید به یکسو ز راه
|فرستاد گردی هم اندر شتاب
|بنزدیک چوپان افراسیاب
|کبوده بدش نام و شایسته بود
|بشایستگی نیز بایسته بود
|بدو گفت چون تیره گردد سپهر
|تو ز ایدر برو هیچ منمای چهر
|نگه کن که چندست ز ایران سپاه
|ز گردان که دارد درفش و کلاه
|ازیدر بر ایشان شبیخون کنیم
|همه کوه در جنگ هامون کنیم
|کبوده بیامد چو گرد سیاه
|شب تیره نزدیک ایران سپاه
|طلایه شب تیره بهرام بود
|کمندش سر پیل را دام بود
|برآورد اسپ کبوده خروش
|ز لشکر برافراخت بهرام گوش
|کمان را بزه کرد و بفشارد ران
|درآمد ز جای آن هیون گران
|یکی تیر بگشاد و نگشاد لب
|کبوده نبود ایچ پیدا ز شب
|بزد بر کمربند چوپان شاه
|همی گشت رنگ کبوده سیاه
|ز اسپ اندر افتاد و زنهار خواست
|بدو گفت بهرام برگوی راست
|که ایدر فرستندهٔ تو که بود
|کرا خواستی زین بزرگان بسود
|ببهرام گفت ار دهی زینهار
|بگویم ترا هرچ پرسی ز کار
|تژاوست شاها فرستنده‌ام
|بنزدیک او من پرستنده‌ام
|مکش مر مرا تا نمایمت راه
|بجایی که او دارد آرامگاه
|بدو گفت بهرام با من تژاو
|چو با شیر درنده پیکار گاو
|سرش را بخنجر ببرید پست
|بفتراک زین کیانی ببست
|بلشکر گه آورد و بفگند خوار
|نه نام‌آوری بد نه گردی سوار
|چو خورشید بر زد ز گردون درفش
|دم شب شد از خنجر او بنفش
|غمی شد دل مرد پرخاشجوی
|بدانست کو را بد آمد بروی
|برآمد خروش خروس و چکاو
|کبوده نیامد بنزد تژاو
|سپاهی که بودند با او بخواند
|وزان جایگه تیز لشکر براند
|تژاو سپهبد بشد با سپاه
|بایران خروش آمد از دیده‌گاه
|که آمد سپاهی ز ترکان بجنگ
|سپهبد نهنگی درفشی پلنگ
|ز گردنکشان پیش او رفت گیو
|تنی چند با او ز گردان نیو
|برآشفت و نامش بپرسید زوی
|چنین گفت کای مرد پرخاشجوی
|بدین مایه مردم بجنگ آمدی
|ز هامون بکام نهنگ آمدی
|بپاسخ چنین گفت کای نامدار
|ببینی کنون رزم شیر سوار
|بگیتی تژاوست نام مرا
|بهر دم برآرند کام مرا
|نژادم بگوهر از ایران بدست
|ز گردان وز پشت شیران بدست
|کنون مرزبانم بدین تخت و گاه
|نگین بزرگان و داماد شاه
|بدو گفت گیو اینکه گفتی مگوی
|که تیره شود زین سخن آبروی
|از ایران بتوران که دارد نشست
|مگر خوردنش خون بود گر کبست
|اگر مرزبانی و داماد شاه
|چرا بیشتر زین نداری سپاه
|بدین مایه لشکر تو تندی مجوی
|بتندی بپیش دلیران مپوی
|که این پرهنر نامدار دلیر
|سر مرزبان اندر آرد بزیر
|گر اایدونک فرمان کنی با سپاه
|بایران خرامی بنزدیک شاه
|کنون پیش طوس سپهبد شوی
|بگویی و گفتار او بشنوی
|ستانمت زو خلعت و خواسته
|پرستنده و اسپ آراسته
|تژاو فریبنده گفت ای دلیر
|درفش مرا کس نیارد بزیر
|مرا ایدر اکنون نگینست و گاه
|پرستنده و گنج و تاج و سپاه
|همان مرز و شاهی چو افراسیاب
|کس این را ز ایران نبیند بخواب
|پرستار وز مادیانان گله
|بدشت گروگرد کرده یله
|تو این اندکی لشکر من مبین
|مراجوی با گرز بر پشت زین
|من امروز با این سپاه آن کنم
|کزین آمدن تان پشیمان کنم
|چنین گفت بیژن بفرخ پدر
|که ای نامور گرد پرخاشخر
|سرافراز و بیداردل پهلوان
|به پیری نه آنی که بودی جوان
|ترا با تژاو این همه پند چیست
|بترکی چنین مهر و پیوند چیست
|همی گرز و خنجر بباید کشید
|دل و مغز ایشان بباید درید
|برانگیخت اسپ و برآمد خروش
|نهادند گوپال و خنجر بدوش
|یکی تیره گرد از میان بردمید
|بدان سان که خورشید شد ناپدید
|جهان شد چو آبار بهمن سیاه
|ستاره ندیدند روشن نه ماه
|بقلب سپاه اندرون گیو گرد
|همی از جهان روشنایی ببرد
|بپیش اندرون بیژن تیزچنگ
|همی بزمگاه آمدش جای جنگ
|وزان سوی با تاج بر سر تژاو
|که بودیش با شیر درنده تاو
|یلانش همه نیک‌مردان و شیر
|که هرگز نشدشان دل از رزم سیر
|بسی برنیامد برین روزگار
|که آن ترک سیر آمد از کارزار
|سه بهره ز توران سپه کشته شد
|سربخت آن ترک برگشته شد
|همی شد گریزان تژاو دلیر
|پسش بیژن گیو برسان شیر
|خروشان و جوشان و نیزه بدست
|تو گفتی که غرنده شیرست مست
|یکی نیزه زد بر میان تژاو
|نماند آن زمان با تژاو ایچ تاو
|گراینده بدبند رومی زره
|بپیچید و بگشاد بند گره
|بیفگند نیزه بیازید چنگ
|چو بر کوه بر غرم تازد پلنگ
|بدان سان که شاهین رباید چکاو
|ربود آن گرانمایه تاج تژاو
|که افراسیابش بسر برنهاد
|نبودی جدا زو بخواب و بیاد
|چنین تا در دژ همی تاخت اسپ
|پس‌اندرش بیژن چو آذرگشسپ
|چو نزدیکی دژ رسید اسپنوی
|بیامد خروشان پر از آب روی
|که از کین چنین پشت برگاشتی
|بدین دژ مرا خوار بگذاشتی
|سزد گر ز پس برنشانی مرا
|بدین ره بدشمن نمانی مرا
|تژاو سرافراز را دل بسوخت
|بکردار آتش رخش برفروخت
|فراز اسپنوی و تژاو از نشیب
|بدو داد در تاختن یک رکیب
|پس اندر نشاندش چو ماه دمان
|برآمد ز جا باره زیرش دنان
|همی تاخت چون گرد با اسپنوی
|سوی راه توران نهادند روی
|زمانی دوید اسپ جنگی تژاو
|نماند ایچ با اسپ و با مرد تاو
|تژاو آن زمان با پرستنده گفت
|که دشوار کار آمد ای خوب جفت
|فروماند این اسپ جنگی ز کار
|ز پس بدسگال آمد و پیش غار
|اگر دور از ایدر به بیژن رسم
|بکام بداندیش دشمن رسم
|ترا نیست دشمن بیکبارگی
|بمان تا برانم من این بارگی
|فرود آمد از اسپ او اسپنوی
|تژاو از غم او پر از آب روی
|سبکبار شد اسپ و تندی گرفت
|پسش بیژن گیو کندی گرفت
|چو دید آن رخ ماه‌روی اسپنوی
|ز گلبرگ روی و پر از مشک موی
|پس پشت خویش اندرش جای کرد
|سوی لشکر پهلوان رای کرد
|بشادی بیامد بدرگاه طوس
|ز درگاه برخاست آوای کوس
|که بیدار دل شیر جنگی سوار
|دمان با شکار آمد از مرغزار
|سپهدار و گردان پرخاشجوی
|بویرانی دژ نهادند روی
|ازان پس برفتند سوی گله
|که بودند بر دشت ترکان یله
|گرفتند هر یک کمندی بچنگ
|چنانچون بود ساز مردان جنگ
|بخم اندر آمد سر بارگی
|بیاراست لشکر بیکبارگی
|نشستند بر جایگاه تژاو
|سواران ایران پر از خشم و تاو
|تژاو غمی با دو دیده پرآب
|بیامد بنزدیک افراسیاب
|چنین گفت کامد سپهدار طوس
|ابا لشکری گشن و پیلان کوس
|پلاشان و آن نامداران مرد
|بخاک اندر آمد سرانشان ز گرد
|همه مرز و بوم آتش اندر زدند
|فسیله سراسر بهم برزدند
|چو بشنید افراسیاب این سخن
|غمی گشت و بر چاره افگند بن
|بپیران ویسه چنین گفت شاه
|که گفتم بیاور ز هر سو سپاه
|درنگ آمدت رای از کاهلی
|ز پیری گران گشته و بددلی
|نه دژ ماند اکنون نه اسپ و نه مرد
|نشستن نشاید بدین مرز کرد
|بسی خویش و پیوند ما برده گشت
|بسی مرد نیک‌اختر آزرده گشت
|کنون نیست امروز روز درنگ
|جهان گشت بر مرد بیدار تنگ
|جهاندار پیران هم اندر شتاب
|برون آمد از پیش افراسیاب
|ز هر مرز مردان جنگی بخواند
|سلیح و درم داد و لشکر براند
|چو آمد ز پهلو برون پهلوان
|همی نامزد کرد جای گوان
|سوی میمنه بارمان و تژاو
|سواران که دارند با شیر تاو
|چو نستهین گرد بر میسره
|کجا شیر بودی بچنگش بره
|جهان پر شد از نالهٔ کرنای
|ز غریدن کوس و هندی درای
|هوا سربسر سرخ و زرد و بنفش
|ز بس نیزه و گونه‌گونه درفش
|سپاهی ز جنگ‌آوران صدهزار
|نهاده همه سر سوی کارزار
|ز دریا بدریا نبود ایچ راه
|ز اسپ و ز پیل و هیون و سپاه
|همی رفت لشکر گروها گروه
|نبد دشت پیدا نه دریا نه کوه
|بفرمود پیران که بیره روید
|از ایدر سوی راه کوته روید
|نباید که یابند خود آگهی
|ازین نامداران با فرهی
|مگر ناگهان بر سر آن گروه
|فرود آرم این گشن لشکر چو کوه
|برون کرد کارآگهان ناگهان
|همی جست بیدار کار جهان
|بتندی براه اندر آورد روی
|بسوی گروگرد شد جنگجوی
|میان سرخس است نزدیک طوس
|ز باورد برخاست آوای کوس
|بپیوست گفتار کارآگهان
|بپیران بگفتند یک یک نهان
|که ایشان همه میگسارند و مست
|شب و روز با جام پر می بدست
|سواری طلایه ندیدم براه
|نه اندیشهٔ رزم توران سپاه
|چو بشنید پیران یلان را بخواند
|ز لشکر فراوان سخنها براند
|که در رزم ما را چنین دستگاه
|نبودست هرگز بایران سپاه
|گزین کرد زان لشکر نامدار
|سواران شمشیرزن سی‌هزار
|برفتند نیمی گذشته ز شب
|نه بانگ تبیره نه بوق و جلب
|چو پیران سالار لشکر براند
|میان یلان هفت فرسنگ ماند
|نخستین رسیدند پیش گله
|کجا بود بر دشت توران یله
|گرفتند بسیار و کشتند نیز
|نبود از بد بخت مانند چیز
|گله‌دار و چوپان بسی کشته شد
|سر بخت ایرانیان گشته شد
|وزان جایگه سوی ایران سپاه
|برفتند برسان گرد سیاه
|همه مست بودند ایرانیان
|گروهی نشسته گشاده میان
|بخیمه درون گیو بیدار بود
|سپهدار گودرز هشیار بود
|خروش آمد و بانگ زخم تبر
|سراسیمه شد گیو پرخاشخر
|ستاده ابر پیش پرده‌سرای
|یکی اسپ بر گستوان ور بپای
|برآشفت با خویشتن چون پلنگ
|ز بافیدن پای آمدش ننگ
|بیامد باسپ اندر آورد پای
|بکردار باد اندر آمد ز جای
|بپرده‌سرای سپهبد رسید
|ز گرد سپه آسمان تیره دید
|بدو گفت برخیز کامد سپاه
|یکی گرد برخاست ز اوردگاه
|وزان جایگه رفت نزد پدر
|بچنگ اندرون گرزهٔ گاو سر
|همی گشت بر گرد لشکر چو دود
|برانگیخت آن را که هشیار بود
|یکی جنگ با بیژن افگند پی
|که این دشت رزم است گر باغ می
|وزان پس بیامد سوی کارزار
|بره برشتابید چندی سوار
|بدان اندکی برکشیدند نخ
|سپاهی ز ترکان چو مور و ملخ
|همی کرد گودرز هر سو نگاه
|سپاه اندر آمد بگرد سپاه
|سراسیمه شد خفته از داروگیر
|برآمد یکی ابر بارانش تیر
|بزیر سر مست بالین نرم
|زبر گرز و گوپال و شمشیر گرم
|سپیده چو برزد سر از برج شیر
|بلشکر نگه کرد گیو دلیر
|همه دشت از ایرانیان کشته دید
|سر بخت بیدار برگشته دید
|دریده درفش و نگونسار کوس
|رخ زندگان تیره چون آبنوس
|سپهبد نگه کرد و گردان ندید
|ز لشکر دلیران و مردان ندید
|همه رزمگه سربسر کشته بود
|تنانشان بخون اندر آغشته بود
|پسر بی‌پدر شد پدر بی‌پسر
|همه لشگر گشن زیر و زبر
|به بیچارگی روی برگاشتند
|سراپرده و خیمه بگذاشتند
|نه کوس و نه لشکر نه بار و بنه
|همه میسره خسته و میمنه
|ازین گونه لشکر سوی کاسه‌رود
|برفتند بی‌مایه و تار و پود
|چنین آمد این گنبد تیزگرد
|گهی شادمانی دهد گاه درد
|سواران توران پس پشت طوس
|دلان پر ز کین و سران پر فسوس
|همی گرز بارید گویی ز ابر
|پس پشت بر جوشن و خود و گبر
|نبد کس برزم اندرون پایدار
|همه کوه کردند گردان حصار
|فرومانده اسپان و مردان جنگ
|یکی را نبد هوش و توش و نه هنگ
|سپاهی ازین گونه گشتند باز
|شده مانده از رزم و راه دراز
|ز هامون سپهبد سوی کوه شد
|ز پیکار ترکان بی‌اندوه شد
|فراوان کم آمد ز ایرانیان
|برآمد خروشی بدرد از میان
|همه خسته و بسته بد هرک زیست
|شد آن کشته بر خسته باید گریست
|نه تاج و نه تخت و نه پرده‌سرای
|نه اسپ و نه مردان جنگی بپای
|نه آباد بوم نه مردان کار
|نه آن خستگانرا کسی خواستار
|پدر بر پسر چند گریان شده
|وزان خستگان چند بریان شده
|چنین است رسم جهان جهان
|که کردار خویش از تو دارد نهان
|همی با تو در پرده بازی کند
|ز بیرون ترا بی‌نیازی کند
|ز باد آمدی رفت خواهی به گرد
|چه دانی که با تو چه خواهند کرد
|ببند درازیم و در چنگ آز
|ندانیم باز آشکارا ز راز
|دو بهره ز ایرانیان کشته بود
|دگر خسته از رزم برگشته بود
|سپهبد ز پیکار دیوانه گشت
|دلش با خرد همچو بیگانه گشت
|بلشکرگه اندر می و خوان و بزم
|سپاه آرزو کرد بر جای رزم
|جهاندیده گودرز با پیر سر
|نه پور و نبیره نه بوم و نه بر
|نه آن خستگان را خورش نه پزشک
|همه جای غم بود و خونین سرشک
|جهاندیدگان پیش اوی آمدند
|شکسته دل و راه‌جوی آمدند
|یکی دیدبان بر سر کوه کرد
|کجا دیدگان سوی انبوه کرد
|طلایه فرستاد بر هر سویی
|مگر یابد آن درد را دارویی
|یکی نامداری ز ایرانیان
|بفرمود تا تنگ بندند میان
|دهد شاه را آگهی زین سخن
|که سالار لشکر چهه افگند بن
|چه روز بد آمد بایرانیان
|سران را ز بخشش سرآمد زیان
|رونده بر شاه برد آگهی
|که تیره شد آن روزگار مهی
|چو شاه دلیر این سخنها شنید
|بجوشید وز غم دلش بردمید
|ز کار برادر پر از درد بود
|بران درد بر درد لشکر فزود
|زبان کرد گویا بنفرین طوس
|شب تیره تا گاه بانگ خروس
|دبیر خردمند را پیش خواند
|دل آگنده بودش ز غم برفشاند
|یکی نامه بنوشت پر آب چشم
|ز بهر برادر پر از درد و خشم
|بسوی فریبرز کاوس شاه
|یکی سوی پرمایگان سپاه
|سر نامه بود از نخست آفرین
|چنانچون بود رسم آیین و دین
|بنام خداوند خورشید و ماه
|کجا داد بر نیکوی دستگاه
|جهان و مکان و زمان آفرید
|پی مور و پیل گران آفرید
|ازویست پیروزی و زو شکیب
|بنیک و ببد زو رسد کام و زیب
|خرد داد و جان و تن زورمند
|بزرگی و دیهیم و تخت بلند
|رهایی نیابد سر از بند اوی
|یکی را همه فر و اورند اوی
|یکی را دگر شوربختی دهد
|نیاز و غم و درد و سختی دهد
|ز رخشنده خورشید تا تیره خاک
|همه داد بینم ز یزدان پاک
|بشد طوس با کاویانی درفش
|ز لشکر چهل مرد زرینه کفش
|بتوران فرستادمش با سپاه
|برادر شد از کین نخستین تباه
|بایران چنو هیچ مهتر مباد
|وزین گونه سالار لشکر مباد
|دریغا برادر فرود جوان
|سر نامداران و پشت گوان
|ز کین پدر زار و گریان بدم
|بران درد یک چند بریان بدم
|کنون بر برادر بباید گریست
|ندانم مرا دشمن و دوست کیست
|مرو گفتم او را براه چرم
|مزن بر کلات و سپدکوه دم
|بران ره فرودست و با لشکرست
|همان کی نژاد است و کنداور است
|نداند که این لشکر از بن کیند
|از ایران سپاهند گر خود چیند
|ازان کوه جنگ آورد بی‌گمان
|فراوان سران را سرآرد زمان
|دریغ آنچنان گرد خسرونژاد
|که طوس فرومایه دادش بباد
|اگر پیش از این او سپهبد بدست
|ز کاوس شاه اختر بد بدست
|برزم اندرون نیز خواب آیدش
|چو بی می‌نشیند شتاب آیدش
|هنرها همه هست نزدیک اوی
|مبادا چنان جان تاریک اوی
|چو این نامه خوانی هم‌اندر شتاب
|ز دل دور کن خورد آرام و خواب
|سبک طوس را بازگردان بجای
|ز فرمان مگرد و مزن هیچ رای
|سپهدار و سالار زرینه کفش
|تو می باش با کاویانی درفش
|سرافراز گودرز ازان انجمن
|بهر کار باشد ترا رای زن
|مکن هیچ در جنگ جستن شتاب
|ز می دور باش و مپیمای خواب
|بتندی مجو ایچ رزم از نخست
|همی باش تا خسته گردد درست
|ترا پیش رو گیو باشد بجنگ
|که با فر و برزست و چنگ پلنگ
|فرازآور از هر سوی ساز رزم
|مبادا که آید ترا رای بزم
|نهاد از بر نامه بر مهر شاه
|فرستاده را گفت برکش براه
|ز رفتن شب و روز ماسای هیچ
|بهر منزلی اسپ دیگر بسیچ
|بیامد فرستاده هم زین نشان
|بنزدیک آن نامور سرکشان
|بنزد فریبرز شد نامه دار
|بدو داد پس نامهٔ شهریار
|فریبرز طوس و یلان را بخواند
|ز کار گذشته فراوان براند
|همان نامور گیو و گودرز را
|سواران و گردان آن مرز را
|چو برخواند آن نامهٔ شهریار
|جهان را درختی نو آمد ببار
|بزرگان و شیران ایران زمین
|همه شاه را خواندند آفرین
|بیاورد طوس آن گرامی درفش
|ابا کوس و پیلان و زرینه کفش
|بنزد فریبرز بردند و گفت
|که آمد سزا را سزاوار جفت
|همه ساله بخت تو پیروز باد
|همه روزگار تو نوروز باد
|برفت و ببرد آنک بد نوذری
|سواران جنگ‌آور و لشکری
|بنزدیک شاه آمد از دشت جنگ
|بره‌بر نکرد ایچ‌گونه درنگ
|زمین را ببوسید در پیش شاه
|نکرد ایچ خسرو بدو در نگاه
|بدشنام بگشاد لب شهریار
|بران انجمن طوس را کرد خوار
|ازان پس بدو گفت کای بدنشان
|که کمباد نامت ز گردنکشان
|نترسی همی از جهاندار پاک
|ز گردان نیامد ترا شرم و باک
|نگفتم مرو سوی راه چرم
|برفتی و دادی دل من به غم
|نخستین بکین من آراستی
|نژاد سیاوش را کاستی
|برادر سرافراز جنگی فرود
|کجا هم چنو در زمانه نبود
|بکشتی کسی را که در کارزار
|چو تو لشکری خواستی روزکار
|وزان پس که رفتی بران رزمگاه
|نبودت بجز رامش و بزمگاه
|ترا جایگه نیست در شارستان
|بزیبد ترا بند و بیمارستان
|ترا پیش آزادگان کار نیست
|کجا مر ترا رای هشیار نیست
|سزاوار مسماری و بند و غل
|نه اندر خور تاج و دیهیم و مل
|نژاد منوچهر و ریش سپید
|ترا داد بر زندگانی امید
|وگرنه بفرمودمی تا سرت
|بداندیش کردی جدا از برت
|برو جاودان خانه زندان توست
|همان گوهر بد نگهبان توست
|ز پیشش براند و بفرمود بند
|به بند از دلش بیخ شادی بکند
|فریبرز بنهاد بر سر کلاه
|که هم پهلوان بود و هم پور شاه
|ازان پس بفرمود رهام را
|که پیدا کند با گهر نام را
|بدو گفت رو پیش پیران خرام
|ز من نزد آن پهلوان بر پیام
|بگویش که کردار گردان سپهر
|همیشه چنین بود پر درد و مهر
|یکی را برآرد بچرخ بلند
|یکی را کند زار و خوار و نژند
|کسی کو بلاجست گرد آن بود
|شبیخون نه کردار مردان بود
|شبیخون نسازند کنداوران
|کسی کو گراید بگرز گران
|تو گر با درنگی درنگ آوریم
|گرت رای جنگست جنگ آوریم
|ز پیش فریبرز رهام گرد
|برون رفت و پیغام و نامه ببرد
|بیامد طلایه بدیدش براه
|بپرسیدش از نام وز جایگاه
|بدو گفت رهام جنگی منم
|هنرمند و بیدار و سنگی منم
|پیام فریبرز کاوس شاه
|به پیران رسانم بدین رزمگاه
|ز پیش طلایه سواری چو گرد
|بیامد سخنها همه یاد کرد
|که رهام گودرز زان رزمگاه
|بیامد سوی پهلوان سپاه
|بفرمود تا پیش اوی آورند
|گشاده‌دل و تازه‌روی آورند
|سراینده رهام شد پیش اوی
|بترس از نهان بداندیش اوی
|چو پیران ورا دید بنواختش
|بپرسید و بر تخت بنشاختش
|برآورد رهام راز از نهفت
|پیام فریبرز با او بگفت
|چنین گفت پیران برهام گرد
|که این جنگ را خرد نتوان شمرد
|شما را بد این پیش دستی بجنگ
|ندیدیم با طوس رای و درنگ
|بمرز اندر آمد چو گرگ سترگ
|همی کشت بی‌باک خرد و بزرگ
|چه مایه بکشت و چه مایه ببرد
|بدو نیک این مرز یکسان شمرد
|مکافات این بد کنون یافتند
|اگر چند با کینه بشتافتند
|کنون گر تویی پهلوان سپاه
|چنانچون ترا باید از من بخواه
|گر ایدونک یک ماه خواهی درنگ
|ز لشکر نیاید سواری بجنگ
|وگر جنگ جویی منم برکنار
|بیارای و برکش صف کارزار
|چو یک مه بدین آرزو بشمرید
|که از مرز توران‌زمین بگذرید
|برانید لشکر سوی مرز خویش
|ببینید یکسر همه ارز خویش
|وگرنه بجنگ اندر آرید چنگ
|مخواهید زین پس زمان و درنگ
|یکی خلعت آراست رهام را
|چنانچون بود درخور نام را
|بنزد فریبرز رهام گرد
|بیاورد نامه چنانچون ببرد
|فریبرز چون یافت روز درنگ
|بهر سو بیازید چون شیرچنگ
|سر بدره‌ها را گشادن گرفت
|نهاده همه رای دادن گرفت
|کشیدند و لشکر بیاراستند
|ز هر چیز لختی بپیراستند
|چو آمد سر ماه هنگام جنگ
|ز پیمان بگشتند و از نام و ننگ
|خروشی برآمد ز هر دو سپاه
|برفتند یکسر سوی رزمگاه
|ز بس ناله بوق و هندی درای
|همی آسمان اندر آمد ز جای
|هم از یال اسپان و دست و عنان
|ز گوپال و تیغ و کمان و سنان
|تو گفتی جهان دام نر اژدهاست
|وگر آسمان بر زمین گشت راست
|نبد پشه را روزگار گذر
|ز بس گرز و تیغ و سنان و سپر
|سوی میمنه گیو گودرز بود
|رد و موبد و مهتر مرز بود
|سوی میسره اشکش تیزچنگ
|که دریای خون راند هنگام جنگ
|یلان با فریبرز کاوس شاه
|درفش از پس پشت در قلبگاه
|فریبرز با لشکر خویش گفت
|که ما را هنرها شد اندر نهفت
|یک امروز چون شیر جنگ آوریم
|جهان بر بداندیش تنگ آوریم
|کزین ننگ تا جاودان بر سپاه
|بخندند همی گرز و رومی کلاه
|یکی تیرباران بکردند سخت
|چو باد خزانی که ریزد درخت
|تو گفتی هوا پر کرگس شدست
|زمین از پی پیل پامس شدست
|نبد بر هوا مرغ را جایگاه
|ز تیر و ز گرز و ز گرد سپاه
|درفشیدن تیغ الماس گون
|بکردار آتش بگرد اندرون
|تو گفتی زمین روی زنگی شدست
|ستاره دل پیل جنگی شدست
|ز بس نیزه و گرز و شمشیر تیز
|برآمد همی از جهان رستخیز
|ز قلب سپه گیو شد پیش صف
|خروشان و بر لب برآورده کف
|ابا نامداران گودرزیان
|کزیشان بدی راه سود و زیان
|بتیغ و بنیزه برآویختند
|همی ز آهن آتش فرو ریختند
|چو شد رزم گودرز و پیران درشت
|چو نهصد تن از تخم پیران بکشت
|چو دیدند لهاک و فرشیدورد
|کزان لشکر گشن برخاست گرد
|یکی حمله بردند برسوی گیو
|بران گرزداران و شیران نیو
|ببارید تیر از کمان سران
|بران نامداران جوشن‌وران
|چنان شد که کس روی کشور ندید
|ز بس کشتگان شد زمین ناپدید
|یکی پشت بر دیگری برنگاشت
|نه بگذاشت آن جایگه را که داشت
|چنین گفت هومان به فرشیدورد
|که با قلبگه جست باید نبرد
|فریبرز باید کزان قلبگاه
|گریزان بیاید ز پشت سپاه
|پس آسان بود جنگ با میمنه
|بچنگ آید آن رزمگاه و بنه
|برفتند پس تا بقلب سپاه
|بجنگ فریبرز کاوس شاه
|ز هومان گریزان بشد پهلوان
|شکست اندر آمد برزم گوان
|بدادند گردنکشان جای خویش
|نبودند گستاخ با رای خویش
|یکایک بدشمن سپردند جای
|ز گردان ایران نبد کس بپای
|بماندند بر جای کوس و درفش
|ز پیکارشان دیده‌ها شد بنفش
|دلیران بدشمن نمودند پشت
|ازان کارزار انده آمد بمشت
|نگون گشته کوس و درفش و سنان
|نبود ایچ پیدا رکیب از عنان
|چو دشمن ز هر سو بانبوه شد
|فریبرز بر دامن کوه شد
|برفتند ز ایرانیان هرک زیست
|بران زندگانی بباید گریست
|همی بود بر جای گودرز و گیو
|ز لشکر بسی نامبردار نیو
|چو گودرز کشواد بر قلبگاه
|درفش فریبرز کاوس شاه
|ندید و یلان سپه را ندید
|بکردار آتش دلش بردمید
|عنان کرد پیچان براه گریز
|برآمد ز گودرزیان رستخیز
|بدو گفت گیو ای سپهدار پیر
|بسی دیده‌ای گرز و گوپال و تیر
|اگر تو ز پیران بخواهی گریخت
|بباید بسر بر مرا خاک ریخت
|نماند کسی زنده اندر جهان
|دلیران و کارآزموده مهان
|ز مردن مرا و ترا چاره نیست
|درنگی تر از مرگ پتیاره نیست
|چو پیش آمد این روزگار درشت
|ترا روی بینند بهتر که پشت
|بپیچیم زین جایگه سوی جنگ
|نیاریم بر خاک کشواد ننگ
|ز دانا تو نشنیدی آن داستان
|که برگوید از گفتهٔ باستان
|که گر دو برادر نهد پشت پشت
|تن کوه را سنگ ماند بمشت
|تو باشی و هفتاد جنگی پسر
|ز دوده ستوده بسی نامور
|بخنجر دل دشمنان بشکنیم
|وگر کوه باشد ز بن برکنیم
|چو گودرز بشنید گفتار گیو
|بدید آن سر و ترگ بیدار نیو
|پشیمان شد از دانش و رای خویش
|بیفشارد بر جایگه پای خویش
|گرازه برون آمد و گستهم
|ابا برته و زنگهٔ یل بهم
|بخوردند سوگندهای گران
|که پیمان شکستن نبود اندران
|کزین رزمگه برنتابیم روی
|گر از گرز خون اندر آید بجوی
|وزان جایگه ران بیفشاردند
|برزم اندرون گرز بگذاردند
|ز هر سو سپه بیکران کشته شد
|زمانه همی بر بدی گشته شد
|به بیژن چنین گفت گودرز پیر
|کز ایدر برو زود برسان تیر
|بسوی فریبرز برکش عنان
|بپیش من آر اختر کاویان
|مگر خود فریبرز با آن درفش
|بیاید کند روی دشمن بنفش
|چو بشنید بیژن برانگیخت اسپ
|بیامد بکردار آذرگشسپ
|بنزد فریبرز و با او بگفت
|که ایدر چه داری سپه در نهفت
|عنان را چو گردان یکی برگرای
|برین کوه سر بر فزون زین مپای
|اگر تو نیایی مرا ده درفش
|سواران و این تیغهای بنفش
|چو بیژن سخن با فریبرز گفت
|نکرد او خرد با دل خویش جفت
|یکی بانگ برزد به بیژن که رو
|که در کار تندی و در جنگ نو
|مرا شاه داد این درفش و سپاه
|همین پهلوانی و تخت و کلاه
|درفش از در بیژن گیو نیست
|نه اندر جهان سربسر نیو نیست
|یکی تیغ بگرفت بیژن بنفش
|بزد ناگهان بر میان درفش
|بدو نیمه کرد اختر کاویان
|یکی نیمه برداشت گرد از میان
|بیامد که آرد بنزد سپاه
|چو ترکان بدیدند اختر براه
|یکی شیردل لشکری جنگجوی
|همه سوی بیژن نهادند روی
|کشیدند گوپال و تیغ بنفش
|به پیکار آن کاویانی درفش
|چنین گفت هومان که آن اخترست
|که نیروی ایران بدو اندر است
|درفش بنفش ار بچنگ آوریم
|جهان جمله بر شاه تنگ آوریم
|کمان را بزه کرد بیژن چو گرد
|بریشان یکی تیرباران بکرد
|سپه یکسر از تیر او دور شد
|همی گرگ درنده را سور شد
|بگفتند با گیو و با گستهم
|سواران که بودند با او بهم
|که مان رفت باید بتوران سپاه
|ربودن ازیشان همی تاج و گاه
|ز گردان ایران دلاور سران
|برفتند بسیار نیزه‌وران
|بکشتند زیشان فراوان سوار
|بیامد ز ره بیژن نامدار
|سپاه اندر آمد بگرد درفش
|هوا شد ز گرد سواران بنفش
|دگر باره از جای برخاستند
|بران دشت رزمی نو آراستند
|به پیش سپه کشته شد ریونیز
|که کاوس را بد چو جان عزیز
|یکی تاجور شاه کهتر پسر
|نیاز فریبرز و جان پدر
|سر و تاج او اندر آمد بخاک
|بسی نامور جامه کردند چاک
|ازان پس خروشی برآورد گیو
|که ای نامداران و گردان نیو
|چنویی نبود اندرین رزمگاه
|جوان و سرافراز و فرزند شاه
|نبیره جهاندار کاوس پیر
|سه تن کشته شد زار بر خیره خیر
|فرود سیاوش چون ریونیز
|بگیتی فزون زین شگفتی چه چیز
|اگر تاج آن نارسیده جوان
|بدشمن رسد شرم دارد روان
|اگر من بجنبم ازین رزمگاه
|شکست اندر آید بایران سپاه
|نباید که آن افسر شهریار
|بترکان رسد در صف کارزار
|فزاید بر این ننگها ننگ نیز
|ازین افسر و کشتن ریو نیز
|چنان بد که بشنید آواز گیو
|سپهبد سرافراز پیران نیو
|برامد بنوی یکی کارزار
|ز لشکر بران افسر نامدار
|فراوان ز هر سو سپه کشته شد
|سربخت گردنکشان گشته شد
|برآویخت چون شیر بهرام گرد
|بنیزه بریشان یکی حمله برد
|بنوک سنان تاج را برگرفت
|دو لشکر بدو مانده اندر شگفت
|همی بود زان گونه تا تیره گشت
|همی دیده از تیرگی خیره گشت
|چنین هر زمانی برآشوفتند
|همی بر سر یکدگر کوفتند
|ز گودرزیان هشت تن زنده بود
|بران رزمگه دیگر افگنده بود
|هم از تخمهٔ گیو چون بیست و پنج
|که بودند زیبای دیهیم و گنج
|هم از تخم کاوس هفتاد مرد
|سواران و شیران روز نبرد
|جز از ریونیز آن سر تاجدار
|سزد گر نیاید کسی در شمار
|چو سیصد تن از تخم افراسیاب
|کجا بختشان اندر آمد بخواب
|ز خویشان پیران چو نهصد سوار
|کم آمد برین روز در کارزار
|همان دست پیران بد و روز اوی
|ازان اختر گیتی‌افروز اوی
|نبد روز پیکار ایرانیان
|ازان جنگ جستن سرآمد زمان
|از آوردگه روی برگاشتند
|همی خستگان خوار بگذاشتند
|بدانگه کجا بخت برگشته بود
|دمان بارهٔ گستهم کشته بود
|پیاده همی رفت نیزه بدست
|ابا جوشن و خود برسان مست
|چو بیژن بگستهم نزدیک شد
|شب آمد همی روز تاریک شد
|بدو گفت هین برنشین از پسم
|گرامی‌تر از تو نباشد کسم
|نشستند هر دو بران بارگی
|چو خورشید شد تیره یکبارگی
|همه سوی آن دامن کوهسار
|گریزان برفتند برگشته کار
|سواران ترکان همه شاددل
|ز رنج و ز غم گشته آزاددل
|بلشکرگه خویش بازآمدند
|گرازنده و بزم ساز آمدند
|ز گردان ایران برآمد خروش
|همی کر شد از نالهٔ کوس گوش
|دوان رفت بهرام پیش پدر
|که ای پهلوان یلان سربسر
|بدانگه که آن تاج برداشتم
|بنیزه بابراندر افراشتم
|یکی تازیانه ز من گم شدست
|چو گیرند بی‌مایه ترکان بدست
|ببهرام بر چند باشد فسوس
|جهان پیش چشمم شود آبنوس
|نبشته بران چرم نام منست
|سپهدار پیران بگیرد بدست
|شوم تیز و تازانه بازآورم
|اگر چند رنج دراز آورم
|مرا این ز اختر بد آید همی
|که نامم بخاک اندر آید همی
|بدو گفت گودرز پیر ای پسر
|همی بخت خویش اندر آری بسر
|ز بهر یکی چوب بسته دوال
|شوی در دم اختر شوم فال
|چنین گفت بهرام جنگی که من
|نیم بهتر از دوده و انجمن
|بجایی توان مرد کاید زمان
|بکژی چرا برد باید گمان
|بدو گفت گیو ای برادر مشو
|فراوان مرا تازیانه‌ست نو
|یکی شوشهٔ زر بسیم اندر است
|دو شیبش ز خوشاب وز گوهرست
|فرنگیس چون گنج بگشاد سر
|مرا داد چندان سلیح و کمر
|من آن درع و تازانه برداشتم
|بتوران دگر خوار بگذاشتم
|یکی نیز بخشید کاوس شاه
|ز زر وز گوهر چو تابنده ماه
|دگر پنج دارم همه زرنگار
|برو بافته گوهر شاهوار
|ترا بخشم این هفت ز ایدر مرو
|یکی جنگ خیره میارای نو
|چنین گفت با گیو بهرام گرد
|که این ننگ را خرد نتوان شمرد
|شما را ز رنگ و نگارست گفت
|مرا آنک شد نام با ننگ جفت
|گر ایدونک تازانه بازآورم
|وگر سر ز گوشش بگاز آورم
|بر او رای یزدان دگرگونه بود
|همان گردش بخت وارونه بود
|هرانگه که بخت اندر آید بخواب
|ترا گفت دانا نیاید صواب
|بزد اسپ و آمد بران رزمگاه
|درخشان شده روی گیتی ز ماه
|همی زار بگریست بر کشتگان
|بران داغ دل بخت‌برگشتگان
|تن ریونیز اندران خون و خاک
|شده غرق و خفتان برو چاک چاک
|همی زار بگریست بهرام شیر
|که زار ای جوان سوار دلیر
|چو تو کشته اکنون چه یک مشت خاک
|بزرگان بایوان تو اندر مغاک
|بران کشتگان بر یکایک بگشت
|که بودند افگنده بر پهن‌دشت
|ازان نامداران یکی خسته بود
|بشمشیر ازیشان بجان رسته بود
|همی بازدانست بهرام را
|بنالید و پرسید زو نام را
|بدو گفت کای شیر من زنده‌ام
|بر کشتگان خوار افگنده‌ام
|سه روزست تا نان و آب آرزوست
|مرا بر یکی جامه خواب آرزوست
|بشد تیز بهرام تا پیش اوی
|بدل مهربان و بتن خویش اوی
|برو گشت گریان و رخ را بخست
|بدرید پیراهن او را ببست
|بدو گفت مندیش کز خستگیست
|تبه بودن این ز نابستگیست
|چو بستم کنون سوی لشکر شوی
|وزین خستگی زود بهتر شوی
|یکی تازیانه بدین رزمگاه
|ز من گم شدست از پی تاج شاه
|چو آن بازیابم بیایم برت
|رسانم بزودی سوی لشکرت
|وزانجا سوی قلب لشکر شتافت
|همی جست تا تازیانه بیافت
|میان تل کشتگان اندرون
|برآمیخته خاک بسیار و خون
|فرود آمد از باره آن برگرفت
|وزانجا خروشیدن اندر گرفت
|خروش دم مادیان یافت اسپ
|بجوشید برسان آذرگشسپ
|سوی مادیان روی بنهاد تفت
|غمی گشت بهرام و از پس برفت
|همی شد دمان تا رسید اندروی
|ز ترگ و ز خفتان پر از آب روی
|چو بگرفت هم در زمان برنشست
|یکی تیغ هندی گرفته بدست
|چو بفشارد ران هیچ نگذارد پی
|سوار و تن باره پرخاک و خوی
|چنان تنگدل شد بیکبارگی
|که شمشیر زد بر پی بارگی
|وزان جایگه تا بدین رزمگاه
|پیاده بپیمود چون باد راه
|سراسر همه دشت پرکشته دید
|زمین چون گل و ارغوان کشته دید
|همی گفت کاکنون چه سازیم روی
|بر این دشت بی‌بارگی راه‌جوی
|ازو سرکشان آگهی یافتند
|سواری صد از قلب بشتافتند
|که او را بگیرند زان رزمگاه
|برندش بر پهلوان سپاه
|کمان را بزه کرد بهرام شیر
|ببارید تیر از کمان دلیر
|چو تیری یکی در کمان راندی
|بپیرامنش کس کجا ماندی
|ازیشان فراوان بخست و بکشت
|پیاده نپیچید و ننمود پشت
|سواران همه بازگشتند ازوی
|بنزدیک پیران نهادند روی
|چو لشکر ز بهرام شد ناپدید
|ز هر سو بسی تیر گرد آورید
|چو لشکر بیامد بر پهلوان
|بگفتند با او سراسر گوان
|فراوان سخن رفت زان رزمساز
|ز پیکار او آشکارا و راز
|بگفتند کاینت هژبر دلیر
|پیاده نگردد خود از جنگ سیر
|بپرسید پیران که این مرد کیست
|ازان نامداران ورانام چیست
|یکی گفت بهرام شیراوژن است
|که لشکر سراسر بدو روشن است
|برویین چنین گفت پیران که خیز
|که بهرام را نیست جای گریز
|مگر زنده او را بچنگ آوری
|زمانه براساید از داوری
|ز لشکر کسی را که باید ببر
|کجا نامدارست و پرخاشخر
|چو بشنید رویین بیامد دمان
|نبودش بس اندیشهٔ بدگمان
|بر تیر بنشست بهرام شیر
|نهاده سپر بر سر و چرخ زیر
|یکی تیرباران برویین بکرد
|که شد ماه تابنده چون لاژورد
|چو رویین پیران ز تیرش بخست
|یلان را همه کند شد پای و دست
|بسستی بر پهلوان آمدند
|پر از درد و تیره‌روان آمدند
|که هرگز چنین یک پیاده بجنگ
|ز دریا ندیدیم جنگی نهنگ
|چو بشنید پیران غمی گشت سخت
|بلرزید برسان برگ درخت
|نشست از بر بارهٔ تند تاز
|همی رفت با او بسی رزمساز
|بیامد بدو گفت کای نامدار
|پیاده چرا ساختی کارزار
|نه تو با سیاوش بتوران بدی
|همانا بپرخاش و سوران بدی
|مرا با تو نان و نمک خوردن است
|نشستن همان مهر پروردن است
|نباید که با این نژاد و گهر
|بدین شیرمردی و چندین هنر
|ز بالا بخاک اندر آید سرت
|بسوزد دل مهربان مادرت
|بیا تا بسازیم سوگند و بند
|براهی که آید دلت را پسند
|ازان پس یکی با تو خویشی کنیم
|چو خویشی بود رای بیشی کنیم
|پیاده تو با لشکری نامدار
|نتابی مخور باتنت زینهار
|بدو گفت بهرام کای پهلوان
|خردمند و بیناو روشن‌روان
|مرا حاجت از تو یکی بارگیست
|وگر نه مرا جنگ یکبارگیست
|بدو گفت پیران که ای نامجوی
|ندانی که این رای را نیست روی
|ترا این به آید که گفتم سخن
|دلیری و بر خیره تندی مکن
|ببین تا سواران آن انجمن
|نهند این چنین ننگ بر خویشتن
|که چندین تن از تخمهٔ مهتران
|ز دیهیم داران و کنداوران
|ز پیکار تو کشته و خسته شد
|چنین رزم ناگاه پیوسته شد
|که جوید گذر سوی ایران کنون
|مگر آنک جوشد ورا مغز و خون
|اگر نیستی رنج افراسیاب
|که گردد سرش زین سخن پرشتاب
|ترا بارگی دادمی ای جوان
|بدان تات بردی بر پهلوان
|برفت او و آمد ز لشکر تژاو
|سواری که بودیش با شیر تاو
|ز پیران بپرسید و پیران بگفت
|که بهرام را از یلان نیست جفت
|بمهرش بدادم بسی پند خوب
|نمودم بدو راه و پیوند خوب
|سخن را نبد بر دلش هیچ راه
|همی راه جوید بایران سپاه
|بپیران چنین گفت جنگی تژاو
|که با مهر جان ترا نیست تاو
|شوم گر پیاده بچنگ آرمش
|سر اندر زمان زیر سنگ آرمش
|بیامد شتابان بدان رزمگاه
|کجا بود بهرام یل بی‌سپاه
|چو بهرام را دید نیزه بدست
|یکی برخروشید چون پیل مست
|بدو گفت ازین لشکر نامدار
|پیاده یکی مرد و چندین سوار
|بایران گرازید خواهی همی
|سرت برفرازید خواهی همی
|سران را سپردی سر اندر زمان
|گه آمد که بر تو سرآید زمان
|پس آنگه بفرمود کاندر نهید
|بتیر و بگرز و بژوپین دهید
|برو انجمن شد یکی لشکری
|هرانکس که بد از دلیران سری
|کمان را بزه کرد بهرام گرد
|بتیر از هوا روشنایی ببرد
|چو تیر اسپری شد سوی نیزه گشت
|چو دریای خون شد همه کوه و دشت
|چو نیزه قلم شد بگرز و بتیغ
|همی خون چکانید بر تیره میغ
|چو رزمش برین گونه پیوسته شد
|بتیرش دلاور بسی خسته شد
|چو بهرام یل گشت بی‌توش و تاو
|پس پشت او اندر آمد تژاو
|یکی تیغ زد بر سر کتف اوی
|که شیر اندر آمد ز بالا بروی
|جدا شد ز تن دست خنجرگزار
|فروماند از رزم و برگشت کار
|تژاو ستمگاره را دل بسوخت
|بکردار آتش رخش برفروخت
|بپیچید ازو روی پر درد و شرم
|بجوش آمدش در جگر خون گرم
|چو خورشید تابنده بنمود پشت
|دل گیو گشت از برادر درشت
|ببیژن چنین گفت کای رهنمای
|برادر نیامد همی باز جای
|بباید شدن تا وراکار چیست
|نباید که بر رفته باید گریست
|دلیران برفتند هر دو چو گرد
|بدان جای پرخاش و ننگ و نبرد
|بدیدار بهرامشان بد نیاز
|همی خسته و کشته جستند باز
|همه دشت پرخسته و کشته بود
|جهانی بخون اندر آغشته بود
|دلیران چو بهرام را یافتند
|پر از آب و خون دیده بشتافتند
|بخاک و بخون اندر افگنده خوار
|فتاده ازو دست و برگشته کار
|همی ریخت آب از بر چهراوی
|پر از خون دو تن دیده از مهر اوی
|چو بازآمدش هوش بگشاد چشم
|تنش پر ز خون بود و دل پر ز خشم
|چنین گفت با گیو کای نامجوی
|مرا چون بپوشی بتابوت روی
|تو کین برادر بخواه از تژاو
|ندارد مگر گاو با شیر تاو
|مرا دید پیران ویسه نخست
|که با من بدش روزگاری نشست
|همه نامداران و گردان چین
|بجستند با من بغاز کین
|تن من تژاو جفاپیشه خست
|نکرد ایچ یاد از نژاد و نشست
|چو بهرام گرد این سخن یاد کرد
|ببارید گیو از مژه آب زرد
|بدادار دارنده سوگند خورد
|بروز سپید و شب لاژورد
|که جز ترگ رومی نبیند سرم
|مگر کین بهرام بازآورم
|پر از درد و پر کین بزین برنشست
|یکی تیغ هندی گرفته بدست
|بدانگه که شد روی گیتی سیاه
|تژاو از طلایه برآمد براه
|چو از دور گیو دلیرش بدید
|عنان را بپیچید و دم درکشید
|چو دانست کز لشکر اندر گذشت
|ز گردان و گردنکشان دور گشت
|سوی او بیفکند پیچان کمند
|میان تژاو اندر آمد به بند
|بران اندر آورد و برگشت زود
|پس آسانش از پشت زین در ربود
|بخاک اندر افگند خوار و نژند
|فرود آمد و دست کردش به بند
|نشست از بر اسپ و او را کشان
|پس اندر همی برد چون بیهشان
|چنین گفت با او بخواهش تژاو
|که با من نماند ای دلیر ایچ تاو
|چه کردم کزین بی‌شمار انجمن
|شب تیره دوزخ نمودی بمن
|بزد بر سرش تازیانه دویست
|بدو گفت کین جای گفتار نیست
|ندانی همی ای بد شور بخت
|که در باغ کین تازه کشتی درخت
|که بالاش با چرخ همبر بود
|تنش خون خورد بار او سر بود
|شکار تو بهرام باید بجنگ
|ببینی کنون زخم کام نهنگ
|چنین گفت با گیو جنگی تژاو
|که تو چون عقابی و من چون چکاو
|ز بهرام بر بد نبردم گمان
|نه او را بدست من آمد زمان
|که من چون رسیدم سواران چین
|ورا کشته بودند بر دشت کین
|بران بد که بهرام بیجان شدست
|ز دردش دل گیو پیچان شدست
|کشانش بیارد گیو دلیر
|بپیش جگر خسته بهرام شیر
|بدو گفت کاینک سر بی‌وفا
|مکافات سازم جفا را جفا
|سپاس از جهان‌آفرین کردگار
|که چندان زمان دیدم از روزگار
|که تیره‌روان بداندیش تو
|بپردازم اکنون من از پیش تو
|همی کرد خواهش بریشان تژاو
|همی خواست از کشتن خویش تاو
|همی گفت ار ایدونک این کار بود
|سر من بخنجر بریدن چه سود
|یکی بنده باشم روان ترا
|پرستش کنم گوربان ترا
|چنین گفت با گیو بهرام شیر
|که ای نامور نامدار دلیر
|گر ایدونک از وی بمن بد رسید
|همان روز مرگش نباید چشید
|سر پر گناهش روان داد من
|بمان تا کند در جهان یاد من
|برادر چو بهرام را خسته دید
|تژاو جفا پیشه را بسته دید
|خروشید و بگرفت ریش تژاو
|بریدش سر از تن بسان چکاو
|دل گیو زان پس بریشان بسوخت
|روانش ز غم آتشی برفروخت
|خروشی برآورد کاندر جهان
|که دید این شگفت آشکار و نهان
|که گر من کشم ور کشی پیش من
|برادر بود گر کسی خویش من
|بگفت این و بهرام یل جان بداد
|جهان را چنین است ساز ونهاد
|عنان بزرگی هرآنکو بجست
|نخستین بباید بخون دست شست
|اگر خود کشد گر کشندش بدرد
|بگرد جهان تا توانی مگرد
|خروشان بر اسپ تژاوش ببست
|به بیژن سپرد آنگهی برنشست
|بیاوردش از جایگاه تژاو
|بنزدیک ایران دلش پر ز تاو
|چو شد دور زان جایگاه نبرد
|بکردار ایوان یکی دخمه کرد
|بیاگند مغزش بمشک و عبیر
|تنش را بپوشید چینی حریر
|برآیین شاهانش بر تخت عاج
|بخوابید و آویخت بر سرش تاج
|سر دخمه کردند سرخ و کبود
|تو گفتی که بهرام هرگز نبود
|شد آن لشکر نامور سوگوار
|ز بهرام وز گردش روزگار
|چو برزد سر از کوه تابنده شید
|برآمد سر تاج روز سپید
|سپاه پراگنده گردآمدند
|همی هر کسی داستانها زدند
|که چندین ز ایرانیان کشته شد
|سربخت سالار برگشته شد
|چنین چیره دست ترکان بجنگ
|سپه را کنون نیست جای درنگ
|بر شاه باید شدن بی‌گمان
|ببینیم تا بر چه گردد زمان
|اگر شاه را دل پر از جنگ نیست
|مرا و تو را جای آهنگ نیست
|پسر بی‌پدر شد پدر بی‌پسر
|بشد کشته و زنده خسته جگر
|اگر جنگ فرمان دهد شهریار
|بسازد یکی لشکر نامدار
|بیاییم و دلها پر از کین و جنگ
|کنیم این جهان بر بداندیش تنگ
|برین رای زان مرز گشتند باز
|همه دل پر از خون و جان پر گداز
|برادر ز خون برادر به درد
|زبانشان ز خویشان پر از یاد کرد
|برفتند یکسر سوی کاسه رود
|روانشان ازان کشتگان پر درود
|طلایه بیامد بپیش سپاه
|کسی را ندید اندران جایگاه
|بپیران فرستاد زود آگهی
|کز ایرانیان گشت گیتی تهی
|چو بشنید پیران هم اندر زمان
|بهر سو فرستاد کارآگهان
|چو برگشتن مهتران شد درست
|سپهبد روان را ز انده بشست
|بیامد بشبگیر خود با سپاه
|همی گشت بر گرد آن رزمگاه
|همه کوه و هم دشت و هامون و راغ
|سراپرده و خیمه بد همچو باغ
|بلشکر ببخشید خود برگرفت
|ز کار جهان مانده اندر شگفت
|که روزی فرازست و روزی نشیب
|گهی شاد دارد گهی با نهیب
|همان به که با جام مانیم روز
|همی بگذرانیم روزی بروز
|بدان آگهی نزد افراسیاب
|هیونی برافگند هنگام خواب
|سپهبد بدان آگهی شاد شد
|ز تیمار و درددل آزاد شد
|همه لشکرش گشته روشن‌روان
|ببستند آیین ره پهلوان
|همه جامهٔ زینت آویختند
|درم بر سر او همی ریختند
|چو آمد بنزدیکی شهر شاه
|سپهبد پذیره شدش با سپاه
|برو آفرین کرد و بسیار گفت
|که از پهلوانان ترا نیست جفت
|دو هفته ز ایوان افراسیاب
|همی بر شد آواز چنگ و رباب
|سیم هفته پیران چنان کرد رای
|که با شادمانی شود باز جای
|یکی خلعت آراست افراسیاب
|که گر برشماری بگیرد شتاب
|ز دینار وز گوهر شاهوار
|ز زرین کمرهای گوهرنگار
|از اسپان تازی بزرین ستام
|ز شمشیر هندی بزرین نیام
|یکی تخت پرمایه از عاج و ساج
|ز پیروزه مهد و ز بیجاده تاج
|پرستار چینی و رومی غلام
|پر از مشک و عنبر دو پیروزه جام
|بنزدیک پیران فرستاد چیز
|ازان پس بسی پندها داد نیز
|که با موبدان باش و بیدار باش
|سپه را ز دشمن نگهدار باش
|نگه کن خردمند کارآگهان
|بهرجای بفرست گرد جهان
|که کیخسرو امروز با خواستست
|بداد و دهش گیتی آراستست
|نژاد و بزرگی و تخت و کلاه
|چو شد گرد ازین بیش چیزی مخواه
|ز برگشتن دشمن ایمن مشو
|زمان تا زمان آگهی خواه نو
|بجایی که رستم بود پهلوان
|تو ایمن بخسپی بپیچد روان
|پذیرفت پیران همه پند اوی
|که سالار او بود و پیوند اوی
|سپهدار پیران و آن انجمن
|نهادند سر سوی راه ختن
|بپای آمد این داستان فرود
|کنون رزم کاموس باید سرود
|بنام خداوند خورشید و ماه
|که دل را بنامش خرد داد راه
|خداوند هستی و هم راستی
|نخواهد ز تو کژی و کاستی
|خداوند بهرام و کیوان و شید
|ازویم نوید و بدویم امید
|ستودن مر او را ندانم همی
|از اندیشه جان برفشانم همی
|ازو گشت پیدا مکان و زمان
|پی مور بر هستی او نشان
|ز گردنده خورشید تا تیره خاک
|دگر باد و آتش همان آب پاک
|بهستی یزدان گواهی دهند
|روان ترا آشنایی دهند
|ز هرچ آفریدست او بی‌نیاز
|تو در پادشاهیش گردن فراز
|ز دستور و گنجور و از تاج و تخت
|ز کمی و بیشی و از ناز و بخت
|همه بی‌نیازست و ما بنده‌ایم
|بفرمان و رایش سرافگنده‌ایم
|شب و روز و گردان سپهر آفرید
|خور و خواب و تندی و مهر آفرید
|جز او را مدان کردگار بلند
|کزو شادمانی و زو مستمند
|شگفتی بگیتی ز رستم بس است
|کزو داستان بر دل هرکس است
|سر مایهٔ مردی و جنگ ازوست
|خردمندی و دانش و سنگ ازوست
|بخشکی چو پیل و بدریا نهنگ
|خردمند و بینادل و مرد سنگ
|کنون رزم کاموس پیش آوریم
|ز دفتر بگفتار خویش آوریم
|چو لشکر بیامد براه چرم
|کلات از بر و زیر آب میم
|همی یاد کردند رزم فرود
|پشیمانی و درد و تیمار بود
|همه دل پر از درد و از بیم شاه
|دو دیده پر از خون و تن پر گناه
|چنان شرمگین نزد شاه آمدند
|جگر خسته و پر گناه آمدند
|برادرش را کشته بر بی‌گناه
|بدشمن سپرده نگین و کلاه
|همه یکسره دست کرده بکش
|برفتند پیشش پرستار فش
|بدیشان نگه کرد خسرو بخشم
|دلش پر ز درد و پر از خون دو چشم
|بیزدان چنین گفت کای دادگر
|تو دادی مرا هوش و رای و هنر
|همی شرم دارم من از تو کنون
|تو آگه‌تری بی‌شک از چند و چون
|وگرنه بفرمودمی تا هزار
|زدندی بمیدان پیکار دار
|تن طوس را دار بودی نشست
|هرانکس که با او میان را ببست
|ز کین پدر بودم اندر خروش
|دلش داشتم پر غم و درد و جوش
|کنون کینه نو شد ز کین فرود
|سر طوس نوذر بباید درود
|بگفتم که سوی کلات و چرم
|مرو گر فشانند بر سر درم
|کزان ره فرودست و با مادرست
|سپهبد نژادست و کنداور است
|دمان طوس نامدار ناهوشیار
|چرا برد لشکر بسوی حصار
|کنون لاجرم کردگار سپهر
|ز طوس و ز لشکر ببرید مهر
|بد آمد بگودرزیان بر ز طوس
|که نفرین برو باد و بر پیل و کوس
|همی خلعت و پندها دادمش
|بجنگ برادر فرستادمش
|جهانگیر چون طوس نوذر مباد
|چنو پهلوان پیش لشکر مباد
|دریغ آن فرود سیاوش دریغ
|که با زور و دل بود و با گرز و تیغ
|بسان پدر کشته شد بی‌گناه
|بدست سپهدار من با سپاه
|بگیتی نباشد کم از طوس کس
|که او از در بند چاهست و بس
|نه در سرش مغز و نه در تنش رگ
|چه طوس فرومایه پیشم چه سگ
|ز خون برادر بکین پدر
|همی گشت پیچان و خسته جگر
|سپه را همه خوار کرد و براند
|ز مژگان همی خون برخ برفشاند
|در بار دادن بریشان ببست
|روانش بمرگ برادر بخست
|بزرگان ایران بماتم شدند
|دلیران بدرگاه رستم شدند
|بپوزش که این بودنی کار بود
|کرا بود آهنگ رزم فرود
|بدانگه کجا کشته شد پور طوس
|سر سرکشان خیره گشت از فسوس
|همان نیز داماد او ریونیز
|نبود از بد بخت مانند چیز
|که دانست نام و نژاد فرود
|کجا شاه را دل بخواهد شخود
|تو خواهشگری کن که برناست شاه
|مگر سر بپیچد ز کین سپاه
|نه فرزند کاوس‌کی ریونیز
|بجنگ اندرون کشته شد زار نیز
|که کهتر پسر بود و پرخاشجوی
|دریغ آنچنان خسرو ماهروی
|چنین است انجام و فرجام جنگ
|یکی تاج یابد یکی گور تنگ
|چو شد روی گیتی ز خورشید زرد
|بخم اندر آمد شب لاژورد
|تهمتن بیامد بنزدیک شاه
|ببوسید خاک از در پیشگاه
|چنین گفت مر شاه را پیلتن
|که بادا سرت برتر از انجمن
|بخواهشگری آمدم نزد شاه
|همان از پی طوس و بهر سپاه
|چنان دان که کس بی‌بهانه نمرد
|ازین در سخنها بباید شمرد
|و دیگر کزان بدگمان بدسپاه
|که فرخ برادر نبد نزد شاه
|همان طوس تندست و هشیار نیست
|و دیگر که جان پسر خوار نیست
|چو در پیش او کشته شد ریونیز
|زرسپ آن جوان سرافراز نیز
|گر او برفروزد نباشد شگفت
|جهانجوی را کین نباید گرفت
|بدو گفت خسرو که ای پهلوان
|دلم پر ز تیمار شد زان جوان
|کنون پند تو داروی جان بود
|وگر چه دل از درد پیچان بود
|بپوزش بیامد سپهدار طوس
|بپیش سپهبد زمین داد بوس
|همی آفرین کرد بر شهریار
|که نوشه بدی تا بود روزگار
|زمین بندهٔ تاج و تخت تو باد
|فلک مایهٔ فر و بخت تو باد
|منم دل پر از غم ز کردار خویش
|بغم بسته جان را ز تیمار خویش
|همان نیز جانم پر از شرم شاه
|زبان پر ز پوزش روان پر گناه
|ز پاکیزه جان و فرود و زرسپ
|همی برفروزم چو آذرگشسپ
|اگر من گنهکارم از انجمن
|همی پیچم از کردهٔ خویشتن
|بویژه ز بهرام وز ریونیز
|همی جان خویشم نیاید بچیز
|اگر شاه خشنود گردد ز من
|وزین نامور بی‌گناه انجمن
|شوم کین این ننگ بازآورم
|سر شیب را برفراز آورم
|همه رنج لشکر بتن برنهم
|اگر جان ستانم اگر جان دهم
|ازین پس بتخت و کله ننگرم
|جز از ترک رومی نبیند سرم
|ز گفتار او شاد شد شهریار
|دلش تازه شد چون گل اندر بهار
|چو تاج خور روشن آمد پدید
|سپیده ز خم کمان بردمید
|سپهبد بیامد بنزدیک شاه
|ابا او بزرگان ایران سپاه
|بدیشان چنین گفت شاه جهان
|که هرگز پی کین نگردد نهان
|ز تور و ز سلم اندر آمد سخن
|ازان کین پیشین و رزم کهن
|چنین ننگ بر شاه ایران نبود
|زمین پر ز خون دلیران نبود
|همه کوه پر خون گودرزیان
|بزنار خونین ببسته میان
|همان مرغ و ماهی بریشان بزار
|بگرید بدریا و بر کوهسار
|از ایران همه دشت تورانیان
|سر و دست و پایست و پشت و میان
|شما را همه شادمانیست رای
|بکینه نجنبد همی دل ز جای
|دلیران همه دست کرده بکش
|بپیش خداوند خورشیدفش
|همه همگنان خاک دادند بوس
|چو رهام و گرگین، چو گودرز و طوس
|چو خراد با زنگهٔ شاوران
|دگر بیژن و گیو و کنداوران
|که ای شاه نیک‌اختر و شیردل
|ببرده ز شیران بشمشیر دل
|همه یک بیک پیش تو بنده‌ایم
|ز تشویر خسرو سرافگنده‌ایم
|اگر جنگ فرمان دهد شهریار
|همه سرفشانیم در کارزار
|سپهدار پس گیو را پیش خواند
|بتخت گرانمایگان برنشاند
|فراوانش بستود و بنواختش
|بسی خلعت و نیکوی ساختش
|بدو گفت کاندر جهان رنج من
|تو بردی و بی‌بهری از گنج من
|نباید که بی رای تو پیل و کوس
|سوی جنگ راند سپهدار طوس
|بتندی مکن سهمگین کار خرد
|که روشن‌روان باد بهرام گرد
|ز گفتار بدگوی وز نام و ننگ
|جهان کرد بر خویشتن تار و تنگ
|درم داد و روزی‌دهان را بخواند
|بسی با سپهبد سخنها براند
|همان رای زد با تهمتن بران
|چنین تا رخ روز شد در نهان
|چو خورشید بر زد سنان از نشیب
|شتاب آمد از رفتن با نهیب
|سپهبد بیامد بنزدیک شاه
|ابا گیو گودرز و چندی سپاه
|بدو داد شاه اختر کاویان
|بران سان که بودی برسم کیان
|ز اختر یکی روز فرخ بجست
|که بیرون شدن را کی آید درست
|همی رفت با کوس خسرو بدشت
|بدان تا سپهبد بدو برگذشت
|یکی لشکری همچو کوه سیاه
|گذشتند بر پیش بیدار شاه
|پس لشکر اندر سپهدار طوس
|بیامد بر شه زمین داد بوس
|برو آفرین کرد و بر شد خروش
|جهان آمد از بانگ اسپان بجوش
|یکی ابر بست از بر گرد سم
|برآمد خروشیدن گاو دم
|ز بس جوشن و کاویانی درفش
|شده روی گیتی سراسر بنفش
|تو خورشید گفتی به آب اندر است
|سپهر و ستاره بخواب اندر است
|نهاد از بر پیل پیروزه مهد
|همی رفت زین گونه تا رود شهد
|هیونی بکردار باد دمان
|بدش نزد پیران هم اندر زمان
|که من جنگ را گردن افراخته
|سوی رود شهد آمدم ساخته
|چو بشنید پیران غمی گشت سخت
|فروبست بر پیل ناکام رخت
|برون رفت با نامداران خویش
|گزیده دلاور سواران خویش
|که ایران سپه را ببیند که چیست
|سرافراز چندست و با طوس کیست
|رده برکشیدند زان سوی رود
|فرستاد نزد سپهبد درود
|وزین روی لشکر بیاورد طوس
|درفش همایون و پیلان و کوس
|سپهدار پیران یکی چرپ گوی
|ز ترکان فرستاد نزدیک اوی
|بگفت آنک من با فرنگیس و شاه
|چه کردم ز خوبی بهر جایگاه
|ز درد سیاوش خروشان بدم
|چو بر آتش تیز جوشان بدم
|کنون بار تریاک زهر آمدست
|مرا زو همه رنج بهر آمدست
|دل طوس غمگین شد از کار اوی
|بپیچید زان درد و پیکار اوی
|چنین داد پاسخ که از مهر تو
|فراوان نشانست بر چهر تو
|سر آزاد کن دور شو زین میان
|ببند این در بیم و راه زیان
|بر شاه ایران شوی با سپاه
|مکافات یابی به نیکی ز شاه
|بایران ترا پهلوانی دهد
|همان افسر خسروانی دهد
|چو یاد آیدش خوب کردار تو
|دلش رنجه گردد ز تیمار تو
|چنین گفت گودرز و گیو و سران
|بزرگان و تیمارکش مهتران
|سرایندهٔ پاسخ آمد چو باد
|بنزدیک پیران ویسه نژاد
|بگفت آنچ بشنید با پهلوان
|ز طوس و ز گودرز روشن‌روان
|چنین داد پاسخ که من روز و شب
|بیاد سپهبد گشایم دو لب
|شوم هرچ هستند پیوند من
|خردمند کو بشنود پند من
|بایران گذارم بر و بوم و رخت
|سر نامور بهتر از تاج و تخت
|وزین گفتتها بود مغزش تهی
|همی جست نو روزگار بهی
|هیونی برافگند هنگام خواب
|فرستاد نزدیک افراسیاب
|کزایران سپاه آمد و پیل و کوس
|همان گیو و گودرز و رهام و طوس
|فراوان فریبش فرستاده‌ام
|ز هر گونه‌ای بندها داده‌ام
|سپاهی ز جنگاوران برگزین
|که بر زین شتابش بیاید ز کین
|مگر بومشان از بنه برکنیم
|بتخت و بگنج آتش اندر زنیم
|وگر نه ز کین سیاوش سپاه
|نیاساید از جنگ هرگز نه شاه
|چو بشنید افراسیاب این سخن
|سران را بخواند از همه انجمن
|یکی لشکری ساخت افراسیاب
|که تاریک شد چشمهٔ آفتاب
|دهم روز لشکر بپیران رسید
|سپاهی کزو شد زمین ناپدید
|چو لشکر بیاسود روزی بداد
|سپه برگرفت و بنه برنهاد
|ز پیمان بگردید وز یاد عهد
|بیامد دمان تا لب رود شهد
|طلایه بیامد بنزدیک طوس
|که بربند بر کوههٔ پیل کوس
|که پیران نداند سخن جز فریب
|چو داند که تنگ اندر آمد نهیب
|درفش جفا پیشه آمد پدید
|سپه بر لب رود صف برکشید
|بیاراست لشکر سپهدار طوس
|بهامون کشیدند پیلان و کوس
|دو رویه سپاه اندر آمد چو کوه
|سواران ترکان و ایران گروه
|چنان شد ز گرد سپاه آفتاب
|که آتش برآمد ز دریای آب
|درخشیدن تیغ و ژوپین و خشت
|تو گفتی شب اندر هوا لاله کشت
|ز بس ترگ زرین و زرین سپر
|ز جوشن سواران زرین کمر
|برآمد یکی ابر چون سندروس
|زمین گشت از گرد چون آبنوس
|سر سروران زیر گرز گران
|چو سندان شد و پتک آهنگران
|ز خون رود گفتی میستان شدست
|ز نیزه هوا چون نیستان شدست
|بسی سر گرفتار دام کمند
|بسی خوار گشته تن ارجمند
|کفن جوشن و بستر از خون و خاک
|تن نازدیده بشمشیر چاک
|زمین ارغوان و زمان سندروس
|سپهر و ستاره پرآوای کوس
|اگر تاج جوید جهانجوی مرد
|وگر خاک گردد بروز نبرد
|بناکام می‌رفت باید ز دهر
|چه زو بهر تریاک یابی چه زهر
|ندانم سرانجام و فرجام چیست
|برین رفتن اکنون بباید گریست
|یکی نامداری بد ارژنگ نام
|بابر اندر آورده از جنگ نام
|برآورد از دشت آورد گرد
|از ایرانیان جست چندی نبرد
|چو از دور طوس سپهبد بدید
|بغرید و تیغ از میان برکشید
|بپور زره گفت نام تو چیست
|ز ترکان جنگی ترا یار کیست
|بدو گفت ارژنگ جنگی منم
|سرافراز و شیر درنگی منم
|کنون خاک را از تو رخشان کنم
|به آوردگه برسرافشان کنم
|چو گفتار پور زره شد ببن
|سپهدار ایران شنید این سخن
|بپاسخ ندید ایچ رای درنگ
|همان آبداری که بودش بچنگ
|بزد بر سر و ترگ آن نامدار
|تو گفتی تنش سر نیاورد بار
|برآمد ز ایران سپه بوق و کوس
|که پیروز بادا سرافراز طوس
|غمی گشت پیران ز توران سپاه
|ز ترکان تهی ماند آوردگاه
|دلیران توران و کنداوران
|کشیدند شمشیر و گرز گران
|که یکسر بکوشیم و جنگ آوریم
|جهان بر دل طوس تنگ آوریم
|چنین گفت هومان که امروز جنگ
|بسازید و دل را مدارید تنگ
|گر ایدونک زیشان یکی نامور
|ز لشکر برارد به پیکار سر
|پذیره فرستیم گردی دمان
|ببینیم تا بر که گردد زمان
|وزیشان بتندی نجویید جنگ
|بباید یک امروز کردن درنگ
|بدانگه که لشکر بجنبد ز جای
|تبیره برآید ز پرده‌سرای
|همه یکسره گرزها برکشیم
|یکی از لب رود برتر کشیم
|بانبوه رزمی بسازیم سخت
|اگر یار باشد جهاندار و بخت
|باسپ عقاب اندر آورد پای
|برانگیخت آن بارگی را ز جای
|تو گفتی یکی بارهٔ آهنست
|وگر کوه البرز در جوشنست
|به پیش سپاه اندر آمد بجنگ
|یکی خشت رخشان گرفته بچنگ
|بجنبید طوس سپهبد ز جای
|جهان پر شد از نالهٔ کر نای
|بهومان چنین گفت کای شوربخت
|ز پالیز کین برنیامد درخت
|نمودم بارژنگ یک دست برد
|که بود از شما نامبردار و گرد
|تو اکنون همانا بکین آمدی
|که با خشت بر پشت زین آمدی
|بجان و سر شاه ایران سپاه
|که بی‌جوشن و گرز و رومی کلاه
|بجنگ تو آیم بسان پلنگ
|که از کوه یازد بنخچیر چنگ
|ببینی تو پیکار مردان مرد
|چو آورد گیرم بدشت نبرد
|چنین پاسخ آورد هومان بدوی
|که بیشی نه خوبست بیشی مجوی
|گر ایدونک بیچاره‌ای را زمان
|بدست تو آمد مشو در گمان
|بجنگ من ارژنگ روز نبرد
|کجا داشتی خویشتن را بمرد
|دلیران لشکر ندارند شرم
|نجوشد یکی را برگ خون گرم
|که پیکار ایشان سپهبد کند
|برزم اندرون دستشان بد کند
|کجا بیژن و گیو آزادگان
|جهانگیر گودرز کشوادگان
|تو گر پهلوانی ز قلب سپاه
|چرا آمدستی بدین رزمگاه
|خردمند بیگانه خواند ترا
|هشیوار دیوانه خواند ترا
|تو شو اختر کاویانی بدار
|سپهبد نیاید سوی کارزار
|نگه کن که خلعت کرا داد شاه
|ز گردان که جوید نگین و کلاه
|بفرمای تا جنگ شیر آورند
|زبردست را دست زیر آورند
|اگر تو شوی کشته بر دست من
|بد آید بدان نامدار انجمن
|سپاه تو بی‌یار و بیجان شوند
|اگر زنده مانند پیچان شوند
|و دیگر که گر بشنوی گفت راست
|روان و دلم بر زبانم گواست
|که پر درد باشم ز مردان مرد
|که پیش من آیند روز نبرد
|پس از رستم زال سام سوار
|ندیدم چو تو نیز یک نامدار
|پدر بر پدر نامبردار و شاه
|چو تو جنگجویی نیاید سپاه
|تو شو تا ز لشکر یکی نامجوی
|بیاید بروی اندر آریم روی
|بدو گفت طوس ای سرافراز مرد
|سپهبد منم هم سوار نبرد
|تو هم نامداری ز توران سپاه
|چرا رای کردی به آوردگاه
|دلت گر پذیرد یکی پند من
|بجویی بدین کار پیوند من
|کزین کینه تا زنده ماند یکی
|نیاسود خواهد سپاه اندکی
|تو با خویش وپیوند و چندین سوار
|همه پهلوان و همه نامدار
|بخیره مده خویشتن را بباد
|بباید که پند من آیدت یاد
|سزاوار کشتن هرآنکس که هست
|بمان تا بیازند بر کینه دست
|کزین کینه مرد گنهکار هیچ
|رهایی نیابد خرد را مپیچ
|مرا شاه ایران چنین داد پند
|که پیران نباید که یابد گزند
|که او ویژه پروردگار منست
|جهاندیده و دوستدار منست
|به بیداد بر خیره با او مکوش
|نگه کن که دارد بپند تو گوش
|چنین گفت هومان به بیداد و داد
|چو فرمان دهد شاه فرخ نژاد
|بران رفت باید ببیچارگی
|سپردن بدو دل بیکبارگی
|همان رزم پیران نه بر آرزوست
|که او راد و آزاده و نیک خوست
|بدین گفت و گوی اندرون بود طوس
|که شد گیو را روی چون سندروس
|ز لشکر بیامد بکردار باد
|چنین گفت کای طوس فرخ نژاد
|فریبنده هومان میان دو صف
|بیامد دمان بر لب آورده کف
|کنون با تو چندین چه گوید براز
|میان دو صف گفت و گوی دراز
|سخن جز بشمشیر با او مگوی
|مجوی از در آشتی هیچ روی
|چو بشنید هومان برآشفت سخت
|چنین گفت با گیو بیدار بخت
|ایا گم شده بخت آزادگان
|که گم باد گودرز کشوادگان
|فراوان مرا دیده‌ای روز جنگ
|به آوردگه تیغ هندی بچنگ
|کس از تخم کشواد جنگی نماند
|که منشور تیغ مرا برنخواند
|ترا بخت چون روی آهرمنست
|بخان تو تا جاودان شیونست
|اگر من شوم کشته بر دست طوس
|نه برخیزد آیین گوپال و کوس
|بجایست پیران و افراسیاب
|بخواهد شدن خون من رود آب
|نه گیتی شود پاک ویران ز من
|سخن راند باید بدین انجمن
|وگر طوس گردد بدستم تباه
|یکی ره نیابند ز ایران سپاه
|تو اکنون بمرگ برادر گری
|چه با طوس نوذر کنی داوری
|بدو گفت طوس این چه آشفتنست
|بدین دشت پیکار تو با منست
|بیا تا بگردیم و کین آوریم
|بجنگ ابروان پر ز چین آوریم
|بدو گفت هومان که دادست مرگ
|سری زیر تاج و سری زیر ترگ
|اگر مرگ باشد مرا بی‌گمان
|به آوردگه به که آید زمان
|بدست سواری که دارد هنر
|سپهبدسر و گرد و پرخاشخر
|گرفتند هر دو عمود گران
|همی حمله برد آن برین این بران
|ز می گشت گردان و شد روز تار
|یکی ابر بست از بر کارزار
|تو گفتی شب آمد بریشان بروز
|نهان گشت خورشید گیتی فروز
|ازان چاک چاک عمود گران
|سرانشان چو سندان آهنگران
|بابر اندرون بانگ پولاد خاست
|بدریای شهد اندرون باد خاست
|ز خون بر کف شیر کفشیر بود
|همه دشت پر بانگ شمشیر بود
|خم آورد رویین عمود گران
|شد آهن به کردار چاچی کمان
|تو گفتی که سنگ است سر زیر ترگ
|سیه شد ز خم یلان روی مرگ
|گرفتند شمشیر هندی بچنگ
|فرو ریخت آتش ز پولاد و سنگ
|ز نیروی گردنکشان تیغ تیز
|خم آورد و در زخم شد ریز ریز
|همه کام پرخاک و پر خاک سر
|گرفتند هر دو دوال کمر
|ز نیروی گردان گران شد رکیب
|یکی را نیامد سر اندر نشیب
|سپهبد ترکش آورد چنگ
|کمان را بزه کرد و تیغ خدنگ
|بران نامور تیرباران گرفت
|چپ و راست جنگ سواران گرفت
|ز پولاد پیکان و پر عقاب
|سپر کرد بر پیش روی آفتاب
|جهان چون ز شب رفته دو پاس گشت
|همه روی کشور پر الماس گشت
|ز تیر خدنگ اسپ هومان بخست
|تن بارگی گشت با خاک پست
|سپر بر سر آورد و ننمود روی
|نگه داشت هومان سر از تیر اوی
|چو او را پیاده بران رزمگاه
|بدیدند گفتند توران سپاه
|که پردخت ماند کنون جای اوی
|ببردند پرمایه بالای اوی
|چو هومان بران زین توزی نشست
|یکی تیغ بگرفت هندی بدست
|که آید دگر باره بر جنگ طوس
|شد از شب جهان تیره چون آبنوس
|همه نامداران پرخاشجوی
|یکایک بدو در نهادند روی
|چو شد روز تاریک و بیگاه گشت
|ز جنگ یلان دست کوتاه گشت
|بپیچید هومان جنگی عنان
|سپهبد بدو راست کرده سنان
|بنزدیک پیران شد از رزمگاه
|خروشی برآمد ز توران سپاه
|ز تو خشم گردنکشان دور باد
|درین جنگ فرجام ما سور باد
|که چون بود رزم تو ای نامجوی
|چو با طوس روی اندر آمد بروی
|همه پاک ما دل پر از خون بدیم
|جز ایزد نداند که ما چون بدیم
|بلشکر چنین گفت هومان شیر
|که ای رزم دیده سران دلیر
|چو روشن شود تیره شب روز ماست
|که این اختر گیتی افروز ماست
|شما را همه شادکامی بود
|مرا خوبی و نیکنامی بود
|ز لشکر همی برخروشید طوس
|شب تیره تا گاه بانگ خروس
|همی گفت هومان چه مرد منست
|که پیل ژیان هم نبرد منست
|چو چرخ بلند از شبه تاج کرد
|شمامه پراگند بر لاژورد
|طلایه ز هر سو برون تاختند
|بهر پرده‌ای پاسبان ساختند
|چو برزد سر از برج خرچنگ شید
|جهان گشت چون روی رومی سپید
|تبیره برآمد ز هر دو سرای
|جهان شد پر از نالهٔ کر نای
|هوا تیره گشت از فروغ درفش
|طبر خون و شبگون و زرد و بنفش
|کشیده همه تیغ و گرز و سنان
|همه جنگ را گرد کرده عنان
|تو گفتی سپهر و زمان و زمین
|بپوشد همی چادر آهنین
|بپرده درون شد خور تابناک
|ز جوش سواران و از گرد و خاک
|ز هرای اسپان و آوای کوس
|همی آسمان بر زمین داد بوس
|سپهدار هومان دمان پیش صف
|یکی خشت رخشان گرفته بکف
|همی گفت چون من برایم بجوش
|برانگیزم اسپ و برارم خروش
|شما یک بیک تیغها برکشید
|سپرهای چینی بسر در کشید
|مبینید جز یال اسپ و عنان
|نشاید کمان و نباید سنان
|عنان پاک بر یال اسپان نهید
|بدانسان که آید خورید و دهید
|بپیران چنین گفت کای پهلوان
|تو بگشای بند سلیح گوان
|ابا گنج دینار جفتی مکن
|ز بهر سلیح ایچ زفتی مکن
|که امروز گردیم پیروزگر
|بیابد دل از اختر نیک بر
|وزین روی لشکر سپهدار طوس
|بیاراست برسان چشم خروش
|بروبر یلان آفرین خواندند
|ورا پهلوان زمین خواندند
|که پیروزگر بود روز نبرد
|ز هومان ویسه برآورد گرد
|سپهبد بگودرز کشواد گفت
|که این راز بر کس نباید نهفت
|اگر لشکر ما پذیره شوند
|سواران بدخواه چیره شوند
|همه دست یکسر بیزدان زنیم
|منی از تن خویش بفگنیم
|مگر دست گیرد جهاندار ما
|وگر نه بد است اختر کار ما
|کنون نامداران زرینه کفش
|بباشید با کاویانی درفش
|ازین کوه پایه مجنبید هیچ
|نه روز نبرد است و گاه بسیچ
|همانا که از ما بهر یک دویست
|فزونست بدخواه اگر بیش نیست
|بدو گفت گودرز اگر کردگار
|بگرداند از ما بد روزگار
|به بیشی و کمی نباشد سخن
|دل و مغز ایرانیان بد مکن
|اگر بد بود بخشش آسمان
|بپرهیز و بیشی نگردد زمان
|تو لشکر بیارای و از بودنی
|روان را مکن هیچ بشخودنی
|بیاراست لشکر سپهدار طوس
|بپیلان جنگی و مردان و کوس
|پیاده سوی کوه شد با بنه
|سپهدار گودرز بر میمنه
|رده برکشیده همه یکسره
|چو رهام گودرز بر میسره
|ز نالیدن کوس با کرنای
|همی آسمان اندر آمد ز جای
|دل چرخ گردان بدو چاک شد
|همه کام خورشید پرخاک شد
|چنان شد که کس روی هامون ندید
|ز بس گرد کز رزمگه بردمید
|ببارید الماس از تیره میغ
|همی آتش افروخت از گرز و تیغ
|سنانهای رخشان و تیغ سران
|درفش از بر و زیر گرز گران
|هوا گفتی از گرز و از آهنست
|زمین یکسر از نعل در جوشنست
|چو دریای خون شد همه دشت و راغ
|جهان چون شب و تیغها چون چراغ
|ز بس نالهٔ کوس با کرنای
|همی کس ندانست سر را ز پای
|سپهبد به گودرز گفت آن زمان
|که تاریک شد گردش آسمان
|مرا گفته بود این ستاره‌شناس
|که امروز تا شب گذشته سه پاس
|ز شمشیر گردان چو ابر سیاه
|همی خون فشاند به آوردگاه
|سرانجام ترسم که پیروزگر
|نباشد مگر دشمن کینه ور
|چو شیدوش و رهام و گستهم و گیو
|زره‌دار خراد و برزین نیو
|ز صف در میان سپاه آمدند
|جگر خسته و کینه‌خواه آمدند
|بابر اندر آمد ز هر سو غریو
|بسان شب تار و انبوه دیو
|وزان روی هومان بکردار کوه
|بیاورد لشکر همه همگروه
|وزان پس گزیدند مردان مرد
|که بردشت سازند جای نبرد
|گرازه سر گیوگان با نهل
|دو گرد گرانمایهٔ شیردل
|چو رهام گودرز و فرشیدورد
|چو شیدوش و لهاک شد هم نبرد
|ابا بیژن گیو کلباد را
|که بر هم زدی آتش و باد را
|ابا شطرخ نامور گیو را
|دو گرد گرانمایهٔ نیو را
|چو گودرز و پیران و هومان و طوس
|نبد هیچ پیدا درنگ و فسوس
|چنین گفت هومان که امروز کار
|نباید که چون دی بود کارزار
|همه جان شیرین بکف برنهید
|چو من برخروشم دمید و دهید
|تهی کرد باید ازیشان زمین
|نباید که آیند زین پس بکین
|بپیش اندر آمد سپهدار طوس
|پیاده بیاورد و پیلان و کوس
|صفی برکشیدند پیش سوار
|سپردار و ژوپین‌ور و نیزه‌دار
|مجنبید گفت ایچ از جای خویش
|سپر با سنان اندرارید پیش
|ببینیم تا این نبرده سران
|چگونه گزارند گرز گران
|ز ترکان یکی بود بازور نام
|بافسوس بهر جای گسترده کام
|بیاموخته کژی و جادوی
|بدانسته چینی و هم پهلوی
|چنین گفت پیران بافسون پژوه
|کز ایدر برو تا سر تیغ کوه
|یکی برف و سرما و باد دمان
|بریشان بیاور هم اندر زمان
|هوا تیره‌گون بود از تیر ماه
|همی گشت بر کوه ابر سیاه
|چو بازور در کوه شد در زمان
|برآمد یکی برف و باد دمان
|همه دست آن نیزه‌داران ز کار
|فروماند از برف در کارزار
|ازان رستخیز و دم زمهریر
|خروش یلان بود و باران تیر
|بفرمود پیران که یکسر سپاه
|یکی حمله سازید زین رزمگاه
|چو بر نیزه بر دستهاشان فسرد
|نیاراست بنمود کس دست برد
|وزان پس برآورد هومان غریو
|یکی حمله آورد برسان دیو
|بکشتند چندان ز ایران سپاه
|که دریای خون گشت آوردگاه
|در و دشت گشته پر از برف و خون
|سواران ایران فتاده نگون
|ز کشته نبد جای رفتن بجنگ
|ز برف و ز افگنده شد جای تنگ
|سیه گشت در دشت شمشیر و دست
|بروی اندر افتاده برسان مست
|نبد جای گردش دران رزمگاه
|شده دست لشکر ز سرما تباه
|سپهدار و گردنکشان آن زمان
|گرفتند زاری سوی آسمان
|که ای برتر از دانش و هوش و رای
|نه در جای و بر جای و نه زیر جای
|همه بندهٔ پرگناه توایم
|به بیچارگی دادخواه توایم
|ز افسون و از جادوی برتری
|جهاندار و بر داوران داوری
|تو باشی به بیچارگی دستگیر
|تواناتر از آتش و زمهریر
|ازین برف و سرما تو فریادرس
|نداریم فریادرس جز تو کس
|بیامد یکی مرد دانش پژوه
|برهام بنمود آن تیغ کوه
|کجا جای بازور نستوه بود
|بر افسون و تنبل بران کوه بود
|بجنبید رهام زان رزمگاه
|برون تاخت اسپ از میان سپاه
|زره دامنش را بزد بر کمر
|پیاده برآمد بران کوه سر
|چو جادو بدیدش بیامد بجنگ
|عمودی ز پولاد چینی بچنگ
|چو رهام نزدیک جادو رسید
|سبک تیغ تیز از میان برکشید
|بیفگند دستش بشمشیر تیز
|یکی باد برخاست چون رستخیز
|ز روی هوا ابر تیره ببرد
|فرود آمد از کوه رهام گرد
|یکی دست با زور جادو بدست
|بهامون شد و بارگی برنشست
|هوا گشت زان سان که از پیش بود
|فروزنده خورشید را رخ نمود
|پدر را بگفت آنچ جادو چه کرد
|چه آورد بر ما بروز نبرد
|بدیدند ازان پس دلیران شاه
|چو دریای خون گشته آوردگاه
|همه دشت کشته ز ایرانیان
|تن بی‌سران سر بی‌تنان
|چنین گفت گودز آنگه بطوس
|که نه پیل ماند و نه آوای کوس
|همه یکسره تیغها برکشیم
|براریم جوش ار کشند ار کشیم
|همانا که ما را سر آمد زمان
|نه روز نبردست و تیر و کمان
|بدو گفت طوس ای جهاندیده مرد
|هوا گشت پاک و بشد باد سرد
|چرا سر همی داد باید بباد
|چو فریادرس فره و زور داد
|مکن پیشدستی تو در جنگ ما
|کنند این دلیران خود اهنگ ما
|بپیش زمانه پذیره مشو
|بنزدیک بدخواه خیره مشو
|تو در قلب با کاویانی درفش
|همی دار در چنگ تیغ بنفش
|سوی میمنه گیو و بیژن بهم
|نگهبانش بر میسره گستهم
|چو رهام و شیدوش بر پیش صف
|گرازه بکین برلب آورده کف
|شوم برکشم گرز کین از میان
|کنم تن فدی پیش ایرانیان
|ازین رزمگه برنگردانم اسپ
|مگر خاک جایم بود چون زرسپ
|اگر من شوم کشته زین رزمگاه
|تو برکش سوی شاه ایران سپاه
|مرا مرگ نامی‌تر از سرزنش
|بهر جای بیغارهٔ بدکنش
|چنین است گیتی پرآزار و درد
|ازو تا توان گرد بیشی مگرد
|فزونیش یک روز بگزایدت
|ببودن زمانی نیفزایدت
|دگر باره بر شد دم کرنای
|خروشیدن زنگ و هندی درای
|ز بانگ سواران پرخاشخر
|درخشیدن تیغ و زخم تبر
|ز پیکان و از گرز و ژوپین و تیر
|زمین شد بکردار دریای قیر
|همه دشت بی‌تن سر و یال بود
|همه گوش پر زخم گوپال بود
|چو شد رزم ترکان برین گونه سخت
|ندیدند ایرانیان روی بخت
|همی تیره شد روی اختر درشت
|دلیران بدشمن نمودند پشت
|چو طوس و چو گودرز و گیو دلیر
|چو شیدوش و بیژن چو رهام شیر
|همه برنهادند جان را بکف
|همه رزم جستند بر پیش صف
|هرآنکس که با طوس در جنگ بود
|همه نامدار و کنارنگ بود
|بپیش اندرون خون همی ریختند
|یلان از پس پشت بگریختند
|یکی موبدی طوس یل را بخواند
|پس پشت تو گفت جنگی نماند
|نباید کت اندر میان آورند
|بجان سپهبد زیان آورند
|به گیو دلیر آن زمان طوس گفت
|که با مغز لشکر خرد نیست جفت
|که ما را بدین گونه بگذاشتند
|چنین روی از جنگ برگاشتند
|برو بازگردان سپه را ز راه
|ز بیغارهٔ دشمن و شرم شاه
|بشد گیو و لشکر همه بازگشت
|پر از کشته دیدند هامون و دشت
|سپهبد چنین گفت با مهتران
|که اینست پیکار جنگ‌آوران
|کنون چون رخ روز شد تیره‌گون
|همه روی کشور چو دریای خون
|یکی جای آرام باید گزید
|اگر تیره شب خود توان آرمید
|مگر کشته یابد بجای مغاک
|یکی بستر از ریگ و چادر ز خاک
|همه بازگشتند یکسر ز جنگ
|ز خویشان روان خسته و سر ز ننگ
|سر از کوه برزد همانگاه ماه
|چو بر تخت پیروزه، پیروز شاه
|سپهدار پیران سپه را بخواند
|همی گفت زیشان فراوان نماند
|بدانگه که دریای یاقوت زرد
|زند موج بر کشور لاژورد
|کسی را که زنده‌ست بیجان کنیم
|بریشان دل شاه پیچان کنیم
|برفتند با شادمانی زجای
|نشستند بر پیش پرده‌سرای
|همه شب ز آوای چنگ و رباب
|سپه را نیامد بران دشت خواب
|وزین روی لشکر همه مستمند
|پدر بر پسر سوگوار و نژند
|همه دشت پر کشته و خسته بود
|بخون بزرگان زمین شسته بود
|چپ و راست آوردگه دست و پای
|نهادن ندانست کس پا بجای
|همه شب همی خسته برداشتند
|چو بیگانه بد خوار بگذاشتند
|بر خسته آتش همی سوختند
|گسسته ببستند و بردوختند
|فراوان ز گودرزیان خسته بود
|بسی کشته بود و بسی بسته بود
|چو بشنید گودرز برزد خروش
|زمین آمد از بانگ اسپان بجوش
|همه مهتران جامه کردند چاک
|بسربر پراگند گودرز خاک
|همی گفت کاندر جهان کس ندید
|به پیران سر این بد که بر من رسید
|چرا بایدم زنده با پیر سر
|بخاک اندر افگنده چندین پسر
|ازان روزگاری کجا زاده‌ام
|ز خفتان میان هیچ نگشاده‌ام
|بفرجام چندین پسر ز انجمن
|ببینم چنین کشته در پیش من
|جدا گشته از من چو بهرام پور
|چنان نامور شیر خودکام پور
|ز گودرز چون آگهی شد بطوس
|مژه کرد پر خون و رخ سندروس
|خروشی براورد آنگه بزار
|فراوان ببارید خون در کنار
|همی گفت اگر نوذر پاک‌تن
|نکشتی بن و بیخ من بر چمن
|نبودی مرا رنج و تیمار و درد
|غم کشته و گرم دشت نبرد
|که تا من کمر بر میان بسته‌ام
|بدل خسته‌ام گر بجان رسته‌ام
|هم‌اکنون تن کشتگان را بخاک
|بپوشید جایی که باشد مغاک
|سران بریده سوی تن برید
|بنه سوی کوه هماون برید
|برانیم لشکر همه همگروه
|سراپرده و خیمه بر سوی کوه
|هیونی فرستیم نزدیک شاه
|دلش برفروزد فرستد سپاه
|بدین من سواری فرستاده‌ام
|ورا پیش ازین آگهی داده‌ام
|مگر رستم زال را با سپاه
|سوی ما فرستد بدین رزمگاه
|وگرنه ز ما نامداری دلیر
|نماند به آوردگه بر چو شیر
|سپه برنشاند و بنه برنهاد
|وزان کشتنگان کرد بسیار یاد
|ازین سان همی رفت روز و شبان
|پر از غم دل و ناچریده لبان
|همه دیده پر خون و دل پر ز داغ
|ز رنج روان گشته چون پر زاغ
|چو نزدیک کوه هماون رسید
|بران دامن کوه لشکر کشید
|چنین گفت طوس سپهبد بگیو
|که ای پر خرد نامبردار نیو
|سه روزست تا زین نشان تاختی
|بخواب و بخوردن نپرداختی
|بیا و بیاسا و چیزی بخور
|برامش و جامه بنمای سر
|که من بی‌گمانم که پیران بجنگ
|پس ما بیاید کنون بی‌درنگ
|کسی را که آسوده‌تر زین گروه
|به بیژن بمان و تو برشو بکوه
|همه خستگان را سوی که کشید
|ز آسودگان لشکری برگزید
|چنین گفت کین کوه سر جای ماست
|بباید کنون خویشتن کرد راست
|طلایه ز کوه اندر آمد بدشت
|بدان تا بریشان نشاید گذشت
|خروش نگهبان و آوای زنگ
|تو گفتی بجوش آمد از کوه سنگ
|هم‌آنگه برآمد ز چرخ آفتاب
|جهان گشت برسان دریای آب
|ز درگاه پیران برآمد خروش
|چنان شد که برخیزد از خاک جوش
|بهومان چنین گفت کاکنون بجنگ
|نباید همانا فراوان درنگ
|سواران دشمن همه کشته‌اند
|وگر خسته از جنگ برگشته‌اند
|بزد کوس و از دشت برخاست غو
|همی رفت پیش سپه پیشرو
|رسیدند ترکان بدان رزمگاه
|همه رزمگه خیمه بد بی‌سپاه
|بشد نزد پیران یکی مژده‌خواه
|که کس نیست ایدر ز ایران سپاه
|ز لشکر بشادی برآمد خروش
|بفرمان پیران نهادند گوش
|سپهبد چنین گفت با بخردان
|که ای نامور پرهنر موبدان
|چه سازیم و این را چه دانید رای
|که اکنون ز دشمن تهی ماند جای
|سواران لشکر ز پیر و جوان
|همه تیز گفتند با پهلوان
|که لشکر گریزان شد از پیش ما
|شکست آمد اندر بداندیش ما
|یکی رزمگاهست پر خون و خاک
|ازیشان نه هنگام بیم است و باک
|بباید پی دشمن اندر گرفت
|ز مولش سزد گر بمانی شگفت
|گریزان ز باد اندرآید بب
|به آید ز مولیدن ایدر شتاب
|چنین گفت پیران که هنگام جنگ
|شود سست پای شتاب از درنگ
|سپاهی بکردار دریای آب
|شدست انجمن پیش افراسیاب
|بمانیم تا آن سپاه گران
|بیایند گردان و جنگ‌آوران
|ازان پس بایران نمانیم کس
|چنین است رای خردمند و بس
|بدو گفت هومان که ای پهلوان
|مرنجان بدین کار چندین روان
|سپاهی بدان زور و آن جوش و دم
|شدی روی دریا ازیشان دژم
|کنون خیمه و گاه و پرده‌سرای
|همه مانده برجای و رفته ز جای
|چنان دان که رفتن ز بیچارگیست
|نمودن بما پشت یکبارگیست
|نمانیم تا نزد خسرو شوند
|بدرگاه او لشکری نو شوند
|ز زابلستان رستم آید بجنگ
|زیانی بود سهمگین زین درنگ
|کنون ساختن باید و تاختن
|فسونها و نیرنگها ساختن
|چو گودرز را با سپهدار طوس
|درفش همایون و پیلان و کوس
|همه بی‌گمانی بچنگ آوریم
|بد آید چو ایدر درنگ آوریم
|چنین داد پاسخ بدو پهلوان
|که بیداردل باش و روشن‌روان
|چنان کن که نیک‌اختر و رای تست
|که چرخ فلک زیر بالای تست
|پس لشکر اندر گرفتند راه
|سپهدار پیران و توران سپاه
|به لهاک فرمود کاکنون مایست
|بگردان عنان با سواری دویست
|بدو گفت مگشای بند از میان
|ببین تا کجایند ایرانیان
|همی رفت لهاک برسان باد
|ز خواب و ز خوردن نکرد ایچ یاد
|چو نیمی ز تیره شب اندر گذشت
|طلایه بدیدش بتاریک دشت
|خروش آمد از کوه و آوای زنگ
|ندید ایچ لهاک جای درنگ
|بنزدیک پیران بیامد ز راه
|بدو آگهی داد ز ایران سپاه
|که ایشان بکوه هماون درند
|همه بسته بر پیش راه گزند
|بهومان بفرمود پیران که زود
|عنان و رکیبت بباید بسود
|ببر چند باید ز لشکر سوار
|ز گردان گردنکش نامدار
|که ایرانیان با درفش و سپاه
|گرفتند کوه هماون پناه
|ازین رزم رنج آید اکنون بروی
|خرد تیز کن چارهٔ کار جوی
|گر آن مرد با کاویانی درفش
|بیاری، شود روی ایشان بنفش
|اگر دستیابی بشمشیر تیز
|درفش و همه نیزه کن ریزریز
|من اینک پس‌اندر چو باد دمان
|بیایم نسازم درنگ و زمان
|گزین کرد هومان ز لشکر سوار
|سپردار و شمشیرزن سی‌هزار
|چو خورشید تابنده بنمود تاج
|بگسترد کافور بر تخت عاج
|پدید آمد از دور گرد سپاه
|غو دیده‌بان آمد از دیده‌گاه
|که آمد ز ترکان سپاهی پدید
|بابر سیه گردشان برکشید
|چو بشنید جوشن بپوشید طوس
|برآمد دم بوق و آوای کوس
|سواران ایران همه همگروه
|رده برکشیدند بر پیش کوه
|چو هومان بدید آن سپاه گران
|گراییدن گرز و تیغ سران
|چنین گفت هومان بگودرز و طوس
|کز ایران برفتید با پیل و کوس
|سوس شهر ترکان بکین آختن
|بدان روی لشکر برون تاختن
|کنون برگزیدی چو نخچیر کوه
|شدستی ز گردان توران ستوه
|نیایدت زین کار خود شرم و ننگ
|خور و خواب و آرام بر کوه و سنگ
|چو فردا برآید ز کوه آفتاب
|کنم زین حصار تو دریای آب
|بدانی که این جای بیچارگیست
|برین کوه خارا بباید گریست
|هیونی بپیران فرستاد زود
|که اندیشهٔ ما دگرگونه بود
|دگرگونه بود آنچ انداختیم
|بریشان همی تاختن ساختیم
|همه کوه یکسر سپاهست و کوس
|درفش از پس پشت گودرز و طوس
|چنان کن که چون بردمد چاک روز
|پدید آید از چرخ گیتی فروز
|تو ایدر بوی ساخته با سپاه
|شده روی هامون ز لشکر سیاه
|فرستاده نزدیک پیران رسید
|بجوشید چون گفت هومان شنید
|بیامد شب تیره هنگام خواب
|همی راند لشکر بکردار آب
|چو خورشید زان چادر قیرگون
|غمی شد بدرید و آمد برون
|سپهبد بکوه هماون رسید
|ز گرد سپه کوه شد ناپدید
|بهومان چنین گفت کز رزمگاه
|مجنب و مجنبان از ایدر سپاه
|شوم تا سپهدار ایرانیان
|چه دارد بپا اختر کاویان
|بکوه هماون که دادش نوید
|بدین بودن اکنون چه دارد امید
|بیامد بنزدیک ایران سپاه
|سری پر ز کینه دلی پرگناه
|خروشید کای نامبردار طوس
|خداوند پیلان و گوپال و کوس
|کنون ماهیان اندر آمد به پنج
|که تا تو همی رزم جویی برنج
|ز گودرزیان آن کجا مهترند
|بدان رزمگاهت همه بی‌سرند
|تو چون غرم رفتستی اندر کمر
|پر از داوری دل پر از کینه سر
|گریزان و لشکر پس اندر دمان
|بدام اندر آیی همی بی‌گمان
|چنین داد پاسخ سرافراز طوس
|که من بر دروغ تو دارم فسوس
|پی کین تو افگندی اندر جهان
|ز بهر سیاوش میان مهان
|برین گونه تا چند گویی دروغ
|دروغت بر ما نگیرد فروغ
|علف تنگ بود اندران رزمگاه
|ازان بر هماون کشیدم سپاه
|کنون آگهی شد بشاه جهان
|بیاید زمان تا زمان ناگهان
|بزرگان لشکر شدند انجمن
|چو دستان و چون رستم پیلتن
|چو جنبیدن شاه کردم درست
|نمانم بتوران بر و بوم و رست
|کنون کامدی کار مردان ببین
|نه گاه فریبست و روز کمین
|چو بشنید پیران ز هر سو سپاه
|فرستاد و بگرفت بر کوه راه
|بهر سو ز توران بیامد گروه
|سپاه انجمن کرد بر گرد کوه
|بریشان چو راه علف تنگ شد
|سپهبد سوی چارهٔ جنگ شد
|چنین گفت هومان بپیران گرد
|که ما را پی کوه باید سپرد
|یکی جنگ سازیم کایرانیان
|نبندند ازین پس بکینه میان
|بدو گفت پیران که بر ماست باد
|نکردست با باد کس رزم یاد
|ز جنگ پیاده بپیچید سر
|شود تیره دیدار پرخاشخر
|چو راه علف تنگ شد بر سپاه
|کسی کوه خارا ندارد نگاه
|همه لشکر آید بزنهار ما
|ازین پس نجویند پیکار ما
|بریشان کنون جای بخشایش است
|نه هنگام پیکار و آرایش است
|رسید این سگالش بگودرز و طوس
|سر سرکشان خیره گشت از فسوس
|چنین گفت با طوس گودرز پیر
|که ما را کنون جنگ شد ناگزیر
|سه روز ار بود خوردنی بیش نیست
|ز یکسو گشاده رهی پیش نیست
|نه خورد و نه چیز و نه بار و بنه
|چنین چند باشد سپه گرسنه
|کنون چون شود روی خورشید زرد
|پدید آید آن چادر لاژورد
|بباید گزیدن سواران مرد
|ز بالا شدن سوی دشت نبرد
|بسان شبیخون یکی رزم سخت
|بسازیم تا چون بود یار بخت
|اگر یک بیک تن بکشتن دهیم
|وگر تاج گردنکشان برنهیم
|چنین است فرجام آوردگاه
|یکی خاک یابد یکی تاج و گاه
|ز گودرز بشنید طوس این سخن
|سرش گشت پردرد و کین کهن
|ز یک سوی لشکر به بیژن سپرد
|دگر سو بشیدوش و خراد گرد
|درفش خجسته بگستهم داد
|بسی پند و اندرزها کرد یاد
|خود و گیو و گودرز و چندی سران
|نهادند بر یال گرزگران
|بسوی سپهدار پیران شدند
|چو آتش بقلب سپه بر زدند
|چو دریای خون شد همه رزمگاه
|خروشی برآمد بلند از سپاه
|درفش سپهبد بدو نیم شد
|دل رزمجویان پر از بیم شد
|چو بشنید هومان خروش سپاه
|نشست از بر تازی اسپی سیاه
|بیامد ز لشکر بسی کشته دید
|بسی بیهش از رزم برگشته دید
|فرو ریخت از دیده خون بر برش
|یکی بانگ زد تند بر لشکرش
|چنین گفت کایدر طلایه نبود
|شما را ز کین ایچ مایه نبود
|بهر یک ازیشان ز ما سیصدست
|به آوردگه خواب و خفتن بدست
|هلا تیغ و گوپالها برکشید
|سپرهای چینی بسر در کشید
|ز هر سو بریشان بگیرید راه
|کنون کز بره بر کشد تیغ ماه
|رهایی نباید که یابند هیچ
|بدین سان چه باید درنگ و بسیچ
|برآمد خروشیدن کرنای
|بهر سو برفتند گردان ز جای
|گرفتندشان یکسر اندر میان
|سواران ایران چو شیر ژیان
|چنان آتش افروخت از ترگ و تیغ
|که گفتی همی گرز بارد ز میغ
|شب تار و شمشیر و گرد سپاه
|ستاره نه پیدا نه تابنده ماه
|ز جوشن تو گفتی ببار اندرند
|ز تاری بدریای قار اندرند
|بلشکر چنین گفت هومان که بس
|ازین مهتران مفگنید ایچ کس
|همه پیش من دستگیر آورید
|نباید که خسته بتیر آورید
|چنین گفت لشکر ببانگ بلند
|که اکنون به بیچارگی دست بند
|دهید ار بگرز و بژوپین دهید
|سران را ز خون تاج بر سر نهید
|چنین گفت با گیو و رهام طوس
|که شد جان ما بی‌گمان بر فسوس
|مگر کردگار سپهر بلند
|رهاند تن و جان ما زین گزند
|اگر نه بچنگ عقاب اندریم
|وگر زیر دریای آب اندریم
|یکی حمله بردند هر سه به هم
|چو برخیزد از جای شیر دژم
|ندیدند کس یال اسپ و عنان
|ز تنگی بچشم اندر آمد سنان
|چنین گفت هومان به آواز تیز
|که نه جای جنگست و راه گریز
|برانگیخت از جایتان بخت بد
|که تا بر تن بدکنش بد رسد
|سه جنگ آور و خوار مایه سپاه
|بماندند یکسر بدین رزمگاه
|فراوان ز رستم گرفتند یاد
|کجا داد در جنگ هر جای داد
|ز شیدوش، وز بیژن گستهم
|بسی یاد کردند بر بیش و کم
|که باری کسی را ز ایران سپاه
|بدی یارمان اندرین رزمگاه
|نه ایدر به پیکار و جنگ آمدیم
|که خیره بکام نهنگ آمدیم
|دریغ آن در و گاه شاه جهان
|که گیرند ما را کنون ناگهان
|تهمتن به زاولستانست و زال
|شود کار ایران کنون تال و مال
|همی آمد آوای گوپال و کوس
|بلشکر همی دیر شد گیو و طوس
|چنین گفت شیدوش و گستهم شیر
|که شد کار پیکار سالار دیر
|به بیژن گرازه همی گفت باز
|که شد کار سالار لشکر دراز
|هوا قیر گون و زمین آبنوس
|همی آمد از دشت آوای کوس
|برفتند گردان بر آوای اوی
|ز خون بود بر دشت هر جای جوی
|ز گردان نیو و ز نیروی چنگ
|تو گفتی برآمد ز دریا نهنگ
|بدانست هومان که آمد سوار
|همه گرزور بود و شمشیردار
|چو دانست کامد ورا یار طوس
|همی برخروشید برسان کوس
|سبک شد عنان و گران شد رکیب
|بلندی که دانست باز از نشیب
|یکی رزم کردند تا چاک روز
|چو پیدا شد از چرخ گیتی فروز
|سپه بازگشتند یکسر ز جنگ
|کشیدند لشکر سوی کوه تنگ
|بگردان چنین گفت سالار طوس
|که از گردش مهر تا زخم کوس
|سواری چنین کز شما دیده‌ام
|ز کنداوران هیچ نشنیده‌ام
|یکی نامه باید که زی شه کنیم
|ز کارش همه جمله آگه کنیم
|چو نامه بنزدیک خسرو رسد
|بدلش اندرون آتشی نو رسد
|بیاری بیاید گو پیلتن
|ز شیران یکی نامدار انجمن
|بپیروزی از رزم گردیم باز
|بدیدار کیخسرو آید نیاز
|سخن هرچ رفت آشکار و نهان
|بگویم بپیروز شاه جهان
|بخوبی و خشنودی شهریار
|بباشد بکام شما روزگار
|چنانچون که گفتند برساختند
|نوندی بنزدیک شه تاختند
|دو لشکر بخیمه فرود آمدند
|ز پیکار یکباره دم برزدند
|طلایه برون آمد از هر دو روی
|بدشت از دلیران پرخاشجوی
|چو هومان رسید اندران رزمگاه
|ز کشته ندید ایچ بر دشت راه
|به پیران چنین گفت کامروز گرد
|نه بر آرزو گشت گاه نبرد
|چو آسوده گردند گردان ما
|ستوده سواران و مردان ما
|یکی رزم سازم که خورشید و ماه
|ندیدست هرگز چنان رزمگاه
|ازان پس چو آمد بخسرو خبر
|که پیران شد از رزم پیروزگر
|سپهبد بکوه هماون کشید
|ز لشکر بسی گرد شد ناپدید
|در کاخ گودرز کشوادگان
|تهی شد ز گردان و آزادگان
|ستاره بر ایشان بنالد همی
|ببالینشان خون بپالد همی
|ازیشان جهان پر ز خاک است و خون
|بلند اختر طوس گشته نگون
|بفرمود تا رستم پیلتن
|خرامد بدرگاه با انجمن
|برفتند ز ایران همه بخردان
|جهاندیده و نامور موبدان
|سر نامداران زبان برگشاد
|ز پیکار لشکر بسی کرد یاد
|برستم چنین گفت کای سرفراز
|بترسم که این دولت دیریاز
|همی برگراید بسوی نشیب
|دلم شد ز کردار او پرنهیب
|توی پروارنندهٔ تاج و تخت
|فروغ از تو گیرد جهاندار بخت
|دل چرخ در نوک شمشیر تست
|سپهر و زمان و زمین زیر تست
|تو کندی دل و مغز دیو سپید
|زمانه بمهر تو دارد امید
|زمین گرد رخش ترا چاکرست
|زمان بر تو چون مهربان مادرست
|ز تیغ تو خورشید بریان شود
|ز گرز تو ناهید گریان شود
|ز نیروی پیکان کلک تو شیر
|بروز بلا گردد از جنگ سیر
|تو تا برنهادی بمردی کلاه
|نکرد ایچ دشمن بایران نگاه
|کنون گیو و گودرز و طوس و سران
|فراوان ازین مرز کنداوران
|همه دل پر از خون و دیده پرآب
|گریزان ز ترکان افراسیاب
|فراوان ز گودرزیان کشته مرد
|شده خاک بستر بدشت نبرد
|هرانکس کزیشان بجان رسته‌اند
|بکوه هماون همه خسته‌اند
|همه سر نهاده سوی آسمان
|سوی کردگار مکان و زمان
|که ایدر بباید گو پیلتن
|بنیروی یزدان و فرمان من
|شب تیره کین نامه بر خواندم
|بسی از جگر خون برافشاندم
|نگفتم سه روز این سخن را بکس
|مگر پیش دادار فریاد رس
|کنون کار ز اندازه اندر گذشت
|دلم زین سخن پر ز تیمار گشت
|امید سپاه و سپهبد بتست
|که روشن روان بادی و تن درست
|سرت سبز باد و دلت شادمان
|تن زال دور از بد بدگمان
|ز من هرچ باید فزونی بخواه
|ز اسپ و سلیح و ز گنج و سپاه
|برو با دلی شاد و رایی درست
|نشاید گرفت این چنین کار سست
|بپاسخ چنین گفت رستم بشاه
|که بی تو مبادا نگین و کلاه
|که با فر و برزی و بارای و داد
|ندارد چو تو شاه گردون بیاد
|شنیدست خسرو که تا کیقباد
|کلاه بزرگی بسر بر نهاد
|بایران بکین من کمر بسته‌ام
|برام یک روز ننشسته‌ام
|بیابان و تاریکی و دیو و شیر
|چه جادو چه از اژدهای دلیر
|همان رزم توران و مازندران
|شب تیره و گرزهای گران
|هم از تشنگی هم ز راه دراز
|گزیدن در رنج بر جای ناز
|چنین درد و سختی بسی دیده‌ام
|که روزی ز شادی نپرسیده‌ام
|تو شاه نو آیین و من چون رهی
|میان بسته‌ام چون تو فرمان دهی
|شوم با سپاهی کمر بر میان
|بگردانم این بد ز ایرانیان
|ازان کشتگان شاه بی‌درد باد
|رخ بدسگالان او زرد باد
|ز گودرزیان خود جگر خسته‌ام
|کمر بر میان سوگ را بسته‌ام
|چو بشنید کیخسرو آواز اوی
|برخ برنهاد از دو دیده دو جوی
|بدو گفت بی‌تو نخواهم زمان
|نه اورنگ و تاج و نه گرز و کمان
|فلک زیر خم کمند تو باد
|سر تاجداران به بند تو باد
|ز دینار و گنج و ز تاج و گهر
|کلاه و کمان و کمند و کمر
|بیاورد گنجور خسرو کلید
|سر بدره‌های درم بردید
|همه شاه ایران به رستم سپرد
|چنین گفت کای نامدار گرد
|جهان گنج و گنجور شمشیر تست
|سر سروران جهان زیر تست
|تو با گرزداران زاولستان
|دلیران و شیران کابلستان
|همی رو بکردار باد دمان
|مجوی و مفرمای جستن زمان
|ز گردان شمشیر زن سی هزار
|ز لشکر گزین از در کارزار
|فریبرز کاوس را ده سپاه
|که او پیش رو باشد و کینه خواه
|تهمتن زمین را ببوسید و گفت
|که با من عنان و رکیبست جفت
|سران را سر اندر شتاب آوریم
|مبادا که آرام و خواب آوریم
|سپه را درم دادن آغاز کرد
|بدشت آمد و رزم را ساز کرد
|فریبرز را گفت برکش پگاه
|سپاه اندرآور به پیش سپاه
|نباید که روز و شبان بغنوی
|مگر نزد طوس سپهبد شوی
|بگویی که در جنگ تندی مکن
|فریب زمان جوی و کندی مکن
|من اینک بکردار باد دمان
|بیایم نجویم بره بر زمان
|چو گرگین میلاد کار آزمای
|سپه را زند بر بد و نیک رای
|چو خورشید تابنده بنمود چهر
|بسان بتی با دلی پر زمهر
|بر آمد خروشیدن کرنای
|تهمتن بیاورد لشکر زجای
|پر اندیشه جان جهاندار شاه
|دو فرسنگ با او بیامد براه
|دو منزل همی کرد رستم یکی
|نیاسود روز و شبان اندکی
|شبی داغ دل پر ز تیمار طوس
|بخواب اندر آمد گه زخم کوس
|چنان دید روشن روانش بخواب
|که رخشنده شمعی برآمد ز آب
|بر شمع رخشان یکی تخت عاج
|سیاوش بران تخت با فر و تاج
|لبان پر ز خنده زبان چرب‌گوی
|سوی طوس کردی چو خورشید روی
|که ایرانیان را هم ایدر بدار
|که پیروزگر باشی از کارزار
|بگو در زیان هیچ غمگین مشو
|که ایدر یکی گلستانست نو
|بزیر گل اندر همی می‌خوریم
|چه دانیم کین باده تا کی خوریم
|ز خواب اندر آمد شده شاد دل
|ز درد و غمان گشته آزاد دل
|بگودرز گفت ای جهان پهلوان
|یکی خواب دیدم بروشن روان
|نگه کن که رستم چو باد دمان
|بیاید بر ما زمان تا زمان
|بفرمود تا برکشیدند نای
|بجنبید بر کوه لشکر ز جای
|ببستند گردان ایران میان
|برافراختند اختر کاویان
|بیاورد زان روی پیران سپاه
|شد از گرد خورشید تابان سیاه
|از آواز گردان و باران تیر
|همی چشم خورشید شد خیره خیر
|دو لشکر بروی اندر آورده روی
|ز گردان نشد هیچ کس جنگجوی
|چنین گفت هومان بپیران که جنگ
|همی جست باید چه جویی درنگ
|نه لشکر بدشت شکار اندرند
|که اسپان ما زیر بار اندرند
|بدو گفت پیران که تندی مکن
|نه روز شتابست و گاه سخن
|سه تن دوش با خوار مایه سپاه
|برفتند بیگاه زین رزمگاه
|چو شیران جنگی و ما چون رمه
|که از کوهسار اندر آید دمه
|همه دشت پر جوی خون یافتیم
|سر نامداران نگون یافتیم
|یکی کوه دارند خارا و خشک
|همی خار بویند اسپان چو مشک
|بمان تا بران سنگ پیچان شوند
|چو بیچاره گردند بیجان شوند
|گشاده نباید که دارید راه
|دو رویه پس و پیش این رزمگاه
|چو بی‌رنج دشمن بچنگ آیدت
|چو بشتابیش کار تنگ آیدت
|چرا جست باید همی کارزار
|طلایه برین دشت بس صد سوار
|بباشیم تا دشمن از آب و نان
|شود تنگ و زنهار خواهد بجان
|مگر خاک‌گر سنگ خارا خورند
|چو روزی سرآید خورند و مرند
|سوی خیمه رفتند زان رزمگاه
|طلایه بیامد به پیش سپاه
|گشادند گردان سراسر کمر
|بخوان و بخوردن نهادند سر
|بلشکر گه آمد سپهدار طوس
|پر از خون دل و روی چون سندروس
|بگودرز گفت این سخن تیره گشت
|سر بخت ایرانیان خیره گشت
|همه گرد بر گرد ما لشکرست
|خور بارگی خارگر خاورست
|سپه را خورش بس فراوان نماند
|جز از گرز و شمشیر درمان نماند
|بشبگیر شمشیرها برکشیم
|همه دامن کوه لشکر کشیم
|اگر اختر نیک یاری دهد
|بریشان مرا کامگاری دهد
|ور ایدون کجا داور آسمان
|بشمشیر بر ما سرآرد زمان
|ز بخش جهان‌آفرین بیش و کم
|نباشد مپیمای بر خیره دم
|مرا مرگ خوشتر بنام بلند
|ازین زیستن با هراس و گزند
|برین برنهادند یکسر سخن
|که سالار نیک اختر افگند بن
|چو خورشید برزد ز خرچنگ چنگ
|بدرید پیراهن مشک رنگ
|به پیران فرستاده آمد ز شاه
|که آمد ز هر جای بی‌مر سپاه
|سپاهی که دریای چین را ز گرد
|کند چون بیابان بروز نبرد
|نخستین سپهدار خاقان چین
|که تختش همی برنتابد زمین
|تنش زور دارد چو صد نره شیر
|سر ژنده پیل اندر آرد بزیر
|یکی مهتر از ماورالنهر بر
|که بگذارد از چرخ گردنده سر
|ببالا چو سرو و بدیدار ماه
|جهانگیر و نازان بدو تاج و گاه
|سر سرافرازان و کاموس نام
|برآرد ز گودرز و از طوس نام
|ز مرز سپیجاب تا دشت روم
|سپاهی که بود اندر آباد بوم
|فرستادم اینک سوی کارزار
|برآرند از طوس و خسرو دمار
|چو بشنید پیران بتوران سپاه
|چنین گفت کای سرفرازان شاه
|بدین مژدهٔ شاه پیر و جوان
|همه شاد باشید و روشن‌روان
|بباید کنون دل ز تیمار شست
|بایران نمانم بر و بوم و رست
|سر از رزم و از رنج و کین خواستن
|برآسود وز لشکر آراستن
|بایران و توران و بر خشک و آب
|نبینند جز کام افراسیاب
|ز لشکر بر پهلوان پیش رو
|بمژده بیامد همی نو بنو
|بگفتند کای نامور پهلوان
|همیشه بزی شاد و روشن‌روان
|بدیدار شاهان دلت شاددار
|روانت ز اندیشه آزاد دار
|ز کشمیر تا برتر از رود شهد
|درفش و سپاهست و پیلان و مهد
|نخست اندر آیم ز خاقان چین
|که تاجش سپهرست و تختش زمین
|چو منشور جنگی که با تیغ اوی
|بخاک اندر آید سر جنگجوی
|دلاور چو کاموس شمشیرزن
|که چشمش ندیدست هرگز شکن
|همه کارهای شگرف آورد
|چو خشم آورد باد و برف آورد
|چو خشنود باشد بهار آردت
|گل و سنبل جویبار آردت
|ز سقلاب چون کندر شیر مرد
|چو پیروز کانی سپهر نبرد
|چو سگسار غرچه چو شنگل ز هند
|هوا پردرفش و زمین پر پرند
|چغانی چو فرطوس لشکر فروز
|گهار گهانی گو گردسوز
|شمیران شگنی و گردوی وهر
|پراگنده بر نیزه و تیغ زهر
|تو اکنون سرافراز و رامش پذیر
|کزین مژده بر نا شود مرد پیر
|ز لشکر توی پهلو و پیش رو
|همیشه بزی شاد و فرمانت نو
|دل و جان پیران پر از خنده گشت
|تو گفتی مگر مرده بد زنده گشت
|بهومان چنین گفت پیران که من
|پذیره شوم پیش این انجمن
|که ایشان ز راه دراز آمدند
|پراندیشه و رزمساز آمدند
|ازین آمدن بی‌نیازند سخت
|خداوند تاج‌اند و زیبای تخت
|ندارند سر کم ز افراسیاب
|که با تخت و گنج‌اند و با جاه و آب
|شوم تا ببینم که چند و چیند
|سپهبد کدامند و گردان کیند
|کنم آفرین پیش خاقان چین
|وگر پیش تختش ببوسم زمین
|ببینم سرافراز کاموس را
|برابر کنم شنگل و طوس را
|چو باز آیم ایدر ببندم میان
|برآرم دم و دود از ایرانیان
|اگر خود ندارند پایاب جنگ
|بریشان کنم روز تاریک و تنگ
|هرانکس که هستند زیشان سران
|کنم پای و گردن ببندگران
|فرستم بنزدیک افراسیاب
|نه آرام جویم بدین بر نه خواب
|ز لشکر هر آنکس که آید بدست
|سرانشان ببرم بشمشیر پست
|بسوزم دهم خاک ایشان بباد
|نگیریم زان بوم و بر نیز یاد
|سه بهره ازان پس برانم سپاه
|کنم روز بر شاه ایران سیاه
|یکی بهره زیشان فرستم ببلخ
|بایرانیان بر کنم روز تلخ
|دگر بهره بر سوی کابلستان
|بکابل کشم خاک زابلستان
|سوم بهره بر سوی ایران برم
|ز ترکان بزرگان و شیران برم
|زن و کودک خرد و پیر و جوان
|نمانم که باشد تنی با روان
|بر و بوم ایران نمانم بجای
|که مه دست بادا ازیشان مه پای
|کنون تا کنم کارها را بسیچ
|شما جنگ ایشان مجویید هیچ
|بفگت این و دل پر ز کینه برفت
|همی پوست بر تنش گفتی بکفت
|بلکشر چنین گفت هومان گرد
|که دلرا ز کینه نباید سترد
|دو روز این یکی رنج بر تن نهید
|دو دیده بکوه هماون نهید
|نباید که ایشان شبی بی‌درنگ
|گریزان برانند ازین جای تنگ
|کنون کوه و رود و در و دشت و راه
|جهانی شود پردرفش سپاه
|چو پیران بنزدیک لشکر رسید
|در و دشت از سم اسپان ندید
|جهان پر سراپرده و خیمه بود
|زده سرخ و زرد و بنفش و کبود
|ز دیبای چینی و از پرنیان
|درفشی ز هر پرده‌ای در میان
|فروماند و زان کارش آمد شگفت
|بسی با دل اندیشه اندر گرفت
|که تا این بهشتست یا رزمگاه
|سپهر برینست گر تاج و گاه
|بیامد بنزدیک خاقان چین
|پیاده ببوسید روی زمین
|چو خاقان بدیدش به بر درگرفت
|بماند از بر و یال پیران شگفت
|بپرسید بسیار و بنواختش
|بر خویش نزدیک بنشاختش
|بدو گفت بخ بخ که با پهلوان
|نشینم چنین شاد و روشن‌روان
|بپرسید زان پس کز ایران سپاه
|که دارد نگین و درفش و کلاه
|کدامست جنگی و گردان کیند
|نشسته برین کوه سر بر چیند
|چنین داد پاسخ بدو پهلوان
|که بیدار دل باش و روشن‌روان
|درود جهان آفرین بر تو باد
|که کردی بپرسش دل بنده شاد
|ببخت تو شادانم و تن درست
|روانم همی خاک پای تو جست
|از ایرانیان هرچ پرسید شاه
|نه گنج و سپاهست و نه تاج و گاه
|بی‌اندازه پیکار جستند و جنگ
|ندارند از جنگ جز خاره سنگ
|چو بی‌کام و بی‌نام و بی‌تن شدند
|گریزان بکوه هماون شدند
|سپهدار طوس است مردی دلیر
|بهامون نترسد ز پیکار شیر
|بزرگان چو گودرز کشوادگان
|چو گیو و چو رهام ز آزادگان
|ببخت سرافراز خاقان چین
|سپهبد نبیند سپه را جزین
|بدو گفت خاقان که نزدیک من
|بباش و بیاور یکی انجمن
|یک امروز با کام دل می خوریم
|غم روز ناآمده نشمریم
|بیاراست خیمه چو باغ بهار
|بهشتست گفتی برنگ و نگار
|چو بر گنبد چرخ رفت آفتاب
|دل طوس و گودرز شد پر شتاب
|که امروز ترکان چرا خامش‌اند
|برای بداند، ار ز می بیهش‌اند
|اگر مستمندند گر شادمان
|شدم در گمان از بد بدگمان
|اگرشان به پیکار یار آمدست
|چنان دان که بد روزگار آمدست
|تو ایرانیان را همه کشته گیر
|وگر زنده از رزم برگشته گیر
|مگر رستم آید بدین رزمگاه
|وگرنه بد آید بما زین سپاه
|ستودان نیابیم یک تن نه گور
|بکوبندمان سر بنعل ستور
|بدو گفت گیو ای سپهدار شاه
|چه بودت که اندیشه کردی تباه
|از اندیشهٔ ما سخن دیگرست
|ترا کردگار جهان یاورست
|بسی تخم نیکی پراگنده‌ایم
|جهان آفرین را پرستنده‌ایم
|و دیگر ببخت جهاندار شاه
|خداوند شمشیر و تخت و کلاه
|ندارد جهان آفرین دست یاز
|که آید ببدخواه ما را نیاز
|چو رستم بیاید بدین رزمگاه
|بدیها سرآید همه بر سپاه
|نباشد ز یزدان کسی ناامید
|وگر شب شود روی روز سپید
|بیک روز کز ما نجستند جنگ
|مکن دل ز اندیشه بر خیره تنگ
|نبستند بر ما در آسمان
|بپایان رسد هر بد بدگمان
|اگر بخشش کردگار بلند
|چنانست کاید بمابر گزند
|به پرهیز و اندیشهٔ نابکار
|نه برگردد از ما بد روزگار
|یکی کنده سازیم پیش سپاه
|چنانچون بود رسم و آیین و راه
|همه جنگ را تیغها برکشیم
|دو روز دگر ار کشند ار کشیم
|ببینیم تا چیست آغازشان
|برهنه شود بی‌گمان رازشان
|از ایران بیاید همان آگهی
|درخشان شود شاخ سرو سهی
|سپهدار گودرز بر تیغ کوه
|برآمد برفت از میان گروه
|چو خورشید تابان ز گنبد بگشت
|ز بالا همی سوی خاور گذشت
|بزاری خروش آمد از دیده‌گاه
|که شد کار گردان ایران تباه
|سوی باختر گشت گیتی ز گرد
|سراسر بسان شب لاژورد
|شد از خاک خورشید تابان بنفش
|ز بس پیل و بر پشت پیلان درفش
|غو دیده بشنید گودرز و گفت
|که جز خاک تیره نداریم جفت
|رخش گشت ز اندوه برسان قیر
|چنان شد کجا خسته گردد بتیر
|چنین گفت کز اختر روزگار
|مرا بهره کین آمد و کارزار
|ز گیتی مرا شور بختیست بهر
|پراگنده بر جای تریاک زهر
|نبیره پسر داشتم لشکری
|شده نامبردار هر کشوری
|بکین سیاوش همه کشته شد
|ز من بخت بیدار برگشته شد
|ازین زندگانی شدم ناامید
|سیه شد مرا بخت و روز سپید
|نزادی مرا کاشکی مادرم
|نگشتی سپهر بلند از برم
|چنین گفت با دیده‌بان پهلوان
|که ای مرد بینا و روشن‌روان
|نگه کن بتوران و ایران سپاه
|که آرام دارند از آوردگاه
|درفش سپهدار ایران کجاست
|نگه کن چپ لشکر و دست راست
|بدو دیده‌بان گفت کز هر دو روی
|نه بینم همی جنبش و گفت‌وگوی
|ازان کار شد پهلوان پر ز درد
|فرود ریخت از دیدگان آب زرد
|بنالید و گفت اسپ را زین کنید
|ازین پس مرا خشت بالین کنید
|شوم پر کنم چشم و آغوش را
|بگیرم ببر گیو و شیدوش را
|همان بیژن گیو و رهام را
|سواران جنگی و خودکام را
|به پدرود کردن رخ هر کسی
|ببوسم ببارم ز مژگان بسی
|نهادند زین بر سمند چمان
|خروش آمد از دیده هم در زمان
|که ای پهلوان جهان شادباش
|ز تیمار و درد و غم آزاد باش
|که از راه ایران یکی تیره گرد
|پدید آمد و روز شد لاژورد
|فراوان درفش از میان سپاه
|برآمد بکردار تابنده ماه
|بپیش اندرون گرگ پیکر یکی
|یکی ماه پیکر ز دور اندکی
|درفشی بدید اژدها پیکرش
|پدید آمد و شیر زرین سرش
|بدو گفت گودرز انوشهٔ بدی
|ز دیدار تو دور چشم بدی
|چو گفتارهای تو آید بجای
|بدین سان که گفتی بپاکیزه رای
|ببخشمت چندان گرانمایه چیز
|کزان پس نیازت نیاید بنیز
|وزان پس چو روزی بایران شویم
|بنزدیک شاه دلیران شویم
|ترا پیش تختش برم ناگهان
|سرت برفرازم بجاه از مهان
|چو باد دمنده ازان جایگاه
|برو سوی سالار ایران سپاه
|همه هرچ دیدی بدیشان بگوی
|سبک باش و از هر کسی مژده جوی
|بدو دیده‌بان گفت کز دیده‌گاه
|نشاید شدن پیش ایران سپاه
|چو بینم که روی زمین تار گشت
|برین دیده گه دیده بیکار گشت
|بکردار سیمرغ ازین دیده‌گاه
|برم آگهی سوی ایران سپاه
|چنین گفت با دیده‌بان پهلوان
|که اکنون نگه کن بروشن روان
|دگر باره بنگر ز کوه بلند
|که ایشان بنزدیک ما کی رسند
|چنین داد پاسخ که فردا پگاه
|بکوه هماون رسد آن سپاه
|چنان شاد شد زان سخن پهلوان
|چو بیجان شده باز یابد روان
|وزان روی پیران بکردار گرد
|همی راند لشکر بدشت نبرد
|سواری بمژده بیامد ز پیش
|بگفت آن کجا رفته بد کم و بیش
|چو بشنید هومان بخندید و گفت
|که شد بی‌گمان بخت بیدار جفت
|خروشی بشادی ازان رزمگاه
|بابر اندر آمد ز توران سپاه
|بزرگان ایران پر از داغ و درد
|رخان زرد و لبها شده لاژورد
|باندرز کردن همه همگروه
|پراگنده گشتند بر گرد کوه
|بهر جای کرده یکی انجمن
|همی مویه کردند بر خویشتن
|که زار این دلیران خسرونژاد
|کزیشان بایران نگیرند یاد
|کفنها کنون کام شیران بود
|زمین پر ز خون دلیران بود
|سپهدار با بیژن گیو گفت
|که برخیز و بگشای راز از نهفت
|برو تا سر تیغ کوه بلند
|ببین تا کیند و چه و چون و چند
|همی بر کدامین ره آید سپاه
|که دارد سراپرده و تخت و گاه
|بشد بیژن گیو تا تیغ کوه
|برآمد بی‌انبوه دور از گروه
|ازان کوه سر کرد هر سو نگاه
|درفش سواران و پیل و سپاه
|بیامد بسوی سپهبد دوان
|دل از غم پر از درد و خسته روان
|بدو گفت چندان سپاهست و پیل
|که روی زمین گشت برسان نیل
|درفش و سنان را خود اندازه نیست
|خور از گرد بر آسمان تازه نیست
|اگر بشمری نیست انداز و مر
|همی از تبیره شود گوش کر
|سپهبد چو بشنید گفتار اوی
|دلش گشت پر درد و پر آب روی
|سران سپه را همه گرد کرد
|بسی گرم و تیمار لشکر بخورد
|چنین گفت کز گردش روزگار
|نبینم همی جز غم کارزار
|بسی گشته‌ام بر فراز و نشیب
|برویم نیامد ازینسان نهیب
|کنون چارهٔ کار ایدر یکیست
|اگر چه سلیح و سپاه اندکیست
|بسازیم و امشب شبیخون کنیم
|زمین را ازیشان چو جیحون کنیم
|اگر کشته آییم در کارزار
|نکوهش نیابیم از شهریار
|نگویند بی نام گردی بمرد
|مگر زیر خاکم بباید سپرد
|بدین رام گشتند یکسر سپاه
|هرانکس که بود اندران رزمگاه
|چو شد روی گیتی چو دریای قیر
|نه ناهید پیدا نه بهرام و تیر
|بیامد دمان دیده‌بان پیش طوس
|دوان و شده روی چون سندروس
|چنین گفت کای پهلوان سپاه
|از ایران سپاه آمد از نزد شاه
|سپهبد بخندید با مهتران
|که ای نامداران و کنداوران
|چو یار آمد اکنون نسازیم جنگ
|گهی با شتابیم و گه با درنگ
|بنیروی یزدان گو پیلتن
|بیاری بیاید بدین انجمن
|ازان دیده‌بان گشت روشن‌روان
|همه مژده دادند پیر و جوان
|طلایه فرستاد بر دشت جنگ
|خروش آمد از کوه و آوای زنگ
|چو خورشید بر چرخ گنبد کشید
|شب تار شد از جهان ناپدید
|یکی انجمن کرد خاقان چین
|بدیبا بیاراست روی زمین
|بپیران چنین گفت کامروز جنگ
|بسازیم و روزی نباید درنگ
|یکی با سرافراز گردنکشان
|خنیده سواران دشمن کشان
|ببینیم کایرانیان برچیند
|بدین رزمگه اندرون با کیند
|چنین گفت پیران که خاقان چین
|خردمند شاهیست با آفرین
|بران رفت باید که او را هواست
|که رای تو بر ما همه پادشاست
|وزان پس برآمد ز پرده‌سرای
|خروشیدن کوس با کرنای
|سنانهای رخشان و جوشان سپاه
|شده روی کشور ز لشکر سیاه
|ز پیلان نهادند بر پنج زین
|بیاراست دیگر بدیبای چین
|زبرجد نشانده بزین اندرون
|ز دیبای زربفت پیروزه‌گون
|بزرین رکیب و جناغ پلنگ
|بزرین و سیمین جرسها و زنگ
|ز افسر سر پیلبان پرنگار
|همه پاک با طوق و با گوشوار
|هوا شد ز بس پرنیانی درفش
|چو بازار چین سرخ و زرد و بنفش
|سپاهی برفت اندران دشت رزم
|کزیشان همی آرزو خواست بزم
|زمین شد بکردار چشم خروس
|ز بس رنگ و آرایش و پیل و کوس
|برفتند شاهان لشکر ز جای
|هوا پر شد از نالهٔ کرنای
|چو از دور طوس سپهبد بدید
|سپاه آنچ بودش رده برکشید
|ببستند گردان ایران میان
|بیاورد گیو اختر کاویان
|از آوردگه تا سر تیغ کوه
|سپه بود از ایران گروها گروه
|چو کاموس و منشور و خاقان چین
|چو بیورد و چون شنگل بافرین
|نظاره بکوه هماون شدند
|نه بر آرزو پیش دشمن شدند
|چو از دور خاقان چین بنگرید
|خروش سواران ایران شنید
|پسند آمدش گفت کاینت سپاه
|سوران رزم آور و کینه‌خواه
|سپهدار پیران دگرگونه گفت
|هنرهای مردان نشاید نهفت
|سپهدار کو چاه پوشد بخار
|برو اسپ تازد بروز شکار
|ازان به که بر خیره روز نبرد
|هنرهای دشکن کند زیر گرد
|ندیدم سواران و گردنکشان
|بگردی و مردانگی زین نشان
|بپیران چنین گفت خاقان چین
|که اکنون چه سازیم بر دشت کین
|ورا گفت پیران کز اندک سپاه
|نگیرند یاد اندرین رزمگاه
|کشیدی چنین رنج و راه دراز
|سپردی و دیدی نشیب و فراز
|بمان تا سه روز اندرین رزمگاه
|بباشیم و آسوده گردد سپاه
|سپه را کنم زان سپس به دو نیم
|سرآمد کنون روز پیکار و بیم
|بتازند شبگیر تا نیمروز
|نبرده سواران گیتی‌فروز
|بژوپین و خنجر بتیر و کمان
|همی رزم جویند با بدگمان
|دگر نیمهٔ روز دیگر گروه
|بکوشند تا شب برآید ز کوه
|شب تیره آسودگان را بجنگ
|برم تا بریشان شود کار تنگ
|نمانم که آرام گیرند هیچ
|سواران من با سپاه و بسیچ
|بدو گفت کاموس کین رای نیست
|بدین مولش اندر مرا جای نیست
|بدین مایه مردم بدین گونه جنگ
|چه باید بدین گونه چندین درنگ
|بسازیم یکبار و جنگ‌آوریم
|بریشان در و کوه تنگ آوریم
|بایران گذاریم ز ایدر سپاه
|نمانیم تخت و نه تاج و نه شاه
|بر و بومشان پاک و یران کنیم
|نه جنگ یلان جنگ شیران کنیم
|زن و کودک خرد و پیر و جوان
|نه شاه و کنارنگ و نه پهلوان
|بایران نمانم بر و بوم و جای
|نه کاخ و نه ایوان و نه چارپای
|ببد روز چندین چه باید گذاشت
|غم و درد و تیمار بیهوده داشت
|یک امشب گشاده مدارید راه
|که ایشان برانند زین رزمگاه
|چو باد سپیده دمان بردمد
|سپه جمله باید که اندر چمد
|تلی کشته بینی ببالای کوه
|تو فردا ز گردان ایران گروه
|بدانسان که ایرانیان سربسر
|ازین پی نبینند جز مویه گر
|بدو گفت خاقان جزین رای نیست
|بگیتی چو تو لشکر آرای نیست
|همه نامدارن بدین هم سخن
|که کاموس شیراوژن افگند بن
|برفتند وز جای برخاستند
|همه شب همی لشکر آراستند
|چو خورشید بر گنبد لاژورد
|سراپرده‌ای زد ز دیبای زرد
|خروشی بلند آمد از دیده‌گاه
|بگودرز کای پهلوان سپاه
|سپاه آمد و راه نزدیک شد
|ز گرد سپه روز تاریک شد
|بجنبید گودرز از جای خویش
|بیاورد پوینده بالای خویش
|سوی گرد تاریک بنهاد روی
|همی شد خلیده دل و راه‌جوی
|بیامد چو نزدیک ایشان رسید
|درفش فریبرز کاوس دید
|که او بد بایران سپه پیش‌رو
|پسندیده و خویش سالار نو
|پیاده شد از اسپ گودرز پیر
|همان لشکر افروز دانش‌پذیر
|گرفتند مر یکدگر را کنار
|خروشی برآمد ز هر دو بزار
|فریبرز گفت ای سپهدار پیر
|همیشه بجنگ اندری ناگزیر
|ز کین سیاوش تو داری زیان
|دریغا سواران گودرزیان
|ازیشان ترا مزد بسیار باد
|سر بخت دشمن نگونسار باد
|سپاس از خداوند خورشید و ماه
|که دیدم ترا زنده بر جایگاه
|ازیشان ببارید گودرز خون
|که بودند کشته بخاک اندرون
|بدو گفت بنگر که از بخت بد
|همی بر سرم هر زمان بد رسد
|درین جنگ پور و نبیره نماند
|سپاه و درفش و تبیره نماند
|فرامش شدم کار آن کارزار
|کنونست رزم و کنونست کار
|سپاهست چندان برین دشت و راغ
|که روی زمین گشت چون پر زاغ
|همه لشکر طوس با این سپاه
|چو تیره شبانست با نور ماه
|ز چین و ز سقلاب وز هند و روم
|ز ویران گیتی و آباد بوم
|همانا نماندست یک جانور
|مگر بسته بر جنگ ما بر کمر
|کنون تا نگویی که رستم کجاست
|ز غمها نگردد مرا پشت راست
|فریبرز گفت از پس من ز جای
|بیامد نبودش جز از رزم رای
|شب تیره را تا سپیده دمان
|بیاید بره بر نجوید زمان
|کنون من کجا گیرم آرامگاه
|کجا رانم این خوار مایه سپاه
|بدو گفت گودرز رستم چه گفت
|که گفتار او را نشاید نهفت
|فریبرز گفت ای جهاندیده مرد
|تهمتن نفرمود ما را نبرد
|بباشید گفت اندران رزمگاه
|نباید شدن پیش روی سپاه
|بباید بدان رزمگاه آرمید
|یکی تا درفش من آید پدید
|برفت او و گودرز با او برفت
|براه هماون خرامید تفت
|چو لشکر پدید آمد از دیده‌گاه
|بشد دیده‌بان پیش توران سپاه
|کز ایران یکی لشکر آمد بدشت
|ازان روی سوی هماون گذشت
|سپهبد بشد پیش خاقان چین
|که آمد سپاهی ز ایران زمین
|ندانیم چندست و سالار کیست
|چه سازیم و درمان این کار چیست
|بدو گفت کاموس رزم آزمای
|بجایی که مهتر تو باشی بپای
|بزرگان درگاه افراسیاب
|سپاهی بکردار دریای آب
|تو دانی چه کردی بدین پنج ماه
|برین دشت با خوار مایه سپاه
|کنون چون زمین سربسر لشکرست
|چو خاقان و منشور کنداورست
|بمان تا هنرها پدید آوریم
|تو در بستی و ما کلید آوریم
|گر از کابل و زابل و مای و هند
|شود روی گیتی چو رومی پرند
|همانا به تنها تن من نیند
|نگویی که ایرانیان خود کیند
|تو ترسانی از رستم نامدار
|نخستین ازو من برآرم دمار
|گرش یک زمان اندر آرم بدام
|نمانم که ماند بگیتیش نام
|تو از لشکر سیستان خسته‌ای
|دل خویش در جنگشان بسته‌ای
|یکی بار دست من اندر نبرد
|نگه کن که برخیزد از دشت گرد
|بدانی که اندر جهان مرد کیست
|دلیران کدامند و پیکار چیست
|بدو گفت پیران کانوشه بدی
|همیشه ز تو دور دست بدی
|بپیران چنین گفت خاقان چین
|که کاموس را راه دادی بکین
|بکردار پیش آورد هرچ گفت
|که با کوه یارست و با پیل جفت
|از ایرانیان نیست چندین سخن
|دل جنگجویان چنین بد مکن
|بایران نمانیم یک سرفراز
|برآریم گرد از نشیب و فراز
|هرانکس که هستند با جاه و آب
|فرستیم نزدیک افراسیاب
|همه پای کرده به بندگران
|وزیشان فگنده فراوان سران
|بایران نمانیم برگ درخت
|نه گاه و نه شاه و نه تاج و نه تخت
|بخندید پیران و کرد آفرین
|بران نامداران و خاقان چین
|بلشکر گه آمد دلی شادمان
|برفتند ترکان هم اندر زمان
|چو هومان و لهاک و فرشیدورد
|بزرگان و شیران روز نبرد
|بگفتند کامد ز ایران سپاه
|یکی پیش رو با درفشی سیاه
|ز کارآگهان نامداری دمان
|برفت و بیامد هم اندر زمان
|فریبرز کاوس گفتند هست
|سپاهی سرافراز و خسروپرست
|چو رستم نباشد ازو باک نیست
|دم او برین زهر تریاک نیست
|ابا آنک کاموس روز نبرد
|همی پیلتن را ندارد بمرد
|مبادا که او آید ایدر بجنگ
|وگر چند کاموس گردد نهنگ
|نه رستم نه از سیستان لشکرست
|فریبرز را خاک و خون ایدرست
|چنین گفت پیران که از تخت و گاه
|شدم سیر و بیزارم از هور و ماه
|که چون من شنیدم کز ایران سپاه
|خرامید و آمد بدین رزمگاه
|بشد جان و مغز سرم پر ز درد
|برآمد یکی از دلم باد سرد
|بدو گفت کلباد کین درد چیست
|چرا باید از طوس و رستم گریست
|ز بس گرز و شمشیر و پیل و سپاه
|میان اندرون باد را نیست راه
|چه ایرانیان پیش ما در چه خاک
|ز کیخسرو و طوس و رستم چه باک
|پراگنده گشتند ازان جایگاه
|سوی خیمهٔ خویش کردند راه
|ازان پس چو آگاهی آمد به طوس
|که شد روی کشور پر آوای کوس
|از ایران بیامد گو پیلتن
|فریبرز کاوس و آن انجمن
|بفرمود تا برکشیدند کوس
|ز گرد سپه کوه گشت آبنوس
|ز کوه هماون برآمد خروش
|زمین آمد از بانگ اسپان بجوش
|سپهبد بریشان زبان برگشاد
|ز مازندران کرد بسیار یاد
|که با دیو در جنگ رستم چه کرد
|بریشان چه آورد روز نبرد
|سپاه آفرین خواند بر پهلوان
|که بیدار دل باش و روشن‌روان
|بدین مژده گر دیده‌خواهی رواست
|که این مژده آرایش جان ماست
|کنون چون تهمتن بیامد بجنگ
|ندارند پا این سپه با نهنگ
|یکایک بران گونه رزمی کنیم
|که این ننگ از ایرانیان بفگنیم
|درفش سرافراز خاقان و تاج
|سپرهای زرین و آن تخت عاج
|همان افسر پیلبانان بزر
|سنانهای زرین و زرین کمر
|همان زنگ زرین و زرین جرس
|که اندر جهان آن ندیدست کس
|همان چتر کز دم طاوس نر
|برو بافتستند چندان گهر
|جزین نیز چندی بچنگ آوریم
|چو جان را بکوشیم و جنگ آوریم
|بلشکر چنین گفت بیدار طوس
|که هم با هراسیم و هم با فسوس
|همه دامن کوه پر لشکرست
|سر نامداران ببند اندرست
|چو رستم بیاید نکوهش کند
|مگر کین سخن را پژوهش کند
|که چون مرغ پیچیده بودم بدام
|همه کار ناکام و پیکار خام
|سپهبد همان بود و لشکر همان
|کسی را ندیدم ز گردان دمان
|یکی حمله آریم چون شیر نر
|شوند از بن که مگر زاستر
|سپه گفت کین برتری خود مجوی
|سخن زین نشان هیچ گونه مگوی
|کزین کوه کس پیشتر نگذرد
|مگر رستم این رزمگه بنگرد
|بباشیم بر پیش یزدان بپای
|که اویست بر نیکوی رهنمای
|بفرمان دارندهٔ هور و ماه
|تهمتن بیاید بدین رزمگاه
|چه داری دژم اختر خویش را
|درم بخش و دینار درویش را
|بشادی ز گردان ایران گروه
|خروشی برآمد ز بالای کوه
|چو خورشید زد پنجه بر پشت گاو
|ز هامون برآمد خروش چکاو
|ز درگاه کاموس برخاست غو
|که او بود اسپ افگن و پیش رو
|سپاه انجمن کرد و جوشن بداد
|دلش پر ز رزم و سرش پر ز باد
|زره بود در زیر پیراهنش
|کله ترگ بود و قبا جوشنش
|بایران خروش آمد از دیده‌گاه
|کزین روی تنگ اندر آمد سپاه
|درفش سپهبد گو پیلتن
|پدید آمد از دور با انجمن
|وزین روی دیگر ز توران سپاه
|هوا گشت برسان ابر سیاه
|سپهبد سورای چو یک لخت کوه
|زمین گشته از نعل اسپش ستوه
|یکی گرز همچون سر گاومیش
|سپاه از پس و نیزه‌دارانش پیش
|همی جوشد از گرز آن یال و کفت
|سزد گر بمانی ازو در شگفت
|وزین روی ایران سپهدار طوس
|بابر اندر آورد آوای کوس
|خروشیدن دیده‌بان پهوان
|چو بشنید شد شاد و روشن‌روان
|ز نزدیک گودرز کشواد تفت
|سواری بنزد فریبرز رفت
|که توران سپه سوی جنگ آمدند
|رده برکشیدند و تنگ آمدند
|تو آن کن که از گوهر تو سزاست
|که تو مهتری و پدر پادشاست
|که گرد تهمتن برآمد ز راه
|هم اکنون بیاید بدین رزمگاه
|فریبرز با لشکری گرد نیو
|بیامد بپیوست با طوس و گیو
|بر کوه لشکر بیاراستند
|درفش خجسته بپیراستند
|چو با میسره راست شد میمنه
|همان ساقه و قلب و جای بنه
|برآمد خروشیدن کرنای
|سپه چون سپهر اندر آمد ز جای
|چو کاموس تنگ اندر آمد بجنگ
|بهامون زمانی نبودش درنگ
|سپه را بکردار دریای آب
|که از کوه سیل اندر آید شتاب
|بیاورد و پیش هماون رسید
|هوا نیلگون شد زمین ناپدید
|چو نزدیک شد سر سوی کوه کرد
|پر از خنده رخ سوی انبوه کرد
|که این لشکری گشن و کنداورست
|نه پیران و هومان و آن لشکرست
|که دارید ز ایرانیان جنگجوی
|که با من بروی اندر آرند روی
|ببینید بالا و برز مرا
|برو بازوی و تیغ و گرز مرا
|چو بشنید گیو این سخن بردمید
|برآشفت و تیغ از میان برکشید
|چو نزدیک‌تر شد بکاموس گفت
|که این را مگر ژنده پیلست جفت
|کمان برکشید و بزه بر نهاد
|ز دادار نیکی دهش کرد یاد
|بکاموس بر تیرباران گرفت
|کمان را چو ابر بهاران گرفت
|چو کاموس دست و گشادش بدید
|بزیر سپر کرد سر ناپدید
|بنیزه درآمد بکردار گرگ
|چو شیری برافراز پیلی سترگ
|چو آمد بنزدیک بدخواه اوی
|یکی نیزه زد بر کمرگاه اوی
|چو شد گیو جنبان بزین اندرون
|ازو دور شد نیزهٔ آبگون
|سبک تیغ را برکشید از نیام
|خروشید و جوشید و برگفت نام
|به پیش سوار اندر آمد دژم
|بزد تیغ و شد نیزهٔ او قلم
|ز قلب سپه طوس چون بنگرید
|نگه کرد و جنگ دلیران بدید
|بدانست کو مرد کاموس نیست
|چنو نیزه‌ور نیز جز طوس نیست
|خروشان بیامد ز قلب سپاه
|بیاری بر گیو شد کینه‌خواه
|عنان را بپیچید کاموس تنگ
|میان دو گرد اندر آمد بجنگ
|ز تگ اسپ طوس دلاور بماند
|سپهبد برو نام یزدان بخواند
|به نیزه پیاده به آوردگاه
|همی گشت با او بپیش سپاه
|دو گرد گرانمایه و یک سوار
|کشانی نشد سیر زان کارزار
|برین گونه تا تیره شد جای هور
|همی بود بر دشت هر گونه شور
|چو شد دشت بر گونهٔ آبنوس
|پراگنده گشتند کاموس و طوس
|سوی خیمه رفتند هر دو گروه
|یکی سوی دشت و دگر سوی کوه
|چو گردون تهی شد ز خورشید و ماه
|طلایه برون شد ز هر دو سپاه
|ازان دیده گه دیده، بگشاد لب
|که شد دشت پر خاک و تاریک شب
|پر از گفتگویست هامون و راغ
|میان یلان نیز چندین چراغ
|همانا که آمد گو پیلتن
|دمان و ز زابل یکی انجمن
|چو بشنید گودرز کشواد تفت
|شب تیره از کوه خارا برفت
|پدید آمد آن اژدهافش درفش
|شب تیره‌گون کرد گیتی بنفش
|چو گودرز روی تهمتن بدید
|شد از آب دیده رخش ناپدید
|پیاده شد از اسپ و رستم همان
|پیاده بیامد چو باد دمان
|گرفتند مر یکدگر را کنار
|ز هر دو برآمد خروشی بزار
|ازان نامدارن گودرزیان
|که از کینه جستن سرآمد زمان
|بدو گفت گودرز کای پهلوان
|هشیوار و جنگی و روشن‌روان
|همی تاج و گاه از تو گیرد فروغ
|سخن هرچ گویی نباشد دروغ
|تو ایرانیان را ز مام و پدر
|بهی هم ز گنج و ز تخت و گهر
|چنانیم بی‌تو چو ماهی بخاک
|بتنگ اندرون سر تن اندر هلاک
|چو دیدم کنون خوب چهر ترا
|همین پرسش گرم و مهر ترا
|مرا سوگ آن ارجمندان نماند
|ببخت تو جز روی خندان نماند
|بدو گفت رستم که دل شاد دار
|ز غمهای گیتی سر آزاد دار
|که گیتی سراسر فریبست و بند
|گهی سودمندی و گاهی گزند
|یکی را ببستر یکی را بجنگ
|یکی را بنام و یکی را بننگ
|همی رفت باید کزین چاره نیست
|مرا نیز از مرگ پتیاره نیست
|روان تو از درد بی‌درد باد
|همه رفتن ما بورد باد
|ازان پس چو آگاه شد طوس و گیو
|ز ایران نبرده سواران نیو
|که رستم به کوه هماون رسید
|مر او را جهاندیده گودرز دید
|برفتند چون باد لشکر ز جای
|خروش آمد و نالهٔ کرنای
|چو آمد درفش تهمتن پدید
|شب تیره لشکر برستم رسید
|سپاه و سپهبد پیاده شدند
|میان بسته و دلگشاده شدند
|خروشی برآمد ز لشکر بدرد
|ازان کشتگان زیر خاک نبرد
|دل رستم از درد ایشان بخست
|بکینه بنوی میان را ببست
|بنالید ازان پس بدرد سپاه
|چو آگه شد از کار آوردگاه
|بسی پندها داد و گفت ای سران
|بپیش آمد امروز رزمی گران
|چنین است آغاز و فرجام جنگ
|یکی تاج یابد یکی گور تنگ
|سراپرده زد گرد گیتی‌فروز
|پس پشت او لشکر نیمروز
|بکوه اندرون خیمه‌ها ساختند
|درفش سپهبد برافراختند
|نشست از بر تخت بر پیلتن
|بزرگان لشکر شدند انجمن
|ز یک دست بنشست گودرز و گیو
|بدست دگر طوس و گردان نیو
|فروزان یکی شمع بنهاد پیش
|سخن رفت هر گونه بر کم و بیش
|ز کار بزرگان و جنگ سپاه
|ز رخشنده خورشید و گردنده ماه
|فراوان ازان لشکر بی‌شمار
|بگفتند با مهتر نامدار
|ز کاموس و شنگل ز خاقان چین
|ز منشور جنگی و مردان کین
|ز کاموس خود جای گفتار نیست
|که ما را بدو راه دیدار نیست
|درختیست بارش همه گرز و تیغ
|نترسد اگر سنگ بارد ز میغ
|ز پیلان جنگی ندارد گریز
|سرش پر ز کینست و دل پر ستیز
|ازین کوه تا پیش دریای شهد
|درفش و سپاهست و پیلان و مهد
|اگر سوی ما پهلوان سپاه
|نکردی گذر کار گشتی تباه
|سپاس از خداوند پیروزگر
|ک او آورد رنج و سختی بسر
|تن ما بتو زنده شد بی‌گمان
|نبد هیچ کس را امید زمان
|ازان کشتگان یک زمان پهلوان
|همی بود گریان و تیره‌روان
|ازان پس چنین گفت کز چرخ ماه
|برو تا سر تیره خاک سیاه
|نبینی مگر گرم و تیمار و رنج
|برینست رسم سرای سپنج
|گزافست کردار گردان سپهر
|گهی زهر و جنگست و گه نوش و مهر
|اگر کشته گر مرده هم بگذریم
|سزد گر بچون و چرا ننگریم
|چنان رفت باید که آید زمان
|مشو تیز با گردش آسمان
|جهاندار پیروزگر یار باد
|سر بخت دشمن نگونسار باد
|ازین پس همه کینه باز آوریم
|جهان را بایران نیاز آوریم
|بزرگان همه خواندند آفرین
|که بی‌تو مبادا زمان و زمین
|همیشه بدی نامبردار و شاد
|در شاه پیروز بی‌تو مباد
|چو از کوه بفروخت گیتی فروز
|دو زلف شب تیره بگرفت روز
|ازان چادر قیر بیرون کشید
|بدندان لب ماه در خون کشید
|تبیره برآمد ز هر دو سرای
|برفتند گردان لشکر ز جای
|سپهدار هومان به پیش سپاه
|بیامد همی کرد هر سو نگاه
|که ایرانیان را که یار آمدست
|که خرگاه و خیمه بکار آمدست
|ز یپروزه دیبا سراپرده دید
|فراوان بگرد اندرش پرده دید
|درفش و سنان سپهبد بپیش
|همان گردش اختر بد بپیش
|سراپرده‌ای دید دیگر سیاه
|درفشی درفشان بکردار ماه
|فریبرز کاوس با پیل و کوس
|فراوان زده خیمه نزدیک طوس
|بیامد پر از غم بپیران بگفت
|که شد روز با رنج بسیار جفت
|کز ایران ده و دار و بانگ خروش
|فراوان ز هر شب فزون بود دوش
|بتنها برفتم ز خیمه پگاه
|بلشکر بهر جای کردم نگاه
|از ایران فراوان سپاه آمدست
|بیاری برین رزمگاه آمدست
|ز دیبا یکی سبز پرده‌سرای
|یکی اژدهافش درفشی بپای
|سپاهی بگرد اندرش زابلی
|سپردار و با خنجر کابلی
|گمانم که رستم ز نزدیک شاه
|بیاری بیامد بدین رزمگاه
|بدو گفت پیران که بد روزگار
|اگر رستم آید بدین کارزار
|نه کاموس ماند نه خاقان چین
|نه شنگل نه گردان توران زمین
|هم‌انگه ز لشکر گه اندر کشید
|بیامد سپهدار را بنگرید
|وزانجا دمان سوی کاموس شد
|بنزدیک منشور و فرطوس شد
|که شبگیر ز ایدر برفتم پگاه
|بگشتم همه گرد ایران سپاه
|بیاری فراوان سپاه آمدست
|بسی کینه‌ور رزمخواه آمدست
|گمانم که آن رستم پیلتن
|که گفتم همی پیش این انجمن
|برفت از در شاه ایران سپاه
|بیاری بیامد بدین رزمگاه
|بدو گفت کاموس کای پر خرد
|دلت یکسر اندیشهٔ بد برد
|چنان دان که کیخسرو آمد بجنگ
|مکن خیره دل را بدین کار تنگ
|ز رستم چه رانی تو چندین سخن
|ز زابلستان یاد چندین مکن
|درفش مرا گر ببیند به چنگ
|بدریای چین بر خروشد نهنگ
|برو لشکر آرای و برکش سپاه
|درفش اندر آور به آوردگاه
|چو من با سپاه اندر آیم بجنگ
|نباید که باشد شما را درنگ
|ببینی تو پیکار مردان کنون
|شده دشت یکسر چو دریای خون
|دل پهلوان زان سخن شاد گشت
|ز اندیشهٔ رستم آزاد گشت
|سپه را همه ترگ و جوشن بداد
|همی کرد گفتار کاموس یاد
|وزان جایگه پیش خاقان چین
|بیامد بیوسید روی زمین
|بدو گفت شاها انوشه بدی
|روانرا بدیدار توشه بدی
|بریدی یکی راه دشوار و دور
|خریدی چنین رنج ما را بسور
|بدین سام بزرم افراسیاب
|گذشتی به کشتی ز دریای آب
|سپاه از تو دارد همی پشت راست
|چنان کن که از گوهر تو سزاست
|بیارای پیلان بزنگ و درای
|جهان پر کن از نالهٔ کرنای
|من امروز جنگ آورم با سپاه
|تو با پیل و با کوس در قلبگاه
|نگه دار پشت سپاه مرا
|بابر اندر آور کلاه مرا
|چنین گفت کاموس جنگی بمن
|که تو پیش‌رو باش زین انجمن
|بسی سخت سوگندهای دراز
|بخورد و بر آهیخت گرز از فراز
|که امروز من جز بدین گرز جنگ
|نسازم وگر بارد از ابر سنگ
|چو بشنید خاقان بزد کرنای
|تو گفتی که کوه اندر آمد ز جای
|ز بانگ تبیره زمین و سپهر
|بپوشید کوه و بیفگند مهر
|بفرمود تا مهد بر پشت پیل
|ببستند و شد روی گیتی چو نیل
|بیامد گرازان بقلب سپاه
|شد از گرد خورشید تابان سیاه
|خروشیدن زنگ و هندی درای
|همی دل برآورد گفتی ز جای
|ز بس تخت پیروزه بر پشت پیل
|درفشان بکردار دریای نیل
|بچشم اندرون روشنایی نماند
|همی باروان آشنایی نماند
|پر از گرد شد چشم و کام سپهر
|تو گفتی بقیر اندر اندود چهر
|چو خاقان بیامد بقلب سپاه
|بچرخ اندرون ماه گم کرد راه
|ز کاموس چون کوه شد میمنه
|کشیدند بر سوی هامون بنه
|سوی میسره نیز پیران برفت
|برادرش هومان و کلباد تفت
|چو رستم بدید آنک خاقان چه کرد
|بیاراست در قلب جای نبرد
|چنین گفت رستم که گردان سپهر
|ببینیم تا بر که گردد بمهر
|چگونه بود بخشش آسمان
|کرا زین بزرگان سرآید زمان
|درنگی نبودم براه اندکی
|دو منزل همی کرد رخشم یکی
|کنون سم این بارگی کوفتست
|ز راه دراز اندر آشوفتست
|نیارم برو کرد نیرو بسی
|شدن جنگ جویان به پیش کسی
|یک امروز در جنگ یاری کنید
|برین دشمنان کامگاری کنید
|که گردان سپهر جهان یار ماست
|مه و مهر گردون نگهدار ماست
|بفرمود تا طوس بربست کوس
|بیاراست لشکر چو چشم خروس
|سپهبد بزد نای و رویینه خم
|خروش آمد و نالهٔ گاودم
|بیاراست گودرز بر میمنه
|فرستاد بر کوه خارا بنه
|فریبرز کاوس بر میسره
|جهان چون نیستان شده یکسره
|بقلب اندرون طوس نوذر بپای
|زمین شد پر از نالهٔ کرنای
|جهان شد بگرد اندرون ناپدید
|کسی از یلان خویشتن را ندید
|بشد پیلتن تا سر تیغ کوه
|بدیدار خاقان و توران گروه
|سپه دید چندانک دریای روم
|ازیشان نمودی چو یک مهره موم
|کشانی و شگنی و سقلاب و هند
|چغانی و رومی و وهری و سند
|جهانی شده سرخ و زرد و سیاه
|دگرگونه جوشن دگرگون کلاه
|زبانی دگرگون بهر گوشه‌ای
|درفش نوآیین و نو توشه‌ای
|ز پیلان و آرایش و تخت عاج
|همان یاره و افسر و طوق و تاج
|جهان بود یکسر چو باغ بهشت
|بدیدار ایشان شده خوب زشت
|بران کوه سر ماند رستم شگفت
|ببر گشتن اندیشه اندر گرفت
|که تا چون نماید بما چرخ مهر
|چه بازی کند پیر گشته سپهر
|فرود آمد از کوه و دل بد نکرد
|گذر بر سپاه و سپهبد نکرد
|همی گفت تا من کمر بسته‌ام
|بیک جای یک سال ننشسته‌ام
|فراوان سپه دیده‌ام پیش ازین
|ندانم که لشکر بود بیش ازین
|بفرمود تا برکشیدند کوس
|بجنگ اندر آمد سپهدار طوس
|ازان کوه سر سوی هامون کشید
|همی نیزه از کینه در خون کشید
|بیک نیمه از روز لشکر گذشت
|کشیدند صف بر دو فرسنگ دشت
|ز گرد سپه روشنایی نماند
|ز خورشید شب را جدایی نماند
|ز تیر و ز پیکان هوا تیره گشت
|همی آفتاب اندران خیره گشت
|خروش سواران و اسپان ز دشت
|ز بهرام و کیوان همی برگذشت
|ز جوش سواران و زخم تبر
|همی سنگ خارا برآورد پر
|همه تیغ و ساعد ز خون بود لعل
|خروشان دل خاک در زیر نعل
|دل مرد بددل گریزان ز تن
|دلیان ز خفتان بریده کفن
|برفتند ازان جای شیران نر
|عقاب دلاور برآورد پر
|نماند ایچ با روی خورشید رنگ
|بجوش آمده خاک بر کوه و سنگ
|بلشکر چنین گفت کاموس گرد
|که گر آسمان را بباید سپرد
|همه تیغ و گرز و کمند آورید
|بایرانیان تنگ و بند آورید
|جهانجوی را دل بجنگ اندرست
|وگرنه سرش زیر سنگ اندرست
|دلیری کجا نام او اشکبوس
|همی بر خروشید بر سان کوس
|بیامد که جوید ز ایران نبرد
|سر هم نبرد اندر آرد بگرد
|بشد تیز رهام با خود و گبر
|همی گرد رزم اندر آمد بابر
|برآویخت رهام با اشکبوس
|برآمد ز هر دو سپه بوق و کوس
|بران نامور تیرباران گرفت
|کمانش کمین سواران گرفت
|جهانجوی در زیر پولاد بود
|بخفتانش بر تیر چون باد بود
|نبد کارگر تیر بر گبر اوی
|ازان تیزتر شد دل جنگجوی
|بگرز گران دست برد اشکبوس
|زمین آهنین شد سپهر ابنوس
|برآهیخت رهام گرز گران
|غمی شد ز پیکار دست سران
|چو رهام گشت از کشانی ستوه
|بپیچید زو روی و شد سوی کوه
|ز قلب سپاه اندر آشفت طوس
|بزد اسپ کاید بر اشکبوس
|تهمتن برآشفت و با طوس گفت
|که رهام را جام باده‌ست جفت
|بمی در همی تیغ‌بازی کند
|میان یلان سرفرازی کند
|چرا شد کنون روی چون سندروس
|سواری بود کمتر از اشکبوس
|تو قلب سپه را به‌آیین بدار
|من اکنون پیاده کنم کارزار
|کمان بزه را بباز و فگند
|ببند کمر بر بزد تیر چند
|خروشید کای مرد رزم آزمای
|هم آوردت آمد مشو باز جای
|کشانی بخندید و خیره بماند
|عنان را گران کرد و او را بخواند
|بدو گفت خندان که نام تو چیست
|تن بی‌سرت را که خواهد گریست
|تهمتن چنین داد پاسخ که نام
|چه پرسی کزین پس نبینی تو کام
|مرا مادرم نام مرگ تو کرد
|زمانه مرا پتک ترگ تو کرد
|کشانی بدو گفت بی‌بارگی
|بکشتن دهی سر بیکبارگی
|تهمتن چنین داد پاسخ بدوی
|که ای بیهده مرد پرخاشجوی
|پیاده ندیدی که جنگ آورد
|سر سرکشان زیر سنگ اورد
|بشهر تو شیر و نهنگ و پلنگ
|سوار اندر آیند هر سه بجنگ
|هم اکنون ترا ای نبرده سوار
|پیاده بیاموزمت کارزار
|پیاده مرا زان فرستاد طوس
|که تا اسپ بستانم از اشکبوس
|کشانی پیاده شود همچو من
|ز دو روی خندان شوند انجمن
|پیاده به از چون تو پانصد سوار
|بدین روز و این گردش کارزار
|کشانی بدو گفت با تو سلیح
|نبینم همی جز فسوس و مزیح
|بدو گفت رستم که تیر و کمان
|ببین تا هم اکنون سراری زمان
|چو نازش باسپ گرانمایه دید
|کمان را بزه کرد و اندر کشید
|یکی تیر زد بر بر اسپ اوی
|که اسپ اندر آمد ز بالا بروی
|بخندید رستم به آواز گفت
|که بنشین به پیش گرانمایه جفت
|سزدگر بداری سرش درکنار
|زمانی برآسایی از کارزار
|کمان را بزه کرد زود اشکبوس
|تنی لرز لرزان و رخ سندروس
|برستم برآنگه ببارید تیر
|تهمتن بدو گفت برخیره خیر
|همی رنجه داری تن خویش را
|دو بازوی و جان بداندیش را
|تهمتن به بند کمر برد چنگ
|گزین کرد یک چوبه تیر خدنگ
|یکی تیر الماس پیکان چو آب
|نهاده برو چار پر عقاب
|کمان را بمالید رستم بچنگ
|بشست اندر آورد تیر خدنگ
|برو راست خم کرد و چپ کرد راست
|خروش از خم چرخ چاچی بخاست
|چو سوفارش آمد بپهنای گوش
|ز شاخ گوزنان برآمد خروش
|چو بوسید پیکان سرانگشت اوی
|گذر کرد بر مهرهٔ پشت اوی
|بزد بر بر و سینهٔ اشکبوس
|سپهر آن زمان دست او داد بوس
|قضا گفت گیر و قدر گفت ده
|فلک گفت احسنت و مه گفت زه
|کشانی هم اندر زمان جان بداد
|چنان شد که گفتی ز مادر نزاد
|نظاره بریشان دو رویه سپاه
|که دارند پیکار گردان نگاه
|نگه کرد کاموس و خاقان چین
|بران برز و بالا و آن زور و کین
|چو برگشت رستم هم اندر زمان
|سواری فرستاد خاقان دمان
|کزان نامور تیر بیرون کشید
|همه تیر تا پر پر از خون کشید
|همه لشکر آن تیر برداشتند
|سراسر همه نیزه پنداشتند
|چو خاقان بدان پر و پیکان تیر
|نگه کرد برنا دلش گشت پیر
|بپیران چنین گفت کین مرد کیست
|ز گردان ایران ورا نام چیست
|تو گفتی که لختی فرومایه‌اند
|ز گردنکشان کمترین پایه‌اند
|کنون نیزه با تیر ایشان یکیست
|دل شیر در جنگشان اندکیست
|همی خوار کردی سراسر سخن
|جز آن بد که گفتی ز سر تا به بن
|بدو گفت پیران کز ایران سپاه
|ندانم کسی را بدین پایگاه
|کجا تیر او بگذرد بر درخت
|ندانم چه دارد بدل شوربخت
|از ایرانیان گیو و طوس‌اند مرد
|که با فر و برزند روز نبرد
|برادرم هومان بسی پیش طوس
|جهان کرد بر گونهٔ آبنوس
|بایران ندانم که این مرد کیست
|بدین لشکر او را هم آورد کیست
|شوم بازپرسم ز پرده‌سرای
|بیارند ناکام نامش بجای
|بیامد پر اندیشه و روی زرد
|بپرسید زان نامداران مرد
|بپیران چنین گفت هومان گرد
|که دشمن ندارد خردمند خرد
|بزرگان ایران گشاده‌دلند
|تو گویی که آهن همی بگسلند
|کنون تا بیامد از ایران سپاه
|همی برخروشند زان رزمگاه
|بدو گفت پیران که هر چند یار
|بیاید بر طوس از ایران سوار
|چو رستم نباشد مرا باک نیست
|ز گرگین و بیژن دلم چاک نیست
|سپه را دو رزم گرانست پیش
|بجویند هر کس بدین نام خویش
|وزان جایگه پیش کاموس رفت
|بنزدیک منشور و فرطوس تفت
|چنین گفت کامروز رزمی بزرگ
|برفت و پدید آمد از میش گرگ
|ببینید تا چارهٔ کار چیست
|بران خستگیها بر آزار چیست
|چنین گفت کاموس کامروز جنگ
|چنان بد که نام اندر آمد بننگ
|برزم اندرون کشته شد اشکبوس
|وزو شادمان شد دل گیو و طوس
|دلم زان پیاده به دو نیم شد
|کزو لشکر ما پر از بیم شد
|ببالای او بر زمین مرد نیست
|بدین لشکر او را هم آورد نیست
|کمانش تو دیدی و تیر ایدرست
|بزور او ز پیل ژیان برترست
|همانا که آن سگزی جنگجوی
|که چندین همی برشمردی ازوی
|پیاده بدین رزمگاه آمدست
|بیاری ایران سپاه آمدست
|بدو گفت پیران که او دیگرست
|سواری سرافراز و کنداورست
|بترسید پس مرد بیدار دل
|کجا بسته بود اندران کار دل
|ز پیران بپرسید کان شیر مرد
|چگونه خرامد بدشت نبرد
|ز بازو و برزش چه داری نشان
|چه گوید بورد با سرکشان
|چگونست مردی و دیدار اوی
|چگونه شوم من بپیکار اوی
|گرا یدونک اویست کامد ز راه
|مرا رفت باید به آوردگاه
|بدو گفت پیران که این خود مباد
|که او آید ایدر کند رزم یاد
|یکی مرد بینی چو سرو سهی
|بدیدار با زیب و با فرهی
|بسا رزمگاها که افراسیاب
|ازو گشت پیچان و دیده پرآب
|یکی رزمسازست و خسروپرست
|نخست او برد سوی شمشیر دست
|بکین سیاوش کند کارزار
|کجا او بپروردش اندر کنار
|ز مردان کنند آزمایش بسی
|سلیح ورا برنتابد کسی
|نه برگیرد از جای گرزش نهنگ
|اگر بفگند بر زمین روز جنگ
|زهی بر کمانش بر از چرم شیر
|یکی تیر و پیکان او ده ستیر
|برزم اندر آید بپوشد زره
|یکی جوشن از بر ببندد گره
|یکی جامه دارد ز چرم پلنگ
|بپوشد بر و اندر آید بجنگ
|همی نام ببربیان خواندش
|ز خفتان و جوشن فزون داندش
|نسوزد در آتش نه از آب تر
|شود چون بپوشد برآیدش پر
|یکی رخش دارد بزیر اندرون
|تو گفتی روان شد که بیستون
|همی آتش افروزد از خاک و سنگ
|نیارامد از بانگ هنگام جنگ
|ابا این شگفتی بروز نبرد
|سزد گر نداری تو او را بمرد
|چو بشنید کاموس بسیار هوش
|بپیران سپرد آن زمان چشم و گوش
|همانا خوش آمدش گفتار اوی
|برافروخت زان کار بازار اوی
|بپیران چنین گفت کای پهلوان
|تو بیدار دل باش و روشن‌روان
|ببین تا چه خواهی ز سوگند سخت
|که خوردند شاهان بیدار بخت
|خورم من فزون زان کنون پیش تو
|که روشن شود زان دل و کیش تو
|که زین را نبردارم از پشت بور
|بنیروی یزدان کیوان و هور
|مگر بخت و رای تو روشن کنم
|بریشان جهان چشم سوزن کنم
|بسی آفرین خواند پیران بدوی
|که ای شاه بینادل و راست‌گوی
|بدین شاخ و این یال و بازوی و کفت
|هنرمند باشی ندارم شگفت
|بکام تو گردد همه کار ما
|نماندست بسیار پیکار ما
|وزان جایگه گرد لشکر بگشت
|بهر خیمه و پرده‌ای برگذشت
|بگفت این سخن پیش خاقان چین
|همی گفت با هر کسی همچنین
|ز خورشید چون شد جهان لعل فام
|شب تیره بر چرخ بگذاشت گام
|دلیران لشکر شدند انجمن
|که بودند دانا و شمشیرزن
|بخرگاه خاقان چین آمدند
|همه دل پر از رزم و کین آمدند
|چو کاموس اسپ افگن شیر مرد
|چو منشور و فرطوس مرد نبرد
|شمیران شگنی و شنگل ز هند
|ز سقلاب چون کندر وشاه سند
|همی رای زد رزم را هر کسی
|از ایران سخن گفت هر کس بسی
|ازان پس بران رایشان شد درست
|که یکسر بخون دست بایست شست
|برفتند هر کس برام خویش
|بخفتند در خیمه با کام خویش
|چو باریک و خمیده شد پشت ماه
|ز تاریک زلف شبان سیاه
|بنزدیک خورشید چون شد درست
|برآمد پر از آب رخ را بشست
|سپاه دو کشور برآمد بجوش
|بچرخ بلند اندر آمد خروش
|چنین گفت خاقان که امروز جنگ
|نباید که چون دی بود با درنگ
|گمان برد باید که پیران نبود
|نه بی او نشاید نبرد آزمود
|همه همگنان رزمساز آمدیم
|بیاری ز راه دراز آمدیم
|گر امروز چون دی درنگ آوریم
|همه نام را زیر ننگ آوریم
|و دیگر که فردا ز افراسیاب
|سپاس اندر آرام جوییم و خواب
|یکی رزم باید همه همگروه
|شدن پیش لشکر بکردار کوه
|ز من هدیه و بردهٔ زابلی
|بیابید با شارهٔ کابلی
|ز ده کشور ایدر سرافراز هست
|بخواب و به خوردن نباید نشست
|بزرگان ز هر جای برخاستند
|بخاقان چین خواهش آراستند
|که بر لشکر امروز فرمان تراست
|همه کشور چین و توران تراست
|یک امروز بنگر بدین رزمگاه
|که شمشیر بارد ز ابر سیاه
|وزین روی رستم بایرانیان
|چنین گفت کاکنون سرآمد زمان
|اگر کشته شد زین سپاه اندکی
|نشد بیش و کم از دو سیصد یکی
|چنین یکسره دل مدارید تنگ
|نخواهم تن زنده بی‌نام و ننگ
|همه لشکر ترک از اشکبوس
|برفتند رخساره چون سندروس
|کنون یکسره دل پر از کین کنید
|بروهای جنگی پر از چین کنید
|که من رخش را بستم امروز نعل
|بخون کرد خواهم سر تیغ لعل
|بسازید کامروز روز نوست
|زمین سربسر گنج کیخسروست
|میان را ببندید کز کارزار
|همه تاج یابید با گوشوار
|بزرگان برو خواندند آفرین
|که از تو فروزد کلاه و نگین
|بپوشید رستم سلیح نبرد
|به آوردگه رفت با داروبرد
|زره زیر بد جوشن اندر میان
|ازان پس بپوشید ببربیان
|گرانمایه مغفر بسر بر نهاد
|همی کرد بدخواهش از مرگ یاد
|بنیروی یزدان میان را ببست
|نشست از بر رخش چون پیل مست
|ز بالای او آسمان خیره گشت
|زمین از پی رخش او تیره گشت
|برآمد ز هر دو سپه بوق و کوس
|زمین آهنین شد سپهر آبنوس
|جهان لرز لرزان شد و دشت و کوه
|زمین شد ز نعل ستوران ستوه
|وزین روی کاموس بر میمنه
|پس پشت او ژنده پیل و بنه
|ابر میسره لشکر آرای هند
|زره‌دار با تیغ و هندی پرند
|بقلب اندرون جای خاقان چین
|شده آسمان تار و جنبان زمین
|وزین رو فریبرز بر میسره
|چو خورشید تابان ز برج بره
|سوی میمنه پور کشواد بود
|که کتفش همه زیر پولاد بود
|بقلب اندرون طوس نوذر بپای
|به پیش سپه کوس با کرنای
|همی دود آتش برآمد ز آب
|نبیند چنین رزم جنگی بخواب
|برآمد ز هر سوی لشکر خروش
|همی پیل را زان بدرید گوش
|نخستین که آمد میان دو صف
|ز خون جگر بر لب آورده کف
|سپهبد سرافراز کاموس بود
|که با لشکر و پیل و با کوس بود
|همی برخروشید چون پیل مست
|یکی گرزهٔ گام پیکر بدست
|که آن جنگجوی پیاده کجاست
|که از نامداران چنین رزم خواست
|کنون گر بیاید به آوردگاه
|تهی ماند از تیر او جایگاه
|ورا دیده بودند گردان نیو
|چو طوس سرافراز و رهام و گیو
|کسی را نیامد همی رزم رای
|ز گردان ایران تهی ماند جای
|که با او کسی را نبد تاو جنگ
|دلیران چو آهو و او چون پلنگ
|یکی زابلی بود الوای نام
|سبک تیغ کین برکشید از نیام
|کجا نیزهٔ رستم او داشتی
|پس پشت او هیچ نگذاشتی
|بسی رنج برده بکار عنان
|بیاموخته گرز و تیر و سنان
|برنج و بسختی جگر سوخته
|ز رستم هنرها بیاموخته
|بدو گفت رستم که بیدار باش
|بورد این ترک هشیار باش
|مشو غرق ز آب هنرهای خویش
|نگه‌دار بر جایگه پای خویش
|چو قطره بر ژرف دریا بری
|بدیوانگی ماند این داوری
|شد الوای آهنگ کاموس کرد
|که جوید بورد با او نبرد
|نهادند آوردگاهی بزرگ
|کشانی بیامد بکردار گرگ
|بزد نیزه و برگرفتش ز زین
|بینداخت آسان بروی زمین
|عنان را گران کرد و او را بنعل
|همی کوفت تا خاک او کرد لعل
|تهمتن ز الوای شد دردمند
|ز فتراک بگشاد پیچان کمند
|چو آهنگ جنگ سران داشتی
|کمندی و گرزی گران داشتی
|بیامد بغرید چون پیل مست
|کمندی ببازو و گرزی بدست
|بدو گفت کاموس چندین مدم
|بنیروی این رشتهٔ شصت خم
|چنین پاسخ آورد رستم که شیر
|چو نخچیر بیند بغرد دلیر
|نخستین برین کینه بستی کمر
|ز ایران بکشتی یکی نامور
|کنون رشته خوانی کمند مرا
|ببینی همی تنگ و بند مرا
|زمانه ترا از کشانی براند
|چو ایدر بدت خاک جایت نماند
|برانگیخت کاموس اسپ نبرد
|هم آورد را دید با دارو برد
|بینداخت تیغ پرند آورش
|همی خواست از تن بریدن سرش
|سر تیغ بر گردن رخش خورد
|ببرید بر گستوان نبرد
|تن رخش را زان نیامد گزند
|گو پیلتن حلقه کرد آن کمند
|بینداخت و افگندش اندر میان
|برانگیخت از جای پیل ژیان
|بزین اندر آورد و کردش دوال
|عقابی شده رخش با پر و بال
|سوار از دلیری بیفشارد ران
|گران شد رکیب و سبک شد عنان
|همی خواست کان خم خام کمند
|بنیرو ز هم بگسلاند ز بند
|شد از هوش کاموس و نگسست خام
|گو پیلتن رخش را کرد رام
|عنان را بیچید و او را ز زین
|نگون اندر آورد و زد بر زمین
|بیامد ببستش بخم کمند
|بدو گفت کاکنون شدی بی‌گزند
|ز تو تنبل و جادوی دور گشت
|روانت بر دیو مزدور گشت
|سرآمد بتو بر همه روز کین
|نبینی زمین کشانی و چین
|گمان تو آن بد که هنگام جنگ
|کسی چون تو نگرفت خنجر بچنگ
|مبادا که کین آورد سرفراز
|که بس زود بیند نشیب و فراز
|دو دست از پس پشت بستش چو سنگ
|بخم کمند اندر آورد چنگ
|بیامد خرامان بایران سپاه
|بزیر کش اندر تن کینه‌خواه
|بگردان چنین گفت کین رزمجوی
|ز بس زور و کین اندر آمد بروی
|چنین است رسم سرای فریب
|گهی در فراز و گهی در نشیب
|بایران همی شد که ویران کند
|کنام پلنگان و شیران کند
|به زابلستان و به کابلستان
|نه ایوان بود نیز و نه گلستان
|نیندازد از دست گوپال را
|مگر گم کند رستم زال را
|کفن شد کنون مغفر و جوشنش
|ز خاک افسر و گرد پیراهنش
|شما را بکشتن چگونست رای
|که شد کار کاموس جنگی ز پای
|بیفگند بر خاک پیش سران
|ز لشکر برفتند کنداوران
|تنش را بشمشیر کردند چاک
|بخون غرقه شد زیر او سنگ و خاک
|بمردی نباید شد اندر گمان
|که بر تو درازست دست زمان
|بپایان شد این رزم کاموس گرد
|همی شد که جان آورد جان ببرد
|کنون ای خردمند روشن‌روان
|بجز نام یزدان مگردان زبان
|که اویست بر نیک و بد رهنمای
|وزویست گردون گردان بجای
|همی بگذرد بر تو ایام تو
|سرایی جزین باشد آرام تو
|چو باشی بدین گفته همداستان
|که دهقان همی گوید از باستان
|ازان پس خبر شد بخاقان چین
|که شد کشته کاموس بر دشت کین
|کشانی و شگنی و گردان بلخ
|ز کاموس‌شان تیره شد روز و تلخ
|همه یک بدیگر نهادند روی
|که این پرهنر مرد پرخاشجوی
|چه مردست و این مرد را نام چیست
|همورد او در جهان مرد کیست
|چنین گفت هومان به پیران شیر
|که امروز شد جانم از رزم سیر
|دلیران ما چون فرازند چنگ
|که شد کشته کاموس جنگی بجنگ
|بگیتی چنو نامداری نبود
|وزو پیلتن تر سواری نبود
|چو کاموس گو را بخم کمند
|به آوردگه بر توان کرد بند
|سزد گر سر پیل را روز کین
|بگیرد برآرد زند بر زمین
|سپه سربسر پیش خاقان شدند
|ز کاموس با درد و گریان شدند
|که آغاز و فرجام این رزمگاه
|شنیدی و دیدی بنزد سپاه
|کنون چارهٔ کار ما بازجوی
|بتنها تن خویش و کس را مگوی
|بلشکر نگه کن ز کارآگهان
|کسی کو سخن باز جوید نهان
|ببیند که این شیر دل مرد کیست
|وزین لشکر او را هم آورد کیست
|از آن پس همه تن بکشتن دهیم
|به آوردگه بر سر و تن نهیم
|بپیران چنین گفت خاقان چین
|که خود درد ازینست و تیمار ازین
|که تا کیست زان لشکر پرگزند
|کجا پیل گیرد بخم کمند
|ابا آنک از مرگ خود چاره نیست
|ره خواهش و پرسش و یاره نیست
|ز مادر همه مرگ را زاده‌ایم
|بناکام گردن بدو داده‌ایم
|کس از گردش آسمان نگذرد
|وگر بر زمین پیل را بشکرد
|شما دل مدارید ازو مستمند
|کجا کشته شد زیر خم کمند
|مرا نرا که کاموس ازو شد هلاک
|ببند کمند اندر آرم بخاک
|همه شهر ایران کنم رود آب
|بکام دل خسرو افراسیاب
|ز لشکر بسی نامور گرد کرد
|ز خنجرگزاران و مردان مرد
|چنین گفت کین مرد جنگی بتیر
|سوار کمندافگن و گردگیر
|نگه کرد باید که جایش کجاست
|بگرد چپ لشکر و دست راست
|هم از شهر پرسد هم از نام او
|ازانپس بسازیم فرجام او
|سواری سرافراز و خسروپرست
|بیامد ببر زد برین کار دست
|که چنگش بدش نام و جوینده بود
|دلیر و به هر کار پوینده بود
|بخاقان چنین گفت کای سرفراز
|جهان را بمهر تو بادا نیاز
|گر او شیر جنگیست بیجان کنم
|بدانگه که سر سوی ایران کنم
|بتنها تن خویش جنگ‌آورم
|همه نام او زیر ننگ آورم
|ازو کین کاموس جویم نخست
|پس از مرگ نامش بیارم درست
|برو آفرین کرد خاقان چین
|بپیشش ببوسید چنگش زمین
|بدو گفت ار این کینه بازآوری
|سوی من سر بی‌نیاز آوری
|ببخشمت چندان گهرها ز گنج
|کزان پس نباید کشیدنت رنج
|ازان دشت چنگش برانگیخت اسپ
|همی رفت برسان آذرگشسپ
|چو نزدیک ایرانیان شد بجنگ
|ز ترکش برآورد تیر خدنگ
|چنین گفت کین جای جنگ منست
|سر نامداران بچنگ منست
|کجا رفت آن مرد کاموس گیر
|که گاهی کمند افگند گاه تیر
|کنون گر بیاید به آوردگاه
|نمانم که ماند بنزد سپاه
|بجنبید با گرز رستم ز جای
|همانگه برخش اندر آورد پای
|منم گفت شیراوژن و گردگیر
|که گاهی کمند افگنم گاه تیر
|هم اکنون ترا همچو کاموس گرد
|بدیده همی خاک باید سپرد
|بدو گفت چنگش که نام تو چیست
|نژادت کدامست و کام تو چیست
|بدان تا بدانم که روز نبرد
|کرا ریختم خون چو برخاست گرد
|بدو گفت رستم که ای شوربخت
|که هرگز مبادا گل آن درخت
|کجا چون تو در باغ بار آورد
|چو تو میوه اندر شمار آورد
|سر نیزه و نام من مرگ تست
|سرت را بباید ز تن دست شست
|بیامد همانگاه چنگش چو باد
|دو زاغ کمان را بزه بر نهاد
|کمان جفا پیشه چون ابر بود
|هم آورد با جوشن و گبر بود
|سپر بر سرآورد رستم چو دید
|که تیرش زره را بخواهد برید
|بدو گفت باش ای سوار دلیر
|که اکنون سرت گردد از رزم سیر
|نگه کرد چنگش بران پیلتن
|ببالای سرو سهی بر چمن
|بد آن اسپ در زیر یک لخت کوه
|نیامد همی از کشیدن ستوه
|بدل گفت چنگش که اکنون گریز
|به از با تن خویش کردن ستیز
|برانگیخت آن بارکش را ز جای
|سوی لشکر خویشتن کرد رای
|بکردار آتش دلاور سوار
|برانگیخت رخش از پس نامدار
|همانگاه رستم رسید اندروی
|همه دشت زیشان پر از گفت و گوی
|دم اسپ ناپاک چنگش گرفت
|دو لشکر بدو مانده اندر شگفت
|زمانی همی داشت تا شد غمی
|ز بالا بزد خویشتن بر زمی
|بیفتاد زو ترگ و زنهار خواست
|تهمتن ورا کرد با خاک راست
|همانگاه کردش سر از تن جدا
|همه کام و اندیشه شد بی‌نوار
|همه نامداران ایران زمین
|گرفتند بر پهلوان آفرین
|همی بود رستم میان دو صف
|گرفته یکی خشت رخشان بکف
|وزان روی خاقان غمی گشت سخت
|برآشفت با گردش چرخ و بخت
|بهومان چنین گفت خاقان چین
|که تنگست بر ما زمان و زمین
|مران نامور پهلوان را تو نام
|شوی بازجویی فرستی پیام
|بدو گفت هومان که سندان نیم
|برزم اندرون پیل دندان نیم
|بگیتی چو کاموس جنگی نبود
|چنو رزم‌خواه و درنگی نبود
|بخم کمندش گرفت این سوار
|تو این گرد را خوار مایه مدار
|شوم تا چه خواهد جهان آفرین
|که پیروز گردد بدین دشت کین
|بخیمه درآمد بکردار باد
|یکی ترگ دیگر بسر برنهاد
|درفشی دگر جست و اسپی دگر
|دگرگونه جوشن دگرگون سپر
|بیامد چو نزدیک رستم رسید
|همی بود تا یال و شاخش بدید
|برستم چنین گفت کای نامدار
|کمندافگن وگرد و جنگی سوار
|بیزدان که بیزارم از تاج و گاه
|که چون تو ندیدم یکی رزم‌خواه
|ز تو بگذرد زین سپاه بزرگ
|نبینم همی نامداری سترگ
|دلیری که چندین بجوید نبرد
|برآرد همی از دل شیر گرد
|ز شهر و نژاد و ز آرام خویش
|سخن گوی و از تخمه و نام خویش
|جز از تو کسی را ز ایران سپاه
|ندیدم که دارد دل رزمگاه
|مرا مهربانیست بر مرد جنگ
|بویژه که دارد نهاد پلنگ
|کنون گر بگویی مرا نام خویش
|برو بوم و پیوند وآرام خویش
|سپاسی برین کار بر من نهی
|کز اندیشه گردد دل من تهی
|بدو گفت رستم که چندین سخن
|که گفتی و افگندی از مهر بن
|چرا تو نگویی مرا نام خویش
|بر و کشور و بوم و آرام خویش
|چرا آمدستی بنزدیک من
|بنرمی و چربی و چندین سخن
|اگر آشتی جست خواهی همی
|بکوشی که این کینه کاهی همی
|نگه کن که خون سیاوش که ریخت
|چنین آتش کین بما بر که بیخت
|همان خون پرمایه گودرزیان
|که بفزود چندین زیان بر زیان
|بزرگان کجا با سیاوش بدند
|نجستند پیکار و خامش بدند
|گنهکار خون سر بیگناه
|نگر تا که یابی ز توران سپاه
|ز مردان و اسپان آراسته
|کز ایران بیاورد با خواسته
|چو یکسر سوی ما فرستید باز
|من از جنگ ترکان شوم بی‌نیاز
|ازان پس همه نیکخواه منید
|سراسر بر آیین و راه منید
|نیازم بکین و نجویم نبرد
|نیارم سر سرکشان زیر گرد
|وزان پس بگویم بکیخسرو این
|بشویم دل و مغزش از درد و کین
|بتو بر شمارم کنون نامشان
|که مه نامشان باد و مه کامشان
|سر کین ز گرسیوز آمد نخست
|که درد دل و رنج ایران بجست
|کسی را که دانی تو از تخم کور
|که بر خیره این آب کردند شور
|گروی زره و آنک از وی بزاد
|نژادی که هرگز مباد آن نژاد
|ستم بر سیاوش ازیشان رسید
|که زو آمد این بند بد را کلید
|کسی کو دل و مغز افراسیاب
|تبه کرد و خون راند برسان آب
|و دیگر کسی را کز ایرانیان
|نبد کین و بست اندرین کین میان
|بزرگان که از تخمهٔ ویسه‌اند
|دو رویند و با هر کسی پیسه‌اند
|چو هومان و لهاک و فرشیدورد
|چو کلباد و نستیهن آن شوخ مرد
|اگر این که گفتم بجای آورید
|سر کینه جستن بپای آورید
|ببندم در کینه بر کشورت
|بجوشن نپوشید باید برت
|و گر جز بدین گونه گویی سخن
|کنم تازه پیکار و کین کهن
|که خوکردهٔ جنگ توران منم
|یکی نامداری از ایران منم
|بسی سر جدا کرده دارم ز تن
|که جز کام شیران نبودش کفن
|مرا آزمودی بدین رزمگاه
|همینست رسم و همینست راه
|ازین گونه هرگز نگفتم سخن
|بجز کین نجستم ز سر تا به بن
|کنون هرچ گفتم ترا گوش دار
|سخنهای خوب اندر آغوش دار
|چو بشنید هومان بترسید سخت
|بلرزید برسان برگ درخت
|کزان گونه گفتار رستم شنید
|همه کینه از دودهٔ خویش دید
|چنین پاسخ آورد هومان بدوی
|که ای شیر دل مرد پرخاشجوی
|بدین زور و این برز و بالای تو
|سر تخت ایران سزد جای تو
|نباشی جز از پهلوانی بزرگ
|وگر نامداری ز ایران سترگ
|بپرسیدی از گوهر و نام من
|بدل دیگر آمد ترا کام من
|مرا کوه گوشست نام ای دلیر
|پدر بوسپاسست مردی چو شیر
|من از وهر با این سپاه آمدم
|سپاهی بدین رزمگاه آمدم
|ازان باز جویم همی نام تو
|که پیدا کنم در جهان کام تو
|کنون گر بگویی مرا نام خویش
|شوم شاد دل سوی آرام خویش
|همه هرچ گفتی بدین رزمگاه
|یکایک بگویم به پیش سپاه
|همان پیش منشور و خاقان چین
|بزرگان و گردان توران زمین
|بدو گفت رستم که نامم مجوی
|ز من هرچ دیدی بدیشان بگوی
|ز پیران مرا دل بسوزد همی
|ز مهرش روان برفروزد همی
|ز خون سیاوش جگرخسته اوست
|ز ترکان کنون راد و آهسته اوست
|سوی من فرستش هم اکنون دمان
|ببینیم تا بر چه گردد زمان
|بدو گفت هومان که ای سرفراز
|بدیدار پیرانت آمد نیاز
|چه دانی تو پیران و کلباد را
|گروی زره را و پولاد را
|بدو گفت چندین چه پیچی سخن
|سر آب را سوی بالا مکن
|نبینی که پیکار چندین سپاه
|بدویست و زو آمد این رزمگاه
|بشد تیز هومان هم اندر زمان
|شده گونه از روی و آمد دمان
|بپیران چنین گفت کای نیک بخت
|بد افتاد ما را ازین کار سخت
|که این شیردل رستم زابلیست
|برین لشکر اکنون بباید گریست
|که هرگز نتابند با او بجنگ
|بخشکی پلنگ و بدریا نهنگ
|سخن گفت و بشنید پاسخ بسی
|همی یاد کرد از بد هر کسی
|نخست ای برادر مرا نام برد
|ز کین سیاوش بسی برشمرد
|ز کار گذشته بسی کرد یاد
|ز پیران و گردان ویسه‌نژاد
|ز بهرام وز تخم گودرزیان
|ز هر کس که آمد بریشان زیان
|بجز بر تو بر کس ندیدمش مهر
|فراوان سخن گفت و نگشاد چهر
|ازین لشکر اکنون ترا خواستست
|ندانم که بر دل چه آراستست
|برو تا ببینیش نیزه بدست
|تو گویی که بر کوه دارد نشست
|ابا جوشن و ترگ و ببر بیان
|بزیر اندرون ژنده پیلی ژیان
|ببینی که من زین نجستم دروغ
|همی گیرد آتش ز تیغش فروغ
|ترا تا نبیند نجنبد ز جای
|ز بهر تو ماندست زان سان بپای
|چو بینیش با او سخن نرم گوی
|برهنه مکن تیغ و منمای روی
|بدو گفت پیران که ای رزمساز
|بترسم که روز بد آید فراز
|گر ایدونک این تیغ زن رستمست
|بدین دشت ما را گه ماتمست
|بر آتش بسوزد بر و بوم ما
|ندانم چه کرد اختر شوم ما
|بشد پیش خاقان پر از آب چشم
|جگر خسته و دل پر از درد و خشم
|بدو گفت کای شاه تندی مکن
|که اکنون دگرگونه گشت این سخن
|چو کاموس گو را سرآمد زمان
|همانگاه برد این دل من گمان
|که این بارهٔ آهنین رستمست
|که خام کمندش خم اندر خمست
|گر افراسیاب آید اکنون چو آب
|نبینند جز سهم او را بخواب
|ازو دیو سیر اید اندر نبرد
|چه یک مرد با او چه یک دشت مرد
|بزابلستان چند پرمایه بود
|سیاوش را آن زمان دایه بود
|پدروار با درد جنگ آورد
|جهان بر جهاندار تنگ آورد
|شوم بنگرم تا چه خواهد همی
|که از غم روانم بکاهد همی
|بدو گفت خاقان برو پیش اوی
|چنانچون بباید سخن نرم گوی
|اگر آشتی خواهد و دستگاه
|چه باید برین دشت رنج سپاه
|بسی هدیه بپذیر و پس باز گرد
|سزد گر نجوییم چندین نبرد
|وگر زیر چرم پلنگ اندرست
|همانا که رایش بجنگ اندرست
|همه یکسره نیز جنگ آوریم
|برو دشت پیکار تنگ آوریم
|همه پشت را سوی یزدان کنیم
|بنیروی او رزم شیران کنیم
|هم او را تن از آهن و روی نیست
|جز از خون وز گوشت وز موی نیست
|نه اندر هوا باشد او را نبرد
|دلت را چه سوزی بتیمار و درد
|چنان دان که گر سنگ و آهن خورد
|همان تیر و ژوپین برو بگذرد
|بهر مرد ازیشان ز ما سیصدست
|درین رزمگه غم کشیدن بدست
|همین زابلی نامبردار مرد
|ز پیلی فزون نیست گاه نبرد
|یکی پیلبازی نمایم بدوی
|کزان پس نیارد سوی جنگ روی
|همی رفت پیران پر از درد و بیم
|شد از کار رستم دلش به دو نیم
|بیامد بنزدیک ایران سپاه
|خروشید کای مهتر رزم خواه
|شنیدم کزین لشکر بی شمار
|مرا یاد کردی بهنگام کار
|خرامیدم از پیش آن انجمن
|بدین انجمن تا چه خواهی ز من
|بدو گفت رستم که نام تو چیست
|بدین آمدن رای و کام تو چیست
|چنین داد پاسخ که پیران منم
|سپهدار این شیر گیران منم
|ز هومان ویسه مرا خواستی
|بخوبی زبان را بیاراستی
|دلم تیز شد تا تو از مهتران
|کدامی ز گردان جنگ آوران
|بدو گفت من رستم زابلی
|زره‌دار با خنجر کابلی
|چو بشنید پیران ز پیش سپاه
|بیامد بر رستم کینه خواه
|بدو گفت رستم که ای پهلوان
|درودت ز خورشید روشن روان
|هم از مادرش دخت افراسیاب
|که مهر تو بیند همیشه بخواب
|بدو گفت پیران که ای پیلتن
|درودت ز یزدان و از انجمن
|ز نیکی دهش آفرین بر تو باد
|فلک را گذر بر نگین تو باد
|ز یزدان سپاس و بدویم پناه
|که دیدم ترا زنده بر جایگاه
|زواره فرامرز و زال سوار
|که او ماند از خسروان یادگار
|درستند و شادان دل و سرفراز
|کزیشان مبادا جهان بی‌نیاز
|بگویم ترا گر نداری گران
|گله کردن کهتر از مهتران
|بکشتم درختی بباغ اندرون
|که بارش کبست آمد و برگ خون
|ز دیده همی آب دادم برنج
|بدو بد مرا زندگانی و گنج
|مرا زو همه رنج بهر آمدست
|کزو بار تریاک زهر آمدست
|سیاوش مرا چون پدر داشتی
|به پیش بدیها سپر داشتی
|بسا درد و سختی و رنجا که من
|کشیدم ازان شاه و زان انجمن
|گوای من اندر جهان ایزدست
|گوا خواستن دادگر را بدست
|که اکنون برآمد بسی روزگار
|شنیدم بسی پند آموزگار
|که شیون نه برخاست از خان من
|همی آتش افروزد از جان من
|همی خون خروشم بجای سرشک
|همیشه گرفتارم اندر پزشک
|ازین کار بهر من آمد گزند
|نه بر آرزو گشت چرخ بلند
|ز تیره شب و دیده‌ام نیست شرم
|که من چند جوشیده‌ام خون گرم
|ز کار سیاوش چو آگه شدم
|ز نیک و ز بد دست کوته شدم
|میان دو کشور دو شاه بلند
|چنین خوارم و زار و دل مستمند
|فرنگیس را من خریدم بجان
|پدر بر سر آورده بودش زمان
|بخانه نهانش همی داشتم
|برو پشت هرگز نه برگاشتم
|بپاداش جان خواهد از من همی
|سر بدگمان خواهد از من همی
|پر از دردم ای پهلوان از دو روی
|ز دو انجمن سر پر از گفتگوی
|نه راه گریزست ز افراسیاب
|نه جای دگر دارم آرام و خواب
|همم گنج و بوم است و هم چارپای
|نبینم همی روی رفتن بجای
|پسر هست و پوشیده‌رویان بسی
|چنین خسته و بستهٔ هر کسی
|اگر جنگ فرماید افراسیاب
|نماند که چشم اندر آید بخواب
|بناکام لشکر باید کشید
|نشاید ز فرمان او آرمید
|بمن بر کنون جای بخشایشست
|سپاه اندر آوردن آرایشست
|اگر نیستی بر دلم درد و غم
|ازین تخمه جز کشتن پیلسم
|جز او نیز چندی دلیر و جوان
|که در جنگ سیر آمدند از روان
|ازین پس مرا بیم جانست نیز
|سخن چند گویم ز فرزند و چیز
|به پیروزگر بر تو ای پهلوان
|که از من نباشی خلیده‌روان
|ز خویشان من بد نداری نهان
|براندیشی از کردگار جهان
|بروشن روان سیاوش که مرگ
|مرا خوشتر از جوشن و تیغ و ترگ
|گر ایدونکه جنگی بود هم گروه
|تلی کشته بینی ببالای کوه
|کشانی و سقلاب و شگنی و هند
|ازین مرز تا پیش دریای سند
|ز خون سیاوش همه بیگناه
|سپاهی کشیده بدین رزمگاه
|ترا آشتی بهتر آید که جنگ
|نباید گرفتن چنین کار تنگ
|نگر تا چه بینی تو داناتری
|برزم دلیران تواناتری
|ز پیران چو بشنید رستم سخن
|نه بر آرزو پاسخ افگند بن
|بدو گفت تا من بدین رزمگاه
|کمر بسته‌ام با دلیران شاه
|ندیدستم از تو بجز راستی
|ز ترکان همه راستی خواستی
|پلنگ این شناسد که پیکار و جنگ
|نه خوبست و داند همی کوه و سنگ
|چو کین سر شهریاران بود
|سر و کار با تیرباران بود
|کنون آشتی را دو راه ایدرست
|نگر تا شما را چه اندرخورست
|یکی آنک هر کس که از خون شاه
|بگسترد بر خیره این رزمگاه
|ببندی فرستی بر شهریار
|سزد گر نفرماید این کارزار
|گنهکار خون سر بیگناه
|سزد گر نباشد بدین رزمگاه
|و دیگر که با من ببندی کمر
|بیایی بر شاه پیروزگر
|ز چیزی که ایدر بمانی همی
|تو آن را گرانمایه دانی همی
|بجای یکی ده بیابی ز شاه
|مکن یاد بنگاه توران سپاه
|بدل گفت پیران که ژرفست کار
|ز توران شدن پیش آن شهریار
|دگر چون گنه کار جوید همی
|دل از بیگناهان بشوید همی
|بزرگان و خویشان افراسیاب
|که با گنج و تختند و با جاه و آب
|ازین در کجا گفت یارم سخن
|نه سر باشد این آرزو را نه بن
|چو هومان و کلباد و فرشیدورد
|کجا هست گودرز زیشان بدرد
|همه زین شمارند و این روی نیست
|مر این آب را در جهان جوی نیست
|مرا چارهٔ خویش باید گرفت
|ره جست را پیش باید گرفت
|بدو گفت پیران که ای پهلوان
|همیشه جوان باش و روشن‌روان
|شوم بازگویم بگردان همین
|بمنشور و شنگل بخاقان چین
|هیونی فرستم بافراسیاب
|بگویم سرش را برآرم ز خواب
|و زانجا بیامد بلشکر چو باد
|کسی را که بودند ویسه نژاد
|یکی انجمن کرد و بگشاد راز
|چنین گفت کامد نشیب و فراز
|بدانید کین شیر دل رستمست
|جهانگیر و از تخمهٔ نیرمست
|بزرگان و شیران زابلستان
|همه نامداران کابلستان
|چنو کینه‌ور باشد و رهنمای
|سواران گیتی ندارند پای
|چو گودرز کشواد و چون گیو و طوس
|بناکام رزمی بود با فسوس
|ز ترکان گنهکار خواهد همی
|دل از بیگناهان بکاهد همی
|که دانی که ایدر گنهکار نیست
|دل شاه ازو پر ز تیمار نیست
|نگه کن که این بوم ویران شود
|بکام دلیران ایران شود
|نه پیر و جوان ماند ایدر نه شاه
|نه گنج و سپاه و نه تخت و کلاه
|همی گفتم این شوم بیداد را
|که چندین مدار آتش و باد را
|که روزی شوی ناگهان سوخته
|خرد سوخته چشم دل دوخته
|نکرد آن جفاپیشه فرمان من
|نه فرمان این نامدار انجمن
|بکند این گرانمایگان را ز جای
|نزد با دلیر و خردمند رای
|ببینی که نه شاه ماند نه تاج
|نه پیلان جنگی نه این تخت عاج
|بدین شاددل شاه ایران بود
|غم و درد بهر دلیران بود
|دریغ آن دلیران و چندین سپاه
|که با فر و برزند و با تاج و گاه
|بتاراج بینی همه زین سپس
|نه برگردد از رزمگه شاد کس
|بکوبند ما را بنعل ستور
|شود آب این بخت بیدار شور
|ز هومان دل من بسوزد همی
|ز رویین روان برفروزد همی
|دل رستم آگنده از کین اوست
|بروهاش یکسر پر از چین اوست
|پر از غم شوم پیش خاقان چین
|بگویم که ما را چه آمد ز کین
|بیامد بنزدیک خاقان چو گرد
|پر از خون رخ و دیده پر آب زرد
|سراپردهٔ او پر از ناله دید
|ز خون کشته بر زعفران لاله دید
|ز خویشان کاموس چندی سپاه
|بنزدیک خاقان شده دادخواه
|همی گفت هر کس که افراسیاب
|ازین پس بزرگی نبیند بخواب
|چرا کین پی افگند کش نیست مرد
|که آورد سازد بروز نبرد
|سپاه کشانی سوی چین شویم
|همه دیده پر آب و باکین شویم
|ز چین و ز بربر سپاه آوریم
|که کاموس را کینه‌خواه آوریم
|ز بزگوش و سگسار و مازندران
|کس آریم با گرزهای گران
|مگر سیستان را پر آتش کنیم
|بریشان شب و روز ناخوش کنیم
|سر رستم زابلی را بدار
|برآریم بر سوگ آن نامدار
|تنش را بسوزیم و خاکسترش
|همی برفشانیم گرد درش
|اگر کین همی جوید افراسیاب
|نه آرام باید که یابد نه خواب
|همی از پی دوده هر کس بدرد
|ببارید بر ارغوان آب زرد
|چو بشنید پیران دلش خیره گشت
|ز آواز ایشان رخش تیره گشت
|بدل گفت کای زار و بیچارگان
|پر از درد و تیمار و غمخوارگان
|ندارید ازین اگهی بی‌گمان
|که ایدر شما را سرآمد زمان
|ز دریا نهنگی بجنگ آمدست
|که جوشنش چرم پلنگ آمدست
|بیامد بخاقان چنین گفت باز
|که این رزم کوتاه ما شد دراز
|از این نامداران هر کشوری
|ز هر سو که بد نامور مهتری
|بیاورد و این رنجها شد به باد
|کجا خیزد از کار بیداد داد
|سر شاه کشور چنین گشته شد
|سیاوش بر دست او کشته شد
|بفرمان گرسیوز کم خرد
|سر اژدها را کسی نسپرد
|سیاوش جهاندار و پرمایه بود
|ورا رستم زابلی دایه بود
|هر آنگه که او جنگ و کین آورد
|همی آسمان بر زمین آورد
|نه چنگ پلنگ و نه خرطوم پیل
|نه کوه بلند و نه دریای نیل
|بسندست با او به آوردگاه
|چو آورد گیرد به پیش سپاه
|یکی رخش دارد بزیر اندرون
|که گویی روان شد که بیستون
|کنون روز خیره نباید شمرد
|که دیدند هر کس ازو دستبرد
|یکی آتش آمد ز چرخ کبود
|دل ما شد از تف او پر ز دود
|کنون سر بسر تیزهش بخردان
|بخوانید با موبدان و ردان
|ببینید تا چارهٔ کار چیست
|بدین رزمگه مرد پیکار کیست
|همی رای باید که گردد درست
|از آغاز کینه نبایست جست
|مگر زین بلا سوی کشور شویم
|اگر چند با بخت لاغر شویم
|ز پیران غمی گشت خاقان چین
|بسی یاد کرد از جهان آفرین
|بدو گفت ما را کنون چیست روی
|چو آمد سپاهی چنین جنگجوی
|چنین گفت شنگل که ای سرفراز
|چه باید کشیدن سخنها دراز
|بیاری افراسیاب آمدیم
|ز دشت و ز دریای آب آمدیم
|بسی باره و هدیه‌ها یافتیم
|ز هر کشوری تیز بشتافتیم
|بیک مرد سگزی که آمد بجنگ
|چرا شد چنین بر شما کار تنگ
|ز یک مرد ننگست گفتن سخن
|دگرگونه‌تر باید افگند بن
|اگر گرد کاموس را زو زمان
|بیامد نباید شدن بدگمان
|سپیده‌دمان گرزها برکشیم
|وزین دشت یکسر سراندر کشیم
|هوا را چو ابر بهاران کنیم
|بریشان یکی تیرباران کنیم
|ز گرد سواران و زخم تبر
|نباید که داند کس از پای سر
|شما یکسره چشم بر من نهید
|چو من برخروشم دمید و دهید
|همانا که جنگ‌آوران صد هزار
|فزون باشد از ما دلیر و سوار
|ز یک تن چنین زار و پیچان شدیم
|همه پاک ناکشته بیجان شدیم
|چنان دان که او ژنده پیلست مست
|به آوردگه شیر گیرد بدست
|یکی پیل‌بازی نمایم بدوی
|کزان پس نیارد سوی رزم روی
|چو بشنید لشکر ز شنگل سخن
|جوان شد دل مرد گشته کهن
|بدو گفت پیران کانوشه بدی
|روان را بپیگار توشه بدی
|همه نامداران و خاقان چین
|گرفتند بر شاه هند آفرین
|چو پیران بیامد بپرده سرای
|برفتند پرمایه ترکان ز جای
|چو هومان و نستیهن و بارمان
|که با تیغ بودند گر با سنان
|بپرسید هومان ز پیران سخن
|که گفتارشان بر چه آمد به بن
|همی آشتی را کند پایگاه
|و گر کینه جوید سپاه از سپاه
|بهومان بگفت آنچ شنگل بگفت
|سپه گشت با او به پیگار جفت
|غمی گشت هومان ازان کار سخت
|برآشفت با شنگل شوربخت
|به پیران چنین گفت کز آسمان
|گذر نیست تا بر چه گردد زمان
|بیامد بره پیش کلباد گفت
|که شنگل مگر با خرد نیست جفت
|بباید شدن یک زمان زین میان
|نگه کرد باید بسود و زیان
|ببینی کزین لشکر بی‌کران
|جهانگیر و با گرزهای گران
|دو بهره بود زیر خاک اندرون
|کفن جوشن و ترگ شسته بخون
|بدو گفت کلباد ای تیغ زن
|چنین تا توان فال بد را مزن
|تن خویش یکباره غمگین مکن
|مگر کز گمان دیگر اید سخن
|بنا آمده کار دل را بغم
|سزد گر نداری نباشی دژم
|وزین روی رستم یلان را بخواند
|سخنهای بایسته چندی براند
|چو طوس و چو گودرز و رهام و گیو
|فریبرز و گستهم و خراد نیو
|چو گرگین کارآزموده سوار
|چو بیژن فروزندهٔ کارزار
|تهمتن چنین گفت با بخردان
|هشیوار و بیدار دل موبدان
|کسی را که یزدان کند نیکبخت
|سزاوار باشد ورا تاج و تخت
|جهانگیر و پیروز باشد بجنگ
|نباید که بیند ز خود زور چنگ
|ز یزدان بود زور ما خود کییم
|بدین تیره خاک اندرون بر چییم
|بباید کشیدن گمان از بدی
|ره ایزدی باید و بخردی
|که گیتی نماند همی بر کسی
|نباید بدو شاد بودن بسی
|همی مردمی باید و راستی
|ز کژی بود کمی و کاستی
|چو پیران بیامد بر من دمان
|سخن گفت با درد دل یک زمان
|که از نیکوی با سیاوش چه کرد
|چه آمد برویش ز تیمار و درد
|فرنگیس و کیخسرو از اژدها
|بگفتار و کردار او شد رها
|ابا آنک اندر دلم شد درست
|که پیران بکین کشته آید نخست
|برادرش و فرزند در پیش اوی
|بسی با گهر نامور خویش اوی
|ابر دست کیخسرو افراسیاب
|شود کشته این دیده‌ام من بخواب
|گنهکار یک تن نماند بجای
|مگر کشته افگنده در زیر پای
|و لیکن نخواهم که بر دست من
|شود کشته این پیر با انجمن
|که او را بجز راستی پیشه نیست
|ز بد بر دلش راه اندیشه نیست
|گر ایدونک باز آرد این را که گفت
|گناه گذشته بباید نهفت
|گنهکار با خواسته هرچ بود
|سپارد بما کین نباید فزود
|ازین پس مرا جای پیکار نیست
|به از راستی در جهان کار نیست
|ورین نامداران ابا تخت و پیل
|سپاهی بدین سان چو دریای نیل
|فرستند نزدیک ما تاج و گنج
|ازایشان نباشیم زین پس برنج
|نداریم گیتی بکشتن نگاه
|که نیکی‌دهش را جز اینست راه
|جهان پر ز گنجست و پر تاج و تخت
|نباید همه بهر یک نیک‌بخت
|چو بشنید گودرز بر پای خاست
|بدو گفت کای مهتر راد و راست
|ستون سپاهی و زیبای گاه
|فروزان بتو شاه و تخت و کلاه
|سر مایهٔ تست روشن خرد
|روانت همی از خرد بر خورد
|ز جنگ آشتی بی‌گمان بهترست
|نگه کن که گاوت بچرم اندرست
|بگویم یکی پیش تو داستان
|کنون بشنو از گفتهٔ باستان
|که از راستی جان بدگوهران
|گریزد چو گردون ز بار گران
|گر ایدونک بیچاره پیمان کند
|بکوشد که آن راستی بشکند
|چو کژ آفریدش جهان آفرین
|تو مشنو سخن زو و کژی مبین
|نخستین که ما رزمگه ساختیم
|سخن رفت زین کار و پرداختیم
|ز پیران فرستاده آمد برین
|که بیزارم از دشت وز رنج و کین
|که من دیده دارم همیشه پر آب
|ز گفتار و کردار افراسیاب
|میان بسته‌ام بندگی شاه را
|نخواهم بر و بوم و خرگاه را
|بسی پند و اندرز بشنید و گفت
|کزین پس نباشد مرا جنگ جفت
|شوم گفت بپسیچم این کار تفت
|بخویشان بگویم که ما را چه رفت
|مرا تخت و گنجست و هم چارپای
|بدیشان نمایم سزاوار جای
|چو گفت این بگفتیم کاری رواست
|بتوران ترا تخت و گنج و نواست
|یکی گوشه‌ای گیر تا نزد شاه
|ز تو آشکارا نگردد گناه
|بگفتیم و پیران برین بازگشت
|شب تیره با دیو انباز گشت
|هیونی فرستاد نزدیک شاه
|که لشکر برآرای کامد سپاه
|تو گفتی که با ما نگفت این سخن
|نه سر بود ازان کار هرگز نه بن
|کنون با تو ای پهلوان سپاه
|یکی دیگر افگند بازی براه
|جز از رنگ و چاره نداند همی
|ز دانش سخن برفشاند همی
|کنون از کمند تو ترسیده شد
|روا بد که ترسیده از دیده شد
|همه پشت ایشان بکاموس بود
|سپهبد چو سگسار و فر طوس بود
|سر بخت کاموس برگشته دید
|بخم کمند اندرش کشته دید
|در آشتی جوید اکنون همی
|نیارد نشستن بهامون همی
|چو داند که تنگ اندر آمد نشیب
|بکار آورد بند و رنگ و فریب
|گنهکار با گنج و با خواسته
|که گفتست پیش آرم آراسته
|ببینی که چون بردمد زخم کوس
|بجنگ اندر آید سپهدار طوس
|سپهدار پیران بود پیش رو
|که جنگ آورد هر زمان نوبنو
|دروغست یکسر همه گفت اوی
|نشاید جز او اهرمن جفت اوی
|اگر بشنوی سر بسر پند من
|نگه کن ببهرام فرزند من
|سپه را بدان چاره اندر نواخت
|ز گودرزیان گورستانی بساخت
|که تا زنده‌ام خون سرشک منست
|یکی تیغ هندی پزشک منست
|چو بشنید رستم بگودرز گفت
|که گفتار تو با خرد باد جفت
|چنین است پیران و این راز نیست
|که او نیز با ما همواز نیست
|ولیکن من از خوب کردار اوی
|نجویم همی کین و پیکار اوی
|نگه کن که با شاه ایران چه کرد
|ز کار سیاوش چه تیمار خورد
|گر از گفتهٔ خویش باز آید اوی
|بنزدیک ما رزم‌ساز آید اوی
|بفتراک بر بسته دارم کمند
|کجا ژنده پیل اندرآرم ببند
|ز نیکو گمان اندر آیم نخست
|نباید مگر جنگ و پیکار جست
|چنو باز گردد ز گفتار خویش
|ببیند ز ما درد و تیمار خویش
|برو آفرین کرد گودرز و طوس
|که خورشید بر تو ندارد فسوس
|بنزدیک تو بند و رنگ و دروغ
|سخنهای پیران نگیرد فروغ
|مباد این جهان بی سرو تاج شاه
|تو بادی همیشه ورا پیش‌گاه
|چنین گفت رستم که شب تیره گشت
|ز گفتارها مغزها خیره گشت
|بباشیم و تا نیم‌شب می خوریم
|دگر نیمه تیمار لشکر بریم
|ببینیم تا کردگار جهان
|برین آشکارا چه دارد نهان
|بایرانیان گفت کامشب بمی
|یکی اختری افگنم نیک‌پی
|که فردا من این گرز سام سوار
|بگردن بر آرم کنم کارزار
|از ایدر بران سان شوم سوی جنگ
|بدانگه کجا پای دارد نهنگ
|سراپرده و افسر و گنج و تاج
|همان ژنده پیلان و هم تخت عاج
|بیارم سپارم بایرانیان
|اگر تاختن را ببندم میان
|برآمد خروشی ز جای نشست
|ازان نامداران خسروپرست
|سوی خیمهٔ خویش رفتند باز
|بخواب و بسایش آمد نیاز
|چو خورشید بنمود رخشان کلاه
|چو سیمین سپر دید رخسار ماه
|بترسید ماه از پی گفت و گوی
|بخم اندر امد بپوشید روی
|تبیره برآمد ز درگاه طوس
|شد از گرد اسپان زمین ابنوس
|زمین نیلگون شد هوا پر ز گرد
|بپوشید رستم سلیح نبرد
|سوی میمنه پور کشواد بود
|که با جوشن و گرز پولاد بود
|فریبرز بر میسره جای جست
|دل نامداران ز کینه بشست
|بقلب اندرون طوس نوذر بپای
|نماند آن زمان بر زمین نیز جای
|تهمتن بیامد بپیش سپاه
|که دارد یلان را ز دشمن نگاه
|و زان روی خاقان بقلب اندرون
|ز پیلان زمین چون کهٔ بیستون
|ابر میمنه کندر شیر گیر
|سواری دلاور بشمشیر و تیر
|سوی میسره جنگ دیده گهار
|زمین خفته در زیر نعل سوار
|همی گشت پیران به پیش سپاه
|بیامد بر شنگل رزم‌خواه
|بدو گفت کای نامبردار هند
|ز بربر بفرمان تو تا بسند
|مرا گفته بودی که فردا پگاه
|ز هر سو بجنگ اندر آرم سپاه
|وزان پس ز رستم بجویم نبرد
|سرش را ز ابر اندرآرم بگرد
|بدو گفت شنگل من از گفت خویش
|نگردم نبینی ز من کم و بیش
|هم اکنون شوم پیش این گرد گیر
|تنش را کنم پاره پاره بتیر
|ازو کین کاموس جویم بجنگ
|بایرانیان بر کنم کار تنگ
|هم آنگه سپه را بسه بهر کرد
|بزد کوس وز دشت برخاست گرد
|برفتند یک بهره با ژنده پیل
|سپه بود صف برکشیده دو میل
|سر پیلبان پر ز رنگ و رنگار
|همه پاک با افسر و گوشوار
|بیاراسته گردن از طوق زر
|میان بند کرده بزرین کمر
|فروهشته از پیل دیبای چین
|نهاده برو تخت و مهدی زرین
|برآمد دم نالهٔ کرنای
|برفتند پیلان جنگی ز جای
|بیامد سوی میسره سی هزار
|سواران گردنکش و نیزه‌دار
|سوی میمنه سی هزار دگر
|کمان برگرفتند و چینی سپر
|بقلب اندرون پیل و خاقان چین
|همی برنوشتند روی زمین
|جهان سربسر آهنین گشته بود
|بهر جایگه‌بر تلی کشته بود
|ز بس نالهٔ نای و بانگ درای
|زمین و زمان اندر آمد ز جای
|ز جوش سواران و از دار و گیر
|هوا دام کرگس بد از پر تیر
|کسی را نماند اندر آن دشت هوش
|ز بانگ تبیره شده کره گوش
|همی گشت شنگل میان دو صف
|یکی تیغ هندی گرفته بکف
|یکی چتر هندی بسر بر بپای
|بسی مردم از دنبر و مرغ و مای
|پس پشت و دست چپ و دست راست
|بجنگ اندر آورده زان سو که خواست
|چو پیران چنان دید دل شاد کرد
|ز رزم تهمتن دل آزاد کرد
|بهومان چنین گفت کامروز کار
|بکام دل ما کند روزگار
|بدین ساز و چندین سوار دلیر
|سرافراز هر یک بکردار شیر
|تو امروز پیش صف اندر مپای
|یک امروز و فردا مکن رزم رای
|پس پشت خاقان چینی بایست
|که داند ترا با سواری دویست
|که گر زابلی با درفش سیاه
|ببیند ترا کار گردد تباه
|ببینیم تا چون بود کار ما
|چه بازی کند بخت بیدار ما
|وزان جایگه شد بدان انجمن
|بجایی که بد سایهٔ پیلتن
|فرود آمد و آفرین کرد چند
|که زور از تو گیرد سپهر بلند
|مبادا که روز تو گیرد نشیب
|مبادا که آید برویت نهیب
|دل شاه ایران بتو شاد باد
|همه کار تو سربسر داد باد
|برفتم ز نزد تو ای پهلوان
|پیامت بدادم بپیر و جوان
|بگفتم هنرهای تو هرچ بود
|بگیتی ترا خود که یارد ستود
|هم از آشتی راندم هم ز جنگ
|سخن گفتم از هر دری بی‌درنگ
|بفرجام گفتند کین چون کنیم
|که از رای او کینه بیرون کنیم
|توان داد گنج و زر و خواسته
|ز ما هر چه او خواهد آراسته
|نشاید گنهکار دادن بدوی
|براندیش و این رازها بازجوی
|گنهکار جز خویش افراسیاب
|که دانی سخن را مزن در شتاب
|ز ما هرک خواهد همه مهترند
|بزرگند و با تخت و با افسرند
|سپاهی بیامد بدین سان ز چین
|ز سقلاب و ختلان و توران زمین
|کجا آشتی خواهد افراسیاب
|که چندین سپاه آمد از خشک و آب
|بپاسخ نکوهش بسی یافتم
|بدین سان سوی پهلوان تافتم
|وزیشان سپاهی چو دریای آب
|گرفتند بر جنگ جستن شتاب
|نبرد تو خواهد همی شاه هند
|بتیر و کمان و بهندی پرند
|مرا این درستست کز پیلتن
|بفرجام گریان شوند انجمن
|چو بشنید رستم برآشفت سخت
|بپیران چنین گفت کای شوربخت
|تو با این چنین بند و چندین فریب
|کجا پای داری بروز نهیب
|مرا از دروغ تو شاه جهان
|بسی یاد کرد آشکار و نهان
|وزان پس کجا پیر گودرز گفت
|همه بند و نیرنگت اندر نهفت
|بدیدم کنون دانش و رای تو
|دروغست یکسر سراپای تو
|بغلتی همی خیره در خون خویش
|بدست این و زین بتر آیدت پیش
|چنین زندگانی نیارد بها
|که باشد سر اندر دم اژدها
|مگر گفتم آن خاک بیداد و شوم
|گذاری بیایی بباد بوم
|ببینی مگر شاه باداد و مهر
|جوان و نوازنده و خوب‌چهر
|بدارد ترا چون پدر بی‌گمان
|برآرد سرت برتر از آسمان
|ترا پوشش از خود و چرم پلنگ
|همی خوشتر آید ز دیبای رنگ
|ندارد کسی با تو این داوری
|ز تخم پراکند خود بر خوری
|بدو گفت پیران که ای نیکبخت
|برومند و شاداب و زیبا درخت
|سخنها که داند جز از تو چنین
|که از مهتران بر تو باد آفرین
|مرا جان و دل زیر فرمان تست
|همیشه روانم گروگان تست
|یک امشب زنم رای با خویشتن
|بگویم سخن نیز با انجمن
|وزانجا بیامد بقلب سیاه
|زبان پر دروغ و روان کینه‌خواه
|چو برگشت پیران ز هر دو گروه
|زمین شد بکردار جوشنده کوه
|چنین گفت رستم بایرانیان
|که من جنگ را بسته دارم میان
|شما یک بیک سر پر از کین کنید
|بروهای جنگی پر از چین کنید
|که امروز رزمی بزرگست پیش
|پدید آید اندازهٔ گرگ و میش
|مرا گفته بود آن ستاره‌شناس
|ازین روز بودم دل اندر هراس
|که رزمی بود در میان دو کوه
|جهانی شوند اندر آن همگروه
|شوند انجمن کاردیده مهان
|بدان جنگ بی‌مرد گردد جهان
|پی کین نهان گردد از روی بوم
|شود گرز پولاد برسان موم
|هر آنکس که آید بر ما بجنگ
|شما دل مدارید از آن کار تنگ
|دو دستش ببندم بخم کمند
|اگر یار باشد سپهر بلند
|شما سربسر یک بیک همگروه
|مباشید از آن نامداران ستوه
|مرا گر برزم اندر آید زمان
|نمیرم ببزم اندرون بی‌گمان
|همی نام باید که ماند دراز
|نمانی همی کار چندین مساز
|دل اندر سرای سپنجی مبند
|که پر خون شوی چون ببایدت کند
|اگر یار باشد روان با خرد
|بنیک و ببد روز را بشمرد
|خداوند تاج و خداوند گنج
|نبندد دل اندر سرای سپنج
|چنین داد پاسخ برستم سپاه
|که فرمان تو برتر از چرخ ماه
|چنان رزم سازیم با تیغ تیز
|که ماند ز ما نام تا رستخیز
|ز دو رویه تنگ اندر آمد سپاه
|یکی ابر گفتی برآمد سیاه
|که باران او بود شمشیر و تیر
|جهان شد بکردار دریای قیر
|ز پیکان پولاد و پر عقاب
|سیه گشت رخشان رخ آفتاب
|سنانهای نیزه بگرد اندرون
|ستاره بیالود گفتی بخون
|چرنگیدن گرزهٔ گاوچهر
|تو گفتی همی سنگ بارد سپهر
|بخون و بمغز اندرون خار و خاک
|شده غرق و برگستوان چاک چاک
|همه دشت یکسر پر از جوی خون
|بهر جای چندی فگنده نگون
|چو پیلان فگنده بهم میل میل
|برخ چون زریر و بلب همچو نیل
|چنین گفت گودرز با پیر سر
|که تا من ببستم بمردی کمر
|ندیدم که رزمی بود زین نشان
|نه هرگز شنیدم ز گردنکشان
|که از کشته گیتی برین سان بود
|یکی خوار و دیگر تن‌آسان بود
|بغرید شنگل ز پیش سپاه
|منم گفت گرداوژن رزم‌خواه
|بگویید کان مرد سگزی کجاست
|یکی کرد خواهم برو نیزه راست
|چو آواز شنگل برستم رسید
|ز لشکر نگه کرد و او را بدید
|بدو گفت هان آمدم رزمخواه
|نگر تا نگیری بلشکر پناه
|چنین گفت رستم که از کردگار
|نجستم جزین آرزوی آشکار
|که بیگانه‌ای زان بزرگ انجمن
|دلیری کند رزم جوید ز من
|نه سقلاب ماند ازیشان نه هند
|نه شمشیر هندی نه چینی پرند
|پی و بیخ ایشان نمانم بجای
|نمانم بترکان سر و دست و پای
|بر شنگل آمد به آواز گفت
|که ای بدنژاد فرومایه جفت
|مرا نام رستم کند زال زر
|تو سگزی چرا خوانی ای بدگهر
|نگه کن که سگزی کنون مرگ تست
|کفن بی‌گمان جوشن و ترگ تست
|همی گشت با او به آوردگاه
|میان دو صف برکشیده سپاه
|یکی نیزه زد برگرفتش ز زین
|نگونسار کرد و بزد بر زمین
|برو بر گذر کرد و او را نخست
|بشمشیر برد آنگهی شیر دست
|برفتند زان روی کنداوران
|بزهر آب داده پرندآوران
|چو شنگل گریزان شد از پیلتن
|پراگنده گشتند زان انجمن
|دو بهره ازیشان بشمشیر کشت
|دلیران توران نمودند پشت
|بجان شنگل از دست رستم بجست
|زره بود و جوشن تنش را نخست
|چنین گفت شنگل که این مرد نیست
|کس او را بگیتی هم آورد نیست
|یکی ژنده پیلست بر پشت کوه
|مگر رزم سازند یکسر گروه
|بتنها کسی رزم با اژدها
|نجوید چو جوید نیابد رها
|بدو گفت خاقان ترا بامداد
|دگر بود رای و دگر بود یاد
|سپه را بفرمود تا همگروه
|برانند یکسر بکردار کوه
|سرافراز را در میان آورند
|تنومند را جان زیان آورند
|بشمشیر برد آن زمان شیر دست
|چپ لشکر چینیان برشکست
|هر آنگه که خنجر برانداختی
|همه ره تن بی سر انداختی
|نه با جنگ او کوه را پای بود
|نه با خشم او پیل را جای بود
|بدان سان گرفتند گرد اندرش
|که خورشید تاریک شد از برش
|چنان نیزه و خنجر و گرز و تیر
|که شد ساخته بر یل شیرگیر
|گمان برد کاندر نیستان شدست
|ز خون روی کشور میستان شدست
|بیک زخم ده نیزه کردی قلم
|خروشان و جوشان و دشمن دژم
|دلیران ایران پس پشت اوی
|بکینه دل آگنده و جنگ جوی
|ز بس نیزه و گرز و گوپال و تیغ
|تو گفتی همی ژاله بارد ز میغ
|ز کشته همه دشت آوردگاه
|تن و پشت و سر بود و ترگ و کلاه
|ز چینی و شگنی و از هندوی
|ز سقلاب و هری و از پهلوی
|سپه بود چون خاک در پای کوه
|ز یک مرد سگزی شده همگروه
|که با او بجنگ اندرون پای نیست
|چنو در جهان لشکر آرای نیست
|کسی کو کند زین سخن داستان
|نباشد خردمند همداستان
|که پرخاشخر نامور صد هزار
|بسنده نبودند با یک سوار
|ازین کین بد آمد بافراسیاب
|ز رستم کجا یابد آرام و خواب
|چنین گفت رستم بایرانیان
|کزین جنگ دشمن کند جان زیان
|هم‌اکنون ز پیلان و از خواسته
|همان تخت و آن تاج آراسته
|ستانم ز چینی بایران دهم
|بدان شادمان روز فرخ نهم
|نباشد جز ایرانیان شاد کس
|پی رخش و ایزد مرا یار بس
|یکی را ز شگنان و سقلاب و چین
|نمانم که پی برنهد بر زمین
|که امروز پیروزی روز ماست
|بلند آسمان لشکر افروز ماست
|گر ایدونک نیرو دهد دادگر
|پدید آورد رخش رخشان هنر
|برین دشت من گورستانی کنم
|برومند را شارستانی کنم
|یکی از شما سوی لشکر شوید
|بکوشید و با باد همبر شوید
|بکوبید چون من بجنبم ز جای
|شما برفرازید سنج و درای
|زمین را سراسر کنید آبنوس
|بگرد سواران و آوای کوس
|بکوبید گوپال و گرز گران
|چو پولاد را پتک آهنگران
|از انبوه ایشان مدارید باک
|ز دریا بابر اندر آرید خاک
|همه دیده بر مغفر من نهید
|چو من بر خروشم دمید و دهید
|بدرید صفهای سقلاب و چین
|نباید که بیند هوا را زمین
|وزان جایگه رفت چون پیل مست
|یکی گرزهٔ گاوپیکر بدست
|خروشان سوی میمنه راه جست
|ز لشکر سوی کندر آمد نخست
|همه میمنه پاک بر هم درید
|بسی ترگ و سر بد که تن را ندید
|یکی خویش کاموس بد ساوه نام
|سرافراز و هر جای گسترده کام
|بیامد بپیش تهمتن بجنگ
|یکی تیغ هندی گرفته بچنگ
|بگردید گرد چپ و دست راست
|ز رستم همی کین کاموس خواست
|برستم چنین گفت کای ژنده پیل
|ببینی کنون موج دریای نیل
|بخواهم کنون کین کاموس خوار
|اگر باشدم زین سپس کارزار
|چو گفتار ساوه برستم رسید
|بزد دست و گرز گران برکشید
|بزد بر سرش گرز را پیلتن
|که جانش برون شد بزاری ز تن
|برآورد و زد بر سر و مغفرش
|ندیدست گفتی تنش را سرش
|بیفگند و رخش از بر او براند
|ز ساوه بگیتی نشانی نماند
|درفش کشانی نگونسار کرد
|و زو جان لشکر پرآزار کرد
|نبد نیز کس پیش او پایدار
|همه خاک مغز سر آورد بار
|پس از میمنه شد سوی میسره
|غمی گشت لشکر همه یکسره
|گهار گهانی بدان جایگاه
|گوی شیرفش با درفش سیاه
|برآشفت چون ترگ رستم بدید
|خروشی چو شیر ژیان برکشید
|بدو گفت من کین ترکان چین
|بخواهم ز سگزی برین دشت کین
|برانگیخت اسپ از میان سپاه
|بیامد بر پیلتن کینه‌خواه
|ز نزدیک چون ترگ رستم بدید
|یکی باد سرد از جگر برکشید
|بدل گفت پیکار با ژنده پیل
|چو غوطه است خوردن بدریای نیل
|گریزی بهنگام با سر بجای
|به از رزم جستن بنام و برای
|گریزان بیامد سوی قلبگاه
|برو بر نظاره ز هر سو سپاه
|درفش تهمتن میان گروه
|بسان درخت از بر تیغ کوه
|همی تاخت رستم پس او چو گرد
|زمین لعل گشت و هوا لاژورد
|گهار گهانی بترسید سخت
|کزو بود برگشتن تاج و تخت
|برآورد یک بانگ برسان کوس
|که بشنید آواز گودرز و طوس
|همی خواست تا کارزاری کند
|ندانست کین بار زاری کند
|چه نیکو بود هر که خود را شناخت
|چرا تا ز دشمن ببایدش تاخت
|پس او گرفته گو پیلتن
|که هان چارهٔ گور کن گر کفن
|یکی نیزه زد بر کمربند اوی
|بدرید خفتان و پیوند اوی
|بینداختش همچو برگ درخت
|که بر شاخ او بر زند باد سخت
|نگونسار کرد آن درفش کبود
|تو گفتی گهار گهانی نبود
|بدیدند گردان که رستم چه کرد
|چپ و راست برخاست گرد نبرد
|درفش همایون ببردند و کوس
|بیامد سرافراز گودرز و طوس
|خروشی برآمد ز ایران سپاه
|چو پیروز شد گرد لشکر پناه
|بفرمود رستم کز ایران سوار
|بر من فرستند صد نامدار
|هم اکنون من آن پیل و آن تخت عاج
|همان یاره و سنج و آن طوق و تاج
|ستانم ز چین و بایران دهم
|به پیروز شاه دلیران دهم
|از ایران بیامد همی صد سوار
|زره‌دار با گرزهٔ گاوسار
|چنین گفت رستم بایرانیان
|که یکسر ببندند کین را میان
|بجان و سر شاه و خورشید و ماه
|بخاک سیاوش بایران سپاه
|بیزدان دادار جان آفرین
|که پیروزی آورد بر دشت کین
|که گر نامداران ز ایران سپاه
|هزیمت پذیرد ز توران سپاه
|سرش را ز تن برکنم در زمان
|ز خونش کنم جویهای روان
|بدانست لشکر که او شیرخوست
|بچنگش سرین گوزن آرزوست
|همه سوی خاقان نهادند روی
|بنیزه شده هر یکی جنگ جوی
|تهمتن بپیش اندرون حمله برد
|عنان را برخش تگاور سپرد
|همی خون چکانید بر چرخ ماه
|ستاره نظاره بر آن رزمگاه
|ز بس گرد کز رزمگه بردمید
|چنان شد که کس روی هامون ندید
|ز بانگ سواران و زخم سنان
|نبود ایچ پیدا رکیب از عنان
|هوا گشت چون روی زنگی سیاه
|ز کشته ندیدند بر دشت راه
|همه مرز تن بود و خفتان و خود
|تنان را همی داد سرها درود
|ز گرد سوار ابر بر باد شد
|زمین پر ز آواز پولاد شد
|بسی نامدار از پی نام و ننگ
|بدادند بر خیره سرها بجنگ
|برآورد رستم برانسان خروش
|که گفتی برآمد زمانه بجوش
|چنین گفت کان پیل و آن تخت عاج
|همان یاره و افسر و طوق و تاج
|سپرهای چینی و پرده سرای
|همان افسر و آلت چارپای
|بایران سزاوار کیخسروست
|که او در جهان شهریار نوست
|که چون او بگیتی سرافراز شاه
|نبود و ندیدست خورشید و ماه
|شما را چه کارست با تاج زر
|بدین زور و این کوشش و این هنر
|همه دستها سوی بند آورید
|میان را بخم کمند آورید
|شما را ز من زندگانی بسست
|که تاج و نگین بهر دیگر کسست
|فرستم بنزدیک شاه زمین
|چه منشور و شنگل چه خاقان چین
|و گرنه من این خاک آوردگاه
|بنعل ستوران برآرم بماه
|بدشنام بگشاد خاقان زبان
|بدو گفت کای بدتن بدروان
|مه ایران مه آن شاه و آن انجمن
|همی زینهاریت باید چو من
|تو سگزی که از هر کسی بتری
|همی شاه چین بایدت لشکری
|یکی تیر باران بکردند سخت
|چو باد خزان برجهد بر درخت
|هوا را بپوشید پر عقاب
|نبیند چنان رزم جنگی بخواب
|چو گودرز باران الماس دید
|ز تیمار رستم دلش بردمید
|برهام گفت ای درنگی مایست
|برو با کمان وز سواری دویست
|کمانهای چاچی و تیر خدنگ
|نگه‌دار پشت تهمتن بجنگ
|بگیو آن زمان گفت برکش سپاه
|برین دشت زین بیش دشمن مخواه
|نه هنگام آرام و آسایش است
|نه نیز از در رای و آرایش است
|برو با دلیران سوی دست راست
|نگه کن که پیران و هومان کجاست
|تهمتن نگر پیش خاقان چین
|همی آسمان برزند بر زمین
|برآشفت رهام همچون پلنگ
|بیامد بپشت تهمتن بجنگ
|چنین گفت رستم برهام شیر
|که ترسم که رخشم شد از کار سیر
|چنو سست گردد پیاده شوم
|بخون و خوی آهار داده شوم
|یکی لشکرست این چو مور و ملخ
|تو با پیل و با پیلبانان مچخ
|همه پاک در پیش خسرو بریم
|ز شگنان و چین هدیهٔ نو بریم
|و زان جایگه برخروشید و گفت
|که با روم و چین اهرمن باد جفت
|ایا گم شده بخت بیچارگان
|همه زار و با درد غمخوارگان
|شما را ز رستم نبود آگهی
|مگر مغزتان از خرد شد تهی
|کجا اژدها را ندارد بمرد
|همی پیل جوید بروز نبرد
|شما را سر از رزم من سیر نیست
|مرا هدیه جز گرز و شمشیر نیست
|ز فتراک بگشاد پیچان کمند
|خم خام در کوههٔ زین فگند
|برانگیخت رخش و برآمد خروش
|همی اژدها را بدرید گوش
|بهر سو که خام اندر انداختی
|زمین از دلیران بپرداختی
|هرانگه که او مهتری را ز زین
|ربودی بخم کمند از کمین
|بدین رزمگه بر سرافراز طوس
|بابر اندر افراختی بوق و کوس
|ببستی از ایران کسی دست اوی
|ز هامون نهادی سوی کوه روی
|نگه کرد خاقان ازان پشت پیل
|زمین دید برسان دریای نیل
|یکی پیل بر پشت کوه بلند
|ورا نام بد رستم دیو بند
|همی کرگس آورد ز ابر سیاه
|نظاره بران اختر و چرخ ماه
|یکی نامداری ز لشکر بجست
|که گفتار ایران بداند درست
|بدو گفت رو پیش آن شیر مرد
|بگویش که تندی مکن در نبرد
|چغانی و شگنی و چینی و وهر
|کزین کینه هرگز ندارند بهر
|یکی شاه ختلان یکی شاه چین
|ز بیگانه مردم ترا نیست کین
|یکی شهریارست افراسیاب
|که آتش همی بد شناسد ز آب
|جهانی بدین گونه کرد انجمن
|بد آورد ازین رزم بر خویشتن
|کسی نیست بی‌آز و بی نام و ننگ
|همان آشتی بهتر آید ز جنگ
|فرستاده آمد بر پیلتن
|زبان پر ز گفتار و دل پر شکن
|بدو گفت کای مهتر رزمجوی
|چو رزمت سرآمد کنون بزم جوی
|نداری همانا ز خاقان چین
|ز کار گذشته بدل هیچ کین
|چنو باز گردد تو زو باز گرد
|که اکنون سپه را سرآمد نبرد
|چو کاموس بر دست تو کشته شد
|سر رزمجویان همه گشته شد
|چنین داد پاسخ که پیلان و تاج
|بنزدیک من باید و تخت عاج
|بتاراج ایران نهادست روی
|چه باید کنون لابه و گفت و گوی
|چو داند که لشکر بجنگ آمدست
|شتاب سپاه از درنگ آمدست
|فرستاده گفت ای خداوند رخش
|بدشت آهوی ناگرفته مبخش
|که داند که خود چون بود روزگار
|که پیروز برگردد از کارزار
|چو بشنید رستم برانگیخت رخش
|منم گفت شیراوژن تاج‌بخش
|تنی زورمند و ببازو کمند
|چه روز فریبست و هنگام بند
|چه خاقان چینی کمند مرا
|چه شیر ژیان دست بند مرا
|بینداخت آن تابداده کمند
|سران سواران همی کرد بند
|چو آمد بنزدیک پیل سپید
|شد آن شاه چین از روان ناامید
|چو از دست رستم رها شد کمند
|سر شاه چین اندر آمد ببند
|ز پیل اندر آورد و زد بر زمین
|ببستند بازوی خاقان چین
|پیاده همی راند تا رود شهد
|نه پیل و نه تاج و نه تخت و نه مهد
|چنینست رسم سرای فریب
|گهی بر فراز و گهی بر نشیب
|چنین بود تا بود گردان سپهر
|گهی جنگ و زهرست و گه نوش و مهر
|ازان پس بگرز گران دست برد
|بزرگش همان و همان بود خرد
|چنان شد در و دشت آوردگاه
|که شد تنگ بر مور و بر پشه راه
|ز بس کشته و خسته شد جوی خون
|یکی بی‌سر و دیگری سرنگون
|چنان بخت تابنده تاریک شد
|همانا بشب روز نزدیک شد
|برآمد یکی ابر و بادی سیاه
|بشد روشنایی ز خورشید و ماه
|سر از پای دشمن ندانست باز
|بیابان گرفتند و راه دراز
|نگه کرد پیران بدان کارزار
|چنان تیز برگشتن روزگار
|نه منشور و فرطوس و خاقان چین
|نه آن نامداران و مردان کین
|درفش بزرگان نگونسار دید
|بخاک اندرون خستگان خوار دید
|بنستیهن گرد و کلباد گفت
|که شمشیر و نیزه بباید نهفت
|نگونسار کرد آن درفش سیاه
|برفتند پویان ببی راه و راه
|همه میمنه گیو تاراج کرد
|در و دشت چون پر دراج کرد
|بجست از چپ لشکر و دست راست
|بدان تا بداند که پیران کجاست
|چو او را ندیدند گشتند باز
|دلیران سوی رستم سرفراز
|تبه گشته اسپان جنگی ز کار
|همه رنجه و خستهٔ کارزار
|برفتند با کام دل سوی کوه
|تهمتن بپیش اندرون با گروه
|همه ترگ و جوشن بخون و بخاک
|شده غرق و بر گستوان چاک چاک
|تن از جنگ خسته دل از رزم شاد
|جهان را چنینست ساز و نهاد
|پر از خون بر و تیغ و پای و رکیب
|ز کشته نه پیدا فراز از نشیب
|چنین تا بشستن نپرداختند
|یک از دیگری باز نشناختند
|سر و تن بشستند و دل شسته بود
|که دشمن ببند گران بسته بود
|چنین گفت رستم بایرانیان
|که اکنون بباید گشادن میان
|بپیش جهاندار پیروزگر
|نه گوپال باید نه بند کمر
|همه سر بخاک سیه بر نهید
|کزین پس همه تاج بر سر نهید
|کزین نامدارن یکی نیست کم
|که اکنون شدستی دل ما دژم
|چنین گفت رستم بگودرز و گیو
|بدان نامداران و گردان نیو
|چو آگاهی آمد بشاه جهان
|بمن باز گفت این سخن در نهان
|که طوس سپهبد بکوه آمدست
|ز پیران و هومان ستوه آمدست
|از ایران برفتیم با رای و هوش
|برآمد ز پیکار مغزم بجوش
|ز بهرام گودرز وز ریونیز
|دلم تیر تر گشت برسان شیز
|از ایران همی تاختم تیزچنگ
|زمانی بجایی نکردم درنگ
|چو چشمم برآمد بخاقان چین
|بران نامداران و مردان کین
|بویژه بکاموس و آن فر و برز
|بران یال و آن شاخ و آن دست و گرز
|که بودند هر یک چو کوهی بلند
|بزیر اندرون ژنده پیلی نژند
|بدل گفتم آمد زمانم بسر
|که تا من ببستم بمردی کمر
|ازین بیش مردان و زین بیش ساز
|ندیدم بجایی بسال دراز
|رسیدم بدیوان مازندران
|شب تیره و گرزهای گران
|ز مردی نپیچید هرگز دلم
|نگفتم که از آرزو بگسلم
|جز آن دم که دیدم ز کاموس جنگ
|دلم گشت یکباره زین کینه تنگ
|کنون گر همه پیش یزدان پاک
|بغلتیم با درد یک یک بخاک
|سزاوار باشد که او داد زور
|بلند اختر و بخش کیوان و هور
|مبادا که این کار گیرد نشیب
|مبادا که آید بما بر نهیب
|نگه کن که کارآگهان ناگهان
|برند آگهی نزد شاه جهان
|بیاراید آن نامور بارگاه
|بسر بر نهد خسروانی کلاه
|ببخشد فراوان بدرویش چیز
|که بر جان او آفرین باد نیز
|کنون جامهٔ رزم بیرون کنید
|بسایش آرایش افزون کنید
|غم و کام دل بی‌گمان بگذرد
|زمانه دم ما همی بشمرد
|همان به که ما جام می بشمریم
|بدین چرخ نامهربان ننگریم
|سپاس از جهاندار پیروزگر
|کزویست مردی و بخت و هنر
|کنون می گساریم تا نیم‌شب
|بیاد بزرگان گشاییم لب
|سزد گر دل اندر سرای سپنج
|نداریم چندین بدرد و برنج
|بزرگان برو خواندند آفرین
|که بی‌تو مبادا کلاه و نگین
|کسی را که چون پیلتن کهترست
|ز گرودن گردان سرش برترست
|پسندیده باد این نژاد و گهر
|هم آن بوم کو چون تو آرد ببر
|تو دانی که با ما چه کردی بمهر
|که از جان تو شاد بادا سپهر
|همه مرده بودیم و برگشته روز
|بتو زنده گشتیم و گیتی‌فروز
|بفرمود تا پیل با تخت عاج
|بیارند با طوق زرین و تاج
|می خسروانی بیاورد و جام
|نخستین ز شاه جهان برد نام
|بزد کرنای از بر ژنده پیل
|همی رفت آوازشان بر دو میل
|چو خرم شد از می رخ پهلوان
|برفتند شادان و روشن‌روان
|چو پیراهن شب بدرید ماه
|نهاد از بر چرخ پیروزه‌گاه
|طلایه پراگند بر گرد دشت
|چو زنگی درنگی شب اندر گذشت
|پدید آمد آن خنجر تابناک
|بکردار یاقوت شد روی خاک
|تبیره برآمد ز پرده‌سرای
|برفتند گردان لشکر ز جای
|چنین گفت رستم بگردنکشان
|که جایی نیامد ز پیران نشان
|بباید شدن سوی آن رزمگاه
|بهر سو فرستاد باید سپاه
|شد از پیش او بیژن شیر مرد
|بجایی کجا بود دشت نبرد
|جهان دید پر کشته و خواسته
|بهر سو نشستی بیاراسته
|پراگنده کشور پر از خسته دید
|بخاک اندر افگنده پا بسته دید
|ندیدند زنده کسی را بجای
|زمین بود و خرگاه و پرده‌سرای
|بنزدیک رستم رسید آگهی
|که شد روی کشور ز ترکان تهی
|ز ناباکی و خواب ایرانیان
|برآشفت رستم چو شیر ژیان
|زبان را بدشنام بگشاد و گفت
|که کس را خرد نیست با مغز جفت
|بدین گونه دشمن میان دو کوه
|سپه چون گریزد ز ما همگروه
|طلایه نگفتم که بیرون کنید
|در و راغ چون دشت و هامون کنید
|شما سر بسایش و خوابگاه
|سپردید و دشمن بسیچید راه
|تن‌آسان غم و رنج‌بار آورد
|چو رنج آوری گنج بار آورد
|چو گویی که روزی تن آسان شوند
|ز تیمار ایران هراسان شوند
|ازین پس تو پیران و کلباد را
|چو هومان و رویین و پولاد را
|نگه کن بدین دشت با لشکری
|تو در کشوری رستم از کشوری
|اگر تاو دارید جنگ آورید
|مرا زین سپس کی بچنگ آورید
|که پیروز برگشتم از کارزار
|تبه شد نکو گشته فرجام کار
|برآشفت با طوس و شد چون پلنگ
|که این جای خوابست گر دشت جنگ
|طلایه نگه کن که از خیل کیست
|سرآهنگ آن دوده را نام چیست
|چو مرد طلایه بیابی بچوب
|هم اندر زمان دست و پایش بکوب
|ازو چیز بستان و پایش ببند
|نگه کن یکی پشت پیلی بلند
|بدین سان فرستش بنزدیک شاه
|مگر پخته گردد بدان بارگاه
|ز یاقوت وز گوهر و تخت عاج
|ز دینار وز افسر و گنج و تاج
|نگر تا که دارد ز ایران سپاه
|همه یکسره خواسته پیش خواه
|ازین هدیهٔ شاه باید نخست
|پس آنگه مرا و ترا بهر جست
|بدان دشت بسیار شاهان بدند
|همه نامداران گیهان بدند
|ز چین و ز سقلاب وز هند و وهر
|همه گنج داران گیرنده شهر
|سپهبد بیامد همه گرد کرد
|برفتند گردان بدشت نبرد
|کمرهای زرین و بیجاده تاج
|ز دیبای رومی و از تخت عاج
|ز تیر و کمان و ز بر گستوان
|ز گوپال وز خنجر هندوان
|یکی کوه بد در میان دو کوه
|نظاره شده گردش اندر گروه
|کمان‌کش سواری گشاده‌بری
|بتن زورمندی و کنداوری
|خدنگی بینداختی چارپر
|ازین سو بدان سو نکردی گذر
|چو رستم نگه کرد خیره بماند
|جهان آفرین را فراوان بخواند
|چنین گفت کین روز ناپایدار
|گهی بزم سازد گهی کارزار
|همی گردد این خواسته زان برین
|بنفرین بود گه گهی بفرین
|زمانه نماند برام خویش
|چنینست تا بود آیین و کیش
|یکی گنج ازین سان همی پرورد
|یکی دیگر آید کزو برخورد
|بران بود کاموس و خاقان چین
|که آتش برآرد ز ایران زمین
|بدین ژنده پیلان و این خواسته
|بدین لشکر و گنج آراسته
|به گنج و بانبوه بودند شاد
|زمانی ز یزدان نکردند یاد
|که چرخ سپهر و زمان آفرید
|بسی آشکار و نهان آفرید
|ز یزدان شناس و بیزدان سپاس
|بدو بگرود مرد نیکی‌شناس
|کزو بودمان زور و فر و هنر
|ازو دردمندی و هم زو گهر
|سپه بود و هم گنج آباد بود
|سگالش همه کار بیداد بود
|کنون از بزرگان هر کشوری
|گزیده ز هر کشوری مهتری
|بدین ژنده پیلان فرستم بشاه
|همان تخت زرین و زرین کلاه
|همان خواسته بر هیونان مست
|فرستم سزاوار چیزی که هست
|وز ایدر شوم تازیان چون پلنگ
|درنگی نه والا بود مرد سنگ
|کسی کو گنهکار و خونی بود
|بکشور بمانی زبونی بود
|زمین را بخنجر بشویم ز کین
|بدان را نمانم همی بر زمین
|بدو گفت گودرز کای نیک رای
|تو تا جای ماند بمانی بجای
|بکام دل شاد بادی و راد
|بدین رزم دادی چو بایست داد
|تهمتن فرستاده‌ای را بجست
|که با شاه گستاخ باشد نخست
|فریبرز کاوس را برگزید
|که با شاه نزدیکی او را سزید
|چنین گفت کای نیک پی نامدار
|هم از تخم شاهی و هم شهریار
|هنرمند و با دانش و بانژاد
|تو شادان و کاوس شاه از تو شاد
|یکی رنج برگیر و ز ایدر برو
|ببر نامهٔ من بر شاه نو
|ابا خویشتن بستگان را ببر
|هیونان و این خواسته سربسر
|همان افسر و یاره و گرز و تاج
|همان ژنده پیلان و هم تخت عاج
|فریبرز گفت ای هژبر ژیان
|منم راه را تنگ بسته میان
|دبیر جهاندیده را پیش خواند
|سخن هرچ بایست با او براند
|بفرمود تا نامهٔ خسروی
|ز عنبر نوشتند بر پهلوی
|سرنامه کرد آفرین خدای
|کجا هست و باشد همیشه بجای
|برازندهٔ ماه و کیوان و هور
|نگارندهٔ فر و دیهیم و زور
|سپهر و زمان و زمین آفرید
|روان و خرد داد و دین آفرید
|وزو آفرین باد بر شهریار
|زمانه مبادا ازو یادگار
|رسیدم بفرمان میان دو کوه
|سپاه دو کشور شده همگروه
|همانا که شمشیرزن صد هزار
|ز دشمن فزون بود در کارزار
|کشانی و شگنی و چینی و هند
|سپاهی ز چین تا بدریای سند
|ز کشمیر تا دامن رود شهد
|سراپرده و پیل دیدیم و مهد
|نترسیدم از دولت شهریار
|کزین رزمگاه اندر آید نهار
|چهل روز با هم همی جنگ بود
|تو گفتی بریشان جهان تنگ بود
|همه شهریاران کشور بدند
|نه بر باد «و» با بخت لاغر بدند
|میان دو کوه از بر راغ و دشت
|ز خون و ز کشته نشاید گذشت
|همانا که فرسنگ باشد چهل
|پراگنده از خون زمین بود گل
|سرانجام ازین دولت دیریاز
|سخن گویم این نامه گردد دراز
|همه شهریاران که دارند بند
|ز پیلان گرفتم بخم کمند
|سوی جنگ دارم کنون رای و روی
|مگر پیش گرز من آید گروی
|زبانها پر از آفرین تو باد
|سر چرخ گردان زمین تو باد
|چو نامه بمهر اندر آمد بداد
|بمهتر فریبرز خسرو نژاد
|ابا شاه و پیل و هیونی هزار
|ازان رزمگه برنهادند بار
|فریبرز کاوس شادان برفت
|بنزدیک خسرو بسیچید و تفت
|همی رفت با او گو پیلتن
|بزرگان و گردان آن انجمن
|به پدرود کردن گرفتش کنار
|ببارید آب از غم شهریار
|وزان جایگه سوی لشکر کشید
|چو جعد دو زلف شب آمد پدید
|نشستند با آرامش و رود و می
|یکی دست رود و دگر دست نی
|برفتند هر کس برام خویش
|گرفته ببر هر کسی کام خویش
|چو خورشید با رنگ دیبای زرد
|ستم کرد بر تودهٔ لاژورد
|همانگه ز دهلیز پرده‌سرای
|برآمد خروشیدن کرنای
|تهمتن میان تاختن را ببست
|بران بارهٔ تیزتگ برنشست
|بفرمود تا توشه برداشتند
|همی راه دشوار بگذاشتند
|بیابان گرفتند و راه دراز
|بیامد چنان لشکری رزمساز
|چنین گفت با طوس و گودرز و گیو
|که ای نامداران و گردان نیو
|من این بار چنگ اندر آرم بچنگ
|بداندیشگان را شود کار تنگ
|که دانست کین چاره‌گر مرد سند
|سپاه آرد از چین و سقلاب و هند
|من او را چنان مست و بیهش کنم
|تنش خاک گور سیاوش کنم
|که از هند و سقلاب و توران و چین
|نخوانند ازین پس برو آفرین
|بزد کوس وز دشت برخاست گرد
|هوا پر ز گرد و زمین پر ز مرد
|ازان نامداران پرخاشجوی
|بابر اندر آمد یکی گفت و گوی
|دو منزل برفتند زان جایگاه
|که از کشته بد روی گیتی سیاه
|یکی بیشه دیدند و آمد فرود
|سیه شد ز لشکر همه دشت و رود
|همی بود با رامش و می بدست
|یکی شاد و خرم یکی خفته مست
|فرستاده آمد ز هر کشوری
|ز هر نامداری و هر مهتری
|بسی هدیه و ساز و چندی نثار
|ببردند نزدیک آن نامدار
|چو بگذشت ازین داستان روز چند
|ز گردش بیاسود چرخ بلند
|کس آمد بر شاه ایران سپاه
|که آمد فریبرز کاوس شاه
|پذیره شدش شاه کنداوران
|ابا بوق و کوس و سپاهی گران
|فریبرز نزدیک خسرو رسید
|زمین را ببوسید کو را بدید
|نگه کرد خسرو بران بستگان
|هیونان و پیلان و آن خستگان
|عنان را بپیچید و آمد براه
|ز سر برگرفت آن کیانی کلاه
|فرود آمد و پیش یزدان بخاک
|بغلتید و گفت ای جهاندار پاک
|ستمکاره‌ای کرد بر من ستم
|مرا بی‌پدر کرد با درد و غم
|تو از درد و سختی رهانیدیم
|همی تاج را پرورانیدیم
|زمین و زمان پیش من بنده شد
|جهانی ز گنج من آگنده شد
|سپاس از تو دارم نه از انجمن
|یکی جان رستم تو مستان ز من
|بزد اسپ و زان جایگه بازگشت
|بران پیل وان بستگان برگذشت
|بسی آفرین کرد بر پهلوان
|که او باد شادان و روشن‌روان
|بایوان شد و نامه پاسخ نوشت
|بباغ بزرگی درختی بکشت
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|کزو بود روشن دل و بختیار
|خداوند ناهید و گردان سپهر
|کزویست پرخاش و آرام و مهر
|سپهری برین گونه بر پای کرد
|شب و روز را گیتی آرای کرد
|یکی را چنین تیره‌بخت آفرید
|یکی را سزاوار تخت آفرید
|غم و شادمانی ز یزدان شناس
|کزویست هر گونه بر ما سپاس
|رسید آنچ دادی بدین بارگاه
|اسیران و پیلان و تخت و کلاه
|هیونان بسیار و افگندنی
|ز پوشیدنی هم ز گستردنی
|همه آلت ناز و سورست و بزم
|بپیش تو زین سان که آید برزم
|مگر آنکسی کش سرآید بپیش
|بدین گونه سیر آید از جان خویش
|وزان رنج بردن ز توران سپاه
|شب و روز بودن به آوردگاه
|ز کارت خبر بد مرا روز و شب
|گشاده نکردم به بیگانه لب
|شب و روز بر پیش یزدان پاک
|نوان بودم و دل شده چاک چاک
|کسی را که رستم بود پهلوان
|سزد گر بماند همیشه جوان
|پرستنده چون تو ندارد سپهر
|ز تو بخت هرگز مبراد مهر
|نویسنده پردخته شد ز آفرین
|نهاد از بر نامه خسرو نگین
|بفرمود تا خلعت آراستند
|ستام و کمرها بپیراستند
|صد از جعد مویان زرین کمر
|صد اسپ گرانمایه با زین زر
|صد اشتر همه بار دیبای چین
|صد اشتر ز افگندنی هم چنین
|ز یاقوت رخشان دو انگشتری
|ز خوشاب و در افسری بر سری
|ز پوشیدن شاه دستی بزر
|همان یاره و طوق و زرین کمر
|سران را همه هدیه‌ها ساختند
|یکی گنج زین سان بپرداختند
|فریبرز با تاج و گرز و درفش
|یکی تخت زرین و زرینه کفش
|فرستاد و فرمود تا بازگشت
|از ایران بسوی سپهبد گذشت
|چنین گفت کز جنگ افراسیاب
|نه آرام باید نه خورد و نه خواب
|مگر کان سر شهریار گزند
|بخم کمند تو آید ببند
|فریبرز برگشت زان بارگاه
|بکام دل شاه ایران سپاه
|پس آگاهی آمد بافراسیاب
|که آتش برآمد ز دریای آب
|ز کاموس و منشور و خاقان چین
|شکستی نو آمد بتوران زمین
|از ایران یکی لشکر آمد بجنگ
|که شد چرخ گردنده را راه تنگ
|چهل روز یکسان همی جنگ بود
|شب و روز گیتی بیک رنگ بود
|ز گرد سواران نبود آفتاب
|چو بیدار بخت اندر آمد بخواب
|سرانجام زان لشکر بیشمار
|سواری نماند از در کارزار
|بزرگان و آن نامور مهتران
|ببستند یکسر ببند گران
|بخواری فگندند بر پشت پیل
|سپه بود گرد آمده بر دو میل
|ز کشته چنان بد که در رزمگاه
|کسی را نبد جای رفتن براه
|وزین روی پیران براه ختن
|بشد با یکی نامدار انجمن
|کشانی و شگنی و وهری نماند
|که منشور شمشیر رستم نخواند
|وزین روی تنگ اندر آمد سپاه
|بپیش اندرون رستم کینه‌خواه
|گر آیند زی ما برزم آن گروه
|شود کوه هامون و هامون چو کوه
|چو افراسیاب این سخنها شنود
|دلش گشت پر درد و سر پر ز دود
|همه موبدان و ردان را بخواند
|ز کار گذشته فراوان براند
|کز ایران یکی لشکری جنگجوی
|بدان نامداران نهادست روی
|شکسته شدست آن سپاه گران
|چنان ساز و آن لشکر بی‌کران
|ز اندوه کاموس و خاقان چین
|ببستند گفتی مرا بر زمین
|سپاهی چنان بسته و خسته شد
|دو بهره ز گردنکشان بسته شد
|بایران کشیدند بر پشت پیل
|زمین پر ز خون بود تا چند میل
|چه سازیم و این را چه درمان کنیم
|نشاید که این بر دل آسان کنیم
|گر ایدونک رستم بود پیش رو
|نماند برین بوم و بر خار و خو
|که من دستبرد ورا دیده‌ام
|ز کار آگهان نیز بشنیده‌ام
|که او با بزرگان ایران زمین
|چه کردست از نیکوی روز کین
|چه کردست با شاه مازندران
|ز گرزش چه آمد بران مهتران
|گرانمایگان پاسخ آراستند
|همه یکسر از جای برخاستند
|که گر نامداران سقلاب و چین
|بایران همی رزم جستند و کین
|نه از لشکر ما کسی کم شدست
|نه این کشور از خون دمادم شدست
|ز رستم چرا بیم داری همی
|چنین کام دشمن بخاری همی
|ز مادر همه مرگ را زاده‌ایم
|میان تا ببستیم نگشاده‌ایم
|اگر خاک ما را بپی بسپرند
|ازین کردهٔ خویش کیفر برند
|بکین گر ببندیم زین پس میان
|نماند کسی زنده ز ایرانیان
|ز پرمایگان شاه پاسخ شنید
|ز لشکر زبان‌آوری برگزید
|دلیران و گردنکشان را بخواند
|ز خواب و ز آرام و خوردن بماند
|در گنج بگشاد و دینار داد
|روان را بخون دل آهار داد
|چنان شد ز گردان جنگی زمین
|که گفتی سپهر اندر آمد بکین
|چو این بند بد را سر آمد کلید
|فریبرز نزدیک رستم رسید
|بدل شاد با خلعت شهریار
|بدو اندرون تاج گوهر نگار
|ازان شادمان شد گو پیلتن
|بزرگان لشکر شدند انجمن
|گرفتند بر پهلوان آفرین
|که آباد بادا برستم زمین
|بدو جان شاه جهان شاد باد
|بر و بوم ایرانش آباد باد
|همه مر ترا چاکر و بنده‌ایم
|بفرمان و رایت سرافگنده‌ایم
|وزان جایگه شاد لشکر براند
|بیامد بسغد و دو هفته بماند
|بنخچیر گور و بمی دست برد
|ازین گونه یک چند خورد و شمرد
|وزان جایگه لشکر اندر کشید
|بیک منزلی بر یکی شهر دید
|کجا نام آن شهر بیداد بود
|دژی بود وز مردم آباد بود
|همه خوردنیشان ز مردم بدی
|پری چهره‌ای هر زمان گم بدی
|بخوان چنان شهریار پلید
|نبودی جز از کودک نارسید
|پرستندگانی که نیکو بدی
|به دیدار و بالا بی‌آهو بدی
|از آن ساختندی بخوان بر خورش
|بدین گونه بد شاه را پرورش
|تهمتن بفرمود تا سه هزار
|زرهدار بر گستوان ور سوار
|بدان دژ فرستاد با گستهم
|دو گرد خردمند با اوبهم
|مرین مرد را نام کافور بود
|که او را بران شهر منشور بود
|بپوشید کافور خفتان جنگ
|همه شهر با او بسان پلنگ
|کمندافگن و زورمندان بدند
|بزرم اندرون پیل دندان بدند
|چو گستهم گیتی بران گونه دید
|جهان در کف دیو وارونه دید
|بفرمود تا تیر باران کنند
|بریشان کمین سواران کنند
|چنین گفت کافور با سرکشان
|که سندان نگیرد ز پیکان نشان
|همه تیغ و گرز و کمند آورید
|سر سرکشان را ببند آورید
|زمانی بران سان برآویختند
|که آتش ز دریا برانگیختند
|فراوان ز ایرانیان کشته شد
|بسر بر سپهر بلا گشته شد
|ببیژن چنین گفت گستهم زود
|که لختی عنانت بباید بسود
|برستم بگویی که چندین مایست
|بجنبان عنان با سواری دویست
|بشد بیژن گیو برسان باد
|سخن بر تهمتن همه کرد یاد
|گران کرد رستم زمانی رکیب
|ندانست لشکر فراز از نشیب
|بدانسان بیامد بدان رزمگاه
|که باد اندر آید ز کوه سیاه
|فراوان ز ایرانیان کشته دید
|بسی سرکش از جنگ برگشته دید
|بکافور گفت ای سگ بدگهر
|کنون رزم و رنج تو آمد بسر
|یکی حمله آورد کافور سخت
|بران بارور خسروانی درخت
|بینداخت تیغی بکردار تیر
|که آید مگر بر یل شیرگیر
|بپیش اندر آورد رستم سپر
|فرو ماند کافور پرخاشخر
|کمندی بینداخت بر سوی طوس
|بسی کرد رستم برو بر فسوس
|عمودی بزد بر سرش پور زال
|که بر هم شکستش سر و ترگ و یال
|چنین تا در دژ یکی حمله برد
|بزرگان نبودند پیدا ز خرد
|در دژ ببستند وز باره تیز
|برآمد خروشیدن رستخیز
|بگفتند کای مرد بازور و هوش
|برین گونه با ما بکینه مکوش
|پدر نام تو چون بزادی چه کرد
|کمندافگنی گر سپهر نبرد
|دریغست رنج اندرین شارستان
|که داننده خواند ورا کارستان
|چو تور فریدون ز ایران براند
|ز هر گونه دانندگان را بخواند
|یکی باره افگند زین گونه پی
|ز سنگ و ز خشت و ز چوب و ز نی
|برآودر ازینسان بافسون و رنج
|بپالود رنج و تهی کرد گنج
|بسی رنج بردند مردان مرد
|کزین بارهٔ دژ برآرند گرد
|نبدکس بدین شارستان پادشا
|بدین رنج بردن نیارد بها
|سلیحست و ایدر بسی خوردنی
|بزیر اندرون راه آوردنی
|اگر سالیان رنج و رزم آوری
|نباشد بدستت جز از داوری
|نیاید برین باره بر منجنیق
|از افسون سلم و دم جاثلیق
|چو بشنید رستم پر اندیشه شد
|دلش از غم و درد چون بیشه شد
|یکی رزم کرد آن نه بر آرزوی
|سپاه اندر آورد بر چار سوی
|بیک روی گودرز و یک روی طوس
|پس پشت او پیل با بوق و کوس
|بیک روی بر لشکر زابلی
|زره‌دار با خنجر کابلی
|چو آن دید دستم کمان برگرفت
|همه دژ بدو ماند اندر شگفت
|هر آنکس که از باره سر بر زدی
|زمانه سرش را بهم در زدی
|ابا مغز پیکان همی راز گفت
|ببدسازگاری همی گشت جفت
|بن باره زان پس بکندن گرفت
|ز دیوار مردم فگندن گرفت
|ستونها نهادند زیر اندرش
|بیالود نفط سیاه از برش
|چو نیمی ز دیوار دژکنده شد
|بچوب اندر آتش پراگنده شد
|فرود آمد آن بارهٔ تور گرد
|ز هر سو سپاه اندر آمد بگرد
|بفرمود رستم که جنگ آورید
|کمانها و تیر خدنگ آورید
|گوان از پی گنج و فرزند خویش
|همان از پی بوم و پیوند خویش
|همه سر بدادند یکسر بباد
|گرامی‌تر آنکو ز مادر نزاد
|دلیران پیاده شدند آن زمان
|سپرهای چینی و تیر و کمان
|برفتند با نیزه‌داران بهم
|بپیش اندرون بیژن و گستهم
|دم آتش تیز و باران تیر
|هزیمت بود زان سپس ناگزیر
|چو از بارهٔ دژ بیرون شدند
|گریزان گریزان بهامون شدند
|در دژ ببست آن زمان جنگجوی
|بتاراج و کشتن نهادند روی
|چه مایه بکشتند و چندی اسیر
|ببردند زان شهر برنا و پیر
|بسی سیم و زر و گرانمایه چیز
|ستور و غلام و پرستار نیز
|تهمتن بیامد سر و تن بشست
|بپیش جهانداور آمد نخست
|ز پیروز گشتن نیایش گرفت
|جهان آفرین را ستایش گرفت
|بایرانیان گفت با کردگار
|بیامد نهانی هم از آشکار
|بپیروزی اندر نیایش کنید
|جهان آفرین را ستایش کنید
|بزرگان بپیش جهان‌آفرین
|نیایش گرفتند سر بر زمین
|چو از پاک یزدان بپرداختند
|بران نامدار آفرین ساختند
|که هر کس که چون تو نباشد بجنگ
|نشستن به آید بنام و بننگ
|تن پیل داری و چنگال شیر
|زمانی نباشی ز پیگار سیر
|تهمتن چنین گفت کین زور و فر
|یکی خلعتی باشد از دادگر
|شما سربسر بهره دارید زین
|نه جای گله‌ست از جهان آفرین
|بفرمود تا گیو با ده هزار
|سپردار و بر گستوان ور سوار
|شود تازیان تا بمرز ختن
|نماند که ترکان شوند انجمن
|چو بنمود شب جعد زلف سیاه
|از اندیشه خمیده شد پشت ماه
|بشد گیو با آن سواران جنگ
|سه روز اندر آن تاختن شد درنگ
|بدانگه که خورشید بنمود تاج
|برآمد نشست از بر تخت عاج
|ز توران بیامد سرافراز گیو
|گرفته بسی نامداران نیو
|بسی خوب چهر بتان طراز
|گرانمایه اسپان و هرگونه ساز
|فرستاد یک نیمه نزدیک شاه
|ببخشید دیگر همه بر سپاه
|وزان پس چو گودرز و چون طوس و گیو
|چو گستهم و شیدوش و فرهاد نیو
|ابا بیژن گیو برخاستند
|یکی آفرین نو آراستند
|چنین گفت گودرز کای سرفراز
|جهان را بمهر تو آمد نیاز
|نشاید که بی‌آفرین تو لب
|گشاییم زین پس بروز و بشب
|کسی کو بپیمود روی زمین
|جهان دید و آرام و پرخاش و کین
|بیک جای زین بیش لشکر ندید
|نه از موبد سالخورده شنید
|ز شاهان و پیلان وز تخت عاج
|ز مردان و اسپان و از گنج و تاج
|ستاره بدان دشت نظاره بود
|که این لشکر از جنگ بیچاره بود
|بگشتیم گرد دژ ایدر بسی
|ندیدیم جز کینه درمان کسی
|که خوشان بدیم از دم اژدها
|کمان تو آورد ما را رها
|توی پشت ایران و تاج سران
|سزاوار و ما پیش تو کهتران
|مکافات این کار یزدان کند
|که چهر تو همواره خندان کند
|بپاداش تو نیست‌مان دسترس
|زبانها پر از آفرینست و بس
|بزرگیت هر روز بافزون ترست
|هنرمند رخش تو صد لشکرست
|تهمتن بریشان گرفت آفرین
|که آباد بادا بگردان زمین
|مرا پشت ز آزادگانست راست
|دل روشنم بر زبانم گواست
|ازان پس چنین گفت کایدر سه روز
|بباشیم شادان و گیتی فروز
|چهارم سوی جنگ افراسیاب
|برانیم و آتش برآریم ز آب
|همه نامداران بگفتار اوی
|ببزم و بخوردند نهادند روی
|پس آگاهی آمد بافراسیاب
|که بوم و بر از دشمنان شد خراب
|دلش زان سخن پر ز تیمار شد
|همه پرنیان بر تنش خار شد
|بدل گفت پیگار او کار کیست
|سپاهست بسیار و سالار کیست
|گر آنست رستم که من دیده‌ام
|بسی از نبردش بپیچیده‌ام
|بپیچید وزان پس به آواز گفت
|که با او که داریم در جنگ جفت
|یکی کودکی بود برسان نی
|که من لشکر آورده بودم بری
|بیامد تن من ز زین برگرفت
|فرو ماند زان لشکر اندر شگفت
|چنین گفت لشکر بافراسیاب
|که چندین سر از جنگ رستم متاب
|تو آنی که از خاک آوردگاه
|همی جوش خون اندر آری بماه
|سلیحست بسیار و مردان جنگ
|دل از کار رستم چه داری بتنگ
|ز جنگ سواری تو غمگین مشو
|نگه کن بدین نامداران نو
|چنان دان که او یکسر از آهنست
|اگر چه دلیرست هم یک تنست
|سخنهای کوتاه زو شد دراز
|تو با لشکری چارهٔ او را بساز
|سرش را ز زین اندرآور بخاک
|ازان پس خود از شاه ایران چه باک
|نه کیخسرو آباد ماند نه گنج
|نداریم این زرم کردن برنج
|نگه کن بدین لشکر نامدار
|جوانان و شایستهٔ کارزار
|ز بهر بر و بوم و پیوند خویش
|زن و کودک خرد و فرزند خویش
|همه سربسر تن بکشتن دهیم
|به آید که گیتی بدشمن دهیم
|چو بشنید افراسیاب این سخن
|فراموش کرد آن نبرد کهن
|بفرمود تا لشکر آراستند
|بکین نو از جای برخاستند
|ز بوم نیاکان وز شهر خویش
|یکی تازه اندیشه بنهاد پیش
|چنین داد پاسخ که من ساز جنگ
|بپیش آورم چون شود کار تنگ
|نمانم که کیخسرو از تخت خویش
|شود شاد و پدرام از بخت خویش
|سر زابلی را بروز نبرد
|بچنگ دراز اندر آرم بگرد
|برو سرکشان آفرین خواندند
|سرافراز را سوی کین خواندند
|که جاوید و شادان و پیروز باش
|بکام دلت گیتی افروز باش
|سپهبد بسی جنگها دیده بود
|ز هر کار بهری پسندیده بود
|یکی شیر دل بود فرغار نام
|قفس دیده و جسته چندی ز دام
|ز بیگانگان جای پردخته کرد
|بفرغار گفت ای گرانمایه مرد
|هم اکنون برو سوی ایران سپاه
|نگه کن بدین رستم رزمخواه
|سواران نگه کن که چنداند و چون
|که دارد برین بوم و بر رهنمون
|وزان نامداران پرخاشجوی
|ببینی که چنداند و بر چند روی
|ز گردان پهلومنش چند مرد
|که آورد سازند روز نبرد
|چو فرغار برگشت و آمد براه
|بکارآگهی شد بایران سپاه
|غمی شد دل مرد پرخاشجوی
|ببیگانگان ایچ ننمود روی
|فرستاد و فرزند را پیش خواند
|بسی راز بایسته با او براند
|بشیده چنین گفت کای پر خرد
|سپاه تو تیمار تو کی خورد
|چنین دان که این لشکر بی‌شمار
|که آمد برین مرز چندین هزار
|سپهدارشان رستم شیر دل
|که از خاک سازد بشمشیر گل
|گو پیلتن رستم زابلیست
|ببین تا مر او را هم آورد کیست
|چو کاموس و منشور و خاقان چین
|گهار و چو گرگوی با آفرین
|دگر کندر و شنگل آن شاه هند
|سپاهی ز کشمیر تا پیش سند
|بنیروی این رستم شیر گیر
|بکشتند و بردند چندی اسیر
|چهل روز بالشکر آویز بود
|گهی رزم و گه بزم و پرهیز بود
|سرانجام رستم بخم کمند
|ز پیل اندر آورد و بنهاد بند
|سواران و گردان هر کشوری
|ز هر سو که بود از بزرگان سری
|بدین کشور آمد کنون زین نشان
|همان تاجداران گردنکشان
|من ایدر نمانم بسی گنج و تخت
|که گردان شدست اندرین کار سخت
|کنون هرچ گنجست و تاج و کمر
|همان طوق زرین و زرین سپر
|فرستم همه سوی الماس رود
|نه هنگام جامست و بزم و سرود
|هراسانم از رستم تیز چنگ
|تن آسان که باشد بکام نهنگ
|بمردم نماند بروز نبرد
|نپیچد ز بیم و ننالد ز درد
|ز نیزه نترسد نه از تیغ تیز
|برآرد ز دشمن همی رستخیز
|تو گفتی که از روی وز آهنست
|نه مردم نژادست کهرمنست
|سلیحست چندان برو روز کین
|که سیر آمد از بار پشت زمین
|زره دارد و جوشن و خود و گبر
|بغرد بکردار غرنده ابر
|نه برتابد آهنگ او ژنده پیل
|نه کشتی سلیحش بدریای نیل
|یکی کوه زیرش بکردار باد
|تو گویی که از باد دارد نژاد
|تگ آهوان دارد و هول شیر
|بناورد با شیر گردد دلیر
|سخن گوید ار زو کنی خواستار
|بدریا چو کشتی بود روز کار
|مرا با دلاور بسی بود جنگ
|یکی جوشنستش ز چرم پلنگ
|سلیحم نیامد برو کارگر
|بسی آزمودم بگرز و تبر
|کنون آزمون را یکی کارزار
|بسازیم تا چون بود روزگار
|گر ایدونک یزدان بود یارمند
|بگردد ببایست چرخ بلند
|نه آن شهر ماند نه آن شهریار
|سرآید مگر بر من این کارزار
|اگر دست رستم بود روز جنگ
|نسازم من ایدر فراوان درنگ
|شوم تا بدان روی دریای چین
|بدو مانم این مرز توران زمین
|بدو شیده گفت ای خردمند شاه
|انوشه بدی تا بود تاج و گاه
|ترا فر و برزست و مردانگی
|نژاد و دل و بخت و فرزانگی
|نباید ترا پند آموزگار
|نگه کن بدین گردش روزگار
|چو پیران و هومان و فرشیدورد
|چو کلباد و نستیهن شیر مرد
|شکسته سلیح و گسسته دلند
|ز بیم وز غم هر زمان بگسلند
|تو بر باد این جنگ کشتی مران
|چو دانی که آمد سپاهی گران
|ز شاهان گیتی گزیده توی
|جهانجوی و هم کار دیده توی
|بجان و سر شاه توران سپاه
|بخورشید و ماه و بتخت و کلاه
|که از کار کاموس و خاقان چین
|دلم گشت پر خون و سر پر ز کین
|شب تیره بگشاد چشم دژم
|ز غم پشت ماه اندر آمد بخم
|جهان گشت برسان مشک سیاه
|چو فرغار برگشت ز ایران سپاه
|بیامد بنزدیک افراسیاب
|شب تیره هنگام آرام و خواب
|چنین گفت کز بارگاه بلند
|برفتم سوی رستم دیوبند
|سراپردهٔ سبز دیدم بزرگ
|سپاهی بکردار درنده گرگ
|یکی اژدهافش درفشی بپای
|نه آرام دارد تو گفتی نه جای
|فروهشته بر کوههٔ زین لگام
|بفتراک بر حلقهٔ خم خام
|بخیمه درون ژنده پیلی ژیان
|میان تنگ بسته به ببر بیان
|یکی بور ابرش به پیشش بپای
|تو گفتی همی اندر آید ز جای
|سپهدار چون طوس و گودرز و گیو
|فریبرز و شیدوش و گرگین نیو
|طلایه گرازست با گستهم
|که با بیژن گیو باشد بهم
|غمی شد ز گفتار فرغار شاه
|کس آمد بر پهلوان سپاه
|بیامد سپهدار پیران چو گرد
|بزرگان و مردان روز نبرد
|ز گفتار فرغار چندی بگفت
|که تا کیست با او به پیکار جفت
|بدو گفت پیران که ما را ز جنگ
|چه چارست جز جستن نام و ننگ
|چو پاسخ چنین یافت افراسیاب
|گرفت اندران کینه جستن شتاب
|بپیران بفرمود تا با سپاه
|بیاید بر رستم کینه‌خواه
|ز پیش سپهبد به بیرون کشید
|همی رزم را سوی هامون کشید
|خروش آمد از دشت و آوای کوس
|جهان شد ز گرد سپاه آبنوس
|سپه بود چندانک گفتی جهان
|همی گردد از گرد اسپان نهان
|تبیره زنان نعره برداشتند
|همی پیل بر پیل بگذاشتند
|از ایوان بدشت آمد افراسیاب
|همی کرد بر جنگ جستن شتاب
|بپیران بگفت آنچ بایست گفت
|که راز بزرگان بباید نهفت
|یکی نامه نزدیک پولادوند
|بیارای وز رای بگشای بند
|بگویش که ما را چه آمد بسر
|ازین نامور گرد پرخاشخر
|اگر یارمندست چرخ بلند
|بیاید بدین دشت پولادوند
|بسی لشکر از مرز سقلاب و چین
|نگونسار و حیران شدند اندرین
|سپاهست برسان کوه روان
|سپهدارشان رستم پهلوان
|سپهکش چو رستم سپهدار طوس
|بابر اندر اورده آوای کوس
|چو رستم بدست تو گردد تباه
|نیابد سپهر اندرین مرز راه
|همه مرز را رنج زویست و بس
|تو باش اندرین کار فریادرس
|گر او را بدست تو آید زمان
|شود رام روی زمین بی‌گمان
|من از پادشاهی آباد خویش
|نه برگیرم از رنج یک رنج بیش
|دگر نیمه دیهیم و گنج آن تست
|که امروز پیگار و رنج آن تست
|نهادند بر نامه بر مهر شاه
|چو برزد سر از برج خرچنگ ماه
|کمر بست شیده ز پیش پدر
|فرستاده او بود و تیمار بر
|بکردار آتش ز بیم گزند
|بیامد بنزدیک پولادوند
|برو آفرین کرد و نامه بداد
|همه کار رستم برو کرد یاد
|که رستم بیامد ز ایران بجنگ
|ابا او سپاهی بسان پلنگ
|ببند اندر آورد کاموس را
|چو خاقان و منشور و فرطوس را
|اسیران بسیار و پیلان رمه
|فرستاد یکسر بایران همه
|کنارنگ و جنگ آورانرا بخواند
|ز هر گونه‌ای داستانها براند
|بدیشان بگفت انچ در نامه بود
|جهانگیر برنا و خودکامه بود
|بفرمود تا کوس بیرون برند
|سراپردهٔ او به هامون برند
|سپاه انجمن شد بکردار دیو
|برآمد ز گردان لشکر غریو
|درفش از پس و پیش پولادوند
|سپردار با ترکش و با کمند
|فرود آمد از کوه و بگذاشت آب
|بیامد بنزدیک افراسیاب
|پذیره شدندش یکایک سپاه
|تبیره برآمد ز درگاه شاه
|ببر در گرفتش جهاندیده مرد
|ز کار گذشته بسی یاد کرد
|بگفت آنک تیمار ترکان ز کیست
|سرانجام درمان این کار چیست
|خرامان بایوان خسرو شدند
|برای و باندیشهٔ نو شدند
|سخن راند هر گونه افراسیاب
|ز کار درنگ و ز بهر شتاب
|ز خون سیاوش که بر دست اوی
|چه آمد ز پرخاش وز گفت و گوی
|ز خاقان و منشور و کاموس گرد
|گذشته سخنها همه برشمرد
|بگفت آنک این رنجم از یک تنست
|که او را پلنگینه پیراهنست
|نیامد سلیحم بدو کارگر
|بران ببر و آن خود و چینی سپر
|بیابان سپردی و راه دراز
|کنون چارهٔ کار او را بساز
|پر اندیشه شد جان پولادوند
|که آن بند را چون شود کاربند
|چنین داد پاسخ بافراسیاب
|که در جنگ چندین نباید شتاب
|گر آنست رستم که مازندران
|تبه کرد و بستد بگرز گران
|بدرید پهلوی دیو سپید
|جگرگاه پولاد غندی و بید
|مرا نیست پایاب با جنگ اوی
|نیارم ببد کردن آهنگ اوی
|تن و جان من پیش رای تو باد
|همیشه خرد رهنمای تو باد
|من او را بر اندیشه دارم بجنگ
|بگردش بگردم بسان پلنگ
|تو لشکر برآغال بر لشکرش
|بانبوه تا خیره گردد سرش
|مگر چاره سازم و گر نی بدست
|بر و یال او را نشاید شکست
|ازو شاد شد جان افراسیاب
|می روشن آورد و چنگ و رباب
|بدانگه که شد مست پولادوند
|چنین گفت با او ببانگ بلند
|که من بر فریدون و ضحاک و جم
|خور و خواب و آرام کردم دژم
|برهمن بترسد ز آواز من
|وزین لشکر گردن‌افراز من
|من این زابلی را بشمشیر تیز
|برآوردگه بر کنم ریز ریز
|چو بنمود خورشید تابان درفش
|معصفر شد آن پرنیان بنفش
|تبیره برآمد ز درگاه شاه
|بابر اندر آمد خروش سپاه
|بپیش سپه بود پولادوند
|بتن زورمند و ببازو کمند
|چو صف برکشیدند هر دو سپاه
|هوا شد بنفش و زمین شد سیاه
|تهمتن بپوشید ببر بیان
|نشست از بر ژنده پیل ژیان
|برآشفت و بر میمنه حمله برد
|ز ترکان بیفگند بسیار گرد
|ازان پس غمی گشت پولادوند
|ز فتراک بگشاد پیچان کمند
|برآویخت با طوس چون پیل مست
|کمندی ببازوی گرزی بدست
|کمربند بگرفت و او را ز زین
|برآورد و آسان بزد بر زمین
|به پیگار او گیو چون بنگرید
|سر طوس نوذر نگونسار دید
|برانگیخت از جای شبدیز را
|تن و جان بیاراست آویز را
|برآویخت با دیو چون شیر نر
|زره‌دار با گرزهٔ گاوسر
|کمندی بینداخت پولادوند
|سر گیو گرد اندر آمد دببند
|نگه کرد رهام و بیژن ز راه
|بدان زور و بالا و آن دستگاه
|برفتند تا دست پولادوند
|ببندند هر دو بخم کمند
|بزد دست پولاد بسیار هوش
|برانگیخت اسپ و برآمد خروش
|دو گرد از دلیران پر مایه را
|سرافراز و گرد و گرانمایه را
|بخاک اندر افگند و بسپرد خوار
|نظاره بران دشت چندان سوار
|بیامد بر اختر کاویان
|بخنجر بدو نیم کردش میان
|خروشی برآمد ز ایران سپاه
|نماند ایچ گرد اندر آوردگاه
|فریبرز و گودرز و گردنکشان
|گرفتند از آن دیو جنگی نشان
|بگفتند با رستم کینه‌خواه
|که پولادوند اندرین رزمگاه
|بزین بر یکی نامداری نماند
|ز گردان لشکر سواری نماند
|که نفگند بر خاک پولادوند
|بگرز و بخنجر بتیر و کمند
|همه رزمگه سربسر ماتمست
|بدین کار فریادرس رستمست
|ازان پس خروشیدن ناله خاست
|ز قلب و چپ لشکر و دست راست
|چو کم شد ز گودرز هر دو پسر
|بنالید با داور دادگر
|که چندین نبیره پسر داشتم
|همی سر ز خورشید بگذاشتم
|برزم اندرون پیش من کشته شد
|چنین اختر و روز من گشته شد
|جوانان و من زنده با پیر سر
|مرا شرم باد از کلاه و کمر
|کمر برگشاد و کله برگرفت
|خروشیدن و ناله اندر گرفت
|چو بشنید رستم دژم گشت سخت
|بلرزید برسان برگ درخت
|بیامد بنزدیک پولادوند
|ورا دید برسان کوه بلند
|سپه را همه بیشتر خسته دید
|وزان روی پرخاش پیوسته دید
|بدل گفت کین روز ما تیره گشت
|سرنامداران ما خیره گشت
|همانا که برگشت پرگار ما
|غنوده شد آن بخت بیدار ما
|بیفشارد ران رخش را تیز کرد
|برآشفت و آهنگ آویز کرد
|بدو گفت کای دیو ناسازگار
|ببینی کنون گردش روزگار
|چو آواز رستم بگردان رسید
|تهمتن یلان را پیاده بدید
|دژم گشته زو چار گرد دلیر
|چو گوران و دشمن بکردار شیر
|چنین گفت با کردگار جهان
|که ای برتر از آشکار و نهان
|مرا چشم اگر تیره گشتی بجنگ
|بهستی ز دیدار این روز تنگ
|کزین سان برآمد ز ایران غریو
|ز پیران و هومان وز نره دیو
|پیاده شده گیو و رهام و طوس
|چو بیژن که بر شیر کردی فسوس
|تبه گشته اسپ بزرگان بتیر
|بدین سان برآویخته خیره خیر
|بدو گفت پولادوند ای دلیر
|جهاندیده و نامبردار و شیر
|که بگریزد از پیش تو ژنده پیل
|ببینی کنون موج دریای نیل
|نگه کن کنون آتش جنگ من
|کمند و دل و زور و آهنگ من
|کزین پس نیابی ز شاهت نشان
|نه از نامداران و گردنکشان
|نبینی زمین زین سپس جز بخواب
|سپارم سپاهت بافراسیاب
|چنین گفت رستم بپولادوند
|که تا چند ازین بیم و نیرنگ و بند
|ز جنگ آوران تیز گویا مباد
|چو باشد دهد بی‌گمان سر بباد
|چو بشنید پولادوند این سخن
|بیاد آمدش گفته‌های کهن
|که هر کو ببیداد جوید نبرد
|جگر خسته باز آید و روی زرد
|گر از دشمنت بد رسد گر ز دوست
|بد و نیک را داد دادن نکوست
|همان رستمست این که مازندران
|شب تیره بستد بگرز گران
|بدو گفت کای مرد رزم آزمای
|چه باشیم برخیره چندین بپای
|بگشتند وز دشت برخاست گرد
|دو پیل ژیان و دو شیر نبرد
|برانگیخت آن باره پولادوند
|بینداخت پس تاب داده کمند
|بدزدید یال آن نبرده سوار
|چو زین گونه پیوسته شد کارزار
|بزد تیغ و بند کمندش برید
|بجای آمد آن بند بد را کلید
|بپیچید زان پس سوی دست راست
|بدانست کان روز روز بلاست
|عمودی بزد بر سرش پیلتن
|که بشنید آواز او انجمن
|چنان تیره شد چشم پولادوند
|که دستش عنان را نبد کار بند
|تهمتن بران بد که مغز سرش
|ببیند پر از رنگ تیره برش
|چو پولادوند از بر زین بماند
|تهمتن جهان آفرین را بخواند
|که ای برتر از گردش روزگار
|جهاندار و بینا و پروردگار
|گرین گردش جنگ من داد نیست
|روانم بدان گیتی آباد نیست
|روا دارم از دست پولادوند
|روان مرا برگشاید ز بند
|ور افراسیابست بیدادگر
|تو مستان ز من دست و زور و هنر
|که گر من شوم کشته بر دست اوی
|بایران نماند یکی جنگجوی
|نه مرد کشاورز و نه پیشه‌ور
|نه خاک و نه کشور نه بوم و نه بر
|بکشتی گرفتن نهادند روی
|دو گرد سرافراز و دو جنگجوی
|بپیمان که از هر دو روی سپاه
|بیاری نیاید کسی کینه‌خواه
|میان سپه نیم فرسنگ بود
|ستاره نظاره بران جنگ بود
|چو پولادوند و تهمتن بهم
|برآویختند آن دو شیر دژم
|همی دست سودند یک با دگر
|گرفته دو جنگی دوال کمر
|چو شیده بر و یال رستم بدید
|یکی باد سرد از جگر برکشید
|پدر را چنین گفت کین زورمند
|که خوانی ورا رستم دیوبند
|بدین برز بالا و این دست برد
|بخاک اندر آرد سر دیو گرد
|نبینی ز گردان ما جز گریز
|مکن خیره با چرخ گردان ستیز
|چنین گفت با شیده افراسیاب
|که شد مغز من زین سخن پرشتاب
|برو تا ببینی که پولادوند
|بکشتی همی چون کند دست بند
|چنین گفت شیده که پیمان شاه
|نه این بود با او بپیش سپاه
|چو پیمان شکن باشی و تیره مغز
|نیایید ز دست تو پیگار نغز
|تو این آب روشن مگردان سیاه
|که عیب آورد بر تو بر عیب‌خواه
|بدشنام بگشاد خسرو زبان
|برآشفت و شد با پسر بدگمان
|بدو گفت اگر دیو پولادوند
|ازین مرد بدخواه یابد گزند
|نماند بدین رزمگه زنده کس
|ترا از هنرها زیانست و بس
|عنان برگرایید و آمد چو شیر
|به آوردگاه دو مرد دلیر
|نگه کرد پیکار دو پیل مست
|درآورده بر یکدگر هر دو دست
|بپولاد گفت ای سرافراز شیر
|بکشتی گر آری مر او را بزیر
|بخنجر جگرگاه او را بکاف
|هنر باید از کار کردن نه لاف
|نگه کرد گیو اندر افراسیاب
|بدان خیره گفتار و چندان شتاب
|برانگیخت اسپ و برآمد دمان
|چو بشکست پیمان همی بدگمان
|برستم چنین گفت کای جنگجوی
|چه فرمان دهی کهتران را بگوی
|نگه کن به پیمان افراسیاب
|چو جای بلا دید و جای شتاب
|بیمد همی دل بیافروزدش
|بکشتی درون خنجر آموزدش
|بدو گفت رستم که جنگی منم
|بکشتی گرفتن درنگی منم
|شما را چرا بیم آید همی
|چرا دل به دو نیم آید همی
|اگر نیستتان جنگ را زور و دست
|دل من بخیره نباید شکست
|گر ایدونک این جادوی بی‌خرد
|ز پیمان یزدان همی بگذرد
|شما را ز پیمان شکستن چه باک
|گر او ریخت بر تارک خویش خاک
|من آکنون سر دیو پولادوند
|بخاک اندر آرم ز چرخ بلند
|وزان پس بیازید چون شیر چنگ
|گرفت آن بر و یال جنگی نهنگ
|بگردن برآورد و زد بر زمین
|همی خواند بر کردگار افرین
|خروشی بر آمد ز ایران سپاه
|تبیره زنان برگرفتند راه
|بابر اندر آمد دم کرنای
|خروشیدن نای و صنج و درای
|که پولادوندست بیجان شده
|بران خاک چون مار پیچان شده
|گمان برد رستم که پولادوند
|ندارد بتن در درست ایچ بند
|برخش دلیر اندر آورد پای
|بماند آن تن اژدها را بجای
|چو پیش صف آمد یل شیرگیر
|نگه کرد پولاد برسان تیر
|گریزان بشد پیش افراسیاب
|دلش پر ز خون و رخش پر ز آب
|بخفت از بر خاک تیره دراز
|زمانی بشد هوش زان رزمساز
|تهمتن چو پولاد را زنده دید
|همه دشت لشکر پراگنده دید
|دلش تنگ‌تر گشت و لشکر براند
|جهاندیده گودرز را پیش خواند
|بفرمود تا تیرباران کنند
|هوا را چو ابر بهاران کنند
|ز یک دست بیژن ز یک دست گیو
|جهانجوی رهام و گرگین نیو
|تو گفتی که آتش برافروختند
|جهان را بخنجر همی سوختند
|بلشکر چنین گفت پولادوند
|که بی‌تخت و بی‌گنج و نام بلند
|چرا سر همی داد باید بباد
|چرا کرد باید همی رزم یاد
|سپه را بپیش اندر افگند و رفت
|ز رستم همی بند جانش بکفت
|چنین گفت پیران بافراسیاب
|که شد روی گیتی چو دریای آب
|نگفتم که با رستم شوم دست
|نشاید درین کشور ایمن نشست
|ز خون جوانی که بد ناگریز
|بخستی دل ما بپیکار تیز
|چه باشی که با تو کس اندر نماند
|بشد دیو پولاد و لشکر براند
|همانا ز ایرانیان صد هزار
|فزونست بر گستوان ور سوار
|بپیش اندرون رستم شیر گیر
|زمین پر ز خون و هوا پر ز تیر
|ز دریا و دشت و ز هامون و کوه
|سپاه اندر آمد همه همگروه
|چو مردم نماند آزمودیم دیو
|چنین جنگ و پیکار و چندین غریو
|سپه را چنین صف کشیده بمان
|تو با ویژگان سوی دریا بران
|سپهبد چنان کرد کو راه دید
|همی دست ازان رزم کوتاه دید
|چو رستم بیامد مرا پای نیست
|جز از رفتن از پیش او رای نیست
|بباید شدن تا بدان روی چین
|گر ایدونک گنجد کسی در زمین
|درفشش بماندند و او خود برفت
|سوی چین و ماچین خرامید تفت
|سپاه اندر آمد بپیش سپاه
|زمین گشت برسان ابر سیاه
|تهمتن به آواز گفت آن زمان
|که نیزه مدارید و تیر و کمان
|بکوشید و شمشیر و گرز آورید
|هنرها ز بالای برز آورید
|پلنگ آن زمان پیچد از کین خویش
|که نخچیر بیند ببالین خویش
|سپه سربسر نعره برداشتند
|همه نیزه بر کوه بگذاشتند
|چنان شد در و دشت آوردگاه
|که از کشته جایی ندیدند راه
|برفتند یک بهره زنهار خواه
|گریزان برفتند بهری براه
|شد از بی‌شبانی رمه تال و مال
|همه دشت تن بود بی‌دست و یال
|چنین گفت رستم که کشتن بسست
|که زهر زمان بهر دیگر کسست
|زمانی همی بار زهر آورد
|زمانی ز تریاک بهر آورد
|همه جامهٔ رزم بیرون کنید
|همه خوبکاری بافزون کنید
|چه بندی دل اندر سرای سپنج
|که دانا نداند یکی را ز پنج
|زمانی چو آهرمن آید بجنگ
|زمانی عروسی پر از بوی و رنگ
|بی‌آزاری و جام می‌برگزین
|که گوید که نفرین به از آفرین
|بخور آنچ داری و انده مخور
|که گیتی سپنج است و ما بر گذر
|میازار کس را ز بهر درم
|مکن تا توانی بکس بر ستم
|بجست اندران دشت چیزی که بود
|ز زرین وز گوهر نابسود
|سراسر فرستاد نزدیک شاه
|غلامان و اسپان و تیغ و کلاه
|وزان بهرهٔ خویشتن برگرفت
|همه افسر و مشک و عنبر گرفت
|ببخشید دیگر همه بر سپاه
|ز چیزی که بود اندران رزمگاه
|نشان خواست از شاه توران سپاه
|ز هر سو بجستند بی راه و راه
|نشانی نیامد ز افراسیاب
|نه بر کوه و دریا نه بر خشک و آب
|شتر یافت چندان و چندان گله
|که از بارگی شد سپه بی‌گله
|ز توران سپه برنهادند رخت
|سلیح گرانمایه و تاج و تخت
|خروش آمد و نالهٔ گاودم
|جرس برکشیدند و رویینه خم
|سوی شهر ایران نهادند روی
|سپاهی بران گونه با رنگ و بوی
|چو آگاهی آمد ز رستم بشاه
|خروش آمد از شهر وز بارگاه
|از ایران تبیره برآمد بابر
|که آمد خداوند گوپال و ببر
|یکی شادمانی بد اندر جهان
|خنیده میان کهان و مهان
|دل شاه شد چون بهشت برین
|همی خواند بر کردگار آفرین
|بفرمود تا پیل بردند پیش
|بجنبید کیخسرو از جای خویش
|جهانی به‌آیین شد آراسته
|می و رود و رامشگر و خواسته
|تبیره برآمد ز هر جای و نای
|چو شاه جهان اندر آمد ز جای
|همه روی پیل از کران تا کران
|پر از مشک بود و می و زعفران
|ز افسر سر پیلبان پرنگار
|ز گوش اندر آویخته گوشوار
|بسی زعفران و درم ریختند
|ز بر مشک و عنبر همی بیختند
|همه شهر آوای رامشگران
|نشسته ز هر سو کران تا کران
|چنان بد جهان را ز شادی و داد
|که گیتی روان را دوامست و شاد
|تهمتن چو تاج سرافراز دید
|جهانی سراسر پرآواز دید
|فرود آمد و برد پیشش نماز
|بپرسید خسرو ز راه دراز
|گرفتش بغوش در شاه تنگ
|چنین تا برآمد زمانی درنگ
|همی آفرین خواند شاه جهان
|بران نامور موبد و پهلوان
|بفرمود تا پیلتن برنشست
|گرفته همه راه دستش بدست
|همی گفت چندین چرا ماندی
|که بر ما همی آتش افشاندی
|چو طوس و فریبرز و گودرز و گیو
|چو رهام و گرگین و گردان نیو
|ز ره سوی ایوان شاه آمدند
|بدان نامور بارگاه آمدند
|نشست از بر تخت زر شهریار
|بنزدیک او رستم نامدار
|فریبرز و گودرز و رهام و گیو
|نشستند با نامداران نیو
|سخن گفت کیخسرو از رزمگاه
|ازان رنج و پیگار توران سپاه
|بدو گفت گودرز کای شهریار
|سخنها درازست زین کارزار
|می و جام و آرام باید نخست
|پس آنگاه ازین کار پرسی درست
|نهادند خوان و بخندید شاه
|که ناهار بودی همانا به راه
|بخوان بر می آورد و رامشگران
|بپرسش گرفت از کران تا کران
|ز افراسیاب وز پولادوند
|ز کشتی و از تابداده کمند
|بدو گفت گودرز کای شهریار
|ز مادر نزاید چو رستم سوار
|اگر دیو پیش آید ار اژدها
|ز چنگ درازش نیابد رها
|هزار افرین باد بر شهریار
|بویژه برین شیردل نامدار
|بگفت آنچ کرد او بپولادوند
|ز کشتی و نیرنگ وز رنگ و بند
|ز افگندن دیو وز کشتنش
|همان جنگ و پیگار و کین جستنش
|چو افتاد بر خاک زو رفت هوش
|برآمد ز گردان دیوان خروش
|چو آمد بهوش آن سرافراز دیو
|برآمد بناگاه زو یک غریو
|همانگه درآمد باسپ و برفت
|همی بند جانش ز رستم بکفت
|چنان شاد شد زان سخن تاجور
|که گفتی ز ایوان برآورد سر
|چنین داد پاسخ که ای پهلوان
|توی پیر و بیدار و روشن‌روان
|کسی کش خرد باشد آموزگار
|نگه داردش گردش روزگار
|ازین پهلوان چشم بد دور باد
|همه زندگانیش در سور باد
|همی بود یک هفته با می بدست
|ازو شادمان تاج و تخت و نشست
|سخنهای رستم بنای و برود
|بگفتند بر پهلوانی سرود
|تهمتن بیک ماه نزدیک شاه
|همی بود با جام در پیشگاه
|ازان پس چنین گفت با شهریار
|که ای پرهنر نامور تاجدار
|جهاندار با دانش و نیک‌خوست
|ولیکن مرا چهر زال آرزوست
|در گنج بگشاد شاه جهان
|ز پرمایه چیزی که بودش نهان
|ز یاقوت وز تاج و انگشتری
|ز دینار وز جامهٔ ششتری
|پرستار با افسر و گوشوار
|همان جعد مویان سیمین عذار
|طبقهای زرین پر از مشک و عود
|دو نعلین زرین و زرین عمود
|برو بافته گوهر شاهوار
|چنانچون بود در خور شهریار
|بنزد تهمتن فرستاد شاه
|دو منزل همی رفت با او براه
|چو خسرو غمی شد ز راه دراز
|فرود آمد و برد رستم نماز
|ورا کرد پدرود و ز ایران برفت
|سوی زابلستان خرامید تفت
|سراسر جهان گشت بر شاه راست
|همی گشت گیتی بران سان که خواست
|سر آوردم این رزم کاموس نیز
|درازست و کم نیست زو یک پشیز
|گر از داستان یک سخن کم بدی
|روان مرا جای ماتم بدی
|دلم شادمان شد ز پولادوند
|که بفزود بر بند پولاد بند
|تو بر کردگار روان و خرد
|ستایش گزین تا چه اندر خورد
|ببین ای خردمند روشن‌روان
|که چون باید او را ستودن توان
|همه دانش ما به بیچارگیست
|به بیچارگان بر بباید گریست
|تو خستو شو آنرا که هست و یکیست
|روان و خرد را جزین راه نیست
|ابا فلسفه‌دان بسیار گوی
|بپویم براهی که گویی مپوی
|ترا هرچ بر چشم سر بگذرد
|نگنجد همی در دلت با خرد
|سخن هرچ بایست توحید نیست
|بنا گفتن و گفتن او یکیست
|تو گر سخته‌ای شو سخن سخته‌گوی
|نیاید به بن هرگز این گفت و گوی
|بیک دم زدن رستی از جان و تن
|همی بس بزرگ آیدت خویشتن
|همی بگذرد بر تو ایام تو
|سرای جز این باشد آرام تو
|نخست از جهان آفرین یاد کن
|پرستش برین یاد بنیاد کن
|کزویست گردون گردان بپای
|هم اویست بر نیک و بد رهنمای
|جهان پر شگفتست چون بنگری
|ندارد کسی آلت داوری
|که جانت شگفتست و تن هم شگفت
|نخست از خود اندازه باید گرفت
|دگر آنک این گرد گردان سپهر
|همی نو نمایدت هر روز چهر
|نباشی بدین گفته همداستان
|که دهقان همی گوید از باستان
|خردمند کین داستان بشنود
|بدانش گراید بدین نگرود
|ولیکن چو معنیش یادآوری
|شود رام و کوته کند داوری
|تو بشنو ز گفتار دهقان پیر
|گر ایدونک باشد سخن دلپذیر
|سخنگوی دهقان چنین کرد یاد
|که یک روز کیخسرو از بامداد
|بیاراست گلشن بسان بهار
|بزرگان نشستند با شهریار
|چو گودرز و چون رستم و گستهم
|چو برزین گرشاسپ از تخم جم
|چو گیو و چو رهام کار آزمای
|چو گرگین و خراد فرخنده رای
|چو از روز یک ساعت اندر گذشت
|بیامد بدرگاه چوپان ز دشت
|که گوری پدید آمد اندر گله
|چو شیری که از بند گردد یله
|همان رنگ خورشید دارد درست
|سپهرش بزر آب گویی بشست
|یکی برکشیده خط از یال اوی
|ز مشک سیه تا بدنبال اوی
|سمندی بزرگست گویی بجای
|ورا چار گرزست آن دست و پای
|یکی نره شیرست گویی دژم
|همی بفگند یال اسپان ز هم
|بدانست خسرو که آن نیست گور
|که برنگذرد گور ز اسپی بزور
|برستم چنین گفت کین رنج نیز
|به پیگار بر خویشتن سنج نیز
|برو خویشتن را نگه‌دار ازوی
|مگر باشد آهرمن کینه‌جوی
|چنین گفت رستم که با بخت تو
|نترسد پرستندهٔ تخت تو
|نه دیو و نه شیر و نه نر اژدها
|ز شمشیر تیزم نیابد رها
|برون شد بنخچیر چون نره شیر
|کمندی بدست اژدهایی بزیر
|بدشتی کجا داشت چوپان گله
|وزانسو گذر داشت گور یله
|سه روزش همی جست در مرغزار
|همی کرد بر گرد اسپان شکار
|چهارم بدیدش گرازان بدشت
|چو باد شمالی برو بر گذشت
|درخشنده زرین یکی باره بود
|بچرم اندرون زشت پتیاره بود
|برانگیخت رخش دلاور ز جای
|چو تنگ اندر آمد دگر شد برای
|چنین گفت کین را نباید فگند
|بباید گرفتن بخم کمند
|نشایدش کردن بخنجر تباه
|بدین سانش زنده برم نزد شاه
|بینداخت رستم کیانی کمند
|همی خواست کرد سرش را ببند
|چو گور دلاور کمندش بدید
|شد از چشم او در زمان ناپدید
|بدانست رستم که آن نیست گور
|ابا او کنون چاره باید نه زور
|جز اکوان دیو این نشاید بدن
|ببایستش از باد تیغی زدن
|بشمشیر باید کنون چاره کرد
|دواندین خون بران چرم زرد
|ز دانا شنیدم که این جای اوست
|که گفتند بستاند از گور پوست
|همانگه پدید آمد از دشت باز
|سپهبد برانگیخت آن تند تاز
|کمان را بزه کرد و از باد اسپ
|بینداخت تیری چو آذر گشسپ
|همان کو کمان کیان درکشید
|دگر باره شد گور ازو ناپدید
|همی تاخت اسپ اندران پهن دشت
|چو سه روز و سه شب برو بر گذشت
|ببش گرفت آرزو هم بنان
|سر از خواب بر کوههٔ زین زنان
|چو بگرفتش از آب روشن شتاب
|به پیش آمدش چشمهٔ چون گلاب
|فرود آمد و رخش را آب داد
|هم از ماندگی چشم را خواب داد
|کمندش ببازوی و ببر بیان
|بپوشیده و تنگ بسته میان
|ز زین کیانیش بگشاد تنگ
|به بالین نهاد آن جناغ خدنگ
|چراگاه رخش آمد و جای خواب
|نمدزین برافگند بر پیش آب
|بدان جایگه خفت و خوابش ربود
|که از رنج وز تاختن مانده بود
|چو اکوانش از دور خفته بدید
|یکی باد شد تا بر او رسید
|زمین گرد ببرید و برداشتش
|ز هامون بگردون برافراشتش
|غمی شد تهمتن چو بیدار شد
|سر پر خرد پر ز پیکار شد
|چو رستم بجنبید بر خویشتن
|بدو گفت اکوان که ای پیلتن
|یکی آرزو کن که تا از هوا
|کجات آید افگندن اکنون هوا
|سوی آبت اندازم ار سوی کوه
|کجا خواهی افتاد دور از گروه
|چو رستم بگفتار او بنگرید
|هوا در کف دیو واژونه دید
|چنین گفت با خویشتن پیلتن
|که بد نامبردار هر انجمن
|گر اندازدم گفت بر کوهسار
|تن و استخوانم نیاید بکار
|بدریا به آید که اندازدم
|کفن سینهٔ ماهیان سازدم
|وگر گویم او را بدریا فگن
|بکوه افگند بدگهر اهرمن
|همه واژگونه بود کار دیو
|که فریادرس باد گیهان خدیو
|چنین داد پاسخ که دانای چین
|یکی داستانی زدست اندرین
|که در آب هر کو بر آیدش هوش
|به مینو روانش نبیند سروش
|بزاری هم ایدر بماند بجای
|خرامش نیاید بدیگر سرای
|بکوهم بینداز تا ببر و شیر
|ببینند چنگال مرد دلیر
|ز رستم چو بشنید اکوان دیو
|برآورد بر سوی دریا غریو
|بجایی بخواهم فگندنت گفت
|که اندر دو گیتی بمانی نهفت
|بدریای ژرف اندر انداختش
|ز کینه خور ماهیان ساختش
|همان کز هوا سوی دریا رسید
|سبک تیغ تیز از میان برکشید
|نهنگان که کردند آهنگ اوی
|ببودند سرگشته از چنگ اوی
|بدست چپ و پای کرد آشناه
|بدیگر ز دشمن همی جست راه
|بکارش نیامد زمانی درنگ
|چنین باشد آن کو بود مرد جنگ
|اگر ماندی کس بمردی بپای
|پی او زمانه نبردی ز جای
|ولیکن چنینست گردنده دهر
|گهی نوش یابند ازو گاه زهر
|ز دریا بمردی به یکسو کشید
|برآمد بهامون و خشکی بدید
|ستایش گرفت آفریننده را
|رهانیده از بد تن بنده را
|برآسود و بگشاد بند میان
|بر چشمه بنهاد ببر بیان
|کمند و سلیحش چو بفگند نم
|زره را بپوشید شیر دژم
|بدان چشمه آمد کجا خفته بود
|بران دیو بدگوهر آشفته بود
|نبود رخش رخشان بران مرغزار
|جهانجوی شد تند با روزگار
|برآشفت و برداشت زین و لگام
|بشد بر پی رخش تا گاه شام
|پیاده همی رفت جویان شکار
|به پیش اندر آمد یکی مرغزار
|همه بیشه و آبهای روان
|بهر جای دراج و قمری نوان
|گله‌دار اسپان افراسیاب
|به بیشه درون سر نهاده بخواب
|دمان رخش بر مادیانان چو دیو
|میان گله برکشیده غریو
|چو رستم بدیدش کیانی کمند
|بیفگند و سرش اندر آمد به بند
|بمالیدش از گرد و زین برنهاد
|ز یزدان نیکی دهش کرد یاد
|لگامش بسر بر زد و برنشست
|بران تیز شمشیر بنهاد دست
|گله هر کجا دید یکسر براند
|بشمشیر بر نام یزدان بخواند
|گله‌دار چون بانگ اسبان شنید
|سرآسیمه از خواب سر بر کشید
|سواران که بودند با او بخواند
|بر اسپ سرافرازشان برنشاند
|گرفتند هر کس کمند و کمان
|بدان تا که باشد چنین بدگمان
|که یارد بدین مرغزار آمدن
|بنزدیک چندین سوار آمدن
|پس اندر سواران برفتند گرم
|که بر پشت رستم بدرند چرم
|چو رستم شتابندگان را بدید
|سبک تیغ تیز از میان برکشید
|بغرید چون شیر و برگفت نام
|که من رستمم پور دستان سام
|بشمشیر ازیشان دو بهره بکشت
|چو چوپان چنان دید بنمود پشت
|چو باد از شگفتی هم اندر شتاب
|بدیدار اسپ آمد افراسیاب
|بجایی که هر سال چوپان گله
|بران دشت و آن آب کردی یله
|خود و دو هزار از یل نامدار
|رسیدند تازان بران مرغزار
|ابا باده و رود و گردان بهم
|بدان تا کند بر دل اندیشه کم
|چو نزدیک آن مرغزاران رسید
|ز اسپان و چوپان نشانی ندید
|یکایک خروشیدن آمد ز دشت
|همه اسپ یک بر دگر برگذشت
|ز خاک پی رخش بر سرکشان
|پدید آمد از دور پیدا نشان
|چو چوپان بر شاه توران رسید
|بدو باز گفت آن شگفتی که دید
|که تنها گله برد رستم ز دشت
|ز ما کشت بسیار و اندر گذشت
|ز ترکان برآمد یکی گفت و گوی
|که تنها بجنگ آمد این کینه‌جوی
|بباید کشیدن یکایک سلیح
|که این کار بر ما گذشت از مزیح
|چنین زار گشتیم و خوار و زبون
|که یک تن سوی ما گراید بخون
|همی بفگند نام مردی ز ما
|بتیغ او براند ز خون آسیا
|همی بگذراند بیک تن گله
|نشاید چنین کار کردن یله
|سپهدار با چار پیل و سپاه
|پس رستم اندر گرفتند راه
|چو گشتند نزدیک رستم کمان
|ز بازو برون کرد و آمد دمان
|بریشان ببارید چو ژاله میغ
|چه تیر از کمان و چه پولاد تیغ
|چو افگنده شد شست مرد دلیر
|بگرز اندر آمد ز شمشیر شیر
|همی گرز بارید همچون تگرگ
|همی چاک چاک آمد از خود و ترگ
|ازیشان چهل مرد دیگر بکشت
|غمی شد سپهدار و بنمود پشت
|ازو بستد آن چار پیل سپید
|شدند آن سپاه از جهان ناامید
|پس پشتشان رستم گرزدار
|دو فرسنگ برسان ابر بهار
|چو برگشت برداشت پیل و رمه
|بنه هرچ آمد بچنگش همه
|بیامد گرازان بران چشمه باز
|دلش جنگ جویان بچنگ دراز
|دگر باره اکوان بدو باز خورد
|نگشتی بدو گفت سیر از نبرد
|برستی ز دریا و چنگ نهنگ
|بدشت آمدی باز پیچان بجنگ
|تهمتن چو بنشید گفتار دیو
|برآورد چون شیر جنگی غریو
|ز فتراک بگشاد پیچان کمند
|بیفگند و آمد میانش به بند
|بپیچید بر زین و گرز گران
|برآهیخت چون پتک آهنگران
|بزد بر سر دیو چون پیل مست
|سر و مغزش از گرز او گشت پست
|فرود آمد آن آبگون خنجرش
|برآهیخت و ببرید جنگی سرش
|همی خواند بر کردگار آفرین
|کزو بود پیروزی و زور کین
|تو مر دیو را مردم بد شناس
|کسی کو ندارد ز یزدان سپاس
|هرانکو گذشت از ره مردمی
|ز دیوان شمر مشمر از آدمی
|خرد گر برین گفتها نگرود
|مگر نیک مغزش همی نشنود
|گر آن پهلوانی بود زورمند
|ببازو ستبر و ببالا بلند
|گوان خوان و اکوان دیوش مخوان
|که بر پهلوانی بگردد زیان
|چه گویی تو ای خواجهٔ سالخورد
|چشیده ز گیتی بسی گرم و سرد
|که داند که چندین نشیب و فراز
|به پیش آرد این روزگار دراز
|تگ روزگار از درازی که هست
|همی بگذراند سخنها ز دست
|که داند کزین گنبد تیزگرد
|درو سور چند است و چندی نبرد
|چو ببرید رستم سر دیو پست
|بران بارهٔ پیل پیکر نشست
|به پیش اندر آورد یکسر گله
|بنه هرچ کردند ترکان یله
|همی رفت با پیل و با خواسته
|وزو شد جهان یکسر آراسته
|ز ره چون بشاه آمد این آگهی
|که برگشت ستم بدان فرهی
|از ایدر میان را بدان کرد بند
|کجا گور گیرد بخم کمند
|کنون دیو و پیل آمدستش بچنگ
|بخشکی پلنگ و بدریا نهنگ
|نیابد گذر شیر بر تیغ اوی
|همان دیو و هم مردم کینه‌جوی
|پذیره شدن را بیاراست شاه
|بسر بر نهادند گردان کلاه
|درفش شهنشاه با کرنای
|ببردند با ژنده پیل و درای
|چو رستم درفش جهاندار شاه
|نگه کرد کامد پذیره براه
|فرود آمد و خاک را داد بوس
|خروش سپاه آمد و بوق و کوس
|سر سرکشان رستم تاج بخش
|بفرمود تا برنشیند برخش
|وزانجا بایوان شاه آمدند
|گشاده دل و نیک خواه آمدند
|به ایرانیان بر گله بخش کرد
|نشست تن خویشتن رخش کرد
|فرستاد پیلان بر پیل شاه
|که بر شیر پیلان بگیرند راه
|بیک هفته ایوان بیاراستند
|می و رود و رامشگران خواستند
|بمی رستم آن داستان برگشاد
|وز اکوان همی کرد بر شاه یاد
|که گوری ندیدم بخوبی چنوی
|بدان سرافرازی و آن رنگ و بوی
|چو خنجر بدرید بر تنش پوست
|بروبر نبخشود دشمن نه دوست
|سرش چون سر پیل و مویش دراز
|دهن پر زدندانهای گراز
|دو چشمش کبود و لبانش سیاه
|تنش را نشایست کردن نگاه
|بدان زور و آن تن نباشد هیون
|همه دشت ازو شد چو دریای خون
|سرش کردم از تن بخنجر جدا
|چو باران ازو خون شد اندر هوا
|ازو ماند کیخسرو اندر شگفت
|چو بنهاد جام آفرین برگرفت
|بران کو چنان پهلوان آفرید
|کسی این شگفتی بگیتی ندید
|که مردم بود خود بکردار اوی
|بمردی و بالا و دیدار اوی
|همی گفت اگر کردگار سپهر
|ندادی مرا بهره از داد و مهر
|نبودی بگیتی چنین کهترم
|که هزمان بدو دیو و پیل اشکرم
|دو هفته بران گونه بودند شاد
|ز اکوان وز بزم کردند یاد
|سه دیگر تهمتن چنین کرد رای
|که پیروز و شادان شود باز جای
|مرا بویهٔ زال سامست گفت
|چنین آرزو را نشاید نهفت
|شوم زود و آیم بدرگاه باز
|بباید همی کینه را کرد ساز
|که کین سیاوش به پیل و گله
|نشاید چنین خوار کردن یله
|در گنج بگشاد شاه جهان
|گرانمایه چیزی که بودش نهان
|بیاورد ده جام گوهر ز گنج
|بزر بافته جامهٔ شاه پنج
|غلامان روزمی بزرین کمر
|پرستندگان نیز با طوق زر
|ز گستردنیها و از تخت عاج
|ز دیبا و دینار و پیروزه تاج
|بنزدیک رستم فرستاد شاه
|که این هدیه با خویشتن بر براه
|یک امروز با ما بباید بدن
|وزان پس ترا رای رفتن زدن
|ببود و بپیمود چندی نبید
|بشبگیر جز رای رفتن ندید
|دو فرسنگ با او بشد شهریار
|بپدرود کردن گرفتش کنار
|چو با راه رستم هم آواز گشت
|سپهدار ایران ازو بازگشت
|جهان پاک بر مهر او گشت راست
|همی داشت گیتی بر انسان که خواست
|برین گونه گردد همی چرخ پیر
|گهی چون کمانست و گاهی چو تیر
|چو این داستان سربسر بشنوی
|از اکوان سوی کین بیژن شوی
|شبی چون شبه روی شسته بقیر
|نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر
|دگرگونه آرایشی کرد ماه
|بسیچ گذر کرد بر پیشگاه
|شده تیره اندر سرای درنگ
|میان کرده باریک و دل کرده تنگ
|ز تاجش سه بهره شده لاژورد
|سپرده هوا را بزنگار و گرد
|سپاه شب تیره بر دشت و راغ
|یکی فرش گسترده از پرزاغ
|نموده ز هر سو بچشم اهرمن
|چو مار سیه باز کرده دهن
|چو پولاد زنگار خورده سپهر
|تو گفتی بقیر اندر اندود چهر
|هرآنگه که برزد یکی باد سرد
|چو زنگی برانگیخت ز انگشت گرد
|چنان گشت باغ و لب جویبار
|کجا موج خیزد ز دریای قار
|فرو ماند گردون گردان بجای
|شده سست خورشید را دست و پای
|سپهر اند آن چادر قیرگون
|تو گفتی شدستی بخواب اندرون
|جهان از دل خویشتن پر هراس
|جرس برکشیده نگهبان پاس
|نه آوای مرغ و نه هرای دد
|زمانه زبان بسته از نیک و بد
|نبد هیچ پیدا نشیب از فراز
|دلم تنگ شد زان شب دیریاز
|بدان تنگی اندر بجستم ز جای
|یکی مهربان بودم اندر سرای
|خروشیدم و خواستم زو چراغ
|برفت آن بت مهربانم ز باغ
|مرا گفت شمعت چباید همی
|شب تیره خوبت بباید همی
|بدو گفتم ای بت نیم مرد خواب
|یکی شمع پیش آر چون آفتاب
|بنه پیشم و بزم را ساز کن
|بچنگ ار چنگ و می آغاز کن
|بیاورد شمع و بیامد بباغ
|برافروخت رخشنده شمع و چراغ
|می آورد و نار و ترنج و بهی
|زدوده یکی جام شاهنشهی
|مرا گفت برخیز و دل شاددار
|روان را ز درد و غم آزاد دار
|نگر تا که دل را نداری تباه
|ز اندیشه و داد فریاد خواه
|جهان چون گذاری همی بگذرد
|خردمند مردم چرا غم خورد
|گهی می گسارید و گه چنگ ساخت
|تو گفتی که هاروت نیرنگ ساخت
|دلم بر همه کام پیروز کرد
|که بر من شب تیره نوروز کرد
|بدان سرو بن گفتم ای ماهروی
|یکی داستان امشبم بازگونی
|که دل گیرد از مهر او فر و مهر
|بدو اندرون خیره ماند سپهر
|مرا مهربان یار بشنو چگفت
|ازان پس که با کام گشتیم جفت
|بپیمای می تا یکی داستان
|بگویمت از گفتهٔ باستان
|پر از چاره و مهر و نیرنگ و جنگ
|همان از در مرد فرهنگ و سنگ
|بگفتم بیار ای بت خوب چهر
|بخوان داستان و بیفزای مهر
|ز نیک و بد چرخ ناسازگار
|که آرد بمردم ز هرگونه کار
|نگر تا نداری دل خویش تنگ
|بتابی ازو چند جویی درنگ
|نداند کسی راه و سامان اوی
|نه پیدا بود درد و درمان اوی
|پس آنگه بگفت ار ز من بشنوی
|بشعر آری از دفتر پهلوی
|همت گویم و هم پذیرم سپاس
|کنون بشنو ای جفت نیکی‌شناس
|چو کیخسرو آمد بکین خواستن
|جهان ساز نو خواست آراستن
|ز توران زمین گم شد آن تخت و گاه
|برآمد بخورشید بر تاج شاه
|بپیوست با شاه ایران سپهر
|بر آزادگان بر بگسترد مهر
|زمانه چنان شد که بود از نخست
|بب وفا روی خسرو بشست
|بجویی که یک روز بگذشت آب
|نسازد خردمند ازو جای خواب
|چو بهری ز گیتی برو گشت راست
|که کین سیاوش همی باز خواست
|ببگماز بنشست یک روز شاد
|ز گردان لشکر همی کرد یاد
|بدیبا بیاراسته گاه شاه
|نهاده بسر بر کیانی کلاه
|نشسته بگاه اندرون می بچنگ
|دل و گوش داده بوای چنگ
|برامش نشسته بزرگان بهم
|فریبرز کاوس با گستهم
|چو گودرز کشواد و فرهاد و گیو
|چو گرگین میلاد و شاپور نیو
|شه نوذر آن طوس لشکرشکن
|چو رهام و چون بیژن رزم‌زن
|همه بادهٔ خسروانی بدست
|همه پهلوانان خسروپرست
|می اندر قدح چون عقیق یمن
|بپیش اندرون لاله و نسترن
|پریچهرگان پیش خسرو بپای
|سر زلفشان بر سمن مشک‌سای
|همه بزمگه بوی و رنگ بهار
|کمر بسته بر پیش سالاربار
|ز پرده درآمد یکی پرده دار
|بنزدیک سالار شد هوشیار
|که بر در بپایند ارمانیان
|سر مرز توران و ایرانیان
|همی راه جویند نزدیک شاه
|ز راه دراز آمده دادخواه
|چو سالار هشیار بشنید رفت
|بنزدیک خسرو خرامید تفت
|بگفت آنچ بشنید و فرمان گزید
|بپیش اندر آوردشان چون سزید
|بکش کرده دست و زمین را بروی
|ستردند زاری‌کنان پیش اوی
|که ای شاه پیروز جاوید زی
|که خود جاودان زندگی را سزی
|ز شهری بداد آمدستیم دور
|که ایران ازین سوی زان سوی تور
|کجا خان ارمانش خوانند نام
|وز ارمانیان نزد خسرو پیام
|که نوشه زی ای شاه تا جاودان
|بهر کشوری دسترس بر بدان
|بهر هفت کشور توی شهریار
|ز هر بد تو باشی بهر شهر، یار
|سر مرز توران در شهر ماست
|ازیشان بما بر چه مایه بلاست
|سوی شهر ایران یکی بیشه بود
|که ما را بدان بیشه اندیشه بود
|چه مایه بدو اندرون کشتزار
|درخت برآور هم میوه‌دار
|چراگاه ما بود و فریاد ما
|ایا شاه ایران بده داد ما
|گراز آمد اکنون فزون از شمار
|گرفت آن همه بیشه و مرغزار
|به دندان چو پیلان بتن همچو کوه
|وزیشان شده شهر ارمان ستوه
|هم از چارپایان و هم کشتمند
|ازیشان بما بر چه مایه گزند
|درختان کشته ندرایم یاد
|بدندان به دو نیم کردند شاد
|نیاید بدندانشان سنگ سخت
|مگرمان بیکباره برگشت بخت
|چو بشنید گفتار فریادخواه
|بدرد دل اندر بپیچید شاه
|بریشان ببخشود خسرو بدرد
|بگردان گردنکش آواز کرد
|که ای نامداران و گردان من
|که جوید همی نام ازین انجمن
|شود سوی این بیشهٔ خوک خورد
|بنام بزرگ و بننگ و نبرد
|ببرد سران گرازان بتیغ
|ندارم ازو گنج گوهر دریغ
|یکی خوان زرین بفرمود شاه
|ک بنهاد گنجور در پیشگاه
|ز هر گونه گوهر برو ریختند
|همه یک بدیگر برآمیختند
|ده اسب گرانمایه زرین لگام
|نهاده برو داغ کاوس نام
|بدیبای رومی بیاراستند
|بسی ز انجمن نامور خواستند
|چنین گفت پس شهریار زمین
|که ای نامداران با آفرین
|که جوید بزرم من رنج خویش
|ازان پس کند گنج من گنج خویش
|کس از انجمن هیچ پاسخ نداد
|مگر بیژن گیو فرخ‌نژاد
|نهاد از میان گوان پیش پای
|ابر شاه کرد آفرین خدای
|که جاوید بادی و پیروز و شاد
|سرت سبز باد و دلت پر ز داد
|گرفته بدست اندرون جام می
|شب و روز بر یاد کاوس کی
|که خرم بمینو بود جان تو
|بگیتی پراگنده فرمان تو
|من آیم بفرمان این کار پیش
|ز بهر تو دارم تن و جان خویش
|چو بیژن چنین گفت گیو از کران
|نگه کرد و آن کارش آمد گران
|نخست آفرین کرد مر شاه را
|ببیژن نمود آنگهی راه را
|بفرزند گفت این جوانی چراست
|بنیروی خویش این گمانی چراست
|جوان گرچه دانا بود با گهر
|ابی آزمایش نگیرد هنر
|بد و نیک هر گونه باید کشید
|ز هر تلخ و شوری بباید چشید
|براهی که هرگز نرفتی مپوی
|بر شاه خیره مبر آبروی
|ز گفت پدر پس برآشفت سخت
|جوان بود و هشیار و پیروز بخت
|چنین گفت کای شاه پیروزگر
|تو بر من به سستی گمانی مبر
|تو این گفته‌ها از من اندر پذیر
|جوانم ولیکن باندیشه پیر
|منم بیژن گیو لشکرشکن
|سر خوک را بگسلانم ز تن
|چو بیژن چنین گفت شد شاه شاد
|برو آفرین کرد و فرمانش داد
|بدو گفت خسرو که ای پر هنر
|همیشه بپیش بدیها سپر
|کسی را کجا چون تو کهتر بود
|ز دشمن بترسید سبکسر بود
|بگرگین میلاد گفت آنگهی
|که بیژن بتوران نداند رهی
|تو با او برو تا سر آب بند
|همیش راهبر باش و هم یار مند
|از آنجا بسیچید بیژن براه
|کمر بست و بنهاد بر سر کلاه
|بیاورد گرگین میلاد را
|همواز ره را و فریاد را
|برفت از در شاه با یوز و باز
|بنخچیر کردن براه دراز
|همی رفت چون پیل کفک افگنان
|سر گور و آهو ز تن برکنان
|ز چنگال یوزان همه دشت غرم
|دریده بر و دل پر از داغ و گرم
|همه گردن گور زخم کمند
|چه بیژن چه طهمورث دیوبند
|تذروان بچنگال باز اندرون
|چکان از هوا بر سمن برگ خون
|بدین سان همی راه بگذاشتند
|همه دشت را باغ پنداشتند
|چو بیژن به بیشه برافگند چشم
|بجوشید خونش بتن بر ز خشم
|گرازان گرازان نه آگاه ازین
|که بیژن نهادست بر بور زین
|بگرگین میلاد گفت اندرآی
|وگرنه ز یکسو بپرداز جای
|برو تا بنزدیک آن آبگیر
|چو من با گراز اندر آیم بتیر
|بدانگه که از بیشه خیزد خروش
|تو بردار گرز و بجای آر هوش
|ببیژن چنین گفت گرگین گو
|که پیمان نه این بود با شاه نو
|تو برداشتی گوهر و سیم و زر
|تو بستی مرین رزمگه را کمر
|چو بیژن شنید این سخن خیره شد
|همه چشمش از روی او تیره شد
|ببیشه درآمد بکردار شیر
|کمان را بزه کرد مرد دلیر
|چو ابر بهاران بغرید سخت
|فرو ریخت پیکان چو برگ درخت
|برفت از پس خوک چون پیل مست
|یکی خنجر آب داده بدست
|همه جنگ را پیش او تاختند
|زمین را بدندان برانداختند
|ز دندان همی آتش افروختند
|تو گفتی که گیتی همی سوختند
|گرازی بیامد چو آهرمنا
|زره را بدرید بر بیژنا
|چو سوهان پولاد بر سنگ سخت
|همی سود دندان او بر درخت
|برانگیختند آتش کارزار
|برآمد یکی دود زان مرغزار
|بزد خنجری بر میان بیژنش
|بدو نیمه شد پیل پیکر تنش
|چو روبه شدند آن ددان دلیر
|تن از تیغ پر خون دل از جنگ سیر
|سرانشان بخنجر ببرید پست
|بفتراک شبرنگ سرکش ببست
|که دندانها نزد شاه آورد
|تن بی‌سرانشان براه آورد
|بگردان ایران نماید هنر
|ز پیلان جنگی جدا کرده سر
|بگردون برافگند هر یک چو کوه
|بشد گاومیش از کشیدن ستوه
|بداندیش گرگین شوریده رفت
|ز یک سوی بیشه درآمد چو تفت
|همه بیشه آمد بچشمش کبود
|برو آفرین کرد و شادی نمود
|بدلش اندر آمد ازان کار درد
|ز بدنامی خویش ترسید مرد
|دلش را بپیچید آهرمنا
|بد انداختن کرد با بیژنا
|سگالش چنین بد نوشته جزین
|نکرد ایچ یاد از جهان آفرین
|کسی کو بره بر کند ژرف چاه
|سزد گر نهد در بن چاه گاه
|ز بهر فزونی وز بهر نام
|براه جوان بر بگسترد دام
|نگر تا چه بد ساخت آن بی‌وفا
|مر او را چه پیش آورید از جفا
|بدو آن زمان مهربانی نمود
|بخوبی مر او را فراوان ستود
|چو از جنگ و کشتن بپرداختند
|نشستنگه رود و می ساختند
|نبد بیژن آگه ز کردار اوی
|همی راست پنداشت گفتار اوی
|چو خوردن زان سرخ می اندکی
|بگرگین نگه کرد بیژن یکی
|بدو گفت چون دیدی این جنگ من
|بدین گونه با خوک آهنگ من
|چنین داد پاسخ که ای شیرخوی
|بگیتی ندیدم چو تو جنگجوی
|بایران و توران ترا یار نیست
|چنین کار پیش تو دشوار نیست
|دل بیژن از گفت او شاد شد
|بسان یکی سرو آزاد شد
|بیژن چنین گفت پس پهلوان
|که ای نامور گرد روشن‌روان
|برآمد ترا این چنین کار چند
|بنیروی یزدان و بخت بلند
|کنون گفتنیها بگویم ترا
|که من چندگه بوده‌ام ایدرا
|چه با رستم و گیو و با گژدهم
|چه با طوس نوذر چه با گستهم
|چه مایه هنرها برین پهن دشت
|که کردیم و گردون بران بر گذشت
|کجا نام ما زان برآمد بلند
|بنزدیک خسرو شدیم ارجمند
|یکی جشنگاهست ز ایدر نه دور
|به دو روزه راه اندر آید بتور
|یکی دشت بینی همه سبز و زرد
|کزو شاد گردد دل رادمرد
|همه بیشه و باغ و آب روان
|یکی جایگه از در پهلوان
|زمین پرنیان و هوا مشکبوی
|گلابست گویی مگر آب جوی
|ز عنبرش خاک و ز یاقوت سنگ
|هوا مشکبوی و زمین رنگ رنگ
|خم‌آورده از بار شاخ سمن
|صنم گشته پالیز و گلبن شمن
|خرامان بگرد گل اندر تذرو
|خروشیدن بلبل از شاخ سرو
|ازین پس کنون تا نه بس روزگار
|شد چون بهشت آن در و مرغزار
|پری چهره بینی همه دشت و کوه
|ز هر سو نشسته بشادی گروه
|منیژه کجا دخت افراسیاب
|درفشان کند باغ چون آفتاب
|همه دخت توران پوشیده‌روی
|همه سرو بالا همه مشک موی
|همه رخ پر از گل همه چشم خواب
|همه لب پر از می ببوی گلاب
|اگر ما بنزدیک آن جشنگاه
|شویم و بتازیم یک روزه راه
|بگیریم ازیشان پری چهره چند
|بنزدیک خسرو شویم ارجمند
|چو گرگین چنین گفت بیژن جوان
|بجوشیدش آن گوهر پهلوان
|گهی نام جست اندران گاه کام
|جوان بد جوانوار برداشت گام
|برفتند هر دو براه دراز
|یکی از نوشته دگر کینه‌ساز
|میان دو بیشه بیک روزه راه
|فرود آمد آن گرد لشکر پناه
|بدان مرغزاران ارمان دو روز
|همی شاد بودند باباز و یوز
|چو دانست گرگین که آمد عروس
|همه دشت ازو شد چو چشم خروس
|ببیژن پس آن داستان برگشاد
|وزان جشن و رامش بسی کرد یاد
|بگرگین چنین گفت پس بیژنا
|که من پیشتر سازم این رفتنا
|شوم بزمگه را ببینم ز دور
|که ترکان همی چون بسیچند سور
|وز آن جایگه پس بتابم عنان
|بگردن برآرم ز دوده سنان
|زنیم آنگهی رای هشیارتر
|شود دل ز دیدار بیدارتر
|بگنجور گفت آن کلاه بزر
|که در بزمگه بر نهادم بسر
|که روشن شدی زو همه بزمگاه
|بیاور که ما را کنونست گاه
|همان طوق کیخسرو و گوشوار
|همان یارهٔ گیو گوهرنگار
|بپوشید رخشنده رومی قبای
|ز تاج اندر آویخت پر همای
|نهادند بر پشت شبرنگ زین
|کمر خواست با پهلوانی نگین
|بیامد بنزدیک آن بیشه شد
|دل کامجویش پر اندیشه شد
|بزیر یکی سر وبن شد بلند
|که تا ز آفتابش نباشد گزند
|بنزدیک آن خیمهٔ خوب چهر
|بیامد بدلش اندر افروخت مهر
|همه دشت ز آوای رود و سرود
|روان را همی داد گفتی درود
|منیژه چو از خیمه کردش نگاه
|بدید آن سهی قد لشکر پناه
|برخسارگان چون سهیل یمن
|بنفشه گرفته دو برگ سمن
|کلاه تهم پهلوان بر سرش
|درفشان ز دیبای رومی برش
|بپرده درون دخت پوشیده روی
|بجوشید مهرش دگر شد به خوی
|فرستاد مر دایه را چون نوند
|که رو زیر آن شاخ سرو بلند
|نگه کن که آن ماه دیدار کیست
|سیاوش مگر زنده شد گر پریست
|بپرسش که چون آمدی ایدرا
|نیایی بدین بزمگاه اندرا
|پریزاده‌ای گر سیاوشیا
|که دلها بمهرت همی جوشیا
|وگر خاست اندر جهان رستخیز
|که بفروختی آتش مهر تیز
|که من سالیان اندرین مرغزار
|همی جشن سازم بهر نوبهار
|بدین بزمگه بر ندیدیم کس
|ترا دیدم ای سرو آزاده بس
|چو دایه بر بیژن آمد فراز
|برو آفرین کرد و بردش نماز
|پیام منیژه به بیژن بگفت
|همه روی بیژن چو گل بر شکفت
|چنین پاسخ آورد بیژن بدوی
|که من ای فرستادهٔ خوب روی
|سیاوش نیم نز پری زادگان
|از ایرانم از تخم آزادگان
|منم بیژن گیو ز ایران بجنگ
|بزخم گراز آمدم بی‌درنگ
|سرانشان بریدم فگندم براه
|که دندانهاشان برم نزد شاه
|چو زین جشنگاه آگهی یافتم
|سوی گیو گودرز نشتافتم
|بدین رزمگاه آمدستم فراز
|بپیموده بسیار راه دراز
|مگر چهرهٔ دخت افراسیاب
|نماید مرا بخت فرخ بخواب
|همی بینم این دشت آراسته
|چو بتخانهٔ چین پر از خواسته
|اگر نیک رایی کنی تاج زر
|ترا بخشم و گوشوار و کمر
|مرا سوی آن خوب چهر آوری
|دلش با دل من بمهر آوری
|چو بیژن چنین گفت شد دایه باز
|بگوش منیژه سرایید راز
|که رویش چنینست بالا چنین
|چنین آفریدش جهان آفرین
|چو بشنید از دایه او این سخن
|بفرمود رفتن سوی سرو بن
|فرستاد پاسخ هم اندر زمان
|کت آمد بدست آنچ بردی گمان
|گر آیی خرامان بنزدیک من
|بیفروزی این جان تاریک من
|نماند آنگهی جایگاه سخن
|خرامید زان سایهٔ سروبن
|سوی خیمهٔ دخت آزاده خوی
|پیاده همی گام زد برزوی
|بپرده درآمد چو سرو بلند
|میانش بزرین کمر کرده بند
|منیژه بیامد گرفتش ببر
|گشاد از میانش کیانی کمر
|بپرسیدش از راه و رنج دراز
|که با تو که آمد بجنگ گراز
|چرا این چنین روی و بالا و برز
|برنجانی ای خوب چهره بگرز
|بشستند پایش بمشک و گلاب
|گرفتند زان پس بخوردن شتاب
|نهادند خوان و خورش گونه گون
|همی ساختند از گمانی فزون
|نشستنگه رود و می ساختند
|ز بیگانه خیمه بپرداختند
|پرستندگان ایستاده بپای
|ابا بربط و چنگ و رامش سرای
|بدیبا زمین کرده طاوس رنگ
|ز دینار و دیبا چو پشت پلنگ
|چه از مشک و عنبر چه یاقوت و زر
|سراپرده آراسته سربسر
|می سالخورده بجام بلور
|برآورده با بیژن گیو شور
|سه روز و سه شب شاد بوده بهم
|گرفته برو خواب مستی ستم
|چو هنگام رفتن فراز آمدش
|بدیدار بیژن نیاز آمدش
|بفرمود تا داروی هوشبر
|پرستنده آمیخت با نوش‌بر
|بدادند مر بیژن گیو را
|مر آن نیک دل نامور نیو را
|منیژه چو بیژن دژم روی ماند
|پرستندگان را بر خویش خواند
|عماری بسیچید رفتن براه
|مر آن خفته را اندر آن جایگاه
|ز یک سو نشستنگه کام را
|دگر ساخته جای آرام را
|بگسترد کافور بر جای خواب
|همی ریخت بر چوب صندل گلاب
|چو آمد بنزدیک شهر اندرا
|بپوشید بر خفته بر چادرا
|نهفته بکاخ اندر آمد بشب
|به بیگانگان هیچ نگشاد لب
|چو بیدار شد بیژن و هوش یافت
|نگار سمن بر در آغوش یافت
|بایوان افراسیاب اندرا
|ابا ماه رخ سر ببالین برا
|بپیچید بر خویشتن بیژنا
|بیزدان بنالید ز آهرمنا
|چنین گفت کای کردگار ار مرا
|رهایی نخواهد بدن ز ایدرا
|ز گرگین تو خواهی مگر کین من
|برو بشنوی درد و نفرین من
|که او بد مرا بر بدی رهنمون
|همی خواند بر من فراوان فسون
|منیژه بدو گفت دل شاددار
|همه کار نابوده را باد دار
|بمردان ز هر گونه کار آیدا
|گهی بزم و گه کارزار آیدا
|ز هر خرگهی گل رخی خواستند
|بدیبای رومی بیاراستند
|پری چهرگان رود برداشتند
|بشادی همه روز بگذاشتند
|چو بگذشت یک چندگاه این چنین
|پس آگاهی آمد بدربان ازین
|نهفته همه کارشان بازجست
|بژرفی نگه کرد کار از نخست
|کسی کز گزافه سخن راندا
|درخت بلا را بجنباندا
|نگه کرد کو کیست و شهرش کجاست
|بدین آمدن سوی توران چراست
|بدانست و ترسان شد از جان خویش
|شتابید نزدیک درمان خویش
|جز آگاه کردن ندید ایچ رای
|دوان از پس پرده برداشت پای
|بیامد بر شاه ترکان بگفت
|که دختت ز ایران گزیدست جفت
|جهانجوی کرد از جهاندار یاد
|تو گفتی که بیدست هنگام باد
|بدست از مژه خون مژگان برفت
|برآشفت و این داستان باز گفت
|کرا از پس پرده دختر بود
|اگر تاج دارد بداختر بود
|کرا دختر آید بجای پسر
|به از گور داماد ناید بدر
|ز کار منیژه دلش خیره ماند
|قراخان سالار را پیش خواند
|بدو گفت ازین کار ناپاک زن
|هشیوار با من یکی رای زن
|قراخان چنین داد پاسخ بشاه
|که در کار هشیارتر کن نگاه
|اگر هست خود جای گفتار نیست
|ولیکن شنیدن چو دیدار نیست
|بگرسیوز آنگاه گفتش بدرد
|پر از خون دل و دیده پر آب زرد
|زمانه چرا بندد این بند من
|غم شهر ایران و فرزند من
|برو با سواران هشیار سر
|نگه دار مر کاخ را بام و در
|نگر تا که بینی بکاخ اندرا
|ببند و کشانش بیار ایدرا
|چو گرسیوز آمد بنزدیک در
|از ایوان خروش آمد و نوش و خور
|غریویدن چنگ و بانگ رباب
|برآمد ز ایوان افراسیاب
|سواران در و بام آن کاخ شاه
|گرفتند و هر سو ببستند راه
|چو گر سیوز آن کاخ در بسته دید
|می و غلغل نوش پیوسته دید
|سواران گرفتندگرد اندرش
|چو سالار شد سوی بسته درش
|بزد دست و برکند بندش ز جای
|بجست از میان در اندر سرای
|بیامد بنزدیک آن خانه زود
|کجا پیشگه مرد بیگانه بود
|ز در چون به بیژن برافگند چشم
|بچوشید خونش برگ بر ز خشم
|در آن خانه سیصد پرستنده بود
|همه با رباب و نبید و سرود
|بپیچید بر خویشتن بیژنا
|که چون رزم سازم برهنه تنا
|نه شبرنگ با من نه رهوار بور
|همانا که برگشتم امروز هور
|ز گیتی نبینم همی یار کس
|بجز ایزدم نیست فریادرس
|کجا گیو و گودرز کشوادگان
|که سر داد باید همی رایگان
|همیشه بیک ساق موزه درون
|یکی خنجری داشتی آبگون
|بزد دست و خنجر کشید از نیام
|در خانه بگرفت و برگفت نام
|که من بیژنم پور کشوادگان
|سر پهلوانان و آزادگان
|ندرد کسی پوست بر من مگر
|همی سیری آید تنش را ز سر
|وگر خیزد اندر جهان رستخیز
|نبیند کسی پشتم اندر گریز
|تو دانی نیاکان و شاه مرا
|میان یلان پایگاه مرا
|وگر جنگ سازند مر جنگ را
|همیشه بشویم بخون چنگ را
|ز تورانیان من بدین خنجرا
|ببرم فراوان سران را سرا
|گرم نزد سالار توران بری
|بخوبی برو داستان آوری
|تو خواهشگری کن مرا زو بخون
|سزد گر بنیکی بوی رهنمون
|نکرد ایچ گرسیوز آهنگ اوی
|چو دید آن چنان تیزی چنگ اوی
|بدانست کو راست گوید همی
|بخون ریختن دست شوید همی
|وفا کرد با او بسوگندها
|بخوبی بدادش بسی پندها
|بپیمان جدا کرد زو خنجرا
|بخوبی کشیدش ببند اندرا
|بیاورد بسته بکردار یوز
|چه سود از هنرها چو برگشت روز
|چنینست کردار این گوژپشت
|چو نرمی بسودی بیابی درشت
|چو آمد بنزدیک شاه اندرا
|گو دست بسته برهنه سرا
|برو آفرین کردکای شهریار
|گر از من کنی راستی خواستار
|بگویم ترا سربسر داستان
|چو گردی بگفتار همداستان
|نه من بزرو جستم این جشنگاه
|نبود اندرین کار کس را گناه
|از ایران بجنگ گراز آمدم
|بدین جشن توران فراز آمدم
|ز بهر یکی باز گم بوده را
|برانداختم مهربان دوده را
|بزیر یکی سرو رفتم بخواب
|که تا سایه دارد مرا ز آفتاب
|پری دربیامد بگسترد پر
|مرا اندر آورد خفته ببر
|از اسبم جدا کرد و شد تا براه
|که آمد همی لشکر و دخت شاه
|سوران پراگنده بر گرد دشت
|چه مایه عماری بمن برگذشت
|یکی چتر هندی برآمد ز دور
|ز هر سو گرفته سواران تور
|یکی کرده از عود مهدی میان
|کشیده برو چادر پرنیان
|بدو اندرون خفته بت پیکری
|نهاده ببالین برش افسری
|پری یک بیک ز اهرمن کرد یاد
|میان سواران درآمد چو باد
|مرا ناگهان در عماری نشاند
|بران خوب چهره فسونی بخواند
|که تا اندر ایوان نیامد ز خواب
|نجنبید و من چشم کرده پر آب
|گناهی مرا اندرین بوده نیست
|منیژه بدین کار آلوده نیست
|پری بی‌گمان بخت برگشته بود
|که بر من همی جادوی آزمود
|چنین بد که گفتم کم و بیش نه
|مرا ایدر اکنون کس و خویش نه
|چنین داد پاسخ پس افراسیاب
|که بخت بدت کرد بر تو شتاب
|تو آنی کز ایران بتیغ و کمند
|همی رزم جستی به نام بلند
|کنون چون زنان پیش من بسته دست
|همی خواب گویی به کردار مست
|بکار دروغ آزمودن همی
|بخواهی سر از من ربودن همی
|بدو گفت بیژن که ای شهریار
|سخن بشنو از من یکی هوشیار
|گرازان بدندان و شیران بچنگ
|توانند کردن بهر جای جنگ
|یلان هم بشمشیر و تیر و کمان
|توانند کوشید با بدگمان
|یکی دست بسته برهنه تنا
|یکی را ز پولاد پیراهنا
|چگونه درد شیر بی چنگ تیز
|اگر چند باشد دلش پر ستیز
|اگر شاه خواهد که بنید ز من
|دلیری نمودن بدین انجمن
|یکی اسب فرمای و گرزی گران
|ز ترکان گزین کن هزار از سران
|به آوردگه بر یکی زین هزار
|اگر زنده مانم بمردم مدار
|ز بیژن چو این گفته بشنید چشم
|بروبر فگند و برآورد خشم
|بگرسیوز اندر یکی بنگرید
|کز ایران چه دیدیم و خواهیم دید
|نبینی که این بدکنش ریمنا
|فزونی سگالد همی بر منا
|بسنده نبودش همین بد که کرد
|همی رزم جوید بننگ و نبرد
|ببر همچنین بند بر دست و پای
|هم اندر زمان زو بپرداز جای
|بفرمای داری زدن پیش در
|که باشد ز هر سو برو رهگذر
|نگون بخت را زنده بر دار کن
|وزو نیز با من مگردان سخن
|بدان تا ز ایرانیان زین سپس
|نیارد بتوران نگه کرد کس
|کشیدندش از پیش افراسیاب
|دل از درد خسته دو دیده پر آب
|چو آمد بدر بیژن خسته دل
|ز خون مژه پای مانده بگل
|همی گفت اگر بر سرم کردگار
|نوشتست مردن ببد روزگار
|ز دار و ز کشتن نترسم همی
|ز گردان ایران بترسم همی
|که نامرد خواند مرا دشمنم
|ز ناخسته بردار کرده تنم
|بپیش نیاکان پهلو منش
|پس از مرگ بر من بود سرزنش
|روانم بماند هم ایدر بجای
|ز شرم پدر چون شوم باز جای
|دریغا که شادان شود دشمنم
|چو بینند بر دار روشن تنم
|دریغا ز شاه و ز مردان نیو
|دریغا که دورم ز دیدار گیو
|ایا باد بگذر بایران زمین
|پیامی بر از من بشاه گزین
|بگویش که بیژن بسختی درست
|چو آهو که در چنگ شیر نرست
|ببخشود یزدان جوانیش را
|بهم برشکست آن گمانیش را
|کننده همی کند جای درخت
|پدید آمد از دور پیران ز بخت
|چو پیران ویسه بدانجا رسید
|همه راه ترک کمربسته دید
|یکی دار برپای کرده بلند
|کمندی برو بسته چون پای بند
|ز ترکان بپرسید کین دار چیست
|در شاه را از در دار کیست
|بدو گفت گرسیوز این بیژنست
|از ایران کجا شاه را دشمنست
|بزد اسب و آمد بر بیژنا
|جگر خسته دیدش برهنه تنا
|دو دست از پس پشت بسته چو سنگ
|دهن خشک و رفته ز رخساره رنگ
|بپرسید و گفتش که چون آمدی
|از ایران همانا بخون آمدی
|همه داستان بیژن او را بگفت
|چنانچون رسیدش ز بدخواه جفت
|ببخشود پیران ویسه بروی
|ز مژگان سرشکش فرو شد بروی
|بفرمود تا یک زمانش بدار
|نکردند و گفتا هم ایدر بدار
|بدان تا ببینم یکی روی شاه
|نمایم بدو اختر نیک راه
|بکاخ اندر آمد پرستارفش
|بر شاه با دست کرده بکش
|بیامد دمان تا بنزدیک تخت
|بر افراسیاب آفرین کرد سخت
|همی بود در پیش تختش بپای
|چو دستور پاکیزه و رهنمای
|سپهبد بدانست کز آرزوی
|بپایست پیران آزاده خوی
|بخندید و گفتش چه خواهی بگوی
|ترا بیشتر نزد من آبروی
|اگر زر خواهی و گر گوهرا
|و گر پادشاهی هر کشورا
|ندارم دریغ از تو من گنج خویش
|چرا برگزینی همی رنج خویش
|چو بشنید پیران خسرو پرست
|زمین را ببوسید و بر پای جست
|که جاوید بادا ترا بخت و جای
|مبادا ز تخت تو پردخته جای
|ز شاهان گیتی ستایش تراست
|ز خورشید برتر نمایش تراست
|مرا هرچ باید ببخت تو هست
|ز مردان وز گنج و نیروی دست
|مرا این نیاز از در خویش نیست
|کس از کهتران تو درویش نیست
|بداند شهنشاه برترمنش
|ستوده بهر کار بی‌سرزنش
|که من شاه را پیش ازین چند بار
|همی دادمی پند بر چند کار
|بفرمان من هیچ نامد فراز
|ازو داشتم کارها دست باز
|مکش گفتمت پور کاوس را
|که دشمن کنی رستم و طوس را
|کز ایران بپیلان بکوبندمان
|ز هم بگسلانند پیوندمان
|سیاوش که بود از نژاد کیان
|ز بهر تو بسته کمر بر میان
|بکشتی بخیره سیاوش را
|بزهر اندر آمیختی نوش را
|بدیدی بدیهای ایرانیان
|که کردند با شهر تورانیان
|ز ترکان دو بهره بپای ستور
|سپردند و شد بخت را آب شور
|هنوز آن سر تیغ دستان سام
|همانا نیاسود اندر نیام
|که رستم همی سرفشاند ازوی
|بخورشید بر خون چکاند ازوی
|برام بر کینه جویی همی
|گل زهر خیره ببویی همی
|اگر خون بیژن بریزی برین
|ز توران برآید همان گرد کین
|خردمند شاهی و ما کهترا
|تو چشم خرد باز کن بنگرا
|نگه کن ازان کین که گستردیا
|ابا شاه ایران چه بر خوردیا
|هم آنرا همی خواستار آوری
|درخت بلا را ببار آوری
|چو کینه دو گردد نداریم پای
|ایا پهلوان جهان کدخدای
|به از تو نداند کسی گیو را
|نهنگ بلا رستم نیو را
|چو گودرز کشواد پولادچنگ
|که آید ز بهر نبیره بجنگ
|چو برزد بران آتش تیز آب
|چنین داد پاسخ پس افراسیاب
|که بیژن نبینی که با من چه کرد
|بایران و توران شدم روی زرد
|نبینی کزین بدهنر دخترم
|چه رسوایی آمد بپیران سرم
|همان نام پوشیده رویان من
|ز پرده بگسترد بر انجمن
|کزین ننگ تا جاودان بر سرم
|بخندد همی کشور و لشکرم
|چنو یابد از من رهایی بجان
|گشایند بر من ز هر سو زبان
|برسوایی اندر بمانم بدرد
|بپالایم از دیدگان آب زرد
|دگر آفرین کرد پیران بدوی
|که ای شاه نیک اختر راست‌گوی
|چنینست کین شاه گوید همی
|جز از نیک نامی نجوید همی
|ولیکن بدین رای هشیار من
|یکی بنگرد ژرف سالار من
|ببندد مر او را ببند گران
|کجا دار و کشتن گزیند بران
|هر آنکو بزندان تو بسته ماند
|ز دیوانها نام او کس نخواند
|ازو پند گیرند ایرانیان
|نبندند ازین پس بدی را میان
|چنان کرد سالار کو رای دید
|دلش با زبان شاه بر جای دید
|ز دستور پاکیزهٔ راهبر
|درفشان شود شاه بر گاه بر
|بگرسیوز آنگه بفرمود شاه
|که بند گران ساز و تاریک چاه
|دو دستش بزنجیر و گردن بغل
|یکی بند رومی بکردار مل
|ببندش بمسمار آهنگران
|ز سر تا بپایش ببند اندران
|چو بستی نگون اندر افگن بچاه
|چو بی‌بهره گردد ز خورشید و ماه
|ببر پیل و آن سنگ اکوان دیو
|که از ژرف دریای گیهان خدیو
|فگندست در بیشهٔ چین ستان
|بیاور ز بیژن بدان کین ستان
|بپیلان گردون کش آن سنگ را
|که پوشد سر چاه ارژنگ را
|بیاور سر چاه او را بپوش
|بدان تا بزاری برآیدش هوش
|وز آنجا بایوان آن بی‌هنر
|منیژه کزو ننگ یابد گهر
|برو با سواران و تاراج کن
|نگون‌بخت را بی سر و تاج کن
|بگو ای بنفرین شوریده بخت
|که بر تو نزیبد همی تاج و تخت
|بننگ از کیان پست کردی سرم
|بخاک اندر انداختی افسرم
|برهنه کشانش ببر تا بچاه
|که در چاه بین آنک دیدی بگاه
|بهارش توی غمگسارش توی
|درین تنگ زندان زوارش توی
|خرامید گرسیوز از پیش اوی
|بکردند کام بداندیش اوی
|کشان بیژن گیو از پیش دار
|ببردند بسته بران چاهسار
|ز سر تا به پایش به آهن ببست
|بر و بازوی و گردن و پای و دست
|بپولاد خایسک آهنگران
|فروبرد مسمارهای گران
|نگونش بچاه اندر انداختند
|سر چاه را بند بر ساختند
|وز آنجا بایوان آن دخترش
|بیاورد گرسیوز آن لشکرش
|همه گنج و گوهر بتاراج داد
|ازین بدره بستد بدان تاج داد
|منیژه برهنه بیک چادرا
|برهنه دو پای و گشاده سرا
|کشیدش دوان تا بدان چاهسار
|دو دیده پر از خون و رخ جویبار
|بدو گفت اینک ترا خان و مان
|زواری برین بسته تا جاودان
|غریوان همی گشت بر گرد دشت
|چو یک روز و یک شب برو بر گذشت
|خروشان بیامد بنزدیک چاه
|یکی دست را اندرو کرد راه
|چو از کوه خورشید سر برزدی
|منیژه ز هر در همی نان چدی
|همی گرد کردی بروز دراز
|بسوراخ چاه آوریدی فراز
|ببیژن سپردی و بگریستی
|بران شوربختی همی زیستی
|چو یک هفته گرگین بره‌بر بپای
|همی بود و بیژن نیامد بجای
|ز هر سوش پویان بجستن گرفت
|رخان را بخوناب شستن گرفت
|پشیمانی آمدش زان کار خویش
|که چون بد سگالید بر یار خویش
|بشد تازیان تا بدان جشنگاه
|کجا بیژن گیو گم کرد راه
|همه بیشه برگشت و کس را ندید
|نه نیز اندرو بانگ مرغان شنید
|همی گشت بر گرد آن مرغزار
|همی یار کرد اندرو خواستار
|یکایک ز دور اسب بیژن بدید
|که آمد ازان مرغزاران پدید
|گسسته لگام و نگون کرده زین
|فرو مانده بر جای اندوهگین
|بدانست کو را تباهست کار
|بایران نیاید بدین روزگار
|اگر دار دارد اگر چاه و بند
|از افراسیاب آمدستش گزند
|کمند اندرافگند و برگاشت روی
|ز کرده پشیمان و دل جفت جوی
|ازان مرغزار اسب بیژن براند
|بخیمه در آورد و روزی بماند
|پس آنگه سوی شهر ایران شتافت
|شب و روز آرام و خوردن نیافت
|چو آگاهی آمد ز گرگین بشاه
|که بیژن نبودست با او براه
|بگفت این سخن گیو را شهریار
|بدان تا ز گرگین کند خواستار
|پس آگاهی آمد همانگه بگیو
|ز گم بودن رزمزن پور نیو
|ز خانه بیامد دمان تا بکوی
|دل از درد خسته پر از آب روی
|همی گفت بیژن نیامد همی
|بارمان ندانم چه ماند همی
|بفرمود تا بور کشواد را
|کجا داشتی روز فریاد را
|بروبر نهادند زین خدنگ
|گرفته بدل گیو کین پلنگ
|همانگه بدو اندر آورد پای
|بکردار باد اندر آمد ز جای
|پذیره شدش تا کند خواستار
|که بیژن کجا ماند و چون بود کار
|همی گفت گرگین بدو ناگهان
|همانا بدی ساخت اندر نهان
|شوم گر ببینمش بی بیژنم
|همانگه سرش را ز تن بر کنم
|بیامد چو گرگین مر او را بدید
|پیاده شد و پیش او در دوید
|همی گشت غلتان بخاک اندرا
|شخوده رخان و برهنه سرا
|بپرسید و گفت ای گزین سپاه
|سپهدار سالار و خورشید گاه
|پذیره بدین راه چون آمدی
|که با دیدگان پر ز خون آمدی
|مرا جان شیرین نباید همی
|کنون خوارتر گر برآید همی
|چو چشمم بروی تو آید ز شرم
|بپالایم از دیدگان آب گرم
|کنون هیچ مندیش کو را بجان
|نیامد گزند و بگویم نشان
|چو اسب پسر دید گرگین بدست
|پر از خاک و آسیمه برسان مست
|چو گفتار گرگینش آمد بگوش
|ز اسب اندر افتاد و زو رفت هوش
|بخاک اندرون شد سرش ناپدید
|همه جامهٔ پهلوی بردرید
|همی کند موی از سر و ریش پاک
|خروشان بسر بر همی ریخت خاک
|همی گفت کای کردگار سپهر
|تو گستردی اندر دلم هوش و مهر
|گر از من جدا ماند فرزند من
|روا دارم ار بگلسد بند من
|روانم بدان جای نیکان بری
|ز درد دل من تو آگه‌تری
|مرا خود ز گیتی هم او بود و بس
|چه انده گسار و چه فریادرس
|کنون بخت بد کردش از من جدا
|بماندم چنین در جهان مبتلا
|ز گرگین پس آنگه سخن بازجست
|که چون بود خود روزگار از نخست
|زمانه بجایش کسی برگزید
|وگر خود ز چشم تو شد ناپدید
|ز بدها چه آمد مر او را بگوی
|چه افگند بند سپهرش بروی
|چه دیو آمدش پیش در مرغزار
|که او را تبه کرد و برگشت کار
|تو این مرده‌ری اسب چون یافتی
|ز بیژن کجا روی برتافتی
|بدو گفت گرگین که بازآر هوش
|سخن بشنو و پهن بگشای گوش
|که این کار چون بود و کردار چون
|بدان بیشه با خوک پیکار چون
|بدان پهلوانا و آگاه باش
|همیشه فروزندهٔ گاه باش
|برفتیم ز ایدر بجنگ گراز
|رسیدیم نزدیک ارمان فراز
|یکی بیشه دیدیم کرده چو دست
|درختان بریده چراگاه پست
|همه جای گشته کنام گراز
|همه شهر ارمان از آن در کزاز
|چو ما جنگ را نیزه برگاشتیم
|ببیشه درون بانگ برداشتیم
|گراز اندر آمد بکردار کوه
|نه یک یک بهر جای گشته گروه
|بکردیم جنگی بکردار شیر
|بشد روز و نامد دل از جنگ سیر
|چو پیلان بهم بر فگندیمشان
|بمسمار دندان بکندیمشان
|وزآنجا بایران نهادیم روی
|همه راه شادان و نخچیر جوی
|برآمد یکی گور زان مرغزار
|کزان خوبتر کس نبیند نگار
|بکردار گلگون گودرز موی
|چو خنگ شباهنگ فرهاد روی
|چو سیمش دو پا و چو پولاد سم
|چو شبرنگ بیژن سر و گوش و دم
|بگردن چو شیر و برفتن چو باد
|تو گفتی که از رخش دارد نژاد
|بر بیژن آمد چو پیلی نژند
|برو اندر افگند بیژن کمند
|فگندن همان بود و رفتن همان
|دوان گور و بیژن پس اندر دمان
|ز تازیدن گور و گرد سوار
|برآمد یکی دود زان مرغزار
|بکردار دریا زمین بردمید
|کمندافگن و گور شد ناپدید
|پی اندر گرفتم همه دشت و کوه
|که از تاختن شد سمندم ستوه
|ز بیژن ندیدم بجایی نشان
|جزین اسب و زین از پس ایدر کشان
|دلم شد پر آتش ز تیمار اوی
|که چون بود با گور پیکار اوی
|بماندم فراوان بر آن مرغزار
|همی کردمش هر سوی خواستار
|ازو باز گشتم چنین ناامید
|که گور ژیان بود و دیو سپید
|چو بشنید گیو این سخن هوشیار
|بدانست کو را تباهست کار
|ز گرگین سخن سربسر خیره دید
|همی چشمش از روی او تیره دید
|رخش زرد از بیم سالار شاه
|سخن لرزلرزان و دل پر گناه
|چو فرزند را گیو گم بوده دید
|سخن را برآنگونه آلوده دید
|ببرد اهرمن گیو را دل ز جای
|همی خواست کو را درآرد ز پای
|بخواهد ازو کین پور گزین
|وگر چند نیک آید او را ازین
|پس اندیشه کرد اندران بنگرید
|نیامد همی روشنایی پدید
|چه آید مرا گفت از کشتنا
|مگر کام بدگوهر آهرمنا
|به بیژن چه سود آید از جان اوی
|دگرگونه سازیم درمان اوی
|بباشیم تا زین سخن نزد شاه
|شود آشکارا ز گرگین گناه
|ازو کین کشیدن بسی کار نیست
|سنان مرا پیش دیوار نیست
|بگرگین یکی بانگ برزد بلند
|که ای بدکنش ریمن پرگزند
|تو بردی ز من شید و ماه مرا
|گزین سواران و شاه مرا
|فگندی مرا در تک و پوی پوی
|بگرد جهان اندرون چاره‌جوی
|پس اکنون بدستان و بند و فریب
|کجا یابی آرام و خواب و شکیب
|نباشد ترا بیش ازین دستگاه
|کجا من ببینم یکی روی شاه
|پس آنگه بخواهم ز تو کین خویش
|ز بهر گرامی جهانبین خویش
|وز آنجا بیامد بنزدیک شاه
|دو دیده پر از خون و دل کینه‌خواه
|برو آفرین کرد کای شهریار
|همیشه جهان را بشادی گذار
|انوشه جهاندار نیک اخترا
|نبینی که بر سر چه آمد مرا
|ز گیتی یکی پور بودم جوان
|شب و روز بودم بدوبر نوان
|بجانش پر از بیم گریان بدم
|ز درد جداییش بریان بدم
|کنون آمد ای شاه گرگین ز راه
|زبان پر ز یافه روان پر گناه
|بدآگاهی آورد از پور من
|ازان نامور پاک دستور من
|یکی اسب دیدم نگونسار زین
|ز بیژن نشانی ندارد جزین
|اگر داد بیند بدین کار ما
|یکی بنگرد ژرف سالار ما
|ز گرگین دهد داد من شهریار
|کزو گشتم اندر جهان خاکسار
|غمی شد ز درد دل گیو شاه
|برآشفت و بنهاد فرخ کلاه
|رخ شاه بر گاه بی‌رنگ شد
|ز تیمار بیژن دلش تنگ شد
|بگیو آنگهی گفت گرگین چه گفت
|چه گوید کجا ماند از نیک جفت
|ز گفتار گرگین پس آنگاه گیو
|سخن گفت با خسرو از پور نیو
|چو از گیو بشنید خسرو سخن
|بدو گفت مندیش و زاری مکن
|که بیژن بجانست خرسند باش
|بر امید گم بوده فرزند باش
|که ایدون شنیدستم از موبدان
|ز بیدار دل نامور بخردان
|که من با سواران ایران بجنگ
|سوی شهر توران شوم بی‌درنگ
|بکین سیاوش کشم لشکرا
|بپیلان سرآرم از آن کشورا
|بدان کینه اندر بود بیژنا
|همی رزم جوید چو آهرمنا
|تو دل را بدین کار غمگین مدار
|من این را همانا بسم خواستار
|بشد گیو یکدل پر اندوه و درد
|دو دیده پر از آب و رخساره زرد
|چو گرگین بدرگاه خسرو رسید
|ز گردان در شاه پردخته دید
|ز تیمار بیژن همه مهتران
|ز درگاه با گیو رفته سران
|همه پر ز درد و همه پر زرنج
|همه همچو گم کرده صد گونه گنج
|پراگنده رای و پراگنده دل
|همه خاک ره ز اشک کرده چو گل
|وزین روی گرگین شوریده رفت
|بنزدیک ایوان درگاه تفت
|چو در پیش کیخسرو آمد زمین
|ببوسید و بر شاه کرد آفرین
|چو الماس دندانهای گراز
|بر تخت بنهاد و بردش نماز
|که خسرو بهر کار پیروز باد
|همه روزگارش چو نوروز باد
|سر دشمنان تو بادا بگاز
|بریده چنان کار سران گراز
|بدندانها چون نگه کرد شاه
|بپرسید و گفتش که چون بود راه
|کجا ماند از تو جدا بیژنا
|بروبر چه بد ساخت آهرمنا
|چو خسرو چنین گفت گرگین بجای
|فرو ماند خیره همیدون بپای
|ندانست پاسخ چه گوید بدوی
|فروماند بر جای بر زرد روی
|زبان پر ز یافه روان پر گناه
|رخان زرد و لرزان تن از بیم شاه
|چو گفتارها یک بدیگر نماند
|برآشفت وز پیش تختش براند
|همش خیره سر دید هم بدگمان
|بدشنام بگشاد خسرو زبان
|بدو گفت نشنیدی آن داستان
|که دستان زدست از گه باستان
|که گر شیر با کین گودرزیان
|بسیچد تنش را سر آید زمان
|اگر نیستی از پی نام بد
|وگر پیش یزدان سرانجام بد
|بفرمودمی تا سرت را ز تن
|بکنید بکردار مرغ اهرمن
|بفرمود خسرو بپولادگر
|که بندگران ساز و مسمارسر
|هم اندر زمان پای کردش ببند
|که از بند گیرد بداندیش پند
|بگیو آنگهی گفت بازآر هوش
|بجویش بهر جای و هر سو بکوش
|من اکنون ز هر سو فراوان سپاه
|فرستم بجویم بهر جا نگاه
|ز بیژن مگر آگهی یابما
|بدین کار هشیار بشتابما
|وگر دیر یابیم زو آگهی
|تو جای خرد را مگردان تهی
|بمان تا بیاید مه فرودین
|که بفروزد اندر جهان هور دین
|بدانگه که بر گل نشاندت باد
|چو بر سر همی گل فشاندت باد
|زمین چادر سبز در پوشدا
|هوا بر گلان زار بخروشدا
|بهرسو شود پاک فرمان ما
|پرستش که فرمود یزدان ما
|بخواهم من آن جام گیتی نمای
|شوم پیش یزدان بباشم بپای
|کجا هفت کشور بدو اندرا
|ببینم بر و بوم هر کشورا
|کنم آفرین بر نیاکان خویش
|گزیده جهاندار و پاکان خویش
|بگویم ترا هر کجا بیژنست
|بجام اندرون این مرا روشنست
|چو بشنید گیو این سخن شاد شد
|ز تیمار فرزند آزاد شد
|بخندید و بر شاه کرد آفرین
|که بی‌تو مبادا زمان و زمین
|بکام تو بادا سپهر بلند
|بجان تو هرگز مبادا گزند
|ز نیکی دهش بر تو باد آفرین
|که بر تو برازد کلاه و نگین
|چو گیو از بر گاه خسرو برفت
|ز هر سو سواران فرستاد تفت
|بجستن گرفتند گرد جهان
|که یابد مگر زو بجایی نشان
|همه شهر ارمان و تورانیان
|سپردند و نامد ز بیژن نشان
|چو نوروز فرخ فراز آمدش
|بدان جام روشن نیاز آمدش
|بیامد پر امید دل پهلوان
|ز بهر پسر گوژ گشته نوان
|چو خسرو رخ گیو پژمرده دید
|دلش را بدرد اندر آزرده دید
|بیامد بپوشید رومی قبای
|بدان تا بود پیش یزدان بپای
|خروشید پیش جهان آفرین
|بخورشید بر چند برد آفرین
|ز فریادرس زور و فریاد خواست
|از آهرمن بدکنش داد خواست
|خرامان ازان جا بیامد بگاه
|بسر بر نهاد آن خجسته کلاه
|یکی جام بر کف نهاده نبید
|بدو اندرون هفت کشور پدید
|زمان و نشان سپهر بلند
|همه کرده پیدا چه و چون و چند
|ز ماهی بجام اندون تا بره
|نگاریده پیکر همه یکسره
|چو کیوان و بهرام و ناهید و شیر
|چو خورشید و تیر از بر و ماه زیر
|همه بودنیها بدو اندرا
|بدیدی جهاندارا فسونگرا
|نگه کرد و پس جام بنهاد پیش
|بدید اندرو بودنیها ز بیش
|بهر هفت کشور همی بنگرید
|ز بیژن بجایی نشانی ندید
|سوی کشور گرگساران رسید
|بفرمان یزدان مر او را بدید
|بچاهی ببسته ببند گران
|ز سختی همی مرگ جست اندران
|یکی دختری از نژاد کیان
|ز بهر زوارش ببسته میان
|سوی گیو کرد آنگهی روی شاه
|بخندید و رخشنده شد پیشگاه
|که زندست بیژن دلت شاد دار
|ز هر بد تن مهتر آزاد دار
|نگر غم نداری بزندان و بند
|ازان پس که بر جانش نامد گزند
|که بیژن بتوران ببند اندرست
|زوارش یکی نامور دخترست
|ز بس رنج و سختی و تیمار اوی
|پر از درد گشتم من از کار اوی
|بدان سان گذارد همی روزگار
|که هزمان بروبر بگرید زوار
|ز پیوند و خویشان شده ناامید
|گرازنده بر سان یک شاخ بید
|دو چشمش پر از خون و دل پر ز درد
|زبانش ز خویشان پر از یاد کرد
|چو ابر بهاران ببارندگی
|همی مرگ جوید بدان زندگی
|بدین چاره اکنون که جنبد ز جای
|که خیزد میان بسته این را بپای
|که دارد بدین کار ما را وفا
|که آرد ز سختی مر او را رها
|نشاید جز از رستم تیز چنگ
|که از ژرف دریا برآرد نهنگ
|کمربند و برکش سوی نیمروز
|شب از رفتن راه ماسا و روز
|ببر نامهٔ من بر رستما
|مزن داستان را بره‌بر دما
|نویسندهٔ نامه را پیش خواند
|وزین داستان چند با او براند
|برستم یکی نامه فرمود شاه
|نوشتن ز مهتر سوی نیکخواه
|که ای پهلوان زادهٔ پر هنر
|ز گردان لشکر برآورده سر
|دل شهریاران و پشت کیان
|بفرمان هر کس کمر بر میان
|توی از نیاکان مرا یادگار
|همیشه کمربستهٔ کارزار
|ترا داد گردون بمردی پلنگ
|بدریا ز بیمت خروشان نهنگ
|جهان را ز دیوان مازندران
|بشستی و کندی بدان را سران
|چه مایه سر تاجداران ز گاه
|ربودی و برکندی از پیشگاه
|بسا دشمنان کز تو بیجان شدست
|بسا بوم و بر کز تو ویران شدست
|سر پهلوانی و لشکر پناه
|بنزدیک شاهان ترا دستگاه
|همه جادوان را ببستی بگرز
|بیفروختی تاج شاهان ببرز
|چه افراسیاب و چه شاهان چین
|نوشته همه نام تو بر نگین
|هران بند کز دست تو بسته شد
|گشایندگان را جگر خسته شد
|گشایندهٔ بند بسته توی
|کیان را سپهر خجسته توی
|ترا ایزد این زور پیلان که داد
|دل و هوش و فرهنگ فرخ‌نژاد
|بدان داد تا دست فریاد خواه
|بگیری برآری ز تاریک چاه
|کنون این یکی کار بایسته پیش
|فراز آمد و اینت شایسته خویش
|بتو دارد امید گودرز و گیو
|که هستی بهر کشور امروز نیو
|شناسی بنزدیک من جاهشان
|زبان و دل و رای یکتاهشان
|سزدگر تو اینرا نداری برنج
|بخواه آنچ باید ز مردان و گنج
|که هرگز بدین دودمان غم نبود
|فروزنده‌تر زین چنانکم شنود
|نبد گیو را خود جز این پور کس
|چه فرزند بود و چه فریادرس
|فراوان بنزد منش دستگاه
|مرا و نیای مرا نیکخواه
|بهر سو که جویمش یابم بجای
|بهر نیک و بد پیش من بربپای
|چو این نامهٔ من بخوانی مپای
|بزودی تو با گیو خیز اندرآی
|بدان تا بدین کار با ما بهم
|زنی رای فرخ بهر بیش و کم
|ز مردان وز گنج وز خواسته
|بیارم بپیش تو آراسته
|بفرخ پی و بر شده نام تو
|ز توران برآید همه کام تو
|چنانچون بباید بسازی نوا
|مگر بیژن از بند یابد رها
|چو برنامه بنهاد خسرو نگین
|بشد گیو و بر شاه کرد آفرین
|سواران دوده همه برنشاند
|بیزدان پناهید و لشکر براند
|چو نخجیر از آنجا که برداشتی
|دو روزه بیک روزه بگذاشتی
|بیابان گرفت و ره هیرمند
|همی رفت پویان بساند نوند
|بکوه و بصحرا نهادند روی
|همی شد خلیده دل و راه‌جوی
|چو از دیده‌گه دیده‌بانش بدید
|سوی زابلستان فغان برکشید
|که آمد سواری سوی هیرمند
|سواران بگرد اندرش نیز چند
|درفشی درفشان پس پشت اوی
|یکی زابلی تیغ در مشت اوی
|غو دیده بشنید دستان سام
|بفرمود بر چرمه کردن لگام
|پراندیشه آمد پذیره براه
|بدان تا نباشد یکی کینه خواه
|ز ره گیو را دید پژمرده روی
|همی آمد آسیمه و پوی پوی
|بدل گفت کاری نو آمد بشاه
|فرستاده گیوست کامد براه
|چو نزدیک شد پهلوان سپاه
|نیایش کنان برگفتند راه
|بپرسید دستان ز ایرانیان
|ز شاه و ز پیکار تورانیان
|درود بزرگان بدستان بداد
|ز شاه و ز گردان فرخ نژاد
|همه درد دل پیش دستان بخواند
|غم پور گم بوده با او براند
|همی گفت رویم نبینی برنگ
|ز خون مژه پشت پایم بلنگ
|ازان پس نشان تهمتن بخواست
|بپرسید و گفتش که رستم کجاست
|بدو گفت رستم بنخچیر گور
|بیاید همانا که برگشت هور
|شوم گفت تا من ببینمش روی
|ز خسرو یکی نامه درام بدوی
|بدو گفت دستان کز ایدر مرو
|که زود آید از دشت نخچیرگو
|تو تا رستم آید بخانه بپای
|یک امروز با ما بشادی گرای
|چو گیو اندر آمد بایوان ز راه
|تهمتن بیامد ز نخچیرگاه
|پذیره شدش گیو کامد فراز
|پیاده شد از اسب و بردش نماز
|پر از آرزو دل پر از رنگ روی
|برخ برنهاد از دو دیده دو جوی
|چو رستم دل گیو را خسته دید
|بب مژه روی او نشسته دید
|بدو گفت باری تباهست کار
|بایوان و بر شاه بد روزگار
|ز اسب اندر آمد گرفتش ببرد
|بپرسیدش از خسرو تاجور
|ز گودرز وز طوس وز گستهم
|ز گردان لشکر همه بیش و کم
|ز شاپور و فرهاد وز بیژنا
|ز رهام و گرگین وز هرتنا
|چو آواز بیژن رسیدش بگوش
|برآمد بناکام ازو یک خروش
|برستم چنین گفت کای بفرین
|گزین همه خسروان زمین
|چنان شاد گشتم بدیدار تو
|بدین پرسش خوب و گفتار تو
|درستند ازین هرک بردی تو نام
|ازیشان فراوان درود و پیام
|نبینی که بر من بپیران سرم
|چه آمد ز بخت بد اندر خورم
|چه چشم بد آمد بگودرزیان
|کزان سود ما را سر آمد زیان
|ز گیتی مرا خود یکی پور بود
|همم پور و هم پاک دستور بود
|شد از چشم من در جهان ناپدید
|بدین دودمان کس چنین غم ندید
|چنینم که بینی بپشت ستور
|شب و روز تازان بتاریک هور
|ز بیژن شب و روز چون بیهشان
|بجستم بهر سو ز هر کس نشان
|کنون شاه با جام گیتی نمای
|بپیش جهان آفرین شد بپای
|چه مایه خروشید و کرد آفرین
|بجشن کیان هرمز فرودین
|پس آمد ز آتشکده تا بگاه
|کمربست و بنهاد بر سر کلاه
|همان جام رخشنده بنهاد پیش
|بهر سو نگه کرد ز اندازه بیش
|بتوران نشان داد زو شهریار
|ببند گران و ببد روزگار
|چو در جام کیخسرو ایدون نمود
|سوی پهلوانم دوانید زود
|کنون آمدم با دلی پر امید
|دو رخساره زرد و دو دیده سپید
|ترا دیدم اندر جهان چاره‌گر
|تو بندی بفریاد هر کس کمر
|همی گفت و مژگان پر از آب زرد
|همی برکشید از جگر باد سرد
|ازان پس که نامه برستم داد
|همه کار گرگین بدو کرد یاد
|ازو نامه بستد دو دیده پر آب
|همه دل پر از کین افراسیاب
|پس از بهر بیژن خروشید زار
|فرو ریخت از دیده خون برکنار
|بگیو آنگهی گفت مندیش ازین
|که رستم نگرداند از رخش زین
|مگر دست بیژن گرفته بدست
|همه بند و زندان او کرده پست
|بنیروی یزدان و فرمان شاه
|ز توران بگردانم این تاج و گاه
|وز آنجا بایوان رستم شدند
|بره بر همی رای رفتن زدند
|چو آن نامهٔ شاه رستم بخواند
|ز گفتار خسرو بخیره بماند
|ز بس آفرید جهاندار شاه
|بد آن نامه بر پهلوان سپاه
|بگیو آنگهی گفت بشناختم
|بفرمان او راه را ساختم
|بدانستم این رنج و کردار تو
|کشیدن بهر کار تیمار تو
|چه مایه ترا نزد من دستگاه
|بهر کینه‌گاه اندرون کینه خواه
|چه کین سیاوش چه مازندران
|کمر بسته بر پیش جنگاوران
|برین آمدن رنج برداشتی
|چنین راه دشوار بگذاشتی
|بدیدار تو سخت شادان شدم
|ولیکن ز بیژن غریوان شدم
|نبایستمی کاین چنین سوگوار
|ترا دیدمی خستهٔ روزگار
|من از بهر این نامهٔ شاه را
|بفرمان بسر بسپرم راه را
|ز بهر ترا خود جگر خسته‌ام
|بدین کار بیژن کمر بسته‌ام
|بکوشم بدین کارگر جان من
|ز تن بگسلد پاک یزدان من
|من از بهر بیژن ندارم برنج
|فدا کردن جان و مردان و گنج
|بنیروی یزدان ببندم کمر
|ببخت شهنشاه پیروزگر
|بیارمش زان بند تاریک چاه
|نشانمش با شاه در پیشگاه
|سه روز اندرین خان من شاد باش
|ز رنج و ز اندیشه آزاد باش
|که این خانه زان خانه بخشیده نیست
|مرا با تو گنج و تن و جان یکیست
|چهارم سوی شهر ایران شویم
|بنزدیک شاه دلیران شویم
|چو رستم چنین گفت بر جست گیو
|ببوسید دست و سر و پای نیو
|برو آفرین کرد کای نامور
|بمردی و نیروی و بخت و هنر
|بماناد بر تو چنین جاودان
|تن پیل و هوش و دل موبدان
|ز هر نیکی بهره‌ور بادیا
|چنین کز دلم زنگ بزدادیا
|چو رستم دل گیو پدرام دید
|ازان پس بنیکی سرانجام دید
|بسالار خوان گفت پیش آر خوان
|بزرگان و فرزانگان را بخوان
|زواره فرامرز و دستان و گیو
|نشستند بر خوان سالار نیو
|بخوردند خوان و بپرداختند
|نشستنگه رود و می ساختند
|نوازندهٔ رود با میگسار
|بیامد بایوان گوهر نگار
|همه دست لعل از می لعل فام
|غریونده چنگ و خروشنده جام
|بروز چهارم گرفتند ساز
|چو آمدش هنگام رفتن فراز
|بفرمود رستم که بندید بار
|سوی شاه ایران بسیچید کار
|سواران گردنکش از کشورش
|همه راه را ساخته بر درش
|بیامد برخش اندر آورد پای
|کمر بست و پوشید رومی قبای
|بزین اندر افگند گرز نیا
|پر از جنگ سر دل پر از کیمیا
|بگردون برافراخته گوش رخش
|ز خورشید برتر سر تاج‌بخش
|خود و گیو با زابلی صد سوار
|ز لشکر گزید از در کارزار
|که نابردنی بود برگاشتند
|بزال و فرامرز بگذاشتند
|سوی شهر ایران نهادند روی
|همه راه پویان و دل کینه‌جوی
|چو رستم بنزدیک ایران رسید
|بنزدیک شهر دلیران رسید
|یکی باد نوشین درود سپهر
|برستم رسانید شادان بمهر
|بر رستم آمد همانگاه گیو
|کز ایدر نباید شدن پیش نیو
|شوم گفت و آگه کنم شاه را
|که پیمود رخش تهم راه را
|چو رفت از بر رستم پهلوان
|بیامد بدرگاه شاه جوان
|چو نزدیک کیخسرو آمد فراز
|ستودش فراوان و بردش نماز
|پس از گیو گودرز پرسید شاه
|که رستم کجا ماند چون بود راه
|بدو گفت گیو ای شه نامدار
|برآید ببخت تو هرگونه کار
|نتابید رستم ز فرمان تو
|دلش بسته دید بپیمان تو
|چو آن نامهٔ شاه دادم بدوی
|بمالید بر نامه بر چشم و روی
|عنان با عنان من اندر ببست
|چنانچون بود گرد خسروپرست
|برفتم من از پیش تا با تو شاه
|بگویم که آمد تهمتن ز راه
|بگیو آنگهی گفت رستم کجاست
|که پشت بزرگی و تخم وفاست
|گرامیش کردن سزاوار هست
|که نیکی نمایست و خسروپرست
|بفرمود خسرو بفرزانگان
|بمهتر نژادان و مردانگان
|پذیره شدن پیش او با سپاه
|که آمد بفرمان خسرو براه
|بگفتند گودرز کشواد را
|شه نوذران طوس و فرهاد را
|دو بهره ز گردان گردنکشان
|چه از گرزداران مردمکشان
|بر آیین کاوس برخاستند
|پذیره شدن را بیاراستند
|جهان شد ز گرد سواران بنفش
|درخشان سنان و درفشان درفش
|چو نزدیک رستم فراز آمدند
|پیاده برسم نماز آمدند
|ز اسب اندر آمد جهان پهلوان
|کجا پهلوانان بپشش نوان
|بپرسید مر هریکی را ز شاه
|ز گردنده خورشید و تابنده ماه
|نشستند گردان و رستم بر اسب
|بکردار رخشنده آذرگشسب
|چو آمد بر شاه کهترنواز
|نوان پیش او رفت و بردش نماز
|ستایش کنان پیش خسرو دوید
|که مهر و ستایش مر او را سزید
|برآورد سر آفرین کرد و گفت
|مبادت جز از بخت پیروز جفت
|چو هرمزد بادت بدین پایگاه
|چو بهمن نگهبان فرخ کلاه
|همه ساله اردیبهشت هژیر
|نگهبان تو با هش و رای پیر
|چو شهریورت باد پیروزگر
|بنام بزرگی و فر و هنر
|سفندارمذ پاسبان تو باد
|خرد جان روشن روان تو باد
|چو خردادت از یاوران بر دهاد
|ز مرداد باش از بر و بوم شاد
|دی و اورمزدت خجسته بواد
|در هر بدی بر تو بسته بواد
|دیت آذر افروز و فرخنده روز
|تو شادان و تاج تو گیتی فروز
|چو این آفرین کرد رستم بپای
|بپرسید و کردش بر خویش جای
|بدو گفت خسرو درست آمدی
|که از جان تو دور بادا بدی
|توی پهلوان کیان جهان
|نهان آشکار آشکارت نهان
|گزین کیانی و پشت سپاه
|نگهدار ایران و لشکر پناه
|مرا شاد کردی بدیدار خویش
|بدین پر هنر جان بیدار خویش
|زواره فرامرز و دستان سام
|درستند ازیشان چه داری پیام
|فرو بود رستم ببوسید تخت
|که ای نامور خسرو نیکبخت
|ببخت تو هر سه درستند و شاد
|انوشه کسی کش کند شاه یاد
|بسالار نوبت بفرمود شاه
|که گودرز و طوس و گوان را بخواه
|در باغ بگشاد سالار بار
|نشستنگهی بود بس شاهوار
|بفرمود تا تاج زرین و تخت
|نهادند زیر گلفشان درخت
|همه دیبهٔ خسروانی بباغ
|بگسترد و شد گلستان چون چراغ
|درختی زدند از بر گاه شاه
|کجا سایه گسترد بر تاج و گاه
|تنش سیم و شاخش ز یاقوت و زر
|برو گونه‌گون خوشه‌های گهر
|عقیق و زمرد همه برگ و بار
|فروهشته از تاج چون گوشوار
|همه بار زرین ترنج و بهی
|میان ترنج و بهیها تهی
|بدو اندرون مشک سوده بمی
|همه پیکرش سفته برسان نی
|کرا شاه بر گاه بنشاندی
|برو باد ازو مشک بفشاندی
|همه میگساران بیپش اندرا
|همه بر سران افسر از گوهرا
|ز دیبای زربفت چینی قبای
|همه پیش گاه سپهبد بپای
|همه طوق بربسته و گوشوار
|بریشان همه جامه گوهرنگار
|همه رخ چو دیبای رومی برنگ
|فروزنده عود و خروشنده چنگ
|همه دل پر از شادی و می بدست
|رخان ارغوانی و نابوده مست
|بفرمود تا رستم آمد بتخت
|نشست از بر گاه زیر درخت
|برستم چنین گفت پس شهریار
|که ای نیک پیوند و به روزگار
|ز هر بد توی پیش ایران سپر
|همیشه چو سیمرغ گسترده پر
|چه درگاه ایران چه پیش کیان
|همه بر در رنج بندی میان
|شناسی تو کردار گودرزیان
|به آسانی و رنج و سود و زیان
|میان بسته دارند پیشم بپای
|همیشه بنیکی مرا رهنمای
|بتنها تن گیو کز انجمن
|ز هر بد سپر بود در پیش من
|چنین غم بدین دوده نامد بنیز
|غم و درد فرزند برتر ز چیز
|بدین کار گر تو ببندی میان
|پذیره نیایدت شیر ژیان
|کنون چارهٔ کار بیژن بجوی
|که او را ز توران بد آمد بروی
|ز گردان و اسبان و شمشیر و گنج
|ببر هرچ باید مدار این برنج
|چو رستم ز کیخسرو ایدون شنید
|زمین را ببوسید و دم درکشید
|برو آفرین کرد کای نیک نام
|چو خورشید هر جای گسترده کام
|ز تو دور بادا دو چشم نیاز
|دل بدسگالت بگرم و گداز
|توی بر جهان شاه و سالار و کی
|کیان جهان مر ترا خاک پی
|که چون تو ندیدست یک شاه گاه
|نه تابنده خروشید و گردنده ماه
|بدان را ز نیکان تو کردی جدا
|تو داری بافسون و بند اژدها
|بکندم دل دیو مازندران
|بفر کیانی و گرز گران
|مرامادر از بهر رنج تو زاد
|تو باید که باشی برام و شاد
|منم گوش داده بفرمان تو
|نگردم بهرسان ز پیمان تو
|دل و جان نهاده بسوی کلاه
|بران ره روم کم بفرمود شاه
|و نیز از پی گیو اگر بر سرم
|هوا بارد آتش بدو ننگرم
|رسیده بمژگانم اندر سنان
|ز فرمان خسرو نتابم عنان
|برآرم ببخت تو این کار کرد
|سپهبد نخواهم نه مردان مرد
|کلید چنین بند باشد فریب
|نه هنگام گرزست و روز نهیب
|چو رستم چنین گفت گودرز و گیو
|فریبرز و فرهاد و شاپور نیو
|بزرگان لشکر برو آفرین
|همی خواندند از جهان آفرین
|بمی دست بردند با شهریار
|گشاده بشادی در نوبهار
|چو گرگین نشان تهمتن شنید
|بدانست کآمد غمش را کلید
|فرستاد نزدیک رستم پیام
|که ای تیغ بخت و وفا را نیام
|درخت بزرگی و گنج وفا
|در رادمردی و بند بلا
|گرت رنج ناید ز گفتار من
|سخن گسترانی ز کردار من
|نگه کن بدین گنبد گوژپشت
|که خیره چراغ دلم را بکشت
|بتاریکی اندر مرا ره نمود
|نوشته چنین بود بود آنچ بود
|بر آتش نهم خویشتن پیش شاه
|گر آمرزش آرد مرا زین گناه
|مگر باز گردد ز بد نام من
|بپیران سر این بد سرانجام من
|مرا گر بخواهی ز شاه جوان
|چو غرم ژیان با تو آیم دوان
|شوم پیش بیژن بغلتم بخاک
|مگر بازیابم من آن کیش پاک
|چو پیغام گرگین برستم رسید
|یکی باد سرد از جگر برکشید
|بپیچید ازان درد و پیغام اوی
|غم آمدش ازان بیهده کام اوی
|فرستاده را گفت رو باز گرد
|بگویش که ای خیره ناپاک مرد
|تو نشنیدی آن داستان پلنگ
|بدان ژرف دریا که زد با نهنگ
|که گر بر خرد چیره گردد هوا
|نیابد ز چنگ هوا کس رها
|خردمند کرد هوا را بزیر
|بود داستانش چو شیر دلیر
|نبایدش بردن بنخچیر روی
|نه نیز از ددان رنجش آید بدوی
|تو دستان نمودی چو روباه پیر
|ندیدی همی دام نخچیرگیر
|نشاید کزین بیهده کام تو
|که من پیش خسرو برم نام تو
|ولیکن چو اکنون ببیچارگی
|فرو مانده گشتی بیکبارگی
|ز خسرو بخواهم گناه ترا
|بیفروزم این تیره ماه ترا
|اگر بیژن از بند یابد رها
|بفرمان دادار گیهان خدا
|رهاگشتی از بند و رستی بجان
|ز تو دور شد کینهٔ بدگمان
|وگر جز برین روی گردد سپهر
|ز جان و تن خویش بردار مهر
|نخستین من آیم بدین کینه‌خواه
|بنیروی یزدان و فرمان شاه
|وگر من نیایم چو گودرز و گیو
|بخواهد ز تو کینهٔ پور نیو
|برآمد برین کار یک روز و شب
|و زین گفته بر شاه نگشاد لب
|دوم روز چون شاه بنمود تاج
|نشست از بر سیمگون تخت عاج
|بیامد تهمتن بگسترد بر
|بخواهش بر شاه خورشید فر
|ز گرگین سخن گفت با شهریار
|ازان گم شده بخت و بد روزگار
|بدو گفت شاه ای سپهدار من
|همی بگسلی بند و زنهار من
|که سوگند خوردم بتخت و کلاه
|بدارای بهرام و خورشید و ماه
|که گرگین نبیند ز من جز بلا
|مگر بیژن از بند یابد رها
|جزین آرزو هرچ باید بخواه
|ز تخت و ز مهر و ز تیغ و کلاه
|پس آنگه چنین گفت رستم بشاه
|که ای پرهنر نامور پیشگاه
|اگر بد سگالید پیچد همی
|فدا کردن جان بسیچد همی
|گر آمرزش شاه نایدش پیش
|نبودیش نام و برآید ز کیش
|هرآن کس که گردد ز راه خرد
|سرانجام پیچد ز کردار خود
|سزد گر کنی یاد کردار اوی
|همیشه بهر کینه پیکار اوی
|بپیش نیاکانت بسته کمر
|بهر کینه گه با یکی کینه ور
|اگر شاه بیند بمن بخشدش
|مگر اختر نیک بدرخشدش
|برستم ببخشید پیروز شاه
|رهانیدش از بند و تاریک چاه
|ز رستم بپرسید پس شهریار
|که چون راند خواهی برین گونه کار
|چه باید ز گنج و زلشکر بخواه
|که باید که با تو بیاید براه
|بترسم ز بد گوهر افراسیاب
|که بر جان بیژن بگیرد شتاب
|یکی بادسارست دیو نژند
|بسی خوانده افسون و نیرنگ و بند
|بجنباندش اهرمن دل ز جای
|بیندازد آن تیغ زن را زپای
|چنین گفت رستم بشاه جهان
|که این کار ببسیچم اندر نهان
|کلید چنین بند باشد فریب
|نباید برین کار کردن نهیب
|نه هنگام گرزست و تیغ و سنان
|بدین کار باید کشیدن عنان
|فراوان گهر باید و زرو سیم
|برفتن پر امید و بودن به بیم
|بکردار بازارگانان شدن
|شکیبا فراوان بتوران بدن
|ز گستردنی هم ز پوشیدنی
|بباید بهایی و بخشیدنی
|چو بشنید خسرو ز رستم سخن
|بفرمود تا گنجهای کهن
|همه پاک بگشاد گنجور شاه
|بدینار و گوهر بیاراست گاه
|تهمتن بیامد همه بنگرید
|هر آنچش ببایست زان برگزید
|ازان صد شتر بار دینار کرد
|صد اشتر ز گنج درم بار کرد
|بفرمود رستم بسالار بار
|که بگزین ز گردان لشکر هزار
|ز مردان گردنکش و نامور
|بباید تنی چند بسته کمر
|چو گرگین و چون زنگهٔ شاوران
|دگر گستهم شیر جنگ آوران
|چهارم گرازه که راند سپاه
|فروهل نگهبان تخت و کلاه
|چو فرهاد و رهام گرد دلیر
|چو اشکش که صید آورد نره شیر
|چنین هفت یل باید آراسته
|نگهبان این لشکر و خواسته
|همه تاج و زیور بینداختند
|چنانچون ببایست برساختند
|پس آگاهی آمد بگردنکشان
|بدان گرزداران دشمن کشان
|بپرسید زنگه که خسرو کجاست
|چه آمد برویش که ما را بخواست
|چو سالار نوبت بیامد بدر
|بشبگیر بستند گردان کمر
|همه نیزه داران جنگ آوران
|همه مرزبانان ناماوران
|همه نیزه و تیر بار هیون
|همه جنگ را دست شسته بخون
|سپیده دمان گاه بانگ خروس
|ببستند بر کوههٔ پیل کوس
|تهمتن بیامد چو سرو بلند
|بچنگ اندرون گرز و بر زین کمند
|سپاه از پس پشت و گردان ز پیش
|نهاده بکف بر همه جان خویش
|برفت از در شاه با لشکرش
|بسی آفرین خواند برکشورش
|چو نزدیکی مرز توران رسید
|سران را ز لشکر همه برگزید
|بلشکر چنین گفت پس پهلوان
|که ایدر بباشید روشن روان
|مجنبید از ایدر مگر جان من
|ز تن بگسلد پاک یزدان من
|بسیچیده باشید مر جنگ را
|همه تیز کرده بخون چنگ را
|سپه بر سر مرز ایران بماند
|خود و سرکشان سوی توران براند
|همه جامه برسان بازارگان
|بپوشید و بگشاد بند از میان
|گشادند گردان کمرهای سیم
|بپوشیدشان جامه های گلیم
|سوی شهر توران نهادند روی
|یکی کاروانی پر از رنگ و بوی
|گرانمایه هفت اسب با کاروان
|یکی رخش و دیگر نشست گوان
|صد اشتر همه بار او گوهرا
|صد اشتر همه جامهٔ لشکرا
|ز بس‌های و هوی و درنگ درای
|بکردار تهمورثی کرنای
|همی شهر بر شهر هودج کشید
|همی رفت تا شهر توران رسید
|چو آمد بنزدیک شهر ختن
|نظاره بیامد برش مرد و زن
|همه پهلوانان توران بجای
|شده پیش پیران ویسه بپای
|چو پیران ویسه ز نخچیر گاه
|بیامد تهمتن بدیدش براه
|یکی جام زرین پر از گوهرا
|بدیبا بپوشید رستم سرا
|ده اسب گرانمایه با زیورش
|بدیبا بیاراست اندر خورش
|بفرمانبران داد و خود پیش رفت
|بدرگاه پیران خرامید تفت
|برو آفرین کرد کای نامور
|بایران و توران ببخت و هنر
|چنان کرد رویش جهاندار ساز
|که پیران مر او را ندانست باز
|بپرسید و گفت از کجایی بگوی
|چه مردی و چون آمدی پوی پوی
|بدو گفت رستم ترا کهترم
|بشهر تو کرد ایزد آبشخورم
|ببازارگانی ز ایران بتور
|بپیمودم این راه دشوار و دور
|فروشنده‌ام هم خریدار نیز
|فروشم بخرم ز هر گونه چیز
|بمهر تو دارم روان را نوید
|چنین چیره شد بر دلم بر امید
|اگر پهلوان گیردم زیر بر
|خرم چارپای و فروشم گهر
|هم از داد تو کس نیازاردم
|هم از ابر مهرت گهر باردم
|پس آن جام پر گوهر شاهوار
|میان کیان کرد پیشش نثار
|گرانمایه اسبان تازی‌نژاد
|که بر مویشان گرد نفشاند باد
|بسی آفرین کرد و آن خواسته
|بدو داد و شد کار آراسته
|چو پیران بدان گوهران بنگرید
|کزان جام رخشنده آمد پدید
|برو آفرین کرد وبنواختش
|بران تخت پیروزه بنشاختش
|که رو شاد و ایمن بشهر اندرا
|کنون نزد خویشت بسازیم جا
|کزین خواسته بر تو تیمار نیست
|کسی را بدین با تو پیکار نیست
|برو هرچ داری بهایی بیار
|خریدار کن هر سوی خواستار
|فرود آی در خان فرزند من
|چنان باش با من که پیوند من
|بدو گفت رستم که ای پهلوان
|هم ایدر بباشیم با کاروان
|که با ما ز هر گونه مردم بود
|نباید که زان گوهری گم بود
|بدو گفت رو برزو گیر جای
|کنم رهنمایی بپیشت بپای
|یکی خانه بگزید و بر ساخت کار
|بکلبه درون رخت بنهاد و بار
|خبر شد کز ایران یکی کاروان
|بیامد بر نامور پهلوان
|ز هر سو خریدار بنهاد گوش
|چو آگاهی آمد ز گوهر فروش
|خریدار دیبا و فرش و گهر
|بدرگاه پیران نهادند سر
|چو خورشید گیتی بیاراستی
|بدان کلبه بازار برخاستی
|منیژه خبر یافت از کاروان
|یکایک بشهر اندر آمد دوان
|برهنه نوان دخت افراسیاب
|بر رستم آمد دو دیده پر آب
|برو آفرین کرد و پرسید و گفت
|همی بستین خون مژگان برفت
|که برخوردی از جان وز گنج خویش
|مبادت پشیمانی از رنج خویش
|بکام تو بادا سپهر بلند
|ز چشم بدانت مبادا گزند
|هر امید دل را که بستی میان
|ز رنجی که بردی مبادت زیان
|همیشه خرد بادت آموزگار
|خنک بوم ایران و خوش روزگار
|چه آگاهی استت ز گردان شاه
|ز گیو و ز گودرز و ایران سپاه
|نیامد بایران ز بیژن خبر
|نیایش نخواهد بدن چاره‌گر
|که چون او جوانی ز گودرزیان
|همی بگسلاند بسختی میان
|بسودست پایش ز بند گران
|دو دستش ز مسمار آهنگران
|کشیده بزنجیر و بسته ببند
|همه چاه پرخون آن مستمند
|نیابم ز درویشی خویش خواب
|ز نالیدن او دو چشمم پر آب
|بترسید رستم ز گفتار اوی
|یکی بانگ برزد براندش ز روی
|بدو گفت کز پیش من دور شو
|نه خسرو شناسم نه سالارنو
|ندارم ز گودرز و گیو آگهی
|که مغزم ز گفتار کردی تهی
|برستم نگه کرد و بگریست زار
|ز خواری ببارید خون بر کنار
|بدو گفت کای مهتر پرخرد
|ز تو سرد گفتن نه اندر خورد
|سخن گر نگویی مرانم ز پیش
|که من خود دلی دارم از درد ریش
|چنین باشد آیین ایران مگر
|که درویش را کس نگوید خبر
|بدو گفت رستم که ای زن چبود
|مگر اهرمن رستخیزت نمود
|همی بر نوشتی تو بازار من
|بدان روی بد با تو پیکار من
|بدین تندی از من میازار بیش
|که دل بسته بودم ببازار خویش
|و دیگر بجایی که کیخسروست
|بدان شهر من خود ندارم نشست
|ندانم همی گیو و گودرز را
|نه پیموده‌ام هرگز آن مرز را
|بفرمود تا خوردنی هرچ بود
|نهادند در پیش درویش زود
|یکایک سخن کرد ازو خواستار
|که با تو چرا شد دژم روزگار
|چه پرسی ز گردان و شاه و سپاه
|چه داری همی راه ایران نگاه
|منیژه بدو گفت کز کار من
|چه پرسی ز بدبخت و تیمار من
|کزان چاه سر با دلی پر ز درد
|دویدم بنزد تو ای رادمرد
|زدی بانگ بر من چو جنگاوران
|نترسیدی از داور داوران
|منیژه منم دخت افراسیاب
|برهنه ندیدی رخم آفتاب
|کنون دیده پرخون و دل پر ز درد
|ازین در بدان در دوان گردگرد
|همی نان کشکین فرازآورم
|چنین راند یزدان قضا بر سرم
|ازین زارتر چون بود روزگار
|سر آرد مگر بر من این کردگار
|چو بیچاره بیژن بدان ژرف چاه
|نبیند شب و روز خورشید و ماه
|بغل و بمسمار و بند گران
|همی مرگ خواهد ز یزدان بران
|مرا درد بر درد بفزود زین
|نم دیدگانم بپالود زین
|کنون گرت باشد بایران گذر
|ز گودرز کشواد یابی خبر
|بدرگاه خسرو مگر گیو را
|ببینی و گر رستم نیو را
|بگویی که بیژن بسختی درست
|اگر دیر گیری شود کار پست
|گرش دید خواهی میاسای دیر
|که بر سرش سنگست و آهن بزیر
|بدو گفت رستم که ای خوب چهر
|که مهرت مبراد از وی سپهر
|چرا نزد باب تو خواهشگران
|نینگیزی از هر سوی مهتران
|مگر بر تو بخشایش آرد پدر
|بجوشدش خون و بسوزد جگر
|گر آزار بابت نبودی ز پیش
|ترا دادمی چیز ز اندازه بیش
|بخوالیگرش گفت کز هر خورش
|که او را بباید بیاور برش
|یکی مرغ بریان بفرمود گرم
|نوشته بدو اندرون نان نرم
|سبک دست رستم بسان پری
|بدو درنهان کرد انگشتری
|بدو داد و گفتش بدان چاه بر
|که بیچارگان را توی راهبر
|منیژه بیامد بدان چاه سر
|دوان و خورشها گرفته ببر
|نوشته بدستار چیزی که برد
|چنان هم که بستد ببیژن سپرد
|نگه کرد بیژن بخیره بماند
|ازان چاه خورشید رخ را بخواند
|که ای مهربان از کجا یافتی
|خورشها کزین گونه بشتافتی
|بسا رنج و سختی کت آمد بروی
|ز بهر منی در جهان پوی پوی
|منیژه بدو گفت کز کاروان
|یکی مایه ور مرد بازارگان
|از ایران بتوران ز بهر درم
|کشیده ز هر گونه بسیار غم
|یکی مرد پاکیزه با هوش و فر
|ز هر گونه با او فراوان گهر
|گشن دستگاهی نهاده فراخ
|یکی کلبه سازیده بر پیش کاخ
|بمن داد زین گونه دستارخوان
|که بر من جهان آفرین را بخوان
|بدان چاه نزدیک آن بسته بر
|دگر هرچ باید ببر سربسر
|بگسترد بیژن پس آن نان پاک
|پراومید یزدان دل از بیم و باک
|چو دست خورش برد زان داوری
|بدید آن نهان کرده انگشتری
|نگینش نگه کرد و نامش بخواند
|ز شادی بخندید و خیره بماند
|یکی مهر پیروزه رستم بروی
|نبشته بهن بکردار موی
|چو بار درخت وفا را بدید
|بدانست کآمد غمش را کلید
|بخندید خندیدنی شاهوار
|چنان کآمد آواز بر چاهسار
|منیژه چو بشنید خندیدنش
|ازان چاه تاریک بسته تنش
|زمانی فرو ماند زان کار سخت
|بگفت این چه خندست ای نیکبخت
|شگفت آمدش داستانی بزد
|که دیوانه خندد ز کردار خود
|چه گونه گشادی بخنده دو لب
|که شب روز بینی همی روز شب
|چه رازست پیش آر و با من بگوی
|مگر بخت نیکت نمودست روی
|بدو گفت بیژن کزین کارسخت
|بر اومید آنم که بگشاد بخت
|چو با من بسوگند پیمان کنی
|همانا وفای مرا نشکنی
|بگویم سراسر تورا داستان
|چو باشی بسوگند همداستان
|که گر لب بدوزی ز بهر گزند
|زنان را زبان کم بماند ببند
|منیژه خروشید و نالید زار
|که بر من چه آمد بد روزگار
|دریغ آن شده روزگاران من
|دل خسته و چشم باران من
|بدادم ببیژن تن و خان و مان
|کنون گشت بر من چنین بدگمان
|همان گنج دینار و تاج گهر
|بتاراج دادم همه سربسر
|پدر گشته بیزار و خویشان ز من
|برهنه دوان بر سر انجمن
|ز امید بیژن شدم ناامید
|جهانم سیاه و دو دیده سپید
|بپوشد همی راز بر من چنین
|تو داناتری ای جهان آفرین
|بدو گفت بیژن همه راستست
|ز من کار تو جمله برکاستست
|چنین گفتم اکنون نبایست گفت
|ایا مهربان یار و هشیار جفت
|سزد گر بهر کار پندم دهی
|که مغزم برنج اندرون شد تهی
|تو بشناس کاین مرد گوهر فروش
|که خوالیگرش مر ترا داد توش
|ز بهر من آمد بتوران فراز
|وگرنه نبودش بگوهر نیاز
|ببخشود بر من جهان آفرین
|ببینم مگر پهن روی زمین
|رهاند مرا زین غمان دراز
|ترا زین تکاپوی و گرم و گداز
|بنزدیک او شو بگویش نهان
|که ای پهلوان کیان جهان
|بدل مهربان و بتن چاره جوی
|اگر تو خداوند رخشی بگوی
|منیژه بیامد بکردار باد
|ز بیژن برستم پیامش بداد
|چو بشنید گفتار آن خوب روی
|کزان راه دور آمده پوی پوی
|بدانست رستم که بیژن سخن
|گشادست بر لالهٔ سروبن
|ببخشود و گفتش که ای خوب چهر
|که یزدان ترا زو مبراد مهر
|بگویش که آری خداوند رخش
|ترا داد یزدان فریاد بخش
|ز زاول بایران ز ایران بتور
|ز بهر تو پیمودم این راه دور
|بگویش که ما را بسان پلنگ
|بسود از پی تو کمرگاه و چنگ
|چو با او بگویی سخن راز دار
|شب تیره گوشت به آواز دار
|ز بیشه فرازآر هیزم بروز
|شب آید یکی آتشی برفروز
|منیژه ز گفتار او شاد شد
|دلش ز اندهان یکسر آزاد شد
|بیامد دوان تا بدان چاهسار
|که بودش بچاه اندرون غمگسار
|بگفتش که دادم سراسر پیام
|بدان مرد فرخ پی نیک نام
|چنین داد پاسخ که آنم درست
|که بیژن بنام و نشانم بجست
|تو با داغ دل چون پویی همی
|که رخرا بخوناب شویی همی
|کنون چون درست آمد از تو نشان
|ببینی سر تیغ مردم کشان
|زمین را بدرانم اکنون بچنگ
|بپروین براندازم آسوده سنگ
|مرا گفت چون تیره گردد هوا
|شب از چنگ خورشید یابد رها
|بکردار کوه آتشی برفروز
|که سنگ و سر چاه گردد چو روز
|بدان تا ببینم سر چاه را
|بدان روشنی بسپرم راه را
|بفرمود بیژن که آتش فروز
|که رستیم هر دو ز تاریک روز
|سوی کردگار جهان کرد سر
|که ای پاک و بخشنده و دادگر
|ز هر بد تو باشی مرا دستگیر
|تو زن بر دل و جان بدخواه تیر
|بده داد من زآنک بیداد کرد
|تو دانی غمان من و داغ و درد
|مگر بازیابم بر و بوم را
|نمانم بننگ اختر شوم را
|تو ای دخت رنج آزموده ز من
|فدا کرده جان و دل و چیز و تن
|بدین رنج کز من تو برداشتی
|زیان مرا سود پنداشتی
|بدادی بمن گنج و تاج و گهر
|جهاندار خویشان و مام و پدر
|اگر یابم از چنگ این اژدها
|بدین روزگار جوانی رها
|بکردار نیکان یزدان پرست
|بپویم بپای و بیازم بدست
|بسان پرستار پیش کیان
|بپاداش نیکیت بندم میان
|منیژه بهیزم شتابید سخت
|چو مرغان برآمد بشاخ درخت
|بخورشید بر چشم و هیزم ببر
|که تا کی برآرد شب از کوه سر
|چو از چشم خورشید شد ناپدید
|شب تیره بر کوه دامن کشید
|بدانگه که آرام گیرد جهان
|شود آشکارای گیتی نهان
|که لشکر کشد تیره شب پیش روز
|بگردد سر هور گیتی فروز
|منیژه سبک آتشی برفروخت
|که چشم شب قیرگون را بسوخت
|بدلش اندرون بانگ رویینه خم
|که آید ز ره رخش پولاد سم
|بدانگه که رستم ببربر گره
|برافگند و زد بر گره بر زره
|بشد پیش یزدان خورشید و ماه
|بیامد بدو کرد پشت و پناه
|همی گفت چشم بدان کور باد
|بدین کار بیژن مرا زور باد
|بگردان بفرمود تا همچنین
|ببستند بر گردگه بند کین
|بر اسبان نهادند زین خدنگ
|همه جنگ را تیز کردند چنگ
|تهمتن برخشنده بنهاد روی
|همی رفت پیش اندرون راه جوی
|چو آمد بر سنگ اکوان فراز
|بدان چاه اندوه و گرم و گداز
|چنین گفت با نامور هفت گرد
|که روی زمین را بباید سترد
|بباید شما را کنون ساختن
|سر چاه از سنگ پرداختن
|پیاده شدند آن سران سپاه
|کزان سنگ پردخت مانند چاه
|بسودند بسیار بر سنگ چنگ
|شده مانده گردان و آسوده سنگ
|چو از نامداران بپالود خوی
|که سنگ از سر چاه ننهاد پی
|ز رخش اندر آمد گو شیرنر
|زره دامنش را بزد بر کمر
|ز یزدان جان آفرین زور خواست
|بزد دست و آن سنگ برداشت داست
|بینداخت در بیشهٔ شهر چین
|بلرزید ازان سنگ روی زمین
|ز بیژن بپرسید و نالید زار
|که چون بود کارت ببد روزگار
|همه نوش بودی ز گیتیت بهر
|ز دستش چرا بستدی جام زهر
|بدو گفت بیژن ز تاریک چاه
|که چون بود بر پهلوان رنج راه
|مرا چون خروش تو آمد بگوش
|همه زهر گیتی مرا گشت نوش
|بدین سان که بینی مرا خان و مان
|ز آهن زمین و ز سنگ آسمان
|بکنده دلم زین سرای سپنج
|ز بس درد و سختی و اندوه و رنج
|بدو گفت رستم که بر جان تو
|ببخشود روشن جهانبان تو
|کنون ای خردمند آزاده خوی
|مرا هست با تو یکی آرزوی
|بمن بخش گرگین میلاد را
|ز دل دور کن کین و بیداد را
|بدو گفت بیژن که ای یار من
|ندانی که چون بود پیکار من
|ندانی تو ای مهتر شیرمرد
|که گرگین میلاد با من چه کرد
|گرافتد بروبر جهانبین من
|برو رستخیز آید از کین من
|بدو گفت رستم که گر بدخوی
|بیاری و گفتار من نشنوی
|بمانم ترا بسته در چاه پای
|برخش اندر آرم شوم باز جای
|چو گفتار رستم رسیدش بگوش
|ازان تنگ زندان برآمد خروش
|چنین داد پاسخ که بد بخت من
|ز گردان وز دوده و انجمن
|ز گرگین بدان بد که بر من رسید
|چنین روز نیزم بباید کشید
|کشیدیم و گشتیم خشنود ازوی
|ز کینه دل من بیاسود ازوی
|فروهشت رستم بزندان کمند
|برآوردش از چاه با پای‌بند
|برهنه تن و موی و ناخن دراز
|گدازیده از رنج و درد و نیاز
|همه تن پر از خون و رخساره زرد
|ازان بند زنجیر زنگار خورد
|خروشید رستم چو او را بدید
|همه تن در آهن شده ناپدید
|بزد دست و بگسست زنجیر و بند
|رها کرد ازو حلقهٔ پای بند
|سوی خانه رفتند زان چاهسار
|بیک دست بیژن بدیگر زوار
|تهمتن بفرمود شستن سرش
|یکی جامه پوشید نو بر برش
|ازان پس چو گرگین بنزدیک اوی
|بیامد بمالید بر خاک روی
|ز کردار بد پوزش آورد پیش
|بپیچید زان خام کردار خویش
|دل بیژن از کینش آمد براه
|مکافات ناورد پیش گناه
|شتر بار کردند و اسبان بزین
|بپوشید رستم سلیح گزین
|نشستند بر باره ناموران
|کشیدند شمشیر و گرز گران
|گسی کرد بار و برآراست کار
|چنانچون بود در خور کارزار
|بشد با بنه اشکش تیزهوش
|که دارد سپه را بهرجای گوش
|به بیژن بفرمود رستم که شو
|تو با اشکش و با منیژه برو
|که ما امشب از کین افراسیاب
|نیابیم آرام و نه خورد و خواب
|یکی کار سازم کنون بر درش
|که فردا بخندد برو کشورش
|بدو گفت بیژن منم پیش‌رو
|که از من همی کینه سازند نو
|برفتند با رستم آن هفت گرد
|بنه اشکش تیزهش را سپرد
|عنانها فگندند بر پیش زین
|کشیدند یکسر همه تیغ کین
|بشد تا بدرگاه افراسیاب
|بهنگام سستی و آرام و خواب
|برآمد ز ناگه ده و دار و گیر
|درخشیدن تیغ و باران تیر
|سران را بسی سر جدا شد ز تن
|پر از خاک ریش و پر از خون دهن
|ز دهلیز در رستم آواز داد
|که خواب تو خوش باد و گردانت شاد
|بخفتی تو بر گاه و بیژن بچاه
|مگر باره دیدی ز آهن براه
|منم رستم زابلی پور زال
|نه هنگام خوابست و آرام و هال
|شکستم در بند زندان تو
|که سنگ گران بد نگهبان تو
|رها شد سر و پای بیژن ز بند
|بداماد بر کس نسازد گزند
|ترا رزم و کین سیاوخش بس
|بدین دشت گردیدن رخش بس
|همیدون برآورد بیژن خروش
|که ای ترک بدگوهر تیره هوش
|براندیش زان تخت فرخنده‌جای
|مرا بسته در پیش کرده بپای
|همی رزم جستی بسان پلنگ
|مرا دست بسته بکردار سنگ
|کنونم گشاده بهامون ببین
|که با من نجوید ژیان شیر کین
|بزد دست بر جامه افراسیاب
|که جنگ‌آوران را ببستست خواب
|بفرمود زان پس که گیرند راه
|بدان نامداران جوینده گاه
|ز هر سو خروش تکاپوی خاست
|ز خون ریختن بر درش جوی خاست
|هرآنکس که آمد ز توران سپاه
|زمانه تهی ماند زو جایگاه
|گرفتند بر کینه جستن شتاب
|ازان خانه بگریخت افراسیاب
|بکاخ اندر آمد خداوند رخش
|همه فرش و دیبای او کرد بخش
|پریچهرگان سپهبدپرست
|گرفته همه دست گردان بدست
|گرانمایه اسبان و زین پلنگ
|نشانده گهر در جناغ خدنگ
|ازان پس ز ایوان ببستند بار
|بتوران نکردند بس روزگار
|ز بهر بنه تاخت اسبان بزور
|بدان تا نخیزد ازان کار شور
|چنان رنجه بد رستم از رنج راه
|که بر سرش بر درد بود از کلاه
|سواران ز بس رنج و اسبان ز تگ
|یکی را بتن بر نجنبید رگ
|بلشکر فرستاد رستم پیام
|که شمشیر کین بر کشید از نیام
|که من بیگمانم کزین پس بکین
|سیه گردد از سم اسبان زمین
|گشن لشکری سازد افراسیاب
|بنیزه بپوشد رخ آفتاب
|برفتند یکسر سواران جنگ
|همه رزم را تیز کردند چنگ
|همه نیزه‌داران زدوده سنان
|همه جنگ را گرد کرده عنان
|منیژه نشسته بخیمه درون
|پرستنده بر پیش او رهنمون
|یکی داستان زد تهمتن بروی
|که گر می بریزد نریزدش بوی
|چنینست رسم سرای سپنج
|گهی ناز و نوش و گهی درد و رنج
|چو خورشید سر برزد از کوهسار
|سواران توران ببستند بار
|بتوفید شهر و برآمد خروش
|تو گفتی همی کر کند نعره گوش
|بدرگاه افراسیاب آمدند
|کمربستگان بر درش صف زدند
|همه یکسره جنگ را ساخته
|دل از بوم و آرام پرداخته
|بزرگان توران گشاده کمر
|به پیش سپهدار بر خاک سر
|همه جنگ را پاک بسته میان
|همه دل پر از کین ایرانیان
|کز اندازه بگذشت ما را سخن
|چه افگند باید بدین کار بن
|کزین ننگ بر شاه و گردنکشان
|بماند ز کردار بیژن نشان
|بایران بمردان ندانندمان
|زنان کمربسته خوانندمان
|برآشفت پس شه بسان پلنگ
|ازان پس بفرمودشان ساز جنگ
|به پیران بفرمود تا بست کوس
|که بر ما ز ایران همین بد فسوس
|بزد نای رویین بدرگاه شاه
|بجوشید در شهر توران سپاه
|یلان صف کشیدند بر در سرای
|خروش آمد از بوق و هندی درای
|سپاهی ز توران بدان مرز راند
|که روی زمین جز بدریا نماند
|چو از دیدگه دیدبان بنگرید
|زمین را چو دریای جوشان بدید
|بر رستم آمد که ببسیچ کار
|که گیتی سیه شد ز گرد سوار
|بدو گفت ما زین نداریم باک
|همی جنگ را برفشانیم خاک
|بنه با منیژه گسی کرد و بار
|بپوشید خود جامهٔ کارزار
|ببالا برآمد سپه را بدید
|خروشی چو شیر ژیان برکشید
|یکی داستان زد سوار دلیر
|که روبه چه سنجد بچنگال شیر
|بگردان جنگاور آواز کرد
|که پیش آمد امروز ننگ و نبرد
|کجا تیغ و ژوپین زهرآبدار
|کجا نیزه و گرزهٔ گاوسار
|هنرها کنون کرد باید پدید
|برین دشت‌بر کینه باید کشید
|برآمد خروشیدن کرنای
|تهمتن برخش اندر آورد پای
|ازان کوه سر سوی هامون کشید
|چو لشکر بتنگ اندر آمد پدید
|کشیدند لشکر بران پهن جای
|بهرسو ببستند ز آهن سرای
|بیاراست رستم یکی رزمگاه
|که از گرد اسبان هوا شد سیاه
|ابر میمنه اشکش و گستهم
|سواران بسیار با او بهم
|چو رهام و چون زنگه بر میسره
|بخون داده مر جنگ را یکسره
|خود و بیژن گیو در قلبگاه
|نگهدار گردان و پشت سپاه
|پس پشت لشکر که بیستون
|حصاری ز شمشیر پیش اندرون
|چو افراسیاب آن سپه را بدید
|که سالارشان رستم آمد پدید
|غمی گشت و پوشید خفتان جنگ
|سپه را بفرمود کردن درنگ
|برابر به‌آیین صفی برکشید
|هوا نیلگون شد زمین ناپدید
|چپ لشکرش را بپیران سپرد
|سوی راستش را به هومان گرد
|بگرسیوز و شیده قلب سپاه
|سپرد و همی کرد هر سو نگاه
|تهمتن همی گشت گرد سپاه
|ز آهن بکردار کوهی سیاه
|فغان کرد کای ترک شوریده بخت
|که ننگی تو بر لشکر و تاج و تخت
|ترا چون سواران دل جنگ نیست
|ز گردان لشکر ترا ننگ نیست
|که چندین بپیش من آیی بکین
|بمردان و اسبان بپوشی زمین
|چو در جنگ لشکر شود تیزچنگ
|همی پشت بینم ترا سوی جنگ
|ز دستان تو نشنیدی آن داستان
|که دارد بیاد از گه باستان
|که شیری نترسد ز یک دشت گور
|ستاره نتابد چو تابنده هور
|بدرد دل و گوش غرم سترگ
|اگر بشنود نام چنگال گرگ
|چو اندر هوا باز گسترد پر
|بترسد ز چنگال او کبک نر
|نه روبه شود ز آزمودن دلیر
|نه گوران بسایند چنگال شیر
|چو تو کس سبکسار خسرو مباد
|چو باشد دهد پادشاهی بباد
|بدین دشت و هامون تو از دست من
|رهایی نیابی بجان و بتن
|چو این گفته بشنید ترک دژم
|بلرزید و برزد یکی تیز دم
|برآشفت کای نامداران تور
|که این دشت جنگست گر جای سور
|بباید کشیدن درین رزم رنج
|که بخشم شما رابسی تاج و گنج
|چو گفتار سالارشان شد بگوش
|زگردان لشکر برآمد خروش
|چنان تیره‌گون شد ز گرد آفتاب
|که گفتی همی غرقه ماند در آب
|ببستند بر پیل رویینه خم
|دمیدند شیپور با گاودم
|ز جوشن یکی بارهٔ آهنین
|کشیدند گردان بروی زمین
|بجوشید دشت و بتوفید کوه
|ز بانگ سواران هر دو گروه
|درفشان بگرد اندرون تیغ تیز
|تو گفتی برآمد همی رستخیز
|همی گرز بارید همچون تگرگ
|ابر جوشن و تیر و بر خود و ترگ
|و زان رستمی اژدهافش درفش
|شده روی خورشید تابان بنفش
|بپوشید روی هوا گرد پیل
|بخورشید گفتی براندود نیل
|بهر سو که رستم برافگند رخش
|سران را سر از تن همی کرد بخش
|بچنگ اندرون گرزهٔ گاوسار
|بسان هیونی گسسته مهار
|همی کشت و می‌بست در رزمگاه
|چو بسیار کرد از بزرگان تباه
|بقلب اندر آمد بکردار گرگ
|پراگنده کرد آن سپاه بزرگ
|برآمد چو باد آن سران را ز جای
|همان بادپایان فرخ همای
|چو گرگین و رهام و فرهاد گرد
|چپ لشکر شاه توران ببرد
|درآمد چو باد اشکش از دست راست
|ز گرسیوز تیغ‌زن کینه خواست
|بقلب اندرون بیژن تیزچنگ
|همی بزمگاه آمدش جای جنگ
|سران سواران چو برگ درخت
|فرو ریخت از بار و برگشت بخت
|همه رزمگه سربسر جوی خون
|درفش سپهدار توران نگون
|سپهدار چون بخت برگشته دید
|دلیران توران همه کشته دید
|بیفگند شمشیر هندی ز دست
|یکی اسب آسوده‌تر برنشست
|خود و ویژگان سوی توران شتافت
|کزایرانیان کام و کینه نیافت
|برفت از پسش رستم گرد گیر
|ببارید بر لشکرش گرز و تیر
|دو فرسنگ چون اژدهای دژم
|همی مردم آهخت ازیشان بدم
|سواران جنگی ز توران هزار
|گرفتند زنده پس از کارزار
|بلشکرگه آمد ازان رزمگاه
|که بخشش کند خواسته بر سپاه
|ببخشید و بنهاد بر پیل بار
|بپیروزی آمد بر شهریار
|چو آگاهی آمد بشاه دلیر
|که از بیشه پیروز برگشت شیر
|چو بیژن شد از بند و زندان رها
|ز بند بداندیش نراژدها
|سپاهی ز توران بهم برشکست
|همه لشکر دشمنان کرد پست
|بشادی به پیش جهان‌آفرین
|بمالید روی و کله بر زمین
|چو گودرز و گیو آگهی یافتند
|سوی شاه پیروز بشتافتند
|برآمد خروش و بیامد سپاه
|تبیره‌زنان برگرفتند راه
|دمنده دمان گاودم بر درش
|برآمد خروشیدن از لشکرش
|سیه کرده میدانش اسبان بسم
|همه شهر آوای رویینه‌خم
|بیک دست بربسته شیر و پلنگ
|بزنجیر دیگر سواران جنگ
|گرازان سواران دمان و دنان
|بدندان زمین ژنده پیلان کنان
|بپیش سپاه اندرون بوق و کوس
|درفش از پس پشت گودرز و طوس
|پذیره شدن پیش پهلو سپاه
|بدین گونه فرمود بیدار شاه
|برفتند لشکر گروها گروه
|زمین شد ز گردان بکردار کوه
|چو آمد پدیدار از انبوه نیو
|پیاده شد از باره گودرز و گیو
|ز اسب اندرآمد جهان پهلوان
|بپرسیدش از رنج‌دیده گوان
|برو آفرین کرد گودرز و گیو
|که ای نامبردار و سالار نیو
|دلیر از تو گردد بهر جای شیر
|سپهر از تو هرگز مگرداد سیر
|ترا جاودان باد یزدان پناه
|بکام تو گرداد خورشید و ماه
|همه بنده کردی تو این دوده را
|زتو یافتم پور گم‌بوده را
|ز درد و غمان رستگان تویم
|بایران کمربستگان تویم
|بر اسبان نشستند یکسر مهان
|گرازان بنزدیک شاه جهان
|چو نزدیک شهر جهاندار شاه
|فرازآمد آن گرد لشکرپناه
|پذیره شدش نامدار جهان
|نگهدار ایران و شاه مهان
|چو رستم بفر جهاندار شاه
|نگه کرد کآمد پذیره براه
|پیاده شد و برد پیشش نماز
|غمی گشته از رنج و راه دراز
|جهاندار خسرو گرفتش ببر
|که ای دست مردی و جان هنر
|تهمتن سبک دست بیژن گرفت
|چنانکش ز شاه و پدر بپذرفت
|بیاورد و بسپرد و بر پای خاست
|چنان پشت خمیده را کرد راست
|ازان پس اسیران توران هزار
|بیاورد بسته بر شهریار
|برو آفرین کرد خسرو بمهر
|که جاوید بادا بکامت سپهر
|خنک زال کش بگذرد روزگار
|بماند بگیتی ترا یادگار
|خجسته بر و بوم زابل که شیر
|همی پروراند گوان و دلیر
|خنک شهر ایران و فرخ گوان
|که دارند چون تو یکی پهلوان
|وزین هر سه برتر سر و بخت من
|که چون تو پرستد همی تخت من
|به خورشید ماند همی کار تو
|بگیتی پراگنده کردار تو
|بگیو آنگهی گفت شاه جهان
|که نیکست با کردگارت نهان
|که بر دست رستم جهان‌آفرین
|بتو داد پیروز پور گزین
|گرفت آفرین گیو بر شهریار
|که شادان بدی تا بود روزگار
|سر رستمت جاودان سبز باد
|دل زال فرخ بدو باد شاد
|بفرمود خسرو که بنهید خوان
|بزرگان برترمنش را بخوان
|چو از خوان سالار برخاستند
|نشستنگه می بیاراستند
|فروزندهٔ مجلس و میگسار
|نوازندهٔ چنگ با پیشکار
|همه بر سران افسران گران
|بزر اندرون پیکر از گوهران
|همه رخ چو دیبای رومی برنگ
|خروشان ز چنگ و پریزاده چنگ
|طبقهای سیمین پر از مشک ناب
|بپیش اندرون آبگیری گلاب
|همی تافت ازفر شاهنشهی
|چو ماه دو هفته ز سرو سهی
|همه پهلوانان خسروپرست
|برفتند زایوان سالار مست
|بشبگیر چون رستم آمد بدر
|گشاده‌دل و تنگ بسته کمر
|بدستوری بازگشتن بجای
|همی زد هشیوار با شاه رای
|یکی دست جامه بفرمود شاه
|گهر بافته با قبا و کلاه
|یکی جام پر گوهر شاهوار
|صد اسب و صد اشتر بزین و ببار
|دو پنجه پری‌روی بسته کمر
|دو پنجه پرستار با طوق زر
|همه پیش شاه جهان کدخدای
|بیاورد و کردند یک سر بپای
|همه رستم زابلی را سپرد
|زمین را ببوسید و برخاست گرد
|بسربر نهاد آن کلاه کیان
|ببست آن کیانی کمر برمیان
|ابر شاه کرد آفرین و برفت
|ره سیستان را بسیچید تفت
|بزرگان که بودند با او بهم
|برزم و ببزم و بشادی و غم
|براندازه‌شان یک بیک هدیه داد
|از ایوان خسرو برفتند شاد
|چو از کار کردن بپردخت شاه
|برام بنشست بر پیشگاه
|بفرمود تا بیژن آمدش پیش
|سخن گفت زان رنج و تیمار خویش
|ازان تنگ زندان و رنج زوار
|فراوان سخن گفت با شهریار
|وزان گردش روزگاران بد
|همه داستان پیش خسرو بزد
|بپیچید و بخشایش آورد سخت
|ز درد و غم دخت گم بوده بخت
|بفرمود صد جامه دیبای روم
|همه پیکرش گوهر و زر و بوم
|یکی تاج و ده بدره دینار نیز
|پرستنده و فرش و هرگونه چیز
|به بیژن بفرمود کاین خواسته
|ببر سوی ترک روان‌کاسته
|برنجش مفرسا و سردش مگوی
|نگر تا چه آوردی او را بروی
|تو با او جهان را بشادی گذار
|نگه کن بدین گردش روزگار
|یکی را برآرد بچرخ بلند
|ز تیمار و دردش کند بی‌گزند
|وزانجاش گردان برد سوی خاک
|همه جای بیمست و تیمار و باک
|هم آن را که پرورده باشد بناز
|بیفگند خیره بچاه نیاز
|یکی را ز چاه آورد سوی گاه
|نهد بر سرش بر ز گوهر کلاه
|جهان را ز کردار بد شرم نیست
|کسی را برش آب و آزرم نیست
|همیشه بهر نیک و بد دسترس
|ولیکن نجوید خود آزرم کس
|چنینست کار سرای سپنج
|گهی ناز و نوش و گهی درد و رنج
|ز بهر درم تا نباشی بدرد
|بی‌آزار بهتر دل رادمرد
|بدین کار بیژن سخن ساختم
|بپیران و گودرز پرداختم
|جهان چون بزاری برآید همی
|بدو نیک روزی سرآید همی
|چو بستی کمر بر در راه آز
|شود کار گیتیت یکسر دراز
|بیک روی جستن بلندی سزاست
|اگر در میان دم اژدهاست
|و دیگر که گیتی ندارد درنگ
|سرای سپنجی چه پهن و چه تنگ
|پرستنده آز و جویای کین
|بگیتی ز کس نشنود آفرین
|چو سرو سهی گوژ گردد بباغ
|بدو بر شود تیره روشن چراغ
|کند برگ پژمرده و بیخ سست
|سرش سوی پستی گراید نخست
|بروید ز خاک و شود باز خاک
|همه جای ترسست و تیمار و باک
|سر مایهٔ مرد سنگ و خرد
|ز گیتی بی‌آزاری اندر خورد
|در دانش و آنگهی راستی
|گرین دو نیابی روان کاستی
|اگر خود بمانی بگیتی دراز
|ز رنج تن آید برفتن نیاز
|یکی ژرف دریاست بن ناپدید
|در گنج رازش ندارد کلید
|اگر چند یابی فزون بایدت
|همان خورده یک روز بگزایدت
|سه چیزت بباید کزان چاره نیست
|وزو بر سرت نیز پیغاره نیست
|خوری گر بپوشی و گر گستری
|سزد گرد بدیگر سخن ننگری
|چو زین سه گذشتی همه رنج و آز
|چه در آز پیچی چه اندر نیاز
|چو دانی که بر تو نماند جهان
|چه پیچی تو زان جای نوشین روان
|بخور آنچ داری و بیشی مجوی
|که از آز کاهد همی آبروی
|دل شاه ترکان چنان کم شنود
|همیشه برنج از پی آز بود
|ازان پس که برگشت زان رزمگاه
|که رستم برو کرد گیتی سیاه
|بشد تازیان تا بخلخ رسید
|بننگ از کیان شد سرش ناپدید
|بکاخ اندر آمد پرآزار دل
|ابا کاردانان هشیاردل
|چو پیران و گرسیوز رهنمون
|قراخان و چون شیده و گرسیون
|برایشان همه داستان برگشاد
|گذشته سخنها همه کرد یاد
|که تا برنهادم بشاهی کلاه
|مرا گشت خورشید و تابنده ماه
|مرا بود بر مهتران دسترس
|عنان مرا برنتابید کس
|ز هنگام رزم منوچهر باز
|نبد دست ایران بتوران دراز
|شبیخون کند تا در خان من
|از ایران بیازند بر جان من
|دلاور شد آن مردم نادلیر
|گوزن اندر آمد ببالین شیر
|برین کینه گر کار سازیم زود
|وگرنه برآرند زین مرز دود
|سزد گر کنون گرد این کشورم
|سراسر فرستادگان گسترم
|ز ترکان وز چین هزاران هزار
|کمربستگان از در کارزار
|بیاریم بر گرد ایران سپاه
|بسازیم هر سو یکی رزمگاه
|همه موبدان رای هشیار خویش
|نهادند با گفت سالار خویش
|که ما را ز جیحون بباید گذشت
|زدن کوس شاهی بران پهن دشت
|بموی لشکر گهی ساختن
|شب و روز نسودن از تاختن
|که آن جای جنگست و خون ریختن
|چه با گیو و با رستم آویختن
|سرافراز گردان گیرنده شهر
|همه تیغ کین آب داده به زهر
|چو افراسیاب آن سخنها شنود
|برافروخت از بخت و شادی نمود
|ابر پهلوانان و بر موبدان
|بکرد آفرینی برسم ردان
|نویسندهٔ نامه را پیش خواند
|سخنهای بایسته چندی براند
|فرستادگان خواست از انجمن
|بنزدیک فغفور و شاه ختن
|فرستاد نامه به هر کشوری
|بهر نامداری و هر مهتری
|سپه خواست کاندیشهٔ جنگ داشت
|ز بیژن بدان گونه دل تنگ داشت
|دو هفته برآمد ز چین و ختن
|ز هر کشوری شد سپاه انجمن
|چو دریای جوشان زمین بردمید
|چنان شد که کس روز روشن ندید
|گله هرچ بودش ز اسبان یله
|بشهر اندر آورد یکسر گله
|همان گنجها کز گه تور باز
|پدر بر پسر بر همی داشت راز
|سر بدره‌ها را گشادن گرفت
|شب و روز دینار دادن گرفت
|چو لشکر سراسر شد آراسته
|بدان بی‌نیازی شد از خواسته
|ز گردان گزین کرد پنجه هزار
|همه رزم‌جویان سازنده کار
|بشیده که بودش نبرده پسر
|ز گردان جنگی برآورده سر
|بدو گفت کین لشکر سرفراز
|سپردم ترا راه خوارزم ساز
|نگهبان آن مرز خوارزم باش
|همیشه کمربستهٔ رزم باش
|دگر پنجه از نامداران چین
|بفرمود تا کرد پیران گزین
|بدو گفت تا شهر ایران برو
|ممان رخت و مه تخت سالار نو
|در آشتی هیچ گونه مجوی
|سخن جز بجنگ و بکینه مگوی
|کسی کو برد آب و آتش بهم
|ابر هر دوان کرده باشد ستم
|دو پر مایه بیدار و دو پهلوان
|یکی پیر و باهوش و دیگر جوان
|برفتند با پند افراسیاب
|برام پیر و جوان بر شتاب
|ابا ترگ زرین و کوپال و تیغ
|خروشان بکردار غرنده میغ
|پس آگاهی آمد به پیروز شاه
|که آمد ز توران بایران سپاه
|جفاپیشه بدگوهر افراسیاب
|ز کینه نیاید شب و روز خواب
|برآورد خواهد همی سر ز ننگ
|ز هر سو فرستاد لشکر بجنگ
|همی زهر ساید بنوک سنان
|که تابد مگر سوی ایران عنان
|سواران جنگی چو سیصد هزار
|بجیحون همی کرد خواهد گذار
|سپاهی که هنگام ننگ و نبرد
|ز جیحون بگردون برآورد گرد
|دلیران بدرگاه افراسیاب
|ز بانگ تبیره نیابند خواب
|ز آوای شیپور و زخم درای
|تو گویی برآید همی دل ز جای
|گر آید بایران بجنگ آن سپاه
|هژبر دلاور نیاید براه
|سر مرز توران به پیران سپرد
|سپاهی فرستاد با او نه خرد
|سوی مرز خوارزم پنجه هزار
|کمربسته رفت از در کارزار
|سپهدارشان شیدهٔ شیر دل
|کز آتش ستاند بشمشیر دل
|سپاهی بکردار پیلان مست
|که با جنگ ایشان شود کوه پست
|چو بشنید گفتار کاراگهان
|پراندیشه بنشست شاه جهان
|بکاراگهان گفت کای بخردان
|من ایدون شنیدستم از موبدان
|که چون ماه ترکان برآید بلند
|ز خورشید ایرانش آید گزند
|سیه مارکورا سر آید بکوب
|ز سوراخ پیچان شود سوی چوب
|چو خسرو به بیداد کارد درخت
|بگردد برو پادشاهی و تخت
|همه موبدان را بر خویش خواند
|شنیده سخن پیش ایشان براند
|نشستند با شاه ایران براز
|بزرگان فرزانه و رزم ساز
|چو دستان سام و چو گودرز و گیو
|چو شیدوش و فرهاد و رهام نیو
|چو طوس و چو رستم یل پهلوان
|فریبرز و شاپور شیر دمان
|دگر بیژن گیو با گستهم
|چو گرگین چون زنگه و گژدهم
|جزین نامداران لشکر همه
|که بودند شاه جهان را رمه
|ابا پهلوانان چنین گفت شاه
|که ترکان همی رزم جویند و گاه
|چو دشمن سپه کرد و شد تیز چنگ
|بباید بسیچید ما را بجنگ
|بفرمود تا بوق با گاودم
|دمیدند و بستند رویینه خم
|از ایوان به میدان خرامید شاه
|بیاراستند از بر پیل گاه
|بزد مهره در جام بر پشت پیل
|زمین را تو گفتی براندود نیل
|هوا نیلگون شد زمین رنگ رنگ
|دلیران لشکر بسان پلنگ
|بچنگ اندرون گرز و دل پر ز کین
|ز گردان چو دریای جوشان زمین
|خروشی برآمد ز درگاه شاه
|که ای پهلوانان ایران سپاه
|کسی کو بساید عنان و رکیب
|نباید که یابد بخانه شکیب
|بفرمود کز روم وز هندوان
|سواران جنگی گزیده گوان
|دلیران گردنکش از تازیان
|بسیچیدهٔ جنگ شیر ژیان
|کمربسته خواهند سیصد هزار
|ز دشت سواران نیزه گزار
|هر آنکو چهل روزه را نزد شاه
|نیاید نبیند بسر بر کلاه
|پراگنده بر گرد کشور سوار
|فرستاده با نامه شهریار
|دو هفته برآمد بفرمان شاه
|بجنبید در پادشاهی سپاه
|ز لشکر همه کشور آمد بجوش
|زگیتی بر آمد سراسر خروش
|بشبگیر گاه خروش خروس
|ز هر سوی برخاست آوای کوس
|بزرگان هر کشوری با سپاه
|نهادند سر سوی درگاه شاه
|در گنجهای کهن باز کرد
|سپه را درم دادن آغاز کرد
|همه لشکر از گنج و دینار شاه
|بسر بر نهادند گوهر کلاه
|به بر گستوان و بجوشن چو کوه
|شدند انجمن لشکری همگروه
|چو شد کار لشکر همه ساخته
|وزیشان دل شاه پرداخته
|نخستین ازان لشکر نامدار
|سواران شمشیر زن سی هزار
|گزین کرد خسرو برستم سپرد
|بدو گفت کای نامبردار گرد
|ره سیستان گیر و برکش بگاه
|بهندوستان اندر آور سپاه
|ز غزنین برو تا براه برین
|چو گردد ترا تاج و تخت و نگین
|چو آن پادشاهی شود یکسره
|ببشخور آید پلنگ و بره
|فرامرز را ده کلاه و نگین
|کسی کو بخواهد ز لشکر گزین
|بزن کوس رویین و شیپور و نای
|بکشمیر و کابل فزون زین مپای
|که ما را سر از جنگ افراسیاب
|نیابد همی خورد و آرام و خواب
|الانان و غزدژ بلهراسب داد
|بدو گفت کای گرد خسرو نژاد
|برو با سپاهی بکردار کوه
|گزین کن ز گردان لشکر گروه
|سواران شایستهٔ کارزار
|ببر تا برآری ز دشمن دمار
|باشکش بفرمود تا سی هزار
|دمنده هژبران نیزه گزار
|برد سوی خوارزم کوس بزرگ
|سپاهی بکردار درنده گرگ
|زند بر در شهر خوارزم گاه
|ابا شیدهٔ رزم زن کینه خواه
|سپاه چهارم بگودرز داد
|چه مایه ورا پند و اندرز داد
|که رو با بزرگان ایران بهم
|چو گرگین و چون زنگه و گستهم
|زواره فریبرز و فرهاد و گیو
|گرازه سپهدار و رهام نیو
|بفرمود بستن کمرشان بجنگ
|سوی رزم توران شدن بی درنگ
|سپهدار گودرز کشوادگان
|همه پهلوانان و آزادگان
|نشستند بر زین بفرمان شاه
|سپهدار گودرز پیش سپاه
|بگودرز فرمود پس شهریار
|چو رفتی کمر بستهٔ کارزار
|نگر تا نیازی به بیداد دست
|نگردانی ایوان آباد پست
|کسی کو بجنگت نبندد میان
|چنان ساز کش از تو ناید زیان
|که نپسندد از ما بدی دادگر
|سپنجست گیتی و ما برگذر
|چو لشکر سوی مرز توران بری
|من تیز دل را بتش سری
|نگر تا نجوشی بکردار طوس
|نبندی بهر کار بر پیل کوس
|جهاندیده‌ای سوی پیران فرست
|هشیوار وز یادگیران فرست
|بپند فراوانش بگشای گوش
|برو چادر مهربانی بپوش
|بهر کار با هر کسی دادکن
|ز یزدان نیکی دهش یاد کن
|چنین گفت سالار لشکر بشاه
|که فرمان تو برتر از شید و ماه
|بدان سان شوم کم تو فرمان دهی
|تو شاه جهانداری و من رهی
|برآمد خروش از در پهلوان
|ز بانگ تبیره زمین شد نوان
|بلشکر گه آمد دمادم سپاه
|جهان شد ز گرد سواران سیاه
|به پیش سپاه اندرون پیل شست
|جهان پست گشته ز پیلان مست
|وزان ژنده پیلان جنگی چهار
|بیاراسته از در شهریار
|نهادند بر پشتشان تخت زر
|نشستنگه شاه با زیب و فر
|بگودرز فرمود تا بر نشست
|بران تخت زر از بر پیل مست
|برانگیخت پیلان و برخاست گرد
|مر آن را بنیک اختری یاد کرد
|که از جان پیران برآریم دود
|بران سان که گرد پی پیل بود
|بی آزار لشکر بفرمان شاه
|همی رفت منزل بمنزل سپاه
|چو گودرز نزدیک زیبد رسید
|سران را ز لشکر همی برگزید
|هزاران دلیران خنجر گزار
|ز گردان لشکر دلاور سوار
|از ایرانیان نامور ده‌هزار
|سخن گوی و اندر خور کارزار
|سپهدار پس گیو را پیش خواند
|همه گفتهٔ شاه با او براند
|بدو گفت کای پور سالار سر
|برافراخته سر ز بسیار سر
|گزین کردم اندر خورت لشکری
|که هستند سالار هر کشوری
|بدان تا بنزدیک پیران شوی
|بگویی و گفتار او بشنوی
|بگویی به پیران که من با سپاه
|بزیبد رسیدم بفرمان شاه
|شناسی تو گفتار و کردار خویش
|بی آزاری و رنج و تیمار خویش
|همه شهر توران بدی را میان
|ببستند با نامدار کیان
|فریدون فرخ که با داغ و درد
|ز گیتی بشد دیده پر آب زرد
|پر از درد ایران پر از داغ شاه
|که با سوک ایرج نتابید ماه
|ز ترکان تو تنها ازان انجمن
|شناسی بمهر و وفا خویشتن
|دروغست بر تو همین نام مهر
|نبینم بدلت اندر آرام مهر
|همانست کن شاه آزرمجوی
|مرا گفت با او همه نرم گوی
|ازان کو بکارسیاوش رد
|بیفگند یک روز بنیاد بد
|بنزد منش دستگاهست نیز
|ز خون پدر بیگناهست نیز
|گناهی که تا این زمان کرده‌ای
|ز شاهان گیتی که آزرده‌ای
|همی شاه بگذارد از تو همه
|بدی نیکی انگارد از تو همه
|نباید که بر دست ما بر تباه
|شوی بر گذشته فراوان گناه
|دگر کز پی جنگ افراسیاب
|زمانه همی بر تو گیرد شتاب
|بزرگان ایران و فرزند من
|بخوانند بر تو همه پند من
|سخن هرچ دانی بدیشان بگوی
|وزیشان همیدون سخن بازجوی
|اگر راست باشد دلت با زبان
|گذشتی ز تیمار و رستی بجان
|بر و بوم و خویشانت آباد گشت
|ز تیغ منت گردن آزاد گشت
|ور از تو پدیدار آید گناه
|نماند بتو مهر و تخت و کلاه
|نجویم برین کینه آرام و خواب
|من و گرز و میدان افراسیاب
|کزو شاه ما را بکین خواستن
|نباید بسی لشکر آراستن
|مگر پند من سربسر بشنوی
|بگفتار هشیار من بگروی
|نخستین کسی کو پی افگند کین
|بخون ریختن برنوشت آستین
|بخون سیاوش یازید دست
|جهانی به بیداد بر کرد پست
|بسان سگانش ازان انجمن
|ببندی فرستی بنزدیک من
|بدان تا فرستم بنزدیک شاه
|چه شان سر ستاند چه بخشد کلاه
|تو نشنیدی آن داستان بزرگ
|که شیر ژیان آورد پیش گرگ
|که هر کو بخون کیان دست آخت
|زمانه بجز خاک جایش نساخت
|دگر هرچ از گنج نزدیک تست
|همه دشمن جان تاریک تست
|ز اسپان پرمایه و گوهران
|ز دیبا و دینار وز افسران
|ز ترگ و ز شمشیر و برگستوان
|ز خفتان، وز خنجر هندوان
|همه آلت لشکر و سیم و زر
|فرستی بنزدیک ما سربسر
|به بیداد کز مردمان بستدی
|فراز آوریدی ز دست بدی
|بدان باز خری مگر جان خویش
|ازین درکنی زود درمان خویش
|چه اندر خور شهریارست ازان
|فرستم بنزدیک شاه جهان
|ببخشیم دیگر همه بر سپاه
|بجای مکافات کرده گناه
|و دیگر که پور گزین ترا
|نگهبان گاه و نگین ترا
|برادرت هر دو سران سپاه
|که همزمان برآرند گردن بماه
|چو هر سه بدین نامدار انجمن
|گروگان فرستی بنزدیک من
|بدان تا شوم ایمن از کار تو
|برآرد درخت وفا بار تو
|تو نیز آنگهی برگزینی دو راه
|یکی راه‌جویی بنزدیک شاه
|ابا دودمان نزد خسرو شوی
|بدان سایهٔ مهر او بغنوی
|کنم با تو پیمان که خسرو ترا
|بخورشید تابان برآرد سرا
|ز مهر دل او تو آگه تری
|کزو هیچ ناید چز از بهتری
|بشویی دل از مهر افراسیاب
|نبینی شب تیره او را بخواب
|گر از شاه ترکان بترسی ز بد
|نخواهی که آیی بایران سزد
|بپرداز توران و بنشین بچاج
|ببر تخت ساج و بر افراز تاج
|ورت سوی افراسیابست رای
|برو سوی او جنگ ما را مپای
|اگر تو بخواهی بسیچید جنگ
|مرا زور شیرست و چنگ پلنگ
|بترکان نمانم من از تخت بهر
|کمان من ابرست و بارانش زهر
|بسیچیدهٔ جنگ خیز اندرآی
|گرت هست با شیر درنده پای
|چو صف برکشید از دو رویه سپاه
|گنهکار پیدا شد از بیگناه
|گرین گفته‌های مرا نشنوی
|بفرجام کارت پشیمان شوی
|پشیمانی آنگه نداردت سود
|که تیغ زمانه سرت را درود
|بگفت این سخن پهلوان با پسر
|که بر خوان بپیران همه دربدر
|ز پیش پدر گیو شد تا ببلخ
|گرفته بیاد آن سخنهای تلخ
|فرود آمد و کس فرستاد زود
|بران سان که گودرز فرموده بود
|همان شب سپاه اندر آورد گرد
|برفت از در بلخ تا ویسه گرد
|که پیران بدان شهر بد با سپاه
|که دیهیم ایران همی جست و گاه
|فرستاده چون سوی پیران رسید
|سپدار ایران سپه را بدید
|بگفتند کآمد سوی بلخ گیو
|ابا ویژگان سپهدار نیو
|چو بشنید پیران برافراخت کوس
|شد از سم اسبان زمین آبنوس
|ده و دو هزارش ز لشکر سوار
|فراز آمد اندر خور کارزار
|ازیشان دو بهره هم آنجا بماند
|برفت و جهاندیدگانرا بخواند
|بیامد چو نزدیک جیحون رسید
|بگرد لب آب لشکر کشید
|بجیحون پر از نیزه دیوار کرد
|چو با گیو گودرز دیدار کرد
|دو هفته شد اندر سخنشان درنگ
|بدان تا نباشد به بیداد جنگ
|ز هر گونه گفتند و پیران شنید
|گنهکاری آمد ز ترکان پدید
|بزرگان ایران زمان یافتند
|بریشان بگفتار بشتافتند
|برافگند یپران هم اندر شتاب
|نوندی بنزدیک افراسیاب
|که گودرز کشوادگان با سپاه
|نهاد از بر تخت گردان کلاه
|فرستاده آمد بنزدیک من
|گزین پور او مهتر انجمن
|مار گوش و دل سوی فرمان تست
|بپیمان روانم گروگان تست
|سخن چون بسالار ترکان رسید
|سپاهی ز جنگ آوران برگزید
|فرستاد نزدیک پیران سوار
|ز گردان شمشیر زن سی هزار
|بدو گفت بردار شمشیر کین
|وزیشان بپرداز روی زمین
|نه گودرز باید که ماند نه گیو
|نه فرهاد و گرگین نه رهام نیو
|که بر ما سپه آمد از چار سوی
|همی گاه توران کنند آرزوی
|جفا پیشه گشتم ازین پس بجنگ
|نجویم بخون ریختن بر درنگ
|برای هشیوار و مردان مرد
|برآرم ز کیخسرو این بار گرد
|چو پیران بدید آن سپاه بزرگ
|بخون تشنه هر یک بکردار گرگ
|بر آشفت ازان پس که نیرو گرفت
|هنرها بشست از دل آهو گرفت
|جفا پیشه گشت آن دل نیکخوی
|پر اندیشه شد رزم کرد آرزوی
|بگیو آنگهی گفت برخیز و رو
|سوی پهلوان سپه باز شو
|بگویش که از من تو چیزی مجوی
|که فرزانگان آن نبینند روی
|یکی آنکه از نامدارگوان
|گروگان همی خواهی این کی توان
|و دیگر که گفتی سلیح و سپاه
|گرانمایه اسبان و تخت و کلاه
|برادرکه روشن جهان منست
|گزیده پسر پهلوان منست
|همی گویی از خویشتن دور کن
|ز بخرد چنین خام باشد سخن
|مرا مرگ بهتر ازان زندگی
|که سالار باشم کنم بندگی
|یکی داستان زد برین بر پلنگ
|چو با شیر جنگ آورش خاست جنگ
|بنام ار بریزی مرا گفت خون
|به از زندگانی بننگ اندرون
|و دیگر که پیغام شاه آمدست
|بفرمان جنگم سپاه آمدست
|چو پاسخ چنین یافت برگشت گیو
|ابا لشکری نامبردار و نیو
|سپهدار چون گیو برگشت از وی
|خروشان سوی جنگ بنهاد روی
|دمان از پس گیو پیران دلیر
|سپه را همی راند برسان شیر
|بیامد چو پیش کنابد رسید
|بران دامن کوه لشکر کشید
|چو گیو اندر آمد بپیش پدر
|همی گفت پاسخ همه دربدر
|بگودرز گفت اندرآور سپاه
|بجایی که سازی همی رزمگاه
|که او را همی آشتی رای نیست
|بدلش اندرون داد را جای نیست
|ز هر گونه با او سخن راندم
|همه هرچ گفتی برو خواندم
|چو آمد پدیدار ازیشان گناه
|هیونی برافگند نزدیک شاه
|که گودرز و گیو اندر آمد بجنگ
|سپه باید ایدر مرا بی درنگ
|سپاه آمد از نزدافراسیاب
|چو ما بازگشتیم بگذاشت آب
|کنون کینه را کوس بر پیل بست
|همی جنگ ما را کند پیشدست
|چنین گفت با گیو پس پهلوان
|که پیران بسیری رسید از روان
|همین داشتم چشم زان بد نهان
|ولیکن بفرمان شاه جهان
|بایست رفتن که چاره نبود
|دلش را کنون شهریار آزمود
|یکی داستان گفته بودم بشاه
|چو فرمود لشکر کشیدن براه
|که دل را ز مهر کسی برگسل
|کجا نیستش با زبان راست دل
|همه مهر پیران بترکان برست
|بشوید همی شاه ازو پاک دست
|چو پیران سپاه از کنابد براند
|بروز اندرون روشنایی نماند
|سواران جوشن وران صد هزار
|ز ترکان کمربستهٔ کارزار
|برفتند بسته کمرها بجنگ
|همه نیزه و تیغ هندی بچنگ
|چو دانست گودرز کآمد سپاه
|بزد کوس و آمد ز زیبد براه
|ز کوه اندر آمد بهامون گذشت
|کشیدند لشکر بران پهن دشت
|بکردار کوه از دو رویه سپاه
|ز آهن بسر بر نهاده کلاه
|برآمد خروشیدن کرنای
|بجنبد همی کوه گفتی ز جای
|ز زیبد همی تاکنابد سپاه
|در و دشت ازیشان کبود و سیاه
|ز گرد سپه روز روشن نماند
|ز نیزه هوا جز بجوشن نماند
|وز آواز اسبان و گرد سپاه
|بشد روشنایی ز خورشید و ماه
|ستاره سنان بود و خروشید تیغ
|از آهن زمین بود وز گرز میغ
|بتوفید ز آواز گردان زمین
|ز ترگ و سنان آسمان آهنین
|چو گودرز توران سپه را بدید
|که برسان دریا زمین بردمید
|درفش از درفش و گروه از گروه
|گسسته نشد شب برآمد ز کوه
|چو شب تیره شد پیل پیش سپاه
|فرازآوریدند و بستند راه
|برافروختند آتش از هردو روی
|از آواز گردان پرخاشجوی
|جهان سربسر گفتی آهرمنست
|بدامن بر از آستین دشمنست
|ز بانگ تبیره بسنگ اندرون
|بدرد دل اندر شب قیر گون
|سپیده برآمد ز کوه سیاه
|سپهدار ایران به پیش سپاه
|بسوده اسب اندر آورد پای
|یلان را بهر سو همی ساخت جای
|سپه را سوی میمنه کوه بود
|ز جنگ دلیران بی‌اندوه بود
|سوی میسره رود آب روان
|چنان در خور آمد چو تن را روان
|پیاده که اندر خور کارزار
|بفرمود تا پیش روی سوار
|صفی بر کشیدند نیزه‌وران
|ابا گرزداران و کنداوران
|همیدون پیاده بسی نیزه‌دار
|چه با ترکش و تیر و جوشن‌گذار
|کمانها فگنده بباز و درون
|همی از جگرشان بجوشید خون
|پس پشت ایشان سواران جنگ
|کز آتش بخنجر ببردند رنگ
|پس پشت لشکر ز پیلان گروه
|زمین از پی پیل گشته ستوه
|درفش خجسته میان سپاه
|ز گوهر درفشان بکردار ماه
|ز پیلان زمین سربسر پیلگون
|ز گرد سواران هوا نیلگون
|درخشیدن تیغهای بنفش
|ازان سایهٔ کاویانی درفش
|تو گفتی که اندرشب تیره‌چهر
|ستاره همی برفشاند سپهر
|بیاراست لشکر بسان بهشت
|بباغ وفا سرو کینه بکشت
|فریبزر را داد پس میمنه
|پس پشت لشکر حصار و بنه
|گرازه سر تخمهٔ گیوگان
|زواره نگهدار تخت کیان
|بیاری فریبرز برخاستند
|بیک روی لشکر بیاراستند
|برهام فرمود پس پهلوان
|که ای تاج و تخت و خرد را روان
|برو با سواران سوی میسره
|نگه‌دار چنگال گرگ از بره
|بیفروز لشکرگه از فر خویش
|سپه را همی دار در بر خویش
|بدان آبگون خنجر نیو سوز
|چو شیر ژیان با یلان رزم توز
|برفتند یارانش با او بهم
|ز گردان لشکر یکی گستهم
|دگر گژدهم رزم را ناگزیر
|فروهل که بگذارد از سنگ تیر
|بفرمود با گیو تا دو هزار
|برفتند بر گستوان‌ور سوار
|سپرد آن زمان پشت لشکر بدوی
|که بد جای گردان پرخاشجوی
|برفتند با گیو جنگاوران
|چو گرگین و چون زنگهٔ شاوران
|درفشی فرستاد و سیصد سوار
|نگهبان لشکر سوی رودبار
|همیدون فرستاد بر سوی کوه
|درفشی و سیصد ز گردان گروه
|یکی دیده‌بان بر سر کوهسار
|نگهبان روز و ستاره شمار
|شب و روز گردن برافراخته
|ازان دیده‌گه دیده‌بان ساخته
|بجستی همی تا ز توران سپاه
|پی مور دیدی نهاده براه
|ز دیده خروشیدن آراستی
|بگفتی بگودرز و برخاستی
|بدان سان بیاراست آن رزمگاه
|که رزم آرزو کرد خورشید و ماه
|چو سالار شایسته باشد بجنگ
|نترسد سپاه از دلاور نهنگ
|ازان پس بیامد بسالارگاه
|که دارد سپه را ز دشمن نگاه
|درفش دلفروز بر پای کرد
|سپه را بقلب اندرون جای کرد
|سران را همه خواند نزدیک خویش
|پس پشت شیدوش و فرهاد پیش
|بدست چپش رزم‌دیده هجیر
|سوی راست کتمارهٔ شیرگیر
|ببستند ز آهن بگردش سرای
|پس پشت پیلان جنگی بپای
|سپهدار گودرزشان در میان
|درفش از برش سایهٔ کاویان
|همی بستد از ماه و خورشید نور
|نگه کرد پیران بلشکر ز دور
|بدان ساز و آن لشکر آراستن
|دل از ننگ و تیمار پیراستن
|در و دشت و کوه و بیابان سنان
|عنان بافته سربسر با عنان
|سپهدار پیران غمی گشت سخت
|برآشفت با تیره خورشید بخت
|ازان پس نگه کرد جای سپاه
|نیامدش بر آرزو رزمگاه
|نه آوردگه دید و نه جای صف
|همی برزد از خشم کف را بکف
|برین گونه کآمد ببایست ساخت
|چو سوی یلان چنگ بایست آخت
|پس از نامداران افراسیاب
|کسی کش سر از کینه گیرد شتاب
|گزین کرد شمشیرزن سی‌هزار
|که بودند شایستهٔ کارزار
|بهومان سپرد آن زمان قلبگاه
|سپاهی هژبر اوژن و رزمخواه
|بخواند اندریمان و او خواست را
|نهاد چپ لشکر و راست را
|چپ لشکرش را بدیشان سپرد
|ابا سی‌هزار از دلیران گرد
|چو لهاک جنگی و فرشیدورد
|ابا سی‌هزار از دلیران مرد
|گرفتند بر میمنه جایگاه
|جهان سربسر گشت ز آهن سیاه
|چو زنگولهٔ گرد و کلباد را
|سپهرم که بد روز فریاد را
|برفتند با نیزه‌ور ده هزار
|بپشت سواران خنجرگزار
|برون رفت رویین رویینه‌تن
|ابا ده هزار از یلان ختن
|بدان تا دران بیشه اندر چو شیر
|کمینگه کند با یلان دلیر
|طلایه فرستاد بر سوی کوه
|سپهدار ایران شود زو ستوه
|گر از رزمگه پی نهد پیشتر
|وگر جنبد از خویشتن بیشتر
|سپهدار رویین بکردار شیر
|پس پشت او اندر آید دلیر
|همان دیده‌بان بر سر کوه کرد
|که جنگ سواران بی‌اندوه کرد
|ز ایرانیان گر سواری ز دور
|عنان تافتی سوی پیکار تور
|نگهبان دیده گرفتی خروش
|همه رزمگاه آمدی زو بجوش
|دو لشکر بروی اندر آورد روی
|همه نامداران پرخاشجوی
|چنین ایستاده سه روز و سه شب
|یکی را بگفتن نجنبید لب
|همی گفت گودرز گر پشت خویش
|سپارم بدیشان نهم پای پیش
|سپاه اندر آید پس پشت من
|نماند جز از باد در مشت من
|شب و روز بر پای پیش سپاه
|همی جست نیک اختر هور و ماه
|که روزی که آن روز نیک‌اخترست
|کدامست و جنبش کرا بهترست
|کجا بردمد باد روز نبرد
|که چشم سواران بپوشد بگرد
|بریشان بیابم مگر دستگاه
|بکردار باد اندر آرم سپاه
|نهاده سپهدار پیران دو چشم
|که گودرز رادل بجوشد ز خشم
|کند پشت بر دشت و راند سپاه
|سپاه اندآرد بپشت سپاه
|بروز چهارم ز پیش سپاه
|بشد بیژن گیو تا قلبگاه
|بپیش پدر شد همه جامه چاک
|همی بسمان بر پراگند خاک
|بدو گفت کای باب کارآزمای
|چه داری چنین خیره ما را بپای
|بپنجم فرازآمد این روزگار
|شب و روز آسایش آموزگار
|نه خورشید شمشیر گردان بدید
|نه گردی بروی هوا بردمید
|سواران بخفتان و خود اندرون
|یکی رابرگ بر نجنبید خون
|بایران پس از رستم نامدار
|نبودی چو گودرز دیگر سوار
|چینن تا بیامد ز جنگ پشن
|ازان کشتن و رزمگاه گشن
|بلاون که چندان پسر کشته دید
|سر بخت ایرانیان گشته دید
|جگر خسته گشستست و گم کرده‌راه
|نخواهد که بیند همی رزمگاه
|بپیرانش بر چشم باید فگند
|نهادست سر سوی کوه بلند
|سپهدار کو ناشمرده سپاه
|ستاره شمارد همی گرد ماه
|تو بشناس کاندر تنش نیست خون
|شد ازجنگ جنگاوران او زبون
|شگفت از جهاندیده گودرز نیست
|که او را روان خود برین مرز نیست
|شگفت از تو آید مرا ای پدر
|که شیر ژیان از تو جوید هنر
|دو لشکر همی بر تو دارند چشم
|یکی تیز کن مغز و بفروز خشم
|کنون چون جهان گرم و روشن هوا
|بگیرد همی رزم لشکر نوا
|چو این روزگار خوشی بگذرد
|چو پولاد روی زمین بفسرد
|چو بر نیزه‌ها گردد افسرده چنگ
|پس پشت تیغ آید و پیش سنگ
|که آید ز گردان بپیش سپاه
|که آورد گیردبدین رزمگاه
|ور ایدونک ترسد همی از کمین
|ز جنگ سواران و مردان کین
|بمن داد باید سواری هزار
|گزین من اندرخور کارزار
|برآریم گرد از کمینگاهشان
|سرافشان کنیم از بر ماهشان
|ز گفتار بیژن بخندید گیو
|بسی آفرین کرد بر پور نیو
|بدادار گفت از تو دارم سپاس
|تو دادی مرا پور نیکی‌شناس
|همش هوش دادی و هم زور کین
|شناسای هر کار و جویای دین
|بمن بازگشت این دلاور جوان
|چنانچون بود بچهٔ پهلوان
|چنین گفت مر جفت را نره شیر
|که فرزند ما گر نباشد دلیر
|ببریم ازو مهر و پیوند پاک
|پدرش آب دریا بود مام خاک
|ولیکن تو ای پور چیره سخن
|زبان بر نیا بر گشاده مکن
|که او کاردیدست و داناترست
|برین لشکر نامور مهترست
|کسی کو بود سودهٔ کارزار
|نباید بهر کارش آموزگار
|سواران ما گرد ببار اندرند
|نه ترکان برنگ و نگار اندرند
|همه شوربختند و برگشته سر
|همه دیده پرخون و خسته جگر
|همی خواهد این باب کارآزمای
|که ترکان بجنگ اندر آرند پای
|پس پشتشان دور ماند ز کوه
|برد لشکر کینه‌ور همگروه
|ببینی تو گوپال گودرز را
|که چون برنوردد همی مرز را
|و دیگر کجا ز اختر نیک و بد
|همی گردش چرخ را بشمرد
|چو پیش آید آن روزگار بهی
|کند روی گیتی ز ترکان تهی
|چنین گفت بیژن به پیش پدر
|که ای پهلوان جهان سربسر
|خجسته نیا را گر اینست رای
|سزد گر نداریم رومی قبای
|شوم جوشن و خود بیرون کنم
|بمی روی پژمرده گلگلون کنم
|چو آیم جهان پهلوان را بکار
|بیایم کمربستهٔ کارزار
|وزان لشکر ترک هومان دلیر
|بپیش برادر بیامد چو شیر
|که ای پهلوان رد افراسیاب
|گرفت اندرین دشت ما را شتاب
|بهفتم فراز آمد این روزگار
|میان بسته در جنگ چندین سوار
|از آهن میان سوده و دل ز کین
|نهاده دو دیده بایران زمین
|چه داری بروی اندرآورده روی
|چه اندیشه داری بدل در بگوی
|گرت رای جنگست جنگ آزمای
|ورت رای برگشتن ایدر مپای
|که ننگست ازین بر تو ای پهلوان
|بدین کار خندند پیر و جوان
|همان لشکرست این که از ما بجنگ
|برفتند و رفته ز روی آب و رنگ
|کزیشان همه رزمگه کشته بود
|زمین سربسر رود خون گشته بود
|نه زین نامداران سواری کمست
|نه آن دوده را پهلوان رستمست
|گرت آرزو نیست خون ریختن
|نخواهی همی لشکر انگیختن
|ز جنگ‌آوران لشکری برگزین
|بمن ده تو بنگر کنون رزم و کین
|چو بشنید پیران ز هومان سخن
|بدو گفت مشتاب و تندی مکن
|بدان ای برادر که این رزمخواه
|که آمد چنین پیش ما با سپاه
|گزین بزرگان کیخسروست
|سر نامداران هر پهلوست
|یکی آنک کیخسرو از شاه من
|بدو سر فرازد بهر انجمن
|و دیگر که از پهلوانان شاه
|ندانم چو گودرز کس را بجاه
|بگردن‌فرازی و مردانگی
|برای هشیوار و فرزانگی
|سدیگر که پرداغ دارد جگر
|پر از خون دل از درد چندان پسر
|که از تن سرانشان جدامانده‌ایم
|زمین را بخون گرد بنشانده‌ایم
|کنون تا بتنش اندرون جان بود
|برین کینه چون مار پیچان بود
|چهارم که لشکر میان دو کوه
|فرود آوریدست و کرده گروه
|ز هر سو که پویی بدو راه نیست
|براندیش کین رنج کوتاه نیست
|بکوشید باید بدان تا مگر
|ازان کوه‌پایه برآرند سر
|مگر مانده گردند و سستی کنند
|بجنگ اندرون پیشدستی کنند
|چو از کوه بیرون کند لشکرش
|یکی تیرباران کنم بر سرش
|چو دیوار گرد اندر آریمشان
|چو شیر ژیان در بر آریمشان
|بریشان بگردد همه کام ما
|برآید بخورشید بر نام ما
|تو پشت سپاهی و سالار شاه
|برآورده از چرخ گردان کلاه
|کسی کو بنام بلندش نیاز
|نباشد چه گردد همی گرد آز
|و دیگر که از نامداران جنگ
|نیاید کسی نزد ما بی‌درنگ
|ز گردان کسی را که بی‌نام‌تر
|ز جنگ سواران بی‌آرام‌تر
|ز لشکر فرستد بپیشت بکین
|اگر برنوردی برو بر زمین
|ترا نام ازان برنیاید بلند
|بایرانیان نیز ناید گزند
|وگر بر تو بر دست یابد بخون
|شوند این دلیران ترکان زبون
|نگه کرد هومان بگفتار اوی
|همی خیره دانست پیکار اوی
|چنین داد پاسخ کز ایران سوار
|نباشد که با من کند کارزار
|ترا خود همین مهربانیست خوی
|مرا کارزار آمدست آرزوی
|وگر کت بکین جستن آهنگ نیست
|بدلت اندرون آتش جنگ نیست
|کنم آنچ باید بدین رزمگاه
|نمایم هنرها بایران سپاه
|شوم چرمهٔ گامزن زین کنم
|سپیده دمان جستن کین کنم
|نشست از بر زین سپیده‌دمان
|چو شیر ژیان با یکی ترجمان
|بیامد بنزدیک ایران سپاه
|پر از جنگ دل سر پر از کین شاه
|چو پیران بدانست کو شد بجنگ
|بروبرجهان گشت ز اندوه تنگ
|بجوشیدش از درد هومان جگر
|یکی داستان یاد کرد از پدر
|که دانا بهر کار سازد درنگ
|سر اندر نیارد بپیکار و ننگ
|سبکسار تندی نماید نخست
|بفرجام کار انده آرد درست
|زبانی که اندر سرش مغز نیست
|اگر در بارد همان نغز نیست
|چو هومان بدین رزم تندی نمود
|ندانم چه آرد بفرجام سود
|جهانداورش باد فریادرس
|جز اویش نبینم همی یار کس
|چو هومان ویسه بدان رزمگاه
|که گودرز کشواد بد با سپاه
|بیامد که جوید ز گردان نبرد
|نگهبان لشکر بدو بازخورد
|طلایه بیامد بر ترجمان
|سواران ایران همه بدگمان
|بپرسید کین مرد پرخاشجوی
|بخیره بدشت اندر آورده روی
|کجا رفت خواهد همی چون نوند
|بچنگ اندرون گرز و بر زین کمند
|بایرانیان گفت پس ترجمان
|که آمد گه گرز و تیر و کمان
|که این شیردل نامبردار مرد
|همی با شما کرد خواهد نبرد
|سر ویسگانست هومان بنام
|که تیغش دل شیر دارد نیام
|چو دیدند ایرانیان گرز اوی
|کمر بستن خسروی برز اوی
|همه دست نیزه گزاران ز کار
|فروماند از فر آن نامدار
|همه یکسره بازگشتند ازوی
|سوی ترجمانش نهادند روی
|که رو پیش هومان بترکی زبان
|همه گفتهٔ ما بروبر بخوان
|که ما رابجنگ تو آهنگ نیست
|ز گودرز دستوری جنگ نیست
|اگر جنگ جوید گشادست راه
|سوی نامور پهلوان سپاه
|ز سالار گردان و گردنکشان
|بهومان بدادند یک یک نشان
|که گردان کجایند و مهتر کجاست
|که دارد چپ لشکر و دست راست
|وزانپس هیونی تگاور دمان
|طلایه برافگند زی پهلوان
|که هومان ازان رزمگه چون پلنگ
|سوی پهلوان آمد ایدر بجنگ
|چو هومان ز نزد سواران برفت
|بیامد بنزدیک رهام تفت
|وزانجا خروشی برآورد سخت
|که ای پور سالار بیدار بخت
|چپ لشکر و چنگ شیران توی
|نگهبان سالار ایران توی
|بجنبان عنان اندرین رزمگاه
|میان دو صف برکشیده سپاه
|بورد با من ببایدت گشت
|سوی رود خواهی وگر سوی دشت
|وگر تو نیابی مگر گستهم
|بیاید دمان با فروهل بهم
|که جوید نبردم ز جنگاوران
|بتیغ و سنان و بگرز گران
|هرآنکس که پیش من آید بکین
|زمانه برو بر نوردد زمین
|وگر تیغ ما را ببیند بجنگ
|بدرد دل شیر و چرم پلنگ
|چنین داد رهام پاسخ بدوی
|که ای نامور گرد پرخاشجوی
|زترکان ترا بخرد انگاشتم
|ازین سان که هستی نپنداشتم
|که تنها بدین رزمگاه آمدی
|دلاور بپیش سپاه آمدی
|بر آنی که اندر جهان تیغ‌دار
|نبندد کمر چون تو دیگر سوار
|یکی داستان از کیان یاد کن
|زفام خرد گردن آزاد کن
|که هر کو بجنگ اندر آید نخست
|ره بازگشتن ببایدش جست
|ازاینها که تو نام بردی بجنگ
|همه جنگ را تیز دارند چنگ
|ولیکن چو فرمان سالار شاه
|نباشد نسازد کسی رزمگاه
|اگر جنگ گردان بجویی همی
|سوی پهلوان چون بپویی همی
|ز گودرز دستوری جنگ خواه
|پس از ما بجنگ اندر آهنگ خواه
|بدو گفت هومان که خیره مگوی
|بدین روی با من بهانه مجوی
|تو این رزم را جای مردان گزین
|نه مرد سوارانی و دشت کین
|وزانجا بقلب سپه برگذشت
|دمان تا بدان روی لشکرگذشت
|بنزد فریبرز با ترجمان
|بیامد بکردار باد دمان
|یکی برخروشید کای بدنشان
|فروبرده گردن ز گردنکشان
|سواران و پیلان و زرینه کفش
|ترا بود با کاویانی درفش
|بترکان سپردی بروز نبرد
|یلانت بایران نخوانند مرد
|چو سالار باشی شوی زیردست
|کمر بندگی را ببایدت بست
|سیاوش رد را برادر توی
|بگوهر ز سالار برتر توی
|تو باشی سزاوار کین خواستن
|بکینه ترا باید آراستن
|یکی با من اکنون به آوردگاه
|ببایدت گشتن بپیش سپاه
|بخورشید تابان برآیدت نام
|که پیش من اندر گذاری تو گام
|وگر تو نیایی بحنگم رواست
|زواره گرازه نگر تاکجاست
|کسی را ز گردان بپیش من آر
|که باشد ز ایرانیان نامدار
|چنین داد پاسخ فریبرز باز
|که با شیر درنده کینه مساز
|چنینست فرجام روز نبرد
|یکی شاد و پیروز و دیگر بدرد
|بپیروزی اندر بترس از گزند
|که یکسان نگردد سپهر بلند
|درفش ار ز من شاه بستد رواست
|بدان داد پیلان و لشکر که خواست
|بکین سیاوش پس از کیقباد
|کسی کو کلاه مهی برنهاد
|کمر بست تا گیتی آباد کرد
|سپهدار گودرز کشواد کرد
|همیشه بپیش کیان کینه‌خواه
|پدر بر پدر نیو و سالار شاه
|و دیگر که از گرز او بی‌گمان
|سرآید بسالارتان بر زمان
|سپه را به ویست فرمان جنگ
|بدو بازگردد همه نام و ننگ
|اگر با توم جنگ فرمان دهد
|دلم پر ز دردست درمان دهد
|ببینی که من سر چگونه ز ننگ
|برآرم چو پای اندر آرم بجنگ
|چنین پاسخش داد هومان که بس
|بگفتار بینم ترا دسترس
|بدین تیغ کاندر میان بسته‌ای
|گیابر که از جنگ خود رسته‌ای
|بدین گرز جویی همی کارزار
|که بر ترگ و جوشن نیاید بکار
|وزآنجا بدان خیرگی بازگشت
|تو گفتی مگر شیر بدساز گشت
|کمربستهٔ کین آزادگان
|بنزدیک گودرز کشوادگان
|بیامد یکی بانگ برزد بلند
|که ای برمنش مهتر دیوبند
|شنیدم همه هرچ گفتی بشاه
|وزان پس کشیدی سپه را براه
|چنین بود با شاه پیمان تو
|بپیران سالار فرمان تو
|فرستاده کامد بتوران سپاه
|گزین پور تو گیو لشکرپناه
|ازان پس که سوگند خوردی بماه
|بخورشید و ماه و بتخت و کلاه
|که گر چشم من درگه کارزار
|بپیران برافتد برارم دمار
|چو شیر ژیان لشکر آراستی
|همی برزو جنگ ما خواستی
|کنون از پس کوه چون مستمند
|نشستی بکردار غرم نژند
|بکردار نخچیر کز شرزه شیر
|گریزان و شیر از پس اندر دلیر
|گزیند ببیشه درون جای تنگ
|نجوید ز تیمار جان نام و ننگ
|یکی لشکرت را بهامون گذار
|چه داری سپاه از پس کوهسار
|چنین بود پیمانت با شهریار
|که بر کینه گه کوه گیری حصار
|بدو گفت گودرز کاندیشه کن
|که باشد سزا با تو گفتن سخن
|چو پاسخ بیابی کنون ز انجمن
|به بیدانشی بر نهی این سخن
|تو بشناس کز شاه فرمان من
|همین بود سوگند و پیمان من
|کنون آمدم با سپاهی گران
|از ایران گزیده دلاور سران
|شما هم بکردار روباه پیر
|ببیشه در از بیم نخچیرگیر
|همی چاره سازید و دستان و بند
|گریزان ز گرز و سنان و کمند
|دلیری مکن جنگ ما را مخواه
|که روباه با شیر ناید براه
|چو هومان ز گودرز پاسخ شنید
|چو شیر اندران رزمگه بردمید
|بگودرز گفت ار نیایی بجنگ
|تو با من نه زانست کایدت ننگ
|ازان پس که جنگ پشن دیده‌ای
|سر از رزم ترکان بپیچیده‌ای
|به لاون بجنگ آزمودی مرا
|به آوردگه بر ستودی مرا
|ار ایدونک هست اینک گویی همی
|وزین کینه کردار جویی همی
|یکی برگزین از میان سپاه
|که با من بگردد به آوردگاه
|که من از فریبرز و رهام جنگ
|بجستم بسان دلاور پلنگ
|بگشتم سراسر همه انجمن
|نیاید ز گردان کسی پیش من
|بگودرز بد بند پیکارشان
|شنیدن نه ارزید گفتارشان
|تو آنی که گویی بروز نبرد
|بخنجر کنم لاله بر کوه زرد
|یکی با من اکنون بدین رزمگاه
|بگرد و بگرز گران کینه‌خواه
|فراوان پسر داری ای نامور
|همه بسته بر جنگ ما بر کمر
|یکی را فرستی بر من بجنگ
|اگر جنگ‌جویی چه جویی درنگ
|پس اندیشه کرد اندران پهلوان
|که پیشش که آید بجنگ از گوان
|گر از نامداران هژبری دمان
|فرستم بنزدیک این بدگمان
|شود کشته هومان برین رزمگاه
|ز ترکان نیاید کسی کینه‌خواه
|دل پهلوانش بپیچد بدرد
|ازان پس بتندی نجوید نبرد
|سپاهش بکوه کنابد شود
|بجنگ اندرون دست ما بد شود
|ور از نامداران این انجمن
|یکی کم شود گم شود نام من
|شکسته شود دل گوان را بجنگ
|نسازند زان پس به جایی درنگ
|همان به که با او نسازیم کین
|بروبر ببندیم راه کمین
|مگر خیره گردند و جویند جنگ
|سپاه اندر آرند زان جای تنگ
|چنین داد پاسخ بهومان که رو
|بگفتار تندی و در کار نو
|چو در پیش من برگشادی زبان
|بدانستم از آشکارت نهان
|که کس را ز ترکان نباشد خرد
|کز اندیشهٔ خویش رامش برد
|ندانی که شیر ژیان روز جنگ
|نیالاید از بن بروباه چنگ
|و دیگر دو لشکر چنین ساخته
|همه بادپایان سر افراخته
|بکینه دو تن پیش سازند جنگ
|همه نامداران بخایند چنگ
|سپه را همه پیش باید شدن
|به انبوه زخمی بباید زدن
|تو اکنون سوی لشکرت باز شو
|برافراز گردن بسالار نو
|کز ایرانیان چند جستم نبرد
|نزد پیش من کس جز از باد سرد
|بدان رزمگه بر شود نام تو
|ز پیران برآید همه کام تو
|بدو گفت هومان ببانگ بلند
|که بی کردن کار گفتار چند
|یکی داستان زد جهاندار شاه
|بیاد آورم اندرین کینه‌گاه
|که تخت کیان جست خواهی مجوی
|چو جویی از آتش مبرتاب روی
|ترا آرزو جنگ و پیکار نیست
|وگر گل چنی راه بی‌خار نیست
|نداری ز ایران یکی شیرمرد
|که با من کند پیش لشکرنبرد
|بچاره همی بازگردانیم
|نگیرم فریبت اگر دانیم
|همه نامدراان پرخاشجوی
|بگودرز گفتند کاینست روی
|که از ما یکی را به آوردگاه
|فرستی بنزدیک او کینه‌خواه
|چنین داد پاسخ که امروز روی
|ندارد شدن جنگ را پیش اوی
|چو هومان ز گودرز برگشت چیر
|برآشفت برسان شیر دلیر
|بخندید و روی از سپهبد بتافت
|سوی روزبانان لشکر شتافت
|کمان را بزه کرد و زیشان چهار
|بیفگند ز اسب اندران مرغزار
|چو آن روزبانان لشکر ز دور
|بدیدند زخم سرافراز تور
|رهش بازدادند و بگریختند
|بورد با او نیاویختند
|ببالا برآمد بکردار مست
|خروشش همی کوه را کرد پست
|همی نیزه برگاشت بر گرد سر
|که هومان ویسه است پیروزگر
|خروشیدن نای رویین ز دشت
|برآمد چو نیزه ز بالا بگشت
|ز شادی دلیران توران سپاه
|همی ترگ سودند بر چرخ ماه
|چو هومان بیامد بدان چیرگی
|بپیچید گودرز زان خیرگی
|سپهبد پر از شرم گشته دژم
|گرفته برو خشم و تندی ستم
|بننگ از دلیران بپالود خوی
|سپهبد یکی اختر افگند پی
|کزیشان بد این پیشدستی بخون
|بدانند و هم بر بدی رهنمون
|ازان پس بگردنکشان بنگرید
|که تا جنگ او را که آید پدید
|خبر شد به بیژن که هومان چو شیر
|بپیش نیای تو آمد دلیر
|چو بشنید بیژن برآشفت سخت
|بخشم آمد آن شیر پنجه ز بخت
|بفرمود تا برنهادند زین
|بران پیل تن دیزهٔ دوربین
|بپوشید رومی زره جنگ را
|یکی تنگ بر بست شبرنگ را
|بپیش پدر شد پر از کیمیا
|سخن گفت با او ز بهر نیا
|چنین گفت مر گیو را کای پدر
|بگفتم ترا من همه دربدر
|که گودرز را هوش کمتر شدست
|بیین نبینی که دیگر شدست
|دلش پر نهیبست و پر خون جگر
|ز تیمار وز درد چندان پسر
|که از تن سرانشان جدا کرده دید
|بدان رزمگه جمله افگنده دید
|نشان آنک ترکی بیامد دلیر
|میان دلیران بکردار شیر
|بپیش نیا رفت نیزه بدست
|همی بر خروشید برسان مست
|چنان بد کزین لشکر رنامدار
|سواری نبود از در کارزار
|که او را بنیزه برافراختی
|چو بر بابزن مرغ بر ساختی
|تو ای مهربان باب بسیار هوش
|دو کتفم بدرع سیاوش بپوش
|نشاید جز از من که سازم نبرد
|بدان تا برآرم ز مردیش گرد
|بدو گفت گیو ای پسر هوش دار
|بگفتار من سربسر گوش دار
|تا گفته بودم که تندی مکن
|ز گودرز بر بد مگردان سخن
|که او کار دیده‌ست و داناترست
|بدین لشکر نامور مهترست
|سواران جنگی بپیش اندرند
|که بر کینه گه پیل را بشکرند
|نفرمود با او کسی را نبرد
|جوانی مگر مر ترا خیره کرد
|که گردن بدین سان برافراختی
|بدین آرزو پیش من تاختی
|نیم من بدین کار همداستان
|مزن نیز پیشم چنین داستان
|بدو گفت بیژن که گر کام من
|نجویی نخواهی مگر نام من
|شوم پیش سالار بسته کمر
|زنم دست بر جنگ هومان ببر
|وزآنجا بزد اسب و برگاشت روی
|بنزدیک گودرز شد پوی پوی
|ستایش کنان پیش او شد بدرد
|هم این داستان سربسر یاد کرد
|که ای پهلوان جهاندار شاه
|شناسای هر کار و زیبای گاه
|شگفتی همی بینم از تو یکی
|وگر چند هستم بهوش اندکی
|کزین رزمگه بوستان ساختی
|دل از کین ترکان بپرداختی
|شگفتی‌تر آنک از میان سپاه
|یکی ترک بدبخت گم کرده راه
|بیامد که یزدان نیکی‌کنش
|همی بد سگالید با بد تنش
|بیاوردش از پیش توران سپاه
|بدان تا بدست تو گردد تباه
|بدام آمده گرگ برگاشتی
|ندانم کزین خود چه پنداشتی
|تو دانی که گر خون او بی‌درنگ
|بریزند پیران نیاید بجنگ
|مپدار کو کینه بیش آورد
|سپه را برین دشت پیش آورد
|من اینک بخون چنگ را شسته‌ام
|همان جنگ او را کمر بسته‌ام
|چو دستور باشد مرا پهلوان
|شوم پیش او چون هژبر دمان
|بفرماید اکنون سپهبد به گیو
|مگر کان سلیح سیاوش نیو
|دهد مر مرا خود و رومی زره
|ز بند زره برگشاید گره
|چو بشنید گودرز گفتار اوی
|بدید آن دل و رای هشیار اوی
|ز شادی برو آفرین کرد سخت
|که از تو مگرداد جاوید بخت
|تو تا برنشستی بزین پلنگ
|نهنگ از دم آسود و شیران ز جنگ
|بهر کارزار اندر آیی دلیر
|بهر جنگ پیروز باشی چو شیر
|نگه کن که با او به آوردگاه
|توانی شدن زان پس آورد خواه
|که هومان یکی بدکنش ریمنست
|بورد جنگ او چو آهرمنست
|جوانی و ناگشته بر سر سپهر
|نداری همی بر تن خویش مهر
|بمان تا یکی رزم دیده هژبر
|فرستم بجنگش بکردار ابر
|برو تیرباران کند چون تگرگ
|بسر بر بدوزدش پولاد ترگ
|بدو گفت بیژن که ای پهلوان
|هنرمند باشد دلیر و جوان
|مرا گر بدیدی برزم فرود
|ز سر باز باید کنون آزمود
|بجنگ پشن بر نوشتم زمین
|نبیند کسی پشت من روز کین
|مرا زندگانی نه اندر خورست
|گر از دیگرانم هنر کمترست
|وگر بازداری مرا زین سخن
|بدان روی کآهنگ هومان مکن
|بنالم من از پهلوان پیش شاه
|نخواهم کمر زان سپس نه کلاه
|بخندید گودرز و زو شاد شد
|بسان یکی سرو آزاد شد
|بدو گفت نیک اختر و بخت گیو
|که فرزند بیند همی چون تو نیو
|تو تا چنگ را باز کردی بجنگ
|فروماند از جنگ چنگ پلنگ
|ترا دادم این رزم هومان کنون
|مگر بخت نیکت بود رهنمون
|گر این اهرمن را بدست تو هوش
|براید بفرمان یزدان بکوش
|بنام جهاندار یزدان ما
|بپیروزی شاه و گردان ما
|بگویم کنون گیو را کان زره
|که بیژن همی خواهد او را بده
|گر ایدنک پیروز باشی بروی
|ترا بیشتر نزد من آبروی
|ز فرهاد و گیوت برآرم بجاه
|بگنج و سپاه و بتخت و کلاه
|بگفت این سخن با نبیره نیا
|نبیره پر از بند و پر کیمیا
|پیاده شد از اسب و روی زمین
|ببوسید و بر باب کرد آفرین
|بخواند آن زمان گیو را پهلوان
|سخن گفت با او ز بهر جوان
|وزان خسروانی زره یاد کرد
|کجا خواست بیژن ز بهر نبرد
|چنین داد پاسخ پدر را پسر
|که ای پهلوان جهان سربسر
|مرا هوش و جان و جهان این یکیست
|بچشمم چنین جان او خوار نیست
|بدو گفت گودرز کای مهربان
|جز این برد باید بوی بر گمان
|که هر چند بیژن جوانست و نو
|بهر کار دارد خرد پیشرو
|و دیگر که این جای کین جستنست
|جهان را ز آهرمنان شستنست
|بکین سیاوش بفرمان شاه
|نشاید بپیوند کردن نگاه
|و گر بارد از ابر پولاد تیغ
|نشاید که دارم ما جان دریغ
|نشاید شکستن دلش را بجنگ
|بگوشیدنش جامهٔ نام و ننگ
|که چون کاهلی پیشه گیرد جوان
|بماند منش پست و تیره روان
|چو پاسخ چنین یافت چاره نبود
|یکی با پسر نیز بند آزمود
|بگودرز گفت ای جهان پهلوان
|بجایی که پیکار خیزد بجان
|مرا خود شب و روز کارست پیش
|چرا داد باید مرا جان خویش
|نه فرزند باید نه گنج و سپاه
|نه آزرم سالار و فرمان شاه
|اگر جنگ جوید سلیحش کجاست
|زره دارد از من چه بایدش خواست
|چنین گفت پیش پدر رزمساز
|که ما را بدرع تو ناید نیاز
|برانی که اندر جهان سربسر
|بدرع تو جویند مردان هنر
|چو درع سیاوش نباشد بجنگ
|نجویند گردنکشان نام و ننگ
|برانگیخت اسب از میان سپاه
|که آید ز لشکر به آوردگاه
|چو از پیش گودرز شد ناپدید
|دل گیو ز اندوه او بردمید
|پشیمان شد از درد دل خون گریست
|نگر تا غم و مهر فرزند چیست
|یکی بسمان برفرازید سر
|پر از خون دل از درد خسته جگر
|بدادار گفت ار جهان‌داوری
|یکی سوی این خسته‌دل بنگری
|نسوزی تو از جان بیژن دلم
|که ز آب مژه تا دل اندر گلم
|بمن بازبخشش تو ای کردگار
|بگردان ز جانش بد روزگار
|بیامد پراندیشه دل پهلوان
|پراز خون دل ازبهر رفته جوان
|بدل گفت خیره بیازردمش
|چرا خواسته پیش ناوردمش
|گر او را ز هومان بد آید بسر
|چه باید مرا درع و تیغ و کمر
|بمانم پر از حسرت و درد و خشم
|پر از آرزو دل پر از آب چشم
|وزانجا دمان هم بکردار گرد
|بپیش پسر شد بجای نبرد
|بدو گفت ما را چه داری بتنگ
|همی تیزی آری بجای درنگ
|سیه مار چندان دمد روز جنگ
|که از ژرف دریا برآید نهنگ
|درفشیدن ماه چندان بود
|که خورشید تابنده پنهان بود
|کنون سوی هومان شتابی همی
|ز فرمان من سر بتابی همی
|چنین برگزینی همی رای خویش
|ندانی که چون آیدت کار پیش
|بدو گفت بیژن که ای نیو باب
|دل من ز کین سیاوش متاب
|که هومان نه از روی وز آهنست
|نه پیل ژیان و نه آهرمنست
|یکی مرد جنگست و من جنگجوی
|ازو برنتابم ببخت تو روی
|نوشته مگر بر سرم دیگرست
|زمانه بدست جهانداورست
|اگر بودنی بود دل را بغم
|سزد گر نداری نباشی دژم
|چو بنشید گفتار پور دلیر
|میان بستهٔ جنگ برسان شیر
|فرودآمد از دیزهٔ راهجوی
|سپر داد و درع سیاوش بدوی
|بدو گفت گر کارزارت هواست
|چنین بر خرد کام تو پادشاست
|برین بارهٔ گامزن برنشین
|که زیر تو اندر نوردد زمین
|سلیحم همیدون بکار آیدت
|چو با اهرمن کارزار آیدت
|چو اسب پدر دید بر پای پیش
|چو باد اندر آمد ز بالای خویش
|بران بارهٔ خسروی برنشست
|کمربست و بگرفت گرزش بدست
|یکی ترجمان را ز لشکر بجست
|که گفتار ترکان بداند درست
|بیامد بسان هژبر ژیان
|بکین سیاوش بسته میان
|چو بیژن بنزدیک هومان رسید
|یکی آهنین کوه پوشیده دید
|ز جوشن همه دشت روشن شده
|یکی پیل در زیر جوشن شده
|ازان پس بفرمود تا ترجمان
|یکی بانگ برزد بران بدگمان
|که گر جنگ جویی یگی بازگرد
|که بیژن همی با تو جوید نبرد
|همی گوید ای رزم دیده سوار
|چه پویانی اسب اندرین مرغزار
|کز افراسیاب اندر آیدت بد
|ز توران زمین بر تو نفرین سزد
|بکینه پی‌افگنده و بدخوی
|ز ترکان گنهکارتر کس توی
|عنان بازکش زین تگاور هیون
|کت اکنون ز کینه بجوشید خون
|یکی برگزین جایگاه نبرد
|بدشت و در و کوه با من بگرد
|وگر در میان دو رویه سپاه
|بگردی بلاف از پی نام و جاه
|کجا دشمن و دوست بیند ترا
|دل اکنون کجا برگزیند ترا
|چو بشنید هومان بدو گفت زه
|زره را بکینم تو بستی گره
|ز یزدان سپاس و بدویم پناه
|کت آورد پیشم بدین رزمگاه
|بلشکر بران سان فرستمت باز
|که گیو از تو ماند بگرم و گداز
|سرت را ز تن دور مانم نه دیر
|چنان کز تبارت فراوان دلیر
|چه سودست کآمد بنزدیک شب
|رو اکنون بزنهار تاریک شب
|من اکنون یکی باز لشگر شوم
|بشبگیر نزدیک مهتر شوم
|وزآنجا دمان گردن افراخته
|بیایم نبرد ترا ساخته
|چنین پاسخ آورد بیژن که شو
|پست باد و آهرمنت پیشرو
|همه دشمنان سربسر کشته باد
|گر آواره از جنگ برگشته باد
|چو فردا بیایی به آوردگاه
|نبیند ترا نیز شاه و سپاه
|سرت را چنان دور مانم ز پای
|کزان پس بلشکر نیایدت رای
|وزآن جایگه روی برگاشتند
|بشب دشت پیکار بگذاشتند
|بلشکر گه خویش بازآمدند
|بر پهلوانان فراز آمدند
|همه شب بخواب اند آسیب شیب
|ز پیکارشان دل شده ناشکیب
|سپیده چو از کوه سربردمید
|شد آن دامن تیره شب ناپدید
|بپوشید هومان سلیح نبرد
|سخن پیش پیران همه یاد کرد
|که من بیژن گیو را خواستم
|همه شب همی جنگش آراستم
|یکی ترجمان را ز لشکر بخواند
|بگلگون بادآورش برنشاند
|که رو پیش بیژن بگویش که زود
|بیایی دمان گر من آیم چو دود
|فرستاده برگشت و با او بگفت
|که با جان پاکت خرد باد جفت
|سپهدار هومان بیامد چو گرد
|بدان تا ز بیژن بجوید نبرد
|چو بشنید بیژن بیامد دمان
|بسیچیده جنگ با ترجمان
|بپشت شباهنگ بر بسته تنگ
|چو جنگی پلنگی گرازان بجنگ
|زره با گره بر بر پهلوی
|درفشان سر از مغفر خسروی
|بهومان چنین گفت کای بادسار
|ببردی ز من دوش سر یاددار
|امیدستم امروز کین تیغ من
|سرت را ز بن بگسلاند ز تن
|که از خاک خیزد ز خون تو گل
|یکی داستان اندر آری بدل
|که با آهوان گفت غرم ژیان
|که گر دشت گردد همه پرنیان
|ز دامی که پای من آزادگشت
|نپویم بران سوی آباد دشت
|چنین داد پاسخ که امروز گیو
|بماند جگر خسته بر پور نیو
|بچنگ منی در بسان تذرو
|که بازش برد بر سر شاخ سرو
|خروشان و خون از دو دیده چکان
|کشانش بچنگال و خونش مکان
|بدو گفت بیژن که تا کی سخن
|کجا خواهی آهنگ آورد کن
|بکوه کنابد کنی کارزار
|اگر سوی زیبد برآرای کار
|که فریادرسمان نباشد ز دور
|نه ایران گراید بیاری نه تور
|برانگیختند اسب و برخاست گرد
|بزه بر نهاده کمان نبرد
|دو خونی برافراخته سر بماه
|چنان کینه‌ور گشته از کین شاه
|ز کوه کنابد برون تاختند
|سران سوی هامون برافراختند
|برفتند چندانک اندر زمی
|ندیدند جایی پی آدمی
|نه بر آسمان کرگسان را گذر
|نه خاکش سپرده پی شیر نر
|نه از لشکران یار و فریادرس
|بپیرامن اندر ندیدند کس
|نهادند پیمان که با ترجمان
|نباشند در چیرگی بدگمان
|بدان تا بد و نیک با شهریار
|بگویند ازین گردش روزگار
|که کردار چون بود و پیکار چون
|چه زاری رسید اندرین دشت خون
|بگفتند و زاسبان فرود آمدند
|ببند زره بر کمر برزدند
|بر اسبان جنگی سواران جنگ
|یکی برکشیدند چون سنگ تنگ
|چو بر بادپایان ببستند زین
|پر از خشم گردان و دل پر ز کین
|کمانها چوبایست برخاستند
|بمیدان تنگ اندرون تاختند
|چپ و راست گردان و پیچان عنان
|همان نیزه و آب داده سنان
|زرهشان درآورد شد لخت لخت
|نگر تا کرا روز برگشت و بخت
|دهنشان همی از تبش مانده باز
|بب و بسایش آمد نیاز
|پس آسوده گشتند و دم برزدند
|بران آتش تیز نم برزدند
|سپر برگرفتند و شمشیر تیز
|برآمد خروشیدن رستخیز
|چو بر درفشان که از تیره میغ
|همی آتش افروخت ازهردو تیغ
|زآهن بدان آهن آبدار
|نیامد بزخم اندرون تابدار
|بکردارآتش پرنداوران
|فرو ریخت ازدست کنداوران
|نبد دسترسشان بخون ریختن
|نشد سیر دلشان زآویختن
|عمود از پس تیغ برداشتند
|از اندازه پیکار بگذاشتند
|ازان پس بران بر نهادند کار
|که زور آزمایند در کارزار
|بدین گونه جستند ننگ و نبرد
|که از پشت زین اندر آرند مرد
|کمربند گیرد کرا زور بیش
|رباید ز اسب افگند خوار پیش
|ز نیروی گردان دوال رکیب
|گسست اندر آوردگاه از نهیب
|همیدون نگشتند ز اسبان جدا
|نبودند بر یکدگر پادشا
|پس از اسب هر دو فرود آمدند
|ز پیکار یکبار دم برزدند
|گرفته بدست اسپشان ترجمان
|دو جنگی بکردار شیر دمان
|بدان ماندگی باز برخاستند
|بکشتی گرفتن بیاراستند
|زشبگیر تا سایه گسترد شید
|دو خونی ازین سان به بیم و امید
|همی رزم جستند یک با دگر
|یکی را ز کینه نه برگشت سر
|دهن خشک و غرقه شده تن در آب
|ازان رنج و تابیدن آفتاب
|وزان پس بدستوری یکدگر
|برفتند پویان سوی آبخور
|بخورد آب و برخاست بیژن بدرد
|ز دادار نیکی دهش یاد کرد
|تن از درد لرزان چو از باد بید
|دل از جان شیرین شده ناامید
|بیزدان چنین گفت کای کردگار
|تو دانی نهان من و آشکار
|اگر داد بینی همی جنگ ما
|برین کینه جستن بر آهنگ ما
|ز من مگسل امروز توش مرا
|نگه دار بیدار هوش مرا
|جگر خسته هومان بیامد چو زاغ
|سیه گشت از درد رخ چون چراغ
|بدان خستگی باز جنگ آمدند
|گرازان بسان پلنگ آمدند
|همی زور کرد این بران آن برین
|گه این را بسودی گه آنرا زمین
|ز بیژن فزون بود هومان بزور
|هنر عیب گردد چو برگشت هور
|ز هر گونه زور آزمودند و بند
|فراز آمد آن بند چرخ بلند
|بزد دست بیژن بسان پلنگ
|ز سر تا میانش بیازید چنگ
|گرفتش بچپ گردن و راست ران
|خم آورد پشت هیون گران
|برآوردش از جای و بنهاد پست
|سوی خنجر آورد چون باد دست
|فرو برد و کردش سر از تن جدا
|فگندش بسان یکی اژدها
|بغلتید هومان بخاک اندرون
|همه دشت شد سربسر جوی خون
|نگه کرد بیژن بدان پیلتن
|فگنده چو سرو سهی بر چمن
|شگفت آمدش سخت و برگشت ازوی
|سوی کردگار جهان کرد روی
|که ای برتر از جایگاه و زمان
|ز جان سخن‌گوی و روشن‌روان
|توی تو که جز تو جهاندار نیست
|خرد را بدین کار پیکار نیست
|مرا زین هنر سربسر بهره نیست
|که با پیل کین جستنم زهره نیست
|بکین سیاوش بریدمش سر
|بهفتاد خون برادر پدر
|روانش روان ورا بنده باد
|بچنگال شیران تنش کنده باد
|سرش را بفتراک شبرنگ بست
|تنش را بخاک اندر افگند پست
|گشاده سلیح و گسسته کمر
|تنش جای دیگر دگر جای سر
|زمانه سراسر فریبست و بس
|بسختی نباشدت فریادرس
|جهان را نمایش چو کردار نیست
|سپردن بدو دل سزاوار نیست
|بترسید ازو یار هومان چو دید
|که بر مهتر او چنان بد رسید
|چو شد کار هومان ویسه تباه
|دوان ترجمانان هر دو سپاه
|ستایش‌کنان پیش بیژن شدند
|چو پیش بت چین برهمن شدند
|بدو گفت بیژن مترس از گزند
|که پیمان همانست و بگشاد بند
|تو اکنون سوی لشکر خویش پوی
|ز من هرچ دیدی بدیشان بگوی
|بشد ترجمان بیژن آمد دمان
|بکوه کنابد بزه بر کمان
|چو بیژن نگه کرد زان رزمگاه
|نبودش گذر جز بتوران سپاه
|بترسید از انبوه مردم کشان
|که یابند زان کار یکسر نشان
|بجنگ اندر آیند برسان کوه
|بسنده نباشد مگر با گروه
|برآهخت درع سیاوش ز سر
|بخفتان هومان بپوشید بر
|بران چرمهٔ پیل‌پیکر نشست
|درفش سر نامداران بدست
|برفت و بران دشت کرد آفرین
|بران بخت بیدار و فرخ زمین
|چو آن دیده‌بانان لشکر ز دور
|درفش و نشان سپهدار تور
|بدیدند زان دیده برخاستند
|بشادی خروشیدن آراستند
|طلایه هیونی برافگند زود
|بنزدیک پیران بکردار دود
|که هومان بپیروزی شهریار
|دوان آمد از مرکز کارزار
|درفش سپهدار ایران نگون
|تنش غرقه مانده بخاک اندرون
|همه لشکرش برگرفته خروش
|بهومان نهاده سپهدار گوش
|چو بیژن میان دو رویه سپاه
|رسید اندران سایهٔ تاج و گاه
|بتوران رسید آن زمان ترجمان
|بگفت آنچ دید از بد بدگمان
|هم آنگه بپیران رسید آگهی
|که شد تیره آن فر شاهنشهی
|سبک بیژن اندر میان سپاه
|نگونسار کرد آن درفش سیاه
|چو آن دیده‌بانان ایران سپاه
|نگون یافتند آن درفش سیاه
|سوی پهلوان روی برگاشتند
|وزان دیده گه نعره برداشتند
|وزآنجا هیونی بسان نوند
|طلایه سوی پهلوان برفگند
|که بیژن بپروزی آمد چو شیر
|درفش سیه را سر آورده زیر
|چو دیوانگان گیو گشته نوان
|بهرسو خروشان و هر سو دوان
|همی آگهی جست زان نیوپور
|همی ماتم آورد هنگام سور
|چو آگاهی آمد ز بیژن بدوی
|دمان پیش فرزند بنهاد روی
|چو چشمش بروی گرامی رسید
|ز اسب اندر آمد چنان چون سزید
|بغلتید و بنهاد بر خاک سر
|همی آفرین خواند بر دادگر
|گرفتش ببر باز فرزند را
|دلیر و جوان و خردمند را
|وزآنجا دمان سوی سالار شاه
|ستایش کنان برگرفتند راه
|چو دیدند مر پهلوان را ز دور
|نبیره فرود آمد از اسب تور
|پر از خون سلیح و پر از خاک سر
|سرگرد هومان بفتراک بر
|بپیش نیا رفت بیژن چو دود
|همی یاد کرد آن کجا رفته بود
|سلیح و سر و اسب هومان گرد
|به پیش سپهدار گودرز برد
|ز بیژن چنان شاد شد پهلوان
|که گفتی برافشاند خواهد روان
|گرفت آفرین پس بدادار بر
|بران اختر و بخت بیدار بر
|بگنجور فرمود پس پهلوان
|که تاج آر با جامهٔ خسروان
|گهربافته پیکر و بوم زر
|درفشان چو خورشید تاج و کمر
|ده اسب آوریدند زرین لگام
|پری‌روی زرین کمر ده غلام
|بدو داد و گفت از گه سام شیر
|کسی ناورید اژدهایی بزیر
|گشادی سپه را بدین جنگ دست
|دل شاه ترکان بهم بر شکست
|همه لشکر شاه ایران چو شیر
|دمان و دنان بادپایان بزیر
|وز اندوه پیران برآورد خشم
|دل از درد خسته پر از آب چشم
|بنستیهن آنگه فرستاد کس
|که ای نامور گرد فریادرس
|سزد گر کنی جنگ را تیز چنگ
|بکین برادر نسازی درنگ
|بایرانیان بر شبیخون کنی
|زمین را بخون رود جیحون کنی
|ببر ده هزار آزموده سوار
|کمر بسته بر کینه و کارزار
|مگر کین هومان تو بازآوری
|سر دشمنان را بگاز آوری
|چو رفتی بنزدیک لشکر فراز
|سپه را یکی سوی هومان بساز
|بدو گفت نستیهن ایدون کنم
|که از خون زمین رود جیحون کنم
|دو بهره چو از تیره شب درگذشت
|ز جوش سواران بجوشید دشت
|گرفتند ترکان همه تاختن
|بدان تاختن گردن افراختن
|چو نستیهن آن لشکر کینه‌خواه
|بیاورد نزدیک ایران سپاه
|سپیده‌دمان تا بدانجا رسید
|چو از دیده گه دیده‌بانش بدید
|چو کارآگهان آگهی یافتند
|سبک سوی گودرز بشتافتند
|که آمد سپاهی چو کوه روان
|که گویی ندارند گویا زبان
|بران سان که رسم شبیخون بود
|سپهدار داند که آن چون بود
|بلشکر بفرمود پس پهلوان
|که بیدار باشید و روشن‌روان
|بخواند آن زمان بیژن گیو را
|ابا تیغ‌زن لشکر نیو را
|بدو گفت نیک اختر و کام تو
|شکسته دل دشمن از نام تو
|ببر هرک باید ز گردان من
|ازین نامداران و مردان من
|پذیره شو این تاختن را چو شیر
|سپاه اندر آورد به مردی بزیر
|گزین کرد بیژن ز لشکر سوار
|دلیران و پرخاشجویان هزار
|رسیدند پس یک بدیگر فراز
|دو لشکر پر از کینه و رزمساز
|همه گرزها بر کشیدند پاک
|یکی ابر بست از بر تیره خاک
|فرود آمد از کوه ابر سیاه
|بپوشید دیدار توران سپاه
|سپهدار چون گرد تیره بدید
|کزو لشکر ترک شد ناپدید
|کمانها بفرمود کردن بزه
|برآمد خروش از مهان و ز که
|چو بیژن به نستیهن اندر رسید
|درفش سر ویسگان را بدید
|هوا سربسر گشته زنگارگون
|زمین شد بکردار دریای خون
|ز ترکان دو بهره فتاده نگون
|بزیر پی اسب غرقه بخون
|یکی تیر بر اسب نستیهنا
|رسید از گشاد و بر بیژنا
|ز درد اندر آمد تگاور بروی
|رسید اندرو بیژن جنگجوی
|عمودی بزد بر سر ترگ‌دار
|تهی ماند ازو مغز و برگشت کار
|چنین گفت بیژن بایرانیان
|که هر کو ببندد کمر بر میان
|بجز گرز و شمشیر گیرد بدست
|کمان بر سرش بر کنم پاک پست
|که ترکان بدیدن پری چهره‌اند
|بجنگ از هنر پاک بی‌بهره‌اند
|دلیری گرفتند کنداوران
|کشیدند لشکر پرندآوران
|چو پیلان همه دشت بر یکدگر
|فگنده ز تنها جدا مانده سر
|ازان رزمگه تا بتوران سپاه
|دمان از پس اندر گرفتند راه
|چو پیران ندید آن زمان با سپاه
|برادر بدو گشت گیتی سیاه
|بکارآگهان گفت زین رزمگاه
|هیونی بتازد به آوردگاه
|که آردنشانی ز نستیهنم
|وگرنه دو دیده ز سر برکنم
|هیونی برون تاختند آن زمان
|برفت و بدید و بیامد دمان
|که نستیهن آنک بدان رزمگاه
|ابا نامداران توران سپاه
|بریده سرافگنده بر سان پیل
|تن از گرز خسته بکردار نیل
|چو بشنید پیران برآمد بجوش
|نماند آن زمان با سپهدار هوش
|همی کند موی و همی ریخت آب
|ازو دور شد خورد و آرام و خواب
|بزد دست و بدرید رومی قبای
|برآمد خروشیدن های های
|همی گفت کای کردگار جهان
|همانا که با تو بدستم نهان
|که بگسست از بازوان زور من
|چنین تیره شد اختر و هور من
|دریغ آن هژبر افن گردگیر
|جوان دلاور سوار هژیر
|گرامی برادر جهانبان من
|سر ویسگان گرد هومان من
|چو نستیهن آن شیر شرزه بجنگ
|که روباه بودی بجنگش پلنگ
|کرا یابم اکنون بدین رزمگاه
|بجنگ اندر آورد باید سپاه
|بزد نای رویین و بربست کوس
|هوا نیلگون شد زمین آبنوس
|ز کوه کنابد برون شد سپاه
|بشد روشنایی ز خورشید و ماه
|سپهدار ایران بزد کرنای
|سپاه اندر آورد و بگرفت جای
|میان سپه کاویانی درفش
|بپیش اندرون تیغهای بنفش
|همه نامدارن پرخاشخر
|ابا نیزه و گرزهٔ گاوسر
|سپیده‌دمان اندر آمد سپاه
|به پیکار تا گشت گیتی سیاه
|برفتند زان پی به بنگاه خویش
|بخیمه شد این، آن بخرگاه خویش
|سپهدار ایران به زیبد رسید
|از اندیشه کردن دلش بردمید
|همی گفت کامروز رزمی گران
|بکردیم و کشتیم ازیشان سران
|گمانی برم زانک پیران کنون
|دواند سوی شاه ترکان هیون
|وزو یار خواهد بجنگ سپاه
|رسانم کنون آگهی من بشاه
|نویسندهٔ نامه را خواند و گفت
|برآورد خواهم نهان از نهفت
|اگر برگشایی تو لب را ز بند
|زبان آورد بر سرت برگزند
|یکی نامه فرمود نزدیک شاه
|بگاه کردن ز کار سپاه
|بخسرو نمود آن کجا رفته بود
|سخن هرچ پیران بود گفته بود
|فرستادن گیو و پیوند و مهر
|نمودن بدو کار گردان سپهر
|ز پاسخ که دادند مر گیو را
|بزرگان و فرزانهٔ نیو را
|وزان لشکری کز پسش چون پلنگ
|بیاورد سوی کنابد بجنگ
|ازان پس کجا رزمگه ساختند
|وزان رزم دلرا بپرداختند
|ز هومان و نستیهن جنگجوی
|سراسر همه یاد کرد اندر اوی
|ز کردار بیژن که روز نبرد
|بدان گرزداران توران چه کرد
|سخن سربسر چون همه گفته بود
|ز پیکار و جنگ آن کجا رفته بود
|بپردخت زان پس بافراسیاب
|که با لشکر آمد بنزدیک آب
|گر او از لب رود جیحون سپاه
|بایران گذارد سپه را براه
|تو دانی که با او نداریم پای
|ایا فرخجسته جهان کدخدای
|مگر خسرو آید بپشت سپاه
|بسر بر نهد بندگانرا کلاه
|ور ایدونک پیران کند دست پیش
|بخواهد سپه یاور از شاه خویش
|بخسرو رسد زان سپس آگهی
|ک با او چه سازد ببختت رهی
|و دیگر که از رستم دیو بند
|ز لهراسب وز اشکش هوشمند
|ز کردار ایشان به کهتر خبر
|رساند مگر شاه پیروزگر
|چو نامه بمهر اندر آورد و بند
|بفرمود تا بر ستور نوند
|تشستنگه خسروی ساختند
|فراوان تگاور برون تاختند
|بفرمود تا رفت پیشش هجیر
|جوانی بکردار هشیار و پیر
|بگفت آن سخن سربسر پهلوان
|بپیش هشیوار پور جوان
|بدو گفت کای پور هشیاردل
|یکی تیز گردان بدین کاردل
|اگر مر تو را نزد من دستگاه
|همی جست باید کنونست گاه
|چو بستانی این نامه هم در زمان
|برو هم بکردار باد دمان
|شب و روز ماسای و سر بر مخار
|ببر نامهٔ من بر شهریار
|بپدرود کردن گرفتش ببر
|برون آمد از پیش فرخ پدر
|ز لشکر دو تن را بر خویش خواند
|سبکشان باسب تگاور نشاند
|برون شد ز پرده‌سرای پدر
|بهر منزلی بر هیونی دگر
|خور و خواب و آرامشان بر ستور
|چه تاریکی شب چه تابنده هور
|بران گونه پویان براه آمدند
|بیک هفته نزدیک شاه آمدند
|چو از راه ایران بیامد سوار
|کس آمد بر خسرو نامدار
|پذیره فرستاد شماخ را
|چه مایه دلیران گستاخ را
|بپرسید چون دید روی هجیر
|که ای پهلوان‌زادهٔ شیرگیر
|درودست باری که بس ناگهان
|رسیدی به نزدیک شاه جهان
|بفرمود تا پرده برداشتند
|باسبش ز درگاه بگذاشتند
|هجیر اندر آمد چو خسرو بدوی
|نگه کرد پیشش بمالید روی
|بپرسید بسیار و بنشاندش
|هزاران هجیر آفرین خواندش
|ز گوهر یکی تاج پیروزه شاه
|بسر بر نهادش چو رخشنده ماه
|ز گودرز وز مهتران سپاه
|ز هر یک یکایک بپرسید شاه
|درود بزرگان بخسرو بداد
|همه کار لشکر برو کرد یاد
|بدو داد پس نامهٔ پهلوان
|جوان خردمند روشن‌روان
|نویسنده را پیش بنشاندند
|بفرمود تا نامه برخواندند
|چو برخواند نامه بخسرو دبیر
|ز یاقوت رخشان دهان هجیر
|بیاگند وزان پس بگنجور گفت
|که دینار و دیبا بیار از نهفت
|بیاورد بدره چو فرمان شنید
|همی ریخت تا شد سرش ناپدید
|بیاورد پس جامه زرنگار
|چنانچون بود از در شهریار
|همیدون ببردند پیش هجیر
|ابا زین زرین ده اسب هژیر
|بیارانش بر خلعت افگند نیز
|درم داد و دینار و هرگونه چیز
|ازان پس جو از جای برخاستند
|نشستنگه می بیاراستند
|هجیر و بزرگان خسروپرست
|گرفتند یکسر همه می بدست
|نشستند یک روز و یک شب بهم
|همی رای زد خسرو از بیش و کم
|بشبگیر خسرو سر و تن بشست
|بپیش جهانداور آمد نخست
|بپوشید نو جامهٔ بندگی
|دو دیده چو ابری ببارندگی
|دوتایی شده پشت و بنهاد سر
|همی آفرین خواند بر دادگر
|ازو خواست پیروزی و فرهی
|بدو جست دیهیم و تخت مهی
|بیزدان بنالید ز افراسیاب
|بدرد از دو دیده فرو ریخت آب
|وزآنجا بیامد چو سرو سهی
|نشست از برگاه شاههنشهی
|دبیر خردمند را پیش خواند
|سخنهای بایسته با او براند
|چو آن نامه را زود پاسخ نوشت
|پدید آورید اندرو خوب و زشت
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|کزو دید نیک و بد روزگار
|دگر آفرین کرد بر پهلوان
|که جاوید بادی و روشن‌روان
|خجسته سپهدار بسیار هوش
|همه رای و دانش همه جنگ و جوش
|خداوند گوپال و تیغ بنفش
|فروزندهٔ کاویانی درفش
|سپاس از جهاندار یزدان ما
|که پیروز بودند گردان ما
|از اختر ترا روشنایی نمود
|ز دشمن برآورد ناگاه دود
|نخست آنک گفتی که مر گیو را
|بزرگان فرزانه و نیو را
|بنزدیک پیران فرستاده‌ام
|چه مایه ورا پندها داده‌ام
|نپذرفت ازان پس خود او پند من
|نجست اندرین کار پیوند من
|سپهبد یکی داستان زد برین
|چو دستور پیشین برآورد کین
|که هر مهتری کو روان کاستست
|ز نیکی ببخت بد آراستست
|مرا زان سخن پیش بود آگهی
|که پیران دل از کین نخواهد تهی
|ولیکن ازان خوب کردار او
|نجستم همی ژرف پیکار او
|کنون آشکارا نمود این سپهر
|که پیران بتوران گراید بمهر
|کنون چون نبیند جز افراسیاب
|دلش را تو از مهر او برمتاب
|گر او بر خرد برگزیند هوا
|بکوشش نروید ز خاراگیا
|تو با دشمن ار خوب گویی رواست
|از آزادگان خوب گفتن سزاست
|و دیگر ز پیکار جنگ‌آوران
|کجا یاد کردی به گرز گران
|ز نیک‌اختر و گردش هور و ماه
|ز کوشش نمودن بران رزمگاه
|مرا این درستست کز کار کرد
|تو پیروز باشی بروز نبرد
|نبیره کجا چون تو دارد نیا
|بجنگ اندرون باشدش کیمیا
|ز شیران چه زاید مگر نره شیر
|چنانچون بود نامدار و دلیر
|به بیداد برنیست این کار تو
|بسندست یزدان نگهدار تو
|تو زور و دلیری ز یزدان شناس
|ازو دار تا زنده باشی سپاس
|سدیگر که گفتی که افراسیاب
|سپه را همی بگذارند ز آب
|ز پیران فرستاده شد نزد اوی
|سپاهش بایران نهادست روی
|همانست یکسر که گفتی سخن
|کنون باز پاسخ فگندیم بن
|بدان ای پر اندیشه سالار من
|بهر کار شایستهٔ کار من
|که او بر لب رود جیحون درنگ
|نه ازان کرد کید بر ما بجنگ
|که خاقان برو لشکر آرد ز چین
|فراز آمدش از دو رویه کمین
|و دیگر که از لشکران گران
|پراگنده برگرد توران سران
|بدو دشمن آمد ز هر سو پدید
|ازان بر لب رود جیحون کشید
|بپنجم سخن کگهی خواستی
|بمهر گوان دل بیاراستی
|چو لهراسب و چون اشکش تیزچنگ
|چو رستم سپهبد دمنده نهنگ
|بدان ای سپهدار و آگاه باش
|بهر کار با بخت همراه باش
|کزان سو که شد رستم شیرمرد
|ز کشمیر و کابل برآورد گرد
|وزان سو که شد اشکش تیزهوش
|برآمد ز خوارزم یکسر خروش
|برزم اندرون شیده برگشت ازوی
|سوی شهر گرگان نهادست روی
|وزان سو که لهراسب شد با سپاه
|همه مهتران برگشادند راه
|الانان و غز گشت پرداخته
|شد آن پادشاهی همه ساخته
|گر افراسیاب اندر آید براه
|زجیحون بدین سو گذارد سپاه
|بگیرند گردان پس پشت اوی
|نماند بجز باد در مشت اوی
|تو بشناس کو شهر آباد خویش
|بر و بوم و فرخنده بنیاد خویش
|بگفتار پیران نماند بجای
|بدشمن سپارد نهد پیش پای
|نجنباند او داستان را دو لب
|که ناید خبر زو بمن روز و شب
|بدان روز هرگز مبادا درود
|که او بگذراند سپه را ز رود
|بما برکند پیشدستی بجنگ
|نبیند کس این روز تاریک و تنگ
|بفرمایم اکنون که بر پیل کوس
|ببندد دمنده سپهدار طوس
|دهستان و گرگان و آن بوم و بر
|بگیرد برآرد بخورشید سر
|من اندر پی طوس با پیل و گاه
|بیاری بیایم بپشت سپاه
|تو از جنگ پیران مبر تاب روی
|سپه را بیارای و زو کینه‌جوی
|چو هومان و نستیهن از پشت اوی
|جدا ماند شد باد در مشت اوی
|گر از نامداران ایران نبرد
|بخواهد بفرما وزان برمگرد
|چو پیران نبرد تو جوید دلیر
|کمن بددلی پیش او شو چو شیر
|به پیکار مندیش ز افراسیاب
|بجای آرد دل روی ازو برمتاب
|چو آید بجنگ اندرون جنگجوی
|نباید که برتابی از جنگ روی
|بریشان تو پیروز باشی بجنگ
|نگر دل نداری بدین کار تنگ
|چنین دارم اومید از کردگار
|که پیروز باشی تو در کارزار
|همیدون گمانم که چون من ز راه
|بپشت سپاه اندر آرم سپاه
|بریشان شما رانده باشید کام
|به خورشید تابان برآورده نام
|ز کاوس وز طوس نزد سپاه
|درود فراوان فرستاد شاه
|بران نامه بنهاد خسرو نگین
|فرستاده را داد و کرد آفرین
|چو از پیش خسرو برون شد هجیر
|سپهبد همی رای زد با وزیر
|ز بس مهربانی که بد بر سپاه
|سراسر همه رزم بد رای شاه
|همی گفت اگر لشکر افراسیاب
|بجنباند از جای و بگذارد آب
|سپاه مرا بگسلاند ز جای
|مرا رفت باید همینست رای
|همانگه شه نوذران را بخواند
|بفرمود تا تیز لشکر براند
|بسوی دهستان سپه برکشید
|همه دشت خوارزم لشکر کشید
|نگهبان لشکر بود روز جنگ
|بجنگ اندر آید بسان پلنگ
|تبیره برآمد ز درگاه طوس
|خروشیدن نای رویین و کوس
|سپاه و سپهبد برفتن گرفت
|زمین سم اسبان نهفتن گرفت
|تو گفتی که خورشید تابان بجای
|بماند از نهیب سواران بپای
|دو هفته همی رفت زان سان سپاه
|بشد روشنایی ز خورشید و ماه
|پراگنده بر گرد کشور خبر
|ز جنبیدن شاه پیروزگر
|چو طوس از در شاه ایران برفت
|سبک شاه رفتن بسیچید تفت
|ابا ده هزار از گزیده سران
|همه نامداران و کنداوران
|بنزدیک گودرز بنهاد روی
|ابا نامداران پرخاشجوی
|ابا پیل و با کوس و با فرهی
|ابا تخت و با تاج شاهنشهی
|هجیر آمد از پیش خسرودمان
|گرازان و خندان و دل شادمان
|ابا خلعت و خوبی و خرمی
|تو گفتی همی برنوردد زمی
|چو آمد به نزدیک پرده‌سرای
|برآمد خروشیدن کرنای
|پذیره شدندش سران سربسر
|زمین پر ز آهن هوا پر ز زر
|چو خیزد بچرخ اندرون داوری
|ز ماه و ز ناهید وز مشتری
|بیاراست لشکر چو چشم خروس
|ابا زنگ زرین و پیلان و کوس
|چو آمد بر نامور پهلوان
|بگفت آنچ دید از شه خسروان
|نوازیدن شاه و پیوند اوی
|همی گفت از رادی و پند اوی
|که چون بر سپه گستریدست مهر
|چگونه ز پیغام بگشاد چهر
|پس آن نامهٔ شهریار جهان
|بگودرز داد و درود مهان
|نوازیدن شاه بشنید ازوی
|بمالید بر نامه بر چشم و روی
|چو بگشاد مهرش بخواننده داد
|سخنها برو کرد خواننده یاد
|سپهدار بر شاه کرد آفرین
|بفرمان ببوسید روی زمین
|ببود آن شب و رای زد با پسر
|بشبگیر بنشست و بگشاد در
|همه نامداران لشگر پگاه
|برفتند بر سر نهاده کلاه
|پس آن نامهٔ شاه، فرخ هجیر
|بیاورد و بنهاد پیش دبیر
|دبیر آن زمان پند و فرمان شاه
|ز نامه همی خواند پیش سپاه
|سپهدار رزی دهان را بخواند
|بدیوان دینار دادن نشاند
|ز اسبان گله هرچ بودش به کوه
|بلشکر گه آورد یکسر گروه
|در گنج دینار و تیغ و کمر
|همان مایه‌ور جوشن و خود زر
|بروزی دهان داد یکسر کلید
|چو آمد گه نام جستن پدید
|برافشاند بر لشکر آن خواسته
|سوار و پیاده شد آراسته
|یکی لشکری گشن برسان کوه
|زمین از پی بادپایان ستوه
|دل شیر غران ازیشان به بیم
|همه غرقه در آهن و زر و سیم
|بفرمودشان جنگ را ساختن
|دل و گوش دادن بکین آختن
|برفتند پیش سپهبد گروه
|بر انبوه لشکر بکردار کوه
|بریشان نگه کرد سالار مرد
|زمین تیره دید آسمان لاژورد
|چنین گفت کز گاه رزم پشین
|نیاراست کس رزمگاهی چنین
|باسب و سلیح و بسیم و بزر
|بپیلان جنگی و شیران نر
|اگر یار باشد جهان‌آفرین
|نپیچیم از ایدر عنان تا بچین
|چو بنشست فرزانگان را بخواند
|ابا نامداران برامش نشاند
|همی خورد شادی‌کنان دل بجای
|همی با یلان جنگ را کرد رای
|بپیران رسید آگهی زین سخن
|که سالار ایران چه افگند بن
|ازان آگهی شد دلش پرنهیب
|سوی چاره برگشت و بند و فریب
|ز دستور فرخنده رای آنگهی
|بجست اندر آن کینه جستن رهی
|یکی نامه فرمود پس تا دبیر
|نویسد سوی پهلوان دلپذیر
|سر نامه کرد آفرین بزرگ
|بیزدان پناهش ز دیو سترگ
|دگر گفت کز کردگار جهان
|بخواهم همی آشکار و نهان
|مگر کز میان تو رویه سپاه
|جهاندار بردارد این کینه‌گاه
|اگر تو که گودرزی آن خواستی
|که گیتی بکینه بیاراستی
|برآمد ازین کینه گه کام تو
|چه گویی چه باشد سرانجام تو
|نگه کن که چندان دلیران من
|ز خویشان نزدیک و شیران من
|تن بی سرانشان فگندی بخاک
|ز یزدان نداری همی شرم و باک
|ز مهر و خرد روی برتافتی
|کنون آنچ جستی همه یافتی
|گه آمد که گردی ازین کینه سیر
|بخون ریختن چند باشی دلیر
|نگه کن کز ایران و توران سوار
|چه مایه تبه شد بدین کارزار
|بکین جستن مرده‌ای ناپدید
|سر زندگان چند باید برید
|گه آمد که بخشایش آید ترا
|ز کین جستن آسایش آید ترا
|اگر بازیابی شده روزگار
|بگیتی درون تخم کینه مکار
|روانت مرنجان و مگذار تن
|ز خون ریختن بازکش خویشتن
|پس از مرگ نفرین بود بر کسی
|کزو نام زشتی بماند بسی
|نباید که زشتی بماندت نام
|وگر تو بدان سر شوی شادکام
|هر آنگه که موی سیه شد سپید
|ببودن نماند فراوان امید
|بترسم که گر بار دیگر سپاه
|بجنگ اندر آید بدین رزمگاه
|نبینی ز هر دو سپه کس بپای
|برفته روان تن بمانده بجای
|ازان پس که داند که پیروز کیست
|نگون‌بخت گر گیتی افروز کیست
|ور ایدونک پیکار و خون ریختن
|بدین رزمگه با من آویختن
|کزین سان همی جنگ شیران کنی
|همی از پی شهر ایران کنی
|بگو تا من اکنون هم اندر شتاب
|نوندی فرستم بافراسیاب
|بدان تا بفرمایدم تا زمین
|ببخشم و پس در نوردیم کین
|چنانچون بگاه منوچهر شاه
|ببخشش همی داشت گیتی نگاه
|هران شهر کز مرز ایران نهی
|بگو تا کنیم آن ز ترکان تهی
|وز آباد و ویران و هر بوم و بر
|که فرمود کیخسرو دادگر
|از ایران بکوه اندر آید نخست
|در غرچگان از بر بوم بست
|دگر طالقان شهر تا فاریاب
|همیدون در بلخ تا اندر آب
|دگر پنجهیر و در بامیان
|سر مرز ایران و جای کیان
|دگر گوزگانان فرخنده جای
|نهادست نامش جهان کدخدای
|دگر مولیان تا در بدخشان
|همینست ازین پادشاهی نشان
|فروتر دگر دشت آموی و زم
|که با شهر ختلان براید برم
|چه شگنان وز ترمذ ویسه گرد
|بخارا و شهری که هستش بگرد
|همیدون برو تا در سغد نیز
|نجوید کس آن پادشاهی بنیز
|وزان سو که شد رستم گرد سوز
|سپارم بدو کشور نیمروز
|ز کوه و ز هامون بخوانم سپاه
|سوی باختر برگشاییم راه
|بپردازم این تا در هندوان
|نداریم تاریک ازین پس روان
|ز کشمیر وز کابل و قندهار
|شما را بود آن همه زین شمار
|وزان سو که لهراسب شد جنگجوی
|الانان و غر در سپارم بدوی
|ازین مرز پیوسته تا کوه قاف
|بخسرو سپاریم بی‌جنگ و لاف
|وزان سو که اشکش بشد همچنین
|بپردازم اکنون سراسر زمین
|وزان پس که این کرده باشم همه
|ز هر سو بر خویش خوانم رمه
|بسوگند پیمان کنم پیش تو
|کزین پس نباشم بداندیش تو
|بدانی که ما راستی خواستیم
|بمهر و وفا دل بیاراستیم
|سوی شاه ترکان فرستم خبر
|که ما را ز کینه بپیچید سر
|همیدون تو نزدیک خسرو بمهر
|یکی نامه بنویس و بنمای چهر
|چنین از ره مهر و پیکار من
|ز خون ریختن با تو گفتار من
|چو پیمان همه کرده باشیم راست
|ز من خواسته هرچ خسرو بخواست
|فرستم همه سربسر نزد شاه
|در کین ببندد مگر بر سپاه
|ازان پس که این کرده باشیم نیز
|گروگان فرستاده و داده چیز
|بپیوندم این هر و آیین و دین
|بدوزم بدست وفا چشم کین
|که بشکست هنگام شاه بزرگ
|ز بد گوهر تور و سلم سترگ
|فریدون که از درد سرگشته شد
|کجا ایرج نامور کشته شد
|ز من هرچ باید بنیکی بخواه
|ازان پس برین نامه کن نزد شاه
|نباید کزین خوب گفتار من
|بسستی گمانی برند انجمن
|که من جز بمهر این نگویم همی
|سرانجام نیکی بجویم همی
|مرا گنج و مردان از آن تو بیش
|بمردانگی نام از آن تو پیش
|ولیکن بدین کینه انگیختن
|به بیداد هر جای خون ریختن
|بسوزد همی بر سپه بر دلم
|بکوشم که کین از میان بگسلم
|سه دیگر که از کردگار جهان
|بترسم همی آشکار و نهان
|که نپسندد از ما بدی دادگر
|گزافه نبردارد این شور و شر
|اگر سر بپیچی ز گفتار من
|نجویی همه ژرف کردار من
|گنهکار دانی مرا بی‌گناه
|نخواهی بگفتار کردن نگاه
|کجا داد و بیداد نزدت یکیست
|جز از کینه گستردنت رای نیست
|گزین کن ز گردان ایران سران
|کسی کو گراید برگرز گران
|همیدون من از لشکر خویش مرد
|گزینم چو باید ز بهر نبرد
|همه یک بدیگر فرازآوریم
|سران را ز سر سوی گاز آوریم
|همیدون من و تو به آوردگاه
|بگردیم یک با دگر کینه‌خواه
|مگر بیگناهان ز خون ریختن
|بسایش آیند ز آویختن
|کسی کش گنهکار داری همی
|وزو بر دل آزار داری همی
|بپیش تو آرم بروز نبرد
|ببایدت پیمان یکی نیز کرد
|که بر ما تو گر دست یابی بخون
|شود بخت گردان ترکان نگون
|نیازاری از بن سپاه مرا
|نسوزی بر و بوم و گاه مرا
|گذرشان دهی تا بتوران شوند
|کمین را نسازی بریشان کمند
|وگر من شوم بر تو پیروزگر
|دهد مر مرا اختر نیک بر
|نسازم بایرانیان بر کمین
|نگیریم خشم و نجوییم کین
|سوی شهر ایران دهم راهشان
|گذارم یکایک سوی شاهشان
|ازیشان نگردد یکی کاسته
|شوند ایمن از جان وز خواسته
|ور ایدونک زینسان نجویی نبرد
|دگرگونه خواهی همی کار کرد
|بانبوه جویی همی کارزار
|سپه را سراسر بجنگ اند آر
|هران خون که آید بکین ریخته
|تو باشی بدان گیتی آویخته
|ببست از بر نامه بر بند را
|بخواند آن گرانمایه فرزند را
|پسر بد مر او را سر انجمن
|یکی نام رویین و رویینه تن
|بدو گفت نزدیک گودرز شو
|سخن گوی هشیار و پاسخ شنو
|چو رویین برفت از در نامور
|فرستاده با ده سوار دگر
|بیامد خردمند روشن‌روان
|دمان تا سراپردهٔ پهلوان
|چو رویین پیران بدرگه رسید
|سوی پهلوان سپه کس دوید
|فرستاده را خواند پس پهلوان
|دمان از پس پرده آمد جوان
|بیامد چو گودرز را دید دست
|بکش کرد و سر پیش بنهاد پست
|سپهدار بر جست و او را چو دود
|بغوش تنگ اندر آورد زود
|ز پیران بپرسید وز لشکرش
|ز گردان وز شاه وز کشورش
|خردمند رویین پس آن نامه پیش
|بیاورد و بگزارد پیغام خویش
|دبیر آمد و نامه برخواند زود
|بگودرز گفت آنچ در نامه بود
|چو نامه بگودرز برخواندند
|همه نامداران فرو ماندند
|ز بس چرب گفتار و ز پند خوب
|نمودن بدو راه و پیوند خوب
|خردمند پیران که در نامه یاد
|چه آورد وز پند نیکو چه داد
|برویین چنین گفت پس پهلوان
|که‌ای پور سالار و فرخ جوان
|تومهمان ما بود باید نخست
|پس این پاسخ نامه بایدت جست
|سراپردهٔ نو بپرداختند
|نشستنگه خسروی ساختند
|بدیبای رومی بیاراستند
|خورشها و رامشگران خواستند
|پراندیشه گشته دل پهلوان
|نبشته ابا رای‌زن موبدان
|همی پاسخ نامه آراستند
|سخن هرچ نیکوتر آن خواستند
|بیک هفته گودرز با رود و می
|همی نامه را پاسخ افگند پی
|ز بالا چو خورشید گیتی فروز
|بگشتی سپهبد گه نیم‌روز
|می و رود و مجلس بیاراستی
|فرستاده را پیش خود خواستی
|چو یک هفته بگذشت هشتم پگاه
|نویسنده را خواند سالار شاه
|بفرمود تا نامه پاسخ نوشت
|درختی بنوی بکینه بگشت
|سرنامه کرد آفرین از نخست
|دگر پاسخ آورد یکسر درست
|که بر خواندم نامه را سربسر
|شنیدیم گفتار تو در بدر
|رسانید رویین بر ما پیام
|یکایک همه هرچ بردی تو نام
|ولیکن شگفت آمدم کار تو
|همی زین چنین چرب گفتار تو
|دلت با زبان هیچ همسایه نیست
|روان ترا از خرد مایه نیست
|بهرجای چربی بکار آوری
|چنین تو سخن پرنگار آوری
|کسی را که از بن نباشد خرد
|گمان بر تو بر مهربانی برد
|چو شوره زمینی که از دور آب
|نماید چو تابد برو آفتاب
|ولیکن نه گاه فریبست و بند
|که هنگام گرزست و تیغ و کمند
|مرا با تو جز کین و پیکار نیست
|گه پاسخ و روز گفتار نیست
|نگر تا چه سان گردد اکنون سپهر
|نه جای فریبست و پیوند و مهر
|کرا داد خواهد جهاندار زور
|کرا بردهد بخت پیروز هور
|ولیکن بدین گفته پاسخ شنو
|خرد یاد کن بخت را پیشرو
|نخست آنک گفتی که از مهر نیز
|ز یزدان وز گردش رستخیز
|نخواهم که آید مرا پیش جنگ
|دلم گشت ازین کار بیداد تنگ
|دلت با زبان آشنایی نداشت
|بدان گه که این گفته بر دل گماشت
|اگر داد بودی بدلت اندرون
|ترا پیشدستی نبودی بخون
|که ز آغاز کار اندر آمد نخست
|نبودی بخون ریختن هیچ سست
|نخستین که آمد بپیش تو گیو
|از ایران هشیوار مردان نیو
|بسازیده مر جنگ را لشکری
|ز کشور دمان تا دگر کشوری
|تو کردی همه جنگ را دست پیش
|سپه را تو برکندی از جای خویش
|خرد، ار پس آمد تو پیش آمدی
|بفرجام آرام بیش آمدی
|ولیکن سرشت بد و خوی بد
|ترانگذراند براه خرد
|بدی خود بدان تخمه در گوهرست
|ببد کردن آن تخمه اندر خورست
|شنیدی که بر ایرج نیک‌بخت
|چه آمد ز تور از پی تاج و تخت
|چو از تور و سلم اندر آمد زمین
|سراسر بگسترد بیداد و کین
|فریدون که از درد دل روز و شب
|گشادی بنفرین ایشان دو لب
|بافراسیاب آمد آن مهر بد
|ازان نامداران اندک خرد
|ز سر با منوچهر نو کین نهاد
|همیدون ابا نوذر و کیقباد
|بکاوس کی کرد خود آنچ کرد
|برآورد از ایران آباد گرد
|ازان پس بکین سیاوش باز
|فگند این چنین کینهٔ نو دارز
|نیامد بدانگه ترا داد یاد
|که او بی‌گنه جان شیرین بداد
|جه مایه بزرگان که از تخت و گاه
|از ایران شدند اندرین کین تباه
|و دیگر که گفتی که با پیر سر
|بخون ریختن کس نبندد کمر
|بدان ای جهاندیدهٔ پرفریب
|بهر کار دیده فراز و نشیب
|که یزدان مرا زندگانی دراز
|بدان داد با بخت گردن‌فراز
|که از شهر توران بروز نبرد
|ز کینه برآرم بخورشید گرد
|بترسم همی زانک یزدان من
|ز تن بگسلاند مگر جان من
|من این کینه را ناوریده بجای
|بر و بومتان ناسپرده بپای
|سدیگر که گفتی ز یزدان پاک
|نبینم بدلت اندرون بیم و باک
|ندانی کزین خیره خون ریختن
|گرفتار کردی بفرجام تن
|من اکنون بدین خوب گفتار تو
|اگر باز گردم ز پیکار تو
|بهنگام پرسش ز من کردگار
|بپرسد ازین گردش روزگار
|که سالاری و گنج و مردانگی
|ترا دادم و زور و فرزانگی
|بکین سیاوش کمر بر میان
|نبستی چرا پیش ایرانیان
|بهفتاد خون گرامی پسر
|بپرسد ز من داور دادگر
|ز پاسخ بپیش جهان‌آفرین
|چه گویم چرا بازگشتم ز کین
|ز کار سیاوش چهارم سخن
|که افگندی ای پیر سالار بن
|که گفتی ز بهر تنی گشته خاک
|نشاید ستد زنده را جان پاک
|تو بشناس کین زشت کردارها
|بدل پر ز هر گونه آزارها
|که با شهر ایران شما کرده‌اید
|چه مایه کیان را بیازرده‌اید
|چه پیمان شکستن چه کین ساختن
|همیشه بسوی بدی تاختن
|چو یاد آورم چون کنم آشتی
|که نیکی سراسر بدی کاشتی
|بپنجم که گفتی که پیمان کنم
|ز توران سران را گروگان کنم
|بنزدیک خسرو فرستیم گنج
|ببندیم بر خویشتن راه رنج
|بدان ای نگهبان توران سپاه
|که فرمان جز اینست ما را ز شاه
|مرا جنگ فرمود و آویختن
|بکین سیاوش خون ریختن
|چو فرمان خسرو نیارم بجای
|روان شرم دارد بدیگر سرای
|ور اومید داری که خسرو بمهر
|گشاید برین گفتها بر تو چهر
|گروگان و آن خواسته هرچ هست
|چو لهاک و رویین خسروپرست
|گسی کن بزودی بنزدیک شاه
|سوی شهر ایران گشادست راه
|ششم شهر ایران که کردی تو یاد
|برو و بوم آباد فرخ‌نژاد
|سپاریم گفتی بخسرو همه
|ز هر سو بر خویش خوانم رمه
|تراکرد یزدان ازان بی‌نیاز
|گر آگه نه‌ای تا گشاییم راز
|سوی باختر تا بمرز خزر
|همه گشت لهراسب را سربسر
|سوی نیمروز اندرون تا بسند
|جهان شد بکردار روی پرند
|تهم رستم نیو با تیغ تیز
|برآورد ازیشان دم رستخیز
|سر هندوان با درفش سیاه
|فرستاد رستم بنزدیک شاه
|دهستان و خوارزم و آن بوم و بر
|که ترکان برآورده بودند سر
|بیابان ازیشان بپرداختند
|سوی باختر تاختن ساختند
|ببارید بر شیده اشکش تگرگ
|فراز آوریدش بنزدیک مرگ
|اسیران وز خواسته چند چیز
|فرستاد نزدیک خسرو بنیز
|وزین سو من و تو به جنگ اندریم
|بدین مرکز نام و ننگ اندریم
|بیک جنگ دیدی همه دستبرد
|ازین نامداران و مردان گرد
|ور ایدونک روی اندر آری بروی
|رهانم ترا زین همه گفت و گوی
|بنیروی یزدان و فرمان شاه
|بخون غرقه گردانم این رزمگاه
|تو ای نامور پهلوان سپاه
|نگه کن بدین گردش هور و ماه
|که بند سپهری فراز آمدست
|سربخت ترکان بگاز آمدست
|نگر تا ز کردار بدگوهرت
|چه آرد جهان‌آفرین بر سرت
|زمانه ز بد دامن اندر کشید
|مکافات بد را بد آید پدید
|تو بندیش هشیار و بگشای گوش
|سخن از خردمند مردم نیوش
|بدان کین چنین لشکر نامدار
|سواران شمشیرزن صدهزار
|همه نامجوی و همه کینه‌خواه
|بافسون نگردند ازین رزمگاه
|زمانه برآمد به هفتم سخن
|فگندی وفا را بسوگند بن
|بپیمان مرا با تو گفتار نیست
|خرد را روانت خریدار نیست
|ازیراک باهرک پیمان کنی
|وفا را بفرجام هم بشکنی
|بسوگند تو شد سیاوش بباد
|بگفتار بر تو کس ایمن مباد
|نبودیش فریادرس روز درد
|چه مایه بسختی ترا یاد کرد
|به هشتم که گفتی مرا تاج و تخت
|از آن تو بیشست مردی و بخت
|همیدون فزونم بمردان و گنج
|ولیکن دلم را ز مهرست رنج
|من ایدون گمانم که تا این زمان
|بجنگ آزمودی مرا بی‌گمان
|گرم بی‌هنر یافتی روز کین
|تو دانی کنون بازم از پس ببین
|بفرجام گفتی ز مردان مرد
|تنی چند بگزین ز بهر نبرد
|من از لشکر ترک هم زین نشان
|بیارم سواران مردم‌کشان
|که از مهربانی که بر لشکرم
|نخواهم که بیداد کین گسترم
|تو با مهربانی نهی پای پیش
|که دانی نهان دل و رای خویش
|بیازارد از من جهاندار شاه
|گر از یکدگر بگسلانم سپاه
|نهم آنک گفتی مبارز گزین
|که با من بگردد برین دشت کین
|یکی لشکری پرگنه پیش من
|پرآزار ازیشان دل انجمن
|نباشد ز من شاه همداستان
|کزیشان بگردم بدین داستان
|نخستین بانبوه زخمی چو کوه
|بباید زدن سر بر همگروه
|میان دو لشکر دو صف برکشید
|گر ایدونک پیروزی آید پدید
|وگرنه همین نامداران مرد
|بیاریم و سازیم جای نبرد
|ازین گفته گر بگسلی باز دل
|من از گفتهٔ خود نیم دلگسل
|ور ایدونک با من به آوردگاه
|بسنده نخواهی بدن با سپاه
|سپه خواه و یاور ز سالار خویش
|بژرفی نگه‌دار پیکار خویش
|پراگنده از لشکرت خستگان
|ز خویشان نزدیک و پیوستگان
|بمان تا کندشان پزشکان درست
|زمان جستن اکنون بدین کار تست
|اگر خواهی از من زمان درنگ
|وگر جنگ جویی بیارای جنگ
|بدان گفتم این تا بروز نبرد
|بما بر بهانه نبایدت کرد
|که ناگاه با ما بجنگ آمدی
|کمین کردی و بی‌درنگ آمدی
|من این کین اگر تا بصد سالیان
|بخواهم همانست و اکنون همان
|ازین کینه برگشتن امید نیست
|شب و روز بی‌دیدگان را یکیست
|چو آن پاسخ نامه گشت اسپری
|فرستاده آمد بسان پری
|کمر بر میان با ستور نوند
|ز مردان به گرد اندرش نیز چند
|فرود آمد از باره رویین گرد
|گوان را همه پیش گودرز برد
|سپهبد بفرمود تا موبدان
|زلشکر همه نامور بخردان
|بزودی سوی پهلوان آمدند
|خردمند و روشن‌روان آمدند
|پس آن پاسخ نامه پیش گوان
|بفرمود خواندن همی پهلوان
|بزرگان که آن نامهٔ دلپذیر
|شنیدند گفتار فرخ دبیر
|هش و رای پیران تنک داشتند
|همه پند او را سبک داشتند
|بگودرز بر آفرین خواند
|ورا پهلوان گزین خواندند
|پس آن نامه را مهر کرد و بداد
|برویین پیران ویسه‌نژاد
|چو از پیش گودرز برخاستند
|بفرمود تا خلعت آراستند
|از اسبان تازی بزرین ستام
|چه افسر چه شمشیر زرین نیام
|ببخشید یارانش را سیم و زر
|کرا در خور آمد کلاه و کمر
|برفت از در پهلوان با سپاه
|سوی لشکر خویش بگرفت راه
|چو رویین بنزدیک پیران رسید
|بپیش پدر شد چنانچون سزید
|بنزدیک تختش فرو برد سر
|جهاندیده پیران گرفتش ببر
|چو بگزارد پیغام سالار شاه
|بگفت آنچ دید اندران رزمگاه
|پس آن نامه برخواند پیشش دبیر
|رخ پهلوان سپه شد چو قیر
|دلش گشت پردرد و جان پرنهیب
|بدانست کآمد بتنگی نشیب
|شکیبایی و خامشی برگزید
|بکرد آن سخن بر سپه ناپدید
|ازان پس چنین گفت پیش سپاه
|که گودرز را دل نیامد براه
|ازان خون هفتاد پور گزین
|نیارامدش یک زمان دل ز کین
|گر ایدونک او بر گذشته سخن
|بنوی همی کینه سازد ز بن
|چرا من بکین برادر کمر
|نبندم نخارم ازین کینه سر
|هم از خون نهصد سر نامدار
|که از تن جدا شد گه کارزار
|که اندر بر و بوم ترکان دگر
|سواری چو هومان نبندد کمر
|چو نستیهن آن سرو سایه فگن
|که شد ناپدید از همه انجمن
|بباید کنون بست ما را کمر
|نمانم بایرانیان بوم و بر
|بنیروی یزدان و شمشیر تیز
|برآرم ازان انجمن رستخیز
|از اسبان گله هرچ شایسته بود
|ز هر سو بلشکر گه آورد زود
|پیاده همه کرد یکسر سوار
|دو اسبه سوار از پس کارزار
|سرگنجهای کهن برگشاد
|بدینار دادن دل اندر نهاد
|چو این کرده شد نزد افراسیاب
|نوندی برافگند هنگام خواب
|فرستاده‌ای با هش و رای پیر
|سخن‌گوی و گرد و سوار و دبیر
|که رو شاه توران سپه را بگوی
|که ای دادگر خسرو نامجوی
|کز آنگه که چرخ سپهر بلند
|بگشت از بر تیره خاک نژند
|چو تو شاه بر گاه ننشست نیز
|به کس نام شاهی نپیوست نیز
|نه زیبا بود جز تو مر تخت را
|کلاه و کمر بستن و بخت را
|ازان کس برآرد جهاندار گرد
|که پیش تو آید بروز نبرد
|یکی بنده‌ام من گنهکار تو
|کشیده سر از جان بیدار تو
|ز کیخسرو از من بیازرد شاه
|جزین خویشتن را ندانم گناه
|که این ایزدی بود بود آنچ بود
|ندارد ز گفتار بسیار سود
|اگر نیز بیند مرا زین گناه
|کند گردن آزاد و آید براه
|رسانم من اکنون بشاه آگهی
|که گردون چه آورد پیش رهی
|کشیدم بکوه کنابد سپاه
|بایرانیان بر ببستیم راه
|وزان سو بیامد سپاهی گران
|سپهدار گودرز و با او سران
|کز ایران ز گاه منوچهر شاه
|فزون زان نیامد بتوران سپاه
|به زیبد یکی جایگه ساختند
|سپه را دران کوه بنشاختند
|سپه را سه روز و سه شب چون پلنگ
|بروی اندر آورده بد روی تنگ
|نجستیم رزم اندران کینه‌گاه
|که آید مگر سوی هامون سپاه
|نیامد سپاهش ازان که برون
|سر پهلوانان ما شد نگون
|سپهدار ایران نیامد ستوه
|بهامون نیاورد لشکر ز کوه
|برادر جهاندار هومان من
|بکینه بجوشید ازین انجمن
|بایران سپه شد که جوید نبرد
|ندانم چه آمد بران شیرمرد
|بیامد بکین جستنش پور گیو
|بگردید با گرد هومان نیو
|ابر دست چون بیژنی کشته شد
|سر من ز تیمار او گشته شد
|که دانست هرگز که سرو بلند
|بباغ از گیا یافت خواهد گزند
|دل نامداران همه بر شکست
|همه شادمانی شد از درد پست
|و دیگر چو نستیهن نامدار
|ابا ده هزار آزموده سوار
|برفت از بر من سپیده دمان
|همان بیژنش کند سر در زمان
|من از درد دل برکشیدم سپاه
|غریوان برفتم به آوردگاه
|یکی رزم تا شب برآمد ز کوه
|بکردیم یک با دگر همگروه
|چو نهصد تن از نامداران شاه
|سر از تن جدا شد برین رزمگاه
|دو بهره ز گردان این انجمن
|دل از درد خسته بشمشیر تن
|بما بر شده چیره ایرانیان
|بکینه همه پاک بسته میان
|بترسم همی زانک گردان سپهر
|بخواهد بریدن ز ما پاک مهر
|وزان پس شنیدم یکی بدخبر
|کزان نیز برگشتم آسیمه سر
|که کیخسرو آید همی با سپاه
|بپشت سپهبد بدین رزمگاه
|گرایدونک گردد درست این خبر
|که خسرو کند سوی ما برگذر
|جهاندار داند که من با سپاه
|نیارم شدن پیش او کینه‌خواه
|مگر شاه با لشکر کینه‌جوی
|نهد سوی ایران بدین کینه‌روی
|بگرداند این بد ز تورانیان
|ببندد بکینه کمر بر میان
|که گر جان ما را ز ایران سپاه
|بد آید نباشد کسی کینه‌خواه
|فرستاده گفت پیران شنید
|بکردار باد دمان بردمید
|مشست از بر بادپای سمند
|بکردار آتش هیونی بلند
|بشد تا بنزدیک افراسیاب
|نه دم زد بره بر نه آرام و خواب
|بنزدیک شاه اندر آمد چو باد
|ببوسید تخت و پیامش بداد
|چو بشنید گفتار پیران بدرد
|دلش گشت پرخون و رخساره زرد
|شد از کار آن کشتگان خسته‌دل
|بدان درد بنهاد پیوسته دل
|وزان نیز کز دشمنان لشکرش
|گریزان و ویران شده کشورش
|ز هر سو پلنگ اندر آورده چنگ
|بروبر جهان گشته تاریک و تنگ
|چو گفتار پیران ازان سان شنید
|سپه را همه پای برجای دید
|به شبگیر چون تاج بر سر نهاد
|همانگه فرستاده را در گشاد
|بفرمود تا بازگردد بجای
|سوی نامور بندهٔ کدخدای
|چنین پاسخ آورد کو را بگوی
|که ای مهربان نیکدل راستگوی
|تو تا زادی از مادر پاکتن
|سرافراز بودی بهر انجمن
|ترا بیشتر نزد من دستگاه
|توی برتر از پهلوانان بجاه
|همیشه یکی جوشنی پیش من
|سپر کرده جان و فدی کرده تن
|همیدون بهر کار با گنج خویش
|گزیده ز بهر منی رنج خویش
|تو بردی ز چین تا بایران سپاه
|تو کردی دل و بخت دشمن سیاه
|نبیند سپه چون تو سالار نیز
|نبندد کمر چون تو هشیار نیز
|ز تور و پشنگ ار دراید بمهر
|چو تو پهلوان نیز نارد سپهر
|نخست آنک گفتی من از انجمن
|گنهکار دارم همی خویشتن
|که کیخسرو آمد ز توران زمین
|به ایران و با ما بگسترد کین
|بدین من که شاهم نیازرده‌ام
|بدل هرگز این یاد ناورده‌ام
|نباید که باشی بدین تنگدل
|ز تیمار یابد ترا زنگ دل
|که آن بودنی بود از کردگار
|نیامد بدین بد کس آموزگار
|که کیخسرو از من نگیرد فروغ
|نبیره مخوانش که باشد دروغ
|نباشم همیدون من او را نیا
|نجویم همی زین سخن کیمیا
|بدن کار او کس گنهکار نیست
|مرا با جهاندار پیکار نیست
|چنین بود و این بودنی کار بود
|مرا از تو در دل چه آزار بود
|و دیگر که گفتی ز کار سپاه
|ز گردیدن تیره خورشید و ماه
|همیشه چنینست کار نبرد
|ز هر سو همی گردد این تیره گرد
|گهی برکشد تا بخورشید سر
|گهی اندر آرد ز خورشید بر
|بیکسان نگردد سپهر بلند
|گهی شاد دارد گهی مستمند
|گهی با می و رود و رامشگران
|گهی با غم و گرم و با اندهان
|تو دل را بدین درد خسته مدار
|روان را بدین کار بسته مدار
|سخن گفتن کشتگان گشت خواب
|ز کین برادر تو سر برمتاب
|دلی کو ز درد برادر شخود
|علاج پزشکان نداردش سود
|سه دیگر که گفتی که خسرو پگاه
|بجنگ اندر آید همی با سپاه
|مبیناد چشم کس آن روزگار
|که او پیشدستی نماید بکار
|که من خود برانم کز ایدر سپاه
|ازان سوی جیحون گذارم براه
|نه گودرز مانم نه خسرو نه طوس
|نه گاه و نه تاج و نه بوق و نه کوس
|بایران ازان گونه رانم سپاه
|کزان پس نبیند کسی تاج و گاه
|بکیخسرو این پس نمانم جهان
|بسر بر فرود آیمش ناگهان
|بخنجر ازان سان ببرم سرش
|که گرید بدو لشکر و کشورش
|مگر کاسمانی دگرگونه کار
|فرازآید از گردش روزگار
|ترا ای جهاندیدهٔ سرافراز
|نکردست یزدان بچیزی نیاز
|ز مردان وز گنج و نیروی دست
|همه ایزدی هرچ بایدت هست
|یکی نامور لشکری ده هزار
|دلیر و خردمند و گرد و سوار
|فرستادم اینک بنزدیک تو
|که روشن کند جان تاریک تو
|از ایرانیان ده وزینها یکی
|بچشم یکی ده سوار اندکی
|چو لشکر بنزد تو آید مپای
|سر و تاج گودرز بگسل ز جای
|همان کوه کو کرده دارد حصار
|باسیان جنگی ز پا اندرآر
|مکش دست ازیشان بخون ریختن
|تو پیروز باشی بویختن
|ممان زنده زیشان بگیتی کسی
|که نزد تو آید ازیشان بسی
|فرستاده بنشیند پیغام شاه
|بیامد بر پهلوان سپاه
|بپیش اندر آمد بسان شمن
|خمیده چو از بار شاخ سمن
|بپیران رسانید پیغام شاه
|وزان نامداران جنگی سپاه
|چو بشنید پیران سپه را بخواند
|فرستاده چون این سخن باز راند
|سپه را سراسر همه داد دل
|که از غم بباشید آزاد دل
|نهانی روانش پر از درد بود
|پر از خون دل و بخت برگرد بود
|که از هر سوی لشکر شهریار
|همی کاسته دید در کارزار
|هم از شاه خسرو دلش بود تنگ
|بترسید کاید یکایک بجنگ
|بیزدان چنین گفت کای کردگار
|چه مایه شگفت اندرین روزگار
|کرا برکشیدی تو افگنده نیست
|جز از تو جهاندار دارنده نیست
|بخسرو نگر تا جز از کردگار
|که دانست کید یکی شهریار
|نگه کن بدین کار گردنده دهر
|مر آن را که از خویشتن کرد بهر
|برآرد گل تازه از خار خشک
|شود خاک بابخت بیدار مشک
|شگفتی‌تر آنک از پی آز مرد
|همیشه دل خویش دارد بدرد
|میان نیا و نبیره دو شاه
|ندانم چرا باید این کینه‌گاه
|دو شاه و دو کشور چنین جنگجوی
|دو لشکر بروی اندر آورده روی
|چه گویی سرانجام این کارزار
|کرا برکشد گردش روزگار
|پس آنگه بیزدان بنالید زار
|که ای روشن دادگر کردگار
|گر افراسیاب اندرین کینه‌گاه
|ابا نامداران توران سپاه
|بدین رزمگه کشته خواهد شدن
|سربخت ما گشته خواهد شدن
|چو کیخسرو آید ز ایران بکین
|بدو بازگردد سراسر زمین
|روا باشد ار خسته در جوشنم
|برآرد روان کردگار از تنم
|مبیناد هرگز جهانبین من
|گرفته کسی راه و آیین من
|کرا گردش روز با کام نیست
|ورا زندگانی و مرگش یکیست
|وزان پس ز ایران سپه کرنای
|برآمد دم بوق و هندی درای
|دو رویه ز لشکر برآمد خروش
|زمین آمد از نعل اسبان بجوش
|سپاه اندر آمد ز هر سو گروه
|بپوشید جوشن همه دشت و کوه
|دو سالار هر دو بسان پلنگ
|فراز آوریدند لشکر بجنگ
|بکردار باران ز ابر سیاه
|ببارید تیر اندران رزمگاه
|جهان چون شب تیره از تیره میغ
|چو ابری که باران او تیر و تیغ
|زمین آهنین کرده اسبان بنعل
|برو دست گردان بخون گشته لعل
|ز بس خسته ترک اندران رزمگاه
|بریده سرانشان فگنده براهچ
|برآورد گه جای گشتن نماند
|پی اسب را برگذشتن نماند
|زمین لاله‌گون شد هوا نیلگون
|برآمد همی موج دریای خون
|دو سالار گفتند اگر همچنین
|بداریم گردان برین دشت کین
|شب تیره را کس نماند بجای
|جز از چرخ گردان و گیهان خدای
|چو پیران چنان دید جای نبرد
|بلهاک فرمود و فرشیدورد
|که چندان کجا با شما لشکرست
|کسی کاندرین رزمگه درخورست
|سران را ببخشید تا بر سه روی
|بوند اندرین رزمگه کینه‌جوی
|وزیشان گروهی که بیدارتر
|سپه را ز دشمن نگهدارتر
|بدیشان سپارید پشت سپاه
|شما بر دو رویه بگیرید راه
|بلهاک فرمود تا سوی کوه
|برد لشکر خویش را همگروه
|همیدون سوی رود فرشیدورد
|شود تا برارد بخورشید گرد
|چو آن نامداران توران سپاه
|گسستند زان لشکر کینه‌خواه
|نوندی برافگند بر دیده‌بان
|ازان دیده گه تا در پهلوان
|نگهبان گودرز خود با سپاه
|همی داشت هر سو ز دشمن نگاه
|دو رویه چو لهاک و فرشیدورد
|ز راه کیمن برگشادند گرد
|سواران ایران برآویختند
|همی خاک با خون برآمیختند
|نوندی برافگند هر سو دوان
|بگاه کردن بر پهلوان
|نگه کرد گودرز تا پشت اوی
|که دارد ز گردان پرخاشجوی
|گرامی پسر شیر شرزه هجیر
|بپشت پدر بود با تیغ و تیر
|بفرمود تا شد بپشت سپاه
|بر گیو گودرز لشکرپناه
|بگوید که لشکر سوی رود و کوه
|بیاری فرستد گروها گروه
|ودیگر بفرمود گفتن بگیو
|که پشت سپه را یکی مرد نیو
|گزیند سپارد بدو جای خویش
|نهد او از آن جایگه پای پیش
|هجیر خردمند بسته کمر
|چو بشنید گفتار فرخ پدر
|بیامد بسوی برادر دوان
|بگفت آن کجا گفته بد پهلوان
|چز بشنید گیو این سخن بردمید
|ز لشکر یکی نامور برگزید
|کجا نام او بود فرهاد گرد
|بخواند و سپه یکسر او را سپرد
|دو صد کار دیده دلاور سران
|بفرمود تا زنگه شاوران
|برد تاختن سوی فرشیدورد
|برانگیزد از رود وز آب گرد
|ز گردان دو صد با درفشی چو باد
|بفرخنده گرگین میلاد داد
|بدو گفت ز ایدر بگردان عنان
|اباگرز و با آبداده سنان
|کنون رفت باید بران رزمگاه
|جهان کرد باید بریشان سیاه
|که پشت سپهشان بهم بر شکست
|دل پهلوانان شد از درد پست
|ببیژن چنین گفت کای شیرمرد
|توی شیر درنده روز نبرد
|کنون شیرمردی بکار آیدت
|که با دشمنان کارزار آیدت
|از ایدر برو تا بقلب سپاه
|ز پیران بدان جایگه کینه‌خواه
|ازیشان نپرهیز و تن پیش‌دار
|که آمد گه کینه در کارزار
|که پشت همه شهر توران بدوست
|چو روی تو بیند بدردش پوست
|اگر دست‌یابی برو کار بود
|جهاندار و نیک اخترت یار بود
|بیاساید از رنج و سختی سپاه
|شود شادمانه جهاندار و شاه
|شکسته شود پشت افراسیاب
|پر از خون کند دل دو دیده پر آب
|بگفت این سخن پهلوان با پسر
|پسر جنگ را تنگ بسته کمر
|سواران که بودند بر میسره
|بفرمود خواندن همه یکسره
|گرازه برون آمد و گستهم
|هجیر سپهدار و بیژن بهم
|وزآنجا سوی قلب توران سپاه
|گرانمایگان برگرفتند راه
|بکردار گرگان بروز شکار
|بران بادپایان اخته زهار
|میان سپاه اندرون تاختند
|ز کینه همی دل بپرداختند
|همه دشت بر گستوانور سوار
|پراگنده گشته گه کارزار
|چه مایه فتاده بپای ستور
|کفن جوشن و سینهٔ شیر گور
|چو رویین پیران ز پشت سپاه
|بدید آن تکاپوی و گرد سیاه
|بیامد بپشت سپاه بزرگ
|ابا نامداران بکردار گرگ
|برآویخت برسان شرزه پلنگ
|بکوشید و هم بر نیامد بجنگ
|بیفگند شمشیر هندی ز مشت
|بنومیدی از جنگ بنمود پشت
|سپهدار پیران و مردان خویش
|بجنگ اندرون پای بنهاد پیش
|چو گیو آن زمان روی پیران بدید
|عنان سوی او جنگ را برگشید
|ازان مهتران پیش پیران چهار
|بنیزه ز اسب اندر افگند خوار
|بزه کرد پیران ویسه کمان
|همی تیر بارید بر بدگمان
|سپر بر سر آورد گیو سترگ
|بنیزه درآمد بکردار گرگ
|چو آهنگ پیران سالار کرد
|که جوید بورد با او نبرد
|فروماند اسبش همیدون بجای
|از آنجا که بد پیش ننهاد پای
|یکی تازیانه بران تیز رو
|بزد خشم را نامبردار گو
|بجوشید بگشاد لب را ز بند
|بنفرین دژخیم دیو نژند
|بیفگند نیزه کمان برگرفت
|یکی درقهٔ کرگ بر سر گرفت
|کمان را بزه کرد و بگشاد بر
|که با دست پیران بدوزد سپر
|بزد بر سرش چارچوبه خدنگ
|نبد کارگر تیر بر کوه سنگ
|همیدون سه چوبه بر اسب سوار
|بزد گیو پیکان آهن گذار
|نشد اسب خسته نه پیران نیو
|بدانجا رسیدند یاران گیو
|چو پیران چنان دید برگشت زود
|برفت از پسش گیو تازان چو دود
|بنزدیک گیو آمد آنگه پسر
|که ای نامبردار فرخ پدر
|من ایدون شنیدستم از شهریار
|که پیران فراوان کند کارزار
|ز چنگ بسی تیزچنگ اژدها
|مر او را بود روز سختی رها
|سرانجام بر دست گودرز هوش
|برآید تو ای باب چندین مکوش
|پس اندر رسیدند یاران گیو
|پر از خشم و کینه سواران نیو
|چو پیران چنان دید برگشت زری
|سوی لشکر خویش بنهاد روی
|خروشان پر از درد و رخساره زرد
|بنزدیک لهاک و فرشیدورد
|بیامد که ای نامداران من
|دلیران و خنجرگزاران من
|شما را ز بهر چنین روزگار
|همی پرورانیدم اندر کنار
|کنون چون بجنگ اندر آمد سپاه
|جهان شد بما بر ز دشمن سیاه
|نبینم کسی کز پی نام و ننگ
|بپیش سپاه اندر آید بجنگ
|چو آواز پیران بدیشان رسید
|دل نامداران ز کین بردمید
|برفتند و گفتند گر جان پاک
|نباشد بتن نیستمان بیم و باک
|ببندیم دامن یک اندر دگر
|نشاید گشادن برین کین کمر
|سوی گیو لهاک و فرشیدورد
|برفتند و جستند با او نبرد
|برآمد بر گیو لهاک نیو
|یکی نیزه زد بر کمرگاه گیو
|همی خواست کو را رباید ز زین
|نگونسار از اسب افگند بر زمین
|بنیزه زره بردرید از نهیب
|نیامد برون پای گیو از رکیب
|بزد نیزه پس گیو بر اسب اوی
|ز درد اندر آمد تگاور بروی
|پیاده شد از باره لهاک مرد
|فراز آمد از دور فرشید ورد
|ابر نیزهٔ گیو تیغی چو باد
|بزد نیزه ببرید و برگشت شاد
|چو گیو اندران زخم او بنگرید
|عمود گران از میان برکشید
|بزد چون یکی تیزدم اژدها
|که از دست او خنجر آمد رها
|سبک دیگری زد بگردنش بر
|که آتش ببارید بر تنش بر
|بجوشید خون بر دهانش از جگر
|تنش سست برگشت و آسیمه سر
|چو گیو اندرین بود لهاک زود
|نشست از بر بادپای چو دود
|ابا گرز و با نیزه برسان شیر
|بر گیو رفتند هر دو دلیر
|چه مایه ز چنگ دلاور سران
|برو بر ببارید گرز گران
|بزین خدنگ اندورن بد سوار
|ستوهی نیامدش از کارزار
|چو دیدند لهاک و فرشیدورد
|چنان پایداری ازان شیرمرد
|ز بس خشم گفتند یک با دگر
|که ما را چه آمد ز اختر بسر
|برین زین همانا که کوهست و روست
|برو بر ندرد جز از شیر پوست
|ز یارانش گیو آنگهی نیزه خواست
|همی گشت هر سو چپ و دست راست
|بدیشان نهاد از دو رویه نهیب
|نیامد یکی را سر اندر نشیب
|بدل گفت کاری نو آمد بروی
|مرا زین دلیران پرخاشجوی
|نه از شهر ترکان سران آمدند
|که دیوان مازندران آمدند
|سوی راست گیو اندر آمد چو گرد
|گرازه بپرخاش فرشیدورد
|ز پولاد در چنگ سیمین ستون
|بزیر اندرون باره‌ای چون هیون
|گرازه چو بگشاد از باد دست
|بزین بر شد آن ترگ پولاد بست
|بزد نیزه‌ای بر کمربند اوی
|زره بود نگسست پیوند اوی
|یکی تیغ در چنگ بیژن چو شیر
|بپشت گرازه درآمد دلیر
|بزد بر سر و ترگ فرشیدورد
|زمین را بدرید ترک از نبرد
|همی کرد بر بارگی دست راست
|باسب اندر آمد نبود آنچ خواست
|پس بیژن اندر دمان گستهم
|ابا نامداران ایران بهم
|بنزدیک توران سپاه آمدند
|خلیده‌دل و کینه‌خواه آمدند
|ز توران سپاه اندریمان چو گرد
|بیامد دمان تا بجای نبرد
|عمودی فروهشت بر گستهم
|که تا بگسلاند میانش ز هم
|بتیغش برآمد بدو نیم گشت
|دل گستهم زو پر از بیم گشت
|بپشت یلان اندر آمد هجیر
|ابر اندریمان ببارید تیر
|خدنگش بدرید برگستوان
|بماند آن زمان بارگی بی روان
|پیاده شد ازباره مرد سوار
|سپر بر سر آورد و بر ساخت کار
|ز ترکان بر آمد سراسر غریو
|سواران برفتند برسان دیو
|مر او را بچاره ز آوردگاه
|کشیدند از پیش روی سپاه
|سپهدار پیران ز سالارگاه
|بیامد بیاراست قلب سپاه
|ز شبگیر تا شب برآمد زکوه
|سواران ایران و توران گروه
|همی گرد کینه برانگیختند
|همی خاک با خون برآمیختند
|از اسبان و مردان همه رفته هوش
|دهن خشک و رفته ز تن زور و توش
|چو روی زمین شد برنگ آبنوس
|برآمد ز هر دو سپه بوق و کوس
|ابر پشت پیلان تبیره زنان
|ازان رزمگه بازگشت آن زمان
|بران بر نهادند هر دو سپاه
|که شب بازگردند ز آوردگاه
|گزینند شبگیر مردان مرد
|که از ژرف دریا برآرند گرد
|همه نامداران پرخاشجوی
|یکایک بروی اندر آرند روی
|ز پیکار یابد رهایی سپاه
|نریزند خون سر بیگناه
|بکردند پیمان و گشتند باز
|گرفتند کوتاه رزم دراز
|دو سالار هر دو زکینه بدرد
|همی روی بر گاشتند از نبرد
|یکی سوی کوه کنابد برفت
|یکی سوی زیبد خرامید تفت
|همانگه طلایه ز لشکر براه
|فرستاد گودرز سالار شاه
|ز جوشنوران هرک فرسوده بود
|زخون دست و تیغش بیالوده بود
|همه جوشن و خود و ترگ و زره
|گشادند مربندها را گره
|چو از بار آهن برآسوده شد
|خورش جست و می چند پیموده شد
|بتدبیر کردن سوی پهلوان
|برفتند بیدار پیر و جوان
|بگودرز پس گفت گیو ای پدر
|چه آمد مرا از شگفتی بسر
|چو من حمله بردم بتوران سپاه
|دریدم صف و برگشادند راه
|بپیران رسیدم نوندم بجای
|فروماند و ننهاد از پیش پای
|چنانم شتاب آمد از کار خویش
|که گفتم نباشم دگر یار خویش
|پس آن گفته شاه بیژن بیاد
|همی داشت وان دم مرا یادداد
|که پیران بدست تو گردد تباه
|از اختر همین بود گفتار شاه
|بدو گفت گودرز کو را زمان
|بدست منست ای پسر بی‌گمان
|که زو کین هفتاد پور گزین
|بخواهم بزور جهان‌آفرین
|ازان پس بروی سپه بنگرید
|سران را همه گونه پژمرده دید
|ز رنج نبرد و ز خون ریختن
|بهرجای با دشمن آویختن
|دل پهلوان گشت زان پر ز درد
|که رخسار آزادگان دید زرد
|بفرمودشان بازگشتن بجای
|سپهدار نیک‌اختر و رهنمای
|بدان تا تن رنج بردارشان
|برآساید از جنگ و پیکارشان
|برفتند و شبگیر بازآمدند
|پر از کینه و زرمساز آمدند
|بسالار برخواندند آفرین
|که ای نامور پهلوان زمین
|شبت خواب چون بود و چون خاستی
|ز پیکار ترکان چه آراستی
|بدیشان چنین گفت پس پهلوان
|که ای نیک‌مردان و فرخ گوان
|سزد گر شما بر جهان‌آفرین
|بخوانید روز و شبان آفرین
|که تا این زمان هرچ رفت از نبرد
|به کام دل ما همی گشت گرد
|فراوان شگفتی رسیدم بسر
|جهان را ندیدم مگر بر گذر
|ز بیداد و داد آنچ آمد بشاه
|بد و نیک راهم بدویست راه
|چو ما چرخ گردان فراوان سرشت
|درود آن کجا برزو خود بکشت
|نخستین که ضحاک بیدادگر
|ز گیتی بشاهی برآورد سر
|جهان را چه مایه بسختی بداشت
|جهان آفرین زو همه درگذاشت
|بداد آنک آورد پیدا ستم
|ز باد آمد آن پادشاهی بدم
|چو بیداد او دادگر برنداشت
|یکی دادگر را برو برگماشت
|برآمد بران کار او چند سال
|بد انداخت یزدان بران بدسگال
|فریدون فرخ شه دادگر
|ببست اندر آن پادشاهی کمر
|همه بند آهرمنی برگشاد
|بیاراست گیتی سراسر بداد
|چو ضحاک بدگوهر بدمنش
|که کردند شاهان بدو سرزنش
|ز افراسیاب آمد آن بد خوی
|همان غارت و کشتن و بدگوی
|که در شهر ایران بگسترد کین
|بگشت از ره داد و آیین و دین
|سیاوش را هم به فرجام کار
|بکشت و برآورد از ایران دمار
|وزانپس کجا گیو ز ایران براند
|چه مایه بسختی بتوران بماند
|نهالیش بد خاک و بالینش سنگ
|خورش گوشت نخچیر و پوشش پلنگ
|همی رفت گم بوده چون بیهشان
|که یابد ز کیخسرو آنجا نشان
|یکایک چو نزدیک خسرو رسید
|برو آفرین کرد کو را بدید
|وزانپس به ایران نهادند روی
|خبر شد بپیران پرخاشجوی
|سبک با سپاه اندر آمد براه
|که هر دو کندشان بره برتباه
|بکرد آنچ بودش ز بد دسترس
|جهاندارشان بد نگهدار و بس
|ازان پس بکین سیاوش سپاه
|سوی کاسه رود اندر آمد براه
|بلاون که آمد سپاه گشتن
|شبیخون پیران و جنگ پشن
|که چندان پسر پیش من کشته شد
|دل نامداران همه گشته شد
|کنون با سپاهی چنین کینه‌جوی
|بیامد بروی اندر آورد روی
|چو با ما بسنده نخواهد بدن
|همی داستانها بخواهد زدن
|همی چاره سازد بدان تا سپاه
|ز توران بیاید بدین رزمگاه
|سران را همی خواهد اکنون بجنگ
|یکایک بباید شدن تیز چنگ
|که گر ما بدین کار سستی کنیم
|وگر نه بدین پیشدستی کنیم
|بهانه کند بازگردد ز جنگ
|بپیچد سر از کینه و نام و ننگ
|ار ایدونک باشید با من یکی
|ازیشان فراوان و ما اندکی
|ازان نامداران برآریم گرد
|بدانگه که سازد همی او نبرد
|ور ایدونک پیران ازین رای خویش
|نگردد نهد رزم را پای پیش
|پذیرفتم اندر شما سربسر
|که من پیش بندم بدین کین کمر
|ابا پیر سر من بدین رزمگاه
|بکشتن دهم تن بپیش سپاه
|من و گرد پیران و رویین و گیو
|یکایک بسازیم مردان نیو
|که کس در جهان جاودانه نماند
|بگیتی بما جز فسانه نماند
|هم آن نام باید که ماند بلند
|چو مرگ افگند سوی ما برکمند
|زمانه بمرگ و بکشتن یکیست
|وفا با سپهر روان اندکیست
|شما نیز باید که هم زین نشان
|ابا نیزه و تیغ مردم کشان
|بکینه ببندید یکسر کمر
|هرانکس که هست از شما نامور
|که دولت گرفتست از ایشان نشیب
|کنون کرد باید بکین بر نهیب
|بتوران چو هومان سواری نبود
|که با بیژن گیو رزم آزمود
|چو برگشته بخت او شد نگون
|بریدش سر از تن بسان هیون
|نباید شکوهید زیشان بجنگ
|نشاید کشیدن ز پیکار چنگ
|ور ایدونک پیران بخواهد نبرد
|باندوه لشکر بیارد چو گرد
|همیدون بانبوه ما همچو کوه
|بباید شدن پیش او همگروه
|که چندان دلیران همه خسته‌دل
|ز تیمار و اندوه پیوسته دل
|برانم که ما را بود دستگاه
|ازیشان برآریم گرد سیاه
|بگفت این سخن سربسر پهلوان
|بپیش جهاندیده فرخ گوان
|چو سالارشان مهربانی نمود
|همه پاک بر پای جستند زود
|برو سربسر خواندند آفرین
|که چون تو کسی نیست پر داد و دین
|پرستنده چون تو فریدون نداشت
|که گیتی سراسر بشاهی گذاشت
|ستون سپاهی و سالار شاه
|فرازندهٔ تاج و گاه و کلاه
|فدی کردهٔ جان و فرزند و چیز
|ز سالار شاهان چه جویند نیز
|همه هرچ شاه از فریبرز جست
|ز طوس آن کنون از تو بیند درست
|همه سربسر مر ترا بنده‌ایم
|بفرمان و رایت سرافگنده‌ایم
|گر ایدونک پیران ز توران سپاه
|سران آورد پیش ما کینه‌خواه
|ز ما ده مبارز و زیشان هزار
|نگر تا که پیچد سر از کارزار
|ور ایدونک لشکر همه همگروه
|بجنگ اندر آید بکردار کوه
|ز کینه همه پاک دلخسته‌ایم
|کمر بر میان جنگ را بسته‌ایم
|فدای تو بادا تن و جان ما
|سراسر برینست پیمان ما
|چو گودرز پاسخ برین سان شنود
|بدلش اندرون شادمانی فزود
|بران نامداران گرفت آفرین
|که این نره شیران ایران زمین
|سپه را بفرمود تا برنشست
|همیدون میان را بکینه ببست
|چپ لشکرش جای رهام گرد
|بفرهاد خورشید پیکر سپرد
|سوی راست جای فریبرز بود
|بکتمارهٔ قارنان داد زود
|بشیدوش فرمود کای پور من
|بهر کار شایسته دستور من
|تو با کاویانی درفش و سپاه
|برو پشت لشکر تو باش و پناه
|بفرمود پس گستهم را که شو
|سپه را تو باش این زمان پیشرو
|ترا بود باید بسالارگاه
|نگه‌دار بیدار پشت سپاه
|سپه را بفرمود کز جای خویش
|نگر ناورید اندکی پای پیش
|همه گستهم را کنید آفرین
|شب و روز باشید بر پشت زین
|برآمد خروش از میان سپاه
|گرفتند زاری بران رزمگاه
|همه سربسر سوی او تاختند
|همی خاک بر سر برانداختند
|که با پیر سر پهلوان سپاه
|کمر بست و شد سوی آوردگاه
|سپهدار پس گستهم را بخواند
|بسی پند و اندرز با او براند
|بدو گفت زنهار بیدار باش
|سپه را ز دشمن نگهدار باش
|شب و روز در جوشن کینه‌جوی
|نگر تا گشاده ندارید روی
|چو آغازی از جنگ پرداختن
|بود خواب را بر تو برتاختن
|همان چون سرآری بسوی نشیب
|ز ناخفتگان بر تو آید نهیب
|یکی دیده‌بان بر سر کوه دار
|سپه را ز دشمن بی‌اندوه‌دار
|ور ایدونک آید ز توران زمین
|شبی ناگهان تاختن گر کمین
|تو باید که پیکار مردان کنی
|بجنگ اندر آهنگ گردان کنی
|ور ایدونک از ما بدین رزمگاه
|بدآگاهی آید ز توران سپاه
|که ما را به آوردگه برکشند
|تن بی‌سران مان بتوران کشند
|نگر تا سپه را نیاری بجنگ
|سه روز اندرین کرد باید درنگ
|چهارم خود آید بپشت سپاه
|شه نامبردار با پیل و گاه
|چو گفتار گودرز زان سان شنید
|سرشکش ز مژگان برخ برچکید
|پذیرفت سر تا بسر پند اوی
|همی جست ازان کار پیوند اوی
|بسالار گفت آنچ فرمان دهی
|میان بسته دارم بسان رهی
|پس از جنگ پیشین که آمد شکست
|که توران بران درد بودند پست
|خروشان پدر بر پسر روی زد
|برادر ز خون برادر بدرد
|همه سر بسر سوگوار و نژند
|دژم گشته از گشت چرخ بلند
|چو پیران چنان دید لشکر همه
|چو از گرگ درنده خسته رمه
|سران را ز لشکر سراسر بخواند
|فراوان سخن پیش ایشان براند
|چنین گفت کای کار دیده گوان
|همه سودهٔ رزم پیر و جوان
|شما را بنزدیک افراسیاب
|چه مایه بزرگی و جاهست و آب
|بپیروزی و فرهی کامتان
|بگیتی پراگنده شد نامتان
|بیک رزم کآمد شما را شکست
|کشیدید یکسر ز پیکار دست
|بدانید یکسر کزین رزمگاه
|اگر بازگردد بسستی سپاه
|پس اندر ز ایران دلاور سران
|بیایند با گرزهای گران
|یکی را ز ما زنده اندر جهان
|نبیند کس از مهتران و کهان
|برون کرد باید ز دلها نهیب
|گزیدن مرین غمگنان را شکیب
|چنین داستان زد شه موبدان
|که پیروز یزدان بود جاودان
|جهان سربسر با فراز و نشیب
|چنینست تا رفتن اندر نهیب
|کنون از بر و بوم و فرزند خویش
|که اندیشد از جان و پیوند خویش
|همان لشکر است این که از جنگ ما
|بپیچید و بس کرد آهنگ ما
|بدین رزمگه بست باید میان
|بکینه شدن پیش ایرانیان
|چنین کرد گودرز پیمان که من
|سران برگزینم ازین انجمن
|یکایک بروی اندر آریم روی
|دو لشکر برآساید از گفت و گوی
|گر ایدونک پیمان بجای آورید
|سران را ز لشکر بپای آورید
|وگر همگروه اندر آید بجنگ
|نباید کشیدن ز پیکار چنگ
|اگر سر همه سوی خنجر بریم
|بروزی بزادیم و روزی مریم
|وگرنه سرانشان برآرم بدار
|دو رویه بود گردش روزگار
|اگر سر بپیچد کس از گفت من
|بفرمایمش سر بریدن ز تن
|گرفتند گردان بپاسخ شتاب
|که ای پهلوان رد افراسیاب
|تو از دیرگه باز با گنج خویش
|گزیدستی از بهر ما رنج خویش
|میان بسته بر پیش ما چون رهی
|پسر با برادر بکشتن دهی
|چرا سر بپیچیم ما خود کیییم
|چنین بندهٔ شه ز بهر چییم
|بگفتند وز پیش برخاستند
|بپیکار یکسر بیاراستند
|همه شب همی ساختند این سخن
|که افگند سالار بیدار بن
|بشبگیر آوای شیپور و نای
|ز پرده برآمد بهر دو سرای
|نشستند بر زین سپیده دمان
|همه نامداران بباز و کمان
|که از نعل اسبان تو گفتی زمین
|بپوشد همی چادر آهنین
|سپهبد بلهاک و فرشیدورد
|چنین گفت کای نامداران مرد
|شما را نگهبان توران سپاه
|همی بود باید بدین رزمگاه
|یکی دیده‌بان بر سر کوهسار
|نگهبان روز و ستاره‌شمار
|گر ایدونک ما را ز گردان سپهر
|بد آید ببرد ز ما پاک مهر
|شما جنگ را کس متازید زود
|بتوران شتابید برسان دود
|کزین تخمهٔ ویسگان کس نماند
|همه کشته شد جز شما بس نماند
|گرفتند مر یکدگر را کنار
|بدرد جگر برگسستند زار
|برفتند و بس روی برگاشتند
|غریویدن و بانگ برداشتند
|پر از کینه سالار توران سپاه
|خروشان بیامد به آوردگاه
|چو گودرز کشوادگان را بدید
|سخن گفت بسیار و پاسخ شنید
|بدو گفت کای پر خرد پهلوان
|برنج اندرون چند پیچی روان
|روان سیاوش را زان چه سود
|که از شهر توران برآری تو دود
|بدان گیتی او جای نیکان گزید
|نگیری تو آرام کو آرمید
|دو لشکر چنین پاک با یکدگر
|فگنده چو پیلان ز تن دور سر
|سپاه دو کشور همه شد تباه
|گه آمد که برداری این کینه‌گاه
|جهان سربسر پاک بی‌مرد گشت
|برین کینه پیکار ما سرد گشت
|ور ایدونک هستی چنین کینه‌دار
|ازان کوهپایه سپاه اندرآر
|تو از لشکر خویش بیرون خرام
|مگر خود برآیدت زین کینه کام
|بتنها من و تو برین دشت کین
|بگردیم و کین‌آوران همچنین
|ز ما هرک او هست پیروزبخت
|رسد خود بکام و نشیند بتخت
|اگر من بدست تو گردم تباه
|نجویند کینه ز توران سپاه
|بپیش تو آیند و فرمان کنند
|بپیمان روان را گروگان کنند
|وگر تو شوی کشته بر دست من
|کسی را نیازارم از انجمن
|مرا با سپاه تو پیکار نیست
|بریشان ز من نیز تیمار نیست
|چو گودرز گفتار پیران شنید
|از اختر همی بخت وارونه دید
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|دگر یاد کرد از شه نامدار
|بپیران چنین گفت کای نامور
|شنیدیم گفتار تو سربسر
|ز خون سیاوش بافراسیاب
|چه سودست از داد سر برمتاب
|که چون گوسفندش ببرید سر
|پر از خون دل از درد خسته جگر
|ازان پس برآورد ز ایران خروش
|زبس کشتن و غارت و جنگ و جوش
|سیاوش بسوگند تو سربداد
|تو دادی بخیره مر او را بباد
|ازان پس که نزد تو فرزند من
|بیامد کشیدی سر از پند من
|شتابیدی و جنگ را ساختی
|بکردار آتش همی تاختی
|مرا حاجت از کردگار جهان
|برین گونه بود آشکار و نهان
|که روزی تو پیش من آیی بجنگ
|کنون آمدی نیست جای درنگ
|به پیران سر اکنون به آوردگاه
|بگردیم یک با دگر بی‌سپاه
|سپهدار ترکان برآراست کار
|ز لشکر گزید آن زمان ده سوار
|ابا اسب و ساز و سلیح تمام
|همه شیرمرد و همه نیک‌نام
|همانگه ز ایران سپه پهلوان
|بخواند آن زمان ده سوار جوان
|برون تاختند از میان سپاه
|برفتند یکسر به آوردگاه
|که دیدار دیده بریشان نبود
|دو سالار زین گونه زرم آزمود
|ابا هر سواری ز ایران سپاه
|ز توران یکی شد ورا رزم خواه
|نهادند پس گیو را با گروی
|که همزور بودند و پرخاشجوی
|گروی زره کز میان سپاه
|سراسر برو بود نفرین شاه
|که بگرفت ریش سیاوش بدست
|سرش را برید از تن پاک پست
|دگر با فریبرز کاوس تفت
|چو کلباد ویسه بورد رفت
|چو رهام گودرز با بارمان
|برفتند یک با دگر بدگمان
|گرازه بشد با سیامک بجنگ
|چو شیر ژیان با دمنده نهنگ
|چو گرگین کارآزموده سوار
|که با اندریمان کند کارزار
|ابا بیژن گیو رویین گرد
|بجنگ از جهان روشنایی ببرد
|چو او خواست با زنگه شاوران
|دگر برته با کهرم از یاوران
|چو دیگر فروهل بد و زنگله
|برون تاختند از میان گله
|هجیر و سپهرم بکردار شیر
|بدان رزمگاه اندر آمد دلیر
|چو گودرز کشواد و پیران بهم
|همه ساخته دل بدرد و ستم
|میان بسته هر دو سپهبد بکین
|چه از پادشاهی چه از بهر دین
|بخوردند سوگند یک بادگر
|که کس برنگرداند از کینه سر
|بدان تا کرا گردد امروز کار
|که پیروز برگردد از کارزار
|دو بالا بداندر دو روی سپاه
|که شایست کردن بهرسو نگاه
|یکی سوی ایران دگر سوی تور
|که دیدار بودی بلشکر ز دور
|بپیش اندرون بود هامون و دشت
|که تا زنده شایست بر وی گذشت
|سپهدار گودرز کرد آن نشان
|که هر کو ز گردان گردنکشان
|بزیر آورد دشمنی را چو دود
|درفشی ز بالا برآرند زود
|سپهدار پیران نشانی نهاد
|ببالای دیگر همین کرد یاد
|ازآن پس بهامون نهادند سر
|بخون ریختن بسته گردان کمر
|بتیغ و بگرز و بتیر و کمر
|همی آزمودند هرگونه بند
|دلیران توران و کنداوران
|ابا گرز و تیغ و پرنداوران
|که گر کوه پیش آمدی روز جنگ
|نبودی بر آن رزم کردن درنگ
|همه دستهاشان فروماند پست
|در زور یزدان بریشان ببست
|بدان بلا اندر آویختند
|که بسیار بیداد خون ریختند
|فرومانده اسبان جنگی بجای
|تو گفتی که با دست بستست پای
|بریشان همه راستی شد نگون
|که برگشت روز و بجوشید خون
|چنان خواست یزدان جان‌آفرین
|که گفتی گرفت آن گوان را زمین
|ز مردی که بودند با بخت خویش
|برآویختند از پی تخت خویش
|سران از پی پادشاهی بجنگ
|بدادند جان از پی نام و ننگ
|دمان آمدند اندر آوردگاه
|ابا یکدگر ساخته کینه خواه
|نخستین فریبرز نیو دلیر
|ز لشکر برون تاخت برسان شیر
|بنزدیک کلباد ویسه دمان
|بیامد بزه برنهاده کمان
|همی گشت و تیرش نیامد چو خواست
|کشید آن پرنداور از دست راست
|برآورد و زد تیر بر گردنش
|بدو نیم شد تا کمرگه تنش
|فرود آمد از اسب و بگشاد بند
|ز فتراک خویش آن کیانی کمند
|ببست از بر باره کلباد را
|گشاد از برش بند پولاد را
|ببالا برآمد به پیروز نام
|خروشی برآورد و بگذارد گام
|که سالار ما باد پیروزگر
|همه دشمن شاه خسته‌جگر
|و دیگر گروی زره دیو نیو
|برون رفت با پور گودرز گیو
|بنیزه فراوان برآویختند
|همی زهر با خون برآمیختند
|سناندار نیزه ز چنگ سوار
|فرو ریخت از هول آن کارزار
|کمان برگرفتند و تیر خدنگ
|یک اندر دگر تاخته چون پلنگ
|همی زنده بایست مر گیو را
|کز اسب اندر آرد گو نیو را
|چنان بسته در پیش خسرو برد
|ز ترکان یکی هدیهٔ نو برد
|چو گیو اندر آمد گروی از نهیب
|کمان شد ز دستش بسوی نشیب
|سوی تیغ برد آن زمان دست خویش
|دمان گیو نیو اندر آمد بپیش
|عمودی بزد بر سر و ترگ اوی
|که خون اندر آمد ز تارک بروی
|همیدون ز زین دست بگذاردش
|گرفتش ببر سخت و بفشاردش
|که بر پشت زین مرد بی‌توش گشت
|ز اسب اندر افتاد و بیهوش گشت
|فرود آمد از باره جنگی پلنگ
|دو دست از پس پشت بستش چو سنگ
|نشست از بر زین و او را بپیش
|دوانید و شد تا بر یار خویش
|ببالا برآمد درفشی بدست
|بنعره همی کوه را کرد پست
|به پیروزی شاه ایران زمین
|همی خواند بر پهلوان آفرین
|سه دیگر سیامک ز توران سپاه
|بشد با گرازه به آوردگاه
|برفتند و نیزه گرفته بدست
|خروشان بکردار پیلان مست
|پر از جنگ و پر خشم کینه‌وران
|گرفتند زان پس عمود گران
|چو شیران جنگی برآشوفتند
|همی بر سر یکدگر کوفتند
|زبانشان شد از تشنگی لخت لخت
|بتنگی فراز آمد آن کار سخت
|پیاده شدند و برآویختند
|همی گرد کینه برانگیختند
|گرازه بزد دست برسان شیر
|مر او را چو باد اندر آورد زیر
|چنان سخت زد بر زمین کاستخوانش
|شکست و برآمد ز تن نیز جانش
|گرازه هم آنگه ببستش باسب
|نشست از بر زین چو آذرگشسب
|گرفت آنگه اسب سیامک بدست
|ببالا برآمد بکردار مست
|درفش خجسته بدست اندرون
|گرازان و شادان و دشمن نگون
|خروشان و جوشان و نعره زنان
|ابر پهلوان آفرین برکنان
|چهارم فروهل بد و زنگله
|دو جنگی بکردار شیر یله
|بایران نبرده بتیر و کمان
|نبد چون فروهل دگر بدگمان
|چو از دور ترک دژم را بدید
|کمان را بزه کرد و اندر کشید
|برآورد زان تیرهای خدنگ
|گرفته کمان رفت پیشش بجنگ
|ابر زنگله تیرباران گرفت
|ز هر سو کمین سواران گرفت
|خدنگی برانش برآمد چو باد
|که بگذشت بر مرد و بر اسب شاد
|بروی اندر آمد تگاور ز درد
|جدا شد ازو زنگله روی زرد
|نگون شد سر زنگله جان بداد
|تو گفتی همانا ز مادر نزاد
|فروهل فروجست و ببرید سر
|برون کرد خفتان رومی ز بر
|سرش را بفتراک زین برببست
|بیامد گرفت اسب او را بدست
|ببالا برآمد بسان پلنگ
|بخون غرقه گشته بر و تیغ و چنگ
|درفش خجسته برآورد راست
|شده شادمان یافته هرچ خواست
|خروشید زان پس که پیروز باد
|سر خسروان شاه فرخ نژاد
|به پنجم چو رهام گودرز بود
|که با بارمان او نبرد آزمود
|کمان برگرفتند و تیر خدنگ
|برآمد خروش سواران جنگ
|کمانها همه پاک بر هم شکست
|سوی نیزه بردند چون باد دست
|دو جنگی و هر دو دلیر و سوار
|هشیوار و دیده بسی کارزار
|بگشتند بسیار یک بادگر
|بپیچید رهام پرخاشخر
|یکی نیزه انداخت بر ران اوی
|کز اسب اندر آمد بفرمان اوی
|جدا شد ز باره هم آنگاه ترک
|ز اسب اندر افتاد ترک سترگ
|بپشت اندرش نیزه‌ای زد دگر
|سنان اندر آمد میان جگر
|فرود آمد از باره کرد آفرین
|ز دادار بر بخت شاه زمین
|بکین سیاوش کشیدش نگون
|ز کینه بمالید بر روی خون
|بزین اندر آهخت و بستش چو سنگ
|سر آویخته پایها زیر تنگ
|نشست از بر زین و اسبش کشان
|بیامد دوان تا بجای نشان
|ببالا برآمد شده شاد دل
|ز درد و غمان گشته آزاددل
|به پیروزی شاه و تخت بلند
|بکام آمده زیر بخت بلند
|همی آفرین خواند سالار شاه
|ابر شاه کیخسرو و تاج و گاه
|که پیروزگر شاه پیروز باد
|همه روزگارانش نوروز باد
|ششم بیژن گیو و رویین دمان
|بزه برنهادند هر دو کمان
|چپ و راست گشتند یک با دگر
|نبد تیرشان از کمان کارگر
|برومی عمود آنگهی پور گیو
|همی گشت با گرد رویین نیو
|بر آوردگه بر برو دست یافت
|زمین را بدرید و اندر شتافت
|زد از باد بر سرش رومی ستون
|فروریخت از ترگ او مغز و خون
|به زین پلنگ اندرون جان بداد
|ز پیران ویسه بسی کرد یاد
|پس از پشت باره درآمد نگون
|همه تن پر آهن دهن پر ز خون
|ز اسب اندر آمد سبک بیژنا
|مر او را بکردار آهرمنا
|کمند اندر افگند و بر زین کشید
|نبد کس که تیمار رویین کشید
|برفت از پی سود مایه بباد
|هنوز از جوانیش نابوده شاد
|بر اسبش بکردار پیلی ببست
|گرفت آنگهی پالهنگش بدست
|عنان هیون تگاور بتافت
|وز آن جایگه سوی بالا شتافت
|بچنگ اندرون شیر پیکر درفش
|میان دیبه و رنگ خورده بنفش
|چنینست کار جهان فریب
|پس هر فرازی نهاده نشیب
|وز آن جایگه شد بجای نشان
|بنزدیک آن نامور سرکشان
|همی گفت پیروزگر باد شاه
|همیشه سر پهلوان با کلاه
|جهان پیش شاه جهان بنده باد
|همیشه دل پهلوان باد شاد
|برون تاخت هفتم ز گردان هجیر
|یکی نامداری سواری هژیر
|سپهرم ز خویشان افراسیاب
|یکی نامور بود با جاه و آب
|ابا پور گودرز رزم آزمود
|که چون او بلشکر سواری نبود
|برفتند هر دو بجای نبرد
|برآمد ز آوردگه تیره گرد
|بشمشیر هر دو برآویختند
|همی زآهن آتش فروریختند
|هجیر دلاور بکردار شیر
|بروی سپهرم درآمد دلیر
|بنام جهان‌آفرین کردگار
|ببخت جهاندار با شهریار
|یکی تیغ زد بر سر و ترگ اوی
|که آمد هم اندر زمان مرگ اوی
|درافتاد ز اسبش هم آنگه نگون
|بزاری و خواری دهن پر ز خون
|فرود آمد از باره فرخ هجیر
|مر او را ببست از بر زین چو شیر
|نشست از بر اسب و آن اسب اوی
|گرفته عنان و درآورده روی
|برآمد ببالا و کرد آفرین
|بران اختر نیک و فرخ زمین
|همی زور و بخت از جهاندار دید
|وز آن گردش بخت بیدار دید
|بهشتم ز گردان ناماوران
|بشد ساخته زنگهٔ شاوران
|که همرزمش از تخم او خواست بود
|که از جنگ هرگز نه برکاست بود
|گرفتند هر دو عمود گران
|چو او خواست با زنگهٔ شاوران
|بگشتند ز اندازه بیرون بجنگ
|ز بس کوفتن گشت پیکار تنگ
|فروماند اسبان جنگی ز تگ
|که گفتی بتنشان نجنبید رگ
|چو خورشید تابان ز گنبد بگشت
|بکردار آهن بتفسید دشت
|چنان تشنه گشتند کز جای خویش
|نجنبید و ننهاد کس پای پیش
|زبان برگشادند یک‌بادگر
|که اکنون ز گرمی بسوزد جگر
|بباید برآسود و دم برزدن
|پس آنگه سوی جنگ بازآمدن
|برفتند و اسبان جنگی بجای
|فراز آوریدند و بستند پای
|بسودگی باز برخاستند
|بپیکار کینه بیاراستند
|بکردار آتش ز نیزه سوار
|همی گشت بر مرکز کارزار
|بدآنگه که زنگه برو دست یافت
|سنان سوی او کرد و اندر شتافت
|یکی نیزه زد بر کمرگاه اوی
|کز اسبش نگون کرد و برزد بروی
|چو رعد خروشان یکی ویله کرد
|که گفتی بدرید دشت نبرد
|فرود آمد از باره شد نزد اوی
|بران خاک تفته کشیدش بروی
|مر او را بچاره ز روی زمین
|نگون اندر افگند بر پشت زین
|نشست از بر اسب و بالا گرفت
|بترکان چه آمد ز بخت ای شگفت
|بران کوه فرخ برآمد ز پست
|یکی گرگ پیکر درفشی بدست
|بشد پیش یاران و کرد آفرین
|ابر شاه و بر پهلوان زمین
|برون رفت گرگین نهم کینه‌خواه
|ابا اندریمان ز توران سپاه
|جهاندیده و کارکرده دو مرد
|برفتند و جستند جای نبرد
|بنیزه بگشتند و بشکست پست
|کمان برگرفتند هر دو بدست
|ببارید تیر از کمان سران
|بروی اندر آورده کرگ اسپران
|همی تیر بارید همچون تگرگ
|بران اسپر کرگ و بر ترک و ترگ
|یکی تیر گرگین بزد بر سرش
|که بردوخت با ترگ رومی برش
|بلرزید بر زین ز سختی سوار
|یکی تیر دیگر بزد نامدار
|هم آنگاه ترک اندر آمد نگون
|ز چشمش برون آمد از درد خون
|فرود آمد از باره گرگین چو گرد
|سر اندریمان ز تن دور کرد
|بفتراک بربست و خود برنشست
|نوند سوار نبرده بدست
|بران تند بالا برآمد دمان
|همیدون ببازو بزه بر کمان
|بنیروی یزدان که او بد پناه
|بپیروز بخت جهاندار شاه
|چو پیروز برگشت مرد از نبرد
|درفش دلفروز بر پای کرد
|دهم برته با کهرم تیغ‌زن
|دو خونی و هر دو سر انجمن
|همی آزمودند هرگونه جنگ
|گرفتند پس تیغ هندی بچنگ
|درفش همایون بدست اندرون
|تو گفتی بجنبد که بیستون
|یکایک بپیچید ازو برته روی
|یکی تیغ زد بر سر و ترگ اوی
|که تا سینه کهرم بد و نیک گشت
|ز دشمن دل برته بی‌بیم گشت
|فرود آمد از اسب و او را ببست
|بران زین توزی و خود برنشست
|برآمد ببالا چو شرزه پلنگ
|خروشان یکی تیغ هندی بچنگ
|درفش همایون بدست اندرون
|فگنده بران باره کهرم نگون
|همی گفت شاهست پیروزگر
|همیشه کلاهش بخورشید بر
|چو از روز نه ساعت اندر گذشت
|ز ترکان نبد کس بران پهن‌دشت
|کسی را کجا پروراند بناز
|برآید برو روزگار دراز
|شبیخون کند گاه شادی بروی
|همی خواری و سختی آرد بروی
|ز باد اندر آرد دهدمان بدم
|همی داد خوانیم و پیدا ستم
|بتورانیان بر بد آن جنگ شوم
|به آوردگه کردن آهنگ شوم
|چنان شد که پیران ز توران سپاه
|سواری ندید اندر آوردگاه
|روان‌ها گسسته ز تنشان بتیغ
|جهان را تو گفتی نیامد دریغ
|سپهدار ایران و توران دژم
|فراز آمدند اندران کین بهم
|همی برنوشتند هر دو زمین
|همه دل پر از درد و سر پر ز کین
|به آوردگاه سواران ز گرد
|فروماند خورشید روز نبرد
|بتیغ و بخنجر بگرز و کمند
|ز هر گونهٔ برنهادند بند
|فراز آمد آن گردش ایزدی
|از ایران بتوران رسید آن بدی
|ابا خواست یزدانش چاره نماند
|کرا کوشش و زور و یاره نماند
|نگه کرد پیران که هنگام چیست
|بدانست کان گردش ایزدیست
|ولیکن بمردی همی کرد کار
|بکوشید با گردش روزگار
|ازان پس کمان برگرفتند و تیر
|دو سالار لشکر دو هشیار پیر
|یکی تیرباران گرفتند سخت
|چو باد خزان بر جهد بر درخت
|نگه کرد گودرز تیر خدنگ
|که آهن ندارد مر او را نه سنگ
|ببر گستوان برزد و بردرید
|تگاور بلرزید و دم درکشید
|بیفتاد و پیران درآمد بزیر
|بغلتید زیرش سوار دلیر
|بدانست کآمد زمانه فراز
|وزان روز تیره نیابد جواز
|ز نیرو بدو نیم شد دست راست
|هم آنگه بغلتید و بر پای خاست
|ز گودرز بگریخت و شد سوی کوه
|غمی شد ز درد دویدن ستوه
|همی شد بران کوهسر بر دوان
|کزو بازگردد مگر پهلوان
|نگه کرد گودرز و بگریست زار
|بترسید از گردش روزگار
|بدانست کش نیست با کس وفا
|میان بسته دارد ز بهر جفا
|فغان کرد کای نامور پهلوان
|چه بودت که ایدون پیاده دوان
|بکردار نخچیر در پیش من
|کجات آن سپاه ای سر انجمن
|نیامد ز لشکر ترا یار کس
|وزیشان نبینمت فریادرس
|کجات آنهمه زور و مردانگی
|سلیح و دل و گنج و فرزانگی
|ستون گوان پشت افراسیاب
|کنون شاه را تیره گشت آفتاب
|زمانه ز تو زود برگاشت روی
|بهنگام کینه تو چاره مجوی
|چو کارت چنین گشت زنهار خواه
|بدان تات زنده برم نزد شاه
|ببخشاید از دل همی بر تو بر
|که هستس جهان پهلوان سربسر
|بدو گفت پیران که این خود مباد
|بفرجام بر من چنین بد مباد
|ازین پس مرا زندگانی بود
|بزنهار رفتن گمانی بود
|خود اندر جهان مرگ را زاده‌ایم
|بدین کار گردن ترا داده‌ایم
|شنیدستم این داستان از مهان
|که هرچند باشی بخرم جهان
|سرانجام مرگست زو چاره نیست
|بمن بر بدین جای پیغاره نیست
|همی گشت گودرز بر گرد کوه
|نبودش بدو راه و آمد ستوه
|پیاده ببود و سپر برگرفت
|چو نخچیربانان که اندر گرفت
|گرفته سپر پیش و ژوپین بدست
|ببالا نهاده سر از جای پست
|همی دید پیران مر او را ز دور
|بست از بر سنگ سالار تور
|بینداخت خنجر بکردار تیر
|بیامد ببازوی سالار پیر
|چو گودرز شد خسته بر دست اوی
|ز کینه بخشم اندر آورد روی
|بینداخت ژوپین بپیران رسید
|زره بر تنش سربسر بردرید
|ز پشت اندر آمد براه جگر
|بغرید و آسیمه برگشت سر
|برآمدش خون جگر بر دهان
|روانش برآمد هم اندر زمان
|چو شیر ژیان اندر آمد بسر
|بنالید با داور دادگر
|بران کوه خارا زمانی طپید
|پس از کین و آوردگاه آرمید
|زمانه بزهراب دادست چنگ
|بدرد دل شیر و چرم پلنگ
|چنینست خود گردش روزگار
|نگیرد همی پند آموزگار
|چو گودرز بر شد بران کوهسار
|بدیدش بر آن‌گونه افگنده خوار
|دریده دل و دست و بر خاک سر
|شکسته سلیح و گسسته کمر
|چنین گفت گودرز کای نره شیر
|سر پهلوانان و گرد دلیر
|جهان چون من و چون تو بسیار دید
|نخواهد همی با کسی آرمید
|چو گودرز دیدش چنان مرده‌خوار
|بخاک و بخون بر طپیده بزار
|فروبرد چنگال و خون برگرفت
|بخورد و بیالود روی ای شگفت
|ز خون سیاوش خروشید زار
|نیایش همی کرد بر کردگار
|ز هفتاد خون گرامی پسر
|بنالید با داور دادگر
|سرش را همی خواست از تن برید
|چنان بدکنش خویشتن را ندید
|درفی ببالینش بر پای کرد
|سرش را بدان سایه برجای کرد
|سوی لشکر خویش بنهاد روی
|چکان خون ز بازوش چون آب جوی
|همه کینه‌جویان پرخاشجوی
|ز بالا بلشکر نهادند روی
|ابا کشتگان بسته بر پشت زین
|بریشان سرآورده پرخاش و کین
|چو با کینه‌جویان نبد پهلوان
|خروشی برآمد ز پیر و جوان
|که گودرز بر دست پیران مگر
|ز پیری بخون اندر آورد سر
|همی زار بگریست لشکر همه
|ز نادیدن پهلوان رمه
|درفشی پدید آمد از تیره گرد
|گرازان و تازان بدشت نبرد
|برآمد ز لشکرگه آوای کوس
|همی گرد بر آسمان داد بوس
|بزرگان بر پهلوان آمدند
|پر از خنده و شادمان آمدند
|چنین گفت لشکر مگر پهلوان
|ازو بازگردید تیره روان
|که پیران یکی شیردل مرد بود
|همه ساله جویای آورد بود
|چنین یاد کرد آن زمان پهلوان
|سپرده بدو گوش پیر و جوان
|بانگشت بنمود جای نبرد
|بگفت آنک با او زمانه چه کرد
|برهام فرمود تا برنشست
|بوردن او میان را ببست
|بدو گفت او را بزین برببند
|بیاور چنان تازیان بر نوند
|درفش و سلیحش چنان هم که هست
|بدرع و میانش مبر هیچ دست
|بران گونه چون پهلوان کرد یاد
|برون تاخت رهام چون تندباد
|کشید از بر اسب روشن تنش
|بخون اندرون غرقه بد جوشنش
|چنان هم ببستش بخم کمند
|فرود آوریدش ز کوه بلند
|درفشش چو از جایگاه نشان
|ندیدند گردان گردنکشان
|همه خواندند آفرین سربسر
|ابر پهلوان زمین دربدر
|که ای نامور پشت ایران سپاه
|پرستندهٔ تخت تو باد ماه
|فدای سپه کرده‌ای جان و تن
|بپیری زمان روزگار کهن
|چنین گفت گودرز با مهتران
|که چون رزم ما گشت زین سان گران
|مرا در دل آید که افراسیاب
|سپه بگذراند بدین روی آب
|سپاه وی آسوده از رنج و تاب
|بمانده سپاهم چنین در شتاب
|ولیکن چنین دارم امید من
|که آید جهاندار خورشید من
|بیفروزد این رزمگه را بفر
|بیارد سپاهی بنو کینه‌ور
|یکی هوشمندی فرستاده‌ام
|بس شاه را پندها داده‌ام
|که گر شاه ترکان بیارد سپاه
|نداریم پای اندرین کینه‌گاه
|گمانم چنانست کو با سپاه
|بیاری بیاید بدین رزمگاه
|مر این کشتگان را برین دشت کین
|چنین هم بدارید بر پشت زین
|کزین کشتگان جان ما بیغمست
|روان سیاوش زین خرمست
|اگر هم چنین نزد شاه آوریم
|شود شاد و زین پایگاه آوریم
|که آشوب ترکان و ایرانیان
|ازین بد کجا کم شد اندر میان
|همه یکسره خواندند آفرین
|که بی تو مبادا زمان و زمین
|همه سودمندی ز گفتار تست
|خور و ماه روشن بدیدار تست
|برفتند با کشتگان همچنان
|گروی زره را پیاده دوان
|چو نزدیک بنگاه و لشکر شدند
|پذیرهٔ سپهبد سپاه آمدند
|بپیش سپه بود گستهم شیر
|بیامد بر پهلوان دلیر
|زمین را ببوسید و کرد آفرین
|سپاهت بی‌آزار گفتا ببین
|چنانچون سپردی سپردم بهم
|درین بود گودرز با گستهم
|که اندر زمان از لب دیده‌بان
|بگوش آمد از کوه زیبد فغان
|که از گرد شد دشت چون تیره شب
|شگفتی برآمد ز هر سو جلب
|خروشیدن کوس با کرنای
|بجنباند آن دشت گویی ز جای
|یکی تخت پیروزه بر پشت پیل
|درفشان بکردار دریای نیل
|هوا شد بسان پرند بنفش
|ز تابیدن کاویانی درفش
|درفشی ببالای سرو سهی
|پدید آمد از دور با فرهی
|بگردش سواران جوشنوران
|زمین شد بنفش از کران تا کران
|پس هر درفشی درفشی بپای
|چه از اژدها و چه پیکر همای
|ارگ همچنین تیزرانی کنند
|بیک روز دیگر بدینجا رسند
|ز کوه کنابد همان دیده‌بان
|بدید آن شگفتی و آمد دوان
|چنین گفت گر چشم من تیره نیست
|وز اندوه دیدار من خیره نیست
|ز ترکان برآورد ایزد دمار
|همه رنجشان سربسر گشت خوار
|سپاه اندر آمد ز بالا بپست
|خروشان و هر یک درفشی بدست
|درفش سپهدار توران نگون
|همی بینم از پیش غرقه بخون
|همان ده دلاور کز ایدر برفت
|ابا گرد پیران بورد تفت
|همی بینم از دورشان سرنگون
|فگنده بر اسبان و تن پر ز خون
|دلیران ایران گرازان بهم
|رسیدند یکسر بر گستهم
|وزان سوی زیبد یکی تیره‌گرد
|پدید آمد و دشت شد لاژورد
|میان سپه کاویانی درفش
|بپیش اندرون تیغهای بنفش
|درفش شهنشاه با بوق و کوس
|پدید آمد و شد زمین آبنوس
|برفتند لهاک و فرشیدورد
|بدانجا که بد جایگاه نبرد
|بدیدند کشته بدیدار خویش
|سپهبد برادر جهاندار خویش
|ابا ده سوار آن گزیده سران
|ز ترکان دلیران جنگاوران
|بران دیده برزار و جوشان شدند
|ز خون برادر خروشان شدند
|همی زار گفتند کای نره شیر
|سپهدار پیران سوار دلیر
|چه بایست آن رادی و راستی
|چو رفتن ز گیتی چنین خواستی
|کنون کام دشمن برآمد همه
|ببد بر تو گیتی سرآمد همه
|که جوید کنون در جهان کین تو
|که گیرد کنون راه و آیین تو
|ازین شهر ترکان و افراسیاب
|بد آمد سرانجامت ای نیک‌یاب
|بباید بریدن سر خویش پست
|بخون غرقه کردن بر و یال و دست
|چو اندرز پیران نهادند پیش
|نرفتند بر خیره گفتار خویش
|ز گودرز چون خواست پیران نبرد
|چنین گفت با گرد فرشیدورد
|که گر من شوم کشته بر کینه‌گاه
|شما کس مباشید پیش سپاه
|اگر کشته گردم برین دشت کین
|شود تنگ بر نامداران زمین
|نه از تخمهٔ ویسه ماند کسی
|که اندر سرش مغز باشد بسی
|که بر کینه‌گه چونک ما را کشند
|چو سرهای ما سوی ایران کشند
|ز گودرز خواهد سپه زینهار
|شما خویشتن را مدارید خوار
|همه راه سوی بیابان برید
|مگر کز بد دشمنان جان برید
|بلشکر گه خویش رفتند باز
|همه دیده پر خون و دل پر گداز
|بدانست لشکر سراسر همه
|که شد بی‌شبان آن گرازان رمه
|همه سربسر زار و گریان شدند
|چو بر آتش تیز بریان شدند
|بنزدیک لهاک و فرشیدورد
|برفتند با دل پر از باد سرد
|که اکنون چه سازیم زین رزمگاه
|چو شد پهلوان پشت توران سپاه
|چنین گفت هر کس که پیران گرد
|جز از نام نیکو ز گیهان نبرد
|کرا دل دهد نیز بستن کمر
|ز آهن کله برنهادن بسر
|چنین گفت لهاک فرشیدورد
|که از خواست یزدان کرانه که کرد
|چنین راند بر سر ورا روزگار
|که بر کینه کشته شود زار و خوار
|بشمشیر کرده جدا سر ز تن
|نیابد همی کشته گور و کفن
|بهرجای کشته کشان دشمنش
|پر از خون سر و درع و خسته تنش
|کنون بودنی بود و پیران گذشت
|همه کار و کردار او باد گشت
|ستون سپه بود تا زنده بود
|بمهر سپه جانش آگنده بود
|سپه را ز دشمن نگهدار بود
|پسر با برادر برش خوار بود
|بدان گیتی افتاد نیک و بدش
|همانا که نیک است با ایزدش
|بس از لشکر خویش تیمار خورد
|ز گودرز پیمان ستد در نبرد
|که گر من شوم کشته در کینه‌گاه
|نجویی تو کین زان سپس با سپاه
|گذرشان دهی تا بتوران شوند
|کمین را نسازی بریشان کمند
|ز پیمان نگردند ایرانیان
|ازین در کنون نیست بیم زیان
|سه کارست پیش‌آمده ناگزیر
|همه گوش دارید برنا و پیر
|اگرتان بزنهار باید شدن
|کنونتان همی رای باید زدن
|وگر بازگشتن بخرگاه خویش
|سپردن بنیک و ببد راه خویش
|وگر جنگ را گرد کرده عنان
|یکایک بخوناب داده سنان
|گر ایدون کتان دل گراید بجنگ
|بدین رزمگه کرد باید درنگ
|که پیران ز مهتر سپه خواستست
|سپهبد یکی لشکر آراستست
|زمان تا زمان لشکر آید پدید
|همی کینه زینشان بباید کشید
|ز هرگونه رانیم یکسر سخن
|جز از خواست یزدان نباشد ز بن
|ور ایدون کتان رای شهرست و گاه
|همانا که بر ما نگیرند راه
|وگرتان بزنهار شاهست رای
|بباید بسیچید و رفتن ز جای
|وگرتان سوی شهر ایران هواست
|دل هر کسی بر تنش پادشاست
|ز ما دو برادر مدارید چشم
|که هرگز نشوییم دل را ز خشم
|کزین تخمهٔ ویسگان کس نبود
|که بند کمر بر میانش نسود
|بر اندرز سالار پیران شویم
|ز راه بیابان بتوران شویم
|ار ایدونک بر ما بگیرند راه
|بکوشیم تا هستمان دستگاه
|چو ترکان شنیدند زیشان سخن
|یکی نیک پاسخ فگندند بن
|که سالار با ده یل نامدار
|کشیدند کشته بران گونه خوار
|وزان روی کیخسرو آمد پدید
|که یارد بدین رزمگاه آرمید
|نه اسب و سلیح و نه پای و نه پر
|نه گنج و نه سالار و نه نامور
|نه نیروی جنگ و نه راه گریز
|چه با خویشتن کرد باید ستیز
|اگر بازگردیم گودرز و شاه
|پس ما برانند پیل و سپاه
|رهایی نیابیم یک تن بجان
|نه خرگاه بینیم و نه دودمان
|بزنهار بر ما کنون عار نیست
|سپاهست بسیار و سالار نیست
|ازان پس خود از شاه ترکان چه باک
|چه افراسیاب و چه یک مشت خاک
|چو لشکر چنین پاسخ آراستند
|دو پرمایه از جای برخاستند
|بدانست لهاک و فرشیدورد
|کشان نیست هنگام ننگ و نبرد
|همی راست گویند لشکر همه
|تبه گردد از بی‌شبانی رمه
|بپدرود کردند گرفتند ساز
|بیابان گرفتند و راه دراز
|درفشی گرفته بدست اندرون
|پر از درد دل دیدگان پر ز خون
|برفتند با نامور ده سوار
|دلیران و شایستهٔ کارزار
|بره بر ز ایران سواران بدند
|نگهبان آن نامداران بدند
|برانگیختند اسب ترکان ز جای
|طلایه بیفشارد با جای پای
|یکی ناسگالیده‌شان جنگ خاست
|که از خون زمین گشت با کوه راست
|بکشتند ایرانیان هشت مرد
|دلیران و شیران روز نبرد
|وزانجا برفتند هر دو دلیر
|براه بیابان بکردار شیر
|ز ترکان جزین دو سرافراز گرد
|ز دست طلایه دگر جان نبرد
|پس از دیده گه دیده‌بان کرد غو
|که ای سرفرازان و گردان نو
|ازین لشکر ترک دو نامدار
|برون رفت با نامور ده سوار
|چنان با طلایه برآویختند
|که با خاک خون را برآمیختند
|تنی هشت کشتند ایرانیان
|دو تن تیز رفتند بسته میان
|چو بشنید گودرز گفت آن دو مرد
|بود گرد لهاک و فرشیدورد
|برفتند با گردان افراختن
|شکسته نشدشان دل از تاختن
|گر ایشان از اینجا به توران شوند
|بر این لشکر آید همانا گزند
|هم اندر زمان گفت با سرکشان
|که ای نامداران دشمن‌کشان
|که جوید کنون نام نزدیک شاه
|بپوشد سرش را برومی کلاه
|همه مانده بودند ایرانیان
|شده سست و سوده ز آهن میان
|ندادند پاسخ جز از گستهم
|که بود اندر آورد شیر دژم
|بسالار گفت ای سرافراز شاه
|چو رفتی بورد توران سپاه
|سپردی مرا کوس و پرده‌سرای
|بپیش سپه برببودن بپای
|دلیران همه نام جستند و ننگ
|مرا بهره نمد بهنگام جنگ
|کنون من بدین کار نام آورم
|شومشان یکایک بدام آورم
|بخندید گودرز و زو شاد شد
|رخش تازه شد وز غم آزاد شد
|بدو گفت نیک‌اختری تو ز هور
|که شیری و بدخواه تو همچو گور
|برو کفریننده یار تو باد
|چو لهاک سیصد شکار تو باد
|بپوشید گستهم درع نبرد
|ز گردان کرا دید پدرود کرد
|برون رفت وز لشکر خویش تفت
|بجنگ دو ترک سرافراز رفت
|همی گفت لشکر همه سربسر
|که گستهم را زین بد آید بسر
|یکی لشکر از نزد افراسیاب
|همی رفت برسان کشتی برآب
|بیاری همه جنگجو آمدند
|چو نزدیک دشت دغو آمدند
|خبر شد بدیشان که پیران گذشت
|نبرد دلیران دگرگونه گشت
|همه بازگشتند یکسر ز راه
|خروشان برفتند نزدیک شاه
|چو بشنید بیژن که گستهم رفت
|ز لشکر بورد لهاک تفت
|گمانی چنان برد بیژن که او
|چو تنگ اندر آید بدشت دغو
|نباید که لهاک و فرشیدورد
|برآرند ازو خاک روز نبرد
|نشست از بر دیزهٔ راه‌جوی
|بنزدیک گودرز بنهاد روی
|چو چشمش بروی نیا برفتاد
|خروشید و چندی سخن کرد یاد
|نه خوب آید ای پهلوان از خرد
|که هر نامداری که فرمان برد
|مر او را بخیره بکشتن دهی
|بهانه بچرخ فلک برنهی
|دو تن نامداران توران سپاه
|برفتند زین سان دلاور براه
|ز هومان و پیران دلاورترند
|بگوهر بزرگان آن کشورند
|کنون گستهم شد بجنگ دو تن
|نباید که آید برو برشکن
|همه کام ما بازگردد بدرد
|چو کم گردد از لشکر آن رادمرد
|چو بشنید گودرز گفتار اوی
|کشیدن بدان کار تیمار اوی
|پس اندیشه کرد اندران یک زمان
|هم از بد که می‌برد بیژن گمان
|بگردان چنین گفت سالار شاه
|که هر کس که جوید همی نام و گاه
|پس گستهم رفت باید دمان
|مر او را بدن یار با بدگمان
|ندادند پاسخ کس از انجمن
|نه غمخواره بد کس نه آسوده‌تن
|بگودرز پس گفت بیژن که کس
|جز من نباشدش فریادرس
|که آید ز گردان بدین کار پیش
|بسیری نیامد کس از جان خویش
|مرا رفت باید که از کار اوی
|دلم پر ز درد است و پر آب روی
|بدو گفت گودرز کای شیرمرد
|نه گرم آزموده ز گیتی نه سرد
|نبینی که ماییم پیروزگر
|بدین کار مشتاب تند ای پسر
|بریشان بود گستهم چیره‌بخت
|وزیشان ستاند سرو تاج و تخت
|بمان تا کنون از پس گستهم
|سواری فرستم چو شیر دژم
|که با او بود یارگاه نبرد
|سر دشمنان اندر آرد بگرد
|بدو گفت بیژن که ای پهلوان
|خردمند و بیدار و روشن‌روان
|کنون یار باید که زندست مرد
|نه آنگه کجا زو برآرند گرد
|چو گستهم شد کشته در کارزار
|سرآمد برو روز و برگشت کار
|کجا سود دارد مر او را سپاه
|کنون دار گر داشت خواهی نگاه
|بفرمای تا من ز تیمار اوی
|ببندم کمر تنگ بر کار اوی
|ور ایدونک گویی مرو من سرم
|ببرم بدین آبگون خنجرم
|که من زندگانی پس از مرگ اوی
|نخواهم که باشد بهانه مجوی
|بدو گفت گودرز بشتاب پیش
|اگر نیست مهر تو بر جان خویش
|نیابی همی سیری از کارزار
|کمر بند و ببسیچ و سر بر مخار
|نسوزد همانا دلت بر پدر
|که هزمان مر او را بسوزی جگر
|چو بشنید بیژن فرو برد سر
|زمین را ببوسید و آمد بدر
|برآرم همی گفت از کوه خاک
|بدین جنگ جستن مرا زو چه باک
|کمر بست و برساخت مر جنگ را
|بزین اندر آورد شبرنگ را
|بگیو آگهی شد که بیژن چو گرد
|کمر بست بر جنگ فرشیدورد
|پس گستهم تازیان شد براه
|بجنگ سواران توران سپاه
|هم اندر زمان گیو برجست زود
|نشست از بر تازی اسبی چو دود
|بیامد بره بر چو او را بدید
|به تندی عنانش بیکسو کشید
|بدو گفت چندین زدم داستان
|نخواهی همی بود همداستان
|که باشم بتو شادمان یک زمان
|کجا رفت خواهی بدین سان دمان
|بهر کار درد دلم را مجوی
|بپیران سر از من چه باید بگوی
|جز از تو بگیتیم فرزند نیست
|روانم بدرد تو خرسند نیست
|بدی ده شبان روز بر پشت زین
|کشیده ببدخواه بر تیغ کین
|بسودی بخفتان و خود اندرون
|نخواهی همی سیر گشتن ز خون
|چو نیکی دهش بخت پیروز داد
|بباید نشستن برام و شاد
|بپیش زمانه چه تازی سرت
|بس ایمن شدستی بدین خنجرت
|کسی کو بجوید سرانجام خویش
|نجوید ز گیتی چنین کام خویش
|تو چندین بگرد زمانه مپوی
|که او خود سوی ما نهادست روی
|ز بهر مرا زین سخن بازگرد
|نشاید که دارای دل من بدرد
|بدو گفت بیژن که ای پر خرد
|جزین بر تو مردم گمانی برد
|که کار گذشته بیاری بیاد
|نپیچی بخیره همی سر زداد
|بدان ای پدر کین سخن داد نیست
|مگر جنگ لاون ترا یاد نیست
|که با من چه کرد اندران گستهم
|غم و شادمانیش با من بهم
|ورایدون کجا گردش ایزدی
|فرازآورد روزگار بدی
|نبشته نگردد بپرهیز باز
|نباید کشید این سخن را دراز
|ز پیکار سر بر مگردان که من
|فدی کرده دارم بدین کار تن
|بدو گفت گیو ار بگردی تو باز
|همان خوبتر کین نشیب و فراز
|تو بی‌من مپویی بروز نبرد
|منت یار باشم بهر کارکرد
|بدو گفت بیژن که این خود مباد
|که از نامداران خسرونژاد
|سه گرد از پی بیم خورده دو تور
|بتازند پویان بدین راه دور
|بجان و سر شاه روشن‌روان
|بجان نیا نامور پهلوان
|بکین سیاوش کزین رزمگاه
|تو برگردی و من بپویم براه
|نخواهم برین کار فرمانت کرد
|که گویی مرا بازگرد از نبرد
|چو بشنید گیو این سخن بازگشت
|برو آفرین کرد و اندر گذشت
|که پیروز بادی و شاد آمدی
|مبیناد چشم تو هرگز بدی
|همی تاخت بیژن پس گستهم
|که ناید بروبر ز توران ستم
|چو از دور لهاک و فرشیدورد
|گذشتند پویان ز دشت نبرد
|بیک ساعت از هفت فرسنگ راه
|برفتند ایمن ز ایران سپاه
|یکی بیشه دیدند و آب روان
|بدو اندرون سایهٔ کاروان
|ببیشه درون مرغ و نخچیر و شیر
|درخت از بر و سبزه و آب زیر
|بنخچیر کردن فرود آمدند
|وزان تشنگی سوی رود آمدند
|چو آب اندر آمد ببایست نان
|باندوه و شادی نبندد دهان
|بگشتند بر گرد آن مرغزار
|فگندند بسیار مایه شکار
|برافروختند آتش و زان کباب
|بخوردند و کردند سر سوی خواب
|چو بد روزگار دلیران دژم
|کجا خواب سازد بریشان ستم
|فرو خفت لهاک و فرشیدورد
|بسر بر همی پاسبانیش کرد
|برآمد چو شب تیره شد ماهتاب
|دو غمگین سر اندر نهاده بخواب
|رسید اندران جایگه گستهم
|که بودند یاران توران بهم
|نوند اسب او بوی اسبان شنید
|خروشی برآورد و اندر دمید
|سبک اسب لهاک هم زین نشان
|خروشی برآورد چون بیهشان
|دمان سوی لهاک فرشید ورد
|ز خواب خوش آمدش بیدار کرد
|بدو گفت برخیز زین خواب خوش
|بمردی سر بخت خود را بکش
|که دانا زد این داستان بزرگ
|که شیری که بگریزد از چنگ گرگ
|نباید که گرگ از پسش در کشد
|که او را همان بخت خود برکشد
|چه مایه بپیوند و چندی شتافت
|کس از روز بد هم رهایی نیافت
|هلا زود بشتاب کآمد سپاه
|از ایران و بر ما گرفتند راه
|نشستند بر باره هر دو سوار
|کشیدند پویان ازان مرغزار
|ز بیشه ببالا نهادند روی
|دو خونی دلاور دو پرخاشجوی
|بهامون کشیدند هر دو سوار
|پراندیشه تا چون بسیچند کار
|پدید آمد از دور پس گستهم
|ندیدند با او سواری بهم
|دلیران چو سر را برافراختند
|مر او را چو دیدند بشناختند
|گرفتند یک بادگر گفت و گوی
|که یک تن سوی ما نهادست روی
|نیابد رهایی ز ما گستهم
|مگر بخت بد کرد خواهد ستم
|جز از گستهم نیست کامد بجنگ
|درفش دلیران گرفته بچنگ
|گریزان بباید شد از پیش اوی
|مگر کاندر آرد بدین دشت روی
|وز آنجا بهامون نهادند روی
|پس اندر دمان گستهم کینه‌جوی
|بیامد چو نزدیک ایشان رسید
|چو شیر ژیان نعره‌ای برکشید
|بریشان ببارید تیر خدنگ
|چو فرشیدورد اندر آمد بجنگ
|یکی تیر زد بر سرش گستهم
|که با خون برآمیخت مغزش بهم
|نگون گشت و هم در زمان جان بداد
|شد آن نامور گرد ویسه نژاد
|چو لهاک روی برادر بدید
|بدانست کز کارزار آرمید
|بلرزید وز درد او خیره شد
|جهان پیش چشم‌اندرش تیره شد
|ز روشن‌روانش بسیری رسید
|کمان را بزه کرد و اندر کشید
|شدند آن زمان خسته هر دو سوار
|بشمشیر برساختند کارزار
|یکایک برو گستهم دست یافت
|ز کینه چنان خسته اندر شتافت
|بگردنش بر زد یکی تیغ تیز
|برآورد ناگاه زو رستخیز
|سرش زیر پای اندر آمد چو گوی
|که آید همی زخم چوگان بروی
|چنینست کردار گردان سپهر
|ببرد ز پروردهٔ خویش مهر
|چو سر جوییش پای یابی نخست
|وگر پای جویی سرش پیش تست
|بزین بر چنان خسته بد گستهم
|که بگسست خواهد تو گفتی ز هم
|بیامد خمیده بزین اندرون
|همی راند اسب و همی ریخت خون
|و زآنجا سوی چشمه‌ساری رسید
|هم آب روان دید و هم سایه دید
|فرود آمد و اسب را بر درخت
|ببست و به آب اندر آمد ز بخت
|بخورد آب بسیار و کرد آفرین
|ببستش تو گفتی سراسر زمین
|بپیچید و غلتید بر تیره خاک
|سراسر همه تن بشمشیر چاک
|همی گفت کای روشن کردگار
|پدید آر زان لشکر نامدار
|بدلسوزگی بیژن گیو را
|وگرنه دلاور یکی نیو را
|که گر مرده گر زنده‌زین جایگاه
|برد مر مرا سوی ایران سپاه
|سر نامداران توران سپاه
|ببرد برد پیش بیدار شاه
|بدان تا بداند که من جز بنام
|نمردم بگیتی همینست کام
|همه شب بنالید تا روز پاک
|پر از درد چون مار پیچان بخاک
|چو گیتی ز خورشید شد روشنا
|بیامد بدانجایگه بیژنا
|همی گشت بر گرد آن مرغزار
|که یابد نشانی ز گم بوده یار
|پدید آمد از دور اسب سمند
|بدان مرغزار اندرون چون نوند
|چمان و چران چون پلنگان بکام
|نگون گشته زین و گسسته لگام
|همه آلت زین برو بر نگون
|رکیب و کمند و جنا پر ز خون
|چو بیژن بدید آن ازو رفت هوش
|برآورد چو شیر شرزه خروش
|همی گفت که ای مهربان نیک‌یار
|کجایی فگنده در این مرغزار
|که پشتم شکستی و خستی دلم
|کنون جان شیرین ز تن بگسلم
|بشد بر پی اسب بر چشمه‌سار
|مر او را بدید اندران مزغزار
|همه جوشن ترگ پر خاک و خون
|فتاده بدان خستگی سرنگون
|فروجست بیژن ز شبرنگ زود
|گرفتش بغوش در تنگ زود
|برون کرد رومی قبا از برش
|برهنه شد از ترگ خسته سرش
|ز بس خون دویدن تنش بود زرد
|دلش پر ز تیمار و جان پر ز درد
|بران خستگیهاش بنهاد روی
|همی بود زاری کنان پیش اوی
|همی گفت کای نیک دل یار من
|تو رفتی و این بود پیکار من
|شتابم کنون بیش بایست کرد
|رسیدن بر تو بجای نبرد
|مگر بودمی گاه سختیت یار
|چو با اهرمن ساختی کارزار
|کنون کام دشمن همه راست کرد
|برآنرد سر هرچ می‌خواست کرد
|بگفت این سخن بیژن و گستهم
|بجنبید و برزد یکی تیز دم
|ببیژن چنین گفت کای نیک خواه
|مکن خویشتن پیش من در تباه
|مرا درد تو بتر از مرگ خویش
|بنه بر سر خسته بر ترگ خویش
|یکی چاره کن تا ازین جایگاه
|توانی رسانیدنم نزد شاه
|مرا باد چندان همی روزگار
|که بینم یکی چهرهٔ شهریار
|ازان پس چو مرگ آیدم باک نیست
|مرا خود نهالی بجز خاک نیست
|نمردست هرکس که با کام خویش
|بمیرد بیابد سرانجام خویش
|و دیگر دو بد خواه با ترس و باک
|که بر دست من کرد یزدان هلاک
|مگرشان بزین بر توانی کشید
|وگرنه سرانشان ز تنها برید
|سلیح و سر نامبردارشان
|ببر تا بدانند پیکارشان
|کنی نزد شاه جهاندار یاد
|که من سر بخیره ندادم بباد
|بسودم بهر جای بابخت جنگ
|گهٔ نام جستن نمردم بننگ
|ببیژن نمود آنگهی هر دو تور
|که بودند کشته فگنده بدور
|بگفت این و سستی گرفتش روان
|همی بود بیژن بسر بر نوان
|وز آن جایگه اسب او بیدرنگ
|بیاورد و بگشاد از باره تنگ
|نمد زین بزیر تن خفته مرد
|بیفگند و نالید چندی بدرد
|همه دامن قرطه را کرد چاک
|ابر خستگیهاش بر بست پاک
|وز آن جایگه سوی بالا دوان
|بیامد ز غم تیره کرده روان
|سواران ترکان پراگنده دید
|که آمد ز راه بیابان پدید
|ز بالا چو برق اندر آمد بشیب
|دل از مردن گستهم با نهیب
|ازان بیم دیده سواران دو تن
|بشمشیرکم کرد زان انجمن
|ز فتراک بگشاد زان پس کمند
|ز ترکان یکی را بگردن فگند
|ز اسب اندر آورد و زنهار داد
|بدان کار با خویشتن یار داد
|وز آنجا بیامد بکردار گرد
|دمان سوی لهاک و فرشیدورد
|بدید آن سران سپه را نگون
|فگنده بران خاک غرقه بخون
|بسرشان بر اسبان جنگی بپای
|چراگاه سازید و جای چرای
|چو بیژن چنان دید کرد آفرین
|ابر گستهم کو سرآورد کین
|بفرمود تا ترک زنهار خواه
|بزین برکشید آن سران را ز راه
|ببستندشان دست و پای و میان
|کشیدند بر پشت زین کیان
|وزآنجا سوی گستهم تازیان
|بیامد بسان پلنگ ژیان
|فرود آمد از اسب و او را چو باد
|بی آزار نرم از بر زین نهاد
|بدان ترک فرمود تا برنشست
|بغوش او اندر آورد دست
|سمند نوندش همی راند نرم
|بروبر همی آفرین خواند گرم
|مرگ زنده او را بر شهریار
|تواند رسانیدن از کارزار
|همی راند بیژن پر از درد و غم
|روانش پر از انده گستهم
|چو از روزنه ساعت اندر گذشت
|خور از گنبد چرخ گردان بگشت
|جهاندار خسرو بنزد سپاه
|بیامد بدان دشت آوردگاه
|پذیره شدندش سراسر سران
|همه نامداران و جنگاوران
|برو خواندند آفرین بخردان
|که ای شهریار و سر موبدان
|چنان هم همی بود بر اسب شاه
|بدان تا ببینند رویش سپاه
|بریشان همی خواند شاه آفرین
|که آباد بادا بگردان زمین
|بیین پس پشت لشکر چو کوه
|همی رفت گودرز با آن گروه
|سر کشتگانرا فگنده نگون
|سلیح و تن و جامه هاشان بخون
|همان ده مبارز کز آوردگاه
|بیاورده بودند گردان شاه
|پس لشکر اندر همی راندند
|ابر شهریار آفرین خواندند
|چو گودرز نزدیک خسرو رسید
|پیاده شد از دور کو را بدید
|ستایش کنان پهلوان سپاه
|بیامد بغلتید در پیش شاه
|همه کشتگانرا بخسرو نمود
|بگفتش که همرزم هر کس که بود
|گروی زره را بیاودر گیو
|دمان با سپهدار پیران نیو
|ز اسب اندر آمد سبک شهریار
|نیایش همی کرد برکردگار
|ز یزدان سپاس و بدویم پناه
|که او داد پیروزی و دستگاه
|ز دادار بر پهلوان آفرین
|همی خواند و بر لشکرش همچنین
|که ای نامداران فرخنده پی
|شما آتش و دشمنان خشک نی
|سپهدار گودرز با دودمان
|ز بهر دل من چو آتش دمان
|همه جان و تنها فدا کرده‌اند
|دم از شهر توران برآورده‌اند
|کنون گنج و شاهی مرا با شماست
|ندارم دریغ از شما دست راست
|ازان پس بدان کشتگان بنگرید
|چو روی سپهدار پیران بدید
|فروریخت آب از دو دیده بدرد
|که کردار نیکی همی یاد کرد
|بپیرانش بر دل ازان سان بسوخت
|تو گفتی بدلش آتشی برفروخت
|یکی داستان زد پس از مرگ اوی
|بخون دو دیده بیالود روی
|که بخت بدست اژدهای دژم
|بدام آورد شیر شرزه بدم
|بمردی نیابد کسی زو رها
|چنین آمد این تیزچنگ اژدها
|کشیدی همه ساله تیمار من
|میان بسته بودی بپیکار من
|ز خون سیاوش پر از درد بود
|بدانگه کسی را نیازرد بود
|چنان مهربان بود دژخیم شد
|وزو شهر ایران پر از بیم شد
|مر او را ببرد اهرمن دل ز جای
|دگرگونه پیش اندر آورد پای
|فراوان همی خیره دادمش پند
|نیامدش گفتار من سودمند
|از افراسیابش نه برگشت سر
|کنون شهریارش چنین داد بر
|مکافات او ما جز این خواستیم
|همی گاه و دیهیمش آراستیم
|از اندیشهٔ ما سخن درگذشت
|فلک بر سرش بر دگرگونه گشت
|بدل بر جفاکرد بر جای مهر
|بدین سر دگرگونه بنمود چهر
|کنون پند گودرز و فرمان من
|بیفگند گفتار و پیمان من
|تبه کرد مهر دل پاک را
|بزهر اندر آمیخت تریاک را
|که آمد بجنگ شما با سپاه
|که چندان شد از شهر ایران تباه
|ز توران بسیچید و آمد دمان
|که ژوپین گودرز بودش زمان
|پسر با برادر کلاه و کمر
|سلیح و سپاه و همه بوم و بر
|بداد از پی مهر افراسیاب
|زمانه برو کرد چندین شتاب
|بفرمود تا مشک و کافور ناب
|بعنبر برآمیخته با گلاب
|تنش را بیالود زان سربسر
|بکافور و مشکش بیاگند سر
|بدیبار رومی تن پاک اوی
|بپوشید آن جان ناپاک اوی
|یکی دخمه فرمود خسرو بمهر
|بر آورده سر تا بگردان سپهر
|نهاد اندرو تختهای گران
|چنانچون بود در خور مهتران
|نهادند مر پهلوان را بگاه
|کمر بر میان و بسر برکلاه
|چنینست کردار این پر فریب
|چه مایه فرازست و چندی نشیب
|خردمند را دل ز کردار اوی
|بماند همی خیره از کار اوی
|ازان پس گروی زره را بدید
|یکی باد سرد از جگر برکشید
|نگه کرد خسرو بدان زشت روی
|چو دیوی بسر بر فروهشته موی
|همی گفت کای کردگار جهان
|تو دانی همی آشکار و نهان
|همانا که کاوس بد کرده بود
|بپاداش ازو زهر و کین آزمود
|که دیوی چنین بر سیاوش گماشت
|ندانم جزین کینه بر دل چه داشت
|ولیکن بپیروزی یک خدای
|جهاندار نیکی ده و رهنمای
|که خون سیاوش ز افراسیاب
|بخواهم بدین کینه گیرم شتاب
|گروی زره را گره تا گره
|بفرمود تا برکشیدند زه
|چو بندش جداشد سرش را ز بند
|بریدند همچون سر گوسفند
|بفرمود او را فگندن به آب
|بگفتا چنین بینم افراسیاب
|ببد شاه چندی بران رزمگاه
|بدان تا کند سازکار سپاه
|دهد پادشاهی کرا در خورست
|کسی کز در خلعت و افسرست
|بگودرز داد آن زمان اصفهان
|کلاه بزرگی و تخت مهان
|باندازه اندر خور کارشان
|بیاراست خلعت سزاوارشان
|از آنها که بودند مانده بجای
|که پیرانشان بد سرو کد خدای
|فرستاده آمد بنزدیک شاه
|خردمند مردی ز توران سپاه
|که ما شاه را بنده و چاکریم
|زمین جز بفرمان او نسپریم
|کس از خواست یزدان نیابد رها
|اگر چه شود در دم اژدها
|جهاندار داند که ما خود کییم
|میان تنگ بسته ز بهر چییم
|نبدمان بکار سیاوش گناه
|ببرد اهرمن شاه را دل ز راه
|که توران ز ایران همه پر غمست
|زن و کودک خرد در ماتمست
|نه بر آرزو کینه خواه آمدیم
|ز بهر بر و بوم و گاه آمدیم
|ازین جنگ ما را بد آمد بسر
|پسر بی پدر شد پدر بی پسر
|بجان گر دهد شاهمان زینهار
|ببندیم پیشش میان بنده‌وار
|بدین لشکر اندر بس مهترست
|کجا بندگی شاه را در خورست
|گنهکار اوییم و او پادشاست
|ازو هرچ آید بما بر رواست
|سران سربسر نزد شاه آوریم
|بسی پوزش اندر گناه آوریم
|گر از ما بدلش اندرون کین بود
|بریدن سر دشمن آیین بود
|ور ایدونک بخشایش آرد رواست
|همان کرد باید که او را هواست
|چو بشنید گفتار ایشان بدرد
|ببخشودشان شاه آزاد مرد
|بفرمود تا پیش او آمدند
|بران آرزو چاره‌جو آمدند
|همه بر نهادند سر بر زمین
|پر از خون دل و دیده پر آب کین
|سپهبد سوی آسمان کرد سر
|که ای دادگر داور چاره‌گر
|همان لشکرست این که سر پر ز کین
|همی خاک جستند ز ایران زمین
|چنین کردشان ایزد دادگر
|نه رای و نه دانش نه پای و نه پر
|بدو دست یازم که او یار بس
|ز گیتی نخواهیم فریادرس
|بدین داستان زد یکی نیک رای
|که از کین بزین اندر آورد پای
|که این باره رخشنده تخت منست
|کنون کار بیدار بخت منست
|بدین کینه گر تخت و تاج آوریم
|و گر رسم تابوت ساج آوریم
|و گرنه بچنگ پلنگ اندرم
|خور کرگسانست مغز سرم
|کنون بر شما گشت کردار بد
|شناسد هر آنکس که دارد خرد
|نیم من بخون شما شسته چنگ
|که گیرم چنین کار دشوار تنگ
|همه یکسره در پناه منید
|و گر چند بدخواه گاه منید
|هر آنکس که خواهد نباشد رواست
|بدین گفته افزایش آمد نه کاست
|هر آنکس که خواهد سوی شاه خویش
|گذارد نگیرم برو راه پیش
|ز کمی و بیشی و از رنج و آز
|بنیروی یزدان شدم بی نیاز
|چو ترکان شنیدند گفتار شاه
|ز سر بر گرفتند یکسر کلاه
|بپیروزی شاه خستو شدند
|پلنگان جنگی چو آهو شدند
|بفرمود شاه جهان تا سلیح
|بیارند تیغ و سنان و رمیح
|ز بر گستوان و ز رومی کلاه
|یکی توده کردند نزدیک شاه
|بگرد اندرش سرخ و زرد و بنفش
|زدند آن سرافراز ترکان درفش
|بخوردند سوگندهای گران
|که تا زنده‌ایم از کران تا کران
|همه شاه را چاکر و بنده‌ایم
|همه دل بمهر وی آگنده‌ایم
|چو این کرده بودند بیدار شاه
|ببخشید یکسر همه بر سپاه
|ز همشان پس آنگه پراگنده کرد
|همه بومش از مردم آگنده کرد
|ازان پس خروش آمد از دیده‌گاه
|که گرد سواران برآمد ز راه
|سه اسب و دو کشته برو بسته زار
|همی بینم از دور با یک سوار
|همه نامداران ایران سپاه
|نهادند چشم از شگفتی براه
|که تا کیست از مرز توران زمین
|که یارد گذشتن برین دشت کین
|هم اندر زمان بیژن آمد دمان
|ببازو بزه بر فگنده کمان
|بر اسبان چو لهاک و فرشیدورد
|فگنده نگونسار پرخون و گرد
|بر اسبی دگر بر پر از درد و غم
|بغوش ترک اندرون گستهم
|چو بیژن بنزدیک خسرو رسید
|سر تاج و تخت بلندش بدید
|ببوسید و بر خاک بنهاد روی
|بشد شاد خسرو بدیدار اوی
|بپرسید و گفتش که ای شیر مرد
|کجا رفته بودی ز دشت نبرد
|ز گستهم بیژن سخن یاد کرد
|ز لهاک وز گرد فرشیدورد
|وزان خسته و زاری گستهم
|ز جنگ سواران وز بیش و کم
|کنون آرزو گستهم را یکیست
|که آن کار بر شاه دشوار نیست
|بدیدار شاه آمدستش هوا
|وزان پس اگر میرد او را روا
|بفرمود پس شاه آزرم جوی
|که بردند گستهم را پیش اوی
|چنان نیک دل شد ازو شهریار
|که از گریه مژگانش آمد ببار
|چنان بد ز بس خستگی گستهم
|که گفتی همی برنیامدش دم
|یکی بوی مهر شهنشاه یافت
|بپیچید و دیده سوی او شتافت
|ببارید از دیدگان آب مهر
|سپهبد پر از آب و خون کرد چهر
|بزرگان برو زار و گریان شدند
|چو بر آتش تیز بریان شدند
|دریغ آمد او را سپهبد بمرگ
|که سندان کین بد سرش زیر ترگ
|ز هوشنگ و طهمورث و جمشید
|یکی مهره بد خستگان را امید
|رسیده بمیراث نزدیک شاه
|ببازوش برداشتی سال و ماه
|چو مهر دلش گستهم را بخواست
|گشاد آن گرانمایه از دست راست
|ابر بازوی گستهم برببست
|بمالید بر خستگیهاش دست
|پزشکان که از روم و ز هند وچین
|چه از شهر یونان و ایران زمین
|ببالین گستهمشان بر نشاند
|ز هر گونه افسون بر و بر بخواند
|وز آنجا بیامد بجای نماز
|بسی با جهان آفرین گفت راز
|دو هفته برآمد بران خسته مرد
|سر آمد همه رنج و سختی و درد
|بر اسبش ببردند نزدیک شاه
|چو شاه اندرو کرد لختی نگاه
|بایرانیان گفت کز کردگار
|بود هر کسی شاد و به روزگار
|ولیکن شگفتست این کار من
|بدین راستی بر شده یار من
|بپیروزی اندر غم گستهم
|نکرد این دل شادمان را دژم
|بخواند آن زمان بیژن گیو را
|بدو داد دست گو نیو را
|که تو نیک‌بختی و یزدان شناس
|مدار از تن خویش هرگز هراس
|همه مهر پروردگارست و بس
|ندانم بگیتی جز او هیچ کس
|که اویست جاوید فریادرس
|بسختی نگیرد جز او دست کس
|اگر زنده گردد تن مرده مرد
|جهاندار گستهم را زنده کرد
|بدآنگه بدو گفت تیمار دار
|چو بیژن نبیند کس از روزگار
|کزو رنج بر مهر بگزیده‌ای
|ستایش بدین گونه بشنیده‌ای
|بزیبد ببد شاه یک هفته نیز
|درم داد و دینار و هر گونه چیز
|فرستاد هر سو فرستادگان
|بنزد بزرگان و آزادگان
|چو از جنگ پیران شدی بی‌نیاز
|یکی رزم کیخسرو اکنون بساز
|ز یزدان بران شاه باد آفرین
|که نازد بدو تاج و تخت و نگین
|که گنجش ز بخشش بنالد همی
|بزرگی ز نامش ببالد همی
|ز دریا بدریا سپاه ویست
|جهان زیر فر کلاه ویست
|خداوند نام و خداوند گنج
|خداوند شمشیر و خفتان و رنج
|زگیتی بکان اندرون زر نماند
|که منشور جود ورا بر نخواند
|ببزم اندرون گنج پیدا کند
|چو رزم آیدش رنج بینا کند
|ببار آورد شاخ دین و خرد
|گمانش بدانش خرد پرورد
|باندیشه از بی گزندان بود
|همیشه پناهش به یزدان بود
|چو او مرز گیرد بشمشیر تیز
|برانگیزد اندر جهان رستخیز
|ز دشمن ستاند ببخشد بدوست
|خداوند پیروزگر یار اوست
|بدان تیغزن دست گوهرفشان
|ز گیتی نجوید همی جز نشان
|که در بزم دریاش خواند سپهر
|برزم اندرون شیر خورشید چهر
|گواهی دهد بر زمین خاک و آب
|همان بر فلک چشمه آفتاب
|که چون او ندیدست شاهی بجنگ
|نه در بخشش و کوشش و نام و ننگ
|اگر مهر با کین برآمیزدی
|ستاره ز خشمش بپرهیزدی
|تنش زورمندست و چندان سپاه
|که اندر میان باد را نیست راه
|پس لشکرش هفصد ژنده پیل
|خدای جهان یارش و جبرییل
|همی باژ خواهد ز هر مهتری
|ز هر نامداری و هر کشوری
|اگر باژ ندهند کشور دهند
|همان گنج و هم تخت و افسر دهند
|که یارد گذشتن ز پیمان اوی
|و گر سر کشیدن ز فرمان اوی
|که در بزم گیتی بدو روشنست
|برزم اندرون کوه در جوشنست
|ابوالقاسم آن شهریار دلیر
|کجا گور بستاند از چنگ شیر
|جهاندار محمود کاندر نبرد
|سر سرکشان اندر آرد بگرد
|جهان تا جهان باشد او شاه باد
|بلند اخترش افسر ماه باد
|که آرایش چرخ گردنده اوست
|ببزم اندرون ابر بخشنده اوست
|خرد هستش و نیکنامی و داد
|جهان بی سر و افسر او مباد
|سپاه و دل و گنج و دستور هست
|همان رزم وبزم و می و سور هست
|یکی فرش گسترده شد در جهان
|که هرگز نشانش نگردد نهان
|کجا فرش را مسند و مرقدست
|نشستنگه نصر بن احمدست
|که این گونه آرام شاهی بدوست
|خرد در سر نامداران نکوست
|نبد خسروان را چنو کدخدای
|بپرهیز دین و برادی و رای
|گشاده زبان و دل و پاک دست
|پرستندهٔ شاه یزدان پرست
|ز دستور فرزانه و دادگر
|پراگنده رنج من آمد ببر
|بپیوستم این نامهٔ باستان
|پسندیده از دفتر راستان
|که تا روز پیری مرا بر دهد
|بزرگی و دینار و افسر دهد
|ندیدم جهاندار بخشنده‌ای
|بتخت کیان بر درخشنده‌ای
|همی داشتم تا کی آید پدید
|جوادی که جودش نخواهد کلید
|نگهبان دین و نگهبان تاج
|فروزندهٔ افسر و تخت عاج
|برزم دلیران توانا بود
|بچون و چرا نیز دانا بود
|چنین سال بگذاشتم شست و پنج
|بدرویشی و زندگانی برنج
|چو پنج از سر سال شستم نشست
|من اندر نشیب و سرم سوی پست
|رخ لاله گون گشت برسان کاه
|چو کافور شد رنگ مشک سیاه
|بدان گه که بد سال پنجاه و هفت
|نوانتر شدم چون جوانی برفت
|فریدون بیدار دل زنده شد
|زمان و زمین پیش او بنده شد
|بداد و ببخشش گرفت این جهان
|سرش برتر آمد ز شاهنشهان
|فروزان شد آثار تاریخ اوی
|که جاوید بادا بن و بیخ اوی
|ازان پس که گوشم شنید آن خروش
|نهادم بران تیز آواز گوش
|بپیوستم این نامه بر نام اوی
|همه مهتری باد فرجام اوی
|ازان پس تن جانور خاک راست
|روان روان معدن پاک راست
|همان نیزه بخشندهٔ دادگر
|کزویست پیدا بگیتی هنر
|که باشد بپیری مرا دستگیر
|خداوند شمشیر و تاج و سریر
|خداوند هند و خداوند چین
|خداوند ایران و توران زمین
|خداوند زیبای برترمنش
|ازو دور پیغاره و سرزنش
|بدرد ز آواز او کوه سنگ
|بدریا نهنگ و بخشکی پلنگ
|چه دینار در پیش بزمش چه خاک
|ز بخشش ندارد دلش هیچ باک
|جهاندار محمود خورشیدفش
|برزم اندرون شیر شمشیرکش
|مرا او جهان بی‌نیازی دهد
|میان گوان سرفرازی دهد
|که جاوید بادا سر و تخت اوی
|بکام دلش گردش بخت اوی
|که داند ورا در جهان خود ستود
|کسی کش ستاید که یارد شنود
|که شاه از گمان و توان برترست
|چو بر تارک مشتری افسرست
|یکی بندگی کردم ای شهریار
|که ماند ز من در جهان یادگار
|بناهای آباد گردد خراب
|ز باران وز تابش آفتاب
|پی افگندم از نظم کاخی بلند
|که از باد و بارانش نیاید گزند
|برین نامه بر سالها بگذرد
|همی خواند آنکس که دارد خرد
|کند آفرین بر جهاندار شاه
|که بی او مبیناد کس پیشگاه
|مر او را ستاینده کردار اوست
|جهان سربسر زیر آثار اوست
|چو مایه ندارم ثنای ورا
|نیایش کنم خاک پای ورا
|زمانه سراسر بدو زنده باد
|خرد تخت او را فروزنده باد
|دلش شادمانه چو خرم بهار
|همیشه برین گردش روزگار
|ازو شادمانه دل انجمن
|بهر کار پیروز و چیره سخن
|همی تا بگردد فلک چرخ‌وار
|بود اندرو مشتری را گذار
|شهنشاه ما باد با جاه و ناز
|ازو دور چشم بد و بی نیاز
|کنون زین سپس نامه باستان
|بپیوندم از گفتهٔ راستان
|چو پیش آورم گردش روزگار
|نباید مرا پند آموزگار
|چو پیکار کیخسرو آمد پدید
|ز من جادویها بباید شنید
|بدین داستان در ببارم همی
|بسنگ اندرون لاله کارم همی
|کنون خامه‌ای یافتم بیش ازان
|که مغز سخن بافتم پیش ازان
|ایا آزمون را نهاده دو چشم
|گهی شادمانی گهی درد و خشم
|شگفت اندرین گنبد لاژورد
|بماند چنین دل پر از داغ و درد
|چنین بود تا بود دور زمان
|بنوی تو اندر شگفتی ممان
|یکی را همه بهره شهدست و قند
|تن آسانی و ناز و بخت بلند
|یکی زو همه ساله با درد و رنج
|شده تنگدل در سرای سپنج
|یکی را همه رفتن اندر نهیب
|گهی در فراز و گهی در نشیب
|چنین پروراند همی روزگار
|فزون آمد از رنگ گل رنج خار
|هر آنگه که سال اندر آمد بشست
|بباید کشیدن ز بیشیت دست
|ز هفتاد برنگذرد بس کسی
|ز دوران چرخ آزمودم بسی
|وگر بگذرد آن همه بتریست
|بران زندگانی بباید گریست
|اگر دام ماهی بدی سال شست
|خردمند ازو یافتی راه جست
|نیابیم بر چرخ گردنده راه
|نه بر کار دادار خورشید و ماه
|جهاندار اگر چند کوشد برنج
|بتازد بکین و بنازد بگنج
|همش رفت باید بدیگر سرای
|بماند همه کوشش ایدر بجای
|تو از کار کیخسرو اندازه گیر
|کهن گشته کار جهان تازه گیر
|که کین پدر باز جست از نیا
|بشمشیر و هم چاره و کیمیا
|نیا را بکشت و خود ایدر نماند
|جهان نیز منشور او را نخواند
|چنینست رسم سرای سپنج
|بدان کوش تا دور مانی ز رنج
|چو شد کار پیران ویسه بسر
|بجنگ دگر شاه پیروزگر
|بیاراست از هر سوی مهتران
|برفتند با لشکری بی‌کران
|برآمد خروشیدن کرنای
|بهامون کشیدند پرده‌سرای
|بشهر اندرون جای خفتن نماند
|بدشت اندرون راه رفتن نماند
|یکی تخت پیروزه بر پشت پیل
|نهادند و شد روی گیتی چو نیل
|نشست از بر تخت با تاج شاه
|خروش آمد از دشت وز بارگاه
|چو بر پشت پیل آن شه نامور
|زدی مهره در جام و بستی کمر
|نبودی بهر پادشاهی روا
|نشستن مگر بر در پادشا
|ازان نامور خسرو سرکشان
|چنین بود در پادشاهی نشان
|بمرزی که لشکر فرستاده بود
|بسی پند و اندرزها داده بود
|چو لهراسب و چون اشکش تیز چنگ
|که از ژرف دریا ربودی نهنگ
|دگر نامور رستم پهلوان
|پسندیده و راد و روشن روان
|بفرمودشان بازگشتن بدر
|هر آن کس که بد گرد و پرخاشخر
|در گنج بگشاد و روزی بداد
|بسی از روان پدر کرد یاد
|سه تن را گزین کرد زان انجمن
|سخن گو و روشن دل و تیغ زن
|چو رستم که بد پهلوان بزرگ
|چو گودرز بینادل آن پیر گرگ
|دگر پهلوان طوس زرینه کفش
|کجا بود با کاویانی درفش
|بهر نامداری و خودکامه‌ای
|نبشتند بر پهلوی نامه‌ای
|فرستادگان خواست از انجمن
|زبان آور و بخرد و رای زن
|که پیروز کیخسرو از پشت پیل
|بزد مهره و گشت گیتی چو نیل
|مه آرام بادا شما را مه خواب
|مگر ساختن رزم افراسیاب
|چو آن نامه برخواند هر مهتری
|کجا بود در پادشاهی سری
|ز گردان گیتی برآمد خروش
|زمین همچو دریا برآمد بجوش
|بزرگان هر کشوری با سپاه
|نهادند سر سوی درگاه شاه
|چو شد ساخته جنگ را لشکری
|ز هر نامداری بهر کشوری
|ازان پس بگردید گرد سپاه
|بیاراست بر هر سوی رزمگاه
|گزین کرد زان لشکر نامدار
|سواران شمشیر زن سی هزار
|که باشند با او بقلب اندرون
|همه جنگ را دست شسته بخون
|بیک دست مرطوس را کرد جای
|منوشان خوزان فرخنده رای
|که بر کشور خوزیان بود شاه
|بسی نامداران زرین کلاه
|دو تن نیز بودند هم رزم سوز
|چو گوران شه آن گرد لشگر فروز
|وزو نیوتر آرش رزم زن
|بهر کار پیروز و لشکر شکن
|یکی آنک بر کشوری شاه بود
|گه رزم با بخت همراه بود
|دگر شاه کرمان که هنگام جنگ
|نکردی بدل یاد رای درنگ
|چو صیاع فرزانه شاه یمن
|دگر شیر دل ایرج پیل تن
|که بر شهر کابل بد او پادشا
|جهاندار و بیدار و فرمان روا
|هر آنکس که از تخمهٔ کیقباد
|بزرگان بادانش و بانژاد
|چو شماخ سوری شه سوریان
|کجا رزم را بود بسته میان
|فروتر ازو گیوهٔ رزم زن
|بهر کار پیروز و لشکر شکن
|که بر شهر داور بد او پادشا
|جهانگیر و فرزانه و پارسا
|بدست چپ خویش بر پای کرد
|دلفروز را لشکر آرای کرد
|بزرگان که از تخم پورست تیغ
|زدندی شب تیره بر باد میغ
|خر آنکس که بود او ز تخم زرسب
|پرستندهٔ فرخ آذر گشسب
|دگر بیژن گیو و رهام گرد
|کجا شاهشان از بزرگان شمرد
|چو گرگین میلاد و گردان ری
|برفتند یکسر بفرمان کی
|پس پشت او را نگه داشتند
|همه نیزه از ابر بگذاشتند
|به رستم سپرد آن زمان میمنه
|که بود او سپاهی شکن یک تنه
|هر آنکس که از زابلستان بدند
|وگر کهتر و خویش دستان بدند
|بدیشان سپرد آن زمان دست راست
|همی نام و آرایش جنگ خواست
|سپاهی گزین کرد بر میسره
|چو خورشید تابان ز برج بره
|سپهدار گودرز کشواد بود
|هجیر و چو شیدوش و فرهاد بود
|بزرگان که از بردع و اردبیل
|بپیش جهاندار بودند خیل
|سپهدار گودرز را خواستند
|چپ لشکرش را بیاراستند
|بفرمود تا پیش قلب پساه
|بپیلان جنگی ببستند راه
|نهادند صندوق بر پشت پیل
|زمین شد بکردار دریای نیل
|هزار از دلیران روز نبرد
|بصندوق بر ناوک انداز کرد
|نگهبان هر پیل سیصد سوار
|همه جنگ‌جوی و همه نیزه‌دار
|ز بغداد گردان جنگاوران
|که بودند با زنگهٔ شاوران
|سپاهی گزیده ز گردان بلخ
|بفرمود تا با کمانهای چرخ
|پیاده ببودند بر پیش پیل
|که گر کوه پیش آمدی بر دو میل
|دل سنگ بگذاشتندی بتیر
|نبودی کس آن زخم را دستگیر
|پیاده پس پیل کرده بپای
|ابا نه رشی نیزهٔ سرگرای
|سپرهای گیلی بپیش اندرون
|همی از جگرشان بجوشید خون
|پیاده صفی از پس نیزه‌دار
|سپردار با تیر جوشن‌گذار
|پس پشت ایشان سواران جنگ
|برآگنده ترکش ز تیر خدنگ
|ز خاور سپاهی گزین کرد شاه
|سپردار با درع و رومی کلاه
|ز گردان گردنکشان سی هزار
|فریبرز را داد جنگی سوار
|ابا شاه شهر دهستان تخوار
|که جنگ بداندیش بودیش خوار
|ز بغداد و گردن فرازان کرخ
|بفرمود تا با کمانهای چرخ
|بپیش اندرون تیرباران کنند
|هوا را چو ابر بهاران کنند
|بدست فریبرز نستوه بود
|که نزدیک او لشکر انبوه بود
|بزرگان رزم آزموده سران
|ز دشت سواران نیزه وران
|سر مایه و پیشروشان زهیر
|که آهو ربودی ز چنگال شیر
|بفرمود تا نزد نستوه شد
|چپ لشکر شاه چون کوه شد
|سپاهی بد از روم و بر برستان
|گوی پیشرو نام لشکرستان
|سوار و پیاده بدی سی هزار
|برفتند با ساقهٔ شهریار
|دگر لشکری کز خراسان بدند
|جهانجوی و مردم شناسان بدند
|منوچهر آرش نگهدارشان
|گه نام جستن سپهدارشان
|دگر نامداری گروخان نژاد
|جهاندار وز تخمهٔ کیقباد
|کجا نام آن شاه پیروز بود
|سپهبد دل و لشکر افروز بود
|شه غرچگان بود برسان شیر
|کجا ژنده پیل آوریدی بزیر
|بدست منوچهرشان جای کرد
|سر تخمه را لشکر آرای کرد
|بزرگان که از کوه قاف آمدند
|ابا نیزه و تیغ لاف آمدند
|سپاهی ز تخم فریدون و جم
|پر از خون دل از تخمهٔ زادشم
|ازین دست شمشیرزن سی هزار
|جهاندار وز تخمهٔ شهریار
|سپرد این سپه گیو گودرز را
|بدو تازه شد دل همه مرز را
|بیاری بپشت سپهدار گیو
|برفتند گردان بیدار و نیو
|فرستاد بر میمنه ده هزار
|دلاور سواران خنجر گزار
|سپه ده هزار از دلیران گرد
|پس پشت گودرز کشواد برد
|دمادم بشد برتهٔ تیغ زن
|ابا کوهیار اندر آن انجمن
|به مردی شود جنگ را یارگیو
|سپاهی سرافراز و گردان نیو
|زواره بد این جنگ را پیشرو
|سپاهی همه جنگ سازان نو
|بپیش اندرون قارن رزم زن
|سر نامداران آن انجمن
|بدان تا میان دو رویه سپاه
|بود گرد اسب افگن و رزمخواه
|ازان پس بگستهم گژدهم گفت
|که با قارن رزم زن باش جفت
|بفرمود تا اندمان پور طوس
|بگردد بهر جای با پیل و کوس
|بدان تا ببندد ز بیداد دست
|کسی را کجا نیست یزدان پرست
|نباشد کس از خوردنی بی‌نوا
|ستم نیز برکس ندارد روا
|جهان پر ز گردون بد و گاومیش
|ز بهر خورش را همی راند پیش
|بخواهد همی هرچ باید ز شاه
|بهر کار باشد زبان سپاه
|به سو طلایه پدیدار کرد
|سر خفته از خواب بیدار کرد
|بهر سو برفتند کار آگهان
|همی جست بیدار کار جهان
|کجا کوه بد دیده‌بان داشتی
|سپه را پراگنده نگذاشتی
|همه کوه و غار و بیابان و دشت
|بهر سو همی گرد لشکر بگشت
|عنانها یک اندر دگر ساخته
|همه جنگ را گردن افراخته
|ازیشان کسی را نبد بیم و رنج
|همی راند با خویشتن شاه گنج
|برین گونه چون شاه لشکر بساخت
|بگردون کلاه کیی برفراخت
|دل مرد بدساز با نیک خوی
|جز از جنگ جستن نکرد آرزوی
|سپهدار توران ازان سوی جاج
|نشسته برام بر تخت عاج
|دوباره ز لشکر هزاران هزار
|سپه بود با آلت کارزار
|نشسته همه خلخ و سرکشان
|همی سرفرازان و گردنکشان
|بمرز کروشان زمین هرچ بود
|ز برگ درخت و زکشت و درود
|بخوردند یکسر همه بار و برگ
|جهان را همی آرزو کرد مرگ
|سپهدار ترکان به بیکند بود
|بسی گرد او خویش و پیوند بود
|همه نامداران ما چین و چین
|نشسته بمرز کروشان زمین
|جهان پر ز خرگاه و پرده سرای
|ز خیمه نبد نیز بر دشت جای
|جهانجوی پر دانش افراسیاب
|نشسته بکندز بخورد و بخواب
|نشست اندران مرز زان کرده بود
|که کندز فریدون برآورده بود
|برآورده در کندز آتشکده
|همه زند و استا بزر آژده
|ورا نام کندز بدی پهلوی
|اگر پهلوانی سخن بشنوی
|کنون نام کندز به بیکند گشت
|زمانه پر از بند و ترفند گشت
|نبیره فریدون بد افراسیاب
|ز کندز برفتن نکردی شتاب
|خود و ویژگانش نشسته بدشت
|سپهر از سپاهش همی خیره گشت
|ز دیبای چینی سراپرده بود
|فراوان بپرده درون برده بود
|بپرده درون خیمه‌های پلنگ
|بر آیین سالار ترکان پشنگ
|نهاده به خیمه درون تخت زر
|همه پیکر تخت یکسر گهر
|نشسته برو شاه توران سپاه
|بچنگ اندرون بگرز و بر سر کلاه
|ز بیرون دهلیز پرده‌سرای
|فراوان درفش بزرگان بپای
|زده بر در خیمهٔ هر کسی
|که نزدیک او آب بودش بسی
|برادر بد و چند جنگی پسر
|ز خویشان شاه آنک بد نامور
|همی خواست کید بپشت سپاه
|بنزدیک پیران بدان رزمگاه
|سحر گه سواری بیامد چو گرد
|سخنهای پیران همه یاد کرد
|همه خستگان از پس یکدگر
|رسیدند گریان و خسته جگر
|همی هر کسی یاد کرد آنچ دید
|وزان بد کز ایران بدیشان رسید
|ز پیران و لهاک و فرشیدورد
|وزان نامداران روز نبرد
|کزیشان چه آمد بروی سپاه
|چه زاری رسید اندر آن رزمگاه
|همان روز کیخسرو آنجا رسید
|زمین کوه تا کوه لشکر کشید
|بزنهار شد لشکر ما همه
|هراسان شد از بی‌شبانی رمه
|چو بشنید شاه این سخن خیره گشت
|سیه گشت و چشم و دلش تیره گشت
|خروشان فرود آمد از تخت عاج
|بپیش بزرگان بینداخت تاج
|خروشی ز لشکر بر آمد بدرد
|رخ نامداران شد از درد زرد
|ز بیگانه خیمه بپرداختند
|ز خویشان یکی انجمن ساختند
|ازان درد بگریست افراسیاب
|همی کند موی و همی ریخت آب
|همی گفت زار این جهانبین من
|سوار سرافراز رویین من
|جهانجوی لهاک و فرشیدورد
|سواران و گردان روز نبرد
|ازین جنگ پور و برادر نماند
|بزرگان و سالار و لشکر نماند
|بنالید و برزد یکی باد سرد
|پس آنگه یکی سخت سوگند خورد
|بیزدان که بیزارم از تخت و گاه
|اگر نیز بیند سر من کلاه
|قبا جوشن و اسب تخت منست
|کله خود و نیزه درخت منست
|ازین پس نخواهم چمید و چرید
|و گر خویشتن تاج را پرورید
|مگر کین آن نامداران خویش
|جهانجوی و خنجرگزاران خویش
|بخواهم ز کیخسرو شوم‌زاد
|که تخم سیاوش بگیتی مباد
|خروشان همی بود زین گفت و گوی
|ز کیخسرو آگاهی آمد بروی
|که لشکر بنزدیک جیحون رسید
|همه روی کشور سپه گسترید
|بدان درد و زاری سپه را بخواند
|ز پیران فراوان سخنها برآند
|ز خون برادرش فرشیدورد
|ز رویین و لهاک شیر نبرد
|کنون گاه کینست و آویختن
|ابا گیو گودرز خون ریختن
|همم رنج و مهرست و هم درد و کین
|از ایران وز شاه ایران زمین
|بزرگان ترکان افراسیاب
|ز گفتن بکردند مژگان پر آب
|که ما سربسر مر تو را بنده‌ایم
|بفرمان و رایت سرافگنده‌ایم
|چو رویین و پیران ز مادر نزاد
|چو فرشیدورد گرامی نژاد
|ز خون گر در و کوه و دریا شود
|درازای ما همچو پهنا شود
|یکی برنگردیم زین رزمگاه
|ار یار باشد خداوند ماه
|دل شاه ترکان از آن تازه گشت
|ازان کار بر دیگر اندازه گشت
|در گنج بگشاد و روزی بداد
|دلش پر زکین و سرش پر ز باد
|گله هرچ بودش بدشت و بکوه
|ببخشید بر لشکرش همگروه
|ز گردان شمشیرزن سی هزار
|گزین کرد شاه از در کارزار
|سوی بلخ بامی فرستادشان
|بسی پند و اندرزها دادشان
|که گستهم نوذر بد آنجا بپای
|سواران روشن دل و رهنمای
|گزین کرد دیگر سپه سی هزار
|سواران گرد از در کارزار
|بجیحون فرستاد تا بگذرند
|بکشتی رخ آب را بسپرند
|بدان تا شب تیره بی ساختن
|ز ایران نیاید یکی تاختن
|فرستاد بر هر سوی لشکری
|بسی چاره‌ها ساخت از هر دری
|چنین بود فرمان یزدان پاک
|که بیدادگر شاه گردد هلاک
|شب تیره بنشست با بخردان
|جهاندیده و رای زن موبدان
|ز هرگونه با او سخن ساختند
|جهان را چپ و راست انداختند
|بران برنهادند یکسر که شاه
|ز جیحون بران سو گذارد سپاه
|قراخان که او بود مهتر پسر
|بفرمود تا رفت پیش پدر
|پدر بود گفتی بمردی بجای
|ببالا و دیدار و فرهنگ و رای
|ز چندان سپه نیمه او را سپرد
|جهاندیده و نامداران گرد
|بفرمودتا در بخارا بود
|بپشت پدر کوه خارا بود
|دمادم فرستد سلیح و سپاه
|خورش را شتر نگسلاند ز راه
|سپه را ز بیکند بیرون کشید
|دمان تالب رود جیحون کشید
|سپه بود سرتاسر رودبار
|بیاورد کشتی و زورق هزار
|بیک هفته بر آب کشتی گذشت
|سپه بود یکسر همه کوه ودشت
|بخرطوم پیلان و شیران بدم
|گذرهای جیحون پر از باد و دم
|ز کشتی همه آب شد ناپدید
|بیابان آموی لشکر کشید
|بیامد پس لشکر افراسیاب
|بر اندیشهٔ رزم بگذاشت آب
|پراگند هر سو هیونی دوان
|یکی مرد هشیار روشن روان
|ببینید گفت از چپ و دست راست
|که بالا و پهنای لشکر کجاست
|چو بازآمد از هر سوی رزمساز
|چنین گفت با شاه گردن فراز
|که چندین سپه را برین دشت جنگ
|علف باید و ساز و جای درنگ
|ز یک سو بدریای گیلان رهست
|چراگاه اسبان و جای نشست
|بدین روی جیحون و آب روان
|خورش آورد مرد روشن روان
|میان اندرون ریگ و دشت فراخ
|سراپرده و خیمه بر سوی کاخ
|دلش تازه‌تر گشت زان آگهی
|بیامد بدرگاه شاهنشهی
|سپهدار خود دیده بد روزگار
|نرفتی بگفتار آموزگار
|بیاراست قلب و جناح سپاه
|طلایه که دارد ز دشمن نگاه
|همان ساقه و جایگاه بنه
|همان میسره راست با میمنه
|بیاراست لشکر گهی شاهوار
|بقلب اندرون تیغ زن سی هزار
|نگه کدر بر قلبگه جای خویش
|سپهبد بد و لشکر آرای خویش
|بفرمود تا پیش او شد پشنگ
|که او داشتی چنگ و زور نهنگ
|بلشکر چنو نامداری نبود
|بهر کار چون او سواری نبود
|برانگیختی اسب و دم پلنگ
|گرفتی بکندی ز نیروی جنگ
|همان نیزهٔ آهنین داشتی
|بورد بر کوه بگذاشتی
|پشنگست نامش پدر شیده خواند
|که شیده بخورشید تابنده ماند
|ز گردان گردنکشان صد هزار
|بدو داد شاه از در کارزار
|همان میسره جهن را داد و گفت
|که نیک اخترت باد هر جای جفت
|که باشد نگهبان پشت پشنگ
|نپیچد سر ار بارد از ابر سنگ
|سپاهی بجنگ کهیلا سپرد
|یکی تیزتر بود ایلای گرد
|نبیره جهاندار فراسیاب
|که از پشت شیران ربودی کباب
|دو جنگی ز توران سواران بدند
|بدل یک بیک کوه ساران بدند
|سوی میمنه لشکری برگزید
|که خورسید گشت از جهان ناپدید
|قراخان سالار چارم پسر
|کمر بست و آمد بپیش پدر
|بدو داد ترک چگل سی هزار
|سواران و شایستهٔ کارزار
|طرازی و غزی و خلخ سوار
|همان سی هزار آزموده سوار
|که سالارشان بود پنجم پسر
|یکی نامور گرد پرخاشخر
|ورا خواندندی گو گردگیر
|که بر کوه بگذاشتی تیغ و تیر
|دمور و جرنجاش با او برفت
|بیاری جهن سرافراز تفت
|ز گردان و جنگ آوران سی هزار
|برفتند با خنجر کارزار
|جهاندیده نستوه سالارشان
|پشنگ دلاور نگهدارشان
|همان سی هزار از یلان ترکمان
|برفتند با گرز و تیر و کمان
|سپهبد چو اغریرث جنگجوی
|که با خون یکی داشتی آب جوی
|وزان نامور تیغ زن سی هزار
|گزین کرد شاه از در کارزار
|سپهبد چو گرسیوز پیلتن
|جهانجوی و سالار آن انجمن
|بدو داد پیلان و سالارگاه
|سر نامداران و پشت سپاه
|ازان پس گزید از یلان ده هزار
|که سیری ندادند کس از کارزار
|بفرمود تا در میان دو صف
|بوردگاه بر لب آورده کف
|پراگنده بر لشکر اسب افگنند
|دل و پشت ایرانیان بشکنند
|سوی باختر بود پشت سپاه
|شب آمد به پیلان ببستند راه
|چنین گفت سالار گیتی فروز
|که دارد سپه چشم بر نیمروز
|چو آگاه شد شهریار جهان
|ز گفتار بیدار کار آگهان
|ز ترکان وز کار افراسیاب
|که لشکرگه آورد زین روی آب
|سپاهی ز جیحون بدین سو کشید
|که شد ریگ و سنگ از جهان ناپدید
|چو بشنید خسرو یلانرا بخواند
|همه گفتنی پیش ایشان براند
|سپاهی ز جنگ آوران برگزید
|بزرگان ایران چنانچون سزید
|چشیده بسی از جهان شور و تلخ
|بیاری گستهم نوذر ببلخ
|باشکش بفرمود تا سوی زم
|برد لشکر و پیل و گنج درم
|بدان تا پس اندر نیاید سپاه
|کند رای شیران ایران تباه
|ازان پس یلان را همه برنشاند
|بزد کوس رویین و لشکر براند
|همی رفت با رای و هوش و درنگ
|که تیزی پشیمانی آرد بجنگ
|سپهدار چون در بیابان رسید
|گرازیدن و ساز و لشکر بدید
|سپه را گذر سوی خورازم بود
|همه رنگ و دشت از در رزم بود
|بچپ بر دهستان و بر راست آب
|میان ریگ و پیش اندر افراسیاب
|چو خورشید سر زد ز برج بره
|بیاراست روی زمین یکسره
|سپهدار ترکان سپه را بدید
|بزد نای رویین و صف برکشید
|جهان شد پر آوای بوق و سپاه
|همه برنهادند ز آهن کلاه
|چو خسرو بدید آن سپاه نیا
|دل پادشا شد پر از کیمیا
|خود و رستم و طوس و گودرز و گیو
|ز لشکر بسی نامبردار نیو
|همی گشت بر گرد آن رزمگاه
|بیابان نگه گرد و بی‌راه و راه
|که لشکر فزون بود زان کو شمرد
|همان ژنده پیلان و مردان گرد
|بگرد سپه بر یکی کنده کرد
|طلایه بهر سو پراگنده کرد
|شب آمد بکنده در افگند آب
|بدان سو که بد روی افراسیاب
|دو لشکر چنین هم دو روز و دو شب
|از ایشان یکی را نجنبید لب
|تو گفتی که روی زمین آهنست
|ز نیزه هوا نیز در جوشنست
|ازین روی و زان روی بر پشت زین
|پیاده بپیش اندرون همچنین
|تو گفتی جهان کوه آهن شدست
|همان پوشش چرخ جوشن شدست
|ستاره شمر پیش دو شهریار
|پر اندیشه و زیجها برکنار
|همی باز جستند راز سپهر
|بصلاب تا بر که گردد بمهر
|سپهر اندر آن جنگ نظاره بود
|ستاره شمر سخت بیچاره بود
|بروز چهارم چو شد کار تنگ
|بپیش پدر شد دلاور پشنگ
|بدو گفت کای کدخدای جهان
|سرافراز بر کهتران و مهان
|بفر تو زیر فلک شاه نیست
|ترا ماه و خورشید بد خواه نیست
|شود کوه آهن چو دریای آب
|اگر بشنود نام افرسیاب
|زمین بر نتابد سپاه ترا
|نه خورشید تابان کلاه ترا
|نیاید ز شاهان کسی پیش تو
|جزین بی‌پدر بد گوهر خویش تو
|سیاوش را چون پسر داشتی
|برو رنج و مهر پدر داشتی
|یکی باد ناخوش ز روی هوا
|برو برگذشتی نبودی روا
|ازو سیر گشتی چو کردی درست
|که او تاج و تخت و سپاه تو جست
|گر او را نکشتی جهاندار شاه
|بدو باز گشتی نگین و کلاه
|کنون اینک آمد بپیشت بجنگ
|نباید به گیتی فراوان درنگ
|هر آن کس که نیکی فرامش کند
|همی رای جان سیاوش کند
|بپروردی این شوم ناپاک را
|پدروار نسپردیش خاک را
|همی داشتی تا بر آورد پر
|شد از مهر شاه از در تاج زر
|ز توران چو مرغی بایران پرید
|تو گفتی که هرگز نیا را ندید
|ز خوبی نگه کن که پیران چه کرد
|بدان بی‌وفا ناسزاوار مرد
|همه مهر پیران فراموش کرد
|پر از کینه سر دل پر از جوش کرد
|همی بود خامش چو آمد به مشت
|چنان مهربان پهلوان را بکشت
|از ایران کنون با سپاهی به جنگ
|بیامد به پیش نیا تیزچنگ
|نه دینار خواهد نه تخت و کلاه
|نه اسب و نه شمشیر و گنج و سپاه
|ز خویشان جز از جان نخواهد همی
|سخن را ازین در نکاهد همی
|پدر شاه و فرزانه‌تر پادشاست
|بدیت راست گفتار من بر گواست
|از ایرانیان نیست چندین سخن
|سپه را چنین دل شکسته مکن
|بدیشان چباید ستاره شمر
|بشمشیر جویند مردان هنر
|سواران که در میمنه با منند
|همه جنگ را یکدل و یکتند
|چو دستور باشد مرا پادشا
|از ایشان نمانم یکی پارسا
|بدوزم سر و ترگ ایشان بتیر
|نه اندیشم از کنده و آبگیر
|چو بشنید افراسیاب این سخن
|بدو گفت مشتاب و تندی مکن
|سخن هرچ گفتی همه راست بود
|جز از راستی را نباید شنود
|ولیکن تو دانی که پیران گرد
|بگیتی همه راه نیکی سپرد
|نبد در دلش کژی و کاستی
|نجستی به جز خوبی و راستی
|همان پیل بد روز جنگ او به زور
|چو دریا دل و رخ چو تابنده هور
|برادرش هومان پلنگ نبرد
|چو لهاک جنگی و فرشیدورد
|ز ترکان سواران کین صدهزار
|همه نامجوی از در کارزار
|برفتند از ایدر پر از جنگ و جوش
|من ایدر نوان با غم و با خروش
|ازان کو برین دشت کین کشته شد
|زمین زیر او چو گل آغشته شد
|همه مرز توران شکسته دلند
|ز تیمار دل را همی بگسلند
|نبینند جز مرگ پیران بخواب
|نخواند کسی نام افراسیاب
|بباشیم تا نامداران ما
|مهان و ز لشکر سواران ما
|ببینند ایرانیان را بچشم
|ز دل کم شود سوگ با درد و خشم
|هم ایرانیان نیز چندین سپاه
|ببینند آیین تخت و کلاه
|دو لشکر برین گونه پر درد و خشم
|ستاره به ما دارد از چرخ چشم
|بانبوه جستن نه نیکوست جنگ
|شکستی بود باد ماند بچنگ
|مبارز پراگنده بیرون کنیم
|از ایشان بیابان پر از خون کنیم
|چنین داد پاسخ که ای شهریار
|چو زین گونه جویی همی کارزار
|نخستین ز لشکر مبارز منم
|که بر شیر و بر پیل اسب افگنم
|کسی را ندانم که روز نبرد
|فشاند بر اسب من از دور گرد
|مرا آرزو جنگ کیخسروست
|که او در جهان شهریار نوست
|اگر جوید او بی گمان جنگ من
|رهایی نیابد ز چنگال من
|دل و پشت ایشان شکسته شود
|بارن انجمن کار بسته شود
|و گر دیگری پیشم آید به جنگ
|بخاک اندر آرم سرش بی‌درنگ
|بدو گفت کای کار نادیده مرد
|شهنشاه کی جوید از تو نبرد
|اگر جویدی هم نبردش منم
|تن و نام او زیر پای افگنم
|گر او با من آید بوردگاه
|برآساید از جنگ هر دو سپاه
|بدو شیده گفت ای جهاندیده مرد
|چشیده ز گیتی بسی گرم و سرد
|پسر پنج زنده‌ست پیشت بپای
|نمانیم تا تو کنی رزم رای
|نه لشکر پسندد نه ایزد پرست
|که تو جنگ او را کنی پیشدست
|بدو گفت شاه ای سرفراز مرد
|نه گرم آزموده ز گیتی نه سرد
|از ایدر برو تا میان سپاه
|ازیشان یکی مرد دانا بخواه
|بکیخسرو از من پیامی رسان
|که گیتی جز این دارد آیین و سان
|نبیره که رزم آورد با نیا
|دلش بر بدی باشد و کیمیا
|چنین بود رای جهان آفرین
|که گردد جهان پر ز پرخاش و کین
|سیاوش نه بر بیگنه کشته شد
|شد از آموزگاران سرش گشته شد
|گنه گر مرا بود پیران چه کرد
|چو رویین و لهاک وفرشیدورد
|که بر پشت زینشان ببایست بست
|پر از خون بکردار پیلان مست
|گر ایدونک گویم که تو بدتنی
|بد اندیش وز تخم آهرمنی
|بگوهر نگه کن بتخمه منم
|نکوهش همی خویشتن را کنم
|تو این کین بگودرز و کاوس مان
|که پیش من آرند لشکر دمان
|نه زان گفتم این کز تو ترسان شدم
|وگر پیر گشتم دگر سان شدم
|همه ریگ و دریا مرا لشکرند
|همه نره شیرند و کنداورند
|هر آنگه که فرمان دهم کوه گنگ
|چو دریا کنند ای پسر روز جنگ
|ولیکن همی ترسم از کردگار
|ز خون ریختن وز بد روزگار
|که چندین سرنامور بی‌گناه
|جدا گردد از تن بدین رزمگاه
|گر از پیش من بر نگردی ز جنگ
|نگردی همانا که آیدت ننگ
|چو با من بسوگند پیمان کنی
|بکوشی که پیمان من نشکنی
|بدین کار باشم ترا رهنمای
|که گنج و سپاهت بماند بجای
|چو کار سیاوش فرامش کنی
|نیارا بتوران برامش کنی
|برادر بود جهن و جنگی پشنگ
|که در جنگ دریا کند کوه سنگ
|هران بوم و برکان ز ایران نهی
|بفرمان کنم آن ز ترکان تهی
|ز گنج نیاکان ما هرچ هست
|ز دینار وز تاج و تخت و نشست
|ز اسب و سلیح و ز بیش و ز کم
|که میراث ماند از نیا زادشم
|ز گنج بزرگان و تخت و کلاه
|ز چیزی که باید ز بهر سپاه
|فرستم همه همچنین پیش تو
|پسر پهلوان و پدر خویش تو
|دو لشکر برآساید از رنج رزم
|همه روز ما بازگردد ببزم
|ور ایدونک جان ترا اهرمن
|بپیچد همی تا بپوشی کفن
|جز از رزم و خون کردنت رای نیست
|بمغز تو پند مرا جای نیست
|تو از لشکر خویش بیرون خرام
|مگر خود برآیدت ازین کار کام
|بگردیم هر دو بوردگاه
|بر آساید از جنگ چندین سپاه
|چو من کشته آیم جهان پیش تست
|سپه بندگان و پسر خویش تست
|و گر تو شوی کشته بر دست من
|کسی را نیازارم از انجمن
|سپاه تو در زینهار منند
|همه مهترانند و یار منند
|وگر زانکه بامن نیایی به جنگ
|نتابی تو با کار دیده نهنگ
|کمر بسته پیش تو آید پشنگ
|چو جنگ آوری او نسازد درنگ
|پدر پیر شد پایمردش جوان
|جوانی خردمند و روشن‌روان
|بوردگه با تو جنگ آورد
|دلیرست و جنگ پلنگ آورد
|ببینیم تا بر که گردد سپهر
|کرا بر نهد بر سر از تاج مهر
|ورایدونک با او نجویی نبرد
|دگرگونه خواهی همی کار کرد
|بمان تا بیاساید امشب سپاه
|چو بر سر نهد کوه زرین کلاه
|ز لشکر گزینیم جنگاوران
|سرافراز با گرزهای گران
|زمین را ز خون رود دریا کنیم
|ز بالای بد خواه پهنا کنیم
|دوم روز هنگام بانگ خروس
|ببندیم بر کوههٔ پیل کوس
|سران را به یاری برون آوریم
|بجوی اندرون آب و خون آوریم
|چو بد خواه پیغام تو نشنود
|بپیچد بدین گفتها نگرود
|بتنها تن خویش ازو رزم خواه
|بدیدار دوراز میان سپاه
|پسر آفرین کرد و آمد برون
|پدر دیده پر آب و دل پر ز خون
|گزین کرد از موبدان چار مرد
|چشیده بسی از جهان گرم و سرد
|وزان نامداران لشکر هزار
|خردمند و شایستهٔ کارزار
|بره چون طلایه بدیدش ز دور
|درفش و سنان سواران تور
|ز ترکان که هر آنکس که بد پیشرو
|زناکاردیده جوانان نو
|بره با طلایه بر آویختند
|بنام از پی شیده خون ریختند
|تنی چند از ایرانیان خسته شد
|وزان روی پیکار پیوسته شد
|هم اندر زمان شیده آنجا رسید
|نگهبان ایرانیان را بدید
|دل شیده کشت اندر آن کار تنگ
|همی باز خواند آن یلانرا ز جنگ
|بایرانیان گفت نزدیک شاه
|سواری فرستید با رسم و راه
|بگوید که روشن دلی شیده نام
|بشاه آوریدست چندی پیام
|از افراسیاب آن سپهدار چین
|پدر مادر شاه ایران زمین
|سواری دمان از طلایه برفت
|بر شاه ایران خرامید تفت
|که پیغمبر شاه‌توران سپاه
|گوی بر منش بر درفشی سیاه
|همی شیده گوید که هستم بنام
|کسی بایدم تا گزارم پیام
|دل شاه شد زان سخن پر ز شرم
|فرو ریخت از دیدگان آب گرم
|چنین گفت کین شیده خال منست
|ببالا و مردی همال منست
|نگه کرد گردنکشی زان میان
|نبد پیش جز قارن کاویان
|بدو گفت رو پیش او شادکام
|درودش ده از ما و بشنو پیام
|چو قارن بیامد ز پیش سپاه
|بدید آن درفشان درفش سیاه
|چو آمد بر شیده دادش درود
|ز شاه و ز ایرانیان برفزود
|جوان نیز بگشاد شیرین زبان
|که بیدار دل بود و روشن روان
|بگفت آنچه بشنید ز افراسیاب
|ز آرام وز بزم و رزم و شتاب
|چو بشنید قارن سخنهای نغز
|ازان نامور بخرد پاک مغز
|بیامد بر شاه ایران بگفت
|که پیغامها با خرد بود جفت
|چو بشنید خسرو ز قارن سخن
|بیاد آمدش گفتهای کهن
|بخندید خسرو ز کار نیا
|ازان جستن چاره و کیمیا
|ازان پس چنین گفت کافراسیاب
|پشیمان شدست از گذشتن ز آب
|ورا چشم بی آب و لب پر سخن
|مرا دل پر از دردهای کهن
|بکوشد که تا دل بپیچاندم
|ببیشی لشکر بترساندم
|بدان گه که گردنده چرخ بلند
|نگردد ببایست روز گزند
|کنون چارهٔ ما جزین نیست روی
|که من دل پر از کین شوم پیش اوی
|بگردم بورد با او بجنگ
|بهنگام کوشش نسازم درنگ
|همه بخردان و ردان سپاه
|بواز گفتند کین نیست راه
|جهاندیده پردانش افراسیاب
|جز از چاره جستن نبیند بخواب
|نداند جز از تنبل و جادویی
|فریب و بداندیشی و بدخویی
|ز لشکر کنون شیده را برگزید
|که این دید بند بدی را کلید
|همی خواهد از شاه ایران نبرد
|بدان تا کند روز ما را بدرد
|تو بر تیزی او دلیری مکن
|از ایران وز تاج سیری مکن
|وگر شیده از شاه جوید نبرد
|بورد گستاخ با او مگرد
|بدست تو گر شیده گردد تباه
|یکی نامور کم شود زان سپاه
|وگر دور از ایدر تو گردی هلاک
|ز ایران برآید یکی تیره خاک
|یکی زنده از ما نماند بجای
|نه شهر و بر و بوم ایران بپای
|کسی نیست ما را ز تخم کیان
|که کین را ببندد کمر بر میان
|نیای تو پیری جهاندیده است
|بتوران و چین در پسندیده است
|همی پوزش آرد بدین بد که کرد
|ز بیچارگی جست خواهد نبرد
|همی گوید اسبان و گنج درم
|که بنهاد تور از پی زادشم
|همان تخت شاهی و تاج سران
|کمرهای زرین و گرز گران
|سپارد بگنج تو از گنج خویش
|همی باز خرد بدین رنج خویش
|هران شهر کز مرزایران نهی
|همی کرد خواهد ز ترکان تهی
|بایران خرامیم پیروز و شاد
|ز کار گذشته نگیریم یاد
|برین گفته بودند پیر و جوان
|جز از نامور رستم پهلوان
|که رستم همی ز آشتی سربگاشت
|ز درد سیاوش بدل کینه داشت
|همی لب بدندان بخوایید شاه
|همی کرد خیره بدیشان نگاه
|وزان پس چنین گفت کین نیست راه
|بایران خرامیم زین رزمگاه
|کجا آن همه رستم و سوگند ما
|همان بدره و گفته و پند ما
|جو بر تخت بر زنده افراسیاب
|بماند جهان گردد از وی خراب
|بکاوس یکسر چه پوزش بریم
|بدین دیدگان چو بدو بنگریم
|شنیدیم که بر ایرج نیکبخت
|چه آمد بتور از پی تاج و تخت
|سیاوش را نیز بر بیگناه
|بکشت از پی گنج و تخت و کلاه
|فریبنده ترکی ازان انجمن
|بیامد خرامان بنزدیک من
|گر از من همی جست خواهد نبرد
|شارا چرا شد چنین روی زرد
|همی از شما این شگفت آیدم
|همان کین پیشین بیفزایدم
|گمانی نبردم که ایرانیان
|گشایند جاوید زین کین میان
|کسی را ندیدم ز ایران سپاه
|که افگنده بود اندرین رزمگاه
|که از جنگ ایشان گرفتی شتاب
|بگفت فریبنده افراسیاب
|چو ایرانیان این سخنها ز شاه
|شنیدند و پیچان شدند از گناه
|گرفتند پوزش که ما بنده‌ایم
|هم از مهربانی سرافگنده‌ایم
|نخواهد شهنشاه جز نام نیک
|وگر کارها را سرانجام نیک
|ستوده جهاندار برتر منش
|نخواهد که بر مابود سرزنش
|که گویند از ایران سواری نبود
|که یارست با شیده رزم آزمود
|که آمد سواری بدشت نبرد
|جز از شاهشان این دلیری نکرد
|نخواهد مگر خسرو موبدان
|که بر ما بود ننگ تا جاودان
|بدیشان چنین پاسخ آورد شاه
|که ای موبدان نماینده راه
|بدانید کاین شیده روز نبرد
|پدر را ندارد بهامون بمرد
|سلیحش پدر کرده از جادویی
|ز کژی و بی راهی و بدخویی
|نباشد سلیح شما کارگر
|بدان جوشن و خود پولادبر
|همان اسبش از باد دارد نژاد
|بدل همچو شیر و برفتن چو باد
|کسی را که یزدان ندادست فر
|نباشدش با چنگ او پای و پر
|همان با شما او نیاید بجنگ
|ز فر و نژاد خود آیدش ننگ
|نبیره فریدون و پور قباد
|دو جنگی بود یک‌دل و یک نهاد
|بسوزم برو تیره جان پدرش
|چو کاوس را سوخت او بر پسرش
|دلیران و شیران ایران زمین
|همه شاه را خواندند آفرین
|بفرمود تا قارن نیک‌خواه
|شود باز و پاسخ گزارد ز شاه
|که این کار ما دیر و دشوار گشت
|سخنها ز اندازه اندر گذشت
|هنر یافته مرد سنگی بجنگ
|نجوید گه رزم چندین درنگ
|کنون تا خداوند خورشید و ماه
|کراشاد دارد بدین رزمگاه
|نخواهم ز تو اسب و دینار و گنج
|که بر کس نماند سرای سپنج
|بزور جهان آفرین کردگار
|بدیهیم کاوس پروردگار
|که چندان نمانم شما را زمان
|که بر گل جهد تندباد خزان
|بدان خواسته نیست ما را نیاز
|که از جور و بیدادی آمد فراز
|کرا پشت گرمی بیزدان بود
|همیشه دل و بخت خندان بود
|بر و بوم و گنج و سپاهت مراست
|همان تخت و زرین کلاهت مراست
|پشنگ آمد و خواست از من نبرد
|زره‌دار بی لشکر و دار و برد
|سپیده‌دمان هست مهمان من
|بخنجر ببیند سرافشان من
|کسی را نخواهم ز ایران سپاه
|که با او بگردد بوردگاه
|من و شیده و دشت و شمشیر تیز
|برآرم بفرجام ازو رستخیز
|گر ایدونک پیروز گردم بجنگ
|نسازم برین سان که گفتی درنگ
|مبارز خروشان کنیم از دور روی
|ز خون دشت گردد پر از رنگ و بوی
|ازان پس یلان را همه همگروه
|بجنگ اندر آریم بر سان کوه
|چو این گفت باشی به شیده بگوی
|که ای کم خرد مهتر کامجوی
|نه تنها تو ایدر بکام آمدی
|نه بر جستن ننگ و نام آمدی
|نه از بهر پیغام افراسیاب
|که کردار بد کرد بر تو شتاب
|جهاندارت انگیخت از انجمن
|ستودانت ایدر بود هم کفن
|گزند آیدت زان سر بی‌گزند
|که از تن بریدند چون گوسفند
|بیامد دمان قارن از نزد شاه
|بنزد یکی آن درفش سیاه
|سخن هرچ بشنید با او بگفت
|نماند ایچ نیک و بد اندر نهفت
|بشد شیده نزدیک افراسیاب
|دلش چون بر آتش نهاده کباب
|ببد شاه ترکان ز پاسخ دژم
|غمی گشت و برزد یکی تیز دم
|ازان خواب کز روزگار دراز
|بدید و ز هر کس همی داشت راز
|سرش گشت گردان و دل پرنهیب
|بدانست کامد بتنگی نشیب
|بدو گفت فردا بدین رزمگاه
|ز افگنده مردان نیابند راه
|بشیده چنین گفت کز بامداد
|مکن تا دو روز ای پسر جنگ یاد
|بدین رزم بشکست گویی دلم
|بر آنم که دل را ز تن بگسلم
|پسر گفت کای شاه ترکان و چین
|دل خویش را بد مکن روز کین
|چو خورشید فردا بر آرد درفش
|درفشان کند روی چرخ بنفش
|من و خسرو و دشت آوردگاه
|برانگیزم از شاه گرد سیاه
|چو روشن شد آن چادر لاژورد
|جهان شد به کردار یاقوت زرد
|نشست از بر اسب چنگی پشنگ
|ز باد جوانی سرش پر ز جنگ
|بجوشن بپوشید روشن برش
|ز آهن کلاه کیان بر سرش
|درفشش یکی ترک جنگی بچنگ
|خرامان بیامد بسان پلنگ
|چو آمد بنزدیک ایران سپاه
|یکی نامداری بشد نزد شاه
|که آمد سواری میان دو صف
|سرافراز و جوشان و تیغی بکف
|بخندید ازو شاه و جوشن بخواست
|درفش بزرگی برآورد راست
|یکی ترگ زرین بسر بر نهاد
|درفشش برهام گودرز داد
|همه لشکرش زار و گریان شدند
|چو بر آتش تیز بریان شدند
|خروشی بر آمد که ای شهریار
|بهن تن خویش رنجه مدار
|شهان را همه تخت بودی نشست
|که بر کین کمر بر میان تو بست
|که جز خاک تیره نشستش مباد
|بهیچ آرزو کام و دستش مباد
|سپهدار با جوشن و گرز و خود
|بلشکر فرستاد چندی درود
|که یک تن مجنبید زین رزمگاه
|چپ و راست و قلب و جناح سپاه
|نباید که جوید کسی جنگ و جوش
|برهام گودرز دارید گوش
|چو خورشید بر چرخ گردد بلند
|ببینید تا بر که آید گزند
|شما هیچ دل را مدارید تنگ
|چنینست آغاز و فرجام جنگ
|گهی بر فراز و گهی در نشیب
|گهی شادکامی گهی با نهیب
|برانگیخت شبرنگ بهزاد را
|که دریافتی روز تگ باد را
|میان بسته با نیزه و خود و گبر
|همی گرد اسبش بر آمد بابر
|میان دو صف شیده او را بدید
|یکی باد سرد از جگر بر کشید
|بدو گفت پور سیاوش رد
|توی ای پسندیدهٔ پرخرد
|نبیره جهاندار توران سپاه
|که ساید همی ترگ بر چرخ ماه
|جز آنی که بر تو گمانی برد
|جهاندیده‌ای کو خرد پرورد
|اگر مغز بودیت با خال خویش
|نکردی چنین جنگ را دست پیش
|اگر جنگ‌جویی ز پیش سپاه
|برو دور بگزین یکی رزمگاه
|کز ایران و توران نبینند کس
|نخواهیم یاران فریادرس
|چنین داد پاسخ بدو شهریار
|که ای شیر درنده در کارزار
|منم داغ‌دل پور آن بیگناه
|سیاوش که شد کشته بر دست شاه
|بدین دشت از ایران به کین آمدم
|نه از بهر گاه و نگین آمدم
|ز پیش پدر چونک برخاستی
|ز لشکر نبرد مرا خواستی
|مرا خواستی کس نبودی روا
|که پیشت فرستادمی ناسزا
|کنون آرزو کن یکی رزمگاه
|بدیدار دور از میان سپاه
|نهادند پیمان که از هر دو روی
|بیاری نیاید کسی کینه‌جوی
|هم اینها که دارند با ما درفش
|ز بد روی ایشان نگردد بنفش
|برفتند هر دو ز لشکر بدور
|چنانچون شود مرد شادان بسور
|بیابان که آن از در رزم بود
|بدانجایگه مرز خوارزم بود
|رسیدند جایی که شیر و پلنگ
|بدان شخ بی آب ننهاد چنگ
|نپرید بر آسمانش عقاب
|ازو بهره‌ای شخ و بهری سراب
|نهادند آوردگاهی بزرگ
|دو اسب و دو جنگی بسان دو گرگ
|سواران چو شیران اخته زهار
|که باشند پر خشم روز شکار
|بگشتند با نیزه‌های دراز
|چو خورشید تابنده گشت از فراز
|نماند ایچ بر نیزه‌هاشان سنان
|پر از آب برگستوان و عنان
|برومی عمود و بشمشیر و تیر
|بگشتند با یکدگر ناگزیر
|زمین شد ز گرد سواران سیاه
|نگشتند سیر اندر آوردگاه
|چو شیده دل و زور خسرو بدید
|ز مژگان سرشکش برخ برچکید
|بدانست کان فره ایزدیست
|ازو بر تن خویش باید گریست
|همان اسبش از تشنگی شد غمی
|بنیروی مرد اندر آمد کمی
|چو درمانده شد با دل اندیشه کرد
|که گر شاه را گویم اندر نبرد
|بیا تا به کشتی پیاده شویم
|ز خوی هر دو آهار داده شویم
|پیاده نگردد که عار آیدش
|ز شاهی تن خویش خوار آیدش
|بدین چاره گر زو نیابم رها
|شدم بی گمان در دم اژدها
|بدو گفت شاها بتیغ و سنان
|کند هر کسی جنگ و پیچد عنان
|پیاه به آید که جوییم جنگ
|بکردار شیران بیازیم چنگ
|جهاندار خسرو هم اندر زمان
|بدانست اندیشهٔ بدگمان
|بدل گفت کین شیر با زور و جنگ
|نبیره فریدون و پور پشگ
|گر آسوده گردد تن آسان کند
|بسی شیر دلرا هراسان کند
|اگر من پیاده نگردم به جنگ
|به ایرانیان بر کند جای تنگ
|بدو گفت رهام کای تاجور
|بدین کار ننگی مگردان گهر
|چو خسرو پیاده کند کارزار
|چه باید بر این دشت چندین سوار
|اگر پای بر خاک باید نهاد
|من از تخم کشواد دارم نژاد
|بمان تا شوم پیش او جنگ‌ساز
|نه شاه جهاندار گردن فراز
|برهام گفت آن زمان شهریار
|که ای مهربان پهلوان سوار
|چو شیده دلاور ز تخم پشنگ
|چنان دان که با تو نیاید به جنگ
|ترا نیز با رزم او پای نیست
|بترکان چنو لشکر آرای نیست
|یکی مرد جنگی فریدون نژاد
|که چون او دلاور ز مادر نزاد
|نباشد مرا ننگ رفتن بجنگ
|پیاده بسازیم جنگ پلنگ
|وزان سو بر شیده شد ترجمان
|که دوری گزین از بد بدگمان
|جز از بازگشتن ترا رای نیست
|که با جنگ خسرو ترا پای نیست
|بهنگام کردن ز دشمن گریز
|به از کشتن و جستن رستخیز
|بدان نامور ترجمان شیده گفت
|که آورد مردان نشاید نهفت
|چنان دان که تا من ببستم کمر
|همی برفرازم بخورشید سر
|بدین زور و این فره و دستبرد
|ندیدم بوردگه نیز گرد
|ولیکن ستودان مرا از گریز
|به آید چو گیرم بکاری ستیز
|هم از گردش چرخ بر بگذرم
|وگر دیدهٔ اژدها بسپرم
|گر ایدر مرا هوش بر دست اوست
|نه دشمن ز من باز دارد نه دوست
|ندانم من این زور مردی ز چیست
|برین نامور فره ایزدیست
|پیاده مگر دست یابم بدوی
|بپیکار خون اندر آرم بجوی
|بشیده چنین گفت شاه جهان
|که ای نامدار از نژاد مهان
|ز تخم کیان بی گمان کس نبود
|که هرگز پیاده نبرد آزمود
|ولیکن ترا گرد چنینست کام
|نپیچم ز رای تو هرگز لگام
|فرود آمد از اسب شبرنگ شاه
|ز سر برگرفت آن کیانی کلاه
|برهام داد آن گرانمایه اسب
|پیاده بیامد چو آذرگشسب
|پیاده چو از دور دیدش پشنگ
|فرود آمد از باره جنگی پلنگ
|بهامون چو پیلان بر آویختند
|همی خاک با خون برآمیختند
|چو شیده بدید آن بر و برز شاه
|همان ایزدی فر و آن دستگاه
|همی جست کید مگر زو رها
|که چون سر بشد تن نیارد بها
|چو آگاه شد خسرو از روی اوی
|وزان زور و آن برز بالای اوی
|گرفتش بچپ گردن و راست پشت
|برآورد و زد بر زمین بر درشت
|همه مهرهٔ پشت او همچو نی
|شد از درد ریزان و بگسست پی
|یکی تیغ تیز از میان بر کشید
|سراسر دل نامور بر درید
|برو کرد جوشن همه چاک چاک
|همی ریخت بر تارک از درد خاک
|برهام گفت این بد بدسگال
|دلیر و سبکسر مرا بود خال
|پس از کشتنش مهربانی کنید
|یکی دخمهٔ خسروانی کنید
|تنش را بمشک و عبیر و گلاب
|بشویی مغزش بکافور ناب
|بگردنش بر طوق مشکین نهید
|کله بر سرش عنبرآگین نهید
|نگه کرد پس ترجمانش ز راه
|بدید آن تن نامبردار شاه
|که با خون ازان ریگ برداشتند
|سوی لشکر شاه بگذاشتند
|بیامد خروشان بنزدیک شاه
|که ای نامور دادگر پیشگاه
|یکی بنده بودم من او را نوان
|نه جنگی سواری و نه پهلوان
|بمن بر ببخشای شاها بمهر
|که از جان تو شاد بادا سپهر
|بدو گفت شاه آنچ دیدی ز من
|نیا را بگو اندر آن انجمن
|زمین را ببوسید و کرد آفرین
|بسیچید ره سوی سالار چین
|وزان دشت کیخسرو کینه‌جوی
|سوی لشکر خویش بنهاد روی
|خروشی بر آمد ز ایران سپاه
|که بخشایش آورد خورشید و ماه
|بیامد همانگاه گودرز و گیو
|چو شیدوش و رستم چو گرگین نیو
|همه بوسه دادند پیشش زمین
|بسی شاه را خواندند آفرین
|وزان روی ترکان دو دیده براه
|که شویده کی آید ز آوردگاه
|سواری همی شد بران ریگ نرم
|برهنه سر و دیده پر خون و گرم
|بیامد بنزدیک افراسیاب
|دل از درد خسته دو دیده پر آب
|برآورد پوشیده راز از نهفت
|همه پیش سالار ترکان بگفت
|جهاندار گشت از جهان ناامید
|بکند آن چو کافور موی سپید
|بسر بر پراگند ریگ روان
|ز لشکر برفت آنک بد پهلوان
|رخ شاه ترکان هر آنکس که دید
|بر و جامه و دل همه بردرید
|چنین گفت با مویه افراسیاب
|کزین پس نه آرام جویم نه خواب
|مرا اندرین سوگ یاری کنید
|همه تن بتن سوگواری کنید
|نه بیند سر تیغ ما را نیام
|نه هرگز بوم زین سپس شادکام
|ز مردم شمر ار ز دام و دده
|دلی کو نباشد بدرد آژده
|مبادا بدان دیده در آب و شرم
|که از درد ما نیست پر خون گرم
|ازان ماه‌دیدار جنگی سوار
|ازان سروبن بر لب جویبار
|همی ریخت از دیده خونین سرشک
|ز دردی که درمان نداند پزشک
|همه نامداران پاسخ‌گزار
|زبان برگشادند بر شهریار
|که این دادگر بر تو آسان کناد
|بداندیش را دل هراسان کناد
|ز ما نیز یک تن نسازد درنگ
|شب و روز بر درد و کین پشنگ
|سپه را همه دل خروشان کنیم
|باوردگه بر سر افشان کنیم
|ز خسرو نبد پیش ازین کینه چیز
|کنون کینه بر کین بیفزود نیز
|سپه دل شکسته شد از بهر شاه
|خروشان و جوشان همه رزمگاه
|چو خورشید برزد سر از برج گاو
|ز هامون برآمد خروش چکاو
|تبیره برآمد ز هر دو سرای
|همان ناله بوق باکرنای
|ز گردان شمشیرزن سی هزار
|بیاورد جهن از در کارزار
|چو خسرو بر آن گونه بر دیدشان
|بفرمود تا قارن کاویان
|ز قلب سپاه اندر آمد چو کوه
|ازو گشت جهن دلاور ستوه
|سوی راست گستهم نوذر چو گرد
|بیامد دمان با درفش نبرد
|جهان شد ز گرد سواران بنفش
|زمین پرسپاه و هوا پر درفش
|بجنبید خسرو ز قلب سپاه
|هم افراسیاب اندران رزمگاه
|بپیوست جنگی کزان سان نشان
|ندادند گردان گردنکشان
|بکشتند چندان ز توران سپاه
|که دریای خون گشت آوردگاه
|چنین بود تا آسمان تیره گشت
|همان چشم جنگاوران خیره گشت
|چو پیروز شد قارن رزم زن
|به جهن دلیر اندر آمد شکن
|چو بر دامن کوه بنشست ماه
|یلان بازگشتند ز آوردگاه
|از ایرانیان شاد شد شهریار
|که چیره شدند اندران کارزار
|همه شب همی جنگ را ساختند
|بخواب و بخوردن نپرداختند
|چو برزد سر از چنگ خرچنگ هور
|جهان شد پر از جنگ و آهنگ و شور
|سپاه دو لشکر کشیدند صف
|همه جنگ را بر لب آورده کف
|سپهدار ایران ز پشت سپاه
|بشد دور با کهتری نیک‌خواه
|چو لختی بیامد پیاده ببود
|جهان آفرین را فراوان ستود
|بمالید رخ را بران تیره خاک
|چنین گفت کای داور داد و پاک
|تو دانی کزو من ستم دیده‌ام
|بسی روز بد را پسندیده‌ام
|مکافات کن بدکنش را بخون
|تو باشی ستم دیده را رهنمون
|وزان جایگه با دلی پر ز غم
|پر از کین سر از تخمه زادشم
|بیامد خروشان بقلب سپاه
|بسر بر نهاد آن خجسته کلاه
|خروش آمد و نالهٔ گاودم
|دم نای رویین و رویینه خم
|وزان روی لشکر بکردار کوه
|برفتند جوشان گروها گروه
|سپاهی به کردار دریای آب
|بقلب اندرون جهن و افراسیاب
|چو هر دو سپاه اندر آمد ز جای
|تو گفتی که دارد در و دشت پای
|سیه شد ز گرد سپاه آفتاب
|ز پیکان الماس و پر عقاب
|ز بس نالهٔ بوق و گرد سپاه
|ز بانگ سواران در آن رزمگاه
|همی آب گشت آهن و کوه و سنگ
|بدریا نهنگ و بهامون پلنگ
|زمین پرزجوش و هوا پر خروش
|هژبر ژیان را بدرید گوش
|جهان سر بسر گفتی از آهنست
|وگر آسمان بر زمین دشمنست
|بهر جای بر توده چون کوه کوه
|ز گردان و ایران و توران گروه
|همه ریگ ارمان سر و دست و پای
|زمین را همی دل برآمد ز جای
|همه بوم شد زیر نعل اندرون
|چو کرباس آهار داده بخون
|وزان پس دلیران افراسیاب
|برفتند بر سان کشتی بر آب
|بصندوق پیلان نهادند روی تیر
|کجا ناوک‌انداز بود اندروی
|حصاری بد از پیل پیش سپاه
|برآورده بر قلب و بر بسته راه
|ز صندوق پیلان ببارید تیر
|برآمد خروشیدن دار و گیر
|برفتند گردان نیزه‌وران
|هم از قلب لشکر سپاهی گران
|نگه کرد افراسیاب از دو میل
|بدان لشکر و جنگ صندوق و پیل
|همه ژنده پیلان و لشکر براند
|جهان تیره شد روشنایی نماند
|خروشید کای نامداران جنگ
|چه دارید بر خویش تن جای تنگ
|ممانید بر پیش صندوق و پیل
|سپاهست بیکار بر چند میل
|سوی میمنه میسره برکشید
|ز قلب و ز صندوق برتر کشید
|بفرمود تا جهن رزم آزمای
|رود با تگینال لشکر ز جای
|برد دو هزار آزموده سوار
|همه نیزه‌دار از در کارزار
|بر مسیره شیر جنگی طبرد
|بشد تیز با نامداران گرد
|چو کیخسرو آن رزم ترکان بدید
|که خورشید گشت از جهان ناپدید
|سوی آوه و سمنکنان کرد روی
|که بودند شیران پرخاشجوی
|بفرمود تا بر سوی میسره
|بتابند چون آفتاب از بره
|برفتند با نامور ده هزار
|زره‌دار با گرزهٔ گاوسار
|بشماخ سوری بفرمود شاه
|که از نامداران ایران سپاه
|گزین کن ز جنگ آوران ده‌هزار
|سواران گرد از در کارزار
|میان دو صف تیغها بر کشید
|مبینید کس را سر اندر کشید
|دو لشکر برینسان بر آویختند
|چنان شد که گفتی برآمیختند
|چکاچاک برخاست از هر دو روی
|ز پرخاش خون اندر آمد بجوی
|چو برخاست گرد از چپ و دست راست
|جهاندار خفتان رومی بخواست
|بیک سو کشیدند صندوق پیل
|جهان شد بکردار دریای نیل
|بجنبید با رستم از قبلگاه
|منوشان خوزان لشکر پناه
|برآمد خروشیدن بوق و کوس
|بیک دست خسرو سپهدار طوس
|بیاراسته کاویانی درفش
|همه پهلوانان زرینه کفش
|به درد دل از جای برخاستند
|چپ شاه لشکر بیاراستند
|سوی راستش رستم کینه جوی
|زواره برادرش بنهاد روی
|جهاندیده گودرز کشوادگان
|بزرگان بسیار و آزادگان
|ببودند بر دست رستم بپای
|زرسب و منوشان فرخنده رای
|برآمد ز آوردگاه گیر و دار
|ندیدند ز آنگونه کس کارزار
|همه ریگ پر خسته و کشته بود
|کسی را کجا روز برگشته بود
|ز بس کشته بردشت آوردگاه
|همی راندند اسب بر کشته گاه
|بیابان بکردار جیحون ز خون
|یکی بی سر و دیگری سرنگون
|خروش سواران و اسبان ز دشت
|ز بانگ تبیره همی برگذشت
|دل کوه گفتی بدرد همی
|زمین با سواران بپرد هیم
|سر بی تنان و تن بی سران
|چرنگیدن گرزهای گران
|درخشیدن خنجر و تیغ تیز
|همی جست خورشید راه گریز
|بدست منوچر بر میمنه
|کهیلا که صد شیر بد یک تنه
|جرنجاش بر میسره شد تباه
|بدست فریبرز کاوس شاه
|یکی باد و ابری سوی نیمروز
|برآمد رخ هور گیتی فروز
|تو گفتی که ابری برآمد سیاه
|ببارید خون اندر آوردگاه
|بپوشید و روی زمین تیره گشت
|همی دیده از تیرگی خیره گشت
|بدآنگه که شد چشمه سوی نشیب
|دل شاه ترکان بجست از نهیب
|ز جوش سواران هر کشوری
|ز هر مرز و هر بوم و هر مهتری
|سواران شمشیر زن سی هزار
|گزیده سوارن خنجر گزار
|دگرگونه جوشن دگرگون درفش
|جهانی شده سرخ و زرد و بنفش
|نگه کرد گرسیوز از پشت شاه
|بجنگ اندر آورد یکسر سپاه
|سپاهی فرستاد بر میمنه
|گرانمایگان یک‌دل و یک تنه
|سوی میسره همچنین لشکری
|پراگنده بر هر سویی مهتری
|سواران جنگاوران سی هزار
|گزیده همه از در کارزار
|چو گرسیوز از پشت لشکر برفت
|بپیش برادر خرامید تفت
|برادر چو روی برادر بدید
|بنیرو شد و لشکر اندر کشید
|برآمد ز لشکر ده و دار و گیر
|بپوشید روی هوا را بتیر
|چو خورشید را پشت باریک شد
|ز دیدار شب روز تاریک شد
|فریبنده گرسیوز پهلوان
|بیامد بپیش برادر نوان
|که اکنون ز گردان که جوید نبد
|زمین پر ز خون آسمان پر ز گرد
|سپه بازکش چون شب آمد مکوش
|که اکنون برآید ز ترکان خروش
|تو در جنگ باشی سپه در گریز
|مکن با تن خویش چندین ستیز
|دل شاه ترکان پر از خشم و جوش
|ز تندی نبودش بگفتار گوش
|برانگیخت اسب از میان سپاه
|بیامد دمان با درفش سیاه
|از ایرانیان چند نامی بکشت
|چو خسرو بدید اندر آمد بپشت
|دو شاه دو کشور چنین کینه دار
|برفتند با خوار مایه سوار
|ندیدند گرسیوز و جهن روی
|که او پیش خسرو شود رزمجوی
|عنانش گرفتند و بر تافتند
|سوی ریگ آموی بشتافتند
|چنو بازگشت استقیلا چو گرد
|بیامد که با شاه جوید نبرد
|دمان شاه ایلا بپیش سپاه
|یکی نیزه زد بر کمرگاه شاه
|نبد کارگر نیزه بر جوشنش
|نه ترس آمد اندر دل روشنش
|چو خسرو دل و زور او را بدید
|سبک تیغ تیز از میان برکشید
|بزد بر میانش بدو نیم کرد
|دل برز ایلا پر از بیم کرد
|سبک برز ایلا چو آن زخم شاه
|بدید آن دل و زور و آن دستگاه
|بتاریکی اندر گریزان برفت
|همی پوست بر تنش گفتی بکفت
|سپه چون بدیدند زو دستبرد
|بورد گه بر نماند ایچ گرد
|بر افراسیاب آن سخن مرگ بود
|کجا پشت خود را بدیشان نمود
|ز تورانیان او چو آگاه شد
|تو گفتی برو روز کوتاه شد
|چو آوردگه خوار بگذاشتند
|بفرمود تا بانگ برداشتند
|که این شیر مردی ز زنگ شبست
|مرا باز گشتن ز تنگ شبست
|گر ایدونک امروز یکبار باد
|ترا جست و شادی ترا در گشاد
|چو روشن کند روز روی زمین
|درفش دلفروز ما را ببین
|همه روی ایران چو دریا کنیم
|ز خورشید تابان ثریا کنیم
|دو شاه و دو کشور چنان رزمساز
|بلکشر گه خویش رفتند باز
|چو نیمی ز تیره شب اندر گذشت
|سپهر از بر کوه ساکن بگشت
|سپهدار ترکان بنه بر نهاد
|سپه را همه ترگ و جوشن بداد
|طلایه بفرمود تا ده هزار
|بود ترک بر گستوان ور سوار
|چنین گفت با لشکر افراسیاب
|که من چون گذر یابم از رود آب
|دمادم شما از پسم بگذرید
|بجیحون و زورق زمان مشمرید
|شب تیره با لشکر افراسیاب
|گذر کرد از آموی و بگذاشت آب
|همه روی کشور به بی راه و راه
|سراپرده و خیمه بد بی سپاه
|سپیده چو از باختر بردمید
|طلایه سپه را بهامون ندید
|بیامد بمژده بر شهریار
|که پردخته شد شاه زین کارزار
|همه دشت خیمه‌ست و پرده‌سرای
|ز دشمن سواری نبینم بجای
|چو بشنید خسرو دوان شد بخاک
|نیایش کنان پیش یزدان پاک
|همی گفت کای روشن کردگار
|جهاندار و بیدار و پروردگار
|تو دادی مرا فر و دیهیم و زور
|تو کردی دل و چشم بدخواه کور
|ز گیتی ستمکاره را دور کن
|ز بیمش همه ساله رنجور کن
|چو خورشید زرین سپر برگرفت
|شب آن شعر پیروزه بر سر گرفت
|جهاندار بنشست بر تخت عاج
|بسر برنهاد آن دلفروز تاج
|نیایش کنان پیش او شد سپاه
|که جاوید باد این سزاوار گاه
|شد این لشکر از خواسته بی‌نیاز
|که از لشکر شاه چین ماند باز
|همی گفت هر کس که اینت فسوس
|که او رفت با لشکر و بوق وکوس
|شب تیره از دست پرمایگان
|بشد نامداران چنین رایگان
|بدیشان چنین گفت بیدار شاه
|که ای نامداران ایران سپاه
|چو دشمن بود شاه را کشته به
|گر آواره از جنگ برگشته به
|چو پیروزگر دادمان فرهی
|بزرگی و دیهیم شاهنشهی
|ز گیتی ستایش مر او را کنید
|شب آید نیایش مر او را کنید
|که آنرا که خواهد کند شوربخت
|یکی بی هنر برنشاند بتخت
|ازین کوشش و پرسشت رای نیست
|که با داد او بنده را پای نیست
|بباشم بدین رزمگه پنج روز
|ششم روز هرمزد گیتی فروز
|براید برانیم ز ایدر سپاه
|که او کین فزایست و ما کینه خواه
|بدین پنج روز اندرین رزمگاه
|همی کشته جستند ز ایران سپاه
|بشستند ایرانیان را ز گرد
|سزاوار هر یک یکی دخمه کرد
|بفرمود تا پیش او شد دبیر
|بیاورد قرطاس و مشک و عبیر
|نبشتند نامه بکاوس شاه
|چنانچون سزا بود زان رزمگاه
|سرنامه کرد از نخست آفرین
|ستایش سزای جهان آفرین
|دگر گفت شاه جهانبان من
|پدروار لرزیده بر جان من
|بزرگیش با کوه پیوسته باد
|دل بدسگالان او خسته باد
|رسیدم ز ایران بریگ فرب
|سه جنگ گران کرده شد در سه شب
|شمار سواران افراسیاب
|بیند خردمند هرگز بخواب
|بریده چو سیصد سرنامدار
|فرستادم اینک بر شهریار
|برادر بد و خویش و پیوند اوی
|گرامی بزرگان و فرزند اوی
|وزان نامداران بسته دویست
|که صد شیر با جنگ هر یک یکیست
|همه رزم بر دشت خوارزم بود
|ز چرخ آفرین بر چنان رزم بود
|برفت او و ما از پس اندر دمان
|کشیدیم تا بر چه گرد زمان
|برین رزمگاه آفرین باد گفت
|همه ساله با اختر نیک جفت
|نهادند بر نامه مهری ز مشک
|ازان پس گذر کرد بر ریگ خشک
|چو زان رود جیحون شد افراسیاب
|چو باد دمان تیز بگذشت آب
|بپیش سپاه قراخان رسید
|همی گفت هر کس ز جنگ آنچ دید
|سپهدار ترکان چه مایه گریست
|بران کس که از تخمهٔ او بزیست
|ز بهر گرانمایه فرزند خویش
|بزرگان و خویشان و پیوند خویش
|خروشی یر آمد تو گفتی که ابر
|همی خون چکاند ز چشم هژبر
|همی بودش اندر بخارا درنگ
|همی خواست کایند شیران به جنگ
|ازان پس چو گشت انجمن آنچ ماند
|بزرگان برتر منش را بخواند
|چو گشتند پر مایگان انجمن
|ز لشکر هر آنکس که بد رای زن
|زبان بر گشادند بر شهریار
|چو بیچاره شدشان دل از کار زار
|که از لشکر ما بزرگان که بود
|گذشتند و زیشان دل ما شخود
|همانا که از صد نماندست بیست
|بران رفتگان بر بباید گریست
|کنون ما دل از گنج و فرزند خویش
|گسستیم چندی ز پیوند خویش
|بدان روی جیحون یکی رزمگاه
|بکردیم زان پس که فرمود شاه
|ز بی دانشی آنچ آمد بروی
|تو دانی که شاهی و ما چاره‌جوی
|گر ایدونک روشن بود رای شاه
|از ایدر بچاچ اندر آرد سپاه
|چو کیخسرو آید بکین خواستن
|بباید تو را لشکر آراستن
|چو شانه اندرین کار فرمان برد
|ز گلزریون نیز هم بگذرد
|بباشد برام ببهشت گنگ
|که هم جای جنگست و جای درنگ
|برین بر نهادند یکسر سخن
|کسی رای دیگر نیفگند بن
|برفتند یکسر بگلزریون
|همه دیده پرآب و دل پر ز خون
|بگلزریون شاه توران سه روز
|ببود و براسود با باز و یوز
|برفتند زان جایگه سوی گنگ
|بجایی نبودش فراوان درنگ
|یکی جای بود آن بسان بهشت
|گلش مشک سارا بد و زر خشت
|بدان جایگه شاد و خندان بخفت
|تو گفتی که با ایمنی گشت جفت
|سپه خواند از هر سوی بی‌کران
|برگان گردنکش و مهتران
|می و گلشن و بانگ چنگ و رباب
|گل و سنبل و رطل و افراسیاب
|همی بود تا بر چه گردد جهان
|بدین آشکارا چه دارد نهان
|چو کیخسرو آمد برین روی آب
|ازو دور شد خورد و آرام و خواب
|سپه چون گذر کرد زان سوی رود
|فرستاد زان پس به هر کس درود
|کزین آمدن کس مدارید باک
|بخواهید ما را ز یزدان
|گرانمایه گنجی بدرویش داد
|کسی را کزو شاد بد بیش داد
|وزآنجا بیامد سوی شهر سغد
|یکی نو جهان دید رسته ز چغد
|ببخشید گنجی بران شهر نیز
|همی خواست کباد گردد بچیز
|بر منزلی زینهاری سوار
|همی آمدندی بر شهریار
|ازان پس چو آگاهی آمد بشاه
|ز گنگ و ز افراسیاب و سپاه
|که آمد بنزدیک او گلگله
|ابا لشکری چون هژبر یله
|که از تخم تورست پرکین و درد
|بجوید همی روزگار نبرد
|فرستاد بهری ز گردان بچاج
|که جوید همی تخت ترکان و تاج
|سپاهی بسوی بیابان سترگ
|فرستاد سالار ایشان طورگ
|پذیرفت زین هر یکی جنگ شاه
|که بر نامداران ببندند راه
|جهاندار کیخسرو آن خوار داشت
|خرد را باندیشه سالار داشت
|سپاهی که از بردع و اردبیل
|بیامد بفرمود تا خیل خیل
|بیایند و بر پیش او بگذرند
|رد و موبد و مرزبان بشمرند
|برفتند و سالارشان گستهم
|که در جنگ شیران نبودی دژم
|همان گفت تا لشکر نیمروز
|برفتند با رستم نیوسوز
|بفرمود تا بر هیونان مست
|نشینند و گیرند اسبان بدست
|بسغد اندرون بود یک ماه شاه
|همه سغد شد شاه را نیک‌خواه
|سپه را درم داد و آسوده کرد
|همی جست هنگام روز نبرد
|هر آن کس که بود از در کارزار
|بدانست نیرنگ و بند حصار
|بیاورد و با خویشتن یار کرد
|سر بدکنش پر ز تیمار کرد
|وزان جایگه گردن افراخته
|کمر بسته و جنگ را ساخته
|ز سغد کشانی سپه بر گرفت
|جهانی درو مانده اندر شگفت
|خبر شد به ترکان که آمد سپاه
|جهانجوی کیخسرو کینه‌خواه
|همه سوی دژها نهادند روی
|جهان شد پر از جنبش و گفت و گوی
|بلشکر چنین گفت پس شهریار
|که امروز به گونه شد کارزار
|ز ترکان هر آنکس که فرمان کند
|دل از جنگ جستن پشیمان کند
|مسازید جنگ و مریزید خون
|مباشید کس را ببد رهنمون
|وگر جنگ جوید کسی با سپاه
|دل کینه دارش نیاید براه
|شما را حلال است خون ریختن
|بهر جای تاراج و آویختن
|بره بر خورشها مدارید تنگ
|مدارید کین و مسازید جنگ
|خروشی بر آمد ز پیش سپاه
|که گفتی بدرد همی چرخ و ماه
|سواران بدژها نهادند روی
|جهان شد پر از غلغل و گفتگوی
|هر آنکس که فرمان بجا آورید
|سپاه شهنشه بدو ننگرید
|هر آن کو برون شد ز فرمان شاه
|سرانشان بریدند یکسر سپاه
|ز ترکان کس از بیم افراسیاب
|لب تشنه نگذاشتندی بر آب
|وگر باز ماندی کسی زین سپاه
|تن بی سرش یافتندی براه
|دلیران بدژها نهادند روی
|بهر دژ که بودی یکی جنگجوی
|شدی بارهٔ دژ هم آنگاه پست
|نماندی در و بام وجای نشست
|غلام و پرستنده و چارپای
|نماندی بد و نیک چیزی به جای
|برین گونه فرسنگ بر صد گذشت
|نه دژ ماند آباد جایی نه دشت
|چو آورد لشکر بگلزریون
|بهر سو بگردید با رهنمون
|جهان دید بر سان باغ بهار
|در و دشت و کوه و زمین پرنگار
|همه کوه نخچیر و هامون درخت
|جهان از در مردم نیک بخت
|طلایه فرستاد و کارآگهان
|بدان تا نماند بدی در نهان
|سراپردهٔ شهریار جهان
|کشیدند بر پیش آب روان
|جهاندار بر تخت زرین نشست
|خود و نامداران خسروپرست
|شبی کرد جشنی که تا روز پاک
|همی مرده برخاست از تیره خاک
|وزان سوی گنگ اندر افراسیاب
|برخشنده روز و بهنگام خواب
|همی گفت با هرک بد کاردان
|بزرگان بیدار و بسیاردان
|که اکنون که دشمن ببالین رسید
|بگنگ اندرون چون توان آرمید
|همه بر گشادند گویا زبان
|که اکنون که نزدیک شد بد گمان
|جز از جنگ چیزی نبینیم راه
|زبونی نه خوبست چندین سپاه
|بگفتند وز پیش برخاستند
|همه شب همی لشکر آراستند
|سپیده دمان گاه بانگ خروس
|ز درگاه برخاست آوای کوس
|سپاهی بهامون بیامد ز گنگ
|که بر مور و بر پشه شد راه تنگ
|چو آمد بنزدیک گلزریون
|زمین شد بسان که بیستون
|همی لشکر آمد سه روز و سه شب
|جهان شد پرآشوب جنگ و جلب
|کشیدند بر هفت فرسنگ نخ
|فزون گشت مردم ز مور و ملخ
|چهارم سپه برکشیدند صف
|ز دریا برآمد بخورشید تف
|بقلب اندر افراسیاب و ردان
|سواران گردنکش و بخردان
|سوی میمنه جهن افراسیاب
|همی نیزه بگذاشت از آفتاب
|وزین روی کیخسرو از قلبگاه
|همی داشت چون کوه پشت سپاه
|چو گودرز و چون طوس نوذر نژاد
|منوشان خوزان و پیروز و داد
|چو گرگین میلاد و رهام شیر
|هجیر و چو شیدوش گرد دلیر
|فریبرز کاوس بر میمنه
|سپاهی هه یک‌دل و یک تنه
|منوچهر بر میسره جای داشت
|که با جنگ هر جنگیی پای داشت
|بپشت سپه گیو گودرز بود
|که پشت و نگهبان هر مرز بود
|زمین کان آهن شد از میخ نعل
|همه آب دریا شد از خون لعل
|بسر بر ز گرد سیاه ابر بست
|تبیره دل سنگ خارا بخست
|زمین گشت چون چادر آبنوس
|ستاره غمی شد ز آوای کوس
|زمین گشت جنبان چو ابر سیاه
|تو گفتی همی بر نتابد سپاه
|همه دشت مغز و سر و پای بود
|همانا مگر بر زمین جای بود
|همی نعل اسبان سرکشته خست
|همه دشت بی‌تن سر و پای و دست
|خردمند مردم بیکسو شدند
|دو لشکر برین کار خستو شدند
|که گر یک زمان نیز لشکر چنین
|بماند برین دشت با درد و کین
|نماند یکی زین سواران بجای
|همانا سپهر اندر آید ز پای
|ز بس چاک چاک تبرزین و خود
|روانها همی داد تن رادرود
|چو کیخسرو آن پیچش جنگ دید
|جهان بر دل خویشتن تنگ دید
|بیامد بیکسو ز پشت سپاه
|بپیش خداوند شد دادخواه
|که ای برتر از دانش پارسا
|جهاندار و بر هر کسی پادشا
|ار نیستم من ستم یافته
|چو آهن بکوره درون تافته
|نخواهم که پیروز باشم بجنگ
|نه بر دادگر بر کنم جای تنگ
|بگفت این و بر خاک مالید روی
|جهان پر شد ازنالهٔ زار اوی
|همانگه برآمد یکی باد سخت
|که بشکست شاداب شاخ درخت
|همی خاک بر داشت از رزمگاه
|بزد بر رخ شاه توران سپاه
|کسی کو سر از جنگ برتافتی
|چو افراسیاب آگهی یافتی
|بریدی بجنجر سرش را ز تن
|جز از خاک و ریگش نبودی کفن
|چنین تا سپهر و زمین تار شد
|فراوان ز ترکان گرفتار شد
|بر آمد شب و چادر مشک رنگ
|بپوشید تا کس نیاید بجنگ
|سپه باز چیدند شاهان ز دشت
|چو روی زمین ز آسمان تیره گشت
|همه دامن کوه تا پیش رود
|سپه بود با جوشن و درع و خود
|برافروختند آتش از هر سوی
|طلایه بیامد ز هر پهلوی
|همی جنگ را ساخت افراسیاب
|همی بود تا چشمهٔ آفتاب
|بر آید رخ کوه رخشان کند
|زمین چون نگین بدخشان کند
|جهان آفرین را دگر بود رای
|بهر کار با رای او نیست پای
|شب تیره چون روی زنگی سیاه
|کس آمد ز گستهم نوذر بشاه
|که شاه جهان جاودان زنده باد
|مه ما بازگشتیم پیروز و شاد
|بدان نامداران افراسیاب
|رسیدیم ناگه بهنگام خواب
|ازیشان سواری طلایه نبود
|کی را ز اندیشه مایه نبود
|چو بیدار گشتند زیشان سران
|کشیدیم شمشیر و گرز گران
|چو شب روز شد جز قراخان نماند
|ز مردان ایشان فراوان نماند
|همه دشت زیشان سرون و سرست
|زمین بستر و خاکشان چادر است
|بمژده ز رستم هم اندر زمان
|هیونی بیامد سپیده‌دمان
|که ما در بیابان خبر یافتیم
|بدان آگهی تیز بشتافتیم
|شب و روز رستم یکی داشتی
|چو تنها شدی راه بگذاشتی
|بدیشان رسیدیم هنگام روز
|چو بر زد سر از چرخ گیتی فروز
|تهمتن کمان را بزه برنهاد
|چو نزدیک شد ترگ بر سر نهاد
|نخستین که از کلک بگشاد شست
|قراخان ز پیکان رستم بخست
|بتوران زمین شد کنون کنیه‌خواه
|همانا که آگاهی آمد بشاه
|بشادی به لشکر بر آمد خروش
|سپهدار ترکان همی داشت گوش
|هر آنکس که بودند خسروپرست
|بشادی و رامش گشادند دست
|سواری بیامد هم اندر شتاب
|خروشان به نزدیک افراسیاب
|که از لشکر ما قراخان برست
|رسیدست نزدیک ما مردشست
|سپاهی بتوران نهادند روی
|کزیشان شود ناپدید آب جوی
|چنین گفت با رای زن شهریار
|که پیکار سخت اندر آمد بکار
|چو رستم بگیرد سر گاه ما
|بیکبارگی گم شود راه ما
|کنونش گمان آنک ما نشنویم
|چنین کار در جنگ کیخسرویم
|چو آتش بریشان شبیخون کنیم
|زخون روی کشور چو جیحون کنیم
|چو کیخسرو آید ز لشکر دو بهر
|نبیند مگر بام و دیوار و شهر
|سراسر همه لشکر این دید رای
|همان مرد فرزانه و رهنمای
|بنه هرچ بودش هم آنجا بماند
|چو آتش ازان دشت لشکر براند
|همانگه طلایه بیامد ز دشت
|که گرد سپاه از هوا برگذشت
|همه دشت خرگاه و خیمست و بس
|ازیشان بخیمه درون نیست کس
|بدانست خسرو که سالار چین
|چرا رفت بیگاه زان دشت کین
|ز گستهم و رستم خبر یافتست
|بدان آگهی نیز بشتافتست
|نوندی برافگند هم در زمان
|فرستاد نزدیک رستم دمان
|که برگشت زین کینه افراسیاب
|همانا بجنگ تو دارد شتاب
|سپه را بیارای و بیدار باش
|برو خویشتن زو نگهدار باش
|نوند جهاندیده شایسته بود
|بدان راه بی‌راه بایسته بود
|همی رفت چون پیش رستم رسید
|گو شیردل را میان بسته دید
|سپه گرزها بر نهاده بدوش
|یکایک نهاده به آواز گوش
|برستم بگفت آنچ پیغام بود
|که فرجام پیغامش آرام بود
|وزین روی کیخسرو کینه‌جوی
|نشسته برام بی‌گفت و گوی
|همی کرد بخشش همه بر سپاه
|سراپرده و خیمه و تاج و گاه
|از ایرانیان کشتگان را بجست
|کفن کرد وز خون و گلشان بنشست
|برسم مهان کشته را دخمه کرد
|چو برداشت زان خاک و خون نبرد
|بنه بر نهاد و سپه بر نشاند
|دمان از پس شاه ترکان براند
|چو نزدیک شهر آمد افراسیاب
|بران بد که رستم شود سیرخواب
|کنون من شبیخون کنم برسرش
|برآیم گرد از سر لشکرش
|بتاریکی اندر طلایه بدید
|بشهر اندر آواز ایشان شنید
|فروماند زان کار رستم شگفت
|همی راند و اندیشه اندر گرفت
|همه کوفته لشکر و ریخته
|بشیرین روان اندر آویخته
|بپیش اندرون رستم تیزچنگ
|پس پشت شاه و سواران جنگ
|کسی را که نزدیک بد پیش خواند
|وزیشان فراوان سخنها براند
|بپرسید کین را چه بینید روی
|چنین گفت با نامور چاره‌جوی
|که در گنگ دژ آن همه گنج شاه
|چه بایست اکنون همه رنج راه
|زمین هشت فرسنگ بالای اوی
|همانا که چارست پهنای اوی
|زن و کودک و گنج و چندان سپاه
|بزرگی و فرمان و تخت و کلاه
|بران بارهٔ دژ نپرد عقاب
|نبیند کسی آن بلندی بخواب
|خورش هست و ایوان و گنج و سپاه
|ترا رنج بدخواه را تاج و گاه
|همان بوم کو را بهشتست نام
|همه جای شادی و آرام و کام
|بهر گوشه‌ای چشمهٔ آبگیر
|ببالا و پهنای پرتاب تیر
|همی موبد آورد از هند و روم
|بهشتی بر آورده آباد بوم
|همانا کزان باره فرسنگ بیست
|ببینند آسان که بر دشت کیست
|ترازین جهان بهره جنگست و بس
|بفرجام گیتی نماند بکس
|چو بشنید گفتارها شهریار
|خوش آمدش و ایمن شد از روزگار
|بیامد بدلشاد ببهشت گنگ
|ابا آلت لشکر و ساز جنگ
|همی گشت بر گرد آن شارستان
|بدستی ندید اندرو خارستان
|یکی کاخ بودش سر اندر هوا
|برآوردهٔ شاه فرمان روا
|بایوان فرود آمد و بار داد
|سپه را درم داد و دینار داد
|فرستاد بر هر سوی لشکری
|نگهبان هر لشکری مهتری
|پیاده بران باره بر دیده‌بان
|نگهبان بروز و بشب پاسبان
|رد و موبدش بود بر دست راست
|نویسندهٔ نامه را پیش خواست
|یکی نامه نزدیک فغفور چین
|نبشتند با صد هزار آفرین
|چنین گفت کز گردش روزگار
|نیامد مرا بهره جز کارزار
|بپروردم آن را که بایست کشت
|کنون شد ازو روزگارم درشت
|چو فغفور چین گر بیاید رواست
|که بر مهر او بر روانم گواست
|وگر خود نیاید فرستد سپاه
|کزین سو خرامد همی کینه خواه
|فرستاده از نزد افراسیاب
|بچین اندر آمد بهنگام خواب
|سرافراز فغفور بنواختش
|یکی خرم ایوان بپرداختش
|وزان سو بگنگ اندر افراسیاب
|نه آرام بودش نه خورد و نه خواب
|بدیوار عراده بر پای کرد
|ببرج اندرون رزم را جای کرد
|بفرمود تا سنگهای گران
|کشیدند بر باره افسونگران
|بس کاردانان رومی بخواند
|سپاهی بدیوار دژ برنشاند
|برآورد بیدار دل جاثلیق
|بران باره عراده و منجنیق
|کمانهای چرخ و سپرهای کرگ
|همه برجها پر ز خفتان و ترگ
|گروهی ز آهنگران رنجه کرد
|ز پولاد بر هر سوی پنجه کرد
|ببستند بر نیزه‌های دراز
|که هر کس که رفتی بر دژ فراز
|بدان چنگ تیز اندر آویختی
|و گرنه ز دژ زود بگریختی
|سپه را درم داد و آباد کرد
|بهر کار با هر کسی داد کرد
|همان خود و شمشیر و بر گستوان
|سپرهای چینی و تیر و کمان
|ببخشید بر لشکرش بی‌شمار
|بویژه کسی کو کند کارزار
|چو آسوده شد زین بشادی نشست
|خود و جنگسازان خسرو پرست
|پری چهره هر روز صد چنگ‌زن
|شدندی بدرگاه شاه انجمن
|شب و روز چون مجلس آراستی
|سرود از لب ترک و می خواستی
|همی داد هر روز گنجی بباد
|بر امروز و فردا نیامدش یاد
|دو هفته برین گونه شادان بزیست
|که داند که فردا دل‌افروز کیست
|سیم هفته کیخسرو آمد بگنگ
|شنید آن غونای و آوای چنگ
|بخندید و برگشت گرد حصار
|بماند اندر آن گردش روزگار
|چنین گفت کان کو چنین باره کرد
|نه از بهر پیکار پتیاره کرد
|چو خون سر شاه ایران بریخت
|بما بر چنین آتش کین ببیخت
|شگفت آمدش کانچنان جای دید
|سپهری دلارام بر پای دید
|برستم چنین گفت کای پهلوان
|سزد گر ببینی بروشن روان
|که با ما جهاندار یزدان چه کرد
|ز خوب و پیروزی اندر نبرد
|بدی را کجا نام بد بر بدی
|بتندی و کژی و نابخردی
|گریزان شد از دست ما بر حصار
|برین سان برآسود از روزگار
|بدی کو بد آن جهان را سرست
|بپیری رسیده کنون بترست
|بدین گر ندارم ز یزدان سپاس
|مبادا که شب زنده باشم سه پاس
|کزویست پیروزی و دستگاه
|هم او آفرینندهٔ هور و ماه
|ز یک سوی آن شارستان کوه بود
|ز پیکار لشکر بی اندوه بود
|بروی دگر بودش آب روان
|که روشن شدی مرد را زو روان
|کشیدند بر دشت پرده سرای
|ز هر سوی دژ پهلوانی بپای
|زمین هفت فرسنگ لشکر گرفت
|ز لشکر زمین دست بر سر گرفت
|سراپرده زد رستم از دست راست
|ز شاه جهاندار لشکر بخواست
|بچپ بر فریبرز کاوس بود
|دل‌افروز با بوق و با کوس بود
|برفتند و بردند پرده‌سرای
|سیم روی گودرز بگزید جای
|شب آمد بر آمد ز هر سو خروش
|تو گفتی جهان را بدرید گوش
|زمین را همی دل برآمد ز جای
|ز بس نالهٔ بوق و شیپور و نای
|چو خورشید برداشت از چرخ زنگ
|بدرید پیراهن مشک رنگ
|نشست از بر اسب شبرنگ شاه
|بیامد بگردید گرد سپاه
|چنین گفت با رستم پیلتن
|که این نامور مهتر انجمن
|چنین دارم امید کافراسیاب
|نبیند جهان نیز هرگز بخواب
|اگر کشته گر زنده آید بدست
|ببیند سر تیغ یزدان پرست
|برآنم که او را ز هر سو سپاه
|بیاری بیاید بدین رزمگاه
|بترسند وز ترس یاری کنند
|نه از کین و از کامکاری کنند
|بکوشیم تا پیش ازان کو سپاه
|بخواند برو بر بگیریم راه
|همه بارهٔ دژ فرود آوریم
|همه سنگ و خاکش برود آوریم
|سپه را کنون روز سختی گذشت
|همان روز رزم اندر آرام گشت
|چو دشمن بدیوار گیرد پناه
|ز پیکار و کینش نترسد سپاه
|شکسته دلست او بدین شارستان
|کزین پس شود بی گمان خارستان
|چو گفتار کاوس یاد آوریم
|روان را همه سوی داد آوریم
|کجا گفت کاین کین با دار و برد
|بپوشد زمانه بزنگار و گرد
|پسر بر پسر بگذرانم بدست
|چنین تا شود سال بر پنج شست
|بسان درختی بود تازه برگ
|دل از کین شاهان نترسد ز مرگ
|پذر بگذرد کین بماند بجای
|پسر باشد این درد را رهنمای
|بزرگان برو آفرین خواندند
|ورا خسرو پاکدین خواندند
|که کین پدر بر تو آید بسر
|مبادی بجز شاه و پیروزگر
|دگر روز چون خور برآمد ز راغ
|نهاد از بر چرخ زرین چراغ
|خروشی برآمد بلند از حصار
|پر اندیشه شد زان سخن شهریار
|همانگه در دژ گشادند باز
|برهنه شد از روی پوشیده راز
|بیامد ز دژ جهن باده سوار
|خردمند و بادانش و مایه دار
|بشد پیش دهلیز پرده سرای
|همی بود با نامداران بپای
|ازان پس بیامد منوشان گرد
|خرد یافته جهن را پیش برد
|خردمند چو پیش خسرو رسید
|شد از آب دیده رخش ناپدید
|بماند اندرو جهن جنگی شگفت
|کلاه بزرگی ز سر بر گرفت
|چو آمد بنزدیک تختش فراز
|برو آفرین کرد و بردش نماز
|چنین گفت کای نامور شهریار
|همیشه جهان را بشادی گذار
|بر و بوم ما بر تو فرخنده باد
|دل و چشم بدخواه تو کنده باد
|همیشه بدی شاد و یزدان پرست
|بر و بوم ما پیش گسترده دست
|خجسته شدن باد و باز آمدن
|به نیکی همی داستانها زدن
|پیامی گزارم ز افراسیاب
|اگر شاه را زان نگیرد شتاب
|چو از جهن گفتار بشنید شاه
|بفرمود زرین یکی پیشگاه
|نهادند زیر خردمند مرد
|نشست و پیام پدر یاد کرد
|چنین گفت با شاه کافراسیاب
|نشستست پر درد و مژگان پر آب
|نخستین درودی رسانم بشاه
|ازان داغ دل شاه توران سپاه
|که یزدان سپاس و بدویم پناه
|که فرزند دیدم بدین پایگاه
|که لشکر کشد شهریاری کند
|بپیش سواران سواری کند
|ز راه پدر شاه تا کیقباد
|ز مادر سوی تور دارد نژاد
|ز شاهان گیتی سرش برترست
|بچین نام او تخت را افسرست
|بابر اندرون تیز پران عقاب
|نهنگ دلاور بدریای آب
|همه پاسبانان تخت ویند
|دد و دام شادان ببخت ویند
|بزرگان که با تاج و با زیورند
|بروی زمین مر ترا کهترند
|شگفتی تر از کار دیو نژند
|که هرگز نخواهد بما جز گزند
|بدان مهربانی و آن راستی
|چرا شد دل من سوی کاستی
|که بردست من پور کاوس شاه
|سیاوش رد کشته شد بی گناه
|جگر خسته‌ام زین سخن پر ز درد
|نشسته بیکسو ز خواب و ز خورد
|نه من کشتم او را که ناپاک دیو
|ببرد از دلم ترس گیهان خدیو
|زمانه ورا بد بهانه مرا
|بچنگ اندرون بد فسانه مرا
|تو اکنون خردمندی و پادشا
|پذیرندهٔ مردم پارسا
|نگه کن تا چند شهر فراخ
|پر از باغ و ایوان و میدان و کاخ
|شدست اندرین کینه جستن خراب
|بهانه سیاوش و افراسیاب
|همان کارزاری سواران جنگ
|بتن همچو پیل و بزور نهنگ
|که جز کام شیران کفنشان نبود
|سری تیز نزدیک تنشان نبود
|یکی منزل اندر بیابان نماند
|بکشور جز از دشت ویران نماند
|جز از کینه و زخم شمشیر تیز
|نماند ز ما نام تا رستخیز
|نیاید جهان آفرین را پسند
|بفرجام پیچان شویم از گزند
|وگر جنگ جویی همی بیگمان
|نیاساید از کین دلت یک زمان
|نگه کن بدین گردش روزگار
|جز او را مکن بر دل آموزگار
|که ما در حصاریم و هامون تراست
|سری پر ز کین دل پر از خون تر است
|همی گنگ خوانم بهشت منست
|برآوردهٔ بوم و کشت منست
|هم ایدر مرا گنج و ایدر سپاه
|هم ایدر نگین و هم ایدر کلاه
|هم اینجام کشت و هم اینجام خورد
|هم اینجام مردان روز نبرد
|تراگاه گرمی و خوشی گذشت
|گل و لاله و رنگ و شی گذشت
|زمستان و سرما بپیش اندرست
|که بر نیزه‌ها گردد افسرده دست
|بدامن چو ابر اندرافگند چین
|بر و بوم ما سنگ گردد زمین
|ز هر سو که خوانم بیاید سپاه
|نتابی تو با گردش هور و ماه
|ور ایدون گمانی که هر کارزار
|ترا بردهد اختر روزگار
|از اندیشه گردون مگر بگذرد
|ز رنج تو دیگر کسی برخورد
|گر ایدونک گویی که ترکان چین
|بگیرم زنم آسمان بر زمین
|بشمشیر بگذارم این انجمن
|بدست تو آیم گرفتار من
|مپندار کاین نیز نابود نیست
|نساید کسی کو نفرسود نیست
|نبیرهٔ سر خسروان زادشم
|ز پشت فریدون وز تخم جم
|مرا دانش ایزدی هست و فر
|همان یاورم ایزد دادگر
|چو تنگ اندر آید بد روزگار
|نخواهد دلم پند آموزگار
|بفرمان یزدان بهنگام خواب
|شوم چون ستاره برآفتاب
|بدریای کیماک بر بگذرم
|سپارم ترا لشکر و کشورم
|مرا گنگ و دژ باشد آرامگاه
|نبیند مرا نیز شاه و سپاه
|چو آید مرا روز کین خواستن
|ببین آنزمان لشکر آراستن
|بیایم بخواهم ز تو کین خویش
|بهرجای پیدا کنم دین خویش
|و گر کینه از مغز بیرون کنی
|بمهر اندرین کشور افسون کنی
|گشایم در گنج تاج و کمر
|همان تخت و دینار و جام گهر
|که تور فریدون به ایرج نداد
|تو بردار وز کین مکن هیچ یاد
|و گر چین و ماچین بگیری رواست
|بدان رای ران دل همی کت هواست
|خراسان و مکران زمین پیش تست
|مرا شادکامی کم وبیش تست
|براهی که بگذشت کاوس شاه
|فرستم چندانک باید سپاه
|همه لشکرت را توانگر کنم
|ترا تخت زرین و افسر کنم
|همت یار باشم بهر کارزار
|بهر انجمن خوانمت شهریار
|گر از پند من سر بپیچی همی
|و گر با نیاکین بسیچی همی
|چو زین باز گردی بیارای جنگ
|منم ساخته جنگ را چون پلنگ
|چو از جهن پیغام بشنید شاه
|همی کرد خندان بدوبر نگاه
|بپاسخ چنین گفت کای رزمجوی
|شنیدیم سر تا سر این گفت و گوی
|نخست آنک کردی مرا آفرین
|همان باد بر تخت و تاج و نگین
|درودی که دادی ز افراسیاب
|بگفتی که او کرد مژگان پر آب
|شنیدم همین باد بر تاج و تخت
|مبادم مگر شاد و پیروزبخت
|دوم آنک گفتی ز یزدان سپاس
|که بینم همی پور یزدان شناس
|زشاهان گیتی دل افروزتر
|پسندیده‌تر شاه و پیروزتر
|مرا داد یزدان همه هرچ گفت
|که با این هنرها خرد باد جفت
|ترا چند خواهی سخن چرب هست
|بدل نیستی پاک و یزدان پرست
|کسی کو بدانش توانگر بود
|زگفتار کردار بهتر بود
|فریدون فرخ ستاره نگشت
|نه از خاک تیره همی برگذشت
|تو گویی که من بر شوم بر سپهر
|بشستی برین گونه از شرم چهر
|دلت جادوی را چو سرمایه گشت
|سخن بر زبانت چو پیرایه گشت
|زبان پر زگفتار و دل پر دروغ
|بر مرد دانا نگیرد فروغ
|پدر کشته را شاه گیتی مخوان
|کنون کز سیاوش نماند استخوان
|همان مادرم را ز پرده براه
|کشیدی و گشتی چنین کینه خواه
|مرا نوز نازاده از مادرم
|همی آتش افروختی برسرم
|هر آنکس که او بد بدرگاه تو
|بنفرید بر جان بی راه تو
|که هرگز بگیتی کس آن بد نکرد
|ز شاهان و گردان و مردان مرد
|که بر انجمن مر زنی را کشان
|سپارد بزرگی بمردم کشان
|زننده همی تازیانه زند
|که تا دخترش بچه را بفگند
|خردمند پیران بدانجا رسید
|بدید آنک هرگز ندید و شنید
|چنین بود فرمان یزدان که من
|سرافراز گردم بهر انجمن
|گزند و بلای تو از من بگاشت
|که با من زمانه یکی راز داشت
|ازان پس که گشتم ز مادر جدا
|چنانچون بود بچهٔ بینوا
|بپیش شبانان فرستادیم
|بپرواز شیران نر دادیم
|مرا دایه و پیشکاره شبان
|نه آرام روز و نه خواب شبان
|چنین بود تا روز من برگذشت
|مرا اندر آورد پیران ز دشت
|بپیش تو آورد و کردی نگاه
|که هستم سزاوار تخت و کلاه
|بسان سیاوش سرم را ز تن
|ببری و تن هم نیابد کفن
|زبان مرا پاک یزدان ببست
|همان خیره ماندم بجای نشست
|مرا بی دل و بی خرد یافتی
|بکردار بد تیز نشتافتی
|سیاوش نگه کن که از راستی
|چه کرد و چه دید از بد و کاستی
|ز گیتی بیامد ترا برگزید
|چنان کز ره نامداران سزید
|ز بهر تو پرداخت آیین و گاه
|بیامد ز گیتی ترا خواند شاه
|وفا جست و بگذاشت آن انجمن
|بدان تا نخوانیش پیمان‌شکن
|چو دیدی بر و گردگاه ورا
|بزرگی و گردی و راه ورا
|بجنبیدت آن گوهر بد ز جای
|بیفگندی آن پاک دلرا ز پای
|سر تاجداری چنان ارجمند
|بریدی بسان سر گوسفند
|ز گاه منوچهر تا این زمان
|نبودی مگر بدتن و بدگمان
|ز تور اندر آمد زیان از نخست
|کجا با پدر دست بد را بشست
|پسر بر پسر بگذرد همچنین
|نه راه بزرگی نه آیین دین
|زدی گردن نوذر نامدار
|پدر شاه وز تخمهٔ شهریار
|برادرت اغریرث نیکخوی
|کجا نیکنامی بدش آرزوی
|بکشتی و تا بوده‌ای بدتنی
|نه از آدم از تخم آهرمنی
|کسی گر بدیهات گیرد شمار
|فزون آید از گردش روزگار
|نهالی بدوزخ فرستاده‌ای
|نگویی که از مردمان زاده‌ای
|دگر آنک گفتی که دیو پلید
|دل و رای من سوی زشتی کشید
|همین گفت ضحاک و هم جمشید
|چو شدشان دل از نیکویی ناامید
|که ما را دل ابلیس بی راه کرد
|ز هر نیکویی دست کوتاه کرد
|نه برگشت ازیشان بد روزگار
|ز بد گوهر و گفت آموزگار
|کسی کو بتابد سر از راستی
|گزیند همی کژی و کاستی
|بجنگ پشن نیز چندان سپاه
|که پیران بکشت اندر آوردگاه
|زمین گل شد از خون گودرزیان
|نجویی جز از رنج و راه زیان
|کنون آمدی با هزاران هزار
|ز ترکان سوار از در کارزار
|بموی لشکر کشیدی بجنگ
|وزیشان بپیش من آمد پشنگ
|فرستادیش تا ببرد سرم
|ازان پس تو ویران کنی کشورم
|جهاندار یزدان مرا یار گشت
|سر بخت دشمن نگونسار گشت
|مرا گویی اکنون که از تخت تو
|دل‌افروز و شادانم از بخت تو
|نگه کن که تا چون بود باورم
|چو کردارهای تو یاد آورم
|ازین پس مرا جز بشمشیر تیز
|نباشد سخن با تو تا رستخیز
|بکوشم بنیروی گنج و سپاه
|بنیک اختر و گردش هور و ماه
|همان پیش یزدان بباشم بپای
|نخواهم بگیتی جزو رهنمای
|مگر گز بدان پاک گردد جهان
|بداد و دهش من ببندم میان
|بداندیش را از میان بر کنم
|سر بدنشان را بی‌افسر کنم
|سخن هرچ گفتم نیا را بگوی
|که درجنگ چندین بهانه مجوی
|یکی تاج دادش زبر جد نگار
|یکی طوق زرین و دو گوشوار
|همانگه بشد جهن پیش پدر
|بگفت آن سخنها همه دربدر
|ز پاسخ برآشفت افراسیاب
|سواری ز ترکان کجا یافت خواب
|ببخشید گنج درم بر سپاه
|همان ترگ و شمشیر و تخت و کلاه
|شب تیره تا برزد از چرخ شید
|بشد کوه چون پشت پیل سپید
|همی لشکر آراست افراسیاب
|دلش بود پردرد و سر پر شتاب
|چو از گنگ برخاست آوای کوس
|زمین آهنین شد هوا آبنوس
|سر موبدان شاه نیکی گمان
|نشست از بر زین سپیده‌دمان
|بیامد بگردید گرد حصار
|نگه کرد تا چون کند کارزار
|برستم بفرمود تا همچو کوه
|بیارد بیک سود دریا گروه
|دگر سوش گستهم نوذر بپای
|سه دیگر چو گودرز فرخنده رای
|بسوی چهارم شه نامدار
|ابا کوس و پیلان و چندی سوار
|سپه را همه هرچ بایست ساز
|بکرد و بیامد بر دژ فراز
|بلشکر بفرمود پس شهریار
|یکی کنده کردن بگرد حصار
|بدان کار هر کس که دانا بدند
|بجنگ دژ اندر توانا بدند
|چه از چین وز روم وز هندوان
|چه رزم آزموده ز هر سو گوان
|همه گرد آن شارستان چون نوند
|بگشتند و جستند هر گونه بند
|دو نیزه ببالا یکی کنده کرد
|سپه را بگردش پراگنده کرد
|بدان تا شب تیره بی ساختن
|نیارد ترکان یکی تاختن
|دو صد ساخت عراده بر هر دری
|دو صد منجنیق از پس لشکری
|دو صد چرخ بر هر دری با کمان
|ز دیوار دژ چون سر بدگمان
|پدید آمدی منجینق از برش
|چو ژاله همی کوفتی بر سرش
|پس منجنیق اندرون رومیان
|ابا چرخها تنگ بسته میان
|دو صد پیل فرمود پس شهریار
|کشیدن ز هر سو بگرد حصار
|یکی کنده‌ای زیر باره درون
|بکند و نهادند زیرش ستون
|بد آن منکری باره مانده بپای
|بدان نیزه‌ها برگرفته ز جای
|پس آلود بر چوب نفط سیاه
|بدین گونه فرمود بیدار شاه
|بیک سو بر از منجنیق و ز تیر
|رخ سرکشان گشته همچون زریر
|به‌زیر اندرون آتش و نفط و چوب
|ز بر گرزهای گران کوب کوب
|بهر چارسو ساخت آن کارزار
|چنانچون بود ساز جنگ حصار
|وزآن جایگه شهریار زمین
|بیامد بپیش جهان‌آفرین
|ز لشکر بشد تا بجای نماز
|ابا کردگار جهان گفت زار
|ابر خاک چون مار پیچان ز کین
|همی خواند بر کردگار آفرین
|همی گفت کام و بلندی ز تست
|بهر سختیی یارمندی ز تست
|اگر داد بینی همی رای من
|مرگدان ازین جایگه پای من
|نگون کن سر جاودانرا ز تخت
|مرادار شادان‌دل و نیک‌بخت
|چو برداشت از پیش یزدان سرش
|بجوشن بپوشید روشن برش
|کمر بر میان بست و برجست زود
|بجنگ اندر آمد بکردار دود
|بفرمود تا سخت بر هر دری
|بجنگ اندر آید یکی لشکری
|بدان چوب و نفط آتش اندر زدند
|ز برشان همی سنگ بر سر زدند
|زبانگ کمانهای چرخ و ز دود
|شده روی خورشید تابان کبود
|ز عراده و منجنیق و ز گرد
|زمین نیلگون شد هوا لاژورد
|خروشیدن پیل و بانگ سران
|درخشیدن تیغ و گرز گران
|تو گفتی برآویخت با شید ماه
|ز باریدن تیر و گرد سیاه
|ز نفط سیه چوبها برفروخت
|به فرمان یزدان چو هیزم بسوخت
|نگون باره گفتی که برداشت پای
|بکردار کوه اندر آمد ز جای
|وزان باره چندی ز ترکان دلیر
|نگون اندر آمد چو باران بزیر
|که آید بدام اندرون ناگهان
|سر آرد بران شوربختی جهان
|بپیروزی از لشکر شهریار
|برآمد خروشیدن کارزار
|سوی رخنهٔ دژ نهادند روی
|بیامد دمان رستم کینه‌جوی
|خبر شد بنزدیک افراسیاب
|کجا بارهٔ شارستان شد خراب
|پس افراسیاب اندر آمد چو گرد
|به جهن و بگرسیوز آواز کرد
|که با بارهٔ دژ شما را چه کار
|سپه را ز شمشیر باید حصار
|ز بهر بر و بوم و پیوند خویش
|همان از پی گنج و فرزند خویش
|ببندیم دامن یک اندر دگر
|نمانیم بر دشمنان بوم و بر
|سپاهی ز ترکان گروها گروه
|بدان رخنه رفتند بر سان کوه
|بکردار شیران برآویختند
|خروش از دو رویه برانگیختند
|سواران ترکان بکردار بید
|شده لرزلرزان و دل نااامید
|برستم بفرمود پس شهریار
|پیاده هرآنکس که بد نامدار
|که پیش اندر آید بدان رخنه گاه
|همیدون بی نیزه‌ور کینه‌خواه
|ابا ترکش و تیغ و تیر و تبر
|سوار ایستاده پس نیزه‌ور
|سواران جنگی نگهدارشان
|بدانگه که شد سخت پیکارشان
|سوار و پیاده بهر سو گروه
|بجنگ اندر آمد بکردار کوه
|برخنه در آورد یکسر سپاه
|چو شیر ژیان رستم کینه‌خواه
|پیاده بیامد بکردار گرد
|درفش سیه را نگون‌سار کرد
|نشان سپهدار ایران بنفش
|بران باره زد شیر پیکر درفش
|بپیروزی شاه ایران سپاه
|برآمد خروشیدن از رزمگاه
|فراوان ز توران سپه کشته شد
|سر بخت تورانیان گشته شد
|بدانگه کجا رزمشان شد درشت
|دو تن رستم آورد ازیشان بمشت
|چو گرسیو و جهن رزم آزمای
|که بد تخت توران بدیشان بپای
|برادر یکی بود و فرخ پسر
|چنین آمد از شوربختی بسر
|بدان شارستان اندر آمد سپاه
|چنان داغ‌دل لشکری کینه‌خواه
|بتاراج و کشتن نهادند روی
|برآمد خروشیدن های هوی
|زن و کودکان بانگ برداشتند
|بایرانیان جای بگذاشتند
|چه مایه زن و کودک نارسید
|که زیر پی پیل شد ناپدید
|همه شهر توران گریزان چو باد
|نیامد کسی را بر و بوم یاد
|بشد بخت گردان ترکان نگون
|بزاری همه دیدگان پر ز خون
|زن و گنج و فرزند گشته اسیر
|ز گردون روان خسته و تن بتیر
|بایوان برآمد پس افراسیاب
|پر از خون دل از درد و دیده پرآب
|بران باره بر شد که بد کاخ اوی
|بیامد سوی شارستان کرد روی
|دو بهره ز جنگاوران کشته دید
|دگر یکسر از جنگ برگشته دید
|خروش سواران و بانگ زنان
|هم از پشت پیلان تبیره زنان
|همی پیل بر زندگان راندند
|همی پشتشان بر زمین ماندند
|همه شارستان دود و فریاد دید
|همان کشتن و غارت و باد دید
|یکی شاد و دیگر پر از درد و رنج
|چنانچون بود رسم و رای سپنج
|چو افراسیاب آنچنان دید کار
|چنان هول و برگشتن کارزار
|نه پور و برادر نه بوم و نه بر
|نه تاج و نه گنج و نه تخت و کمر
|همی گفت با دل پر از داغ و درد
|که چرخ فلک خیره با من چه کرد
|بدیده بدیدم همان روزگار
|که آمد مرا کشتن و مرگ خوار
|پر از درد ازان باره آمد فرود
|همی داد تخت مهی را درود
|همی گفت کی بینمت نیز باز
|ایاروز شادی و آرام و ناز
|وزان جایگه خیره شد ناپدید
|تو گفتی چو مرغان همی بر پرید
|در ایوان که در دژ برآورده بود
|یکی راه زیر زمین کرده بود
|ازان نامداران دو صد برگزید
|بران راه بی‌راه شد ناپدید
|وزآنجای راه بیابان گرفت
|همه کشورش ماند اندر شگفت
|نشانی ندادش کس اندر جهان
|بدان گونه آواره شد در نهان
|چو کیخسرو آمد درایوان اوی
|بپای اندر آورد کیوان اوی
|ابر تخت زرینش بنشست شاه
|بجستنش بر کرد هر سو سپاه
|فراوان بجستند جایی نشان
|نیامد ز سالار گردنکشان
|ز گرسیوز و جهن پرسید شاه
|ز کار سپهدار توران سپاه
|که چون رفت و آرامگاهش کجاست
|نهان گشته ز ایدر پناهش کجاست
|ز هر گونه گفتند و خسرو شنید
|نیامد همی روشنایی پدید
|بایرانیان گفت پیروز شاه
|که دشمن چو آواره گردد ز گاه
|ز گیتی برو نام و کام اندکیست
|ورا مرگ با زندگانی یکیست
|ز لشکر گزین کرد پس بخردان
|جهاندیده و کار بین موبدان
|بدیشان چنین گفت کباد بید
|همیشه بهر کار با داد بید
|در گنج این ترک شوریده بخت
|شما را سپردم بکوشید سخت
|نباید که بر کاخ افراسیاب
|بتابد ز چرخ بلند آفتاب
|هم آواز پوشیده‌رویان اوی
|نخواهم که آید ز ایوان بکوی
|نگهبان فرستاد سوی گله
|که بودند گلد دژ اندر یله
|ز خویشان او کس نیازرد شاه
|چنانچون بود در خور پیشگاه
|چو زان گونه دیدند کردار اوی
|سپه شد سراسر پر از گفت و گوی
|که کیخسرو ایدر بدان سان شدست
|که گویی سوی باب مهمان شدست
|همی یاد نایدش خون پدر
|بخیره بریده ببیداد سر
|همان مادرش را که از تخت و گاه
|ز پرده کشیدند یکسو براه
|شبان پروریدست وز گوسفند
|مزیدست شیر این شه هوشمند
|چرا چون پلنگان بچنگال تیز
|نه انگیزد از خان او رستخیز
|فرود آورد کاخ و ایوان اوی
|برانگیزد آتش ز کیوان اوی
|ز گفتار ایرانیان پس خبر
|بکیخسرو آمد همه در بدر
|فرستاد کس بخردان را بخواند
|بسی داستان پیش ایشان براند
|که هر جای تندی نباید نمود
|سر بی‌خرد را نشاید ستود
|همان به که با کینه داد آوریم
|بکام اندرون نام یاد آوریم
|که نیکیست اندر جهان یادگار
|نماند بکس جاودان روزگار
|همین چرخ گردنده با هر کسی
|تواند جفا گستریدن بسی
|ازان پس بفرمود شاه جهان
|که آرند پوشیدگان را نهان
|چو ایرانیان آگهی یافتند
|پر از کین سوی کاخ بشتافتند
|بران گونه بردند گردان گمان
|که خسرو سرآرد بریشان زمان
|بخوری همی نزدشان خواستند
|بتاراج و کشتن بیاراستند
|ز ایوان بزاری برآمد خروش
|که ای دادگر شاه بسیار هوش
|تو دانی که ما سخت بیچاره‌ایم
|نه بر جای خواری و پیغاره‌ایم
|بر شاه شد مهتر بانوان
|ابا دختران اندر آمد نوان
|پرستنده صد پیش هر دختری
|ز یاقوت بر هر سری افسری
|چو خورشید تابان ازیشان گهر
|بپیش اندر افگنده از شرم سر
|بیک دست مجمر بیک دست جام
|برافروخته عنبر و عود خام
|تو گفتی که کیوان ز چرخ برین
|ستاره فشاند همی بر زمین
|مه بانوان شد بنزدیک تخت
|ابر شهریار آفرین کرد سخت
|همان پروریده بتان طراز
|برین گونه بردند پیشش نماز
|همه یکسره زار بگریستند
|بدان شوربختی همی زیستند
|کسی کو ندیدست جز کام و ناز
|برو بر ببخشای روز نیاز
|همی خواندند آفرینی بدرد
|که ای نیک‌دل خسرو رادمرد
|چه نیکو بدی گر ز توران زمین
|نبودی بدلت اندرون ایچ کین
|تو ایدر بجشن و خرام آمدی
|ز شاهان درود و پیام آمدی
|برین بوم بر نیست خود کدخدای
|بتخت نیا بر نهادی تو پای
|سیاوش نگشتی بخیره تباه
|ولیکن چنین گشت خورشید و ماه
|چنان کرد بدگوهر افراسیاب
|که پیش تو پوزش نبیند بخواب
|بسی دادمش پند و سودی نداشت
|بخیره همی سر ز پندم بگاشت
|گوای منست آفریننده‌ام
|که بارید خون از دو بیننده‌ام
|چو گرسیوز و جهن پیوند تو
|که ساید بزاری کنون بند تو
|ز بهر سیاوش که در خان من
|چه تیمار بد بر دل و جان من
|که افراسیاب آن بداندیش مرد
|بسی پند بشنید و سودش نکرد
|بدان تا چنین روزش آید بسر
|شود پادشاهیش زیر و زبر
|بتاراج داده کلاه و کمر
|شده روز او تار و برگشته سر
|چنین زندگانی همی مرگ اوست
|شگفت آنک بر تن ندردش پوست
|کنون از پی بیگناهان بما
|نگه کن بر آیین شاهان بما
|همه پاک پیوستهٔ خسرویم
|جز از نام او در جهان نشنویم
|ببد کردن جادو افراسیاب
|نگیرد برین بیگناهان شتاب
|بخواری و زخم و بخون ریختن
|چه بر بی‌گنه خیره آویختن
|که از شهریاران سزاوار نیست
|بریدن سری کان گنهکار نیست
|ترا شهریارا جز اینست جای
|نماند کسی در سپنجی سرای
|هم آن کن که پرسد ز تو کردگار
|نپیچی ازان شرم روز شمار
|چو بشنید خسرو ببخشود سخت
|بران خوبرویان برگشت بخت
|که پوشیده‌رویان از آن درد و داغ
|شده لعل رخسارشان چون چراغ
|بپیچید دل بخردان را ز درد
|ز فرزند و زن هر کسی یاد کرد
|همی خواندند آفرینی بزرگ
|سران سپه مهتران سترگ
|کز ایشان شه نامبردار کین
|نخواهد ز بهر جهان آفرین
|چنین گفت کیخسرو هوشمند
|که هر چیز کان نیست ما را پسند
|نیاریم کس را همان بد بروی
|وگر چند باشد جگر کینه‌جوی
|چو از کار آن نامدار بلند
|براندیشم اینم نیاید پسند
|که بد کرد با پرهنر مادرم
|کسی را همان بد بسر ناورم
|بفرمودشان بازگشتن بجای
|چنان پاک‌زاده جهان کدخدای
|بدیشان چنین گفت کایمن شوید
|ز گوینده گفتار بد مشنوید
|کزین پس شما را ز من بیم نیست
|مرا بی‌وفایی و دژخیم نیست
|تن خویش را بد نخواهد کسی
|چو خواهد زمانش نباشد بسی
|بباشید ایمن بایوان خویش
|بیزدان سپرده تن و جان خویش
|بایرانیان گفت پیروزبخت
|بماناد تا جاودان تاج و تخت
|همه شهر توران گرفته بدست
|بایران شما را سرای و نشست
|ز دلها همه کینه بیرون کنید
|بمهر اندرین کشور افسون کنید
|که از ما چنین دردشان دردلست
|ز خون ریختن گرد کشور گلست
|همه گنج توران شما را دهم
|بران گنج دادن سپاهی نهم
|بکوشید و خوبی بکار آورید
|چو دیدند سرما بهار آورید
|من ایرانیانرا یکایک نه دیر
|کنم یکسر از گنج دینار سیر
|ز خون ریختن دل بباید کشید
|سر بیگناهان نباید برید
|نه مردی بود خیره آشوفتن
|بزیر اندر آورده را کوفتن
|ز پوشیده‌رویان بپیچید روی
|هرآن کس که پوشیده دارد بکوی
|ز چیز کسان سر بتابید نیز
|که دشمن شود دوست از بهر چیز
|نیاید جهان‌آفرین را پسند
|که جوینده بر بیگناهان گزند
|هرآنکس که جوید همی رای من
|نباید که ویران کند جای من
|و دیگر که خوانند بیداد و شوم
|که ویران کند مهتر آباد بوم
|ازان پس بلشکر بفرمود شاه
|گشادن در گنج توران سپاه
|جز از گنج ویژه رد افراسیاب
|که کس را نبود اندران دست یاب
|ببخشید دیگر همه بر سپاه
|چه گنج سلیح و چه تخت و کلاه
|ز هر سو پراگنده بی مر سپاه
|زترکان بیامد بنزدیک شاه
|همی داد زنهار و بنواختشان
|بزودی همی کار بر ساختشان
|سران را ز توران زمین بهر داد
|بهر نامداری یکی شهر داد
|بهر کشوری هر که فرمان نبرد
|ز دست دلیران او جان نبرد
|شدند آن زمان شاه را چاکران
|چو پیوسته شد نامهٔ مهتران
|ز هر سو فرستادگان نزد شاه
|یکایک سر اندر نهاده براه
|ابا هدیه و نامهٔ مهتران
|شده یک بیک شاه را چاکران
|دبیر نویسنده را پیش خواند
|سخن هرچ بایست با او براند
|سرنامه کرد آفرین از نخست
|بدان کو زمین از بدیها بشست
|چنان اختر خفته بیدار کرد
|سر جاودان را نگونسار کرد
|توانایی و دانش و داد ازوست
|بگیتی ستم یافته شاد ازوست
|دگر گفت کز بخت کاموس کی
|بزرگ و جهاندیده و نیک‌پی
|گشاده شد آن گنگ افراسیاب
|سر بخت او اندر آمد بخواب
|بیک رزمگاه از نبرده سران
|سرافراز با گرزهای گران
|همانا که افگنده شد صد هزار
|بگلزریون در یکی کارزار
|وز آن پس برآمد یکی باد سخت
|که برکند شاداب بیخ درخت
|بب اندر افتاد چندی سپاه
|که جستند بر ما یکی دستگاه
|بوردگه در چنان شد سوار
|که از ما یکی را دو صد شد شکار
|وز آن جایگه رفت ببهشت گنگ
|حصاری پر از مردم و جای تنگ
|بجنگ حصار اندرون سی‌هزار
|همانا که شد کشته در کارزار
|همان بد که بیدادگر بود مرد
|ورا دانش و بخت یاری نکرد
|همه روی کشور سپه گسترید
|شدست او کنون از جهان ناپدید
|ازین پس فرستم بشاه آگهی
|ز روزی که باشد مرا فرهی
|ازان پس بیامد به شادی نشست
|پری روی پیش اندرون می بدست
|ببد تا بهار اندرآورد روی
|جهان شد بهشتی پر از رنگ و بوی
|همه دشت چون پرنیان شد برنگ
|هوا گشت برسان پشت پلنگ
|گرازیدن گور و آهو بدشت
|بدین گونه بر چند خوشی گذشت
|به نخچیر یوزان و پرنده باز
|همه مشک بویان بتان طراز
|همه چارپایان بکردار گور
|پراگنده و آگنده کردن بزور
|بگردن بکردار شیران نر
|بسان گوزنان بگوش و بسر
|ز هر سو فرستاد کارآگهان
|همی چست پیدا ز کار جهان
|پس آگاهی آمد ز چین و ختن
|از افراسیاب و ازان انجمن
|که فغفور چین باوی انباز گشت
|همه روی کشور پرآواز گشت
|ز چین تا بگلزریون لشکرست
|بریشان چو خاقان چین سرورست
|نداند کسی راز آن خواسته
|پرستنده و اسب آراسته
|که او را فرستاد خاقان چین
|بشاهی برو خواندند آفرین
|همان گنج پیرانش آمد بدست
|شتروار دینار صدبار شست
|چو آن خواسته برگرفت از ختن
|سپاهی بیاورد لشکر شکن
|چو زین گونه آگاهی آمد بشاه
|بنزدیک زنهار داده سپاه
|همه بازگشتند ز ایرانیان
|ببستند خون ریختن را میان
|چو برداشت افراسیاب از ختن
|یکی لشکری شد برو انجمن
|که گفتی زمین برنتابد همی
|ستاره شمارش نیابد همی
|ز چین سوی کیخسرو آورد روی
|پر از درد با لشکری کینه‌جوی
|چو کیخسرو آگاه شد زان سپاه
|طلایه فرستاد چندی براه
|بفرمود گودرز کشواد را
|سپهدار گرگین و فرهاد را
|که ایدر بباشید با داد و رای
|طلایه شب و روز کرده بپای
|بگودرز گفت این سپاه تواند
|چو کار آید اندر پناه تواند
|ز ترکان هرآنگه که بینی یکی
|که یاد آرد از دشمنان اندکی
|هم اندر زمان زنده بر دارکن
|دو پایش ز بر سر نگونسار کن
|چو بی‌رنج باشد تو بی‌رنج باش
|نگهبان این لشکر و گنج باش
|تبیره برآمد ز پرده سرای
|خروشیدن زنگ و هندی داری
|بدین سان سپاهی بیامد ز گنگ
|که خورشید را آرزو کرد جنگ
|چو بیرون شد از شهر صف بر کشید
|سوی کوکها لشکر اندر کشید
|میان دو لشکر دو منزل بماند
|جهانداران گردنکشان را بخواند
|چنین گفت کامشب مجنبید هیچ
|نه خوب آید آرامش اندر بسیچ
|طلایه برافگند بر گرد دشت
|همه شب همی گرد لشکر بگشت
|بیک هفته بودش هم آنجا درنگ
|همی ساخت آرایش و ساز جنگ
|بهشتم بیامد طلایه ز راه
|بخسرو خبر داد کآمد سپاه
|سپه را بدان سان بیاراست شاه
|که نظاره گشتند خورشید و ماه
|چو افراسیاب آن سپه را بدید
|بیامد برابر صفی برکشید
|بفرزانگان گفت کین دشت رزم
|بدل مر مرا چون خرامست و بزم
|مرا شاد بر گاه خواب آمدی
|چو رزمم نبودی شتاب آمدی
|کنون مانده گشتم چنین در گریز
|سری پر ز کینه دلی پرستیز
|بر آنم که از بخت کیخسروست
|و گر بر سرم روزگاری نوست
|بر آنم که با او شوم همنبرد
|اگر کام یابم اگر مرگ و درد
|بدو گفت هر کس فرزانه بود
|گر از خویش بود ار ز بیگانه بود
|که گر شاه را جست باید نبرد
|چرا باید این لشکر و دار و برد
|همه چین و توران بپیش تواند
|ز بیگانگان ار ز خویش تواند
|فدای تو بادا همه جان ما
|چنین بود تا بود پیمان ما
|اگر صد شود کشته گر صد هزار
|تن خویش را خوار مایه مدار
|همه سربسر نیکخواه توایم
|که زنده بفر کلاه توایم
|وزآن پس برآمد ز لشکر خروش
|زمین و زمان شد پر از جنگ و جوش
|ستاره پدید آمد از تیره گرد
|رخ زرد خورشید شد لاژورد
|سپهدار ترکان ازان انجمن
|گزین کرد کار آزموده دو تن
|پیامی فرستاد نزدیک شاه
|که کردی فراوان پس پشت راه
|همانا که فرسنگ ز ایران هزار
|بود تا بگنگ اندر ای شهریار
|ز ریگ و بیابان وز کوه و شخ
|دو لشکر برین سان چو مور و ملخ
|زمین همچو دریا شد از خون کین
|ز گنگ و ز چین تا بایران زمین
|اگر خون آن کشتگان را ز خاک
|بژرفی برد رای یزدان پاک
|همانا چو دریای قلزم شود
|دولشکر بخون اندرون گم شود
|اگر گنج خواهی ز من گر سپاه
|وگر بوم ترکان و تخت و کلاه
|سپارم ترا من شوم ناپدید
|جز از تیغ جان را ندارم کلید
|مکن گر ترا من پدر مادرم
|ز تخم فریدون افسونگرم
|ز کین پدر گر دلت خیره شد
|چنین آب من پیش تو تیره شد
|ازان بد سیاوش گنهکار بود
|مرا دل پر از درد و تیمار بود
|دگر گردش اختران بلند
|که هم باپناهند و هم باگزند
|مرا سالیان شست بر سر گذشت
|که با نامداری نرفتم بدشت
|تو فرزندی و شاه ایران توی
|برزم اندرون چنگ شیران توی
|یکی رزمگاهی گزین دوردست
|نه بر دامن مرد خسروپرست
|بگردیم هر دو بوردگاه
|بجایی کزو دور ماند سپاه
|اگر من شوم کشته بر دست تو
|ز دریا نهنگ آورد شست تو
|تو با خویش و پیوند مادر مکوش
|بپرهیز وز کینه چندین مجوش
|وگر تو شوی کشته بر دست من
|بزنهار یزدان کزان انجمن
|نمانم که یک تن بپیچد ز درد
|دگر بیند از باد خاک نبرد
|ز گوینده بشنید خسرو پیام
|چنین گفت با پور دستان سام
|که این ترک بدساز مردم فریب
|نبیند همی از بلندی نشیب
|بچاره چنین از کف ما بجست
|نماید که بر تخت ایران نشست
|ز آورد چندین بگوید همی
|مگر دخمهٔ شیده جوید همی
|نبیره فریدن و پور پشنگ
|بورد با او مرا نیست ننگ
|بدو گفت رستم که ای شهریار
|بدین در مدار آتش اندر کنار
|که ننگست بر شاه رفتن بجنگ
|وگر همنبرد تو باشد پشنگ
|دگر آنک گوید که با لشکرم
|مکن چنگ با دوده و کشورم
|ز دریا بدریا ترا لشکرست
|کجا رایشان زین سخن دیگرست
|چو پیمان یزدان کنی با نیا
|نشاید که در دل بود کیمیا
|بانبوه لشکر بجنگ اندر آر
|سخن چند آلودهٔ نابکار
|ز رستم چو بشنید خسرو سخن
|یکی دیگر اندیشه افگند بن
|بگوینده گفت این بداندیش مرد
|چنین با من آویخت اندر نبرد
|فزون کرد ازین با سیاوش وفا
|زبان پر فسون بود دل پرجفا
|سپهبد بکژی نگیرد فروغ
|زبان خیره پرتاب و دل پر دروغ
|گر ایدونک رایش نبردست و بس
|جز از من نبرد ورا هست کس
|تهمتن بجایست و گیو دلیر
|که پیکار جویند با پیل و شیر
|اگر شاه با شاه جوید نبرد
|چرا باید این دشت پرمرد کرد
|نباشد مرا با تو زین بیش جنگ
|ببینی کنون روز تاریک و تنگ
|فرستاد برگشت و آمد چو باد
|شنیده سراسر برو کرد یاد
|پر از درد شد جان افراسیاب
|نکرد ایچ بر جنگ جستن شتاب
|سپه را بجنگ اندر آورد شاه
|بجنبید ناچار دیگر سپاه
|یکی با درنگ و یکی با شتاب
|زمین شد بکردار دریای آب
|ز باریدن تیر گفتی ز ابر
|همی ژاله بارید بر خود و ببر
|ز شبگیر تا گشت خورشید لعل
|زمین پر ز خون بود در زیر نعل
|سپه بازگشتند چون تیره گشت
|که چشم سواران همی خیره گشت
|سپهدار با فر و نیرنگ و ساز
|چو آمد به لشکرگه خویش باز
|چنین گفت با طوس کامروز جنگ
|نه بر آرزو کرد پور پشنگ
|گمانم که امشب شبیخون کند
|ز دل درد دیرینه بیرون کند
|یکی کنده فرمود کردن براه
|برآن سو که بد شاه توران سپاه
|چنین گفت کآتش نسوزید کس
|نباید که آید خروش جرس
|ز لشکر سواران که بودند گرد
|گزین کرد شاه و برستم سپرد
|دگر بهره بگزید ز ایرانیان
|که بندند بر تاختن بر میان
|بطوس سپهدار داد آن گروه
|بفرمود تا رفت بر سوی کوه
|تهمتن سپه را بهامون کشید
|سپهبد سوی کوه بیرون کشید
|بفرمود تا دور بیرون شوند
|چپ و راست هر دو بهامون شوند
|طلایه مدارند و شمع و چراغ
|یکی سوی دشت و یکی سوی راغ
|بدان تا اگر سازد افرسیاب
|برو بر شبیخون بهنگام خواب
|گر آید سپاه اندر آید ز پس
|بماند نباشدش فریادرس
|بره کنده پیش و پس اندر سپاه
|پس کنده با لشکر و پیل شاه
|سپهدار ترکان چو شب در شکست
|میان با سپه تاختن را ببست
|ز لشکر جهاندیدگان را بخواند
|ز کار گذشته فراوان براند
|چنین گفت کین شوم پر کیمیا
|چنین خیره شد بر سپاه نیا
|کنون جمله ایرانیان خفته‌اند
|همه لشکر ما برآشفته‌اند
|کنون ما ز دل بیم بیرون کنیم
|سحرگه بریشان شبیخون کینم
|گر امشب بر ایشان بیابیم دست
|ببیشی ابر تخت باید نشست
|وگر بختمان بر نگیرد فروغ
|همه چاره بادست و مردی دروغ
|برین برنهادند و برخاستند
|ز بهر شبیخون بیاراستند
|ز لشکر گزین کرد پنجه هزار
|جهاندیده مردان خنجرگزار
|برفتند کارآگهان پیش شاه
|جهاندیده مردان با فر و جاه
|ز کارآگهان آنک بد رهنمای
|بیامد بنزدیک پرده سرای
|بجایی غو پاسبانان ندید
|تو گفتی جهان سربسر آرمید
|طلایه نه و آتش و باد نه
|ز توران کسی را بدل یاد نه
|چو آن دید برگشت و آمد دوان
|کزیشان کسی نیست روشن‌روان
|همه خفتگان سربسرمرده‌اند
|وگر نه همه روز می خورده‌اند
|بجایی طلایه پدیدار نیست
|کس آن خفتگان را نگهدار نیست
|چو افراسیاب این سخنها شنود
|بدلش اندرون روشنایی فزود
|سپه را فرستاد و خود برنشست
|میان یلی تاختن را ببست
|برفتند گردان چو دریای آب
|گرفتند بر تاختن بر شتاب
|بران تاختن جنبش و ساز نه
|همان نالهٔ بوق و آواز نه
|چو رفتند نزدیک پرده سرای
|برآمد خروشیدن کر نای
|غو طبل بر کوهه زین بخاست
|درفش سیه را برآورد راست
|ز لشکر هرآنکس که بد پیشرو
|برانگیختند اسب و برخاست غو
|بکنده در افتاد چندی سوار
|بپیچید دیگر سر از کارزار
|ز یک دست رستم برآمد ز دشت
|ز گرد سواران هواتیره گشت
|ز دست دگر گیو گودرز و طوس
|بپیش اندرون نالهٔ بوق و کوس
|شهنشاه باکاویانی درفش
|هوا شد ز تیغ سواران بنفش
|برآمد ده و گیر و بربند و کش
|نه با اسب تاب و نه با مرد هش
|ازیشان ز صد نامور ده بماند
|کسی را که بد اختر بد براند
|چو آگاهی آمد برین رزمگاه
|چنان خسته بد شاه توران سپاه
|که از خستگی جمله گریان شدند
|ز درد دل شاه بریان شدند
|چنین گفت کز گردش آسمان
|نیابد گذر دانشی بی‌گمان
|چو دشمن همی جان بسیچد نه چیز
|بکوشیم ناچار یک دست نیز
|اگر سربسر تن بکشتن دهیم
|وگر ایرجی تاج بر سر نهیم
|برآمد خروش از دو پرده‌سرای
|جهان پر شد از نالهٔ کر نای
|گرفتند ژوپین و خنجر بکف
|کشیدند لشکر سه فرسنگ صف
|بکردار دریا شد آن رزمگاه
|نه خورشید تابنده روشن نه ماه
|سپاه اندر آمد همی فوج فوج
|بران سان که برخیزد از باد موج
|در و دشت گفتی همه خون شدست
|خور از چرخ گردنده بیرون شدست
|کسی را نبد بر تن خویش مهر
|بقیر اندر اندود گفتی سپهر
|همانگه برآمد یکی تیره باد
|که هرگز ندارد کسی آن بیاد
|همی خاک برداشت از رزمگاه
|بزد بر سر و چشم توران سپاه
|ز سرها همی ترگها برگرفت
|بماند اندران شاه ترکان شگفت
|همه دشت مغز سر و خون گرفت
|دل سنگ رنگ طبر خون گرفت
|سواران توران که روز درنگ
|زبون داشتندی شکار پلنگ
|ندیدند با چرخ گردان نبرد
|همی خاک برداشت از دشت مرد
|چو کیخسرو آن خاک و آن باد دید
|دل و بخت ایرانیان شاد دید
|ابا رستم و گیو گودرز و طوس
|ز پشت سپاه اندر آورد کوس
|دهاده برآمد ز قلب سپاه
|ز یک دست رستم ز یک دست شاه
|شد اندر هوا گرد برسان میغ
|چه میغی که باران او تیر و تیغ
|تلی کشته هر جای چون کوه کوه
|زمین گشته از خون ایشان ستوه
|هوا گشت چون چادر نیلگون
|زمین شد بکردار دریای خون
|ز تیر آسمان شد چو پر عقاب
|نگه کرد خیره سر افراسیاب
|بدید آن درفشان درفش بنفش
|نهان کرد بر قلبگه بر درفش
|سپه را رده بر کشیده بماند
|خود و نامداران توران براند
|زخویشان شایسته مردی هزار
|بنزدیک او بود در کارزار
|به بیراه راه بیابان گرفت
|برنج تن از دشمنان جان گرفت
|ز لشکر نیا را همی جست شاه
|بیامد دمان تا بقلب سپاه
|ز هر سوی پویید و چندی شتافت
|نشان پی شاه توران نیافت
|سپه چون نگه کرد در قلبگاه
|ندیدند جایی درفش سیاه
|ز شه خواستند آن زمان زینهار
|فروریختند آلت کارزار
|چو خسرو چنان دید بنواختشان
|ز لشکر جدا جایگه ساختشان
|بفرمود تا تخت زرین نهند
|بخیمه در آرایش چین نهند
|می‌آورد و رامشگران را بخواند
|ز لشکر فراوان سران را بخواند
|شبی کرد جشنی که تا روز پاک
|همی مرده برخاست از تیره خاک
|چو خورشید بر چرخ بنمود پشت
|شب تیره شد از نمودن درشت
|شهنشاه ایران سر و تن بشست
|یکی جایگاه پرستش بجست
|کز ایرانیان کس مر او را ندید
|نه دام و دد آوای ایشان شنید
|ز شبگرد تا ماه بر چرخ ساج
|بسر بر نهاد آن دل‌افروز تاج
|ستایش همی کرد برکردگار
|ازان شادمان گردش روزگار
|فراوان بمالید بر خاک روی
|برخ بر نهاد از دو دیده دو جوی
|و زآنجا بیامد سوی تاج و تخت
|خرامان و شادان دل و نیکبخت
|از ایرانیان هرک افگنده بود
|اگر کشته بودند گر زنده بود
|ازان خاک آورد برداشتند
|تن دشمنان خوار بگذاشتند
|همه رزمگه دخمه‌ها ساختند
|ازان کشتگان چو بپرداختند
|ز چیزی که بود اندران رزمگاه
|ببخشید شاه جهان بر سپاه
|و زآنجا بشد شاه ببهشت گنگ
|همه لشکر آباد با ساز جنگ
|چو آگاهی آمد بماچین و چین
|ز ترکان وز شاه ایران زمین
|بپیچید فغفور و خاقان بدرد
|ز تخت مهی هر کسی یاد کرد
|وزان یاوریها پشیمان شدند
|پراندیشه دل سوی درمان شدند
|همی گفت فغفور کافراسیاب
|ازین پس نبیند بزرگی بخواب
|ز لشکر فرستادن و خواسته
|شود کار ما بی‌گمان کاسته
|پشیمانی آمد همه بهر ما
|کزین کار ویران شود شهر ما
|ز چین و ختن هدیه‌ها ساختند
|بدان کار گنجی بپرداختند
|فرستاده‌ای نیک‌دل را بخواند
|سخنهای شایسته چندی براند
|یکی مرد بد نیک‌دل نیک خواه
|فرستاد فغفور نزدیک شاه
|طرایف بچین اندرون آنچ بود
|ز دینار وز گوهر نابسود
|بپوزش فرستاد نزدیک شاه
|فرستادگان برگرفتند راه
|بزرگان چین بی‌درنگ آمدند
|بیک هفته از چین بگنگ آمدند
|جهاندار پیروز بنواختشان
|چنانچون ببایست بنشاختشان
|بپذرفت چیزی که آورده بود
|طرایف بد و بدره و پرده بود
|فرستاده را گفت کو را بگوی
|که خیره بر ما مبر آب روی
|نباید که نزد تو افراسیاب
|بیاید شب تیره هنگام خواب
|فرستاده برگشت و آمد چو باد
|بفغفور یکسر پیامش بداد
|چو بشنید فغفور هنگام خواب
|فرستاد کس نزد افراسیاب
|که از من ز چین و ختن دور باش
|ز بد کردن خویش رنجور باش
|هرآنکس که او گم کند راه خویش
|بد آید بداندیش را کار پیش
|چو بشنید افراسیاب این سخن
|پشیمان شد از کرده‌های کهن
|بیفگند نام مهی جان گرفت
|به بیراه، راه بیابان گرفت
|چو با درد و با رنج و غم دید روز
|بیامد دمان تا بکوه اسپروز
|ز بدخواه روز و شب اندیشه کرد
|شب روز را دل یکی پیشه کرد
|بیامد ز چین تا بب زره
|میان سوده از رنج و بند گره
|چو نزدیک آن ژرف دریا رسید
|مر آن را میان و کرانه ندید
|بدو گفت ملاح کای شهریار
|بدین ژرف دریا نیابی گذار
|مرا سالیان هست هفتاد و هشت
|ندیدم که کشتی بروبر گذشت
|بدو گفت پر مایه افراسیاب
|که فرخ کسی کو بمیرد در آب
|مرا چون بشمشیر دشمن نکشت
|چنانچون نکشتش نگیرد بمشت
|بفرمود تا مهتران هر کسی
|بب اندر آرند کشتی بسی
|سوی گنگ دژ بادبان برکشید
|بنیک و بدیها سر اندر کشید
|چو آن جایگه شد بخفت و بخورد
|برآسود از روزگار نبرد
|چنین گفت کایدر بباشیم شاد
|ز کار گذشته نگیریم یاد
|چو روشن شود تیره گرن اخترم
|بکشتی بر آب زره بگذرم
|ز دشمن بخواهم همان کین خویش
|درفشان کنم راه و آیین خویش
|چو کیخسرو آگاه شد زین سخن
|که کار نو آورد مرد کهن
|به رستم چنین گفت کافراسیاب
|سوی گنگ دژ شد ز دریای آب
|بکردار کرد آنچ با ما بگفت
|که ما را سپهر بلندست جفت
|بکشتی بب زره برگذشت
|همه رنج ما سربسر باد گشت
|مرا با نیا جز بخنجر سخن
|نباشد نگردانم این کین کهن
|بنیروی یزدان پیروزگر
|ببندم بکین سیاوش کمر
|همه چین و ماچین سپه گسترم
|بدریای کیماک بر بگذرم
|چو گردد مرا راست ماچین و چین
|بخواهیم باژی ز مکران زمین
|بب زره بگذرانم سپاه
|اگر چرخ گردان بود نیک‌خواه
|اگر چند جایی درنگ آیدم
|مگر مرد خونی بچنگ آیدم
|شما رنج بسیار برداشتید
|بر و بوم آباد بگذاشتید
|همین رنج بر خویشتن برنهید
|ازان به که گیتی بدشمن دهید
|بماند ز ما نام تا رستخیز
|بپیروزی و دشمن اندر گریز
|شدند اندران پهلوانان دژم
|دهان پر ز باد ابروان پر زخم
|که دریای با موج و چندین سپاه
|سر و کار با باد و شش ماه راه
|که داند که بیرون که آید ز آب
|بد آمد سپه را ز افراسیاب
|چو خشکی بود ما بجنگ اندریم
|بدریا بکام نهنگ اندریم
|همی گفت هر گونه‌ای هر کسی
|بدانگه که گفتارها شد بسی
|همی گفت رستم که ای مهتران
|جهان دیده و رنجبرده سران
|نباید که این رنج بی بر شود
|به ناز و تن آسانی اندر شود
|و دیگر که این شاه پیروزگر
|بیابد همی ز اختر نیک بر
|از ایران برفتیم تا پیش گنگ
|ندیدیم جز چنگ یازان بجنگ
|ز کاری که سازد همی برخورد
|بدین آمد و هم بدین بگذرد
|چو بشنید لشکر ز رستم سخن
|یکی پاسخ نو فگندند بن
|که ما سربسر شاه را بنده‌ایم
|ابا بندگی دوست دارنده‌ایم
|بخشکی و بر آب فرمان رواست
|همه کهترانیم و پیمان وراست
|ازان شاد شد شاه و بنواختشان
|یکایک باندازه بنشاختشان
|در گنجهای نیا برگشاد
|ز پیوند و مهرش نکرد ایچ یاد
|ز دینار و دیبای گوهرنگار
|هیونان شایسته کردند بار
|همیدون ز گنج درم صد هزار
|ببردند با آلت کارزار
|ز گاوان گردون کشان ده هزار
|ببر دند تا خود کی آید بکار
|هیونان ز گنج درم ده هزار
|بسی بار کردند با شهریار
|بفرمود زان پس بهنگام خواب
|که پوشیده رویان افراسیاب
|ز خویشان و پیوند چندانک هست
|اگر دخترانند اگر زیر دست
|همه در عماری براه آوردند
|ز ایوان بمیدان شاه آوردند
|دو از نامداران گردنکشان
|که بودند هر یک بمردی نشان
|چو جهن و چو گرسیوز ارجمند
|بمهد اندرون پای کرده ببند
|همه خویش و پیوند افراسیاب
|ز تیمارشان دیده کرده پر آب
|نواها که از شهرها یادگار
|گروگان ستد ترک چینی هزار
|سپرد آن زمان گیو را شهریار
|گزین کرد ز ایرانیان ده هزار
|بدو گفت کای مرد فرخنده پی
|برو با سپه پیش کاوس کی
|بفرمود تا پیش او شد دبیر
|بیاورد قرطاس و چینی حریر
|یکی نامه از قیر و مشک و گلاب
|بفرمود در کار افراسیاب
|چو شد خامه از مشک وز قیر تر
|نخست آفرین کرد بر دادگر
|که دارنده و بر سر آرنده اوست
|زمین و زمان را نگارنده اوست
|همو آفرینندهٔ پیل و مور
|ز خاشاک تا آب دریای شور
|همه با توانایی او یکیست
|خداوند هست و خداوند نیست
|کسی را که او پروراند بمهر
|بر آنکس نگردد بتندی سپهر
|ازو باد بر شاه گیتی درود
|کزو خیزد آرام را تار و پود
|رسیدم بدین دژ که افراسیاب
|همی داشت از بهر آرام و خواب
|بدو اندرون بود تخت و کلاه
|بزرگی و دیهیم و گنج و سپاه
|چهل پیل زیشان همه بسته گشت
|هر آنکس که برگشت تن خسته گشت
|بگوید کنون گیو یک یک بشاه
|سخن هرچ رفت اندرین رزمگاه
|چو بر پیش یزدان گشایی دو لب
|نیایش کن از بهر من روز و شب
|کشیدیم لشکر بما چین و چین
|و زآن روی رانم بمکران زمین
|و زآن پس بر آب زره بگذرم
|اگر پای یزدان بود یاورم
|ز پیش شهنشاه برگشت گیو
|ابا لشکری گشن و مردان نیو
|چو باد هوا گشت و ببرید راه
|بیامد بنزدیک کاوس شاه
|پس آگاهی آمد بکاوس کی
|ازان پهلوان زادهٔ نیک پی
|پذیره فرستاد چندی سپاه
|گرانمایگان بر گرفتند راه
|چو آمد بر شهر گیو دلیر
|سپاهی ز گردان چو یک دشت شیر
|چو گیو اندر آمد بنزدیک شاه
|زمین را ببوسید بر پیش گاه
|و رادید کاوس بر پای جست
|بخندید و بسترد رویش بدست
|بپرسیدش از شهریار و سپاه
|ز گردنده خورشید و تابنده ماه
|بگفت آن کجا دید گیو سترگ
|ز گردان وز شهریار بزرگ
|جوان شد زگفتار او مرد پیر
|پس آن نامه بنهاد پیش دبیر
|چو آن نامه بر شاه ایران بخواند
|همه انجمن در شگفتی بماند
|همه شاد گشتند و خرم شدند
|ز شادی دو دیده پر از نم شدند
|همه چیز دادند درویش را
|بنفریده کردند بدکیش را
|فرود آمد از تخت کاوس شاه
|ز سر برگرفت آن کیانی کلاه
|بیامد بغلتید بر تیره خاک
|نیایش کنان پیش یزدان پاک
|وز آن جایگه شد بجای نشست
|بگرد دژ آیین شادی ببست
|همی گفت با شاه گیو آنچ دید
|سخن کز لب شاه ایران شنید
|می آورد و رامشگران را بخواند
|وز ایران نبرده سران را بخواند
|ز هر گونه‌ای گفت و پاسخ شنید
|چنین تا شب تیره اندر چمید
|برفتند با شمع یاران ز پیش
|دلش شاد و خرم بایوان خویش
|چو برزد خور از چرخ رخشان سنان
|بپیچید شب گرد کرده عنان
|تبیره بر آمد ز درگاه شاه
|برفتند گردان بدان بارگاه
|جهاندار پس گیو را پیش خواند
|بران نامور تخت شاهی نشاند
|بفرمود تا خواسته پیش برد
|همان نامور سرفرازان گرد
|همان بیگنه روی پوشیدگان
|پس پرده اندر ستم دیدگان
|همان جهن و گرسیوز بندسای
|که او برد پای سیاوش ز جای
|چو گرسیوز بدکنش را بدید
|برو کرد نفرین که نفرین سزید
|همان جهن را پای کرده ببند
|ببردند نزدیک تخت بلند
|بدان دختران رد افراسیاب
|نگه کرد کاوس مژگان پر آب
|پس پردهٔ شاهشان جای کرد
|همانگه پرستنده بر پای کرد
|اسیران و آنکس که بود از نوا
|بیاراست مر هر یکی را جدا
|یکی را نگهبان یکی را ببند
|ببردند از پیش شاه بلند
|ازان پس همه خواسته هرچ بود
|ز دینار وز گوهر نابسود
|بارزانیان داد تا آفرین
|بخوانند بر شاه ایران زمین
|دگر بردگان مهتران را سپرد
|بایوان ببرد از بزرگان و خرد
|بیاراستند از در جهن جای
|خورش با پرستنده و رهنمای
|بدژ بر یکی جای تاریک بود
|ز دل دور با دخمه نزدیک بود
|بگرسیوز آمد چنان جای بهر
|چنینست کردار گردنده دهر
|خنک آنکسی کو بود پادشا
|کفی راد دارد دلی پارسا
|بداند که گیتی برو بگذرد
|نگردد بگرد در بی خرد
|خرد چون شود از دو دیده سرشک
|چنان هم که دیوانه خواهد پزشک
|ازان پس کزیشان بپردخت شاه
|ز بیگانه مردم تهی کرد گاه
|نویسنده آهنگ قرطاس کرد
|سر خامه برسان الماس کرد
|نبشتند نامه بهر کشوری
|بهر نامداری و هر مهتری
|که شد ترک و چین شاه را یکسره
|ببشخور آمد پلنگ و بره
|درم داد و دینار درویش را
|پراگنده و مردم خویش را
|بدو هفته در پیش درگاه شاه
|از انبوه بخشش ندیدند راه
|سیم هفته بر جایگاه مهی
|نشست اندر آرام با فرهی
|ز بس نالهٔ نای و بانگ سرود
|همی داد گل جام می را درود
|بیک هفته از کاخ کاوس کی
|همی موج برخاست از جام می
|سر ماه نو خلعت گیو ساخت
|همی زر و پیروزه اندر نشاخت
|طبق‌های زرین و پیروزه جام
|کمرهای زرین و زرین ستام
|پرستار با طوق و با گوشوار
|همان یاره و تاج گوهر نگار
|همان جامهٔ تخت و افگندنی
|ز رنگ و ز بو وز پراگندنی
|فرستاد تا گیو را خواندند
|براورنگ زرینش بنشاندند
|ببردند خلعت بنزدیک اوی
|بمالید گیو اندران تخت روی
|وزان پس بیامد خرامان دبیر
|بیاورد قرطاس و مشک و عبیر
|نبشتند نامه که از کردگار
|بدادیم و خشنود از روزگار
|که فرزند ما گشت پیروزبخت
|سزای مهی وز در تاج و تخت
|بدی را که گیتی همی ننگ داشت
|جهانرا پر از غارت و جنگ داشت
|ز دست تو آواره شد در جهان
|نگویند نامش جز اندر نهان
|همه ساله تا بود خونریز بود
|ببدنامی و زشتی آویز بود
|بزد گردن نوذر تاجدار
|ز شاهان وز راستان یادگار
|برادرکش و بدتن و شاه کش
|بداندیش و بدراه و آشفته هش
|پی او ممان تا نهد بر زمین
|بتوران و مکران و دریای چین
|جهان را مگر زو رهایی بود
|سر بی بهایش بهایی بود
|اگر داور دادگر یک خدای
|همی بود خواهد ترا رهنمای
|که گیتی بشویی ز رنج بدان
|ز گفتار و کردار نابخردان
|بداد جهان آفرین شاد باش
|جهان را یکی تازه بنیاد باش
|مگر باز بینم تورا شادمان
|پر از درد گردد دل بدگمان
|وزین پس جز از پیش یزدان پاک
|نباشم کزویست امید و باک
|بدان تا تو پیروز باشی و شاد
|سرت سبز باد و دلت پر ز داد
|جهان آفرین رهنمای تو باد
|همیشه سر تخت جای تو باد
|نهادند بر نامه بر مهر شاه
|بر ایوان شه گیو بگزید راه
|بره بر نبودش بجایی درنگ
|بنزدیک کیخسرو آمد بگنگ
|برو آفرین کرد و نامه بداد
|پیام نیا پیش او کرد یاد
|ز گفتار او شاد شد شهریار
|می‌آورد و رامشگر و میگسار
|همی خورد پیروز و شادان سه روز
|چهارم چو بفروخت گیتی فروز
|سپه را همه ترک و جوشن بداد
|پیام نیا پیششان کرد یاد
|مر آن را بگستهم نوذر سپرد
|یکی لشکری نامبردار و گرد
|ز گنگ گزین راه چین برگرفت
|جهان را بشمشیر در بر گرفت
|نبد روز بیکار و تیره شبان
|طلایه بروز و بشب پاسبان
|بدین گونه تا شارستان پدر
|همی رفت گریان و پر کینه سر
|همی گرد باغ سیاوش بگشت
|بجایی که بنهاد خونریز تشت
|همی گفت کز داور یک خدای
|بخواهم که باشد مرا رهنمای
|مگر همچنین خون افراسیاب
|هم ایدر بریزم بکردار آب
|و ز آن جایگه شد سوی تخت باز
|همی گفت با داور پاک راز
|ز لشکر فرستادگان برگزید
|که گویند و دانند گفت و شنید
|فرستاد کس نزد خاقان چین
|بفغفور و سالار مکران زمین
|که گر دادگیرید و فرمان کنید
|ز کردار بد دل پشیمان کنید
|خورشها فرستید نزد سپاه
|ببینید ناچار ما را براه
|کسی کو بتابد ز فرمان من
|و گر دور باشد ز پیمان من
|بیاراست باید پسه را برزم
|هرآنکس که بگریزد از راه بزم
|فرستاده آمد بهر کشوری
|بهر جا که بد نامور مهتری
|غمی گشت فغفور و خاقان چین
|بزرگان هر کشوری همچنین
|فرستاده را چند گفتند گرم
|سخنهای شیرین به آواز نرم
|که ما شاه را سربسر کهتریم
|زمین جز بفرمان او نسپریم
|گذرها که راه دلیران بدست
|ببینیم تا چند ویران شدست
|کنیم از سر آباد با خوردنی
|بباشیم و آریمش آوردنی
|همی گفت هر کس که بودش خرد
|که گر بی زیان او بما بگذرد
|بدرویش بخشیم بسیار چیز
|نثار و خورشها بسازیم نیز
|فرستاده را بی‌کران هدیه داد
|بیامد بدرگاه پیروز و شاد
|دگر نامور چون بمکران رسید
|دل شاه مکران دگرگونه دید
|بر تخت او رفت و نامه بداد
|بگفت از پیام آنچ بودش بیاد
|سبک مر فرستاده را خوار کرد
|دل انجمن پر ز تیمار کرد
|بدو گفت با شاه ایران بگوی
|که نادیده بر ما فزونی مجوی
|زمانه همه زیر تخت منست
|جهان روشن از فر بخت منست
|چو خورشید تابان شود برسپهر
|نخستین برین بوم تابد بمهر
|همم دانش و گنج آباد هست
|بزرگی و مردی و نیروی دست
|گراز من همی راه جوید رواست
|که هر جانور بر زمین پادشاست
|نبندیم اگر بگذری بر تو راه
|زیانی مکن بر گذر با سپاه
|ور ایدونک با لشکر آیی بشهر
|برین پادشاهی ترا نیست بهر
|نمانم که بر بوم من بگذری
|وزین مرز جایی به پی بسپری
|نمانم که مانی تو پیروزگر
|وگر یابی از اختر نیک بر
|برین گونه چون شاه پاسخ شنید
|ازان جایگه لشکر اندر کشید
|بیامد گرازان بسوی ختن
|جهاندار با نامدار انجمن
|برفتند فغفور و خاقان چین
|برشاه با پوزش و آفرین
|سه منزل ز چین پیش شاه آمدند
|خود و نامداران براه آمدند
|همه راه آباد کرده چو دست
|در و دشت چون جایگاه نشست
|همه بوم و بر پوشش و خوردنی
|از آرایش بزم و گستردنی
|چو نزدیک شاه اندر آمد سپاه
|ببستند آذین به بیراه و راه
|بدیوار دیبا برآویختند
|ز بر زعفران و درم ریختند
|چو با شاه فغفور گستاخ شد
|بپیش اندر آمد سوی کاخ شد
|بدو گفت ما شاه را کهتریم
|اگر کهتری را خود اندر خوریم
|جهانی ببخت تو آباد گشت
|دل دوستداران تو شاد گشت
|گر ایوان ما در خور شاه نیست
|گمانم که هم بتر از راه نیست
|بکاخ اندر آمد سرافراز شاه
|نشست از بر نامور پیشگاه
|ز دینار چینی ز بهر نثار
|بیاورد فغفور چین صد هزار
|همی بود بر پیش او بربپای
|ابا مرزبانان فرخنده رای
|بچین اندرون بود خسرو سه ماه
|ابا نامداران ایران سپاه
|پرستنده فغفور هر بامداد
|همی نو بنو شاه را هدیه داد
|چهارم ز چین شاه ایران براند
|بمکران شد و رستم آنجا بماند
|بیامد چو نزدیک مکران رسید
|ز لشکر جهاندیده‌ای برگزید
|بر شاه مکران فرستاد و گفت
|که با شهریاران خرد باد جفت
|خروش ساز راه سپاه مرا
|بخوبی بیارای گاه مرا
|نگه کن که ما از کجا رفته‌ایم
|نه مستیم و بیراه و نه خفته‌ایم
|جهان روشن از تاج و بخت منست
|سر مهتران زیر تخت منست
|برند آنگهی دست چیز کسان
|مگر من نباشم بهر کس رسان
|علف چون نیابند جنگ آورند
|جهان بر بداندیش تنگ آورند
|ور ایدونک گفتار من نشنوی
|بخون فراوان کس اندر شوی
|همه شهر مکران تو ویران کنی
|چو بر کینه آهنگ شیران کنی
|فرستاده آمد پیامش بداد
|نبد بر دلش جای پیغام و داد
|سر بی خرد زان سخن خیره شد
|بجوشید و مغزش ازان تیره شد
|پراگنده لشکر همه گرد کرد
|بیاراست بر دشت جای نبرد
|فرستاده را گفت بر گرد و رو
|بنزدیک آن بدگمان باز شو
|بگویش که از گردش تیره روز
|تو گشتی چنین شاد و گیتی فروز
|ببینی چو آیی ز ما دستبرد
|بدانی که مردان کدامند و گرد
|فرستادهٔ شاه چون بازگشت
|همه شهر مکران پرآواز گشت
|زمین کوه تا کوه لشکر گرفت
|همه تیز و مکران سپه برگرفت
|بیاورد پیلان جنگی دویست
|تو گفتی که اندر زمین جای نیست
|از آواز اسبان و جوش سپاه
|همی ماه بر چرخ گم کرد راه
|تو گفتی برآمد زمین بسمان
|وگر گشت خورشید اندر نهان
|طلایه بیامد بنزدیک شاه
|که مکران سیه شد ز گرد سپاه
|همه روی کشور درفشست و پیل
|ببیند کنون شهریار از دو میل
|بفرمود تا برکشیدند صف
|گرفتند گوپال و خنجر بکفت
|ز مکران طلایه بیامد بدشت
|همه شب همی گرد لشکر بگشت
|نگهبان لشکر از ایران تخوار
|که بودی بنزدیک او رزم‌خوار
|بیامد برآویخت با او بهم
|چو پیل سرافراز و شیر دژم
|بزد تیغ و او را بدونیم کرد
|دل شاه مکران پر از بیم کرد
|دو لشکر بران گونه صف برکشید
|که از گرد شد آسمان ناپدید
|سپاه اندر آمد دو رویه چو کوه
|روده برکشیدند هر دو گروه
|بقلب اندر آمد سپهدار طوس
|جهان شد پر از نالهٔ بوق و کوس
|بپیش اندرون کاویانی رفش
|پس پشت گردان زرینه کفش
|هوا پر ز پیکان شد و پر و تیر
|جهان شد بکردار دریای قیر
|بقلب اندرون شاه مکران بخست
|وزآن خستگی جان او هم برست
|یکی گفت شاها سرش را بریم
|بدو گفت شاه اندرو ننگریم
|سر شهریاران نبرد ز تن
|مگر نیز از تخمهٔ اهرمن
|برهنه نباید که گردد تنش
|بران هم نشان خسته در جوشنش
|یکی دخمه سازید مشک و گلاب
|چنانچون بود شاه را جای خواب
|بپوشید رویش بدیبای چین
|که مرگ بزرگان بود همچنین
|و زآن انجمن کشته شد ده هزار
|سواران و گردان خنجرگزار
|هزار و صد و چل گرفتار شد
|سر زندگان پر ز تیمار شد
|ببردند پیلان و آن خواسته
|سراپرده و گاه آراسته
|بزرگان ایران توانگر شدند
|بسی نیز با تخت و افسر شدند
|ازان پس دلیران پرخاشجوی
|بتاراج مکران نهادند روی
|خروش زنان خاست از دشت و شهر
|چشیدند زان رنج بسیار بهر
|بدرهای شهر آتش اندر زدند
|همی آسمان بر زمین برزدند
|بخستند زیشان فراوان بتیر
|زن و کودک خرد کردند اسیر
|چو کم شد ازان انجمن خشم شاه
|بفرمود تا باز گردد سپاه
|بفرمود تا اشکش تیز هوش
|بیارامد از غارت و جنگ و جوش
|کسی را نماند که زشتی کند
|وگر با نژندی درشتی کند
|ازان شهر هر کس که بد پارسا
|بپوزش بیامد بر پادشا
|که ما بیگناهیم و بیچاره‌ایم
|همیشه برنج ستمکاره‌ایم
|گر ایدونک بیند سر بی‌گناه
|ببخشد سزاوار باشد ز شاه
|ازیشان چو بشنید فرخنده شاه
|بفرمود تا بانگ زد بر سپاه
|خروشی برآمد ز پرده‌سرای
|که ای پهلوانان فرخنده رای
|ازین پس گر آید ز جایی خروش
|ز بیدادی و غارت و جنگ و جوش
|ستمکارگان را کنم به دو نیم
|کسی کو ندارد ز دادار بیم
|جهاندار سالی بمکران بماند
|ز هر جای کشتی گرانرا بخواند
|چو آمد بهار و زمین گشت سبز
|همه کوه پر لاله و دشت سبز
|چراگاه اسبان و جای شکار
|بیاراست باغ از گل و میوه‌دار
|باشکش بفرمود تا با سپاه
|بمکران بباشد یکی چندگاه
|نجوید جز از خوبی و راستی
|نیارد بکار اندرون کاستی
|و زآن شهر راه بیابان گرفت
|همه رنجها بر دل آسان گرفت
|چنان شد بفرمان یزدان پاک
|که اندر بیابان ندیدند خاک
|هوا پر ز ابر و زمین پر ز خوید
|جهانی پر از لاله و شنبلید
|خورشهای مردم ببردند پیش
|بگردون بزیر اندرون گاومیش
|بدشت اندرون سبزه و جای خواب
|هوا پر ز ابر و زمین پر ز آب
|چو آمد بنزدیک آب زره
|گشادند گردان میان از گره
|همه چاره سازان دریا براه
|ز چین و زمکران همی برد شاه
|بخشکی بکرد آنچ بایست کرد
|چو کشتی بب اندر افگند مرد
|بفرمود تا توشه برداشتند
|بیک ساله ره راه بگذاشتند
|جهاندار نیک اختر و راه‌جوری
|برفت از لب آب با آب روی
|بران بندگی بر نیایش گرفت
|جهان آفرین را ستایش گرفت
|همی خواست از کردگار بلند
|کز آبش بخشکی برد بی‌گزند
|همان ساز جنگ و سپاه ورا
|بزرگان ایران و گاه ورا
|همی گفت کای کردگار جهان
|شناسندهٔ آشکار و نهان
|نگهدار خشکی و دریاتوی
|خدای ثری و ثریا توی
|نگه‌دار جان و سپاه مرا
|همان تخت و گنج و کلاه مرا
|پرآشوب دریا ازان گونه بود
|کزو کس نرستی بدان برشخود
|بشش ماه کشتی برفتی بب
|کزو ساختی هر کسی جای خواب
|بهفتم که نیمی گذشتی ز سال
|شدی کژ و بی راه باد شمال
|سر بادبان تیز برگاشتی
|چو برق درخشنده بگماشتی
|براهی کشیدیش موج مدد
|که ملاح خواندش فم الاسد
|چنان خواست یزدان که باد هوا
|نشد کژ با اختر پادشا
|شگفت اندران آب مانده سپاه
|نمودی بانگشت هر یک بشاه
|باب اندرون شیر دیدند و گاو
|همی داشتی گاو با شیر تاو
|همان مردم و مویها چون کمند
|همه تن پر از پشم چون گوسفند
|گروهی سران چون سر گاومیش
|دو دست از پس مردم و پای پیش
|یکی سر چو ماهی و تن چون نهنگ
|یکی پای چون گور و تن چون پلنگ
|نمودی همی این بدان آن بدین
|بدادار بر خواندند آفرین
|ببخشایش کردگار سپهر
|هوا شد خوش و باد ننمود چهر
|گذشتند بر آب بر هفت ماه
|که بادی نکرد اندریشان نگاه
|چو خسرو ز دریا بخشکی رسید
|نگه کرد هامون جهان را بدید
|بیامد بپیش جهان آفرین
|بمالید بر خاک رخ بر زمین
|برآورد کشتی و زورق ز آب
|شتاب آمدش بود جای شتاب
|بیابانش پیش آمد و ریگ و دشت
|تن‌آسان بریگ روان برگذشت
|همه شهرها دید برسان چین
|زبانها بکردار مکران زمین
|بدان شهرها در بیاسود شاه
|خورش خواست چندی ز بهر سپاه
|سپرد آن زمین گیو را شهریار
|بدو گفت بر خوردی از روزگار
|درشتی مکن با گنهکار نیز
|که بی رنج شد مردم از گنج و چیز
|ازین پس ندرام کسی را بکس
|پرستش کنم پیش فریادرس
|ز لشکر یکی نامور برگزید
|که گفتار هر کس بداند شنید
|فرستاد نزدیک شاهان پیام
|که هر کس که او جوید آرام و کام
|بیایند خرم بدین بارگاه
|برفتند یکسر بفرمان شاه
|یکی سر نپیچید زان مهتران
|بدرگاه رفتند چون کهتران
|چو دیدار بد شاه بنواختشان
|بخورشید گردن برافراختشان
|پس از گنگ دژ باز جست آگهی
|ز افراسیاب و ز تخت مهی
|چنین گفت گوینده‌ای زان گروه
|که ایدر نه آبست پیشت نه کوه
|اگر بشمری سربسر نیک و بد
|فزون نیست تا گنگ فرسنگ صد
|کنون تا برآمد ز دریای آب
|بگنگست با مردم افراسیاب
|ازان آگهی شاد شد شهریار
|شد آن رنجها بر دلش نیز خوار
|دران مرزها خلعت آراستند
|پس اسب جهاندیدگان خواستند
|بفرمود تا بازگشتند شاه
|سوی گنگ دژ رفت با آن سپاه
|بران سو که پور سیاوش براند
|ز بیداد مردم فراوان نماند
|سپه را بیاراست و روزی بداد
|ز یزدان نیکی دهش کرد یاد
|همی گفت هر کس که جوید بدی
|بپیچد ز باد افره ایزدی
|نباید که باشید یک تن بشهر
|گر از رنج یابد پی مور بهر
|چهانجوی چون گنگ دژ را بدید
|شد از آب دیده رخش ناپدید
|پیاده شد از اسب و رخ بر زمین
|همی کرد بر کردگار آفرین
|همی گفت کای داور داد و پاک
|یکی بنده‌ام دل پر از ترس و باک
|که این بارهٔ شارستان پدر
|بدیدم برآورده از ماه سر
|سیاوش که از فر یزدان پاک
|چنین باره‌ای برکشید از مغاک
|ستمگر بد آن کو ببد آخت دست
|دل هر کس از کشتن او بخست
|بران باره بگریست یکسر سپاه
|ز خون سیاوش که بد بیگناه
|بدستت بداندیش بر کشته شد
|چنین تخم کین در جهان کشته شد
|پس آگاهی آمد بافراسیاب
|که شاه جهاندار بگذاشت آب
|شنیده همی داشت اندر نهفت
|بیامد شب تیره با کس نگفت
|جهاندیدگان را هم آنجا بماند
|دلی پر ز تیمار تنها براند
|چو کیخسرو آمد بگنگ اندرون
|سری پر ز تیمار دل پر ز خون
|بدید آن دل افروز باغ بهشت
|شمرهای او چون چراغ بهشت
|بهر گوشه‌ای چشمه و گلستان
|زمین سنبل و شاخ بلبلستان
|همی گفت هر کس که اینت نهاد
|هم ایدر بباشیم تا مرگ شاد
|وزان پس بفرمود بیدار شاه
|طلب کردن شاه توران سپاه
|بجستند بر دشت و باع و سرای
|گرفتند بر هر سوی رهنمای
|همی رفت جوینده چون بیهشان
|مگر زو بیابند جایی نشان
|چو بر جستنش تیز بشتافتند
|فراوان ز کسهای او یافتند
|بکشتند بسیار کس بی‌گناه
|نشانی نیامد ز بیداد شاه
|همی بود در گنگ دژ شهریار
|یکی سال با رامش و میگسار
|جهان چون بهشتی دلاویز بود
|پر از گلشن و باغ و پالیز بود
|برفتن همی شاه را دل نداد
|همی بود در گنگ پیروز و شاد
|همه پهلوانان ایران سپاه
|برفتند یکسر بنزدیک شاه
|که گر شاه را دل نجنبد ز جای
|سوی شهر ایران نیایدش رای
|همانا بداندیش افراسیاب
|گذشتست زان سو بدریای آب
|چنان پیر بر گاه کاوس شاه
|نه اورنگ و فر و نه گنج و سپاه
|گر او سوی ایران شود پر ز کین
|که باشد نگهبان ایران زمین
|گر او باز با تخت و افسر شود
|همه رنج ما پاک بی‌بر شود
|ازان پس بایرانیان شاه گفت
|که این پند با سودمندیست جفت
|ازان شارستان پس مهان را بخواند
|وزان رنج بردن فراوان براند
|ازیشان کسی را که شایسته‌تر
|گرامی‌تر از شهر و بایسته‌تر
|تنش را بخلعت بیاراستند
|ز دژ بارهٔ مرزبان خواستند
|چنین گفت کایدر بشادی بمان
|ز دل بر کن اندیشهٔ بدگمان
|ببخشید چندانک بد خواسته
|ز اسبان وز گنج آراسته
|همه شهر زیشان توانگر شدند
|چه با یاره و تخت و افسر شدند
|بدانگه که بیدار گردد خروس
|ز درگاه برخاست آوای کوس
|سپاهی شتابنده و راه‌جوی
|بسوی بیابان نهادند روی
|همه نامداران هر کشوری
|برفتند هر جا که بد مهتری
|خورشها ببردند نزدیک شاه
|که بود از در شهریار و سپاه
|براهی که لشکر همی برگذشت
|در و دشت یکسر چو بازار گشت
|بکوه و بیابان و جای نشست
|کسی را نبد کس که بگشاد دست
|بزرگان ابا هدیه و با نثار
|پذیره شدندی بر شهریار
|چو خلعت فراز آمدیشان ز گنج
|نهشتی که با او برفتی برنج
|پذیره شدش گیو با لشکری
|و زآن شهر هر کس که بد مهتری
|چو دید آن سر و فرهٔ سرفراز
|پیاده شد و برد پیشش نماز
|جهاندار بسیار بنواختشان
|برسم کیان جایگه ساختشان
|چو خسرو بنزدیک کشتی رسید
|فرود آمد و بادبان برکشید
|دو هفته بران روی دریا بماند
|ز گفتار با گیو چندی براند
|چنین گفت هر کو ندیدست گنگ
|نباید که خواهد بگیتی درنگ
|بفرمود تا کار برساختند
|دو زورق بب اندر انداختند
|شناسای کشتی هر آنکس که بود
|که بر ژرف دریا دلیری نمود
|بفرمود تا بادبان برکشید
|بدریای بی‌مایه اندر کشید
|همان راه دریا بیک ساله راه
|چنان تیز شد باد در هفت ماه
|که آن شاه و لشکر بدین سو گذشت
|که از باد کژ آستی تر نگشت
|سپهدار لشکر بخشکی کشید
|ببستند کشتی و هامون بدید
|خورش کرد و پوشش هم آنجا یله
|بملاح و آنکس که کردی خله
|بفرمود دینار و خلعت ز گنج
|ز گیتی کسی را که بردند رنج
|وزان آب راه بیابان گرفت
|جهانی ازو مانده اندر شگفت
|چو آگاه شد اشکش آمد براه
|ابا لشکری ساخته پیش شاه
|پیاده شد از اسب و روی زمین
|ببوسید و بر شاه کرد آفرین
|همه تیز و مکران بیاراستند
|ز هر جای رامشگران خواستند
|همه راه و بی‌راه آوای رود
|تو گفتی هوا تار شد رود پود
|بدیوار دیبا برآویختند
|درم با شکر زیر پی ریختند
|بمکران هرآنکس که بد مهتری
|وگر نامداری و کنداوری
|برفتند با هدیه و با نثار
|بنزدیک پیروزگر شهریار
|و زآن مرز چندانک بد خواسته
|فراز آورید اشکش آراسته
|ز اشکش پذیرفت شاه آنچ دید
|و زآن نامداران یکی برگزید
|ورا کرد مهتر بمکران زمین
|بسی خلعتش داد و کرد آفرین
|چو آمد ز مکران و توران بچین
|خود و سرفرازان ایران زمین
|پذیره شدش رستم زال سام
|سپاهی گشاده دل و شاد کام
|چو از دور کیخسرو آمد پدید
|سوار سرفراز چترش کشید
|پیاده شد از باره بردش نماز
|گرفتش ببر شاه گردن‌فراز
|بگفت آن شگفتی که دید اندر آب
|ز گم بودن جادو افراسیاب
|بچین نیز مهمان رستم بماند
|بیک هفته از چین بماچین براند
|همی رفت سوی سیاوش گرد
|بماه سفندار مذ روز ارد
|چو آمد بدان شارستان پدر
|دو رخساره پر آب و خسته جگر
|بجایی که گر سیوز بدنشان
|گروی بنفرین مردم کشان
|سر شاه ایران بریدند خوار
|بیامد بدان جایگه شهریار
|همی ریخت برسر ازان تیره خاک
|همی کرد روی و بر خویش چاک
|بمالید رستم بران خاک روی
|بنفرید برجان ناکس گروی
|همی گفت کیخسرو ای شهریار
|مراماندی در جهان یادگار
|نماندم زکین تومانند چیز
|برنج اندرم تا جهانست نیز
|بپرداختم تخت افراسیاب
|ازین پس نه آرام جویم نه خواب
|بر امید آن کش بچنگ آورم
|جهان پیش او تار وتنگ آورم
|ازان پس بدان گنج بنهاد سر
|که مادر بدو یاد کرد از پدر
|در گنج بگشاد و روزی بداد
|دو هفته دران شارستان بود شاد
|برستم دو صد بدره دینار داد
|همان گیو را چیز بسیار داد
|چو بشنید گستهم نوذر که شاه
|بدان شارستان پدر کرد راه
|پذیره شدش با سپاهی گران
|زایران بزرگان و کنداوران
|چو از دور دید افسر و تاج شاه
|پیاده فراوان بپیمود راه
|همه یکسره خواندند آفرین
|بران دادگر شهریار زمین
|بگستهم فرمود تا برنشست
|همه راه شادان و دستش بدثست
|کشیدند زان روی ببهشت گنگ
|سپه را بنزدیک شاه آب و رنگ
|وفا چون درختی بود میوه‌دار
|همی هرزمانی نو آید ببار
|نیاسود یک تن ز خورد و شکار
|همان یک سواره همان شهریار
|زترکان هرآنکس که بد سرفراز
|شدند ازنوازش همه بی‌نیاز
|برخشنده روز و بهنگام خواب
|هم آگهی جست ز افراسیاب
|ازیشان کسی زو نشانی نداد
|نکردند ازو در جهان نیز یاد
|جهاندار یک شب سرو تن بشست
|بشد دور با دفتر زند و است
|همه شب بپیش جهان آفرین
|همی بود گریان وسربر زمین
|همی گفت کین بنده ناتوان
|همیشه پر از درد دارد روان
|همه کوه و رود و بیابان و آب
|نبیند نشانی ز افراسیاب
|همی گفت کای داور دادگر
|تودادی مرانازش و زور و فر
|که او راه تو دادگر نسپرد
|کسی را زگیتی بکس نشمرد
|تو دانی که او نیست برداد و راه
|بسی ریخت خون سربیگناه
|مگر باشدم دادگر یک خدای
|بنزدیک آن بدکنش رهنمای
|تودانی که من خود سراینده‌ام
|پرستنده آفریننده‌ام
|بگیتی ازو نام و آواز نیست
|ز من راز باشد ز تو راز نیست
|اگر زو تو خشنودی ای دادگر
|مرابازگردان ز پیکار سر
|بکش در دل این آتش کین من
|بیین خویش آور آیین من
|ز جای نیایش بیامد بتخت
|جوان سرافراز و پیروز بخت
|همی بود یک سال در حصن گنگ
|برآسود از جنبش و ساز جنگ
|چو بودن بگنگ اندرون شد دراز
|بدیدار کاوسش آمد نیاز
|بگستهم نوذر سپرد آن زمین
|ز قچغار تا پیش دریای چین
|بی‌اندازه لشکر بگستهم داد
|بدو گفت بیدار دل باش و شاد
|بچین و بمکران زمین دست یاز
|بهر سو فرستاده و نامه ساز
|همی جوی ز افراسیاب آگهی
|مگر زو شود روی گیتی تهی
|و زآن جایگه خواسته هرچ بود
|ز دینار وز گوهر نابسود
|ز مشک و پرستار و زرین ستام
|همان جامه و اسب و تخت وغلام
|زگستردنیها و آلات چین
|ز چیزی که خیزد ز مکران زمین
|ز گاوان گردونکشان چل هزار
|همی راندپیش اندرون شهریار
|همی گفت هرگز کسی پیش ازین
|ندید ونبد خواسته بیش ازین
|سپه بود چندانک برکوه و دشت
|همی ده شب و روز لشکر گذشت
|چو دمدار برداشتی پیشرو
|بمنزل رسیدی همی نو بنو
|بیامد بران هم نشان تا بچاج
|بیاویخت تاج از برتخت عاج
|بسغد اندرون بود یک هفته شاه
|همه سغد شد شاه را نیک خواه
|وزآنجا بشهر بخارا رسید
|ز لشکر هوا را همی کس ندید
|بخورد و بیاسود و یک هفته بود
|دوم هفته با جامه نابسود
|بیامد خروشان بتشکده
|غمی بود زان اژدهای شده
|که تور فریدون برآورده بود
|بدو اندرون کاخها کرده بود
|بگسترد بر موبدان سیم و زر
|برآتش پراگند چندی گهر
|و زآن جایگه سر برفتن نهاد
|همی رفت با کام دل شاه شاد
|بجیحون گذر کرد بر سوی بلخ
|چشیده ز گیتی بسی شور و تلخ
|ببلخ اندرون بود یک ماه شاه
|سر ماه بر بلخ بگزید راه
|بهر شهر در نامور مهتری
|بماندی سرافراز بالشکری
|ببستند آذین به بیراه و راه
|بجایی که بگذشت شاه و سپاه
|همه بوم کشور بیاراستند
|می و رود و رامشگران خواستند
|درم ریختند از بر و زعفران
|چه دینار و مشک از کران تا کران
|بشهر اندرون هرک درویش بود
|وگر سازش از کوشش خویش بود
|درم داد مر هر یکی را ز گنج
|پراگنده شد بدره پنجاه و پنج
|سر هفته را کرد آهنگ ری
|سوی پارس نزدیک کاوس کی
|دو هفته بری نیز بخشید و خورد
|سیم هفته آهنگ بغداد کرد
|هیونان فرستاد چندی ز ری
|بنزدیک کاوس فرخنده‌پی
|دل پیر زان آگهی تازه شد
|تو گفتی که بر دیگر اندازه شد
|بایوانها تخت زرین نهاد
|بخانه در آرایش چین نهاد
|ببستند آذین بشهر وبه راه
|همه برزن و کوی و بازارگاه
|پذیره شدندش همه مهتران
|بزرگان هر شهر وکنداوران
|همه راه و بی راه گنبد زده
|جهان شد چو دیبا بزر آزده
|همه مشک با گوهر آمیختند
|ز گنبد بسرها فرو ریختند
|چو بیرون شد از شهر کاوس کی
|ابا نامداران فرخنده‌پی
|سوی طالقان آمد و مرو رود
|جهان بود پربانگ و آوای رود
|و زآن پس براه نشاپور شاه
|بدیدند مر یکدگر را براه
|نیا را چو دید از کران شاه نو
|برانگیخت آن باره تندرو
|بروبرنیا برگرفت آفرین
|ستایش سزای جهان آفرین
|همی گفت بی‌تو مبادا جهان
|نه تخت بزرگی نه تاج مهان
|که خورشید چون تو ندیدست شاه
|نه جوشن نه اسب و نه تخت و کلاه
|زجمشید تا بفریدون رسید
|سپهر و زمین چون تو شاهی ندید
|نه زین سان کسی رنج برد از مهان
|نه دید آشکارا نهان جهان
|که روشن جهان برتو فرخنده باد
|دل وجان بدخواه تو کنده باد
|سیاوش گرش روز باز آمدی
|بفر تو او رانیاز آمدی
|بدو گفت شاه این زبخت تو بود
|برومند شاخ درخت تو بود
|زبرجد بیاورد و یاقوت و زر
|همی ریخت بر تارک شاه بر
|بدین گونه تا تخت گوهرنگار
|بشد پایه ها ناپدید از نثار
|بفرمود پس کانجمن را بخوان
|بایوان دیگر بیارای خوان
|نشستند در گلشن زرنگار
|بزرگان پرمایه با شهریار
|همی گفت شاه آن شگفتی که دید
|بدریا در و نامداران شنید
|ز دریا و از گنگ دژ یادکرد
|لب نامداران پراز باد کرد
|ازان خرمی دشت و آن شهر و راغ
|شمرهاو پالیزها چون چراغ
|بدو ماندکاوس کی در شگفت
|ز کردارش اندازه‌ها برگرفت
|بدو گفت روز نو وماه نو
|چو گفتارهای نو و شاه نو
|نه کس چون تواندر جهان شاه دید
|نه این داستان گوش هر کس شنید
|کنون تا بدین اختری نو کنیم
|بمردی همه یاد خسرو کنیم
|بیاراست آن گلشن زرنگار
|می آورد یاقوت‌لب میگسار
|بیک هفته ز ایوان کاوس کی
|همی موج برخاست از جام می
|بهشتم در گنج بگشاد شاه
|همی ساخت آن رنج راپایگاه
|بزرگان که بودند بااوبهم
|برزم و ببزم وبشادی و غم
|باندازه‌شان خلعت آراستند
|زگنج آنچ پرمایه‌تر خواستند
|برفتند هر کس سوی کشوری
|سرافراز بانامور لشکری
|بپرداخت زان پس بکارسپاه
|درم داد یک‌ساله از گنج شاه
|وزآن پس نشستند بی‌انجمن
|نیا و جهانجوی با رای‌زن
|چنین گفت خسرو بکاوس شاه
|جز از کردگار ازکه جوییم راه
|بیابان و یک‌ساله دریا و کوه
|برفتیم با داغ دل یک گروه
|بهامون و کوه و بدریای آب
|نشانی ندیدیم ز افراسیاب
|گرو یک زمان اندر آید بگنگ
|سپاه آرد از هر سویی بیدرنگ
|همه رنج و سختی بپیش اندرست
|اگر چندمان دادگر یاورست
|نیا چون شنید از نبیره سخن
|یکی پند پیرانه افگند بن
|بدو گفت ما همچنین بردو اسب
|بتازیم تا خان آذرگشسب
|سر و تن بشوییم با پا و دست
|چنانچون بودمرد یزدان پرست
|ابا باژ با کردگار جهان
|بدو برکنیم آفرین نهان
|بباشیم بر پیش آتش بپای
|مگر پاک یزدان بود رهنمای
|بجایی که او دارد آرامگاه
|نماید نماینده داد راه
|برین باژ گشتند هر دو یکی
|نگردیدیک تن ز راه اندکی
|نشستند با باژ هر دو براسب
|دوان تا سوی خان آذرگشسب
|پراز بیم دل یک بیک پرامید
|برفتند با جامه‌های سپید
|چو آتش بدیدند گریان شدند
|چو بر آتش تیز بریان شدند
|بدان جایگه زار و گریان دو شاه
|ببودند بادرد و فریاد خواه
|جهان‌آفرین را همی خواندند
|بدان موبدان گوهر افشاندند
|چو خسرو بب مژه رخ بشست
|برافشاند دینار بر زند و است
|بیک هفته بر پیش یزدان بدند
|مپندار کآتش پرستان بدند
|که آتش بدان گاه محراب بود
|پرستنده را دیده پرآب بود
|اگر چند اندیشه گردد دراز
|هم از پاک یزدان نه‌ای بی‌نیاز
|بیک ماه در آذرابادگان
|ببودند شاهان و آزادگان
|ازان پس چنان بد که افراسیاب
|همی بود هر جای بی‌خورد و خواب
|نه ایمن بجان و نه تن سودمند
|هراسان همیشه ز بیم گزند
|همی از جهان جایگاهی بجست
|که باشد بجان ایمن و تن‌درست
|بنزدیک بردع یکی غار بود
|سرکوه غار از جهان نابسود
|ندید ازبرش جای پرواز باز
|نه زیرش پی شیر و آن گراز
|خورش برد وز بیم جان جای ساخت
|بغار اندرون جای بالای ساخت
|زهر شهر دور و بنزدیک آب
|که خوانی ورا هنگ افراسیاب
|همی بود چندی بهنگ اندرون
|ز کرده پشیمان و دل پرزخون
|چو خونریز گردد سرافراز
|بتخت کیان برنماند دراز
|یکی مرد نیک اندران روزگار
|ز تخم فریدون آموزگار
|پرستار با فر و برزکیان
|بهر کار با شاه‌بسته میان
|پرستشگهش کوه بودی همه
|ز شادی شده دور و دور از رمه
|کجا نام این نامور هوم بود
|پرستنده دور از بروبوم بود
|یکی کاخ بود اندران برز کوه
|بدو سخت نزدیک و دور از گروه
|پرستشگهی کرده پشمینه پوش
|زکافش یکی ناله آمد بگوش
|که شاها سرانامور مهترا
|بزرگان و برداوران داورا
|همه ترک و چین زیر فرمان تو
|رسیده بهر جای پیمان تو
|یکی غار داری ببهره بچنگ
|کجات آن سرتاج و مردان جنگ
|کجات آن همه زور ومردانگی
|دلیری ونیروی و فرزانگی
|کجات آن بزرگی و تخت و کلاه
|کجات آن بروبوم و چندان سپاه
|که اکنون بدین تنگ غار اندری
|گریزان بسنگین حصار اندری
|بترکی چو این ناله بشنید هوم
|پرستش رهاکردو بگذاشت بوم
|چنین گفت کین ناله هنگام خواب
|نباشد مگر آن افراسیاب
|چو اندیشه شد بر دلش بر درست
|در غار تاریک چندی بجست
|زکوه اندر آمد بهنگام خواب
|بدید آن در هنگ افراسیاب
|بیامد بکردار شیر ژیان
|زپشمینه بگشاد گردی میان
|کمندی که بر جای زنار داشت
|کجا در پناه جهاندار داشت
|بهنگ اندرون شد گرفت آن بدست
|چو نزدیک شد بازوی او ببست
|همی رفت واو را پس اندر کشان
|همی تاخت با رنج چون بیهشان
|شگفت ار بمانی بدین در رواست
|هرآنکس که او بر جهان پادشاست
|جز از نیک‌نامی نباید گزید
|بباید چمید و بباید چرید
|زگیتی یک عار بگزید راست
|چه دانست کان غار هنگ بلاست
|چو آن شاه راهوم بازو ببست
|همی بردش از جایگاه نشست
|بدو گفت کای مرد باهوش و باک
|پرستار دارنده یزدان پاک
|چه خواهی زمن من کییم درجهان
|نشسته بدین غار بااندهان
|بدو گفت هوم این نه آرام تست
|جهانی سراسر پراز نام تست
|زشاهان گیتی برادر که کشت
|که شد نیز با پاک یزدان درشت
|چو اغریرث و نوذر نامدار
|سیاوش که بد در جهان یادگار
|تو خون سربیگناهان مریز
|نه اندر بن غار بی‌بن گریز
|بدو گفت کاندر جهان بیگناه
|کرادانی ای مردبا دستگاه
|چنین راند برسر سپهر بلند
|که آید زمن درد ورنج و گزند
|زفرمان یزدان کسی نگذرد
|وگردیده اژدها بسپرد
|ببخشای بر من که بیچاره‌ام
|وگر چند بر خود ستمکاره‌ام
|نبیره فریدون فرخ منم
|زبند کمندت همی بگسلم
|کجابرد خواهی مرابسته خوار
|نترسی ز یزدان بروزشمار
|بدو گفت هوم ای بد بدگمان
|همانا فراوان نماندت زمان
|سخنهات چون گلستان نوست
|تراهوش بردست کیخروست
|بپیچد دل هوم را زان گزند
|برو سست کرد آن کیانی کمند
|بدانست کان مرد پرهیزگار
|ببخشود بر ناله شهریار
|بپیچد وزو خویشتن درکشید
|بدریا درون جست و شد ناپدید
|چنان بد که گودرز کشوادگان
|همی رفت باگیو و آزادگان
|گرازان و پویان بنزدیک شاه
|بدریا درون کرد چندی نگاه
|بچشم آمدش هوم با آن کمند
|نوان برلب آب برمستمند
|همان گونه آب را تیره دید
|پرستنده را دیدگان خیره دید
|بدل گفت کین مرد پرهیزگار
|زدریای چیچست گیرد شکار
|نهنگی مگر دم ماهی گرفت
|بدیدار ازو مانده اندر شگفت
|بدو گفت کای مرد پرهیزگار
|نهانی چه داری بکن آشکار
|ازین آب دریا چه جویی همی
|مگر تیره تن را بشویی همی
|بدو گفت هوم ای سرافراز مرد
|نگه کن یکی اندرین کارکرد
|یکی جای دارم بدین تیغ کوه
|پرستشگه بنده دور از گروه
|شب تیره بر پیش یزدان بدم
|همه شب زیزدان پرستان بدم
|بدانگه که خیزد ز مرغان خروش
|یکی ناله زارم آمد بگوش
|همانگه گمان برد روشن دلم
|که من بیخ کین از جهان بگسلم
|بدین گونه آوازم هنگام خواب
|نشاید که باشد جز افراسیاب
|بجستن گرفتم همه کوه و غار
|بدیدم در هنگ آن سوگوار
|دو دستش بزنار بستم چو سنگ
|بدان سان که خونریز بودش دو چنگ
|ز کوه اندر آوردمش تازیان
|خروشان و نوحه‌زنان چون زنان
|ز بس ناله و بانگ و سوگند اوی
|یکی سست کردم همی بند اوی
|بدین جایگه در ز چنگم بجست
|دل و جانم از رستن او بخست
|بدین آب چیچست پنهان شدست
|بگفتم ترا راست چونانک هست
|چو گودرز بشنید این داستان
|بیادآمدش گفته راستان
|از آنجا بشد سوی آتشکده
|چنانچون بود مردم دلشده
|نخستین برآتش ستایش گرفت
|جهان‌آفرین را نیایش گرفت
|بپردخت و بگشاد راز از نهفت
|همان دیده برشهریاران بگفت
|همانگه نشستند شاهان براسب
|برفتند زایوان آذر گشسب
|پراندیشه شد زان سخن شهریار
|بیامد بنزدیک پرهیزگار
|چوهوم آن سرو تاج شاهان بدید
|بریشان بداد آفرین گسترید
|همه شهریاران برو آفرین
|همی خواندند از جهان‌آفرین
|چنین گفت باهوم کاوس شاه
|به یزدان سپاس و بدویم پناه
|که دیدم رخ مردان یزدان‌پرست
|توانا و بادانش و زور دست
|چنین داد پاسخ پرستنده هوم
|به آباد بادا بداد تو بوم
|بدین شاه‌نوروز فرخنده باد
|دل بدسگالان او کنده باد
|پرستنده بودم بدین کوهسار
|که بگذشت برگنگ دژ شهریار
|همی خواستم تا جهان‌آفرین
|بدو دارد آباد روی زمین
|چو باز آمد او شاد و خندان شدم
|نیایش کنان پیش یزدان شدم
|سروش خجسته شبی ناگهان
|بکرد آشکارا بمن برنهان
|ازین غار بی‌بن برآمدخروش
|شنیدم نهادم به آواز گوش
|کسی زار بگریست برتخت عاج
|چه بر کشور و لشکر و تیغ وتاج
|ز تیغ آمدم سوی آن غار تنگ
|کمندی که زنار بودم بچنگ
|بدیدم سر و گوش افراسیاب
|درو ساخته جای آرام و خواب
|ببند کمندش ببستم چو سنگ
|کشیدمش بیچاره زان جای تنگ
|بخواهش بدو سست کردم کمند
|چو آمد برآب بگشاد بند
|بب اندرست این زمان ناپدید
|پی او ز گیتی بباید برید
|ورا گر ببرد باز گیرد سپهر
|بجنبد بگرسیوزش خون و مهر
|چو فرماند دهد شهریار بلند
|برادرش را پای کرده ببند
|بیارند بر کتف او خام گاو
|بدوزند تاگم کند زور وتاو
|چو آواز او یابد افراسیاب
|همانا برآید ز دریای آب
|بفرمود تا روزبانان در
|برفتند باتیغ و گیلی سپر
|ببردند گرسیوز شوم را
|که آشوب ازو بد بر و بوم را
|بدژخیم فرمود تا برکشید
|زرخ پرده شوم رابردرید
|همی دوخت برکتف او خام گاو
|چنین تانماندش بتن هیچ تاو
|برو پوست بدرید و زنهار خواست
|جهان آفرین را همی یار خواست
|چو بشنید آوازش افراسیاب
|پر از درد گریان برآمد ز آب
|بدریا همی کرد پای آشناه
|بیامد بجایی که بد پایگاه
|ز خشکی چو بانگ برادر شنید
|برو بتر آمد ز مرگ آنچ دید
|چو گرسیوز او را بدید اندر آب
|دو دیده پر از خون و دل پر شتاب
|فغان کرد کای شهریار جهان
|سر نامداران و تاج مهان
|کجات آن همه رسم و آیین و گاه
|کجات آن سر تاج و چندان سپاه
|کجات آن همه دانش و زور دست
|کجات آن بزرگان خسروپرست
|کجات آن برزم اندرون فر و نام
|کجات آن ببزم اندرون کام و جام
|که اکنون بدریا نیاز آمدت
|چنین اختر دیرساز آمدت
|چو بشنید بگریست افراسیاب
|همی ریخت خونین سرشک اندر آب
|چنی اد پاسخ که گرد جهان
|بگشتم همی آشکار و نهان
|کزین بخشش بد مگر بگذرم
|ز بد بتر آمد کنون بر سرم
|مرا زندگانی کنون خوار گشت
|روانم پر از درد و تیمار گشت
|نبیرهٔ فریدون و پور پشنگ
|برآویخته سر بکام نهنگ
|همی پوست درند بر وی بچرم
|کسی را نبینم بچشم آب شرم
|زبان دو مهتر پر از گفت و گوی
|روان پرستنده پر جست و جوی
|چو یزدان پرستنده او را بدید
|چنان نوحهٔ زار ایشان شنید
|ز راه جزیره برآمد یکی
|چو دیدش مر او را ز دور اندکی
|گشاد آن کیانی کمند از میان
|دو تایی بیامد چو شیر ژیان
|بینداخت آن گرد کرده کمند
|سر شهریار اندر آمد ببند
|بخشکی کشیدش ز دریای آب
|بشد توش و هوش از رد افراسیاب
|گرفته ورا مرد دین‌دار دست
|بخواری ز دریا کشید و ببست
|سپردش بدیشان و خود بازگشت
|تو گفتی که با باد انباز گشت
|بیامد جهاندار با تیغ تیز
|سری پر ز کینه دلی پر ستیز
|چنین گفت بی‌دولت افراسیاب
|که این روز را دیده بودم بخواب
|سپهر بلند ار فراوان کشید
|همان پردهٔ رازها بردرید
|بواز گفت ای بد کینه جوی
|چراکشت خواهی نیا را بگوی
|چنین داد پاسخ که ای بدکنش
|سزاوار پیغاره و سرزنش
|ز جان برادرت گویم نخست
|که هرگز بلای مهان را نجست
|دگر نوذر آن نامور شهریار
|که از تخم ایرج بد او یادگار
|زدی گردنش را بشمشیر تیز
|برانگیختی از جهان رستخیز
|سه دیگر سیاوش که چون او سوار
|نبیند کسی از مهان یادگار
|بریدی سرش چون سر گوسفند
|همی برگذشتی ز چرخ بلند
|بکردار بد تیز بشتافتی
|مکافات آن بد کنون یافتی
|بدو گفت شاها ببود آنچ بود
|کنون داستانم بباید شنود
|بمان تا مگر مادرت را بجان
|ببینم پس این داستانها بخوان
|بدو گفت گر خواستی مادرم
|چرا آتش افروختی بر سرم
|پدر بیگنه بود و من در نهان
|چه رفت از گزند تو اندر جهان
|سر شهریاری ربودی که تاج
|بدو زار گریان شد و تخت عاج
|کنون روز بادا فره ایزدیست
|مکافات بد را ز یزدان بدیست
|بشمشیر هندی بزد گردنش
|بخاک اندر افگند نازک تنش
|ز خون لعل شد ریش و موی سپید
|برادرش گشت از جهان ناامید
|تهی ماند زو گاه شاهنشهی
|سرآمد برو روزگار مهی
|ز کردار بد بر تنش بد رسید
|مجو ای پسر بند بد را کلید
|چو جویی بدانی که از کار بد
|بفرجام بر بدکنش بد رسد
|سپهبد که با فر یزدان بود
|همه خشم او بند و زندان بود
|چو خونریز گردد بماند نژند
|مکافات یابد ز چرخ بلند
|چنین گفت موبد ببهرام تیز
|که خون سر بیگناهان مریز
|چو خواهی که تاج تو ماند بجای
|مبادی جز آهسته و پاک‌رای
|نگه کن که خود تاج با سر چه گفت
|که با مغزت ای سر خرد باد جفت
|بگرسیوز آمد ز کار نیا
|دو رخ زرد و یک دل پر از کیمیا
|کشیدندش از پیش دژخیم زار
|ببند گران و ببد روزگار
|ابا روزبانان مردم‌کشان
|چنانچون بود مردم بدنشان
|چو در پیش کیخسرو آمد بدرد
|ببارید خون بر رخ لاژورد
|شهنشاه ایران زبان برگشاد
|و زآن تشت و خنجر بسی کرد یاد
|ز تور و فریدون و سلم سترگ
|ز ایرج که بد پادشاه بزرگ
|بدژخیم فرمود تا تیغ تیز
|کشید و بیامد دلی پر ستیز
|میان سپهبد بدو نیم کرد
|سپه را همه دل پر از بیم کرد
|بهم برفگندندشان همچو کوه
|ز هر سو بدور ایستاده گروه
|ز یزدان چو شاه آرزوها بیافت
|ز دریا سوی خان آذر شتافت
|بسی زر بر آتش برافشاندند
|بزمزم همی آفرین خواندند
|ببودند یک روز و یک شب بپای
|بپیش جهانداور رهنمای
|چو گنجور کیخسرو آمد زرسب
|ببخشید گنجی بر آذرگشسب
|بران موبدان خلعت افگند نیز
|درم داد و دینار و بسیار چیز
|بشهر اندرون هرک درویش بود
|وگر خوردش از کوشش خویش بود
|بران نیز گنجی پراگنده کرد
|جهانی بداد و دهش بنده کرد
|ازان پس بتخت کیان برنشست
|در بار بگشاد و لب را ببست
|نبشتند نامه بهر کشوری
|بهر نامداری و هر مهتری
|ز خاور بشد نامه تا باختر
|بجایی که بد مهتری با گهر
|که روی زمین از بد اژدها
|بشمشیر کیخسرو آمد رها
|بنیروی یزدان پیروزگر
|نیاسود و نگشاد هرگز کمر
|روان سیاوش را زنده کرد
|جهان را بداد و دهش بنده کرد
|همی چیز بخشید درویش را
|پرستنده و مردم خویش را
|ازان پس چنین گفت شاه جهان
|که ای نامداران فرخ مهان
|زن و کودک خرد بیرون برید
|خورشها و رامش بهامون برید
|بپردخت زان پس برامش نهاد
|برفتند گردان خسرو نژاد
|هرآنکس که بود از نژاد زرسب
|بیامد بایوان آذرگشسب
|چهل روز با شاه کاوس کی
|همی بود با رامش و رود و می
|چو رخشنده شد بر فلک ماه نو
|ز زر افسری بر سر شاه نو
|بزرگان سوی پارس کردند روی
|برآسوده از رزم وز گفت و گوی
|بهر شهر کاندر شدندی ز راه
|شدی انجمن مرد بر پیشگاه
|گشادی سر بدره‌ها شهریار
|توانگر شدی مرد پرهیزگار
|چو با ایمنی گشت کاوس جفت
|همه راز دل پیش یزدان بگفت
|چنین گفت کای برتر از روزگار
|تو باشی بهر نیکی آموزگار
|ز تو یافتم فر و اورنگ و بخت
|بزرگی و دیهیم و هم تاج و تخت
|تو کردی کسی را چو من بهرمند
|ز گنج و ز تخت و ز نام بلند
|ز تو خواستم تا بکی کینه‌ور
|بکین سیاوش ببندد کمر
|نبیره بدیدم جهانبین خویش
|بفرهنگ و تدبیر و آیین خویش
|جهانجوی با فر و برز و خرد
|ز شاهان پیشینگان بگذرد
|چو سالم سه پنجاه بر سر گذشت
|سر موی مشکین چو کافور گشت
|همان سرو یازنده شد چون کمان
|ندارم گران گر سرآید زمان
|بسی برنیامد برین روزگار
|کزو ماند نام از جهان یادگار
|جهاندار کیخسرو آمد بگاه
|نشست از بر زیرگه با سپاه
|از ایرانیان هرک بد نامجوی
|پیاده برفتند بی‌رنگ و بوی
|همه جامه‌هاشان کبود و سیاه
|دو هفته ببودند با سوگ شاه
|ز بهر ستودانش کاخی بلند
|بکردند بالای او ده کمند
|ببردند پس نامداران شاه
|دبیقی و دیبای رومی سیاه
|برو تافته عود و کافور و مشک
|تنش را بدو در بکردند خشک
|نهادند زیراندرش تخت عاج
|بسربر ز کافور وز مشک تاج
|چو برگشت کیخسرو از پیش تخت
|در خوابگه را ببستند سخت
|کسی نیز کاوس کی را ندید
|ز کین و ز آوردگاه آرمید
|چنینست رسم سرای سپنج
|نمانی درو جاودانه مرنج
|نه دانا گذر یابد از چنگ مرگ
|نه جنگ‌آوران زیر خفتان و ترگ
|اگر شاه باشی وگر زردهشت
|نهالی ز خاکست و بالین ز خشت
|چنان دان که گیتی ترا دشمنست
|زمین بستر و گور پیراهنست
|چهل روز سوگ نیا داشت شاه
|ز شادی شده دور وز تاج و گاه
|پس آنگه نشست از بر تخت عاج
|بسر برنهاد آن دل‌افروز تاج
|سپاه انجمن شد بدرگاه شاه
|ردان و بزرگان زرین کلاه
|بشاهی برو آفرین خواندند
|بران تاج بر گوهر افشاندند
|یکی سور بد در جهان سربسر
|چو بر تخت بنشست پیروزگر
|برین گونه تا سالیان گشت شست
|جهان شد همه شاه را زیردست
|پراندیشه شد مایه‌ور جان شاه
|ازان رفتن کار و آن دستگاه
|همی گفت ویران و آباد بوم
|ز چین و ز هند و توران و روم
|هم از خاوران تا در باختر
|ز کوه و بیابان وز خشک و تر
|سراسر ز بدخواه کردم تهی
|مرا گشت فرمان و گاه مهی
|جهان از بداندیش بی‌بیم شد
|دل اهرمن زین به دو نیم شد
|ز یزدان همه آرزو یافتم
|وگر دل همه سوی کین تافتم
|روانم نباید که آرد منی
|بداندیشی و کیش آهرمنی
|شوم همچو ضحاک تازی و جم
|که با سلم و تور اندر آیم بزم
|بیک سو چو کاوس دارم نیا
|دگر سو چو توران پر از کیمیا
|چو کاوس و چون جادو افراسیاب
|که جز روی کژی ندیدی بخواب
|بیزدان شوم یک زمان ناسپاس
|بروشن روان اندر آرم هراس
|ز من بگسلد فره ایزدی
|گر آیم بکژی و راه بدی
|ازان پس بران تیرگی بگذرم
|بخاک اندر آید سر و افسرم
|بگیتی بماند ز من نام بد
|همان پیش یزدان سرانجام بد
|تبه گرددم چهر و رنگ رخان
|بریزد بخاک اندرون استخوان
|هنر کم شود ناسپاسی بجای
|روان تیره گردد بدیگر سرای
|گرفته کسی تاج و تخت مرا
|بپای اندر آورده بخت مرا
|ز من نام ماند بدی یادگار
|گل رنجهای کهن گشته خار
|من اکنون چو کین پدر خواستم
|جهانی بخوبی بیاراستم
|بکشتم کسی را که بایست کشت
|که بد کژ و با راه یزدان درشت
|بباد و ویران درختی نماند
|که منشور تخت مرا برنخواند
|بزرگان گیتی مرا کهترند
|وگر چند با گنج و با افسرند
|سپاسم ز یزدان که او داد فر
|همان گردش اختر و پای و پر
|کنون آن به آید که من راه‌جوی
|شوم پیش یزدان پر از آب روی
|مگر هم بدین خوبی اندر نهان
|پرستندهٔ کردگار جهان
|روانم بدان جای نیکان برد
|که این تاج و تخت مهی بگذرد
|نیابد کسی زین فزون کام و نام
|بزرگی و خوبی و آرام و جام
|رسیدیم و دیدیم راز جهان
|بد و نیک هم آشکار و نهان
|کشاورز دیدیم گر تاجور
|سرانجام بر مرگ باشد گذر
|بسالار نوبت بفرمود شاه
|که هر کس که آید بدین بارگاه
|ورا بازگردان بنیکو سخن
|همه مردمی جوی و تندی مکن
|ببست آن در بارگاه کیان
|خروشان بیامد گشاده‌میان
|ز بهر پرستش سر وتن بشست
|بشمع خرد راه یزدان بجست
|بپوشید پس جامهٔ نو سپید
|نیایش کنان رفت دل پر امید
|بیامد خرامان بجای نماز
|همی گفت با داور پاک راز
|همی گفت کای برتر از جان پاک
|برآرندهٔ آتش از تیره خاک
|مرا بین و چندی خرد ده مرا
|هم اندیشهٔ نیک و بد ده مرا
|ترا تا بباشم نیایش کنم
|بدین نیکویها فزایش کنم
|بیامرز رفته گناه مرا
|ز کژی بکش دستگاه مرا
|بگردان ز جانم بد روزگار
|همان چارهٔ دیو آموزگار
|بدان تا چو کاوس و ضحاک و جم
|نگیرد هوا بر روانم ستم
|چو بر من بپوشد در راستی
|بنیرو شود کژی و کاستی
|بگردان ز من دیو را دستگاه
|بدان تا ندارد روانم تباه
|نگه‌دار بر من همین راه و سان
|روانم بدان جای نیکان رسان
|شب و روز یک هفته بر پای بود
|تن آنجا و جانش دگر جای بود
|سر هفته را گشت خسرو نوان
|بجای پرستش نماندش توان
|بهشتم ز جای پرستش برفت
|بر تخت شاهی خرامید تفت
|همه پهلوانان ایران سپاه
|شگفتی فرومانده از کار شاه
|ازان نامداران روز نبرد
|همی هر کسی دیگر اندیشه کرد
|چو بر تخت شد نامور شهریار
|بیامد بدرگاه سالار بار
|بفرمود تا پرده برداشتند
|سپه را ز درگاه بگذاشتند
|برفتند با دست کرده بکش
|بزرگان پیل افکن شیرفش
|چو طوس و چو گودرز و گیو دلیر
|چو گرگین و بیژن چو رهام شیر
|چو دیدند بردند پیشش نماز
|ازان پس همه برگشادند راز
|که شاها دلیرا گوا داورا
|جهاندار و بر مهتران مهترا
|چو تو شاه ننشست بر تخت عاج
|فروغ از تو گیرد همی مهر و تاج
|فرازندهٔ نیزه و تیغ و اسب
|فروزندهٔ فرخ آذرگشسب
|نترسی ز رنج و ننازی بگنج
|بگیتی ز گنجت فزونست رنج
|همه پهلوانان ترا بنده‌ایم
|سراسر بدیدار تو زنده‌ایم
|همه دشمنان را سپردی بخاک
|نماندت بگیتی ز کس بیم و باک
|بهر کشوری لشکر و گنج تست
|بجایی که پی برنهی رنج تست
|ندانیم کاندیشهٔ شهریار
|چرا تیره شد اندرین روزگار
|ترا زین جهان روز برخوردنست
|نه هنگام تیمار و پژمردنست
|گر از ما بچیزی بیازرد شاه
|از آزار او نیست ما را گناه
|بگوید بما تا دلش خوش کنیم
|پر از خون دل و رخ بر آتش کنیم
|وگر دشمنی دارد اندر نهان
|بگوید بما شهریار جهان
|همه تاجداران که بودند شاه
|بدین داشتند ارج گنج و سپاه
|که گر سر ستانند و گر سر دهند
|چو ترگ دلیران بسر برنهند
|نهانی که دارد بگوید بما
|همان چارهٔ آن بجوید ز ما
|بدیشان چنین گفت پس شهریار
|که با کس ندارید کس کارزار
|بگیتی ز دشمن مرا نیست رنج
|نشد نیز جایی پراکنده گنج
|نه آزار دارم ز کار سپاه
|نه اندر شما هست مرد گناه
|ز دشمن چو کین پدر خواستم
|بداد وبدین گیتی آراستم
|بگیتی پی خاک تیره نماند
|که مهر نگین مرا برنخواند
|شما تیغها در نیام آورید
|می سرخ و سیمینه جام آورید
|بجای چرنگ کمان نای و چنگ
|بسازید با باده و بوی و رنگ
|بیک هفته من پیش یزدان بپای
|ببودم به اندیشه و پاک‌رای
|یکی آرزو دارم اندر نهان
|همی خواهم از کردگار جهان
|بگویم گشاده چو پاسخ دهید
|بپاسخ مرا روز فرخ نهید
|شما پیش یزدان نیایش کنید
|برین کام و شادی ستایش کنید
|که او داد بر نیک و بد دستگاه
|ستایش مر او را که بنمود راه
|ازان پس بمن شادمانی کنید
|ز بدها روان بی‌گمانی کنید
|بدانید کین چرخ ناپایدار
|نداند همی کهتر از شهریار
|همی بدرود پیر و برنا بهم
|ازو داد بینیم و زو هم ستم
|همه پهلوانان ز نزدیک شاه
|برون آمدند از غمان جان تباه
|بسالار بار آن زمان گفت شاه
|که بنشین پس پردهٔ بارگاه
|کسی را مده بار در پیش من
|ز بیگانه و مردم خویش من
|بیامد بجای پرستش بشب
|بدادار دارنده بگشاد لب
|همی گفت ای برتر از برتری
|فزایندهٔ پاکی و مهتری
|تو باشی بمینو مرا رهنمای
|مگر بگذرم زین سپنجی سرای
|نکردی دلم هیچ نایافته
|روان جای روشن دلان تافته
|چو یک هفته بگذشت ننمود روی
|برآمد یکی غلغل و گفت و گوی
|همه پهلوانان شدند انجمن
|بزرگان فرزانه و رای زن
|چو گودرز و چون طوس نوذرنژاد
|سخن رفت چندی ز بیداد و داد
|ز کردار شاهان برتر منش
|ز یزدان پرستان وز بدکنش
|همه داستانها زدند از مهان
|بزرگان و فرزانگان جهان
|پدر گیو را گفت کای نیکبخت
|همیشه پرستندهٔ تاج و تخت
|از ایران بسی رنج برداشتی
|بر و بوم و پیوند بگذاشتی
|بپیش آمد اکنون یکی تیره کار
|که آن را نشاید که داریم خوار
|بباید شدن سوی زابلستان
|سواری فرستی بکابلستان
|بزابل برستم بگویی که شاه
|ز یزدان بپیچید و گم کرد راه
|در بار بر نامداران ببست
|همانا که با دیو دارد نشست
|بسی پوزش و خواهش آراستیم
|همی زان سخن کام او خواستیم
|فراوان شنید ایچ پاسخ نداد
|دلش خیره بینیم و سر پر ز باد
|بترسیم کو هیچو کاوس شاه
|شود کژ و دیوش بپیچد ز راه
|شما پهلوانید و داناترید
|بهر بودنی بر تواناترید
|کنون هرک اوهست پاکیزه‌رای
|ز قنوج وز دنور و مرغ و مای
|ستاره‌شناسان کابلستان
|همه پاکریان زابلستان
|بیارید زین در یکی انجمن
|بایران خرامید با خویشتن
|شد این پادشاهی پر از گفت و گوی
|چو پوشید خسرو ز ما رای و روی
|فگندیم هرگونه رایی ز بن
|ز دستان گشاید همی این سخن
|سخنهای گودرز بشنید گیو
|ز لشکر گزین کرد مردان نیو
|برآشفت و اندیشه اندر گرفت
|ز ایران ره سیستان برگرفت
|چو نزدیک دستان و رستم رسید
|بگفت آن شگفتی که دید و شنید
|غمی گشت پس نامور زال گفت
|که گشتیم با رنج بسیار جفت
|برستم چنین گفت کز بخردان
|ستاره‌شناسان و هم موبدان
|ز زابل بخوان و ز کابل بخواه
|بدان تا بیایند با ما براه
|شدند انجمن موبدان و ردان
|ستاره‌شناسان و هم بخردان
|همه سوی دستان نهادند روی
|ز زابل به ایران نهادند روی
|جهاندار برپای بد هفت روز
|بهشتم چو بفروخت گیتی‌فروز
|ز در پرده برداشت سالار بار
|نشست از بر تخت زر شهریار
|همه پهلوانان ابا موبدان
|برفتند نزدیک شاه جهان
|فراوان ببودند پیشش بپای
|بزرگان با دانش و رهنمای
|جهاندار چون دید بنداختشان
|برسم کیان پایگه ساختشان
|ازان نامداران خسروپرست
|کس از پای ننشست و نگشاد دست
|گشادند لب کی سپهر روان
|جهاندار باداد و روشن‌روان
|توانایی و فر شاهی تراست
|ز خورشید تا پشت ماهی تراست
|همه بودنیها بروشن‌روان
|بدانی بکردار و دانش جوان
|همه بندگانیم در پیش شاه
|چه کردیم و بر ما چرا بست راه
|ارغم ز دریاست خشکی کنیم
|همه چادر خاک مشکی کنیم
|وگر کوه باشد ز بن برکنیم
|بخنجر دل دشمنان بشکنیم
|وگر چارهٔ این برآید بگنج
|نبیند ز گنج درم نیز رنج
|همه پاسبانان گنج توایم
|پر از درد گریان ز رنج توایم
|چنین داد پاسخ جهاندار باز
|که از پهلوانان نیم بی‌نیاز
|ولیکن ندارم همی دل برنج
|ز نیروی دست و ز مردان و گنج
|نه در کشوری دشمن آمد پدید
|که تیمار آن بد بباید کشید
|یکی آرزو خواست روشن دلم
|همی دل آن آرزو نگسلم
|بدان آرزو دارم اکنون امید
|شب تیره تا گاه روز سپید
|چه یابم بگویم همه راز خویش
|برآرم نهان کرده آواز خویش
|شما بازگردید پیروز و شاد
|بد اندیشه بر دل مدارید یاد
|همه پهلوانان آزادمرد
|برو خواندند آفرینی بدرد
|چو ایشان برفتند پیروز شاه
|بفرمود تا پردهٔ بارگاه
|فروهشت و بنشست گریان بدرد
|همی بود پیچان و رخ لاژورد
|جهاندار شد پیش برتر خدای
|همی خواست تا باشدش رهنمای
|همی گفت کای کردگار سپهر
|فروزندهٔ نیکی و داد و مهر
|ازین شهریاری مرا سود نیست
|گر از من خداوند خشنود نیست
|ز من نیکوی گر پذیرفت و زشت
|نشستن مرا جای ده در بهشت
|چنین پنج هفته خروشان بپای
|همی بود بر پیش گیهان خدای
|شب تیره از رنج نغنود شاه
|بدانگه که برزد سر از برج ماه
|بخفت او و روشن روانش نخفت
|که اندر جهان با خرد بود جفت
|چنان دید در خواب کو را بگوش
|نهفته بگفتی خجسته سروش
|که ای شاه نیک‌اختر و نیک‌بخت
|بسودی بسی یاره و تاج و تخت
|اگر زین جهان تیز بشتافتی
|کنون آنچ جستی همه یافتی
|بهمسیایگی داور پاک جای
|بیابی بدین تیرگی در مپای
|چو بخشی بارزانیان بخش گنج
|کسی را سپار این سرای سپنج
|توانگر شوی گر تو درویش را
|کنی شادمان مردم خویش را
|کسی گردد ایمن ز چنگ بلا
|که یابد رها زین دم اژدها
|هرآنکس که از بهر تو رنج برد
|چنان دان که آن از پی گنج برد
|چو بخشی بارزانیان بخش چیز
|که ایدر نمانی تو بسیار نیز
|سر تخت را پادشاهی گزین
|که ایمن بود مور ازو بر زمین
|چو گیتی ببخشی میاسای هیچ
|که آمد ترا روزگار بسیچ
|چو بیدار شد رنج دیده ز خواب
|ز خوی دید جای پرستش پرآب
|همی بود گریان و رخ بر زمین
|همی خواند بر کردگار آفرین
|همی گفت گر تیز بشتافتم
|ز یزدان همه کام دل یافتم
|بیامد بر تخت شاهی نشست
|یکی جامهٔ نابسوده بدست
|بپوشید و بنشست بر تخت عاج
|جهاندار بی‌یاره و گرز و تاج
|سر هفته را زال و رستم بهم
|رسیدند بی‌کام دل پر ز غم
|چو ایرانیان آگهی یافتند
|همه داغ دل پیش بشتافتند
|چو رستم پدید آمد و زال زر
|همان موبدان فراوان هنر
|هرآنکس که بود از نژاد زرسب
|پذیره شدن را بیاراست اسب
|همان طوس با کاویانی درفش
|همه نامداران زرینه کفش
|چو گودرز پیش تهمتن رسید
|سرشکش ز مژگان برخ برچکید
|سپاهی همی رفت رخساره زرد
|ز خسرو همه دل پر از داغ و درد
|بگفتند با زال و رستم که شاه
|بگفتار ابلیس گم کرد راه
|همه بارگاهش سیاهست و بس
|شب و روز او را ندیدست کس
|ازین هفته تا آن در بارگاه
|گشایند و پوییم و یابیم راه
|جز آنست کیخسرو ای پهلوان
|که دیدی تو شاداب و روشن‌روان
|شده کوژ بالای سرو سهی
|گرفته گل سرخ رنگ بهی
|ندانم چه چشم بد آمد بروی
|چرا پژمرید آن چو گلبرگ روی
|مگر تیره شد بخت ایرانیان
|وگر شاه را ز اختر آمد زیان
|بدیشان چنین گفت زال دلیر
|که باشد که شاه آمد از گاه سیر
|درستی و هم دردمندی بود
|گهی خوشی و گه نژندی بود
|شما دل مدارید چندین بغم
|که از غم شود جان خرم دژم
|بکوشیم و بسیار پندش دهیم
|بپند اختر سودمندش دهیم
|وزان پس هرآنکس که آمد براه
|برفتند پویان سوی بارگاه
|هم آنگه ز در پرده برداشتند
|بر اندازه‌شان شاد بگذاشتند
|چو دستان و چون رستم پیلتن
|چو طوس و چو گودرز و آن انجمن
|چو گرگین و چون بیژن و گستهم
|هرآنکس که رفتند گردان بهم
|شهنشاه چون روی ایشان بدید
|بپرده در آوای رستم شنید
|پراندیشه از تخت برپای خاست
|چنان پشت خمیده را کرد راست
|ز دانندگان هرک بد زابلی
|ز قنوج وز دنبر و کابلی
|یکایک بپرسید و بنواختشان
|برسم مهی پایگه ساختشان
|همان نیز ز ایرانیان هرک بود
|باندازه‌شان پایگه برفزود
|برو آفرین کرد بسیار زال
|که شادان بدی تا بود ماه و سال
|ز گاه منوچهر تا کیقباد
|ازان نامداران که داریم یاد
|همان زو طهماسب و کاوس کی
|بزرگان و شاهان فرخنده‌پی
|سیاوش مرا خود چو فرزند بود
|که با فر و با برز و اورند بود
|ندیدم کسی را بدین بخردی
|بدین برز و این فره ایزدی
|بپیروزی و مردی و مهر و رای
|که شاهیت بادا همیشه بجای
|چه مهتر که پای ترا خاک نیست
|چه زهر آنک نام تو تریاک نیست
|یکی ناسزا آگهی یافتم
|بدان آگهی تیز بشتافتم
|ستاره‌شناسان و کنداوران
|ز هر کشوری آنک دیدم سران
|ز قنوج وز دنور و مرغ و مای
|برفتند با زیج هندی ز جای
|بدان تا بجویند راز سپهر
|کز ایران چرا پاک ببرید مهر
|از ایران کس آمد که پیروز شاه
|بفرمود تا پردهٔ بارگاه
|نه بردارد از پیش سالار بار
|بپوشد ز ما چهرهٔ شهریار
|من از درد ایرانیان چو عقاب
|همی تاختم همچو کشتی بر آب
|بدان تا بپرسم ز شاه جهان
|ز چیزی که دارد همی در نهان
|به سه چیز هر کار نیکو شود
|همان تخت شاهی بی‌آهو شود
|بگنج و برنج و بمردان مرد
|بجز این نشاید همی کار کرد
|چهارم بیزدان ستایش کنیم
|شب و روز او را نیایش کنیم
|که اویست فریادرس بنده را
|همو بازدارد گراینده را
|بدرویش بخشیم بسیار چیز
|اگر چند چیز ارجمند است نیز
|بدان تا روان تو روشن کند
|خرد پیش مغز تو جوشن کند
|چو بشنید خسرو ز دستان سخن
|یکی دانشی پاسخ افگند بن
|بدو گفت کای پیر پاکیزه مغز
|همه رای و گفتارهای تو نغز
|ز گاه منوچهر تا این زمان
|نه‌ای جز بی‌آزار و نیکی گمان
|همان نامور رستم پیلتن
|ستون کیان نازش انجمن
|سیاوش را پروراننده اوست
|بدو نیکویها رساننده اوست
|سپاهی که دیدند گوپال او
|سر ترگ و برز و فر و یال او
|بسی جنگ ناکرده بگریختند
|همه دشت تیر و کمان ریختند
|بپیش نیاکان من کینه‌خواه
|چو دستور فرخ نماینده راه
|وگر نام و رنج تو گیرم بیاد
|بماند سخن تازه تا صد نژاد
|ز گفتار چرب ار پژوهش کنم
|ترا این ستایش نکوهش کنم
|دگر هرچ پرسیدی از کار من
|ز نادادن بار و آزار من
|بیزدان یکی آرزو داشتم
|جهان را همه خوار بگذاشتم
|کنون پنج هفتست تا من بپای
|همی خواهم از داور رهنمای
|که بخشد گذشته گناه مرا
|درخشان کند تیرگاه مرا
|برد مر مرا زین سپنجی سرای
|بود در همه نیکوی رهنمای
|نماند کزین راستی بگذرم
|چو شاهان پیشین یپیچد سرم
|کنون یافتم هرچ جستم ز کام
|بباید پسیچید کآمد خرام
|سحرگه مرا چشم بغنود دوش
|ز یزدان بیامد خجسته سروش
|که برساز کآمد گه رفتنت
|سرآمد نژندی و ناخفتنت
|کنون بارگاه من آمد بسر
|غم لشکر و تاج و تخت و کمر
|غمی شد دل ایرانیان را ز شاه
|همه خیره گشتند و گم کرده راه
|چو بشنید زال این سخن بردمید
|یکی باد سرد از جگر برکشید
|بایرانیان گفت کین رای نیست
|خرد را بمغز اندرش جای نیست
|که تا من ببستم کمر بر میان
|پرستنده‌ام پیش تخت کیان
|ز شاهان ندیدم کسی کین بگفت
|چو او گفت ما را نباید نهفت
|نباید بدین بود همداستان
|که او هیچ راند چنین داستان
|مگر دیو با او هم‌آواز گشت
|که از راه یزدان سرش بازگشت
|فریدون و هوشنگ یزدان پرست
|نبردند هرگز بدین کار دست
|بگویم بدو من همه راستی
|گر آید بجان اندرون کاستی
|چنین یافت پاسخ ز ایرانیان
|کزین سان سخن کس نگفت از میان
|همه با توایم آنچ گویی بشاه
|مبادا که او گم کند رسم و راه
|شنید این سخن زال برپای خاست
|چنین گفت کای خسرو داد و راست
|ز پیر جهاندیده بشنو سخن
|چو کژ آورد رای پاسخ مکن
|که گفتار تلخست با راستی
|ببندد بتلخی در کاستی
|نشاید که آزار گیری ز من
|برین راستی پیش این انجمن
|بتوران زمین زادی از مادرت
|همانجا بد آرام و آبشخورت
|ز یک سو نبیرهٔ رد افراسیاب
|که جز جادوی را ندیدی بخواب
|چو کاوس دژخیم دیگر نیا
|پر از رنگ رخ دل پر از کیمیا
|ز خاور ورا بود تا باختر
|بزرگی و شاهی و تاج و کمر
|همی خواست کز آسمان بگذرد
|همه گردش اختران بشمرد
|بدان بر بسی پندها دادمش
|همین تلخ گفتار بگشادمش
|بس پند بشنید و سودی نکرد
|ازو بازگشتم پر از داغ و درد
|چو بر شد نگون اندر آمد بخاک
|ببخشود بر جانش یزدان پاک
|بیامد بیزدان شده ناسپاس
|سری پر ز گرد و دلی پرهراس
|تو رفتی و شمشیرزن صد هزار
|زره‌دار با گرزهٔ گاوسار
|چو شیر ژیان ساختی رزم را
|بیاراستی دشت خوارزم را
|ز پیش سپه تیز رفتی بجنگ
|پیاده شدی پس بجنگ پشنگ
|گر او را بدی بر تو بر دست‌یاب
|بایران کشیدی رد افراسیاب
|زن و کودک خرد ایرانیان
|ببردی بکین کس نبستی میان
|ترا ایزد از دست او رسته کرد
|ببخشود و رای تو پیوسته کرد
|بکشتی کسی را که زو بد هراس
|بدادار دارنده بد ناسپاس
|چو گفتم که هنگام آرام بود
|گه بخشش و پوشش و جام بود
|بایران کنون کار دشوارتر
|فزونتر بدی دل پرآزارتر
|که تو برنوشتی ره ایزدی
|بکژی گذشتی و راه بدی
|ازین بد نباشد تنت سودمند
|نیاید جهان‌آفرین را پسند
|گر این باشد این شاه سامان تو
|نگردد کسی گرد پیمان تو
|پشیمانی آید ترا زین سخن
|براندیش و فرمان دیوان مکن
|وگر نیز جویی چنین کار دیو
|ببرد ز تو فر کیهان خدیو
|بمانی پر از درد و دل پر گناه
|نخوانند ازین پس ترا نیز شاه
|بیزدان پناه و بیزدان گرای
|که اویست بر نیک و بد رهنمای
|گر این پند من یک بیک نشنوی
|بهرمن بدکنش بگروی
|بماندت درد و نماندت بخت
|نه اورنگ شاهی نه تاج و نه تخت
|خرد باد جان ترا رهنمای
|بپاکی بماناد مغزت بجای
|سخنهای دستان چو آمد ببن
|یلان برگشادند یکسر سخن
|که ما هم برآنیم کین پیر گفت
|نباید در راستی را نهفت
|چو کیخسرو آن گفت ایشان شنید
|زمانی بیاسود و اندر شمید
|پراندیشه گفت ای جهاندیده زال
|بمردی بی‌اندازه پیموده سال
|اگر سرد گویمت بر انجمن
|جهاندار نپسندد این بد ز من
|دگر آنک رستم شود دردمند
|ز درد وی آید بایران گزند
|دگر آنگ گر بشمری رنج‌اوی
|همانا فزون آید از گنج اوی
|سپر کرد پیشم تن خویش را
|نبد خواب و خوردن بداندیش را
|همان پاسخت را بخوبی کنیم
|دلت را بگفتار تو نشکنیم
|چنین گفت زان پس به آواز سخت
|که ای سرفرازان پیروز بخت
|سخنهای دستان شنیدم همه
|که بیدار بگشاد پیش رمه
|بدارنده یزدان گیهان خدیو
|که من دورم از راه و فرمان دیو
|به یزدان گراید همی جان من
|که آن دیدم از رنج درمان من
|بدید آن جهان را دل روشنم
|خرد شد ز بدهای او جوشنم
|بزال آنگهی گفت تندی مکن
|براندازه باید که رانی سخن
|نخست آنک گفتی ز توران‌نژاد
|خردمند و بیدار هرگز نزاد
|جهاندار پور سیاوش منم
|ز تخم کیان راد و باهش منم
|نبیرهٔ جهاندار کاوس کی
|دل‌افروز و با دانش و نیک‌پی
|بمادر هم از تخم افراسیاب
|که با خشم او گم شدی خورد و خواب
|نبیرهٔ فریدون و پور پشنگ
|ازین گوهران چنین نیست ننگ
|که شیران ایران بدریای آب
|نشستی تن از بیم افراسیاب
|دگر آنک کاوس صندوق ساخت
|سر از پادشاهی همی برفراخت
|چنان دان که اندر فزونی منش
|نسازند بر پادشا سرزنش
|کنون من چو کین پدر خواستم
|جهان را بپیروزی آراستم
|بکشتم کسی را کزو بود کین
|وزو جور و بیداد بد بر زمین
|بگیتی مرا نیز کاری نماند
|ز بدگوهران یادگاری نماند
|هرآنگه که اندیشه گردد دراز
|ز شادی و از دولت دیریاز
|چو کاوس و جمشید باشم براه
|چو ایشان ز من گم شود پایگاه
|چو ضحاک ناپاک و تور دلیر
|که از جور ایشان جهان گشت سیر
|بترسم که چون روز نخ برکشد
|چو ایشان مرا سوی دوزخ کشد
|دگر آنک گفتی که باشیده جنگ
|بیاراستی چون دلاور پلنگ
|ازان بد کز ایران ندیدم سوار
|نه اسپ افگنی از در کارزار
|که تنها بر او بجنگ آمدی
|چو رفتی برزمش درنگ آمدی
|کسی را کجا فر یزدان نبود
|وگر اختر نیک خندان نبود
|همه خاک بودی بجنگ پشنگ
|از ایران بدین سان شدم تیزچنگ
|بدین پنج هفته که من روز و شب
|همی بفرین برگشادم دو لب
|بدان تا جهاندار یزدان پاک
|رهاند مرا زین غم تیره خاک
|شدم سیر زین لشکر و تاج و تخت
|سبک بار گشتیم و بستیم رخت
|تو ای پیر بیدار دستان سام
|مرا دیو گویی که بنهاد دام
|بتاری و کژی بگشتم ز راه
|روان گشته بی‌مایه و دل تباه
|ندانم که بادافره ایزدی
|کجا یابم و روزگار بدی
|چو دستان شنید این سخن خیره شد
|همی چشمش از روی او تیره شد
|خروشان شد از شاه و بر پای خاست
|چنین گفت کای داور داد و راست
|ز من بود تیزی و نابخردی
|توی پاک فرزانهٔ ایزدی
|سزد گر ببخشی گناه مرا
|اگر دیو گم کرد راه مرا
|مرا سالیان شد فزون از شمار
|کمر بسته‌ام پیش هر شهریار
|ز شاهان ندیدم کزین گونه راه
|بجستی ز دادار خورشید و ماه
|که ما را جدایی نبود آرزوی
|ازین دادگر خسرو نیک‌خوی
|سخنهای دستان چو بشنید شاه
|پسند آمدش پوزش نیک‌خواه
|بیازید و بگرفت دستش بدست
|بر خویش بردش بجای نشست
|بدانست کو این سخن جز بمهر
|نپیمود با شاه خورشید چهر
|چنین گفت پس شاه با زال زر
|که اکنون ببندید یکسر کمر
|تو و رستم و طوس و گودرز و گیو
|دگر هرک او نامدارست نیو
|سراپرده از شهر بیرون برید
|درفش همایون بهامون برید
|ز خرگاه وز خیمه چندانک هست
|بسازید بر دشت جای نشست
|درفش بزرگان و پیل و سپاه
|بسازید روشن یکی رزمگاه
|چنان کرد رستم که خسرو بگفت
|ببردند پرده‌سرای از نهفت
|بهامون کشیدند ایرانیان
|بفرمان ببستند یکسر میان
|سپید و سیاه و بنفش و کبود
|زمین کوه تا کوه پر خیمه بود
|میان اندرون کاویانی درفش
|جهان زو شده سرخ و زرد و بنفش
|سراپردهٔ زال نزدیک شاه
|برافراخته زو درفش سیاه
|بدست چپش رستم پهلوان
|ز کابل بزرگان روشن‌روان
|بپیش اندرون طوس و گودرز و گیو
|چو رهام و شاپور و گرگین نیو
|پس پشت او بیژن و گستهم
|بزرگان که بودند با او بهم
|شهنشاه بر تخت زرین نشست
|یکی گرزهٔ گاوپیکر بدست
|بیک دست او زال و رستم بهم
|چو پیل سرافراز و شیر دژم
|بدست گر طوس و گودرز و گیو
|دگر بیژن گرد و رهام نیو
|نهاده همه چهر بر چشم شاه
|بدان تا چه گوید ز کار سپاه
|بواز گفت آن زمان شهریار
|که این نامداران به روزگار
|هران کس که دارید راه و خرد
|بدانید کین نیک و بد بگذرد
|همه رفتنی‌ایم و گیتی سپنچ
|چرا باید این درد و اندوه و رنج
|ز هر دست خوبی فرازآوریم
|بدشمن بمانیم و خود بگذریم
|کنون گاو آن زیر چرم اندر است
|که پاداش و بادافره دیگرست
|بترسید یکسر ز یزدان پاک
|مباشید ایمن بدین تیره خاک
|که این روز بر ما همی بگذرد
|زمانه دم هر کسی بشمرد
|ز هوشنگ و جمشید و کاوس شاه
|که بودند با فر و تخت و کلاه
|جز از نام ازیشان بگیتی نماند
|کسی نامهٔ رفتگان برنخواند
|از ایشان بسی ناسپاسان بدند
|بفرجام زان بد هراسان بدند
|چو ایشان همان من یکی بنده‌ام
|وگر چند با رنج کوشنده‌ام
|بکوشیدم و رنج بردم بسی
|ندیدم که ایدر بماند کسی
|کنون جان و دل زین سرای سپنج
|بکندم سرآوردم این درد و رنج
|کنون آنچ جستم همه یافتم
|ز تخت کیی روی برتافتم
|هر آن کس که در پیش من برد رنج
|ببخشم بدو هرچ خواهد ز گنج
|ز کردار هر کس که دارم سپاس
|بگویم بیزدان نیکی‌شناس
|بایرانیان بخشم این خواسته
|سلیح و در گنج آراسته
|هر آن کس که هست از شما مهتری
|ببخشم بهر مهتری کشوری
|همان بدره و برده و چارپای
|براندیشم آرم شمارش بجای
|ببخشم که من راه را ساختم
|وزین تیرگی دل بپرداختم
|شما دست شادی بخوردن برید
|بیک هفته ایدر چمید و چرید
|بخواهم که تا زین سرای سپنج
|گذر یابم و دور مانم ز رنج
|چو کیخسرو این پندها برگرفت
|بماندند گردان ایران شگفت
|یکی گفت کین شاه دیوانه شد
|خرد با دلش سخت بیگانه شد
|ندانم برو بر چه خواهد رسید
|کجا خواهد این تاج و تخت آرمید
|برفتند یکسر گروهاگروه
|همه دشت لشکر بدو راغ و کوه
|غو نای و آوای مستان ز دشت
|تو گفتی همی از هوا برگذشت
|ببودند یک هفته زین گونه شاد
|کسی را نیامد غم و رنج یاد
|بهشتم نشست از بر گاه شاه
|ابی یاره و گرز و زرین کلاه
|چو آمدش رفتن بتنگی فراز
|یکی گنج را درگشادند باز
|چو بگشاد آن گنج آباد را
|وصی کرد گودرز کشواد را
|بدو گفت بنگر بکار جهان
|چه در آشکار و چه اندر نهان
|که هر گنج را روزی آگندنیست
|بسختی و روزی پراگندنیست
|نگه کن رباطی که ویران بود
|یکی کان بنزدیک ایران بود
|دگر آبگیری که باشد خراب
|از ایران وز رنج افراسیاب
|دگر کودکانی که بی‌مادرند
|زنانی که بی شوی و بی‌چادرند
|دگر آنکش آید بچیزی نیاز
|ز هر کس همی دارد آن رنج راز
|بر ایشان در گنج بسته مدار
|ببخش و بترس از بد روزگار
|دگر گنج کش نام بادآورست
|پر از افسر و زیور و گوهرست
|نگه کن بشهری که ویران شدست
|کنام پلنگان و شیران شدست
|دگر هرکجا رسم آتشکدست
|که بی‌هیربد جای ویران شدست
|سه دیگر کسی کو ز تن بازماند
|بروز جوانی درم برفشاند
|دگر چاهساری که بی‌آب گشت
|فراوان برو سالیان برگذشت
|بدین گنج بادآور آباد کن
|درم خوار کن مرگ را یاد کن
|دگر گنج کش خواندندی عروس
|که آگند کاوس در شهر طوس
|بگودرز فرمود کان را ببخش
|یزال و بگیو و خداوند رخش
|همه جامه‌های تنش برشمرد
|نگه کرد یکسر برستم سپرد
|همان یاره و طوق کنداوران
|همان جوشن و گرزهای گران
|ز اسبان بجایی که بودش یله
|بطوس سپهبد سپردش گله
|همه باغ و گلشن بگودرز داد
|بگیتی ز مرزی که آمدش یاد
|سلیح تنش هرچ در گنج بود
|که او را بدان خواسته رنج بود
|سپردند یکسر بگیو دلیر
|بدانگه که خسرو شد از گنج سیر
|از ایوان و خرگاه و پرده‌سرای
|همان خیمه و آخور و چارپای
|فریبرز کاوس را داد شاه
|بسی جوشن و ترگ و رومی کلاه
|یکی طوق روشن‌تر از مشتری
|ز یاقوت رخشان دو انگشتری
|نبشته برو نام شاه جهان
|که اندر جهان آن نبودی نهان
|ببیژن چنین گفت کین یادگار
|همی دار و جز تخم نیکی مکار
|بایرانیان گفت هنگام من
|فراز آمد و تازه شد کام من
|بخواهید چیزی که باید ز من
|که آمد پراگندن انجمن
|همه مهتران زار و گریان شدند
|ز درد شهنشاه بریان شدند
|همی گفت هرکس که ای شهریار
|کرا مانی این تاج را یادگار
|چو بشنید دستان خسرو پرست
|زمین را ببوسید و برپای جست
|چنین گفت کای شهریار جهان
|سزد کرزوها ندارم نهان
|تو دانی که رستم بایران چه کرد
|برزم و ببزم و بننگ و نبرد
|چو کاوس کی شد بمازندران
|رهی دور و فرسنگهای گران
|چو دیوان ببستند کاوس را
|چو گودرز گردنکش و طوس را
|تهمتن چو بشنید تنها برفت
|بمازندران روی بنهاد تفت
|بیابان وتاریکی و دیو و شیر
|همان جادوی و اژدهای دلیر
|بدان رنج و تیمار ببرید راه
|بمازندران شد بنزدیک شاه
|بدرید پهلوی دیو سپید
|جگرگاه پولاد غندی و بید
|سر سنجه را ناگه از تن بکند
|خروشش برآمد بابر بلند
|چو سهراب فرزند کاندر جهان
|کسی را نبود از کهان و مهان
|بکشت از پی کین کاوس شاه
|ز دردش بگرید همی سال و ماه
|وزان پس کجا رزم کاموس کرد
|بمردی بابر اندر آورد گرد
|ز کردار او چند رانم سخن
|که هم داستانها نیاید ببن
|اگر شاه سیر آمد از تاج و گاه
|چه ماند بدین شیردل نیک‌خواه
|چنین داد پاسخ که کردار اوی
|بنزدیک ما رنج و تیمار اوی
|که داند مگر کردگار سپهر
|نمایندهٔ کام و آرام و مهر
|سخنهای او نیست اندر نهفت
|نداند کس او را بافاق جفت
|بفرمود تا رفت پیشش دبیر
|بیاورد قرطاس و مشک و عبیر
|نبشتند عهدی ز شاه زمین
|سرافراز کیخسرو پاک‌دین
|ز بهر سپهبد گو پیلتن
|ستوده بمردی بهر انجمن
|که او باشد اندر جهان پیشرو
|جهاندار و بیدار و سالار و گو
|هم او را بود کشور نیمروز
|سپهدار پیروز لشکر فروز
|نهادند بر عهد بر مهر زر
|برآیین کیخسرو دادگر
|بدو داد منشور و کرد آفرین
|که آباد بادا برستم زمین
|مهانی که با زال سام سوار
|برفتند با زیجها بر کنار
|ببخشیدشان خلعت و سیم و زر
|یکی جام مر هر یکی را گهر
|جهاندیده گودرز برپای خاست
|بیاراست با شاه گفتار راست
|چنین گفت کای شاه پیروز بخت
|ندیدیم چون تو خداوند تخت
|ز گاه منوچهر تا کیقباد
|ز کاوس تا گاه فرخ نژاد
|بپیش بزرگان کمر بسته‌ام
|بی‌آزار یک روز ننشسته‌ام
|نبیره پسر بود هفتاد و هشت
|کنون ماند هشت و دگر برگذشت
|همان گیو بیداردل هفت سال
|بتوران زمین بود بی‌خورد و هال
|بدشت اندرون گور بد خوردنش
|هم از چرم نخچیر پیراهنش
|بایران رسید آنچ بد شاه دید
|که تیمار او گیو چندی کشید
|جهاندار سیر آمد از تاج گاه
|همو چشم دارد به نیکی ز شاه
|چنین داد پاسخ که بیشست ازین
|که بر گیو بادا هزارآفرین
|خداوند گیتی ورایار باد
|دل بدسگالانش پرخار باد
|کم و بیش ما پاک بر دست تست
|که روشن روان بادی و تن درست
|بفرمود تا عهد قم و اصفهان
|نهاد بزرگان و جای مهان
|نویسد ز مشک و ز عنبر دبیر
|یکی نامه از پادشا بر حریر
|یکی مهر زرین برو برنهاد
|بران نامه شاه آفرین کرد یاد
|که یزدان ز گودرز خشنود باد
|دل بدسگالانش پر دود باد
|بایرانیان گفت گیو دلیر
|مبادا که آید ز کردار سیر
|بدانید کو یادگار منست
|بنزد شما زینهار منست
|مر او را همه پاک فرمان برید
|ز گفتار گودرز بر مگذرید
|ز گودرزیان هرک بد پیش‌رو
|یکی آفرینی بگسترد نو
|چو گودرز بنشست برخاست طوس
|بشد پیش خسرو زمین داد بوس
|بدو گفت شاها انوشه بدی
|همیشه ز تو دور دست بدی
|منم زین بزرگان فریدون نژاد
|ز ناماوران تا بیامد قباد
|کمر بسته‌ام پیش ایرانیان
|که نگشادم از بند هرگز میان
|بکوه هماون ز جوشن تنم
|بخست و همان بود پیراهنم
|بکین سیاوش بران رزمگاه
|بدم هر شبی پاسبان سپاه
|بلاون سپه را نکردم رها
|همی بودم اندر دم اژدها
|بمازندران بسته کاوس بود
|دگر بند بر گردن طوس بود
|نکردم سپه را به جایی یله
|نه از من کسی کرد هرگز گله
|کنون شاه سیر آمد از تاج و گنج
|همی بگذرد زین سرای سپنج
|چه فرمایدم چیست نیروی من
|تو دانی هنرها و آهوی من
|چنین داد پاسخ بدو شهریار
|که بیشست رنج تو از روزگار
|همی باش با کاویانی درفش
|تو باشی سپهدار زرینه کفش
|بدین مرز گیتی خراسان تراست
|ازین نامداران تن‌آسان تراست
|نبشتند عهدی بران هم نشان
|بپیش بزرگان گردنکشان
|نهادند بر عهد بر مهر زر
|یکی طوق زرین و زرین کمر
|بدو داد و کردش بسی آفرین
|که از تو مبادا دلی پر ز کین
|ز کار بزرگان چو پردخته شد
|شهنشاه زان رنجها رخته شد
|ازان مهتران نام لهراسب ماند
|که از دفتر شاه کس برنخواند
|ببیژن بفرمود تا با کلاه
|بیاورد لهراسب را نزد شاه
|چو دیدش جهاندار برپای جست
|برو آفرین کرد و بگشاد دست
|فرود آمد از نامور تخت عاج
|ز سر برگرفت آن دل‌افروز تاج
|بلهراسب بسپرد و کرد آفرین
|همه پادشاهی ایران زمین
|همی کرد پدرود آن تخت عاج
|برو آفرین کرد و بر تخت و تاج
|که این تاج نو بر تو فرخنده باد
|جهان سربسر پیش تو بنده باد
|سپردم بتو شاهی و تاج و گنج
|ازان پس که دیدم بسی درد و رنج
|مگردان زبان زین سپس جز بداد
|که از داد باشی تو پیروز و شاد
|مکن دیو را آشنا با روان
|چو خواهی که بختت بماند جوان
|خردمند باش و بی‌آزار باش
|همیشه روانرا نگهدار باش
|به ایرانیان گفت کز بخت اوی
|بباشید شادان دل از تخت اوی
|شگفت اندرو مانده ایرانیان
|برآشفته هر یک چو شیر ژیان
|همی هر کسی در شگفتی بماند
|که لهراسب را شاه بایست خواند
|ازان انجمن زال بر پای خاست
|بگفت آنچ بودش بدل رای راست
|چنین گفت کای شهریار بلند
|سزد گر کنی خاک را ارجمند
|سربخت آن کس پر از خاک باد
|روان ورا خاک تریاک باد
|که لهراسب را شاه خواند بداد
|ز بیداد هرگز نگیریم یاد
|بایران چو آمد بنزد زرسب
|فرومایه‌ای دیدمش با یک اسب
|بجنگ الانان فرستادیش
|سپاه و درفش و کمر دادیش
|ز چندین بزرگان خسرو نژاد
|نیامد کسی بر دل شاه یاد
|نژادش ندانم ندیدم هنر
|ازین گونه نشنیده‌ام تاجور
|خروشی برآمد ز ایرانیان
|کزین پس نبندیم شاها میان
|نجوییم کس نام در کارزار
|چو لهراسب را کی کند شهریار
|چو بشنید خسرو ز دستان سخن
|بدو گفت مشتاب و تندی مکن
|که هر کس که بیداد گوید همی
|بجز دود ز آتش نجوید همی
|که نپسندد از ما بدی دادگر
|نه هر کو بدی کرد بیند گهر
|که یزدان کسی را کند نیک بخت
|سزاوار شاهی و زیبای تخت
|جهان‌آفرین بر روانم گواست
|که گشت این سخنها بلهراسب راست
|که دارد همی شرم و دین و خرد
|ز کردار نیکی همی برخورد
|نبیرهٔ جهاندار هوشنگ هست
|خردمند و بینادل و پاک‌دست
|پی جاودان بگسلاند ز خاک
|پدید آورد راه یزدان پاک
|زمانه جوان گردد از پند اوی
|بدین هم بود پاک فرزند اوی
|بشاهی برو آفرین گسترید
|وزین پند و اندرز من مگذرید
|هرآنکس کز اندرز من درگذشت
|همه رنج او پیش من بادگشت
|چنین هم ز یزدان بود ناسپاس
|بدلش اندر آید ز هر سو هراس
|چو بشنید زال این سخنهای پاک
|بیازید انگشت و برزد بخاک
|بیالود لب را بخاک سیاه
|به آواز لهراسب را خواند شاه
|بشاه جهان گفت خرم بدی
|همیشه ز تو دور دست بدی
|که دانست جز شاه پیروز و راد
|که لهراسب دارد ز شاهان نژاد
|چو سوگند خوردم بخاک سیاه
|لب آلوده شد مشمر آن از گناه
|به ایرانیان گفت پیروز شاه
|که بدرود باد این دل افروز گاه
|چو من بگذرم زین فرومایه خاک
|شما را بخواهم ز یزدان پاک
|بپدرود کردن رخ هر کسی
|ببوسید با آب مژگان بسی
|یلان را همه پاک در بر گرفت
|بزاری خروشیدن اندر گرفت
|همی گفت کاجی من این انجمن
|توانستمی برد با خویشتن
|خروشی برآمد ز ایران سپاه
|که خورشید بر چرخ گم کرد راه
|پس پرده‌ها کودک خرد و زن
|بکوی و ببازار شد انجمن
|خروشیدن ناله و آه خاست
|بهر برزنی ماتم شاه خاست
|به ایرانیان آن زمان گفت شاه
|که فردا شما را همینست راه
|هر آنکس که دارید نام و نژاد
|بدادار خورشید باشید شاد
|من اکنون روانرا همی پرورم
|که بر نیک نامی مگر بگذرم
|نبستم دل اندر سپنجی سرای
|بدان تا سروش آمدم رهنمای
|بگفت این وز پایگه اسب خواست
|ز لشکرگه آواز فریاد خاست
|بیامد بایوان شاهی دژم
|بزاد سرو اندر آورده خم
|کنیزک بدش چار چون آفتاب
|ندیدی کسی چهر ایشان بخواب
|ز پرده بتان را بر خویش خواند
|همه راز دل پیش ایشان براند
|که رفتیم اینک ز جای سپنج
|شما دل مدارید با درد و رنج
|نبینید جاوید زین پس مرا
|کزین خاک بیدادگر بس مرا
|سوی داور پاک خواهم شدن
|نبینم همی راه بازآمدن
|بشد هوش زان چار خورشید چهر
|خروشان شدند از غم و درد و مهر
|شخودند روی و بکندند موی
|گسستند پیرایه و رنگ و بوی
|ازان پس هر آنکس که آمد بهوش
|چنین گفت با ناله و با خروش
|که ما را ببر زین سرای سپنج
|رها کن تو ما را ازین درد و رنج
|بدیشان چنین گفت پر مایه شاه
|کزین پس شما را همینست راه
|کجا خواهران جهاندار جم
|کجا تاجداران با باد و دم
|کجا مادرم دخت افراسیاب
|که بگذشت زان سان بدریای آب
|کجا دختر تور ماه آفرید
|که چون او کس اندر زمانه ندید
|همه خاک دارند بالین و خشت
|ندانم بدوزخ درند ار بهشت
|مجویید ازین رفتن آزار من
|که آسان شود راه دشوار من
|خروشید و لهراسب را پیش خواند
|ازیشان فراوان سخنها براند
|بلهراسب گفت این بتان منند
|فروزندهٔ پاک جان منند
|برین هم نشست اندرین هم سرای
|همی دارشان تا تو باشی بجای
|نباید که یزدان چو خواندت پیش
|روان شرم دارد ز کردار خویش
|چو بینی مرا با سیاوش بهم
|ز شرم دو خسرو بمانی دژم
|پذیرفت لهراسب زو هرچ گفت
|که با دیده‌شان دارم اندر نهفت
|وزان جایگه تنگ بسته میان
|بگردید بر گرد ایرانیان
|کز ایدر بایوان خرامید زود
|مدارید در دل مرا جز درود
|مباشید گستاخ با این جهان
|که او بتری دارد اندر نهان
|مباشید جاوید جز راد و شاد
|ز من جز بنیکی مگیرید یاد
|همه شاد و خرم بایوان شوید
|چو رفتن بود شاد و خندان شوید
|همه نامداران ایران سپاه
|نهادند سر بر زمین پیش شاه
|که ما پند او را بکردار جان
|بداریم تا جان بود جاودان
|بلهراسب فرمود تا بازگشت
|بدو گفت روز من اندر گذشت
|تو رو تخت شاهی به‌آیین بدار
|بگیتی جز از تخم نیکی مکار
|هرآنگه که باشی تن آسان ز رنج
|ننازی بتاج و ننازی بگنج
|چنان دان که رفتنت نزدیک شد
|بیزدان ترا راه باریک شد
|همه داد جوی و همه دادکن
|ز گیتی تن مهتر آزاد کن
|فرود آمد از باره لهراسب زود
|زمین را ببوسید و شادی نمود
|بدو گفت خسرو که پدرود باش
|بداد اندرون تار گر پود باش
|برفتند با او ز ایران سران
|بزرگان بیدار و کنداوران
|چو دستان و رستم چو گودرز و گیو
|دگر بیژن گیو و گستهم نیو
|بهفتم فریبرز کاوس بود
|بهشتم کجا نامور طوس بود
|همی رفت لشکر گروهاگروه
|ز هامون بشد تا سر تیغ کوه
|ببودند یکهفته دم برزدند
|یکی بر لب خشک نم برزدند
|خروشان و جوشان ز کردار شاه
|کسی را نبود اندر آن رنج راه
|همی گفت هر موبدی در نهفت
|کزین سان همی در جهان کس نگفت
|چو خورشید برزد سر از تیره کوه
|بیامد بپیشش ز هر سو گروه
|زن و مرد ایرانیان صدهزار
|خروشان برفتند با شهریار
|همه کوه پر ناله و با خروش
|همی سنگ خارا برآمد بجوش
|همی گفت هر کس که شاها چه بود
|که روشن دلت شد پر از داغ و دود
|گر از لشکر آزار داری همی
|مرین تاج را خوار داری همی
|بگوی و تو از گاه ایران مرو
|جهان کهن را مکن شاه نو
|همه خاک باشیم اسب ترا
|پرستنده آذرگشسب ترا
|کجا شد ترا دانش و رای و هوش
|که نزد فریدون نیامد سروش
|همه پیش یزدان ستایش کنیم
|بتشکده در نیایش کنیم
|مگر پاک یزدانت بخشد بما
|دل موبدان بردرخشد بما
|شهنشاه زان کار خیره بماند
|ازان انجمن موبدان را بخواند
|چنین گفت ایدر همه نیکویست
|برین نیکویها نباید گریست
|ز یزدان شناسید یکسر سپاس
|مباشید جز پاک یزدان‌شناس
|که گرد آمدن زود باشد بهم
|مباشید زین رفتن من دژم
|بدان مهتران گفت زین کوهسار
|همه بازگردید بی‌شهریار
|که راهی درازست و بی‌آب و سخت
|نباشد گیاه و نه برگ درخت
|ز با من شدن راه کوته کنید
|روان را سوی روشنی ره کنید
|برین ریگ برنگذرد هر کسی
|مگر فره و برز دارد بسی
|سه مرد گرانمایه و سرفراز
|شنیدند گفتار و گشتند باز
|چو دستان و رستم چو گودرز پیر
|جهانجوی و بیننده و یادگیر
|نگشتند زو باز چون طوس و گیو
|همان بیژن و هم فریبرز نیو
|برفتند یک روز و یک شب بهم
|شدند از بیابان و خشکی دژم
|بره بر یکی چشمه آمد پدید
|جهانجوی کیخسرو آنجا رسید
|بدان آب روشن فرود آمدند
|بخوردند چیزی و دم برزدند
|بدان مرزبانان چنین گفت شاه
|که امشب نرانیم زین جایگاه
|بجوییم کار گذشته بسی
|کزین پس نبینند ما را کسی
|چو خورشید تابان برآرد درفش
|چو زر آب گردد زمین بنفش
|مرا روزگار جدایی بود
|مگر با سروش آشنایی بود
|ازین رای گر تاب گیرد دلم
|دل تیره گشته ز تن بگسلم
|چو بهری ز تیره شب اندر چمید
|کی نامور پیش چشمه رسید
|بران آب روشن سر و تن بشست
|همی خواند اندر نهان زند و است
|چنین گفت با نامور بخردان
|که باشید پدرود تا جاودان
|کنون چون برآرد سنان آفتاب
|مبینید دیگر مرا جز بخواب
|شما بازگردید زین ریگ خشک
|مباشید اگر بارد از ابر مشک
|ز کوه اندر آید یکی باد سخت
|کجا بشکند شاخ و برگ درخت
|ببارد بسی برف زابر سیاه
|شما سوی ایران نیابید راه
|سر مهتران زان سخن شد گران
|بخفتند با درد کنداواران
|چو از کوه خورشید سر برکشید
|ز چشم مهان شاه شد ناپدید
|ببودند ز آن جایگه شاه‌جوی
|بریگ بیابان نهادند روی
|ز خسرو ندیدند جایی نشان
|ز ره بازگشتند چون بیهشان
|همه تنگ‌دل گشته و تافته
|سپرده زمین شاه نایافته
|خروشان بدان چشمه بازآمدند
|پر از غم دل و با گداز آمدند
|بران آب هر کس که آمد فرود
|همی داد شاه جهان را درود
|فریبرز گفت آنچ خسرو بگفت
|که با جان پاکش خرد باد جفت
|چو آسوده باشیم و چیزی خوریم
|یک امشب ازین چشمه برنگذریم
|زمین گرم و نرم است و روشن هوا
|بدین رنجگی نیست رفتن روا
|بران چشمه یکسر فرود آمدند
|ز خسرو بسی داستانها زدند
|که چونین شگفتی نبیند کسی
|وگر در زمانه بماند بسی
|کزین رفتن شاه نادیده‌ایم
|ز گردنکشان نیز نشنیده‌ایم
|دریغ آن بلند اختر و رای او
|بزرگی و دیدار و بالای او
|خردمند ازین کار خندان شود
|که زنده کسی پیش یزدان شود
|که داند بگیتی که او را چه بود
|چه گوییم و گوش که یارد شنود
|بدان نامداران چنین گفت گیو
|که هرگز چنین نشنود گوش نیو
|بمردی و بخشش بداد و هنر
|بدیدار و بالا و فر و گهر
|برزم اندرون پیل بد با سپاه
|ببزم اندرون ماه بد با کلاه
|و زآن پس بخوردند چیزی که بود
|ز خوردن سوی خواب رفتند زود
|هم آنگه برآمد یکی باد و ابر
|هواگشت برسان چشم هژبر
|چو برف از زمین بادبان برکشید
|نبد نیزهٔ نامداران پدید
|یکایک ببرف اندرون ماندند
|ندانم بدآنجای چون ماندند
|زمانی تپیدند در زیر برف
|یکی چاه شد کنده هر جای ژرف
|نماند ایچ کس را ازیشان توان
|برآمد بفرجام شیرین روان
|همی بود رستم بران کوهسار
|همان زال و گودرز و چندی سوار
|بدان کوه بودند یکسر سه روز
|چهارم چو بفروخت گیتی فروز
|بگفتند کین کار شد با درنگ
|چنین چند باشیم بر کوه و سنگ
|اگر شاه شد از جهان ناپدید
|چو باد هوا از میان بردمید
|دگر نامداران کجا رفته‌اند
|مگر پند خسرو نپذرفته‌اند
|ببودند یک هفته بر پشت کوه
|سر هفته گشتند یکسر ستوه
|بدیشان همه زار و گریان شدند
|بران آتش درد بریان شدند
|همی کند گودرز کشواد موی
|همی ریخت آب و همی خست روی
|همی گفت گودرز کین کس ندید
|که از تخم کاوس بر من رسید
|نبیره پسر داشتم لشکری
|جهاندار و بر هر سری افسری
|بکین سیاوش همه کشته شد
|همه دوده زیر و زبر گشته شد
|کنون دیگر از چشم شد ناپدید
|که دید این شگفتی که بر من رسید
|سخنهای دیرینه دستان بگفت
|که با داد یزدان خرد باد جفت
|چو از برف پیدا شود راه شاه
|مگر بازگردند و یابند راه
|نشاید بدین کوه سر بر بدن
|خورش نیست ز ایدر بباید شدن
|پیاده فرستیم چندی براه
|بیابند روزی نشان سپاه
|برفتند زان کوه گریان بدرد
|همی هر کسی از کس یاد کرد
|ز فرزند و خویشان وز دوستان
|و زآن شاه چون سرو در بوستان
|جهان را چنین است آیین و دین
|نماندست همواره در به گزین
|یکی را ز خاک سیه برکشد
|یکی را ز تخت کیان درکشد
|نه زین شاد باشد نه ز آن دردمند
|چنینست رسم سرای گزند
|کجا آن یلان و کیان جهان
|از اندیشه دل دور کن تا توان
|چو لهراسب آگه شد از کار شاه
|ز لشکر که بودند با او براه
|نشست از بر تخت با تاج زر
|برفتند گردان زرین کمر
|بواز گفت ای سران سپاه
|شنیده همه پند و اندرز شاه
|هرآنکس که از تخت من نیست شاد
|ندارد همی پند شاهان بیاد
|مرا هرچ فرمود و گفت آن کنم
|بکوشم بنیکی و فرمان کنم
|شما نیز از اندرز او دست باز
|مدارید وز من مدارید راز
|گنهکار باشد بیزدان کسی
|که اندرز شاهان ندارد بسی
|بد و نیک ازین هرچ دارید یاد
|سراسر بمن بر بباید گشاد
|چنین داد پاسخ ورا پور سام
|که خسرو ترا شاه بر دست نام
|پذیرفته‌ام پند و اندرز او
|نیابد گذر پای از مرز او
|تو شاهی و ما یکسره کهتریم
|ز رای و ز فرمان او نگذریم
|من و رستم زابلی هرک هست
|ز مهتر تو برنگسلانیم دست
|هرآنکس که او نه برین ره بود
|ز نیکی ورادست کوته بود
|چو لهراسب گفتار دستان شنید
|بدو آفرین کرد و دم درکشید
|چنین گفت کز داور راستی
|شما را مبادا کم و کاستی
|که یزدان شما را بدان آفرید
|که روی بدیها شود ناپدید
|جهاندار نیک‌اختر و شادروز
|شما را سپرد آن زمان نیمروز
|کنون پادشاهی جز آن هرچ هست
|بگیرید چندانک باید بدست
|مرا با شما گنج بخشیده نیست
|تن و دوده و پادشاهی یکیست
|بگودز گفت آنچ داری نهان
|بگوی از دل ای پهلوان جهان
|بدو گفت گودرز من یک تنم
|چو بی‌گیو و رهام و بی بیژنم
|برآنم سراسر که دستان بگفت
|جزین من ندارم سخن درنهفت
|چنانم که با شاه گفتم نخست
|بدین مایه نشکست عهد درست
|تو شاهی و ما سربسر کهتریم
|ز پیمان و فرمان تو نگذریم
|همه مهتران خواندند آفرین
|بفرمان نهادند سر برزمین
|ز گفتار ایشان دلش تازه گشت
|ببالید و بر دیگر اندازه گشت
|بران نامداران گرفت آفرین
|که آباد بادا بگردان زمین
|گزیدش یکی روز فرخنده‌تر
|که تا برنهد تاج شاهی بسر
|چنانچون فریدون فرخ‌نژاد
|برین مهرگان تاج بر سر نهاد
|بدان مهرگان گزین او ز مهر
|کزان راستی رفت مهر سپهر
|بیاراست ایوان کیخسروی
|بپیراست دیوان او از نوی
|چنینست گیتی فراز و نشیب
|یکی آورد دیگری را نهیب
|ازین کار خسرو ببیرون شدیم
|سوی کار لهراسب بازآمدیم
|بپیروزی شهریار بلند
|کزویست امید نیک و گزند
|بنیکی رساند دل دوستان
|گزند آید از وی بناراستان
|چو لهراسپ بنشست بر تخت داد
|به شاهنشهی تاج بر سر نهاد
|جهان آفرین را ستایش گرفت
|نیایش ورا در فزایش گرفت
|چنین گفت کز داور داد و پاک
|پر امید باشید و با ترس و باک
|نگارندهٔ چرخ گردنده اوست
|فرایندهٔ فره بنده اوست
|چو دریا و کوه و زمین آفرید
|بلند آسمان از برش برکشید
|یکی تیز گردان و دیگر بجای
|به جنبش ندادش نگارنده پای
|چو موی از بر گوی و ما در میان
|به رنج تن و آز و سود و زیان
|تو شادان دل و مرگ چنگال تیز
|نشسته چو شیر ژیان پرستیز
|ز آز و فزونی به یکسو شویم
|به نادانی خویش خستو شویم
|ازین تاج شاهی و تخت بلند
|نجوییم جز داد و آرام و پند
|مگر بهره‌مان زین سرای سپنج
|نیاید همی کین و نفرین و رنج
|من از پند کیخسرو افزون کنم
|ز دل کینه و آز بیرون کنم
|بسازید و از داد باشید شاد
|تن آسان و از کین مگیرید یاد
|مهان جهان آفرین خواندند
|ورا شهریار زمین خواندند
|گرانمایه لهراسپ آرام یافت
|خرد مایه و کام پدرام یافت
|از آن پس فرستاد کسها به روم
|به هند و به چین و به آباد بوم
|ز هر مرز هرکس که دانا بدند
|به پیمانش اندر توانا بدند
|ز هر کشوری بر گرفتند راه
|برفتند پویان به نزدیک شاه
|ز دانش چشیدند هر شور و تلخ
|ببودند با کام چندی به بلخ
|یکی شارسانی برآورد شاه
|پر از برزن و کوی و بازارگاه
|به هر برزنی جشنگاهی سده
|همه‌گرد بر گردش آتشکده
|یکی آذری ساخت برزین به نام
|که با فرخی بود و با برز و کام
|دو فرزند بودش به کردار ماه
|سزاوار شاهی و تخت و کلاه
|یکی نام گشتاسپ و دیگر زریر
|که زیر آوریدی سر نره شیر
|گذشته به هر دانشی از پدر
|ز لشکر به مردی برآورده سر
|دو شاه سرافراز و دو نیک‌پی
|نبیرهٔ جهاندار کاوس کی
|بدیشان بدی جان لهراسپ شاد
|وزیشان نکردی ز گشتاسپ یاد
|که گشتاسپ را سر پر از باد بود
|وزان کار لهراسپ ناشاد بود
|چنین تا برآمد برین روزگار
|پر از درد گشتاسپ از شهریار
|چنان بد که در پارس یک روز تخت
|نهادند زیر گل‌افشان درخت
|بفرمود لهراسپ تا مهتران
|برفتند چندی ز لشکر سران
|به خوان بر یکی جام می‌خواستند
|دل شاه گیتی بیاراستند
|چو گشتاسپ می‌خورد برپای خاست
|چنین گفت کای شاه با داد و راست
|به شاهی نشست تو فرخنده باد
|همان جاودان نام تو زنده باد
|ترا داد یزدان کلاه و کمر
|دگر شاه کیخسرو دادگر
|کنون من یکی بنده‌ام بر درت
|پرستندهٔ اختر و افسرت
|ندارم کسی را ز مردان به مرد
|گر آیند پیشم به روز نبرد
|مگر رستم زال سام سوار
|که با او نسازد کسی کارزار
|چو کیخسرو از تو پر اندیشه گشت
|ترا داد تخت و خود اندر گذشت
|گر ایدونک هستم ز ارزانیان
|مرا نام بر تاج و تخت و کیان
|چنین هم که‌ام پیش تو بنده‌وار
|همی باشم و خوانمت شهریار
|به گشتاسپ گفت ای پسر گوش دار
|که تندی نه خوب آید از شهریار
|چو اندر کیخسرو آرم به یاد
|تو بشنو نگر سر نپیچی ز داد
|مرا گفت بیدادگر شهریار
|یکی خو بود پیش باغ بهار
|که چون آب باید به نیرو شود
|همه باغ ازو پر ز آهو شود
|جوانی هنوز این بلندی مجوی
|سخن را بسنج و به اندازه گوی
|چو گشتاسب بشنید شد پر ز درد
|بیامد ز پیش پدر گونه زرد
|همی گفت بیگانگان را نواز
|چنین باش و با زاده هرگز مساز
|ز لشکر ورا بود سیصد سوار
|همه گرد و شایستهٔ کارزار
|فرود آمد و کهتران را بخواند
|همه رازها پیش ایشان براند
|که امشب همه ساز رفتن کنید
|دل و دیده زین بارگه برکنید
|یکی گفت ازیشان که راهت کجاست
|چو برداری آرامگاهت کجاست
|چنین داد پاسخ که در هندوان
|مرا شاد دارند و روشن روان
|یکی نامه دارم من از شاه هند
|نوشته ز مشک سیه بر پرند
|که گر زی من آیی ترا کهترم
|ز فرمان و رای تو برنگذرم
|چو شب تیره شد با سپه برنشست
|همی رفت جوشان و گرزی به دست
|به شبگیر لهراسپ آگاه شد
|غمی گشت و شادیش کوتاه شد
|ز لشکر جهاندیدگان را بخواند
|همه بودنی پیش ایشان براند
|ببینید گفت این که گشتاسپ کرد
|دلم کرد پر درد و سر پر ز گرد
|بپروردمش تا برآورد یال
|شد اندر جهان نامور بی‌همال
|بدانگه که گفتم که آمد به بار
|ز باغ من آواره شد نامدار
|برفت و بر اندیشه بر بود دیر
|بفرمود تا پیش او شد زریر
|بدو گفت بگزین ز لشکر هزار
|سواران گرد از در کارزار
|برو تیز بر سوی هندوستان
|مبادا بر و بوم جادوستان
|سوی روم گستهم نوذر برفت
|سوی چین گرازه گرازید تفت
|همی رفت گشتاسپ پرتاب و خشم
|دل پر ز کین و پر از آب چشم
|همی تاخت تا پیش کابل رسید
|درخت و گل و سبزه و آب دید
|بدان جای خرم فرود آمدند
|ببودند یک روز و دم بر زدند
|همه کوهسارانش نخچیر بود
|به جوی آبها چون می و شیر بود
|شب تیره می‌خواست از میگسار
|ببردند شمع از بر جویبار
|چو بفروخت از کوه گیتی فروز
|برفتند ازآن بیشه با باز و یوز
|همی تاخت اسپ از پی او زریر
|زمانی بجای نیاسود دیر
|چو آواز اسپان برآمد ز راه
|برفتند گردان ز نخچیرگاه
|چو بنهاد گشتاسپ گوش اندر آن
|چنین گفت با نامور مهتران
|که این جز به آواز اسپ زریر
|نماند که او راست آواز شیر
|نه تنها بیامد گر او آمدست
|که با لشکری جنگجو آمدست
|هنوز اندرین بد که گردی بنفش
|پدید آمد و پیل پیکر درفش
|زریر سپهبد به پیش سپاه
|چو باد دمان اندر آمد ز راه
|چو گشتاسپ را دید گریان برفت
|پیاده بدو روی بنهاد تفت
|جهان‌آفرین را ستایش گرفت
|به پیش برادر نیایش گرفت
|گرفتند مر یکدگر را کنار
|نشستند شادان در آن مرغزار
|ز لشکر هر آنکس که بد پیشرو
|ورا خواندی شاه گشتاسپ گو
|بخواندند و نزدیک بنشاندند
|ز هر جایگاهی سخن راندند
|چنین گفت زیشان یکی نامور
|به گشتاسپ کای گرد زرین کمر
|ستاره‌شناسان ایران گروه
|هرانکس که دانیم دانش پژوه
|به اخترت گویند کیخسروی
|به شاهی به تخت مهی بر شوی
|کنون افسر شاه هندوستان
|بپوشی نباشیم همداستان
|ازیشان کسی نیست یزدان پرست
|یکی هم ندارند با شاه دست
|نگر تا پسند آید اندر خرد
|کجا رای را شاه فرمان برد
|ترا از پدر سربسر نیکویست
|ندانم که آزردن از بهر چیست
|بدو گفت گشتاسپ کای نامجوی
|ندارم به پیش پدر آبروی
|به کاوسیان خواهد او نیکوی
|بزرگی و هم افسر خسروی
|اگر تاج ایران سپارد به من
|پرستش کنم چون بتان را شمن
|وگرنه نباشم به درگاه اوی
|ندارم دل روشن از ماه اوی
|به جایی شوم که نیابند نیز
|به لهراسپ مانم همه مرز و چیز
|بگفت این و برگشت زان مرغزار
|بیامد بر نامور شهریار
|چو بشنید لهراسپ با مهتران
|پذیره شدش با سپاهی گران
|جهانجوی روی پدر دید باز
|فرود آمد از باره بردش نماز
|ورا تنگ لهراسپ در برگرفت
|بدان پوزش آرایش اندر گرفت
|که تاج تو تاج سر ماه باد
|ز تو دیو را دست کوتاه باد
|که هرگز نیاموزدت راه بد
|چو دستور بد بر درشاه بد
|ز شاهی مرا نام تاجست و تخت
|ترا مهر و فرمان و پیمان و بخت
|ورا گفت گشتاسپ کای شهریار
|منم بر درت بر یکی پیشکار
|اگر کم کنی جاه فرمان کنم
|به پیمان روان را گروگان کنم
|بزرگان برفتند با او به راه
|گرازان و پویان به ایوان شاه
|بیاراست ایوان گوهرنگار
|نهادند خوان و می خوشگوار
|یکی جشن کردند کز چرخ ماه
|ستاره ببارید بر جشنگاه
|چنان بد ز مستی که هر مهتری
|برفتند بر سر ز زر افسری
|به کاوسیان بود لهراسپ شاد
|همیشه ز کیخسروش بود یاد
|همی ریخت زان درد گشتاسپ خون
|همی گفت هرگونه با رهنمون
|همی گفت هرچند کوشم به رای
|نیارم همی چارهٔ این به جای
|اگر با سواران شوم مهتری
|فرستد پسم نیز با لشکری
|به چاره ز ره بازگرداندم
|بسی خواهش و پندها راندم
|چو تنها شوم ننگ دارم همی
|ز لهراسپ دل تنگ دارم همی
|دل او به کاوسیانست شاد
|نیاید گذر مهر او بر نژاد
|چو یک تن بود کم کند خواستار
|چه داند که من چون شدم شهریار
|شب تیره شبدیز لهراسپی
|بیاورد با زین گشتاسپی
|بپوشید زربفت رومی قبای
|ز تاج اندر آویخت پر همای
|ز دینار وز گوهر شاهوار
|بیاورد چندان کش آمد به کار
|از ایران سوی روم بنهاد روی
|به دل گاه جوی و روان راه جوی
|پدر چون ز گشتاسپ آگاه شد
|بپیچید و شادیش کوتاه شد
|زریر و همه بخردان را بخواند
|ز گشتاسپ چندی سخنها براند
|بدیشان چنین گفت کاین شیر مرد
|سر تاجدار اندر آرد به گرد
|چه بینید و این را چه درمان کنید
|نشاید که این بر دل آسان کنید
|چنین گفت موبد که این نیک بخت
|گرامی به مردان بود تاج و تخت
|چو گشتاسپ فرزند کس را نبود
|نه هرگز کس از نامداران شنود
|ز هر سو بباید فرستاد کس
|دلاور بزرگان فریادرس
|گر او بازگردد تو زفتی مکن
|هنرجوی و با آز جفتی مکن
|که تاج کیان چون تو بیند بسی
|نماند همی مهر او بر کسی
|به گشتاسپ ده زین جهان کشوری
|بنه بر سرش نامدار افسری
|جز از پهلوان رستم نامدار
|به گیتی نبینیم چون او سوار
|به بالا و دیدار و فرهنگ و هوش
|چنو نامور نیز نشنید گوش
|فرستاد لهراسپ چندی مهان
|به جستن گرفتند گرد جهان
|برفتند و نومید بازآمدند
|که با اختر دیرساز آمدند
|نکوهش از آن بهر لهراسپ بود
|غم و رنج تن بهر گشتاسپ بود
|چو گشتاسپ نزدیک دریا رسید
|پیاده شد و باژ خواهش بدید
|یکی پیرسر بود هیشوی نام
|جوانمرد و بیدار و با رای و کام
|برو آفرین کرد گشتاسپ و گفت
|که با جان پاکت خرد باد جفت
|ازایران یکی نامدارم دبیر
|خردمند و روشن‌دل و یادگیر
|به کشتی برین آب اگر بگذرم
|سپاسی نهی جاودان بر سرم
|چنین گفت شایسته‌ای تاج را
|و یا جوشن و تیغ و تاراج را
|کنون راز بگشای و با من بگوی
|ازین سان به دریا گذشتن مجوی
|مرا هدیه باید اگر گفت راست
|ترا رای و راه دبیری کجاست
|ز هیشوی بشنید گشتاسپ گفت
|که از تو مرا نیست چیزی نهفت
|ز من هرچ خواهی ندارم دریغ
|ازین افسر و مهر و دینار و تیغ
|ز دینار لختی به هیشوی داد
|ازان هدیه شد مرد گیرنده شاد
|ز کشتی سبک بادبان برکشید
|جهانجوی را سوی قیصر کشید
|یکی شارستان بد به روم اندرون
|سه فرسنگ پهنای شهرش فزون
|برآوردهٔ سلم جای بزرگ
|نشستنگه قیصران سترگ
|چو گشتاسپ آمد بدان شارستان
|همی جست جای یکی کارستان
|همی گشت یک هفته بر گرد روم
|همی کار جست اندر آباد بوم
|چو چیزی که بودش بخورد و بداد
|همی رفت ناشاد و دل پر ز باد
|چو در شهر آباد چندی بگشت
|ز ایوان به دیوان قیصر گذشت
|به اسقف چنین گفت کای دستگیر
|ز ایران یکی نامجویم دبیر
|بدین کار باشم ترا یارمند
|ز دیوان کنم هرچ آید پسند
|دبیران که بودند در بارگاه
|همی کرد هریک به دیگر نگاه
|کزین کلک پولاد گریان شود
|همان روی قرطاس بریان شود
|یکی باره باید به زیرش بلند
|به بازو کمان و به زین بر کمند
|به آواز گفتند ما را دبیر
|زیانست پیش آمدن ناگزیر
|چو بشنید گشتاسپ دل پر ز درد
|ز دیوان بیامد دو رخساره زرد
|یکی باد سرد از جگر برکشید
|به نزدیک چوپان قیصر رسید
|جوانمرد را نام نستاو بود
|دلیر و هشیوار و با تاو بود
|به نزدیک نستاو چون شد فراز
|برو آفرین کرد و بردش نماز
|نگه کرد چوپان و بنواختش
|به نزدیکی خویش بنشاختش
|چه مردی بدو گفت با من بگوی
|که هم شاه شاخی و هم نامجوی
|چنین داد پاسخ که ای نامدار
|یکی کره تازم دلیر و سوار
|مرا گر نوازی به کار آیمت
|به رنج و به بد نیز یار آیمت
|بدو گفت نستاو زین در بگرد
|تو ایدر غریبی وبی‌پای مرد
|بیابان و دریا و اسپان یله
|به ناآشنا چون سپارم گله
|چو بشنید گشتاسپ غمگین برفت
|ره ساربانان قیصر گرفت
|یکی آفرین کرد بر ساربان
|که پیروز بادی و روشن روان
|خردمند چون روی گشتاسپ دید
|پذیره شد و جایگاهش گزید
|سبک باز گسترد گستردنی
|بیاورد چیزی که بد خوردنی
|چنین گفت گشتاسپ با ساروان
|که این مرد بیدار و روشن روان
|مرا ده یکی کاروانی شتر
|چو رای آیدت مزد ما هم ببر
|بدو ساربان گفت کای شیرمرد
|نزیبد ترا هرگز این کارکرد
|به چیزی که ما راست چون سر کنی
|به آید گر آهنگ قیصر کنی
|ترا بی‌نیازی دهد زین سخن
|جز آهنگ درگاه قیصر مکن
|و گر گم شدت راه دارم هیون
|پسندیده و مردم رهنمون
|برو آفرین کرد و برگشت زوی
|پر از غم سوی شهر بنهاد روی
|شد آن دردها بر دلش بر گران
|بیامد به بازار آهنگران
|یکی نامور بود بوراب نام
|پسندیده آهنگری شادکام
|همی ساختی نعل اسپان شاه
|بر قیصر او را بدی پایگاه
|ورا یار و شاگرد بد سی و پنج
|ز پتک و ز آهن رسیده به رنج
|به دکانش بنشست گشتاسپ دیر
|شد آن پیشه‌کار از نشستنش سیر
|بدو گفت آهنگر ای نیکخوی
|چه داری به دکان ما آرزوی
|چنین داد پاسخ که ای نیک‌بخت
|نپیچم سر از پتک وز کار سخت
|مرا گر بداری تو یاری کنم
|برین پتک و سندان سواری کنم
|چو بشنید بوراب زو داستان
|به یاری او گشت همداستان
|گرانمایه گویی به آتش بتافت
|چو شد تافته سوی سندان شتافت
|به گشتاسپ دادند پتکی گران
|برو انجمن گشته آهنگران
|بزد پتک و بشکست سندان و گوی
|ازو گشت بازار پر گفت‌وگوی
|بترسید بوراب و گفت ای جوان
|به زخم تو آهن ندارد توان
|نه پتک و نه آتش نه سندان نه دم
|چو بشنید گشتاسپ زان شد دژم
|بینداخت پتک و بشد گرسنه
|نه روی خورش بد نه جای بنه
|نماند به کس روز سختی نه رنج
|نه آسانی و شادمانی نه گنج
|بد و نیک بر ما همی بگذرد
|نباشد دژم هرکه دارد خرد
|همی بود گشتاسپ دل مستمند
|خروشان و جوشان ز چرخ بلند
|نیامد ز گیتیش جز زهر بهر
|یکی روستا دید نزدیک شهر
|درخت و گل و آبهای روان
|نشستنگه شاد مرد جوان
|درختی گشن سایه بر پیش آب
|نهان گشته زو چشمهٔ آفتاب
|بران سایه بنشست مرد جوان
|پر از درد پیچان و تیره‌روان
|همی گفت کای داور کردگار
|غم آمد مرا بهره زین روزگار
|نبینم همی اختر خویش بد
|ندانم چرا بر سرم بد رسد
|یکی نامور زان پسندیده ده
|گذر کرد بر وی که او بود مه
|ورا دید با دیدگان پر ز خون
|به زیر زنخ دست کرده ستون
|بدو گفت کای پاک مرد جوان
|چرایی پر از درد و تیره‌روان
|اگر آیدت رای ایوان من
|بوی شاد یکچند مهمان من
|مگر کین غمان بر دلت کم شود
|سر تیر مژگانت بی نم شود
|بدو گفت گشتاسپ کای نامجوی
|نژاد تو از کیست با من بگوی
|چنین داد پاسخ ورا کدخدای
|کزین پرسش اکنون ترا چیست رای
|من از تخم شاه آفریدون گرد
|کزان تخمه کس در جهان نیست خرد
|چو بشنید گشتاسپ برداشت پای
|همی رفت با نامور کدخدای
|چو آن مهتر آمد سوی خان خویش
|به مهمان بیاراست ایوان خویش
|بسان برادر همی داشتش
|زمانی به ناکام نگذاشتش
|زمانه برین نیز چندی بگشت
|برین کار بر ماهیان برگذشت
|چنان بود قیصر بدانگه برای
|که چون دختر او رسیدی بجای
|چو گشتی بلند اختر و جفت جوی
|بدیدی که آمدش هنگام شوی
|یکی گرد کردی به کاخ انجمن
|بزرگان فرزانه و رای زن
|هرانکس که بودی مر او را همال
|ازان نامدارن برآورده یال
|ز کاخ پدر دختر ماه‌روی
|بگشتی بران انجمن جفت جوی
|پرستنده بودی به گرد اندرش
|ز مردم نبودی پدید افسرش
|پس پردهٔ قیصر آن روزگار
|سه بد دختر اندر جهان نامدار
|به بالا و دیدار و آهستگی
|به بایستگی هم به شایستگی
|یکی بود مهتر کتایون به نام
|خردمند و روشن‌دل و شادکام
|کتایون چنان دید یک شب به خواب
|که روشن شدی کشور از آفتاب
|یکی انجمن مرد پیدا شدی
|از انبوه مردم ثریا شدی
|سر انجمن بود بیگانه‌ای
|غریبی دل آزار و فرزانه‌ای
|به بالای سرو و به دیدار ماه
|نشستنش چون بر سر گاه شاه
|یکی دسته دادی کتایون بدوی
|وزو بستدی دستهٔ رنگ و بوی
|یکی انجمن کرد قیصر بزرگ
|هر آن کس که بودند گرد و سترگ
|به شبگیر چون بردمید آفتاب
|سر نامداران برآمد ز خواب
|بران انجمن شاد بنشاندند
|ازان پس پری‌چهره را خواندند
|کتایون بشد با پرستار شست
|یکی دسته گل هر یکی را به دست
|همی گشت چندان کش آمد ستوه
|پسندش نیامد کسی زان گروه
|از ایوان سوی پرده بنهاد روی
|خرامان و پویان و دل جفت‌جوی
|هم آنگه زمین گشت چون پر زاغ
|چنین تا سر از کوه بر زد چراغ
|بفرمود قیصر که از کهتران
|به روم اندرون مایه‌ور مهتران
|بیارند یکسر به کاخ بلند
|بدان تا که باشد به خوبی پسند
|چو آگاهی آمد به هر مهتری
|بهر نامداری و کنداوری
|خردمند مهتر به گشتاسپ گفت
|که چندین چه باشی تو اندر نهفت
|برو تا مگر تاج و گاه مهی
|ببینی دلت گردد از غم تهی
|چو بشنید گشتاسپ با او برفت
|به ایوان قیصر خرامید تفت
|به پیغوله‌یی شد فرود از مهان
|پر از درد بنشست خسته نهان
|برفتند بیدار دل بندگان
|کتایون و گل رخ پرستندگان
|همی گشت بر گرد ایوان خویش
|پسش بخردان و پرستار پیش
|چو از دور گشتاسپ را دید گفت
|که آن خواب سر برکشید از نهفت
|بدان مایه‌ور نامدار افسرش
|هم‌آنگه بیاراست خرم سرش
|چو دستور آموزگار آن بدید
|هم اندر زمان پیش قیصر دوید
|که مردی گزین کرد از انجمن
|به بالای سرو سهی در چمن
|به رخ چون گلستان و با یال و کفت
|که هرکش ببیند بماند شگفت
|بد آنست کو را ندانیم کیست
|تو گویی همه فره ایزدیست
|چنین داد پاسخ که دختر مباد
|که از پرده عیب آورد بر نژاد
|اگر من سپارم بدو دخترم
|به ننگ اندرون پست گردد سرم
|هم او را و آنرا که او برگزید
|به کاخ اندرون سر بباید برید
|سقف گفت کاین نیست کاری گران
|که پیش از تو بودند چندی سران
|تو با دخترت گفتی انباز جوی
|نگفتی که رومی سرافراز جوی
|کنون جست آنرا که آمدش خوش
|تو از راه یزدان سرت را مکش
|چنین بود رسم نیاکان تو
|سرافراز و دین‌دار و پاکان تو
|به آیین این شد پی افگنده روم
|تو راهی مگیر اندر آباد بوم
|همایون نباشد چنین خود مگوی
|به راهی که هرگز نرفتی مپوی
|چو بشنید قیصر بر آن برنهاد
|که دخت گرامی به گشتاسپ داد
|بدو گفت با او برو همچنین
|نیابی ز من گنج و تاج و نگین
|چو گشتاسپ آن دید خیره بماند
|جهان‌آفرین را فراوان بخواند
|چنین گفت با دختر سرفراز
|که ای پروریده بنام و بناز
|ز چندین سر و افسر نامدار
|چرا کرد رایت مرا خواستار
|غریبی همی برگزینی که گنج
|نیابی و با او بمانی به رنج
|ازین سرفرازان همالی بجوی
|که باشد به نزد پدرت آبروی
|کتایون بدو گفت کای بدگمان
|مشو تیز با گردش آسمان
|چو من با تو خرسند باشم به بخت
|تو افسر چرا جویی و تاج و تخت
|برفتند ز ایوان قیصر به درد
|کتایون و گشتاسپ با باد سرد
|چنین گفت با شوی و زن کدخدای
|که خرسند باشید و فرخنده‌رای
|سرایی به پردخت مهتر بده
|خورشها و گستردنی هرچ به
|چو آن دید گشتاسپ کرد آفرین
|بران نامور مهتر پاک‌دین
|کتایون بی‌اندازه پیرایه داشت
|ز یاقوت و هر گوهری مایه داشت
|یکی گوهری از میان برگزید
|که چشم خردمند زان سان ندید
|ببردند نزدیک گوهرشناس
|پذیرفت ز اندازه بیرون سپاس
|بها داد یاقوت را شش‌هزار
|ز دینار و گنج از در شهریار
|خریدند چیزی که بایسته بود
|بدان روز بد نیز شایسته بود
|ازان سان که آمد همی زیستند
|گهی شادمان گاه بگریستند
|همه کار گشتاسپ نخچیر بود
|همه ساله با ترکش و تیر بود
|چنان بد که روزی ز نخچیرگاه
|مر او را به هیشوی بر بود راه
|ز هرگونه‌ای چند نخچیر داشت
|همی رفت و ترکش پر از تیر داشت
|همه هرچ بود از بزرگان و خرد
|هم از راه نزدیک هیشوی برد
|چو هیشو بدیدش بیامد دوان
|پذیره شدش شاد و روشن‌روان
|به زیرش بگسترد گستردنی
|بیاورد چیزی که بد خوردنی
|برآسود گشتاسپ و چیزی بخورد
|بیامد به نزد کتایون چو گرد
|چو گشتاسپ هیشوی را دوست کرد
|به دانش ورا چون تن و پوست کرد
|چو رفتی به نخچیر آهو ز شهر
|به ره بر به هیشوی دادی دو بهر
|دگر بهرهٔ مهتر ده بدی
|هرانکس کزان روستا مه بدی
|چنان شد که گشتاسپ با کدخدای
|یکی شد به خورد و به آرام و رای
|یکی رومئی بود میرین به نام
|سرافراز و به ارای و با گنج و کام
|فرستاد نزدیک قیصر پیام
|که من سرفرازم به گنج و به نام
|به من ده دل‌آرام دخترت را
|به من تازه کن نام و افسرت را
|چنین گفت قیصر که من زین سپس
|نجویم بدین روی پیوند کس
|کتایون و آن مرد ناسرفراز
|مرا داشتند از چنان کار باز
|کنون هرک جویند خویشی من
|وگر سر فرازد به پیشی من
|یکی کار بایدش کردن بزرگ
|که خوانندش ایدر بزرگان سترگ
|چنو در جهان نامداری بود
|مرا بر زمین نیز یاری بود
|شود تا سر بیشهٔ فاسقون
|بشوید دل و دست و مغزش به خون
|یکی گرگ بیند به کردار نیل
|تن اژدها دارد و زور پیل
|سرو دارد و نیشتر چون گراز
|نیارد شدن پیل پیشش فراز
|بران بیشه بر نگذرد نره شیر
|نه پیل و نه خونریز مرد دلیر
|هر آنکس که بر وی بدرید پوست
|مرا باشد او یار و داماد و دوست
|چنین گفت میرین برین زادبوم
|جهان آفرین تا پی افگند روم
|نیاکان ما جز به گرز گران
|نکردند پیکار با مهتران
|کنون قیصر از من بجوید همی
|سخن با من از کینه گوید همی
|من این چاره اکنون بجای آورم
|ز هرگونه پاکیزه رای آورم
|چو آمد به ایوان پسندیده مرد
|ز هرگونه اندیشه‌ها یاد کرد
|نوشته بیاورد و بنهاد پیش
|همان اختر و طالع و فال خویش
|چنان دید کاندر فلان روزگار
|از ایران بیاید یکی نامدار
|به دستش برآید سه کار گران
|کزان باز گویند رومی سران
|یکی انک داماد قیصر شود
|همان بر سر قیصر افسر شود
|پدید آید از روی کشور دو دد
|که هرکس رسد از بد دد به بد
|شود هردو بر دست او بر هلاک
|ز هر زورمندی نیایدش باک
|ز کار کتایون خود آگاه بود
|که با نیو گشتاسپ همراه بود
|ز هیشوی و آن مهتر نامجوی
|که هر سه به روی اندر آرند روی
|بیامد به نزدیک هیشوی تفت
|سراسر بگفت آن سخنها که رفت
|وزان اختر فیلسوفان روم
|شگفتی که آید بدان مرز و بوم
|بدو گفت هیشوی کامروز شاد
|بر ما همی باش با مهر و داد
|که این مرد کز وی تو دادی نشان
|یکی نامداریست از سرکشان
|به نخچیر دارد همی روی و رای
|نیندیشد از تخت خاور خدای
|یکی دی نیامد به نزدیک من
|که خرم شدی جان تاریک من
|بیاید هم‌اکنون ز نخچیرگاه
|بما بر بود بی‌گمانیش راه
|می و رود آورد با بوی و رنگ
|نشستند با جام زرین به چنگ
|هم انگه که شد جام می بر چهار
|پدید آمد از دشت گرد سوار
|چو هیشوی و میرین بدیدند گرد
|پذیره شدندش به دشت نبرد
|چو میرین بدیدش به هیشوی گفت
|که این را به گیتی کسی نیست جفت
|بدین شاخ و این یال و این دستبرد
|ز تخمی بود نامبردار و گرد
|هنرها ز دیدار او بگذرد
|همان شرم و آزردگی و خرد
|چو گشتاسپ تنگ آمد این هر دو مرد
|پیاده ببودند ز اسپ نبرد
|نشستی نو آراست بر پیش آب
|یکی خوان نو ساخت اندر شتاب
|می آورد با میگساران نو
|نشستی نو آیین و یاران نو
|چو رخ لعل گشت از می لعل فام
|به گشتاسپ هیشوی گفت ای همام
|مرا بر زمین دوست خوانی همی
|جز از من کسی را ندانی همی
|کنون سوی من کرد میرین پناه
|یکی نامدارست با دستگاه
|دبیرست با دانش و ارجمند
|بگیرد شمار سپهر بلند
|سخن گوید از فیلسوفان روم
|ز آباد و ویران هر مرز و بوم
|هم از گوهر سلم دارد نژاد
|پدر بر پدر نام دارد به یاد
|به نزدیک اویست شمشیر سلم
|که بودی همه ساله در زیر سلم
|سواریست گردافکن و شیر گیر
|عقاب اندر آرد ز گردون به تیر
|برین نیز خواهد که بیشی کند
|چو با قیصر روم خویشی کند
|به قیصر سخن گفت و پاسخ شنید
|ز پاسخ همانا دلش بردمید
|که او گفت در بیشهٔ فاسقون
|یکی گرگ باشد بسان هیون
|اگر کشته آید به دست تو گرگ
|تو باشی به روم ایرمانی بزرگ
|جهاندار باشی و داماد من
|زمانه به خوبی دهد داد من
|کنون گر تو این را کنی دست پیش
|منت بنده‌ام وین سرافراز خویش
|بدو گفت گشتاسپ کری رواست
|چه گویند و این بیشه اکنون کجاست
|چگونه ددی باشد اندر جهان
|که ترسند ازو کهتران و مهان
|چنین گفت هیشوی کاین پیر گرگ
|همی برتر است از هیونی سترگ
|دو دندان او چون دو دندان پیل
|دو چشمش طبر خون و چرمش چو نیل
|سروهاش چو آبنوسی فرسپ
|چو خشم آورد بگذرد بر دو اسپ
|از ایدر بسی نامور قیصران
|برفتند با گرزهای گران
|ازان بیشه ناکام باز آمدند
|پر از ننگ و تن پر گداز آمدند
|بدو گفت گشتاسپ کان تیغ سلم
|بیارید و اسپس سرافراز گرم
|همی اژدها خوانم این را نه گرگ
|تو گرگی مدان از هیونی بزرگ
|چو بشنید میرین زانجا برفت
|سوی خانهٔ خویش تازید تفت
|ز آخر گزین کرد اسپی سیاه
|گرانمایه خفتان و رومی کلاه
|همان مایه‌ور تیغ الماس گون
|که سلم آب دادش به زهر و به خون
|بسی هدیه بگزید با آن ز گنج
|ز یاقوت و گوهر همه پنج‌پنج
|چو خورشید پیراهن قیرگون
|بدرید و آمد ز پرده برون
|جهانجوی میرین ز ایوان برفت
|بیامد به نزدیک هیشوی تفت
|ز نخچیر گشتاسپ زانسو کشید
|نگه کرد هیشوی و اورا بدید
|ازان اسپ و شمشیر خیره شدند
|چو نزدیک‌تر شد پذیره شدند
|چو گشتاسپ آن هدیه‌ها بنگرید
|همان اسپ و تیغ از میان برگزید
|دگر چیز بخشید هیشوی را
|بیاراست جان جهانجوی را
|بپوشید گشتاسپ خفتان چو گرد
|به زیر اندر آورد اسپ نبرد
|به زه بر کمان و به بازو کمند
|سواری سرافراز و اسپی بلند
|همی رفت هیشوی با او به راه
|جهانجوی میرین فریاد خواه
|چنین تا لب بیشهٔ فاسقون
|برفتند پیچان و دل پر ز خون
|چو نزدیک شد بیشه و جای گرگ
|بپیچید میرین و مرد سترگ
|به گشتاسپ بنمود به انگشت راست
|که آن اژدها را نشیمن کجاست
|وزو بازگشتند هر دو به درد
|پر از خون دل و دیده پر آب زرد
|چنین گفت هیشوی کان سرفراز
|دلیرست و دانا و هم رزمساز
|بترسم بروبر ز چنگال گرگ
|که گردد تباه این جوان سترگ
|چو گشتاسپ نزدیک آن بیشه شد
|دل رزمسازش پر اندیشه شد
|فرود آمد از بارهٔ سرفراز
|به پیش جهاندار و بردش نماز
|همی گفت ایا پاک پروردگار
|فروزندهٔ گردش روزگار
|تو باشی بدین بد مرا دستگیر
|ببخشای بر جان لهراسپ پیر
|که گر بر من این اژدهای بزرگ
|که خواند ورا ناخردمند گرگ
|شود پادشاه چون پدر بشنود
|خروشان شود زان سپس نغنود
|بماند پر از درد چون بیهشان
|به هر کس خروشان و جویا نشان
|اگر من شوم زین بد دد ستوه
|بپوشم سر از شرم پیش گروه
|بگفت این و بر بارگی برنشست
|خروشان و جوشان و تیغی به دست
|کمانی به زه بر به بازو درون
|همی رفت بیدار دل پر زخون
|ز ره چون به تنگ اندر آمد سوار
|بغرید برسان ابر بهار
|چو گرگ از در بیشه او را بدید
|خروشی به ابر سیه برکشید
|همی کند روی زمین را به چنگ
|نه بر گونهٔ شیر و چنگ پلنگ
|چو گشتاسپ آن اژدها را بدید
|کمان را به زه کرد و اندر کشید
|چو باد از برش تیرباران گرفت
|کمان را چو ابر بهاران گرفت
|دد از تیر گشتاسپی خسته شد
|دلیریش با درد پیوسته شد
|بیاسود و برخاست از جای گرگ
|بیامد بسان هیون سترگ
|سرو چون گوزنان به پیش اندرون
|تن از زخم پر درد ودل پر زخون
|چو نزدیک اسپ اندر آمد ز راه
|سرونی بزد بر سرین سیاه
|که از خایه تا ناف او بردرید
|جهانجوی تیغ از میان برکشید
|پیاده بزد بر میان سرش
|بدو نیم شد پشت و یال و برش
|بیامد به پیش خداوند دد
|خداوند هر دانش و نیک و بد
|همی آفرین خواند بر کردگار
|که ای آفرینندهٔ روزگار
|تویی راه گم کرده را رهنمای
|تویی برتر برترین یک خدای
|همه کام و پیروزی از کام تست
|همه فر و دانایی از نام تست
|چو برگشت از جایگاه نماز
|بکند آن دو دندان که بودش دراز
|وزان بیشه تنها سر اندر کشید
|همی رفت تا پیش دریا رسید
|بر آب هیشوی و میرین به درد
|نشسته زبانها پر از یاد کرد
|سخنشان ز گشتاسپ بود و ز گرگ
|که زارا سوار دلیر و سترگ
|که اکنون به رزمی بزرگ اندرست
|دریده به چنگال گرگ اندرست
|چو گشتاسپ آمد پیاده پدید
|پر از خون و رخ چون گل شنبلید
|چو دیدنش از جای برخاستند
|به زاری خروشیدن آراستند
|به زاری گرفتندش اندر کنار
|رخان زرد و مژگان چو ابر بهار
|که چون بود با گرگ پیکار تو
|دل ما پر از خون بد از کار تو
|بدو گفت گشتاسپ کای نیک رای
|به روم اندرون نیست بیم از خدای
|بران سان یکی اژدهای دلیر
|به کشور بمانند تا سال دیر
|برآید جهانی شود زو هلاک
|چه قیصر مر او را چه یک مشت خاک
|به شمشیر سلمش زدم به دو نیم
|سرآمد شما را همه ترس و بیم
|شوید آن شگفتی ببینید گرم
|کزان بیشتر کس ندیدست چرم
|یکی ژنده پیلست گویی به پوست
|همه بیشه بالا و پهنای اوست
|بران بیشه رفتند هر دو دوان
|ز گفتار او شاد و روشن‌روان
|بدیدند گرگی به بالای پیل
|به چنگال شیران و همرنگ نیل
|بدو زخم کرده ز سر تا به پای
|دو شیرست گویی فتاده به جای
|چو دیدند کردند زو آفرین
|بران فرمند آفتاب زمین
|دلی شاد زان بیشه باز آمدند
|بر شیر جنگی فراز آمدند
|بسی هدیه آورد میرین برش
|بر آن‌سان که بد مرد را در خورش
|بجز دیگر اسپی نپذرفت زوی
|وزانجا سوی خانه بنهاد روی
|چو آمد ز دریا به آرام خویش
|کتایون بینادلش رفت پیش
|بدو گفت جوشن کجا یافتی
|کز ایدر به نخچیر بشتافتی
|چنین داد پاسخ که از شهر من
|بیامد یکی نامور انجمن
|مرا هدیه این جوشن و تیغ و خود
|بدادند و چندی ز خویشان درود
|کتایون می‌آورد همچون گلاب
|همی خورد با شوی تا گاه خواب
|بخفتند شادان دو اختر گرای
|جوانمرد هزمان بجستی ز جای
|بدیدی به خواب اندرون رزم گرگ
|به کردار نر اژدهای سترگ
|کتایون بدو گفت امشب چه بود
|که هزمان بترسی چنین نابسود
|چنین داد پاسخ که من تخت خویش
|بدیدم به خواب اختر و بخت خویش
|کتایون بدانست کو را نژاد
|ز شاهی بود یک‌دل و یک نهاد
|بزرگست و با او نگوید همی
|ز قیصر بلندی نجوید همی
|بدو گفت گشتاسپ کای ماهروی
|سمن خد و سیمین‌بر و مشکبوی
|بیارای تا ما به ایران شویم
|از ایدر به جای دلیران شویم
|ببینی بر و بوم فرخنده را
|همان شاه با داد و بخشنده را
|کتایون بدو گفت خیره مگوی
|به تیزی چنین راه رفتن مجوی
|چو ز ایدر به رفتن نهی روی را
|هم آواز کن پیش هیشوی را
|مگر بگذراند به کشتی ترا
|جهان تازه شد چون گذشتی ترا
|من ایدر بمانم به رنج دراز
|ندانم که کی بینمت نیز باز
|به نارفته در جامه گریان شدند
|بران آتش درد بریان شدند
|چو از چرخ بفروخت گردنده شید
|جوانان بیداردل پر امید
|ازان خانهٔ بزم برخاستند
|ز هرگونه‌ای گفتن آراستند
|که تا چون شود بر سر ما سپهر
|به تندی گذارد جهان گر به مهر
|وزان روی چون باد میرین برفت
|به نزدیک قیصر خرامید تفت
|چنین گفت کای نامدار بزرگ
|به پایان رسید آن زیانهای گرگ
|همه بیشه سرتابسر اژدهاست
|تو نیز ار شگفتی ببینی رواست
|بیامد دمان کرد آهنگ من
|یکی خنجری یافت از چنگ من
|ز سر تا میانش بدو نیم شد
|دل دیو زان زخم پر بیم شد
|ببالید قیصر ز گفتار اوی
|برافروخت پژمرده رخسار اوی
|بفرمود تا گاو گردون برند
|سراپرده از شهر بیرون برند
|یکی بزمگاهی بیاراستند
|می و رود و رامشگران خواستند
|ببردند گاوان گردون کشان
|بران بیشه کز گرگ بودی نشان
|برفتند ودیدند پیلی ژیان
|به خنجر بریده ز سر تا میان
|چو بیرون کشیدندش از مرغزار
|به گاوان گردون‌کش تاودار
|جهانی نظاره بران پیر گرگ
|چه گرگ آن ژیان نره شیر سترگ
|چو قیصر بدید آن تن پیل مست
|ز شادی بسی دست بر زد به دست
|همان روز قیصر سقف را بخواند
|به ایوان و دختر به میرین رساند
|نوشتند نامه بهر کشوری
|سکوبا و بطریق و هر مهتری
|که میرین شیر آن سرافرازم روم
|ز گرگ دلاور تهی کرد بوم
|ز میرین یکی بود کهتر به سال
|ز گردان رومی برآورده یال
|گوی بر منش نام او اهرنا
|ز تخم بزرگان رویین تنا
|فرستاد نزدیک قیصر پیام
|که دانی که ما را نژادست و نام
|ز میرین به هر گوهری بگذرم
|به تیغ و به گنج درم برترم
|به من ده کنون دختر کهترت
|به من تازه کن لشکر و افسرت
|چنین داد پاسخ که پیمان من
|شنیدی مگر با جهانبان من
|که داماد نگزیند این دخترم
|ز راه نیاکان خود نگذرم
|چو میرین یکی کار بایدت کرد
|ازان پس تو باشی ورا هم نبرد
|به کوه سقیلا یکی اژدهاست
|که کشور همه پاک ازو در بلاست
|اگر کم کنی اژدها را ز روم
|سپارم ترا دختر و گنج و بوم
|که همتای آن گرگ شیراوژنست
|دمش زهر و او دام آهرمنست
|چنین داد پاسخ که فرمان کنم
|بدین آرزو جان گروگان کنم
|ز نزدیک قیصر بیامد برون
|دلش زان سخن کفته جان پر زخون
|به یاران چنین گفت کان زخم گرگ
|نبد جز به شمشیر مردی سترگ
|ز میرین کی آید چنین کارکرد
|نداند همی قیصر از مرد مرد
|شوم زو بپرسم بگوید مگر
|سخن با من از بی‌پی چاره‌گر
|بشد تا به ایوان میرین چوگرد
|پرستنده‌ای رفت و آواز کرد
|نشستنگهی داشت میرین که ماه
|به گردون ندارد چنان جایگاه
|جهانجوی با گبر کنداوری
|یکی افسری بر سرش قیصری
|پرستنده گفت اهرن پیلتن
|بیامد به در با یکی انجمن
|نشستنگهی ساخت شایسته‌تر
|برفت آنک بودند بایسته‌تر
|به ایوان میرین نماندند کس
|دو مهتر نشستند بر تخت بس
|چو میرین بدیدش به بر درگرفت
|بپرسیدن مهتر اندر گرفت
|بدو گفت اهرن که با من بگوی
|ز هرچت بپرسم بهانه مجوی
|مرا آرزو دختر قیصرست
|کجا روم را سربسر افسرست
|بگفتیم و پاسخ چنین داد باز
|که در کوه با اژدها رزم ساز
|اگر بازگویی تو آن کار گرگ
|بوی مر مرا رهنمای بزرگ
|چو بشنید میرین ز اهرن سخن
|بپژمرد و اندیشه افگند بن
|که گر کار آن نامدار جهان
|به اهرن بگویم نماند نهان
|سرمایهٔ مردمی راستیست
|ز تاری و کژی بباید گریست
|بگویم مگر کان نبرده سوار
|نهد اژدهار را سر اندر کنار
|چو اهرن بود مر مرا یار و پشت
|ندارد مگر باد دشمن به مشت
|برآریم گرد از سر آن سوار
|نهان ماند این کار یک روزگار
|به اهرن چنین گفت کز کار گرگ
|بگویم چو سوگند یابم بزرگ
|که این کار هرگز به روز و به شب
|نگویی نداری گشاده دو لب
|بخورد اهرن آن سخت سوگند اوی
|بپذرفت سرتاسر آن بند اوی
|چو قرطاس را جامهٔ خامه کرد
|به هیشوی میرین یکی نامه کرد
|که اهرن که دارد ز قیصر نژاد
|جهانجوی با گنج و با تخت و داد
|بخواهد ز قیصر همی دختری
|که ماندست از دختران کهتری
|همی اژدها دام اهرن کند
|بکوشد کزان بدنشان تن کند
|بیامد به نزدیک من چاره‌جوی
|گذشته سخنها گشادم بدوی
|ازان گرگ و آن رزم دیده‌سوار
|بگفتم همه هرچ آمد به کار
|چنان هم که کار مرا کرد خوب
|کند بی‌گمان کار این مرد خوب
|دو تن را بدین مرز مهتر کند
|چو خورشید را بر سر افسر کند
|بیامد دوان اهرن چاره‌جوی
|به نزدیک هیشوی بنهاد روی
|چو اهرن به نزدیک دریا رسید
|جهانجوی هیشوی پیشین دوید
|ازو بستد آن نامهٔ دلپسند
|برو آفرین کرد و بگشاد بند
|بدو گفت هیشوی کای راد مرد
|بیاید کنون او به کردار گرد
|یکی نامداری غریب و جوان
|فدی کرد بر پیش میرین روان
|کنون چون کند رزم نر اژدها
|به چاره نیابد مگر زو رها
|مرا گفتن و کار بر دست اوست
|سخن گفتن نیک هرجا نکوست
|تو امشب بدین میزبان رای کن
|بنه شمع و دریا دل‌آرای کن
|که فردا بیاید گو نامجوی
|بگویم بدو هرچ گویی بگوی
|به شمع آب دریا بیاراستند
|خورشها بخوردند و می خواستند
|چنین تا سپیده ز یاقوت زرد
|بزد شید بر شیشهٔ لاژورد
|پدید آمد از دشت گرد سوار
|ز دورش بدید اهرن نامدار
|چو تنگ اندر آمد پیاده دوان
|پذیره شدش مرد روشن روان
|فرود آمد از باره جنگی سوار
|می و خوردنی خواست از نامدار
|یکی تیز بگشاد هیشوی لب
|که شادان بدی نامور روز و شب
|نگه کن بدین مرد قیصر نژاد
|که گردون گردان بدو گشت شاد
|هم از تخمهٔ قیصرانست نیز
|همش فر و نام و همش گنج و چیز
|به دامادی قیصر آمدش رای
|همی خواهد اندر سخن رهنمای
|چنو نیست مر قیصران را همال
|جوانیست با فر و با برز و یال
|ازو خواست یک‌بار و پاسخ شنید
|کنون چارهٔ دیگر آمد پدید
|همی گویدش اژدهاگیر باش
|گر از خویشی قیصر آژیر باش
|به پیش گرانمایگان روز و شب
|بجز نام میرین نراند به لب
|هرانکس که باشند زیبای بخت
|بخواهد که ماند بدو تاج و تخت
|یکی برز کوهست از ایدر نه دور
|همه جای خوردن گه کام و سور
|یکی اژدها بر سر تیغ کوه
|شده مردم روم زو در ستوه
|همی ز آسمان کرگس اندر کشد
|ز دریا نهنگ دژم برکشد
|همی دود زهرش بسوزد زمین
|نخواند برین مرز و بوم آفرین
|گر آن کشته آید به دست تو بر
|شگفتی شوی در جهان سربسر
|ازو یاورت پاک یزدان بود
|به کام تو خورشید گردان بود
|بدین زور و بالا و این دستبرد
|ندانیم همتای تو هیچ گرد
|بدو گفت رو خنجری کن دراز
|ازو دسته بالاش چون پنج باز
|ز هر سوش برسان دندان مار
|سنانی برو بسته برسان خار
|همی آب داده به زهر و به خون
|به تیزی چو الماس و رنگ آب‌گون
|به فرمان یزدان پیروزبخت
|نگون اندر آویزمش بر درخت
|بشد اهرن و هرچ گشتاسپ خواست
|بیاورد چون کارها گشت راست
|ز دریا به زین اندر آورد پای
|برفتند یارانش با او ز جای
|چو هیشوی کوه سقیلا بدید
|به انگشت بنمود و خود را کشید
|خود و اهرن از جای گشتند باز
|چو خورشید برزد سنان از فراز
|جهانجوی بر پیش آن کوه بود
|که آرام آن مار نستوه بود
|چو آن اژدهابرز او را بدید
|به دم سوی خویشش همی درکشید
|چو از پیش زین اندر آویخت ترگ
|برو تیر بارید همچون تگرگ
|چو تنگ اندر آمد بران اژدها
|همی جست مرد جوان زو رها
|سبک خنجر اندر دهانش نهاد
|ز دادار نیکی دهش کرد یاد
|بزد تیز دندان بدان خنجرش
|همه تیغها شد به کام اندرش
|به زهر و به خون کوه یکسر بشست
|همی ریخت زو زهر تا گشت سست
|به شمشیر برد آن زمان دست شیر
|بزد بر سر اژدهای دلیر
|همی ریخت مغزش بران سنگ سخت
|ز باره درآمد گو نیکبخت
|بکند از دهانش دو دندان نخست
|پس آنگه بیامد سر و تن بشست
|خروشان بغلتید بر خاک بر
|به پیش خداوند پیروزگر
|کجا داد آن دستگاه بزرگ
|بران گرگ و آن اژدهای سترگ
|همی گفت لهراسپ و فرخ زریر
|شدند از تن و جان گشتاسپ سیر
|به روشن روان و دل و زور و تاب
|همانا نبینند ما را به خواب
|بجز رنج و سختی نبینم ز دهر
|پراگنده بر جای تریاک زهر
|مگر زندگانی دهد کردگار
|که بینم یکی روی آن شهریار
|دگر چهر فرخ برادر زریر
|بگویم که گشتم من از تاج سیر
|بگویم که بر من چه آمد ز بخت
|همی تخت جستم که گم گشت تخت
|پر از آب رخ بارگی برنشست
|همان خنجر آب داده به دست
|چو نزدیک هیشوی و اهرن رسید
|همه یاد کرد آن شگفتی که دید
|به اهرن چنین گفت کان اژدها
|بدین خنجر تیز شد بی‌بها
|شما از دم اژدهای بزرگ
|پر از بیم گشتید از کار گرگ
|مرا کارزار دلاور سران
|سرافراز با گرزهای گران
|بسی تیز آید ز جنگ نهنگ
|که از ژرف برآید به جنگ
|چنین اژدها من بسی دیده‌ام
|که از رزم او سر نپیچیده‌ام
|شنیدند هیشوی و اهرن سخن
|ازان نو به گفتار دانش کهن
|چو آواز او آن دو گردن‌فراز
|شنیدند و بردند پیشش نماز
|به گشتاسپ گفتند کی نره شیر
|که چون تو نزاید ز مادر دلیر
|بیاورد اهرن بسی خواسته
|گرانمایه اسپان آراسته
|یکی تیغ برداشت و یک باره جنگ
|کمانی و سه چوبه تیر خدنگ
|به هیشوی داد آن دگر هرچ بود
|ز دینار وز جامهٔ نابسود
|چنین گفت گشتاسپ با سرکشان
|کزین کس نباید که دارد نشان
|نه از من که نر اژدها دیده‌ام
|گر آواز آن گرگ بشنیده‌ام
|وزان جایگه شاد و خرم برفت
|به سوی کتایون خرامید تفت
|بشد اهرن و گاو گردون ببرد
|تن اژدها کهتران را سپرد
|که این را به درگاه قیصر برید
|به پیش بزرگان لشگر برید
|خود از پیش گاوان و گردون برفت
|به نزدیک قیصر خرامید تفت
|به روم اندرون آگهی یافتند
|جهاندیدگان پیش بشتافتند
|چو گاو اندر آمد به هامون ز کوه
|خروشی بد اندر میان گروه
|ازان زخم و آن اژدهای دژم
|کزان بود بر گاو گردون ستم
|همی آمد از چرخ بانگ چکاو
|تو گفتی ندارد تن گاو تاو
|هرانکس که آن زخم شمشیر دید
|خروشیدن گاو گردون شنید
|همی گفت کاین خنجر اهرنست
|وگر زخم شیراوژن آهرمنست
|همانگاه قیصر ز ایوان براند
|بزرگان و فرزانگان را بخواند
|بران اژدها بر یکی جشن کرد
|ز شبگیر تا شد جهان لاژورد
|چو خورشید بنهاد بر چرخ تاج
|به کردار زر آب شد روی عاج
|فرستاده قیصر سقف را بخواند
|بپرسید و بر تخت زرین نشاند
|ز بطریق وز جاثلیقان شهر
|هرانکس کش از مردمی بود بهر
|به پیش سکوبا شدند انجمن
|جهاندیده با قیصر و رای زن
|به اهرن سپردند پس دخترش
|به دستوری مهربان مادرش
|ز ایوان چو مردم پراکنده شد
|دل نامور زان سخن زنده شد
|چنین گفت کامروز روز منست
|بلند آسمان دلفروز منست
|که کس چون دو داماد من در جهان
|نبینند بیش از کهان و مهان
|نوشتند نامه به هر مهتری
|کجا داشتی تخت گر افسری
|که نر اژدها با سرافراز گرگ
|تبه شد به دست دو مرد سترگ
|یکی منظری پیش ایوان خویش
|برآورده چون تخت رخشان خویش
|به میدان شدندی دو داماد اوی
|بیاراستندی دل شاد اوی
|به تیر و به چوگان و زخم سنان
|بهر دانشی گرد کرده عنان
|همی تاختندی چپ و دست راست
|که گفتی سواری بدیشان سزاست
|چنین تا برآمد برین روزگار
|بیامد کتایون آموزگار
|به گشتاسپ گفت ای نشسته دژم
|چه داری ز اندیشه دل را به غم
|به روم از بزرگان دو مهتر بدند
|که با تاج و با گنج و افسر بدند
|یکی آنک نر اژدها را بکشت
|فراوان بلا دید و ننمود پشت
|دگر آنک بر گرگ بدرید پوست
|همه روم یکسر پرآواز اوست
|به میدان قیصر به ننگ و نبرد
|همی به آسمان اندر آرند گرد
|نظاره شو انجا که قیصر بود
|مگر بر دلت رنج کمتر بود
|بدو گفت گشتاسپ کای خوب چهر
|ز قیصر مرا کی بود داد و مهر
|ترا با من از شهر بیرون کند
|چو بیند مرا مردمی چون کند
|ولیکن ترا گر چنین است رای
|نپیچم ز رای تو ای رهنمای
|بیامد به میدان قیصر رسید
|همی بود تا زخم چوگان بدید
|ازیشان یکی گوی و چوگان بخواست
|میان سواران برافگند راست
|برانگیخت آن بارگی را ز جای
|یلان را همه کند شد دست و پای
|به میدان کسی نیز گویی ندید
|شد از زخم او در جهان ناپدید
|سواران کجا گوی او یافتند
|به چوگان زدن نیز نشتافتند
|شدند آن زمان رومیان زردروی
|همه پاک با غلغل و گفت و گوی
|کمان برگرفتند و تیر خدنگ
|برفتند چندی سواران جنگ
|چو آن دید گشتاسپ برخاست و گفت
|که اکنون هنرها نشاید نهفت
|بیفگند چوگان کمان برگرفت
|زه و توز ازو دست بر سر گرفت
|نگه کرد قیصر بران سرفراز
|بدان چنگ و یال و رکیب دراز
|بپرسید و گفت این سوار از کجاست
|که چندین بپیچد چپ و دست راست
|سرافراز گردان بسی دیده‌ام
|سواری بدین گونه نشنیده‌ام
|بخوانید تا زو بپرسم که کیست
|فرشتست گر همچو ما آدمیست
|بخواندند گشتاسپ را پیش اوی
|بپیچید جان بداندیش اوی
|به گشتاسپ گفت ای نبرده سوار
|سر سرکشان افسر کارزار
|چه نامی بمن گوی شهر و نژاد
|ورا زین سخن هیچ پاسخ نداد
|چنین گفت کان خوار بیگانه مرد
|که از شهرقیصر ورا دور کرد
|چو داماد گشتم ز شهرم براند
|کس از دفترش نام من بر نخواند
|ز قیصر ستم بر کتایون رسید
|که مردی غریب از میان برگزید
|نرفت اندرین جز به آیین شهر
|ازان راستی خواری آمدش بهر
|به بیشه درون آن زیانکار گرگ
|به کوه بزرگ اژدهای سترگ
|سرانشان به زخم من آمد به پای
|بران کار هیشوی بد رهنمای
|که دندانهاشان بخان منست
|همان زخم خنجر نشان منست
|ز هیشوی قیصر بپرسد سخن
|نوست این نگشتست باری کهن
|چو هیشوی شد پیش دندان ببرد
|گذشته سخنها برو بر شمرد
|به پوزش بیاراست قیصر زبان
|بدو گفت بیداد رفت ای جوان
|کنون آن گرامی کتایون کجاست
|مرا گر ستمگاره خواند رواست
|ز میرین و اهرن برآشفت و گفت
|که هرگز نماند سخن در نهفت
|همانگه نشست از بر بادپای
|به پوزش بیامد بر پاک رای
|بسی آفرین کرد فرزند را
|مران پاک دامن خردمند را
|بدو گفت قیصر که ای ماهروی
|گزیدی تو اندر خور خویش شوی
|همه دوده را سر برافراختی
|برین نیکبختی که تو ساختی
|به پرسش بدو گفت ز انباز خویش
|مگر بر تو پیدا کند راز خویش
|که آرام و شهر و نژادش کجاست
|بگوید مگر مر ترا گفت راست
|چنین داد پاسخ که پرسیدمش
|نه بر دامن راستی دیدمش
|نگوید همی پیش من راز خویش
|نهان دارد از هرکس آواز خویش
|گمانم که هست از نژاد بزرگ
|که پرخاش جویست و گرد و سترگ
|ز هرچش بپرسم نگوید تمام
|فرخ‌زاد گوید که هستم به نام
|وزان جایگه سوی ایوان گذشت
|سپهر اندرین نیز چندی بگشت
|چو گشتاسپ برخاست از بامداد
|سر پرخرد سوی قیصر نهاد
|چو قیصر ورا دید خامش بماند
|بران نامور پیشگاهش نشاند
|کمر خواست از گنج و انگشتری
|یکی نامور افسری مهتری
|ببوسید و پس بر سر او نهاد
|ز کار گذشته بسی کرد یاد
|چنین گفت با هرک بد یادگیر
|که بیدار باشید برنا و پیر
|فرخ‌زاد را جمله فرمان برید
|ز گفتار و کردار او مگذرید
|ازان آگهی شد به هر کشوری
|به هر پادشاهی و هر مهتری
|به قیصر خزر بود نزدیکتر
|وزیشان بدش روز تاریکتر
|به مرز خزر مهتر الیاس بود
|که پور جهاندار مهراس بود
|به الیاس قیصر یکی نامه کرد
|تو گفتی که خون بر سر خامه کرد
|که چندین به افسوس خوردی خزر
|کنون روز آسایش آمد بسر
|اگر ساو و باژست و گنج گران
|گروگان ازان مرز چندی سران
|وگرنه فرخ‌زاد چون پیل مست
|بیاید کند کشورت را چو دست
|چو الیاس بر خواند آن نامه را
|به زهر آب در زد سر خامه را
|چنین داد پاسخ که چندین هنر
|نبودی به روم اندرون سربسر
|اگر من نخواهم همی باژ روم
|شما شاد باشید زان مرز و بوم
|چنین دل گرفتید از یک سوار
|که نزد شما یافت او زینهار
|چنان دان که او دام آهرمنست
|و گر کوه آهن همان یکتنست
|تو او را بدین جنگ رنجه مکن
|که من بین درازی نمانم سخن
|سخن چون به میرین و اهرن رسید
|ز الیاس و آن دام کو گسترید
|فرستاد میرین به قیصر پیام
|که این اژدها نیست کاید به دام
|نه گرگست کز چاره بیجان شود
|ز آلودن زهر پیچان شود
|چو الیاس در جنگ خشم آورد
|جهانجوی را خون به چشم آورد
|نگه کن کنون کاین سرافراز مرد
|ازو چند پیچد به دشت نبرد
|غمی گشت قیصر ز گفتارشان
|چو بشنید زان گونه بازارشان
|فرخ‌زاد را گفت پر مایه‌ای
|همی روم را همچو پیرایه‌ای
|چنان دان که الیاس شیراوژن است
|چو اسپ افگند پیل رویین‌تن است
|اگر تاب داری به جنگش بگوی
|و گرنه مبر اندرین آب روی
|اگر جنگ او را نداری تو پای
|بسازیم با او یکی خوب رای
|به خوبی ز ره بازگردانمش
|سخن با هزینه برافشانمش
|بدو گفت گشتاسپ کین جست و جوی
|چرا باید و چیست این گفت و گوی
|چو من باره اندر جهانم به خاک
|ندارم ز مرز خزر هیچ باک
|ولیکن نباید که روز نبرد
|ز میرین و اهرن بود یاد کرد
|که ایشان به رزم اندر از دشمنی
|برآرند کژی و آهرمنی
|چو لشکر بیاید ز مرز خزر
|نگهبان من باش با یک پسر
|به نیروی پیروزگر یک خدای
|چو من با سپاه اندر آیم ز جای
|نه الیاس مانم نه با او سپاه
|نه چندن بزرگی و تخت و کلاه
|کمربند گیرمش وز پشت زین
|به ابر اندر آرم زنم بر زمین
|دگر روز چون بردمید آفتاب
|چو زرین سپر می‌نمود اندر آب
|ز سوی خزر نای رویین بخاست
|همی گرد بر شد سوی چرخ راست
|سرافراز قیصر به گشتاسپ گفت
|که اکنون جدا کن سپاه از نهفت
|بگفت این و لشکر به بیرون کشید
|گوان و یلان را به هامون کشید
|همی گشت با گرزهٔ گاوسار
|چو سرو بلند از بر کوهسار
|همی جست بر دشت جای نبرد
|ز هامون به ابر اندر آورد گرد
|چو الیاس دید آن بر و یال اوی
|چنان گردش چنگ و گوپال اوی
|سواری فرستاد نزدیک اوی
|که بفریبد ان رای تاریک اوی
|بیامد بدو گفت کای سرفراز
|ز قیصر بدین گونه سر کم فراز
|کزین لشکر اکنون سوارش تویی
|بهارش تویی نامدارش تویی
|به یکسو گرای از میان دو صف
|چه داری چنین بر لب آورده کف
|که الیاس شیر است روز نبرد
|پذیره درآید سبک‌تر ز گرد
|اگر هدیه خواهی ورا گنج هست
|مسای از پی چیز با رنج دست
|ز گیتی گزین کن یکی بهره‌ای
|تو باشی بران بهره در شهره‌ای
|همت یار باشم همت کهترم
|که هرگز ز پیمان تو نگذرم
|بدو گفت گشتاسپ کاین سرد گشت
|سخنها ز اندازه اندر گذشت
|تو کردی بدین داوری دست پیش
|کنون بازگشتی ز گفتار خویش
|سخن گفتن اکنون نیاید به کار
|گه جنگ و آویزش کارزار
|فرستاده برگشت و آمد چو باد
|همی کرد پاسخ به الیاس یاد
|چو خورشید شد بر سر کوه زرد
|نماند آن زمان روزگار نبرد
|شب آمد یکی پردهٔ آبنوس
|بپوشید بر چهرهٔ سندروس
|چو خورشید ازان کوشش آگاه شد
|ز برج کمان بر سر گاه شد
|ببد چشمهٔ روز چون سندروس
|ز هر سو برآمد دم نای و کوس
|چکاچاک برخاست از هر دو روی
|ز خون شد همه رزمگه جوی جوی
|بیامد سبک قیصر از میمنه
|دو داماد را کرد پیش بنه
|ابر میمنه پور قیصر سقیل
|ابر میسره قیصر و کوس و پیل
|دهاده برآمد ز هر دو سپاه
|تو گفتی برآویخت با شید ماه
|بجنبید گشتاسپ از پیش صف
|یکی باره زیر اژدهایی به کف
|چنین گفت الیاس با انجمن
|که قیصر همی باژ خواهد ز من
|چو بر در چنین اژدها باشدش
|ازیرا منش بابها باشدش
|چو گشتاسپ الیاس را دید گفت
|که اکنون هنرها نباید نهفت
|برانگیختند اسپ هر دو سوار
|ابا نیزه و تیر جوشن گذار
|ازان لشکر الیاس بگشاد شست
|که گشتاسپ را برکند کار پست
|بزد نیزه گشتاسپ بر جوشنش
|بخست آن زمان کارزاری تنش
|بیفگندش از باره برسان مست
|بیازید و بگرفت دستش به دست
|ز پیش سواران کشانش ببرد
|بیاورد و نزدیک قیصر سپرد
|بیاورد لشکر به پیش سپاه
|به کردار باد اندر آمد ز راه
|ازیشان چه مایه گرفت و بکشت
|بکشتند مر هرک آمد به مشت
|چو رومی پس‌اندر هم‌آواز شد
|چو گشتاسپ زان جایگه باز شد
|بر قیصر آمد سپه تاخته
|به پیروزی و گردن افراخته
|ز لشکر چو قیصر بدیدش به راه
|ز شادی پذیره شدش با سپاه
|سر و چشم آن نامور بوس داد
|جهان‌آفرین را همی کرد یاد
|وزان جایگه بازگشتند شاد
|سپهبد کلاه کیان برنهاد
|همه روم با هدیه و با نثار
|برفتند شادان بر نامدار
|برین نیز بگذشت چندی سپهر
|به دل در همی داشت و ننمود چهر
|بگشتاسپ گفت آن زمان جنگجوی
|که تا زنده‌ای زین جهان بهر جوی
|براندیش با این سخن با خرد
|که اندیشه اندر سخن به خورد
|به ایران فرستم فرستاده‌ای
|جهاندیده و پاک و آزاده‌ای
|به لهراسپ گویم که نیم جهان
|تو داری به آرام و گنج مهان
|اگر باژ بفرستی از مرز خویش
|ببینی سرمایهٔ ارز خویش
|بریشان سپاهی فرستم ز روم
|که از نعل پیدا نبینند بوم
|چنین داد پاسخ که این رای تست
|زمانه بزیر کف پای تست
|یکی نامور بود قالوس نام
|خردمند و با دانش و رای و کام
|بخواند آن خردمند را نامدار
|کز ایدر برو تا در شهریار
|بگویش که گر باژ ایران دهی
|به فرمان گرایی و گردن نهی
|به ایران بماند بتو تاج و تخت
|جهاندار باشی و پیروزبخت
|وگرنه مرا با سپاهی گران
|هم از روم وز دشت نیزه‌وران
|نگه کن که برخیزد از دشت غو
|فرخ‌زاد پیروزشان پیش رو
|همه بومتان پاک ویران کنم
|ز ایران به شمشیر بیران کنم
|فرستاده آمد به کردار باد
|سرش پر خرد بد دلش پر ز داد
|چو آمد به نزدیک شاه بزرگ
|بدید آن در و بارگاه بزرگ
|چو آگاهی آمد به سالار بار
|خرامان بیامد بر شهریار
|که پیر جهاندیده‌ای بر درست
|همانا فرستادهٔ قیصرست
|سوارست با او بسی نامدار
|همی راه جوید بر شهریار
|چو بشنید بنشست بر تخت عاج
|بسر بر نهاد آن دل افروز تاج
|بزرگان ایران همه پیش تخت
|نشستند شادان دل و نیکبخت
|بفرمود تا پرده برداشتند
|فرستاده را شاد بگذاشتند
|چو آمد به نزدیک تختش فراز
|بر او آفرین کرد و بردش نماز
|پیام گرانمایه قیصر بداد
|چنان چون بباید به آیین و داد
|غمی شد ز گفتار او شهریار
|برآشفت با گردش روزگار
|گرانمایه جایی بیاراستند
|فرستاده را شاد بنشاستند
|فرستاد زربفت گستردنی
|ز پوشیدنی و هم از خوردنی
|بران گونه بنواخت او را به بزم
|تو گفتی که نشنید پیغام رزم
|شب آمد پر اندیشه پیچان بخفت
|تو گفتی که با درد و غم بود جفت
|چو خورشید بر تخت زرین نشست
|شب تیره رخسار خود را ببست
|بفرمود تا رفت پیشش زریر
|سخن گفت هرگونه با شاه دیر
|به شگبیر قالوس شد بار خواه
|ورا راه دادند نزدیک شاه
|ز بیگانه ایوان بپرداختند
|فرستاده را پیش بنشاختند
|بدو گفت لهراسپ کای پر خرد
|مبادا که جان جز خرد پرورد
|بپرسم ترا راست پاسخ‌گزار
|اگر بخردی کام کژی مخار
|نبود این هنرها به روم اندرون
|بدی قیصر از پیش شاهان زبون
|کنون او بهر کشوری باژخواه
|فرستاد و بر ماه بنهاد گاه
|چو الیاس را کو به مرز خزر
|گوی بود با فر و پرخاشخر
|بگیرد ببندد همی با سپاه
|بدین باژخواهش که بنمود راه
|فرستاده گفت ای سخنگوی شاه
|به مرز خزر من شدم باژخواه
|به پیغمبری رنج بردم بسی
|نپرسید زین باره هرگز کسی
|ولیکن مرا شاه زان‌سان نواخت
|که گردن به کژی نباید فراخت
|سواری به نزدیک او آمدست
|که از بیشه‌ها شیر گیرد به دست
|به مردان بخندد همی روز رزم
|هم از جامهٔ می به هنگام بزم
|به بزم و به رزم و به روز شکار
|جهان‌بین ندیدست چون او سوار
|بدو داد پرمایه‌تر دخترش
|که بودی گرامی‌تر از افسرش
|نشانی شدست او به روم اندرون
|چو نر اژدها شد به چنگش زبون
|یکی گرگ بد همچو پیلی به دشت
|که قیصر نیارست زان سو گذشت
|بیفگند و دندان او را بکند
|وزو کشور روم شد بی‌گزند
|بدو گفت لهراسپ کای راست‌گوی
|کرا ماند این مرد پرخاشجوی
|چنین داد پاسخ که باری نخست
|به چهره زریرست گویی درست
|به بالا و دیدار و فرهنگ و رای
|زریر دلیرست گویی بجای
|چو بشنید لهراسپ بگشاد چهر
|بران مرد رومی بگسترد مهر
|فراوان ورا برده و بدره داد
|ز درگاه برگشت پیروز و شاد
|بدو گفت کاکنون به قیصر بگوی
|که من با سپاه آمدم جنگجوی
|پر اندیشه بنشست لهراسپ دیر
|بفرمود تا پیش او شد زریر
|بدو گفت کاین جز برادرت نیست
|بدین چاره بشتاب وایدر مه‌ایست
|درنگ آوری کار گردد تباه
|میاسا و اسپ درنگی مخواه
|ببر تخت و بالا و زرینه کفش
|همان تاج با کاویانی درفش
|من این پادشاهی مر او را دهم
|برین بر سرش بر سپاسی نهم
|تو ز ایدر برو تا حلب کینه‌جوی
|سپه را جز از جنگ چیزی مگوی
|زریر ستوده به لهراسپ گفت
|که این راز بیرون کشیم از نهفت
|گر اویست فرمان‌بر و مهترست
|ورا هرک مهتر بود کهترست
|بگفت این و برساخت در حال کار
|گزیده یکی لشکری نامدار
|نبیرهٔ برزگان و آزادگان
|ز کاوس و گودرز کشوادگان
|ز تخم زرسپ آنک بودند نیز
|چو بهرام شیراوژن و ریونیز
|همی رفت هر مهتری با دو اسپ
|فروزان به کردار آذرگشسپ
|نیاسود کس تا به مرز حلب
|جهان شد پر از جنگ و جوش و شغب
|درفش همایون برافراختند
|سراپرده و خیمه‌ها ساختند
|زریر سپهبد سپه را بماند
|به بهرام گردنکش و خود براند
|بسان کسی کو پیامی برد
|وگر نزد شاهی خرامی برد
|ازان ویژگان پنج تن را ببرد
|که بودند با مغز و هشیار و گرد
|چو نزدیک درگاه قیصر رسید
|به درگاه سالار بارش بدید
|به در بر همه فرش دیبا کشید
|بیامد به قیصر بگفت آنچ دید
|به کاخ اندرون بود قیصر دژم
|چو قالوس و گشتاسپ با او بهم
|بدو آگهی داد سالار بار
|که آمد به درگه زریر سوار
|چو قیصر شنید این سخن بار داد
|ازان آمدن گشت گشتاسپ شاد
|زریر اندر آمد چو سرو بلند
|نشست از بر تخت آن ارجمند
|ز قیصر بپرسید و پوزش گرفت
|همان رومیان را فروزش گرفت
|بدو گفت قیصر فرخ‌زاد را
|نپرسی نداری به دل داد را
|به قیصر چنین گفت فرخ زریر
|که این بنده از بندگی گشت سیر
|گریزان بیامد ز درگاه شاه
|کنون یافت ایدر چنین پایگاه
|چو گشتاسپ بشنید پاسخ نداد
|تو گفتی ز ایران نیامدش یاد
|چو قیصر شنید این سخن زان جوان
|پراندیشه شد مرد روشن‌روان
|که شاید بدن این سخن کو بگفت
|جز از راستی نیست اندر نهفت
|به قیصر ز لهراسپ پیغام داد
|که گر دادگر سر نه پیچد ز داد
|ازین پس نشستم برومست و بس
|به ایران نمانیم بسیار کس
|تو ز ایدر برو گو بیارای جنگ
|سخن چون شنیدی نباید درنگ
|نه ایران خزر گشت و الیاس من
|که سر برکشیدی از آن انجمن
|چنین داد پاسخ که من جنگ را
|بیازم همی هر سوی چنگ را
|تو اکنون فرستاده‌ای بازگرد
|بسازیم ناچار جای نبرد
|ز قیصر چو بنشید فرخ زریر
|غمی شد ز پاسخ فروماند دیر
|چو برخاست قیصر به گشتاسپ گفت
|که پاسخ چرا ماندی در نهفت
|بدو گفت گشتاسپ من پیش ازین
|ببودم بر شاه ایران زمین
|همه لشکر شاه و آن انجمن
|همه آگهند از هنرهای من
|همان به که من سوی ایشان شوم
|بگویم همه گفته‌ها بشنوم
|برآرم ازیشان همه کام تو
|درفشان کنم در جهان نام تو
|بدو گفت قیصر تو داناتری
|برین آرزو بر تواناتری
|چو بشنید گشتاسپ گفتار اوی
|نشست از بر بارهٔ راه جوی
|بیامد به جای نشست زریر
|به سر افسر و بادپایی به زیر
|چو لشکر بدیدند گشتاسپ را
|سرافرازتر پور لهراسپ را
|پیاده همه پیش اوی آمدند
|پر از درد و پر آب روی آمدند
|همه پاک بردند پیشش نماز
|که کوتاه شد رنجهای دراز
|همانگه چو آمد به پیشش زریر
|پیاده ببود و شد از رزم سیر
|گرامیش را تنگ در بر گرفت
|چو بگشاد لب پرسش اندر گرفت
|نشستند بر تخت با مهتران
|بزرگان ایران و کنداوران
|زریر خجسته به گشتاسپ گفت
|که بادی همه ساله با بخت جفت
|پدر پیر سر شد تو برنادلی
|ز دیدار پیران چرا بگسلی
|به پیری ورا بخت خندان شدست
|پرستندهٔ پاک یزدان شدست
|فرستاد نزدیک تو تاج و گنج
|سزد گر نداری کنون دل به رنج
|چنین گفت کایران سراسر تراست
|سر تخت با تاج کشور تراست
|ز گیتی یکی کنج ما را بس است
|که تخت مهی را جز از من کس است
|برارد بیاورد پرمایه تاج
|همان یاره و طوق و هم تخت عاج
|چو گشتاسپ تخت پدر دید شاد
|نشست از برش تاج بر سر نهاد
|نبیرهٔ جهانجوی کاوس کی
|ز گودرزیان هرک بد نیک‌پی
|چو بهرام و چون ساوه و ریونیز
|کسی کو سرافراز بودند نیز
|به شاهی برو آفرین خواندند
|ورا شهریار زمین خواندند
|ببودند بر پای بسته کمر
|هرانکس که بودند پرخاشخو
|چو گشتاسپ دید آن دلارای کام
|فرستاد نزدیک قیصر پیام
|کز ایران همه کام تو راست گشت
|سخنها ز اندازه اندر گذشت
|همی چشم دارد زریر و سپاه
|که آیی خرامان بدین رزمگاه
|همه سربسر با تو پیمان کنند
|روان را به مهرت گروگان کنند
|گرت رنج ناید خرامی به دشت
|که کار زمانه به کام تو گشت
|فرستاده چون نزد قیصر رسید
|به دشت آمد و ساز لشکر بدید
|چو گشتاسپ را دید بر تخت عاج
|نهاده به سر بر ز پیروزه تاج
|بیامد ورا تنگ در برگرفت
|سخنهای دیرینه اندر گرفت
|بدانست قیصر که گشتاسپ اوست
|فروزندهٔ جان لهراسپ اوست
|فراوانش بستود و بردش نماز
|وزانجا سوی تخت رفتند باز
|ازان کردهٔ خویش پوزش گرفت
|بپیچید زان روزگار شگفت
|بپذرفت گفتار او شهریار
|سرش را گرفت آنگهی برکنار
|بدو گفت چون تیره گردد هوا
|فروزیدن شمع باشد روا
|بر ما فرست آنک ما را گزید
|که او درد و رنج فراوان کشید
|بشد قیصر و رنج و تشویر برد
|بس نیز بر خوی بد برشمرد
|به سوی کتایون فرستاد گنج
|یکی افسر و سرخ یاقوت پنج
|غلام و پرستار رومی هزار
|یکی طوق پر گوهر شاهوار
|ز دینار رومی شتروار پنج
|یکی فیلسوفی نگهبان گنج
|سلیح و درم داد لشکرش را
|همان نامداران کشورش را
|هرانکس که بود او ز تخم بزرگ
|وگر تیغ زن نامداری سترگ
|بیاراست خلعت سزاوارشان
|برافرخت پژمرده بازارشان
|از اسپان تازی و برگستوان
|ز خفتان وز جامهٔ هندوان
|ز دیبا و دینار و تاج و نگین
|ز تخت و ز هرگونه دیبای چین
|فرستاده نزدیک گشتاسپ برد
|یکایک به گنجور او برشمرد
|ابا این بسی آفرین گسترید
|بران کو زمان و زمین آفرید
|کتایون چو آمد به نزدیک شاه
|غو کوس برخاست از بارگاه
|سپه سوی ایران برفتن گرفت
|هوا گرد اسپان نهفتن گرفت
|چو قیصر دو منزل بیامد به راه
|عنان تگاور بپیچید شاه
|به سوگند ازان مرز برگاشتش
|به خواهش سوی روم بگذاشتش
|وزان جایگه شد سوی روم باز
|چو گشتاسپ شد سوی راه دراز
|همی راند تا سوی ایران رسید
|به نزد دلیران و شیران رسید
|چو بشنید لهراسپ کامد زریر
|برادرش گشتاسپ آن نره شیر
|پذیره شدش با همه مهتران
|بزرگان ایران و نام‌آوران
|چو دید او پسر را به بر درگرفت
|ز جور فلک دست بر سر گرفت
|فرود آمد از باره گشتاسپ زود
|بدو آفرین کرد و زاری نمود
|ز ره چو به ایوان شاهی شدند
|چو خورشید در برج ماهی شدند
|بدو گفت لهراسپ کز من مبین
|چنین بود رای جهان آفرین
|نوشته چنین بد مگر بر سرت
|که پردخت ماند ز تو کشورت
|بدو شادمان گشت لهراسپ شاه
|مر او را نشاند از بر تخت و گاه
|ببوسید و تاجش به سر بر نهاد
|همی آفرین کرد با تاج یاد
|بدو گفت گشتاسپ کای شهریار
|ابی تو مبیناد کس روزگار
|چو مهتر کنی من ترا کهترم
|بکوشم که گرد ترا نسپرم
|همه نیک بادا سرانجام تو
|مبادا که باشیم بی‌نام تو
|که گیتی نماند همی بر کسی
|چو ماند به تن رنج ماند بسی
|چنین است گیهان ناپایدار
|برو تخم بد تا توانی مکار
|همی خواهم از دادگر یک خدای
|که چندان بمانم به گیتی به جای
|که این نامهٔ شهریاران پیش
|بپویندم از خوب گفتار خویش
|ازان پس تن جانور خاک راست
|سخن گوی جان معدن پاک راست
|چنان دید گوینده یک شب به خواب
|که یک جام می داشتی چون گلاب
|دقیقی ز جایی پدید آمدی
|بران جام می داستانها زدی
|به فردوسی آواز دادی که می
|مخور جز بر آیین کاوس کی
|که شاهی ز گیتی گزیدی که بخت
|بدو نازد و لشگر و تاج و تخت
|شهنشاه محمود گیرنده شهر
|ز شادی به هر کس رسانیده بهر
|از امروز تا سال هشتاد و پنج
|بکاهدش رنج و نکاهدش گنج
|ازین پس به چین اندر آرد سپاه
|همه مهتران برگشایند راه
|نبایدش گفتن کسی را درشت
|همه تاج شاهانش آمد به مشت
|بدین نامه گر چند بشتافتی
|کنون هرچ جستی همه یافتی
|ازین باره من پیش گفتم سخن
|سخن را نیامد سراسر به بن
|ز گشتاسپ و ارجاسپ بیتی هزار
|بگفتم سرآمد مرا روزگار
|گر آن مایه نزد شهنشه رسد
|روان من از خاک بر مه رسد
|کنون من بگویم سخن کو بگفت
|منم زنده او گشت با خاک جفت
|چو گشتاسپ را داد لهراسپ تخت
|فرود آمد از تخت و بربست رخت
|به بلخ گزین شد بران نوبهار
|که یزدان پرستان بدان روزگار
|مران جای را داشتندی چنان
|که مر مکه را تازیان این زمان
|بدان خانه شد شاه یزدان پرست
|فرود آمد از جایگاه نشست
|ببست آن در آفرین خانه را
|نماند اندرو خویش و بیگانه را
|بپوشید جامهٔ پرستش پلاس
|خرد را چنان کرد باید سپاس
|بیفگند یاره فرو هشت موی
|سوی روشن دادگر کرد روی
|همی بود سی سال خورشید را
|برینسان پرستید باید خدای
|نیایش همی کرد خورشید را
|چنان بوده بد راه جمشید را
|چو گشتاسپ بر شد به تخت پدر
|که هم فر او داشت و بخت پدر
|به سر بر نهاد آن پدر داده تاج
|که زیبنده باشد بر آزاده تاج
|منم گفت یزدان پرستنده شاه
|مرا ایزد پاک داد این کلاه
|بدان داد ما را کلاه بزرگ
|که بیرون کنیم از رم میش گرگ
|سوی راه یزدان بیازیم چنگ
|بر آزاده گیتی نداریم تنگ
|چو آیین شاهان بجای آوریم
|بدان را به دین خدای آوریم
|یکی داد گسترد کز داد اوی
|ابا گرگ میش آب خوردی به جوی
|پس آن دختر نامور قیصرا
|که ناهید بد نام آن دخترا
|کتایونش خواندی گرانمایه شاه
|دو فرزندش آمد چو تابنده ماه
|یکی نامور فرخ اسفندیار
|شه کارزاری نبرده سوار
|پشوتن دگر گرد شمشیر زن
|شه نامبردار لشکرشکن
|چو گشتی بران شاه نو راست شد
|فریدون دیگر همی خواست شد
|گزیدش بدادند شاهان همه
|نشستن دل نیک‌خواهان همه
|مگر شاه ارجاسپ توران خدای
|که دیوان بدندی به پیشش به پای
|گزیتش نپذرفت و نشنید پند
|اگر پند نشنید زو دید بند
|وزو بستدی نیز هر سال باژ
|چرا داد باید به هامال باژ
|چو یک چند سالان برآمد برین
|درختی پدید آمد اندر زمین
|در ایوان گشتاسپ بر سوی کاخ
|درختی گشن بود بسیار شاخ
|همه برگ وی پند و بارش خرد
|کسی کو خرد پرورد کی مرد
|خجسته پی و نام او زردهشت
|که آهرمن بدکنش را بکشت
|به شاه کیان گفت پیغمبرم
|سوی تو خرد رهنمون آورم
|جهان آفرین گفت بپذیر دین
|نگه کن برین آسمان و زمین
|که بی‌خاک و آبش برآورده‌ام
|نگه کن بدو تاش چون کرده‌ام
|نگر تا تواند چنین کرد کس
|مگر من که هستم جهاندار و بس
|گر ایدونک دانی که من کردم این
|مرا خواند باید جهان‌آفرین
|ز گوینده بپذیر به دین اوی
|بیاموز ازو راه و آیین اوی
|نگر تا چه گوید بران کار کن
|خرد برگزین این جهان خوار کن
|بیاموز آیین و دین بهی
|که بی‌دین ناخوب باشد مهی
|چو بشنید ازو شاه به دین به
|پذیرفت ازو راه و آیین به
|نبرده برادرش فرخ زریر
|کجا ژنده پیل آوریدی به زیر
|ز شاهان شه پیر گشته به بلخ
|جهان بر دل ریش او گشته تلخ
|شده زار و بیمار و بی‌هوش و توش
|به نزدیک او زهر مانند نوش
|سران و بزرگان و هر مهتران
|پزشکان دانا و ناموران
|بر آن جادوی چارها ساختند
|نه سود آمد از هرچ انداختند
|پس این زردهشت پیمبرش گفت
|کزو دین ایزد نشاید نهفت
|که چون دین پذیرد ز روز نخست
|شود رسته از درد و گردد درست
|شهنشاه و زین پس زریر سوار
|همه دین پذیرنده از شهریار
|همه سوی شاه زمین آمدند
|ببستند کشتی به دین آمدند
|پدید آمد آن فره ایزدی
|برفت از دل بد سگالان بدی
|پر از نور مینو ببد دخمه‌ها
|وز آلودگی پاک شد تخمه‌ها
|پس آزاده گشتاسپ برشد به گاه
|فرستاد هرسو به کشور سپاه
|پراگنده اندر جهان موبدان
|نهاد از بر آذران گنبدان
|نخست آذر مهربرزین نهاد
|به کشمر نگر تا چه آیین نهاد
|یکی سرو آزاده بود از بهشت
|به پیش در آذر آن را بکشت
|نبشتی بر زاد سرو سهی
|که پذرفت گشتاسپ دین بهی
|گوا کرد مر سرو آزاد را
|چنین گستراند خرد داد را
|چو چندی برآمد برین سالیان
|مران سرو استبر گشتش میان
|چنان گشت آزاد سرو بلند
|که برگرد او برنگشتی کمند
|چو بسیار برگشت و بسیار شاخ
|بکرد از بر او یکی خوب کاخ
|چهل رش به بالا و پهنا چهل
|نکرد از بنه اندرو آب و گل
|دو ایوان برآورد از زر پاک
|زمینش ز سیم و ز عنبرش خاک
|برو بر نگارید جمشید را
|پرستنده مر ماه و خورشید را
|فریدونش را نیز با گاوسار
|بفرمود کردن برانجا نگار
|همه مهتران را بر آن‌جا نگاشت
|نگر تا چنان کامگاری که داشت
|چو نیکو شد آن نامور کاخ زر
|به دیوارها بر نشانده گهر
|به گردش یکی باره کرد آهنین
|نشست اندرو کرد شاه زمین
|فرستاد هرسو به کشور پیام
|که چون سرو کشمر به گیتی کدام
|ز مینو فرستاد زی من خدای
|مرا گفت زینجا به مینو گرای
|کنون هرک این پند من بشنوید
|پیاده سوی سرو کشمر روید
|بگیرید پند ار دهد زردهشت
|به سوی بت چین بدارید پشت
|به برز و فر شاه ایرانیان
|ببندید کشتی همه بر میان
|در آیین پیشینیان منگرید
|برین سایهٔ سروبن بگذرید
|سوی گنبد آذر آرید روی
|به فرمان پیغمبر راست‌گوی
|پراگنده فرمانش اندر جهان
|سوی نامداران و سوی مهان
|همه نامداران به فرمان اوی
|سوی سرو کشمر نهادند روی
|پرستشکده گشت زان سان که پشت
|ببست اندرو دیو را زردهشت
|بهشتیش خوان ار ندانی همی
|چرا سرو کشمرش خوانی همی
|چراکش نخوانی نهال بهشت
|که شاه کیانش به کشمر بکشت
|چو چندی برآمد برین روزگار
|خجسته ببود اختر شهریار
|به شاه کیان گفت زردشت پیر
|که در دین ما این نباشد هژیر
|که تو باژ بدهی به سالار چین
|نه اندر خور دین ما باشد این
|نباشم برین نیز همداستان
|که شاهان ما درگه باستان
|به ترکان نداد ایچ کس باژ و ساو
|برین روزگار گذشته بتاو
|پذیرفت گشتاسپ گفتا که نیز
|نفرمایمش دادن این باژ چیز
|پس آگاه شد نره دیوی ازین
|هم‌اندرز زمان شد سوی شاه چین
|بدو گفت کای شهریار جهان
|جهان یکسره پیش تو چون کهان
|به جای آوریدند فرمان تو
|نتابد کسی سر ز پیمان تو
|مگر پورلهراسپ گشتاسپ شاه
|که آرد همی سوی ترکان سپاه
|برد آشکارا همه دشمنی
|ابا تو چنو کرد یارد منی
|چو ارجاسپ بشنید گفتار دیو
|فرود آمد از گاه گیهان خدیو
|از اندوه او سست و بیمار شد
|دل و جان او پر ز تیمار شد
|تگینان لشکرش را پیش خواند
|شنیده سخن پیش ایشان براند
|بدانید گفتا کز ایران زمین
|بشد فره و دانش و پاک دین
|یکی جادو آمد به دین آوری
|به ایران به دعوی پیغمبری
|همی گوید از آسمان آمدم
|ز نزد خدای جهان آمدم
|خداوند را دیدم اندر بهشت
|من این زند و استا همه زو نوشت
|بدوزخ درون دیدم آهرمنا
|نیارستمش گشت پیرامنا
|گروگر فرستادم از بهر دین
|بیارای گفتا به دانش زمین
|سرنامداران ایران سپاه
|گرانمایه فرزند لهراسپ شاه
|که گشتاسپ خوانندش ایرانیان
|ببست او یکی کشتی بر میان
|برادرش نیز آن سوار دلیر
|سپهدار ایران که نامش زریر
|همه پیش آن دین پژوه آمدند
|ازان پیر جادو ستوه آمدند
|گرفتند ازو سربسر دین اوی
|جهان شد پر از راه و آیین اوی
|نشست او به ایران به پیغمبری
|به کاری چنان یافه و سرسری
|یکی نامه باید نوشتن کنون
|سوی آن زده سر ز فرمان برون
|ببایدش دادن بسی خواسته
|که نیکو بود داده ناخواسته
|مر او را بگویی کزین راه زشت
|بگرد و بترس از خدای بهشت
|مر آن پیر ناپاک را دور کن
|بر آیین ما بر یکی سور کن
|گر ایدونک نپذیرد از ما سخن
|کند روی تازه بما بر کهن
|سپاه پراگنده باز آوریم
|یکی خوب لشکر فراز آوریم
|به ایران شویم از پس کار اوی
|نترسیم از آزار و پیکار اوی
|برانیمش از پیش و خوارش کنیم
|ببندیم و زنده به دارش کنیم
|برین ایستادند ترکان چین
|دو تن نیز کردند زیشان گزین
|یکی نام او بیدرفش بزرگ
|گوی پیر و جادو ستنبه سترگ
|دگر جادوی نام او نام خواست
|که هرگز دلش جز تباهی نخواست
|یکی نامه بنوشت خوب و هژیر
|سوی نامور خسرو و دین پذیر
|نوشتش به نام خدای جهان
|شناسندهٔ آشکار و نهان
|نوشتم یکی نامه‌ای شهریار
|چنانچون بد اندر خور روزگار
|سوی گرد گشتاسپ شاه زمین
|سزاوار گاه کیان به آفرین
|گزین و مهین پور لهراسپ شاه
|خداوند جیش و نگهدار گاه
|ز ارجاسپ سالار گردان چین
|سوار جهان‌دیده گرد زمین
|نوشت اندران نامهٔ خسروی
|نکو آفرینی خط یبغوی
|که ای نامور شهریار جهان
|فروزندهٔ تاج شاهنشهان
|سرت سبز باد و تن و جان درست
|مبادت کیانی کمرگاه سست
|شنیدم که راهی گرفتی تباه
|مرا روز روشن بکردی سیاه
|بیامد یکی پیر مهتر فریب
|ترا دل پر از بیم کرد و نهیب
|سخن گفتنش از دوزخ و از بهشت
|به دلت اندرون هیچ شادی نهشت
|تو او را پذیرفتی و دینش را
|بیاراستی راه و آیینش را
|برافگندی آیین شاهان خویش
|بزرگان گیتی که بودند پیش
|رها کردی آن پهلوی کیش را
|چرا ننگریدی پس و پیش را
|تو فرزند آنی که فرخنده شاه
|بدو داد تاج از میان سپاه
|ورا برگزید از گزینان خویش
|ز جمشیدیان مر ترا داشت پیش
|بران سان که کیخسرو و کینه‌جوی
|ترا بیش بود از کیان آبروی
|بزرگی و شاهی و فرخندگی
|توانایی و فر و زیبندگی
|درفشان و پیلان آراسته
|بسی لشکر و گنج و بس خواسته
|همی بودت ای مهتر شهریار
|که مهتران مر ترا دوستدار
|همی تافتی بر جهان یکسره
|چو اردیبهشت آفتاب از بره
|زگیتی ترا برگزیده خدای
|مهانت همه پیش بوده به پای
|نکردی خدای جهان را سپاس
|نبودی بدین ره ورا حق شناس
|ازان پس که ایزد ترا شاه کرد
|یکی پیر جادوت بی راه کرد
|چو آگاهی تو سوی من رسید
|به روز سپیدم ستاره بدید
|نوشتم یکی نامهٔ دوست وار
|که هم دوست بودیم و هم نیک یار
|چو نامه بخوانی سر و تن بشوی
|فریبنده را نیز منمای روی
|مران بند را از میان باز کن
|به شادی می روشن آغاز کن
|گرایدونک بپذیری از من تو پند
|ز ترکان ترا نیز ناید گزند
|زمین کشانی و ترکان چین
|ترا باشد این همچو ایران زمین
|به تو بخشم این بی‌کران گنجها
|که آورده‌ام گرد با رنجها
|نکورنگ اسپان با سیم و زر
|به استامها در نشانده گهر
|غلامان فرستمت با خواسته
|نگاران با جعد آراسته
|و ایدونک نپذیری این پند من
|ببینی گران آهنین بند من
|بیایم پس نامه تا چندگاه
|کنم کشورت را سراسر تباه
|سپاهی بیارم ز ترکان چین
|که بنگاهشان بر نتابد زمین
|بینبارم این رود جیحون به مشک
|به مشک آب دریا کنم پاک خشک
|بسوزم نگاریده کاخ ترا
|ز بن برکنم بیخ و شاخ ترا
|زمین را سراسر بسوزم همه
|کتفتان به ناوک بدوزم همه
|ز ایرانیان هرچ مردست پیر
|کشان بنده کردن نباشد هژیر
|ازیشان نیابی فزونی بها
|کنمشان همه سر ز گردن جدا
|زن و کودکانشان بیارم ز پیش
|کنمشان همه بندهٔ شهر خویش
|زمینشان همه پاک ویران کنم
|درختانش از بیخ و بن برکنم
|بگفتم همه گفتنی سر بسر
|تو ژرف اندرین پند نامه نگر
|بپیچید و نامه بکردش نشان
|بدادش بدان هر دو گردنکشان
|بفرمودشان گفت به خرد بوید
|به ایوان او با هم اندر شوید
|چو او را ببینید بر تخت و گاه
|کنید آن زمان خویشتن را دو تاه
|بر آیین شاهان نمازش برید
|بر تاج و بر تخت او مگذرید
|چو هر دو نشینید در پیش اوی
|سوی تاج تابنده‌ش آرید روی
|گزارید پیغام فرخش را
|ازو گوش دارید پاسخش را
|چو پاسخ ازو سر بسر بشنوید
|زمین را ببوسید و بیرون شوید
|چو از پیش او کینه‌ور بیدرفش
|سوی بلخ بامی کشیدش درفش
|ابا یار خود خیره سر نام خواست
|که او بفگند آن نکو راه راست
|چو از شهر توران به بلخ آمدند
|به درگاه او بر پیاده شدند
|پیاده برفتند تا پیش اوی
|براین آستانه نهادند روی
|چو رویش بدیدند بر گاه بر
|چو خورشید و تیر از بر ماه بر
|نیایش نمودند چون بندگان
|به پیش گزین شاه فرخندگان
|بدادندش آن نامهٔ خسروی
|نوشته درو بر خط یبغوی
|چو شاه جهان نامه را باز کرد
|برآشفت و پیچیدن آغاز کرد
|بخواند آن زمان پیر جاماسپ را
|کجا راهبر بود گشتاسپ را
|گزینان ایران و اسپهبدان
|گوان جهان دیده و موبدان
|بخواند آن همه آذران پیش خویش
|بیاورد استا و بنهاد پیش
|پیمبرش را خواند و موبدش را
|زریر گزیده سپهبدش را
|زریر سپهبد برادرش بود
|که سالار گردان لشکرش بود
|جهان پهلوان بود آن روزگار
|که کودک بد اسفندیار سوار
|پناه سپه بود و پشت سپاه
|سپهدار لشکر نگهدار گاه
|جهان از بدی ویژه او داشتی
|به رزم اندرون نیژه او داشتی
|جهانجوی گفتا به فرخ زریر
|به فرخنده جاماسپ و پور دلیر
|که ارجاسپ سالار ترکان چین
|یکی نامه کردست زی من چنین
|بدیشان نمود آن سخنهای زشت
|که نزدیک او شاه ترکان نوشت
|چه بینید گفتا بدین اندرون
|چه گویید کاین را سرانجام چون
|که ناخوش بود دوستی با کسی
|که مایه ندارد ز دانش بسی
|من از تخمهٔ ایرج پاک زاد
|وی از تخمهٔ تور جادو نژاد
|چگونه بود در میان آشتی
|ولیکن مرا بود پنداشتی
|کسی کش بود نام و ماند بسی
|سخن گفت بایدش با هرکسی
|همان چون بگفت این سخن شهریار
|زریر سپهدار و اسفندیار
|کشیدند شمشیر و گفتند اگر
|کسی باشد اندر جهان سربسر
|که نپسندد او را به دین‌آوری
|سر اندر نیارد به فرمانبری
|نیاید بدرگاه فرخنده شاه
|نبندد میان پیش رخشنده گاه
|نگرید ازو راه و دین بهی
|مرین دین به را نباشد رهی
|به شمشیر جان از تنش بر کنیم
|سرش را به دار برین بر کنیم
|سپهدار ایران که نامش زریر
|نبرده دلیری چو درنده شیر
|به شاه جهان گفت آزاده‌وار
|که دستور باشد مرا شهریار
|که پاسخ کنم جادو ارجاسپ را
|پسند آمد این شاه گشتاسپ را
|بدو گفت برخیز و پاسخ کنش
|نکال تگینان خلخ کنش
|زریر گرانمایه و اسفندیار
|چو جاماسپ دستور ناباک‌دار
|ز پیشش برفتند هر سه به هم
|شده سر پر از کین و دلها دژم
|نوشتند نامه به ارجاسپ زشت
|هم اندر خور آن کجا او نوشت
|زریز سپهبد گرفتش به دست
|چنان هم گشاده ببردش نبست
|سوی شاه برد و برو بر بخواند
|جهانجوی گشتاسپ خیره بماند
|ز دانا سپهبد زریر سوار
|ز جاماسپ و ز فرخ اسفندیار
|ببست و نوشت اندرو نام خویش
|فرستادگان را همه خواند پیش
|بگیرید گفت این و زی او برید
|نگر زین سپس راه را نسپرید
|که گر نیستی اندر استا و زند
|فرستاده را زینهار از گزند
|ازین خواب بیدارتان کردمی
|همان زنده بر دارتان کردمی
|چنین تا بدانستی آن گرگسار
|که گردن نیازد ابا شهریار
|بینداخت نامه بگفتا روید
|مرین را سوی ترک جادو برید
|بگویید هوشت فراز آمدست
|به خون و به خاکت نیاز آمدست
|زده باد گردنت خسته میان
|به خاک اندرون ریخته استخوان
|درین ماه ار ایدونک خواهد خدای
|بپوشم به رزم آهنینه قبای
|به توران زمین اندر آرم سپاه
|کنم کشور گرگساران تباه
|سخن چون بسر برد شاه زمین
|سیه پیل را خواند و کرد آفرین
|سپردش بدو گفت بردارشان
|از ایران به آن مرز بگذارشان
|فرستادگان سپهدار چین
|ز پیش جهانجوی شاه زمین
|برفتند هر دو شده خاکسار
|جهاندارشان رانده و کرده خوار
|از ایران فرخ به خلخ شدند
|ولیکن به خلخ نه فرخ شدند
|چو از دور دیدند ایوان شاه
|زده بر سر او درفش سیاه
|فرود آمدند از چمنده ستور
|شکسته دل و چشمها گشته کور
|پیاده برفتند تا پیش اوی
|سیه‌شان شده جامه و زرد روی
|بدادندش آن نامهٔ شهریار
|سرآهنگ مردان نیزه گزار
|دبیرش مران نامه را برگشاد
|بخواندش بران شاه جادو نژاد
|نوشته دران نامهٔ شهریار
|ز گردان و مردان نیزه گزار
|پس شاه لهراسپ گشتاسپ شاه
|نگهبان گیتی سزاوار گاه
|فرسته فرستاد زی او خدای
|همه مهتران پیش او بر به پای
|زی ارجاسپ ترک آن پلید سترگ
|کجا پیکرش پیکر پیر گرگ
|زده سر ز آیین و دین بهی
|گزینه ره کوری و ابلهی
|رسید آن نوشته فرومایه‌وار
|که بنوشته بودی سوی شهریار
|شنیدیم و دید آن سخنها کجا
|نبودی تو مر گفتنش را سزا
|نه پوشیدنی و نه بنمودنی
|نه افگندنی و نه پیسودنی
|چنان گفته بودی که من تا دو ماه
|سوی کشور خرم آرم سپاه
|نه دو ماه باید ز تو نی چهار
|کجا من بیایم چو شیر شکار
|تو بر خویشتن بر میفزای رنج
|که ما بر گشادیم درهای رنج
|بیارم ز گردان هزاران هزار
|همه کار دیده همه نیزه‌دار
|همه ایرجی زاده و پهلوی
|نه افراسیابی و نه یبغوی
|همه شاه چهر و همه ماه روی
|همه سرو بالا همه راست‌گوی
|همه از در پادشاهی و گاه
|همه از در گنج و گاه و کلاه
|جهانشان بفرسوده با رنج و ناز
|همه شیرگیر و همه سرفراز
|همه نیزه‌داران شمشیر زن
|همه باره‌انگیز و لشکر شکن
|چو دانند کم کوس بر پیل بست
|سم اسپ ایشان کند کوه پست
|ازیشان دو گرد گزیده سوار
|زریر سپهدار و اسفندیار
|چو ایشان بپوشند ز آهن قبای
|به خورشید و ماه اندرآرند پای
|چو بر گردن آرند رخشنده گرز
|همی تابد از گرزشان فر و برز
|چو ایشان بباشند پیش سپاه
|ترا کرد باید بدیشان نگاه
|به خورشید مانند با تاج و تخت
|همی تابد از نیزه‌شان فر و بخت
|چنینم گوانند و اسپهبدان
|گزین و پسندیدهٔ موبدان
|تو سیحون مینبار و جیحون به مشک
|که ما را چه جیحون چه سیحون چه خشک
|چنان بردوانند باره بر آب
|که تاری شود چشمهٔ آفتاب
|به روز نبرد ار بخواهد خدای
|به رزم اندر آرم سرت زیر پای
|چو سالار پیکند نامه بخواند
|فرود آمد از گاه و خیره بماند
|سپهبدش را گفت فردا پگاه
|بخوان از همه پادشاهی سپاه
|تگینان لشکرش ترکان چین
|برفتند هر سو به توران زمین
|بدو باز خواندند لشکرش را
|سر مرزداران کشورش را
|برادر بد او را دو آهرمنان
|یکی کهرم و دیگری اندمان
|بفرمودشان تا نبرده سوار
|گزیدند گردان لشکر هزار
|بدادندشان کوس و پیل و درفش
|بیاراسته زرد و سرخ و بنفش
|بدیشان ببخشید سیصد هزار
|گوان گزیده نبرده سوار
|در گنج بگشاد و روزی بداد
|بزد نای رویین بنه بر نهاد
|بخواند آن زمان مر برادرش را
|بدو داد یک دست لشکرش را
|باندیدمان داد دست دگر
|خود اندر میان رفت با یک پسر
|یکی ترک بد نام او گرگسار
|گذشته بروبر بسی روزگار
|سپه را بدو داد اسپهبدی
|تو گفتی نداند همی جز بدی
|چو غارتگری داد بر بیدرفش
|بدادش یکی پیل پیکر درفش
|یکی بود نامش خشاش دلیر
|پذیره نرفتی ورا نره شیر
|سپه دیده‌بان کردش و پیش رو
|کشیدش درفش و بشد پیش گو
|دگر ترک بد نام او هوش دیو
|پیامش فرستاد ترکان خدیو
|نگه دار گفتا تو پشت سپاه
|گر از ما کسی باز گردد به راه
|هم آنجا که بینی مر او را بکش
|نگر تا بدانجا نجنبدت هش
|بران سان همی رفت بایین خشم
|پر از خون شده دل پر از آب چشم
|همی کرد غارت همی سوخت کاخ
|درختان همی کند از بیخ و شاخ
|در آورد لشکر به ایران زمین
|همه خیره و دل پراگنده کین
|چو آگاهی آمد به گشتاسپ شاه
|که سالار چین جملگی با سپاه
|بیاراسته آمد از جای خویش
|خشاش یلش را فرستاد پیش
|چو بشنید کو رفت با لشکرش
|که ویران کند آن نکو کشورش
|سپهبدش را گفت فردا پگاه
|بیارای پیل و بیاور سپاه
|سوی مرزدارانش نامه نوشت
|که خاقان ره راد مردی بهشت
|بیایید یکسر به درگاه من
|که بر مرز بگذشت بد خواه من
|چو نامه سوی راد مردان رسید
|که آمد جهانجوی دشمن پدید
|سپاهی بیامد به درگاه شاه
|که چندان نبد بر زمین بر گیاه
|ز بهر جهانگیر شاه کیان
|ببستند گردان گیتی میان
|به درگاه خسرو نهادند روی
|همه مرزداران به فرمان اوی
|برین برنیامد بسی روزگار
|که گرد از گزیده هزاران هزار
|فراز آمده بود مر شاه را
|کی نامدار و نکو خواه را
|به لشکرگه آمد سپه را بدید
|که شایسته بد رزم را برگزید
|ازان شادمان گشت فرخنده شاه
|دلش خیره آمد زبی مر سپاه
|دگر روز گشتاسپ با موبدان
|ردان و بزرگان و اسپهبدان
|گشاد آن در گنج پر کرده جم
|سپه را بداد او دو ساله درم
|چو روزی ببخشید و جوشن بداد
|بزد نای و کوس و بنه بر نهاد
|بفرمود بردن ز پیش سپاه
|درفش همایون فرخنده شاه
|سوی رزم ارجاسپ لشکر کشید
|سپاهی که هرگز چنان کس ندید
|ز تاریکی و گرد پای سپاه
|کسی روز روشن ندید ایچ راه
|ز بس بانگ اسپان و از بس خروش
|همی نالهٔ کوس نشنید گوش
|درفش فراوان برافراشته
|همه نیزه‌ها ز ابر بگذاشته
|چو رسته درخت از بر کوهسار
|چو بیشه نیستان به وقت بهار
|ازین سان همی رفت گشتاسپ شاه
|ز کشور به کشور همی شد سپاه
|چو از بلخ بامی به جیحون رسید
|سپهدار لشکر فرود آورید
|بشد شهریار از میان سپاه
|فرود آمد از باره بر شد به گاه
|بخواند او گرانمایه جاماسپ را
|کجا رهنمون بود گشتاسپ را
|سر موبدان بودو شاه ردان
|چراغ بزرگان و اسپهبدان
|چنان پاک تن بود و تابنده جان
|که بودی بر او آشکارا نهان
|ستاره‌شناس و گرانمایه بود
|ابا او به دانش کرا پایه بود
|بپرسید ازو شاه و گفتا خدای
|ترا دین به داد و پاکیزه رای
|چو تو نیست اندر جهان هیچ کس
|جهاندار دانش ترا داد و بس
|ببایدت کردن ز اختر شمار
|بگویی همی مر مرا روی کار
|که چون باشد آغاز و فرجام جنگ
|کرا بیشتر باشد اینجا درنگ
|نیامد خوش آن پیر جاماسپ را
|به روی دژم گفت گشتاسپ را
|که میخواستم کایزد دادگر
|ندادی مرا این خرد وین هنر
|مرا گر نبودی خرد شهریار
|نکردی زمن بودنی خواستار
|مگر با من از داد پیمان کند
|که نه بد کند خود نه فرمان کند
|جهانجوی گفتا به نام خدای
|بدین و به دین آور پاک رای
|به جان زریر آن نبرده سوار
|به جان گرانمایه اسفندیار
|که نه هرگزت روی دشمن کنم
|نفرمایمت بد نه خود من کنم
|تو هرچ اندرین کار دانی بگوی
|که تو چاره‌دانی و من چاره‌جوی
|خردمند گفت این گرانمایه شاه
|همیشه بتو تازه بادا کلاه
|ز بنده میازار و بنداز خشم
|خنک آنکسی کو نبیند به چشم
|بدان ای نبرده کی نامجوی
|چو در رزم روی اندر آری بروی
|بدانگه کجا بانگ و ویله کنند
|تو گویی همی کوه را برکنند
|به پیش اندر آیند مردان مرد
|هوا تیره گردد ز گرد نبرد
|جهان را ببینی بگشته کبود
|زمین پر ز آتش هوا پر زدود
|وزان زخم آن گرزهای گران
|چنان پتک پولاد آهنگران
|به گوش اندر آید ترنگا ترنگ
|هوا پر شده نعرهٔ بور و خنگ
|شکسته شود چرخ گردونها
|زمین سرخ گردد از ان خونها
|تو گویی هوا ابر دارد همی
|وزان ابر الماس بارد همی
|بسی بی پدر گشته بینی پسر
|بسی بی پسر گشته بینی پدر
|نخستین کس نام‌دار اردشیر
|پس شهریار آن نبرده دلیر
|به پیش افگند اسپ تازان خویش
|به خاک افگند هر ک آیدش پیش
|پیاده کند ترک چندان سوار
|کز اختر نباشد مر آن را شمار
|ولیکن سرانجام کشته شود
|نکونامش اندر نوشته شود
|دریغ آنچنان مرد نام آورا
|ابا رادمردان همه سرورا
|پس آزاده شیدسپ فرزند شاه
|چو رستم درآید به روی سپاه
|پس آنگاه مر تیغ را برکشد
|بتازد بسی اسپ و دشمن کشد
|بسی نامداران و گردان چین
|که آن شیر مرد افگند بر زمین
|سرانجام بختش کند خاکسار
|برهنه کند آن سر تاجدار
|بیاید پس آنگاه فرزند من
|ببسته میان را جگر بند من
|ابر کین شیدسپ فرزند شاه
|به میدان کند تیز اسپ سیاه
|بسی رنج بیند به رزم اندرون
|شه خسروان را بگویم که چون
|درفش فروزندهٔ کاویان
|بیفگنده باشند ایرانیان
|گرامی بگیرد به دندان درفش
|به دندان بدارد درفش بنفش
|به یک دست شمشیر و دیگر کلاه
|به دندان درفش فریدون شاه
|برین سان همی‌افگند دشمنان
|همی برکند جان آهرمنان
|سرانجام در جنگ کشته شود
|نکو نامش اندر نوشته شود
|پس ازاده بستور پور زریر
|به پیش افگند اسپ چون نره شیر
|بسی دشمنان را کند ناپدید
|شگفتی‌تر از کار او کس ندید
|چو آید سرانجام پیروز باز
|ابر دشمنان دست کرده دراز
|بیاید پس آن برگزیده سوار
|پس شهریار جهان نامدار
|ز آهرمنان بفگند شست گرد
|نماید یکی پهلوی دستبرد
|سرانجام ترکان به تیرش زنند
|تن پیلوارش به خاک افگنند
|بیاید پس آن نره شیر دلیر
|سوار دلاور که نامش زریر
|به پیش اندر آید گرفته کمند
|نشسته بر اسفندیاری سمند
|ابا جوشن زر درخشان چو ماه
|بدو اندرون خیره گشته سپاه
|بگیرد ز گردان لشکر هزار
|ببندد فرستد بر شهریار
|به هر سو کجا بنهد آن شاه روی
|همی راند از خون بدخواه جوی
|نه استد کس آن پهلوان شاه را
|ستوه آورد شاه خرگاه را
|پس افگنده بیند بزرگ اردشیر
|سیه گشته رخسار و تن چون زریر
|بگرید برو زار و گردد نژند
|برانگیزد اسفندیاری سمند
|به خاقان نهد روی پر خشم و تیز
|تو گویی ندیدست هرگز گریز
|چو اندر میان بیند ارجاسپ را
|ستایش کند شاه گشتاسپ را
|صف دشمنان سر بسر بردرد
|ز گیتی سوی هیچ کس ننگرد
|همی خواند او زند زردشت را
|به یزدان نهاده کیی پشت را
|سرانجام گردد برو تیره‌بخت
|بریده کندش آن نکو تاج و تخت
|بیاید یکی نام او بیدرفش
|به سرنیزه دارد درفش بنفش
|نیارد شدن پیش گرد گزین
|نشیند به راه وی اندر کمین
|باستد بران راه چون پیل مست
|یکی تیغ زهر آب داده به دست
|چو شاه جهان بازگردد ز رزم
|گرفته جهان را و کشته گرزم
|بیندازد آن ترک تیری بروی
|نیارد شدن آشکارا بروی
|پس از دست آن بیدرفش پلید
|شود شاه آزادگان ناپدید
|به ترکان برد باره و زین اوی
|بخواهد پسرت آن زمان کین اوی
|پس آن لشکر نامدار بزرگ
|به دشمن درافتد چو شیر سترگ
|همی تازند این بر آن آن برین
|ز خون یلان سرخ گردد زمین
|یلان را بباشد همه روی زرد
|چو لرزه برافتد به مردان مرد
|برآید به خورشید گرد سپاه
|نبیند کس از گرد تاریک راه
|فروغ سر نیزه و تیر و تیغ
|بتابد چنان چون ستاره ز میغ
|وزان زخم مردان کجا می‌زنند
|و بر یکدگر بر همی افگند
|همه خسته و کشته بر یکدگر
|پسر بر پدر بر پدر بر پسر
|وزان ناله و زاری خستگان
|به بند اندر آیند نابستگان
|شود کشته چندان ز هر سو سپاه
|که از خونشان پر شود رزمگاه
|پس آن بیدرفش پلید و سترگ
|به پیش اندر آید چو ارغنده گرگ
|همان تیغ زهر آب داده به دست
|همی تازد او باره چون پیل مست
|به دست وی اندر فراوان سپاه
|تبه گردد از برگزینان شاه
|بیاید پس آن فرخ اسفندیار
|سپاه از پس پشت و یزدانش یار
|ابر بیدرفش افگند اسپ تیز
|برو جامه پر خون و دل پر ستیز
|مر او را یکی تیغ هندی زند
|ز بر نیمهٔ تنش زیر افگند
|بگیرد پس آن آهنین گرز را
|بتاباند آن فره و برز را
|به یک حمله از جایشان بگسلد
|چو بگسستشان بر زمین کی هلد
|بنوک سر نیزه‌شان بر چند
|کندشان تبه پاک و بپراگند
|گریزد سرانجام سالار چین
|از اسفندیار آن گو بافرین
|به ترکان نهد روی بگریخته
|شکسته سپر نیزها ریخته
|بیابان گذارد به اندک سپاه
|شود شاه پیروز و دشمن تباه
|بدان ای گزیده شه خسروان
|که من هرچ گفتم نباشد جز آن
|نباشد ازین یک سخن بیش و کم
|تو زین پس مکن روی بر من دژم
|که من آنچ گفتم نگفتم مگر
|به فرمانت ای شاه پیروزگر
|وزان کم بپرسید فرخنده شاه
|ازین ژرف دریا و تاریک راه
|ندیدم که بر شاه بنهفتمی
|وگرنه من این راز کی گفتمی
|چو شاه جهاندار بشنید راز
|بران گوشهٔ تخت خسپید باز
|ز دستش بیفتاد زرینه گرز
|تو گفتی برفتش همی فر و برز
|به روی اندر افتاد و بیهوش گشت
|نگفتش سخن نیز و خاموش گشت
|چو با هوش آمد جهان شهریار
|فرود آمد از تخت و بگریست زار
|چه باید مرا گفت شاهی و گاه
|که روزم همی گشت خواهد سیاه
|که آنان که بر من گرامی‌ترند
|گزین سپاهند و نامی‌ترند
|همی رفت و خواهند از پیش من
|ز تن برکنند این دل ریش من
|به جاماسپ گفت ار چنینست کار
|به هنگام رفتن سوی کارزار
|نخوانم نبرده برادرم را
|نسوزم دل پیر مادرم را
|نفرمایمش نیز رفتن به رزم
|سپه را سپارم به فرخ گرزم
|کیان زادگان و جوانان من
|که هر یک چنانند چون جان من
|بخوانم همه سربسر پیش خویش
|زره‌شان نپوشم نشانم به پیش
|چگونه رسد نوک تیر خدنگ
|برین آسمان بر شده کوه سنگ
|خردمند گفتا به شاه زمین
|که ای نیک‌خو مهتر بافرین
|گر ایشان نباشند پیش سپاه
|نهاده بسر بر کیانی کلاه
|که یارد شدن پیش ترکان چین
|که بازآورد فره پاک دین
|تو زین خاک برخیز و برشو به گاه
|مکن فره پادشاهی تباه
|که داد خدایست وزین چاره نیست
|خداوند گیتی ستمگاره نیست
|ز اندوه خوردن نباشدت سود
|کجا بودنی بود و شد کار بود
|مکن دلت را بیشتر زین نژند
|بداد خدای جهان کن بسند
|بدادش بسی پند و بشنید شاه
|چو خورشید گون گشت بر شد به گاه
|نشست از برگاه و بنهاد دل
|به رزم جهانجوی شاه چگل
|از اندیشهٔ دل نیامدش خواب
|به رزم و به بزمش گرفته شتاب
|چو جاماسپ گفت این سپیده دمید
|فروغ ستاره بشد ناپدید
|سپه را به هامون فرود آورید
|بزد کوس بر پیل و لشکر کشید
|وزانجا خرامید تا رزمگاه
|فرود آورید آن گزیده سپاه
|به گاهی که باد سپیده دمان
|به کاخ آرد از باغ بوی گلان
|فرستاده بد هر سوی دیده‌بان
|چنانچون بود رسم آزادگان
|بیامد سواری و گفتا به شاه
|که شاها به نزدیکی آمد سپاه
|سپاهیست ای شهریار زمین
|که هرگز چنان نامد از ترک و چین
|به نزدیکی ما فرود آمدند
|به کوه و در و دشت خیمه زدند
|سپهدارشان دیده‌بان برگزید
|فرستاد و دیده به دیده رسید
|پس آزاده گشتاسپ شاه دلیر
|سپهبدش را خواند فرخ زریر
|درفشی بدو داد و گفتا بتاز
|بیارای پیلان و لشکر بساز
|سپهبد بشد لشکرش راست کرد
|همی رزم سالار چین خواست کرد
|بدادش جهاندار پنجه هزار
|سوار گزیده به اسفندیار
|بدو داد یک دست زان لشکرش
|که شیری دلش بود و پیلی برش
|دگر دست لشکرش را همچنان
|برآراست از شیر دل سرکشان
|به گرد گرامی سپرد آن سپاه
|که شیر جهان بود و همتای شاه
|پس پشت لشکر به بستور داد
|چراغ سپهدار خسرو نژاد
|چو لشکر بیاراست و بر شد به کوه
|غمی گشته از رنج و گشته ستوه
|نشست از بر خوب تابنده گاه
|همی کرد زانجا به لشکر نگاه
|پس ارجاسپ شاه دلیران چین
|بیاراست لشکرش را همچنین
|جدا کرد از خلخی سی هزار
|جهان آزموده نبرده سوار
|فرستادشان سوی آن بیدرفش
|که کوس مهین داشت و رنگین درفش
|بدو داد یک دست زان لشکرش
|که شیر ژیان نامدی همبرش
|دگر دست را داد بر گرگسار
|بدادش سوار گزین صدهزار
|میان‌گاه لشکرش را همچنین
|سپاهی بیاراست خوب و گزین
|بدادش بدان جادوی خویش کام
|کجا نام خواست و هزارانش نام
|خود و صدهزاران سواران گرد
|نموده همه در جهان دستبرد
|نگاهش همی داشت پشت سپاه
|همی کرد هر سوی لشکر نگاه
|پسر داشتی یک گرانمایه مرد
|جهاندیده و دیده هر گرم و سرد
|سواری جهاندیده نامش کهرم
|رسیده بسی بر سرش سرد و گرم
|مران پور خود را سپهدار کرد
|بران لشکر گشن سالار کرد
|چو اندر گذشت آن شب و بود روز
|بتابید خورشید گیهان فروز
|به زین بر نشستند هر دو سپاه
|همی دید زان کوه گشتاسپ شاه
|چو از کوه دید آن شه بافرین
|کجا برنشستند گردان به زین
|سیه رنگ بهزاد را پیش خواست
|تو گفتی که بیستونست راست
|برو بر فگندند برگستوان
|برو بر نشست آن شه خسروان
|چو هر دو برابر فرود آمدند
|ابر پیل بر نای رویین زدند
|یکی رزمگاهی بیاراستند
|یلان هم نبردان همی خواستند
|بکردند یک تیرباران نخست
|بسان تگرگ بهاران درست
|بشد آفتاب از جهان ناپدید
|چه داند کسی کان شگفتی ندید
|بپوشیده شد چشمهٔ آفتاب
|ز پیکانهاشان درفشان چو آب
|تو گفتی جهان ابر دارد همی
|وزان ابر الماس بارد همی
|وزان گرزداران و نیزه‌وران
|همی تاختند آن برین این بران
|هوازی جهان بود شبگون شده
|زمین سربسر پاک گلگون شده
|بیامد نخست آن سوار هژیر
|پس شهریار جهان اردشیر
|به آوردگه رفت نیزه به دست
|تو گفتی مگر طوس اسپهبدست
|برین سان همی گشت پیش سپاه
|نبود آگه از بخش خورشید و ماه
|بیامد یکی ناوکش بر میان
|گذارنده شد بر سلیح کیان
|ز بور اندر افتاد خسرو نگون
|تن پاکش آلوده شد پر ز خون
|دریغ آن نکو روی همرنگ ماه
|که بازش ندید آن خردمند شاه
|بیامد بر شاه شیر اورمزد
|کجا زو گرفتی شهنشاه پزد
|ز پیش اندر آمد به دشت اندرا
|به زهر آب داده یکی خنجرا
|خروشی برآورد برسان شیر
|که آورد خواهد ژیان گور زیر
|ابر کین آن شاهزاده سوار
|بکشت از سواران دشمن هزار
|به هنگامهٔ بازگشتن ز جنگ
|که روی زمین گشته بد لاله رنگ
|بیامد یکی تیرش اندر قفا
|شد آن خسرو شاهزاده فنا
|بیامد پسش باز شیدسپ شاه
|که مانندهٔ شاه بد همچو ماه
|یکی دیزه‌ای بر نشسته چو نیل
|به تگ همچو آهو به تن همچو پیل
|به آوردگه گشت و نیزه بگاشت
|چو لختی بگردید نیزه بداشت
|کدامست گفتا کهرم سترگ
|کجا پیکرش پیکر پیر گرگ
|بیامد یکی دیو گفتا منم
|که با گرسنه شیر دندان زنم
|به نیزه بگشتند هر دو چو باد
|بزد ترک را نیزهٔ شاهزاد
|ز باره در آورد و ببرید سر
|به خاک اندر افگنده زرین کمر
|همی گشت بر پیش گردان چین
|بسان یکی کوه بر پشت زین
|همانا چنو نیز دیده ندید
|ز خوبی کجا بود چشمش رسید
|یکی ترک تیری برو برگماشت
|ز پشتش سر تیر بیرون گذاشت
|دریغ آن شه پروریده به ناز
|بشد روی او باب نادیده باز
|بیامد سر سروران سپاه
|پسر تهم جاماسپ دستور شاه
|نبرده سواری گرامیش نام
|به مانندهٔ پور دستان سام
|یکی چرمه‌ای برنشسته سمند
|یکی گام زن بارهٔ بی‌گزند
|چمانندهٔ چرمهٔ نونده جوان
|یکی کوه پارست گوی روان
|به پیش صف چینیان ایستاد
|خداوند بهزاد را کرد یاد
|کدامست گفت از شما شیردل
|که آید سوی نیزهٔ جان گسل
|کجا باشد آن جادوی خویش کام
|کجا خواست نام و هزارانش نام
|برفت آن زمان پیش او نامخواست
|تو گفتی که همچو ستونست راست
|بگشتند هر دو سوار هژیر
|به گرز و به نیزه به شمشیر و تیر
|گرامی گوی بود با زور شیر
|نتابید با او سوار دلیر
|گرفت از گرامی نبرده دریغ
|گرامی کفش بود برنده تیغ
|گرامی خرامید با خشم تیز
|دل از کینهٔ کشتگان پر ستیز
|میان صف دشمن اندر فتاد
|پس از دامن کوه برخاست باد
|سپاه از دو رو بر هم آویختند
|و گرد از دو لشکر برانگیختند
|بدان شورش اندر میان سپاه
|ازان زخم گردان و گرد سیاه
|بیفتاد از دست ایرانیان
|درفش فروزندهٔ کاویان
|گرامی بدید آن درفش چو نیل
|که افگنده بودند از پشت پیل
|فرود آمد و بر گرفت آن ز خاک
|بیفشاند از خاک و بسترد پاک
|چو او را بدیدند گردان چین
|که آن نیزهٔ نامدار گزین
|ازان خاک برداشت و بسترد و برد
|به گردش گرفتند مردان گرد
|ز هر سو به گردش همی تاختند
|به شمشیر دستش بینداختند
|درفش فریدون به دندان گرفت
|همی زد به یک دست گرز ای شگفت
|سرانجام کارش بکشتند زار
|بران گرم خاکش فگندند خوار
|دریغ آن نبرده سوار هژبر
|که بازش ندید آن خردمند پیر
|بیامد هم آنگاه بستور شیر
|نبرده کیان زاده پور زریر
|بکشت او ازان دشمنان بی‌شمار
|که آویخت اندر بد روزگار
|سرانجام برگشت پیروز و شاد
|به پیش پدر باز شد و ایستاد
|بیامد پس آن برگزیده سوار
|پس شهریار جهان نیوزار
|به زیر اندرون تیزرو شولکی
|که نبود چنان از هزاران یکی
|بیامد بران تیره آوردگاه
|به آواز گفت ای گزیده سپاه
|کدامست مرد از شما نامدار
|جهاندیده و گرد و نیزه‌گزار
|که پیش من آیند نیزه به دست
|که امروز در پیش مرد آمدست
|سواران چین پیش او تاختند
|برافگندنش را همی ساختند
|سوار جهانجوی مرد دلیر
|چو پیل دژآگاه و چون نره شیر
|همی گشت بر گرد مردان چین
|تو گفتی همی بر نوردد زمین
|بکشت از گوان جهان شست مرد
|دران تاختنها به گرز نبرد
|سرانجامش آمد یکی تیر چرخ
|چنان آمده بودش از چرخ برخ
|بیفتاد زان شولک خوب رنگ
|بمرد و نرست اینت فرجام جنگ
|دریغ آن سوار گرانمایه نیز
|که افگنده شد رایگان بر نه چیز
|که همچون پدر بود و همتای اوی
|دریغ آن نکو روی و بالای اوی
|چو کشته شد آن نامبرده سوار
|ز گردان به گردش هزاران هزار
|بهر گوشه‌ای بر هم آویختند
|ز روی زمین گرد انگیختند
|برآمد برین رزم کردن دو هفت
|کزیشان سواری زمانی نخفت
|زمینها پر از کشته و خسته شد
|سراپرده‌ها نیز بربسته شد
|در و دشتها شد همه لاله‌گون
|به دشت و بیابان همی رفت خون
|چنان بد ز بس کشته آن رزمگاه
|که بد می‌توانست رفتن به راه
|دو هفته برآمد برین کارزار
|که هزمان همی تیره‌تر گشت کار
|به پیش اندر آمد نبرده زریر
|سمندی بزرگ اندر آورده زیر
|به لشکرگه دشمن اندر فتاد
|چو اندر گیا آتش و تیز باد
|همی کشت زیشان همی خوابنید
|مر او را نه استاد هرکش بدید
|چو ارجاسپ دانست کان پورشاه
|سپه را همی کرد خواهد تباه
|بدان لشکر خویش آواز داد
|که چونین همی داد خواهید داد
|دو هفته برآمد برین بر درنگ
|نبینم همی روی فرجام جنگ
|بکردند گردان گشتاسپ شاه
|بسی نامداران لشکر تباه
|کنون اندر آمد میانه زریر
|چو گرگ دژآگاه و شیر دلیر
|بکشت او همه پاک مردان من
|سرافراز گردان و ترکان من
|یکی چاره باید سگالیدنا
|و گرنه ره ترک مالیدنا
|برین گر بماند زمانی چنین
|نه ایتاش ماند نه خلخ نه چین
|کدامست مرد از شما نام خواه
|که آید پدید از میان سپاه
|یکی ترگ داری خرامد به پیش
|خنیده کند در جهان نام خویش
|هران کز میان باره انگیزند
|بگرداندش پشت و بگریزند
|من او را دهم دختر خویش را
|سپارم بدو لشکر خویش را
|سپاهش ندادند پاسوخ باز
|بترسیده بد لشکر سرفراز
|چو شیر اندرافتاد و چون پیل مست
|همی کشت زیشان همی کرد پست
|همی کوفتشان هر سوی زیر پای
|سپهدار ایران فرخنده رای
|چو ارجاسپ دید آن چنان خیره شد
|که روز سپیدش شب تیره شد
|دگر باره گفت ای بزرگان من
|تگینان لشکر گزینان من
|ببینید خویشان و پیوستگان
|ببینید نالیدن خستگان
|ازان زخم آن پهلو آتشی
|که سامیش گرزست و تیر آرشی
|که گفتی بسوزد همی لشکرم
|کنون برفروزد همی کشورم
|کدامست مرد از شما چیره دست
|که بیرون شود پیش این پیل مست
|هرانکو بدان گردکش یازدا
|مرد او را ازان باره بندازدا
|چو بخشنده‌ام بیش بسپارمش
|کلاه از بر چرخ بگذارمش
|همیدون نداد ایچ کس پاسخش
|بشد خیره و زرد گشت آن رخش
|سه بار این سخن را بریشان براند
|چو پاسخ نیامدش خامش بماند
|بیامد پس آن بیدرفش سترگ
|پلید و بد و جادوی و پیر گرگ
|به ارچاسپ گفت ای بلند آفتاب
|به زور و به تن همچو افراسیاب
|به پیش تو آوردم این جان خویش
|سپر کردم این جان شیرینت پیش
|شوم پیش آن پیل آشفته مست
|گر ایدونک یابم بران پیل دست
|به خاک افگنم تنش ای شهریار
|مگر بر دهد گردش روزگار
|ازو شاد شد شاه و کرد آفرین
|بدادش بدو بارهٔ خویش و زین
|بدو داد ژوپین زهرابدار
|که از آهنین کوه کردی گذار
|چو شد جادوی زشت ناباکدار
|سوی آن خردمند گرد سوار
|چو از دور دیدش برآورد خشم
|پر از خاک روی و پر از خون دو چشم
|به دست اندرون گرز چون سام یل
|به پیش اندرون کشته چون کوه تل
|نیارست رفتنش بر پیش روی
|ز پنهان همی تاخت بر گرد اوی
|بینداخت ژوپین زهرابدار
|ز پنهان بران شاهزاده سوار
|گذاره شد از خسروی جوشنش
|به خون غرقه شد شهریاری تنش
|ز باره در افتاد پس شهریار
|دریغ آن نکو شاهزاده سوار
|فرود آمد آن بیدرفش پلید
|سلیحش همه پاک بیرون کشید
|سوی شاه چین برد اسپ و کمرش
|درفش سیه افسر پرگهرش
|سپاهش همه بانگ برداشتند
|همی نعره از ابر بگذاشتند
|چو گشتاسپ از کوه سر بنگرید
|مر او را بدان رزمگه بر ندید
|گمانی برم گفت کان گرد ماه
|که روشن بدی زو همه رزمگاه
|نبرده برادرم فرخ زریر
|که شیر ژیان آوریدی به زیر
|فگندست بر باره از تاختن
|بماندند گردان ز انداختن
|نیاید همی بانگ شه زادگان
|مگر کشته شد شاه آزادگان
|هیونی بتازید تا رزمگاه
|به نزدیکی آن درفش سیاه
|ببینید کان شاه من چون شدست
|کم از درد او دل پر از خون شدست
|به دین اندرون بود شاه جهان
|که آمد یکی خون ز دیده چکان
|به شاه جهان گفت ماه ترا
|نگهدار تاج و سپاه ترا
|جهان پهلوان آن زریر سوار
|سواران ترکان بکشتند زار
|سر جادوان جهان بیدرفش
|مر او را بیفگند و برد آن درفش
|چو آگاهی کشتن او رسید
|به شاه جهانجوی و مرگش بدید
|همه جامه تا پای بدرید پاک
|بران خسروی تاج پاشید خاک
|همی گفت گشتاسپ کای شهریار
|چراغ دلت را بکشتند زار
|ز پس گفت داننده جاماسپ را
|چه گویم کنون شاه لهراسپ را
|چگونه فرستم فرسته بدر
|چه گویم بدان پیر گشته پدر
|چه گویم چه کردم نگار ترا
|که برد آن نبرده سوار ترا
|دریغ آن گو شاهزاده دریغ
|چو تابنده ماه اندرون شد به میغ
|بیارید گلگون لهراسپی
|نهید از برش زین گشتاسپی
|بیاراست مر جستن کینش را
|به ورزیدن دین و آیینش را
|جهاندیده دستور گفتا به پای
|به کینه شدن مر ترا نیست رای
|به فرمان دستور دانای راز
|فرود آمد از باره بنشست باز
|به لشکر بگفتا کدامست شیر
|که باز آورد کین فرخ زریر
|که پیش افگند باره بر کین اوی
|که باز آورد باره و زین اوی
|پذیرفتن اندر خدای جهان
|پذیرفتن راستان و مهان
|که هر کز میانه نهد پیش پای
|مر او را دهم دخترم را همای
|نجنبید زیشان کس از جای خویش
|ز لشکر نیاورد کس پای پیش
|پس آگاهی آمد به اسفندیار
|که کشته شد آن شاه نیزه گزار
|پدرت از غم او بکاهد همی
|کنون کین او خواست خواهد همی
|همی گوید آنکس کجاکین اوی
|بخواهد نهد پیش دشمنش روی
|مر او را دهم دخترم را همای
|وکرد ایزدش را برین بر گوای
|کی نامور دست بر دست زد
|بنالید ازان روزگاران بد
|همه ساله زین روز ترسیدمی
|چو او را به رزم اندرون دیدمی
|دریغا سوارا گوا مهترا
|که بختش جدا کرد تاج از سرا
|که کشت آن سیه پیل نستوه را
|که کند از زمین آهنین کوه را
|درفش و سرلشکر و جای خویش
|برادرش را داد و خود رفت پیش
|به قلب اندر آمد به جای زریر
|به صف اندر استاد چون نره شیر
|به پیش اندر آمد میان را ببست
|گرفت آن درفش همایون به دست
|برادرش بد پنج دانسته راه
|همه از در تاج و همتای شاه
|همه ایستادند در پیش اوی
|که لشکر شکستن بدی کیش اوی
|به آزادگان گفت پیش سپاه
|که ای نامداران و گردان شاه
|نگر تا چه گویم یکی بشنوید
|به دین خدای جهان بگروید
|نگر تا نترسید از مرگ و چیز
|که کس بی‌زمانه نمردست نیز
|کرا کشت خواهد همی روزگار
|چه نیکوتر از مرگ در کارزار
|بدانید یکسر که روزیست این
|که کافر پدید آید از پاک دین
|شما از پس پشتها منگرید
|مجویید فریاد و سر مشمرید
|نگر تا نبینید بگریختن
|نگر تا نترسید ز آویختن
|سر نیزه‌ها را به رزم افگنید
|زمانی بکوشید و مردی کنید
|بدین اندرون بود اسفندیار
|که بانگ پدرش آمد از کوهسار
|که این نامداران و گردان من
|همه مر مرا چون تن و جان من
|مترسید از نیزه و گرز و تیغ
|که از بخش‌مان نیست روی گریغ
|به دین خدا ای گو اسفندیار
|به جان زریر آن نبرده سوار
|که آید فرود او کنون در بهشت
|که من سوی لهراسپ نامه نوشت
|پذیرفتم اندرز آن شاه پیر
|که گر بخت نیکم بود دستگیر
|که چون بازگردم ازین رزمگاه
|به اسفندیارم دهم تاج و گاه
|سپه را همه پیش رفتن دهم
|ورا خسروی تاج بر سر نهم
|چنانچون پدر داد شاهی مرا
|دهم همچنان پادشاهی ورا
|چو اسفندیار آن گو تهمتن
|خداوند اورنگ با سهم و تن
|ازان کوه بشنید بانگ پدر
|به زاری به پیش اندر افگند سر
|خرامیده نیزه به چنگ اندرون
|ز پیش پدر سر فگنده نگون
|یکی دیزه‌ای بر نشسته بلند
|بسان یکی دیو جسته ز بند
|بدان لشکر دشمن اندر فتاد
|چنان چون در افتد به گلبرگ باد
|همی کشت ازیشان و سر می‌برید
|ز بیمش همی مرد هرکش بدید
|چو بستور پور زریر سوار
|ز خیمه خرامید زی اسپ‌دار
|یکی اسپ آسودهٔ تیزرو
|جهنده یکی بود آگنده خو
|طلب کرد از اسپ‌دار پدر
|نهاد از بر او یکی زین زر
|بیاراست و برگستوران برفگند
|به فتراک بر بست پیچان کمند
|بپوشید جوشن بدو بر نشست
|ز پنهان خرامید نیزه به دست
|ازین سان خرامید تا رزمگاه
|سوی باب کشته بپیمود راه
|همی تاخت آن بارهٔ تیزگرد
|همی آخت کینه همی کشت مرد
|از آزادگان هرک دیدی به راه
|بپرسیدی از نامدار سپاه
|کجا اوفتادست گفتی زریر
|پدر آن نبرده سوار دلیر
|یکی مرد بد نام او اردشیر
|سواری گرانمایه گردی دلیر
|بپرسید ازو راه فرزند خرد
|سوی بابکش راه بنمود گرد
|فگندست گفتا میان سپاه
|به نزدیکی آن درفش سیاه
|برو زود کانجا فتادست اوی
|مگر باز بینیش یک بار روی
|پس آن شاهزاده برانگیخت بور
|همی کشت گرد و همی کرد شور
|بدان تاختن تا بر او رسید
|چو او را بدان خاک کشته بدید
|بدیدش مر او را چو نزدیک شد
|جهان فروزانش تاریک شد
|برفتش دل و هوش وز پشت زین
|فگند از برش خویشتن بر زمین
|همی گفت کای ماه تابان من
|چراغ دل و دیده و جان من
|بران رنج و سختی بپروردیم
|کنون چون برفتی بکه اسپردیم
|ترا تا سپه داد لهراسپ شاه
|و گشتاسپ را داد تخت و کلاه
|همی لشکر و کشور آراستی
|همی رزم را به آرزو خواستی
|کنون کت به گیتی برافروخت نام
|شدی کشته و نارسیده به کام
|شوم زی برادرت فرخنده شاه
|فرود آی گویمش از خوب گاه
|که از تو نه این بد سزاوار اوی
|برو کینش از دشمنان بازجوی
|زمانی برین سان همی بود دیر
|پس آن باره را اندر آورد زیر
|همی رفت با بانگ تا نزد شاه
|که بنشسته بود از بر رزمگاه
|شه خسروان گفت کای جان باب
|چرا کردی این دیدگان پر ز آب
|کیان زاده گفت ای جهانگیر شاه
|نبینی که بابم شد اکنون تباه
|پس آنگاه گفت ای جهانگیر شاه
|برو کینهٔ باب من بازخواه
|بماندست بابم بران خاک خشک
|سیه ریش او پروریده به مشک
|چواز پور بشنید شاه این سخن
|سیاهش ببد روز روشن ز بن
|جهان بر جهانجوی تاریک شد
|تن پیل واریش باریک شد
|بیارید گفتا سیاه مرا
|نبردی قبا و کلاه مرا
|که امروز من از پی کین اوی
|برانم ازین دشمنان خون به جوی
|یکی آتش انگیزم اندر جهان
|کزانجا به کیوان رسد دود آن
|چو گردان بدیدند کز رزمگاه
|ازان تیره آوردگاه سپاه
|که خسرو بسیچید آراستن
|همی رفت خواهد به کین خواستن
|نباشیم گفتند همداستان
|که شاهنشه آن کدخدای جهان
|به رزم اندر آید به کین خواستن
|چرا باید این لشکر آراستن
|گرانمایه دستور گفتش به شاه
|نبایدت رفتن بدان رزمگاه
|به بستور ده بارهٔ برنشست
|مر او را سوی رزم دشمن فرست
|که او آورد باز کین پدر
|ازان کش تو باز آوری خوب‌تر
|بدو داد پس شاه بهزاد را
|سپه جوشن و خود پولاد را
|پس شاه کشته میان را ببست
|سیه رنگ بهزاد را برنشست
|خرامید تا رزمگاه سپاه
|نشسته بران خوب رنگ سیاه
|به پیش صف دشمنان ایستاد
|همی برکشید از جگر سرد باد
|منم گفت بستور پور زریر
|پذیره نیاید مرا نره شیر
|کجا باشد آن جادوی بیدرفش
|که بردست آن جمشیدی درفش
|چو پاسخ ندادند آزاد را
|برانگیخت شبرنگ بهزاد را
|بکشت از تگینان لشکر بسی
|پذیره نیامد مر او را کسی
|وزان سوی دیگر گو اسفندیار
|همی کشتشان بی‌مر و بی‌شمار
|چو سالار چین دید بستور را
|کیان زاده آن پهلوان پور را
|به لشکر بگفت این که شاید بدن
|کزین سان همی نیزه داند زدن
|بکشت از تگینان من بی‌شمار
|مگر گشت زنده زریر سوار
|که نزد من آمد زریر از نخست
|برین سان همی تاخت باره درست
|کجا رفت آن بیدرفش گزین
|هم‌اکنون سوی منش خوانید هین
|بخواندند و آمد دمان بیدرفش
|گرفته به دست آن درفش بنفش
|نشسته بران بارهٔ خسروی
|بپوشیده آن جوشن پهلوی
|خرامید تا پیش لشکر ز شاه
|نگهبان مرز و نگهبان گاه
|گرفته همان تیغ زهر آبدار
|که افگنده بد آن زریر سوار
|بگشتند هر دو به ژوپین و تیر
|سر جاودان ترک و پور زریر
|پس آگاه کردند زان کارزار
|پس شاه را فرخ اسفندیار
|همی تاختش تا بدیشان رسید
|سر جاودان چون مر او را بدید
|برافگند اسپ از میان نبرد
|بدانست کش بر سر افتاد مرد
|بینداخت آن زهر خورده به روی
|مگر کس کند زشت رخشنده روی
|نیامد برو تیغ زهر آبدار
|گرفتش همان تیغ شاه استوار
|زدش پهلوانی یکی بر جگر
|چنان کز دگر سو برون کرد سر
|چو آهو ز باره در افتاد و مرد
|بدید از کیان زادگان دستبرد
|فرود آمد از باره اسفندیار
|سلیح زریر آن گزیده سوار
|ازان جادوی پیر بیرون کشید
|سرش را ز نیمه‌تن اندر برید
|نکو رنگ بارهٔ زریر و درفش
|ببرد و سر بی‌هنر بیدرفش
|سپاه کیان بانگ برداشتند
|همی نعره از ابر بگذاشتند
|که پیروز شد شاه و دشمن فگند
|بشد بازآورد اسپ سمند
|شد آن شاهزاده سوار دلیر
|سوی شاه برد آن سمند زریر
|سر پیر جادوش بنهاد پیش
|کشنده بکشت اینت آیین و کیش
|چو بازآورید آن گرانمایه کین
|بر اسپ زریری برافگند زین
|خرامید تازان به آوردگاه
|به سه بهره کرد آن کیانی سپاه
|ازان سه یکی را به بستور داد
|دگر آن سپهدار فرخ‌نژاد
|دگر بهره را بر برادر سپرد
|بزرگان ایران و مردان گرد
|سیم بهره را سوی خود بازداشت
|که چون ابر غرنده آواز داشت
|چو بستور فرخنده و پاک تن
|دگر فرش آورد شمشیر زن
|بهم ایستادند از پیش اوی
|که لشکر شکستن بدی کیش اوی
|همیدون ببستند پیمان برین
|که گر تیغ دشمن بدرد زمین
|نگردیم یک تن ازین جنگ باز
|نداریم زین بدکنان چنگ باز
|بر اسپان بکردند تنگ استوار
|برفتند یکدل سوی کارزار
|چو ایشان فگندند اسپ از میان
|گوان و جوانان ایرانیان
|همه یکسر از جای برخاستند
|جهان را به جوشن بیاراستند
|ازیشان بکشتند چندان سپاه
|کزان تنگ شد جای آوردگاه
|چنان خون همی رفت بر کوه و دشت
|کزان آسیاها به خون بربگشت
|چو ارجاسپ آن دید کامدش پیش
|ابا نامداران و مردان خویش
|گو گردکش نیزه اندر نهاد
|بران گردگیران یبغو نژاد
|همی دوختشان سینه‌ها باز پشت
|چنان تا همه سرکشان را بکشت
|چو دانست خاقان که ماندند بس
|نیارد شدن پیش او هیچ‌کس
|سپه جنب جنبان شد و کار گشت
|همی بود تا روز اندر گدشت
|همانگاه اندر گریغ اوفتاد
|بشد رویش اندر بیابان نهاد
|پس اندر نهادند ایرانیان
|بدان بی‌مره لشکر چینیان
|بکشتند زیشان به هر سو بسی
|نبخشودشان ای شگفتی کسی
|چو ترکان بدیدند کارجاسپ رفت
|همی آید از هر سوی تیغ تفت
|همه سرکشانشان پیاده شدند
|به پیش گو اسفندیار آمدند
|کمانچای چاچی بینداختند
|قبای نبردی برون آختند
|به زاریش گفتند گر شهریار
|دهد بندگان را به جان زینهار
|بدین اندر آییم و خواهش کنیم
|همه آذران را نیایش کنیم
|ازیشان چو بشنید اسفندیار
|به جان و به تن دادشان زینهار
|بران لشگر گشن آواز داد
|گو نامبردار فرخ‌نژاد
|که این نامداران ایرانیان
|بگردید زین لشکر چینیان
|کنون کاین سپاه عدو گشت پست
|ازین سهم و کشتن بدارید دست
|که بس زاروارند و بیچاره‌وار
|دهدی این سگان را به جان زینهار
|بدارید دست از گرفتن کنون
|مبندید کس را مریزید خون
|متازید و این کشتگان مسپرید
|بگردید و این خستگان بشمرید
|مگیریدشان بهر جان زریر
|بر اسپان جنگی مپایید دیر
|چو لشکر شنیدند آواز اوی
|شدند از بر خستگان بارزوی
|به لشکرگه خود فرود آمدند
|به پیروز گشتن تبیره زدند
|همه شب نخفتند زان خرمی
|که پیروزی بودشان رستمی
|چو اندر شکست آن شب تیره‌گون
|به دشت و بیابان فرو خورد خون
|کی نامور با سران سپاه
|بیامد به دیدار آن رزمگاه
|همی گرد آن کشتگان بر بگشت
|کرا دید بگریست و اندر گذشت
|برادرش را دید کشته به زار
|به آوردگاهی برافگنده خوار
|چو او را چنان زار و کشته بدید
|همه جامهٔ خسروی بردرید
|فرود آمد از شولک خوب رنگ
|به ریش خود اندر زده هر دو چنگ
|همی گفت کی شاه گردان بلخ
|همه زندگانی ما کرده تلخ
|دریغا سوارا شها خسروا
|نبرده دلیرا گزیده گوا
|ستون منا پردهٔ کشورا
|چراغ جهان افشر لشکرا
|فرود آمد و برگرفتش ز خاک
|به دست خودش روی بسترد پاک
|به تابوت زرینش اندر نهاد
|تو گفتی زریر از بنه خود نزاد
|کیان زادگان و جوانان خویش
|به تابوتها در نهادند پیش
|بفرمود تا کشتگان بشمرند
|کسی را که خستست بیرون برند
|بگردید بر گرد آن رزمگاه
|به کوه و بیابان و بر دشت و راه
|از ایرانیان کشته بد سی‌هزار
|ازان هفتصد سرکش و نامدار
|هزار چل از نامور خسته بود
|که از پای پیلان به در جسته بود
|وزان دیگران کشته بد صد هزار
|هزار و صد و شست و سه نامدار
|ز خسته بدی سه هزار و دویست
|برین جای بر تا توانی مه ایست
|کی نامبردار فرخنده شاه
|سوی گاه باز آمد از رزمگاه
|به بستور گفتا که فردا پکاه
|سوی کشور نامور کش سپاه
|بیامد سپهبد هم از بامداد
|بزد کوس و لشکر بنه برنهاد
|به ایران زمین باز کردند روی
|همه خیره دل گشته و جنگجوی
|همه خستگان را ببردند نیز
|نماندند از خواسته نیز چیز
|به ایران زمین باز بردندشان
|به دانا پزشکان سپردندشان
|چو شاه جهان باز شد بازجای
|به پور مهین داد فرخ همای
|سپه را به بستور فرخنده داد
|عجم را چنین بود آیین و داد
|بدادش از آزادگان ده هزار
|سواران جنگی و نیزه گزار
|بفرمود و گفت ای گو رزمسار
|یکی بر پی شاه توران بتاز
|به ایتاش و خلج ستان برگذر
|بکش هرک یابی به کین پدر
|ز هرچیز بایست بردش به کار
|بدادش همه بی‌مر و بی‌شمار
|هم‌آنگاه بستور برد آن سپاه
|و شاه جهان از بر تخت و گاه
|نشست و کیی تاج بر سر نهاد
|سپه را همه یکسره بار داد
|در گنج بگشاد وز خواسته
|سپه را همه کرد آراسته
|سران را همه شهرها داد نیز
|سکی را نماند ایچ ناداده چیز
|کرا پادشاهی سزا بد بداد
|کرا پایه بایست پایه نهاد
|چو اندر خور کارشان داد ساز
|سوی خانهاشان فرستاد باز
|خرامید بر گاه و باره ببست
|به کاخ شهنشاهی اندر نشست
|بفرمود تا آذر افروختند
|برو عود و عنبر همی سوختند
|زمینش بکردند از زر پاک
|همه هیزمش عود و عنبرش خاک
|همه کاخ را کار اندام کرد
|پسش خان گشتاسپیان نام کرد
|بفرمود تا بر در گنبدش
|بدادند جاماسپ را موبدش
|سوی مرزدارانش نامه نوشت
|که ما را خداوند یافه نهشت
|شبان شده تیره‌مان روز کرد
|کیان را به هر جای پیروز کرد
|به نفرین شد ارجاسپ ناآفرین
|چنین است کار جهان آفرین
|چو پیروزی شاهتان بشنوید
|گزیتی به آذر پرستان دهید
|چو آگاه شد قیصر آن شاه روم
|که فرخ شد آن شاه و ارجاسپ شوم
|فرسته فرستاد با خواسته
|غلامان و اسپان آراسته
|شه بت‌پرستان و رایان هند
|گزیتش بدادند شاهان سند
|کی نامبردار زان روزگار
|نشست از بر گاه آن شهریار
|گزینان لشکرش را بار داد
|بزرگان و شاهان مهترنژاد
|ز پیش اندر آمد گو اسفندیار
|به دست اندرون گرزهٔ گاوسار
|نهاده به سر بر کیانی کلاه
|به زیر کلاهش همی تافت ماه
|به استاد در پیش او شیرفش
|سرافگنده و دست کرده به کش
|چو شاه جهان روی او را بدید
|ز جان و جهانش به دل برگزید
|بدو گفت شاه ای یل اسفندیار
|همی آرزو بایدت کارزار
|یل تیغ‌زن گفت فرمان تراست
|که تو شهریاری و گیهان تراست
|کی نامور تاج زرینش داد
|در گنجها را برو برگشاد
|همه کار ایران مر او را سپرد
|که او را بدی پهلوی دستبرد
|درفشان بدو داد و گنج و سپاه
|هنوزت نبد گفت هنگام گاه
|برو گفت و پا را به زین اندر آر
|همه کشورت را به دین اندر آر
|بشد تیغ زن گردکش پور شاه
|بگردید بر کشورش با سپاه
|به روم و به هندوستان برگذشت
|ز دریا و تاریکی اندر گذشت
|شه روم و هندوستان و یمن
|همه نام کردند بر تهمتن
|وزو دین گزارش همی خواستند
|مرین دین به را بیاراستند
|گزارش همی کرد اسفندیار
|به فرمان یزدان همی بست کار
|چو آگاه شدند از نکو دین اوی
|گرفتند آن راه و آیین اوی
|بتان از سر کوه میسوختند
|بجای بت آذر برافروختند
|همه نامه کردند زی شهریار
|که ما دین گرفتیم ز اسفندیار
|ببستیم کشتی و بگرفت باژ
|کنونت نشاید ز ما خاست باژ
|که ما راست گشتیم و ایزدپرست
|کنون زند و استا سوی ما فرست
|چو شه نامهٔ شهریاران بخواند
|نشست از برگاه و یاران بخواند
|فرستاد زندی به هر کشوری
|به هر نامداری و هر مهتری
|بفرمود تا نامور پهلوان
|همی گشت هر سو به گرد جهان
|به هرجا که آن شاه بنهاد روی
|بیامد پذیره کسی پیش اوی
|همه کس مر او را به فرمان شدند
|بدان در جهان پاک پنهان شدند
|چو گیتی همه راست شد بر پدرش
|گشاد از میان باز زرین کمرش
|به شادی نشست از بر تخت و گاه
|بیاسود یک چند گه با سپاه
|برادرش را خواند فرشیدورد
|سپاهی برون کرد مردان مرد
|بدو داد و دینار دادش بسی
|خراسان بدو داد و کردش گسی
|چو یک چند گاهی برآمد برین
|جهان ویژه گشت از بد و پاک دین
|فرسته فرستاد سوی پدر
|که ای نامور شاه پیروزگر
|جهان ویژه کردنم به دین خدای
|به کشور برافگنده سایهٔ همای
|کسی را بنیز از کسی بیم نه
|به گیتی کسی بی‌زر و سیم نه
|فروزندهٔ گیتی بسان بهشت
|جهان گشته آباد و هر جای کشت
|سواران جهان را همی داشتند
|چو برزیگران تخم می‌کاشتند
|بدین سان ببوده سراسر جهان
|به گیتی شده گم بد بدگمان
|یکی روز بنشست کی شهریار
|به رامش بخورد او می خوش‌گوار
|یکی سرکشی بود نامش گرزم
|گوی نامجو آزموده به رزم
|به دل کین همی داشت ز اسفندیار
|ندانم چه شان بود از آغاز کار
|به هر جای کاواز او آمدی
|ازو زشت گفتی و طعنه زدی
|نشسته بد او پیش فرخنده شاه
|رخ از درد زرد و دل از کین تباه
|فراز آمد از شاهزاده سخن
|نگر تا چه بد آهو افگند بن
|هوازی یکی دست بر دست زد
|چو دشمن بود گفت فرزند بد
|فرازش نباید کشیدن به پیش
|چنین گفت آن موبد راست کیش
|که چون پور با سهم و مهتر شود
|ازو باب را روز بتر شود
|رهی کز خداوند سر برکشید
|از اندازه‌اش سر بباید برید
|چو از رازدار این شنیدم نخست
|نیامد مرا این گمانی درست
|جهانجوی گفت این سخن چیست باز
|خداوند این راز که وین چه راز
|کیان شاه را گفت کای راست گوی
|چنین راز گفتن کنون نیست روی
|سر شهریاران تهی کرد جای
|فریبنده را گفت نزد من آی
|بگوی این همه سر بسر پیش من
|نهان چیست زان اژدها کیش من
|گرزم بد آهوش گفت از خرد
|نباید جز آن چیز کاندر خورد
|مرا شاه کرد از جهان بی‌نیاز
|سزد گر ندارم بد از شاه باز
|ندارم من از شاه خود باز پند
|وگر چه مرا او را نیاد پسند
|که گر راز گویمش و او نشنود
|به از راز کردنش پنهان شود
|بدان ای شهنشاه کاسفندیار
|بسیچد همی رزم را روی کار
|بسی لشکر آمد به نزدیک اوی
|جهانی سوی او نهادست روی
|بر آنست اکنون که بندد ترا
|به شاهی همی بد پسندد ترا
|تراگر به دست آورید و ببست
|کند مر جهان را همه زیردست
|تو دانی که آنست اسفندیار
|که اورا به رزم اندرون نیست یار
|چو حلقه کرد آن کمند بتاب
|پذیره نیارد شدن آفتاب
|کنون از شنیده بگفتمت راست
|تو به دان کنون رای و فرمان تراست
|چو با شاه ایران گرزم این براند
|گو نامبردار خیره بماند
|چنین گفت هرگز که دید این شگفت
|دژم گشت وز پور کینه گرفت
|نخورد ایچ می نیز و رامش نکرد
|ابی بزم بنشست با باد سرد
|از اندیشگان نامد آن شبش خواب
|ز اسفندیارش گرفته شتاب
|چو از کوهساران سپیده دمید
|فروغ ستاره ببد ناپدید
|بخواند آن جهاندیده جاماسپ را
|کجا بیش دیدست لهراسپ را
|بدو گفت شو پیش اسفندیار
|بخوان و مر او را به ره باش یار
|بگویش که برخیز و نزد من آی
|چو نامه بخوانی به ره بر میپای
|که کاری بزرگست پیش اندرا
|تو پایی همی این همه کشورا
|یکی کار اکنون همی بایدا
|که بی‌تو چنین کار برنایدا
|نوشته نوشتش یکی استوار
|که این نامور فرخ اسفندیار
|فرستادم این پیر جاماسپ را
|که دستور بد شاه لهراسپ را
|چو او را ببینی میان را ببند
|ابا او بیا بر ستور نوند
|اگر خفته‌ای زود برجه به پای
|وگر خود بپایی زمانی مپای
|خردمند شد نامهٔ شاه برد
|به تازنده کوه و بیابان سپرد
|بدان روزگار اندر اسفندیار
|به دشت اندرون بد ز بهر شکار
|ازان دشت آواز کردش کسی
|که جاماسپ را کرد خسرو گسی
|چو آن بانگ بشنید آمد شگفت
|بپیچید و خندیدن اندر گرفت
|پسر بود او را گزیده چهار
|همه رزم‌جوی و همه نیزه‌دار
|یکی نام بهمن دوم مهرنوش
|سیم نام او بد دلافروز طوش
|چهارم بدش نام نوشاذرا
|نهادی کجا گنبد آذرا
|به شاه جهان گفت بهمن پسر
|که تا جاودان سبز بادات سر
|یکی ژرف خنده بخندید شاه
|نیابم همی اندرین هیچ راه
|بدو گفت پورا بدین روزگار
|کس آید مرا از در شهریار
|که آواز بشنیدم از ناگهان
|بترسم که از گفتهٔ بی‌رهان
|ز من خسرو آزار دارد همی
|دلش از رهی بار دارد همی
|گرانمایه فرزند گفتا چرا
|چه کردی تو با خسرو کشورا
|سر شهریارانش گفت ای پسر
|ندانم گناهی به جای پدر
|مگر آنک تا دین بیاموختم
|همی در جهان آتش افروختم
|جهان ویژه کردم به برنده تیغ
|چرا داد از من دل شاه میغ
|همانا دل دیو بفریفتست
|که بر کشتن من بیاشیفتست
|همی تا بدین اندرون بود شاه
|پدید آمد از دور گرد سیاه
|چراغ جهان بود دستور شاه
|فرستادهٔ شاه زی پور شاه
|چو از دور دیدش ز کهسار گرد
|بدانست کامد فرستاده مرد
|پذیره شدش گرد فرزند شاه
|همی بود تا او بیامد ز راه
|ز بارهٔ چمنده فرود آمدند
|گو پیر هر دو پیاده شدند
|بپرسید ازو فرخ اسفندیار
|که چونست شاه آن گو نامدار
|خردمند گفتا درستست و شاد
|برش را ببوسید و نامه بداد
|درست از همه کارش آگاه کرد
|که مر شاه را دیو بی‌راه کرد
|خردمند را گفتش اسفندیار
|چه بینی مرا اندرین روی کار
|گر ایدونک با تو بیایم به در
|نه نیکو کند کار با من پدر
|ور ایدونک نایم به فرمانبری
|برون کرده باشم سر از کهتری
|یکی چاره‌ساز ای خردمند پیر
|نیابد چنین ماند بر خیره خیر
|خردمند گفت ای شه پهلوان
|به دانندگی پیر و بختت جوان
|تو دانی که خشم پدر بر پسر
|به از جور مهتر پسر بر پدر
|ببایدت رفت چنینست روی
|که هرچ او کند پادشاهست اوی
|برین بر نهادند و گشتند باز
|فرستاده و پور خسرو نیاز
|یکی جای خویش فرود آورید
|به کف بر گرفتند هر دو نبید
|به پیشش همی عود می‌سوختند
|تو گفتی همی آتش افروختند
|دگر روز بنشست بر تخت خویش
|ز لشکر بیامد فراوان به پیش
|همه لشکرش را به بهمن سپرد
|وزانجا خرامید با چند گرد
|بیامد به درگاه آزاد شاه
|کمر بسته بر نهاده کلاه
|چو آگاه شد شاه کامد پسر
|کلاه کیان بر نهاده بسر
|مهان و کهانرا همه خواند پیش
|همه زند و استا به نزدیک خویش
|همه موبدان را به کرسی نشاند
|پس آن خسرو تیغ‌زن را بخواند
|بیامد گو و دست کرده بکش
|به پیش پدر شد پرستار فش
|شه خسروان گفت با موبدان
|بدان رادمردان و اسپهبدان
|چه گویید گفتا که آزاده‌اید
|به سختی همه پرورش داده‌اید
|به گیتی کسی را که باشد پسر
|بدو شاد باشد دل تاجور
|به هنگام شیرین به دایه دهد
|یکی تاج زرینش بر سر نهد
|همی داردش تا شود چیره دست
|بیاموزدش خوردن و بر نشست
|بسی رنج بیند گرانمایه مرد
|سورای کندش آزموده نبرد
|چو آزاده را ره به مردی رسد
|چنان زر که از کان به زردی رسد
|مراورا بجوید چو جویندگان
|ورا بیش گویند گویندگان
|سواری شود نیک و پیروز رزم
|سرانجمنها به رزم و به بزم
|چو نیرو کند با سرو یال و شاخ
|پدر پیر گشته نشسته به کاخ
|جهان را کند یکسره زو تهی
|نباشد سزاوار تخت مهی
|ندارد پدر جز یکی نام تخت
|نشسته در ایوان نگهبان رخت
|پسر را جهان و درفش و سپاه
|پدر را یکی تاج و زرین کلاه
|نباشد بران پور همداستان
|پسندند گردان چنین داستان
|ز بهر یکی تاج و افسر پسر
|تن باب را دور خواهد ز سر
|کند با سپاهش پس آهنگ اوی
|نهاده دلش نیز بر جنگ اوی
|چه گویید پیران که با این پسر
|چه نیکو بود کار کردن پدر
|گزینانش گفتند کای شهریار
|نیاید خود این هرگز اندر شمار
|پدر زنده و پور جویای گاه
|ازین خام‌تر نیز کاری مخواه
|جهاندار گفتا که اینک پسر
|که آهنگ دارد به جای پدر
|ولیکن من او را به چوبی زنم
|که گیرند عبرت همه برزنم
|ببندم چنانش سزاوار پس
|ببندی که کس را نبستست کس
|پسر گفت کای شاه آزاده‌خوی
|مرا مرگ تو کی کند آرزوی
|ندانم گناهی من ای شهریار
|که کردستم اندر همه روزگار
|به جان تو ای شاه گر بد به دل
|گمان برده‌ام پس سرم بر گسل
|ولیکن تو شاهی و فرمان تراست
|تراام من و بند و زندان تراست
|کنون بند فرما و گر خواه کش
|مرا دل درستست و آهسته هش
|سر خسروان گفت بند آورید
|مر او را ببندید و زین مگذرید
|به پیش آوریدند آهنگران
|غل و بند و زنجیرهای گران
|دران انجمن کس به خواهش زبان
|نجنبید بر شهریار جهان
|ببستند او را سر و دست و پای
|به پیش جهاندار گیهان خدای
|چنانش ببستند پای استوار
|که هرکش همی دید بگریست زار
|چو کردند زنجیر در گردنش
|بفرمود بسته به در بردنش
|بیارید گفتا یکی پیل نر
|دونده پرنده چو مرغی به پر
|فراز آوریدند پیلی چو نیل
|مر او را ببستند بر پشت پیل
|چو بردندش از پیش فرخ پدر
|دو دیده پر از آب و رخساره‌تر
|فرستاده سوی دژ گنبدان
|گرفته پس و پیش اسپهبدان
|پر از درد بردند بر کوهسار
|ستون آوریدند ز آهن چهار
|به کرده ستونها بزرگ آهنین
|سر اندر هوا و بن اندر زمین
|مر او را برانجا ببستند سخت
|ز تختش بیفگند و برگشت بخت
|نگهبان او کرد پس‌اند مرد
|گو پهلوان زاده با داغ و درد
|بدان تنگی اندر همی زیستی
|زمان تا زمان زار بگریستی
|برآمد بسی روزگاری بدوی
|که خسرو سوی سیستان کرد روی
|که آنجا کند زنده و استا روا
|کند موبدان را بدانجا گوا
|جو آنجا رسید آن گرانمایه شاه
|پذیره شدش پهلوان سپاه
|شه نیمروز آنک رستمش نام
|سوار جهاندیده همتای سام
|ابا پیر دستان که بودش پدر
|ابا مهتران و گزینان در
|به شادی پذیره شدندش به راه
|ازو شادمان گشت فرخنده شاه
|به زاولش بردند مهمان خویش
|همه بنده‌وار ایستادند پیش
|وزو زند و کشتی بیاموختند
|ببستند و آذر برافروختند
|برآمد برین میهمانی دو سال
|همی خورد گشتاسپ با پور زال
|به هرجا کجا شهریاران بدند
|ازان کار گشتاسپ آگه شدند
|که او مر سو پهلوان را ببست
|تن پیل وارش به آهن بخست
|به زاولستان شد به پیغمبری
|که نفرین کند بر بت آزری
|بگشتند یکسر ز فرمان شاه
|بهم برشکستند پیمان شاه
|چو آگاهی آمد به بهمن که شاه
|ببستست آن شیر را بی‌گناه
|نبرده گزینان اسفندیار
|ازانجا برفتند تیماردار
|همی داشتند از سپه دست باز
|پس اندر گرفتند راه دراز
|به پیش گو اسفندیار آمدند
|کیان‌زادگان شیروار آمدند
|پدر را به رامش همی داشتند
|به زندانش تنها بنگذاشتند
|پس آگاهی آمد به سالار چین
|که شاه از گمان اندرآمد به کین
|برآشفت خسرو به اسفندیار
|به زندان و بندش فرستاد خوار
|خود از بلخ زی زابلستان کشید
|بیابان گذارید و سیحون بدید
|به زاول نشستست مهمان زال
|برین روزگاران برآمد دو سال
|به بلخ اندرونست لهراسپ شاه
|نماندست از ایرانیان و سپاه
|مگر هفتصد مرد آتش پرست
|هه پیش آذر برآورده دست
|جز ایشان به بلخ اندرون نیست کس
|از آهنگ‌داران همینند بس
|مگر پاسبانان کاخ همای
|هلا زود برخیز و چندین مپای
|مهان را همه خواند شاه چگل
|ابر جنگ لهراسپشان داد دل
|بدانید گفتا که گشتاسپ شاه
|سوی نیمروز او سپردست راه
|به زاول نشستست با لشکرش
|سواری نه اندر همه کشورش
|کنونست هنگام کین خواستن
|بباید بسیچید و آراستن
|پسرش آن گرانمایه اسفندیار
|به بند گران‌اندرست استوار
|کدامست مردی پژوهنده راز
|که پیماید این ژرف راه دراز
|نراند به راه ایچ و بی‌ره رود
|ز ایران هراسان و آگه رود
|یکی جادوی بود نامش ستوه
|گذارنده راه و نهفته پژوه
|منم گفت آهسته و نامجوی
|چه باید ترا هرچ باید بگوی
|شه چینش گفتا به ایران خرام
|نگهبان آتش ببین تا کدام
|پژوهندهٔ راز پیمود راه
|به بلخ گزین شد که بد گاه شاه
|ندید اندرون شاه گشتاسپ را
|پرستنده‌ای دید و لهراسپ را
|بشد همچنان پیش خاقان بگفت
|به رخ پیش او بر زمین را برفت
|چو ارجاسپ آگاه شد شاد گشت
|از اندوه دیرینه آزاد گشت
|سر آن را همه خواند و گفتا روید
|سپاه پراگنده گرد آورید
|برفتند گردان لشکر همه
|به کوه و بیابان و جای رمه
|بدو باز خواندند لشکرش را
|گزیده سواران کشورش را
|چو این نامه‌ا فتاد در دست من
|به ماه گراینده شد شست من
|نگه کردم این نظم سست آمدم
|بسی بیت ناتندرست آمدم
|من این زان بگفتم که تا شهریار
|بداند سخن گفتن نابکار
|دو گوهر بد این با دو گوهر فروش
|کنون شاه دارد به گفتار گوش
|سخن چون بدین گونه بایدت گفت
|مگو و مکن طبع با رنج جفت
|چو بند روان بینی و رنج تن
|به کانی که گوهر نیابی مکن
|چو طبعی نباشد چو آب روان
|مبر سوی این نامهٔ خسروان
|دهن گر بماند ز خوردن تهی
|ازان به که ناساز خوانی نهی
|یکی نامه بود از گه باستان
|سخنهای آن برمنش راستان
|چو جامی گهر بود و منثور بود
|طبایع ز پیوند او دور بود
|گذشته برو سالیان شش هزار
|گر ایدونک پرسش نماید شمار
|نبردی به پیوند او کس گمان
|پر اندیشه گشت این دل شادمان
|گرفتم به گوینده بر آفرین
|که پیوند را راه داد اندرین
|اگرچه نپیوست جز اندکی
|ز رزم و ز بزم از هزاران یکی
|همو بود گوینده را راه بر
|که بنشاند شاهی ابر گاه‌بر
|همی یافت از مهتران ارج و گنج
|ز خوی بد خویش بودی به رنج
|ستایندهٔ شهریاران بدی
|به کاخ افسر نامداران بدی
|به شهر اندرون گشته گشتی سخن
|ازو نو شدی روزگار کهن
|من این نامه فرخ گرفتم به فال
|بسی رنج بردم به بسیار سال
|ندیدم سرافراز بخشنده‌ای
|به گاه کیان‌بر درخشنده‌ای
|مرا این سخن بر دل آسان نبود
|بجز خامشی هیچ درمان نبود
|نشستنگه مردم نیک‌بخت
|یکی باغ دیدم سراسر درخت
|به جایی نبد هیچ پیدا درش
|بجز نام شاهی نبد افسرش
|که گر در خور باغ بایستمی
|اگر نیک بودی بشایستمی
|سخن را چو بگذاشتم سال بیست
|بدان تا سزاوار این رنج کیست
|ابوالقاسم آن شهریار جهان
|کزو تازه شد تاج شاهنشاهان
|جهاندار محمود با فر و جود
|که او را کند ماه و کیوان سجود
|سر نامه را نام او تاج گشت
|به فرش دل تیره چون عاج گشت
|به بخش و به داد و به رای و هنر
|نبد تاج را زو سزاوارتر
|بیامد نشست از بر تخت داد
|جهاندار چون او ندارد به یاد
|ز شاهان پیشی همی بگذرد
|نفس داستان را همی نشمرد(؟)
|چه دینار بر چشم او بر چه خاک
|به رزم و به بزم اندرش نیست باک
|گه بزم زر و گه رزم تیغ
|ز خواهنده هرگز ندارد دریغ
|کنون زرم ارجاسپ را نو کنیم
|به طبع روان باغ بی خو کنیم
|بفرمود تا کهرم تیغ‌زن
|بود پیش سالار آن انجمن
|که ارجاسپ را بود مهتر پسر
|به خورشید تابان برآورده سر
|بدو گفت بگزین ز لشکر سوار
|ز ترکان شایسته مردی هزار
|از ایدر برو تازیان تا به بلخ
|که از بلخ شد روز ما تار و تلخ
|نگر تا کرا یابی از دشمنان
|از آتش پرستان و آهرمنان
|سرانشان ببر خانهاشان بسوز
|بریشان شب آور به رخشنده روز
|از ایوان گشتاسپ باید که دود
|زبانه برآرد به چرخ کبود
|اگر بند بر پای اسفندیار
|بیابی سرآور برو روزگار
|هم‌آنگه سرش را ز تن بازکن
|وزین روی گیتی پرآواز کن
|همه شهر ایران به کام تو گشت
|تو تیغی و دشمن نیام تو گشت
|من اکنون ز خلخ به اندک زمان
|بیایم دمادم چو باد دمان
|بخوانم سپاه پراگنده را
|برافشانم این گنج آگنده را
|بدو گفت کهرم که فرمان کنم
|ز فرمان تو رامش جان کنم
|چو خورشید تیغ از میان برکشید
|سپاه شب تیره شد ناپدید
|بیاورد کهرم ز توران سپاه
|جهان گشت چون روی زنگی سیاه
|چو آمد بران مرز بگشاد دست
|کسی را که بد پیش آذرپرست
|چو ترکان رسیدند نزدیک بلخ
|گشاده زبان را به گفتار تلخ
|ز کهرم چو لهراسپ آگاه شد
|غمی گشت و با رنج همراه شد
|به یزدان چنین گفت کای کردگار
|توی برتر از گردش روزگار
|توانا و دانا و پاینده‌ای
|خداوند خورشید تابنده‌ای
|نگهدار دین و تن و هوش من
|همان نیروی جان وگر توش من
|که من بنده بر دست ایشان تباه
|نگردم توی پشت و فریادخواه
|به بلخ اندرون نامداری نبود
|وزان گرزداران سواری نبود
|بیامد ز بازار مردی هزار
|چنانچون بود از در کارزار
|چو توران سپاه اندر آمد به تنگ
|بپوشید لهراسپ خفتان جنگ
|ز جای پرستش به آوردگاه
|بیامد به سر بر کیانی کلاه
|به پیری بغرید چون پیل مست
|یکی گرزهٔ گاو پیکر به دست
|به هر حمله‌ای جادوی زان سران
|سپردی زمین را به گرز گران
|همی گفت هرکس که این نامدار
|نباشد جز از گرد اسفندیار
|به هر سو که باره برانگیختی
|همی خاک با خون برآمیختی
|هرانکس که آواز او یافتی
|به تنش اندرون زهره بشکافتی
|به ترکان چنین گفت کهرم که چنگ
|میازید با او یکایک به جنگ
|بکوشید و اندر میانش آورید
|خروش هژبر ژیان آورید
|برآمد چکاچاک زخم تبر
|خروش سواران پرخاشخر
|چو لهراسپ اندر میانه بماند
|به بیچارگی نام یزدان بخواند
|ز پیری و از تابش آفتاب
|غمی گشت و بخت اندر آمد به خواب
|جهاندیده از تیر ترکان بخست
|نگونسار شد مرد یزدان پرست
|به خاک اندر آمد سر تاجدار
|برو انجمن شد فراوان سوار
|بکردند چاک آهن بر و جوشنش
|به شمشیر شد پاره‌پاره تنش
|همی نوسواریش پنداشتند
|چو خود از سر شاه برداشتند
|رخی لعل دیدند و کافور موی
|از آهن سیاه آن بهشتیش روی
|بماندند یکسر ازو در شگفت
|که این پیر شمشیر چون برگرفت
|کزین گونه اسفندیار آمدی
|سپه را برین دشت کار آمدی
|بدین اندکی ما چرا آمدیم
|هیم بی‌گله در چرا آمدیم
|به ترکان چنین گفت کهرم که کار
|همین بودمان رنج در کارزار
|که این نامور شاه لهراسپ است
|که پورش جهاندار گشتاسپ است
|جهاندار با فر یزدان بود
|همه کار او رزم و میدان بود
|جز این نیز کاین خود پرستنده بود
|دل از تاخ وز تخت برکنده بود
|کنون پشت گشتاسپ زو شد تهی
|بپیچد ز دیهیم شاهنشهی
|از آنجا به بلخ اندر آمد سپاه
|جهان شد ز تاراج و کشتن سیاه
|نهادند سر سوی آتشکده
|بران کاخ و ایوان زر آژده
|همه زند و استش همی سوختند
|چه پرمایه‌تر بود برتوختند
|از ایرانیان بود هشتاد مرد
|زبانشان ز یزدان پر از یاد کرد
|همه پیش آتش بکشتندشان
|ره بندگی بر نوشتندشان
|ز خونشان بمرد آتش زرد هشت
|ندانم جزا جایشان جز بهشت
|زنی بود گشتاسپ را هوشمند
|خردمند وز بد زبانش به بند
|ز آخر چمان باره‌ای برنشست
|به کردار ترکان میان را ببست
|از ایران ره سیستان برگرفت
|ازان کارها مانده اندر شگفت
|نخفتی به منزل چو برداشتی
|دو روزه به یک روزه بگذاشتی
|چنین تا به نزدیک گشتاسپ شد
|به آگاهی درد لهراسپ شد
|بدو گفت چندین چرا ماندی
|خود از بخل بامی چرا راندی
|سپاهی ز ترکان بیامد به بلخ
|که شد مردم بلخ را روز تلخ
|همه بلخ پر غارت و کشتن است
|از ایدر ترا روی برگشتن است
|بدو گفت گشتاسپ کین غم چراست
|به یک تاختن درد و ماتم چراست
|چو من با سپاه اندرآیم ز جای
|همه کشور چین ندارند پای
|چنین پاسخ آورد کاین خود مگوی
|که کای بزرگ آمدستت به روی
|شهنشاه لهراسپ را پیش بلخ
|بکشتند و شد بلخ را روز تلخ
|همان دختران را ببردند اسیر
|چنین کار دشوار آسان مگیر
|اگر نیستی جز شکست همای
|خردمند را دل نرفتی ز جای
|وز انجا به نوش آذراندر شدند
|رد و هیربد را بهم برزدند
|ز خونشان فروزنده آذر بمرد
|چنین کار را خوار نتوان شمرد
|دگر دختر شاه به آفرید
|که باد هوا هرگز او را ندید
|به خواری ورا زار برداشتند
|برو یاره و تاج نگذاشتند
|چو بشنید گشتاسپ شد پر ز درد
|ز مژگان ببارید خوناب زرد
|بزرگان ایرانیان را بخواند
|شنیده سخن پیش ایشان براند
|نویسندهٔ نامه را خواند شاه
|بینداخت تاج و بپردخت گاه
|سواران پراگنده بر هر سوی
|فرستاد نامه به هر پهلوی
|که یک تن سر از گل مشورید پاک
|مدارید باک از بلند و مغاک
|ببردند نامه به هر کشوری
|کجا بود در پادشاهی سری
|چو آگاه گشتند یکسر سپاه
|برفتند با گرز و رومی کلاه
|همه یکسره پیش شاه آمدند
|بران نامور بارگاه آمدند
|چو گشتاسپ دید آن سپه بر درش
|سواران جنگاور از کشورش
|درم داد وز سیستان برگرفت
|سوی بلخ بامی ره اندر گرفت
|چو بشنید ارجاسپ کامد سپاه
|جهاندار گشتاسپ با تاج و گاه
|ز دریا به دریا سپه گسترید
|که جایی کسی روی هامون ندید
|دو لشکر چو تنگ اندر آمد به گرد
|زمین شد سیاه و هوا لاژورد
|چو هر دو سپه برکشیدند صف
|همه نیزه و تیغ و ژوپین به کف
|ابر میمنه شاه فرشیدورد
|که با شیر درنده جستی نبرد
|ابر میسره گرد بستور بود
|که شاه و گه رزم چون کوه بود
|جهاندار گشتاسپ در قلبگاه
|همی کرد هر سو به لشکر نگاه
|وزان روی کندر ابر میمنه
|بیامد پس پشت او با بنه
|سوی میسره کهرم تیغ‌زن
|به قلب اندر ارجاسپ با انجمن
|برآمد ز هر دو سپه بانگ کوس
|زمین آهنین شد هوا آبنوس
|تو گفتی که گردون بپرد همی
|زمین از گرانی بدرد همی
|ز آواز اسپان و زخم تبر
|همی کوه خارا برآورد پر
|همه دشت سر بود بی‌تن به خاک
|سر گرزداران همه چاک‌چاک
|درفشیدن تیغ و باران تیر
|خروش یلان بود با دار و گیر
|ستاره همی جست راه گریغ
|سپه را همی نامدی جان دریغ
|سر نیزه و گرز خم داده بود
|همه دشت پر کشته افتاده بود
|بسی کوفته زیر باره درون
|کفن سینهٔ شیر و تابوت خون
|تن بی‌سران و سر بی‌تنان
|سواران چو پیلان کفک افگنان
|پدر را نبد بر پسر جای مهر
|همی گشت زین گونه گردان سپهر
|چو بگذشت زین سان سه روز و سه شب
|ز بس بانگ اسپان و جنگ و جلب
|سراسر چنان گشت آوردگاه
|که از جوش خون لعل شد روی ماه
|ابا کهرم تیغ‌زن در نبرد
|برآویخت ناگاه فرشیدورد
|ز کهرم مران شاه تن خسته شد
|به جان گرچه از دست او رسته شد
|از ایران سواران پرخاشجوی
|چنان خسته بردند از پیش اوی
|فراوان ز ایرانیان کشته شد
|ز خون یلان کشور آغشته شد
|پسر بود گشتاسپ را سی و هشت
|دلیران کوه و سواران دشت
|بکشتند یکسر بران رزمگاه
|به یکبارگی تیره شد بخت شاه
|سرانجام گشتاسپ بنمود پشت
|بدانگه که شد روزگارش درشت
|پس اندر دو منزل همی تاختند
|مر او را گرفتن همی ساختند
|یکی کوه پیش آمدش پرگیا
|بدو اندرون چشمه و آسیا
|که بر گرد آن کوه یک راه بود
|وزان راه گشتاسپ آگاه بود
|جهاندار گشتاسپ و یکسر سپاه
|سوی کوه رفتند ز آوردگاه
|چو ارجاسپ با لشکر آنجا رسید
|بگردید و بر کوه راهی ندید
|گرفتند گرداندرش چار سوی
|چو بیچاره شد شاه آزاده‌خوی
|ازان کوهسار آتش افروختند
|بدان خاره بر خار می‌سوختند
|همی کشت هر مهتری بارگی
|نهاند دلها به بیچارگی
|چو لشکر چنان گردشان برگرفت
|کی خوش منش دست بر سر گرفت
|جهاندیده جاماسپ را پیش خواند
|ز اختر فراوان سخنها براند
|بدو گفت کز گردش آسمان
|بگوی آنچ دانی و پنهان ممان
|که باشد بدین بد مرا دستگیر
|ببایدت گفتن همه ناگزیر
|چو بشنید جاماسپ بر پای خاست
|بدو گفت کای خسرو داد و راست
|اگر شاه گفتار من بشنود
|بدین گردش اختران بگرود
|بگویم بدو هرچ دانم درست
|ز من راستی جوی شاها نخست
|بدو گفت شاه آنچ دانی بگوی
|که هم راست گویی و هم راه‌جوی
|بدو گفت جاماسپ کای شهریار
|سخن بشنو از من یکی هوشیار
|تو دانی که فرزندت اسفندیار
|همی بند ساید به بد روزگار
|اگر شاه بگشاید او را ز بند
|نماند برین کوهسار بلند
|بدو گفت گشتاسپ کای راست‌گوی
|بجز راستی نیست ایچ آرزوی
|به جاماسپ گفت ای خردمند مرد
|مرا بود ازان کار دل پر ز درد
|که اورا ببستم بران بزمگاه
|به گفتار بدخواه و او بیگناه
|همانگاه من زان پشیمان شدم
|دلم خسته بد سوی درمان شدم
|گر او را ببینم برین رزمگاه
|بدو بخشم این تاج و تخت و کلاه
|که یارد شدن پیش آن ارجمند
|رهاند مران بیگنه را ز بند
|بدو گفت جاماسپ کای شهریار
|منم رفتنی کاین سخن نیست خوار
|به جاماسپ شاه جهاندار گفت
|که با تو همیشه خرد باد جفت
|برو وز منش ده فراوان درود
|شب تیره ناگاه بگذر ز رود
|بگویش که آنکس که بیداد کرد
|بشد زین جهان با دلی پر ز درد
|اگر من برفتم بگفت کسی
|که بهره نبودش ز دانش بسی
|چو بیداد کردم بسیچم همی
|وزان کردهٔ خویش پیچم همی
|کنون گر بیایی دل از کینه پاک
|سر دشمنان اندر آری به خاک
|وگرنه شد این پادشاهی و تخت
|ز بن برکنند این کیانی درخت
|چو آیی سپارم ترا تاج و گنج
|ز چیزی که من گرد کردم به رنج
|بدین گفته یزدان گوای منست
|چو جاماسپ کو رهنمای منست
|بپوشید جاماسپ توزی قبای
|فرود آمد از کوه بی‌رهنمای
|به سر بر نهاده کلاه دو پر
|برآیین ترکان ببسته کمر
|یکی اسپ ترکی بیاورد پیش
|ابر اسپ آلت ز اندازه بیش
|نشست از بر باره و آمد به زیر
|که بد مرد شایسته بر سان شیر
|هرانکس که او را بدیدی به راه
|بپرسیدی او را ز توران سپاه
|به آواز ترکی سخن راندی
|بگفتی بدان کس که او خواندی
|ندانستی او را کسی حال و کار
|بگفتی به ترکی سخن هوشیار
|همی راند باره به کردار باد
|چنین تا بیامد بر شاه زاد
|خرد یافته چون بیامد به دشت
|شب تیره از لشکر اندر گذشت
|چو آمد به نزد دژ گنبدان
|رهانید خود را ز دست بدان
|یکی مایه‌ور پور اسفندیار
|که نوش آذرش خواندی شهریار
|بران بام دژ بود و چشمش به راه
|بدان تا کی آید ز ایران سپاه
|پدر را بگوید چو بیند کسی
|به بالای دژ درنمانده بسی
|چو جاماسپ را دید پویان به راه
|به سربر یکی نغز توزی کلاه
|چنین گفت کامد ز توران سوار
|بپویم بگویم به اسفندیار
|فرود آمد از بارهٔ دژ دوان
|چنین گفت کای نامور پهلوان
|سواری همی بینم از دیدگاه
|کلاهی به سر بر نهاده سیاه
|شوم باز بینم که گشتاسپیست
|وگر کینه‌جویست و ارجاسپیست
|اگر ترک باشد ببرم سرش
|به خاک افگنم نابسوده برش
|چنین گفت پرمایه اسفندیار
|که راه گذر کی بوده بی‌سوار
|همانا کز ایران یکی لشکری
|سوی ما بیامد به پیغمبری
|کلاهی به سر بر نهاده دوپر
|ز بیم سواران پرخاشخر
|چو بشنید نوش آذر از پهلوان
|بیامد بران بارهٔ دژ دوان
|چو جاماسپ تنگ اندر آمد ز راه
|هم از باره دانست فرزند شاه
|بیامد به نزدیک فرخ پدر
|که فرخنده جاماسپ آمد به در
|بفرمود تا دژ گشادند باز
|درآمد خردمند و بردش نماز
|بدادش درود پدر سربسر
|پیامی که آورده بد در بدر
|چنین پاسخ آورد اسفندیار
|که ای از خرد در جهان یادگار
|خردمند و کنداور و سرفراز
|چرا بسته را برد باید نماز
|کسی را که بر دست و پای آهنست
|نه مردم نژادست کهرمنست
|درود شهنشاه ایران دهی
|ز دانش ندارد دلت آگهی
|درودم از ارجاسپ آمد کنون
|کز ایران همی دست شوید به خون
|مرا بند کردند بر بی‌گناه
|همانا گه رزم فرزند شاه
|چنین بود پاداش رنج مرا
|به آهن بیاراست گنج مرا
|کنون همچنین بسته باید تنم
|به یزدان گوای منست آهنم
|که بر من ز گشتاسپ بیداد بود
|ز گفت گرزم اهرمن شاد بود
|مبادا که این بد فرامش کنم
|روان را به گفتار بیهش کنم
|بدو گفت جاماسپ کای راست‌گوی
|جهانگیر و کنداور و نیک‌خوی
|دلت گر چنین از پدر خیره گشت
|نگر بخت این پادشا تیره گشت
|چو لهراسپ شاه آن پرستنده مرد
|که ترکان بکشتندش اندر نبرد
|همان هیربد نیز یزدان‌پرست
|که بودند با زند و استا به دست
|بکشتند هشتاد از موبدان
|پرستنده و پاک‌دل بخردان
|ز خونشان به نوش‌آذر آذر بمرد
|چنین بدکنش خوار نتوان شمرد
|ز بهر نیا دل پر از درد کن
|برآشوب و رخسارگان زرد کن
|ز کین یا ز دین گر نجنبی ز جای
|نباشی پسندیدهٔ رهنمای
|چنین داد پاسخ که ای نیک‌نام
|بلنداختر و گرد و جوینده کام
|براندیش کان پیر لهراسپ را
|پرستنده و باب گشتاسپ را
|پسر به که جوید همی کین اوی
|که تخت پدر داشت و ایین اوی
|بدو گفت ار ایدونک کین نیا
|نجویی نداری به دل کیمیا
|همای خردمند و به آفرید
|که باد هوا روی ایشان ندید
|به ترکان سیراند با درد و داغ
|پیاده دوان رنگ رخ چون چراغ
|چنین پاسخ آوردش اسفندیار
|که من بسته بودم چنین زار و خوار
|نکردند زیشان ز من هیچ یاد
|نه برزد کس از بهر من سردباد
|چه گویی به پاسخ که روزی همای
|ز من کرد یاد اندرین تنگ جای
|دگر نیز پرمایه به آفرید
|که گفتی مرا در جهان خود ندید
|بدو گفت جاماسپ کای پهلوان
|پدرت از جهان تیره دارد روان
|به کوه اندرست این زمان با سران
|دو دیده پر از آب و لب ناچران
|سپاهی ز ترکان بگرد اندرش
|همانا نبینی سر و افسرش
|نیاید پسند جهان‌آفرین
|که تو دل بپیچی ز مهر و ز دین
|برادر که بد مر ترا سی و هشت
|ازان پنج ماند و دگر درگذشت
|چنین پاسخ آوردش اسفندیار
|که چندین برادر بدم نامدار
|همه شاد با رامش و من به بند
|نکردند یاد از من مستمند
|اگر من کنون کین بسیچم چه سود
|کزیشان برآورد بدخواه دود
|چو جاماسپ زین گونه پاسخ شنود
|دلش گشت از درد پر داغ و دود
|همی بود بر پای و دل پر ز خشم
|به زاری همی راند آب از دو چشم
|بدو گفت کای پهلوان جهان
|اگر تیره گردد دلت با روان
|چه گویی کنون کار فرشیدورد
|که بود از تو همواره با داغ و درد
|به هر سو که بودی به رزم و به بزم
|پر از درد و نفرین بدی بر گرزم
|پر از زخم شمشیر دیدم تنش
|دریده برو مغفر و جوشنش
|همی زار می بگسلد جان اوی
|ببخشای بر چشم گریان اوی
|چو آواز دادش ز فرشیدورد
|دلش گشت پرخون و جان پر ز درد
|چو باز آمدش دل به جاماسپ گفت
|که این بد چرا داشتی در نهفت
|بفرمای کاهنگران آورند
|چو سوهان و پتک گران آورند
|بیاورد جاماسپ آهنگران
|چو سندان پولاد و پتک گران
|بسودند زنجیر و مسمار و غل
|همان بند رومی به کردار پل
|چو شد دیر بر سودن بستگی
|به بد تنگدل بسته از خستگی
|به آهنگران گفت کای شوربخت
|ببندی و بسته ندانی گسخت
|همی گفت من بند آن شهریار
|نکردم به پیش خردمند خوار
|بپیچید تن را و بر پای جست
|غمی شد به پابند یازید دست
|بیاهیخت پای و بپیچید دست
|همه بند و زنجیر بر هم شکست
|چو بگسست زنجیر بی‌توش گشت
|بیفتاد از درد و بیهوش گشت
|ستاره شمرکان شگفتی بدید
|بران تاجدار آفرین گسترید
|چو آمد به هوش آن گو زورمند
|همی پیش بنهاد زنجیر و بند
|چنین گفت کاین هدیه‌های گرزم
|منش پست بادش به بزم و به رزم
|به گرمابه شد با تن دردمند
|ز زنجیر فرسوده و مستمند
|چو آمد به در پس گو نامدار
|رخش بود همچون گل اندر بهار
|یکی جوشن خسروانی بخواست
|همان جامهٔ پهلوانی بخواست
|بفرمود کان بارهٔ گام زن
|بیارید و آن ترگ و شمشیر من
|چو چشمش بران تیزرو برفتاد
|ز یزدان نیکی دهش کرد یاد
|همی گفت گر من گنه کرده‌ام
|ازینسان به بند اندر آزرده‌ام
|چه کرد این چمان بارهٔ بربری
|چه بایست کردن بدین لاغری
|بشویید و او را بی‌آهو کنید
|به خوردن تنش را به نیرو کنید
|فرستاد کس نزد آهنگران
|هرانکس که استاد بود اندران
|برفتند و چندی زره خواستند
|سلیحش یکایک بپیراستند
|چو شب شد چو آهرمن کینه‌خواه
|خروش جرس خاست از بارگاه
|بران بارهٔ پهلوی برنشست
|یکی تیغ هندی گرفته به دست
|چو نوشاذر و بهمن و مهرنوش
|برفتند یکسر پر از جنگ و جوش
|ورا راهبر پیش جاماسپ بود
|که دستور فرخنده گشتاسپ بود
|ازان بارهٔ دژ چو بیرون شدند
|سواران جنگی به هامون شدند
|سپهبد سوی آسمان کرد روی
|چنین گفت کای داور راست‌گوی
|توی آفریننده و کامگار
|فروزندهٔ جان اسفندیار
|تو دانی که از خون فرشیدورد
|دلم گشت پر درد و رخساره زرد
|گر ایدونک پیروز گردم به جنگ
|کنم روی گیتی بر ارجاسپ تنگ
|بخواهیم ازو کین لهراسپ شاه
|همان کین چندین سر بیگناه
|برادر جهان بین من سی و هشت
|که از خونشان لعل شد خاک دشت
|پذیرفتم از داور دادگر
|که کینه نگیرم ز بند پدر
|به گیتی صد آتشکده نو کنم
|جهان از ستمگاره بی‌خو کنم
|نبیند کسی پای من بر بساط
|مگر در بیابان کنم صد رباط
|به شاخی که کرگس برو نگذرد
|بدو گور و نخچیر پی نسپرد
|کنم چاه آب اندرو صدهزار
|توانگر کنم مردم خیش کار
|همه بی‌رهان را بدین آورم
|سر جادوان بر زمین آورم
|بگفت این و برگاشت اسپ نبرد
|بیامد به نزدیک فرشیدورد
|ورا از بر جامه بر خفته دید
|تن خسته در جامه بنهفته دید
|ز دیده ببارید چندان سرشک
|که با درد او آشنا شد پزشک
|بدو گفت کای شاه پرخاشجوی
|ترا این گزند از که آمد به روی
|کزو کین تو باز خواهم به جنگ
|اگر شیر جنگیست او گر پلنگ
|چنین داد پاسخ که ای پهلوان
|ز گشتاسپم من خلیده‌روان
|چو پای ترا او نکردی به بند
|ز ترکان بما نامدی این گزند
|همان شاه لهراسپ با پیر سر
|همه بلخ ازو گشت زیر و زبر
|ز گفت گرزم آنچ بر ما رسید
|ندیدست هرگز کسی نه شنید
|بدرد من اکنون تو خرسند باش
|به گیتی درخت برومند باش
|که من رفتنی‌ام به دیگر سرای
|تو باید که باشی همیشه به جای
|چو رفتم ز گیتی مرا یاددار
|به ببخش روان مرا شاددار
|تو پدرود باش ای جهان پهلوان
|که جاوید بادی و روشن‌روان
|بگفت این و رخسارگان کرد زرد
|شد آن نامور شاه فرشیدورد
|بزد دست بر جامه اسفندیار
|همه پرنیان بر تنش گشت خار
|همی گفت کای پاک برتر خدای
|به نیکی تو باشی مرا رهنمای
|که پیش آورم کین فرشیدورد
|برانگیزم از رود وز کوه گرد
|بریزم ز تن خون ارجاسپ را
|شکیبا کنم جان لهراسپ را
|برادرش را مرده بر زین نهاد
|دلی پر ز کینه لبی پر ز باد
|ز هامون بیامد به کوه بلند
|برادرش بسته بر اسپ سمند
|همی گفت کاکنون چه سازم ترا
|یکی دخمه چون برفرازم ترا
|نه چیزست با من نه سیم و نه زر
|نه خشت و نه آب و نه دیوارگر
|به زیر درختی که بد سایه‌دار
|نهادش بدان جایگه نامدار
|برآهیخت خفتان جنگ از تنش
|کفن کرد دستار و پیراهنش
|وزانجا بیامد بدان جایگاه
|کجا شاه گشتاسپ گم کرد راه
|بسی مرد ز ایرانیان کشته دید
|شده خاک و ریگ از جهان ناپدید
|همی زار بگریست بر کشتگان
|پر از درد دل شد ازان خستگان
|به جایی کجا کرده بودند رزم
|به چشم آمدش زرد روی گرزم
|به نزدیک او اسپش افگنده بود
|برو خاک چندی پراگنده بود
|چنین گفت با کشته اسفندیار
|که ای مرد نادان بد روزگار
|نگه کن که دانای ایران چه گفت
|بدانگه که بگشاد راز از نهفت
|که دشمن که دانا بود به ز دوست
|ابا دشمن و دوست دانش نکوست
|براندیشد آنکس که دانا بود
|به کاری که بر وی توانا بود
|ز چیزی که افتد بران ناتوان
|به جستنش رنجه ندارد روان
|از ایران همی جای من خواستی
|برافگندی اندر جهان کاستی
|ببردی ازین پادشاهی فروغ
|همی چاره جستی بگفت دروغ
|بدین رزم خونی که شد ریخته
|تو باشی بدان گیتی آویخته
|وزان دشت گریان سراندر کشید
|به انبوه گردان ترکان رسید
|سپه دید بر هفت فرسنگ دشت
|کزیشان همی آسمان تیره گشت
|یکی کنده کرده به گرد اندرون
|به پهنای پرتاب تیری فزون
|ز کنده به صد چاره اندر گذشت
|عنان را نهاده بران سوی دشت
|طلایه ز ترکان چو هشتاد مرد
|همی گشت بر گرد دشت نبرد
|برآهیخت شمشیر و اندر نهاد
|همی کرد از رزم گشتاسپ یاد
|بیفگند زیشان فراوان به راه
|وزان جایگه رفت نزدیک شاه
|برآمد بران تند بالا فراز
|چو روی پدر دید بردش نماز
|پدر داغ دل بود بر پای جست
|ببوسید و بسترد رویش به دست
|بدو گفت یزدان سپاس ای جوان
|که دیدم ترا شاد و روشن‌روان
|ز من در دل آزار و تندی مدار
|به کین خواستن هیچ کندی مدار
|گرزم آن بداندیش بدخواه مرد
|دل من ز فرزند خود تیره کرد
|بد آید به مردم ز کردار بد
|بد آید به روی بد از کار بد
|پذیرفتم از کردگار جهان
|شناسندهٔ آشکار و نهان
|که چون من شوم شاد و پیروزبخت
|سپارم ترا کشور و تاج و تخت
|پرستش بهی برکنم زین جهان
|سپارم ترا تاج و تخت مهان
|چنین پاسخش داد اسفندیار
|که خشنود بادا ز من شهریار
|مرا آن بود تخت و تاج و سپاه
|که خشنود باشد جهاندار شاه
|جهاندار داند که بر دشت رزم
|چو من دیدم افگنده روی گرزم
|بدان مرد بد گوی گریان شدم
|ز درد دل شاه بریان شدم
|کنون آنچ بد بود از ما گذشت
|غم رفته نزدیک ما بادگشت
|ازین پس چو من تیغ را برکشم
|وزین کوه‌پایه سراندر کشم
|نه ارجاسپ مانم نه خاقان چین
|نه کهرم نه خلخ نه توران زمین
|چو لشکر بدانست کاسفندیار
|ز بند گران رست و بد روزگار
|برفتند یکسر گروها گروه
|به پیش جهاندار بر تیغ کوه
|بزرگان فزرانه و خویش اوی
|نهادند سر بر زمین پیش اوی
|چنین گفت نیک‌اختر اسفندیار
|که ای نامداران خنجرگزار
|همه تیغ زهرآبگون برکشید
|یکایک درآیید و دشمن کشید
|بزرگان برو خواندند آفرین
|که ما را توی افسر و تیغ کین
|همه پیش تو جان گروگان کنیم
|به دیدار تو رامش جان کنیم
|همه شب همی لشکر آراستند
|همی جوشن و تیغ پیراستند
|پدر نیز با فرخ اسفندیار
|همی راز گفت از بد روزگار
|ز خون جوانان پرخاشجوی
|به رخ بر نهاد از دو دیده دو جوی
|که بودند کشته بران رزمگاه
|به سر بر ز خون و ز آهن کلاه
|همان شب خبر نزد ارجاسپ شد
|که فرزند نزدیک گشتاسپ شد
|به ره بر فراوان طلایه بکشت
|کسی کو نشد کشته بنمود پشت
|غمی گشت و پرمایگان را بخواند
|بسی پیش کهرم سخنها براند
|که ما را جزین بود در جنگ رای
|بدانگه که لشکر بیامد ز جای
|همی گفتم آن دیو را گر به بند
|بیابیم گیتی شود بی‌گزند
|بگیرم سر گاه ایران زمین
|به هر مرز بر ما کنند آفرین
|کنون چون گشاده شد آن دیوزاد
|به چنگست ما را غم و سرد باد
|ز ترکان کسی نیست همتای اوی
|که گیرد به رزم اندرون جای اوی
|کنون با دلی شاد و پیروز بخت
|به توران خرامیم با تاج و تخت
|بفرمود تا هرچ بد خواسته
|ز گنج و ز اسپان آراسته
|ز چیزی که از بلخ بامی ببرد
|بیاورد یکسر به کهرم سپرد
|ز کهرمش کهتر پسر بد چهار
|بنه بر نهادند و شد پیش بار
|برفتند بر هر سوی صد هیون
|نشسته برو نیز صد رهنمون
|دلش بود پربیم و سر پر شتاب
|ازو دور بد خورد و آرام و خواب
|یکی ترک بد نام اون گرگسار
|ز لشکر بیامد بر شهریار
|بدو گفت کای شاه ترکان چین
|به یک تن مزن خویشتن بر زمین
|سپاهی همه خسته و کوفته
|گریزان و بخت اندر آشوفته
|پسر کوفته سوخته شهریار
|بیاری که آمد جز اسفندیار
|هم‌آورد او گر بیاید منم
|تن مرد جنگی به خاک افگنم
|سپه را همی دل شکسته کنی
|به گفتار بی‌جنگ خسته کنی
|چون ارجاسپ نشنید گفتار اوی
|باید آن دل و رای هشیار اوی
|بدو گفت کای شیر پرخاشخر
|ترا هست نام و نژاد و هنر
|گر این را که گفتی بجای آوری
|هنر بر زبان رهنمای آوری
|ز توران زمین تا به دریای چین
|ترا بخشم و بوم ایران زمین
|سپهبد تو باشی به هر کشورم
|ز فرمان تو یک زمان نگذرم
|هم اندر زمان لشکر او را سپرد
|کسانی که بودند هشیار و گرد
|همه شب همی خلعت آراستند
|همی بارهٔ پهلوان خواستند
|چو خورشید زرین سپر برگرفت
|شب تیره زو دست بر سر گرفت
|بینداخت پیراهن مشک رنگ
|چو یاقوت شد مهر چهرش به رنگ
|ز کوه اندر آمد سپاه بزرگ
|جهانگیر اسفندیار سترگ
|چو لشکر بیاراست اسفندیار
|جهان شد به کردار دریای قار
|بشد گرد بستور پور زریر
|که بگذاشتی بیشه زو نره شیر
|بیاراست بر میمنه جای خویش
|سپهبد بد و لشکر آرای خویش
|چو گردوی جنگی بر میسره
|بیامد چو خور پیش برج بره
|به پیش سپاه آمد اسفندیار
|به زین اندرون گرزهٔ گاوسار
|به قلب اندرون شاه گشتاسپ بود
|روانش پر از کین لهراسپ بود
|وزان روی ارجاسپ صف برکشید
|ستاره همی روی دریا ندید
|ز بس نیزه و تیغهای بنفش
|هوا گشته پر پرنیانی درفش
|بشد قلب ارجاسپ چون آبنوس
|سوی راستش کهرم و بوق و کوس
|سوی میسره نام شاه چگل
|که در جنگ ازو خواستی شیر دل
|برآمد ز هر دو سپه گیر و دار
|به پیش اندر آمد گو اسفندیار
|چو ارجاسپ دید آن سپاه گران
|گزیده سواران نیزه‌روان
|بیامد یکی تند بالا گزید
|به هر سوی لشکر همی بنگرید
|ازان پس بفرمود تا ساروان
|هیون آورد پیش ده کاروان
|چنین گفت با نامداران براز
|که این کار گردد به مابر دراز
|نیاید پدیدار پیروزئی
|نکو رفتنی گر دل افروزئی
|خود و ویژگان بر هیونان مست
|بسازیم باهستگی راه جست
|چو اسفندیار از میان دو صف
|چو پیل ژیان بر لب آورده کف
|همی گشت برسان گردان سپهر
|به چنگ اندرون گرزهٔ گاو چهر
|تو گفتی همه دشت بالای اوست
|روانش همی در نگنجد به پوست
|خروش آمد و نالهٔ کرنای
|برفتند گردان لشکر ز جای
|تو گفتی ز خون بوم دریا شدست
|ز خنجر هوا چون ثریا شدست
|گران شد رکیب یل اسفندیار
|بغرید با گرزهٔ گاوسار
|بیفشارد بر گرز پولاد مشت
|ز قلب سپه گرد سیصد بکشت
|چنین گفت کز کین فرشیدورد
|ز دریا برانگیزم امروز گرد
|ازان پس سوی میمنه حمله برد
|عنان بارهٔ تیزتگ را سپرد
|صد و شست گرد از دلیران بکشت
|چو کهرم چنان دید بنمود پشت
|چنین گفت کاین کین خون نیاست
|کزو شاه را دل پر از کیمیاست
|عنان را بپیچید بر میسره
|زمین شد چو دریای خون یکسره
|بکشت از دلیران صد و شصت و پنج
|همه نامداران با تاج و گنج
|چنین گفت کاین کین آن سی و هشت
|گرامی برادر که اندر گذشت
|چو ارجاسپ آن دید با گرگسار
|چنین گفت کز لشکر بی‌شمار
|همه کشته شد هرک جنگی بدند
|به پیش صف‌اندر درنگی بدند
|ندانم تو خامش چرا مانده‌ای
|چنین داستانها چرا رانده‌ای
|ز گفتار او تیز شد گرگسار
|بیامد به پیش صف کارزار
|گرفته کمان کیانی به چنگ
|یکی تیر پولاد پیکان خدنگ
|چو نزدیک شد راند اندر کمان
|بزد بر بر و سینهٔ پهلوان
|ز زین اندر آویخت اسفندیار
|بدان تا گمانی برد گرگسار
|که آن تیر بگذشت بر جوشنش
|بخست آن کیانی بر روشنش
|یکی تیغ الماس گون برکشید
|همی خواست از تن سرش را برید
|بترسید اسفندیار از گزند
|ز فتراک بگشاد پیچان کمند
|به نام جهان‌آفرین کردگار
|بینداخت بر گردن گرگسار
|به بند اندر آمد سر و گردنش
|بخاک اندر افگند لرزان تنش
|دو دست از پس پشت بستش چو سنگ
|گره زد به گردن برش پالهنگ
|به لشکرگه آوردش از پیش صف
|کشان و ز خون بر لب آورده کف
|فرستاد بدخواه را نزد شاه
|به دست همایون زرین کلاه
|چنین گفت کاین را به پرده سرای
|ببند و به کشتن مکن هیچ رای
|کنون تا کرا بد دهد کردگار
|که پیروز گردد ازین کارزار
|وزان جایگه شد به آوردگاه
|به جنگ اندر آورد یکسر سپاه
|برانگیختند آتش کارزار
|هوا تیره گون شد ز گرد سوار
|چو ارجاسپ پیکار زان‌گونه دید
|ز غم پست گشت و دلش بردمید
|به جنگاوران گفت کهرم کجاست
|درفشش نه پیداست بر دست راست
|همان تیغ‌زن کندر شیرگیر
|که بگذاشتی نیزه بر کوه و تیر
|به ارجاسپ گفتند کاسفندیار
|به رزم اندرون بود با گرگسار
|ز تیغ دلیران هوا شد بنفش
|نه پیداست آن گرگ پیکر درفش
|غمی شد در ارجاسپ را زان شگفت
|هیون خواست و راه بیابان گرفت
|خود و ویژگان بر هیونان مست
|برفتند و اسپان گرفته به دست
|سپه را بران رزمگه بر بماند
|خود و مهتران سوی خلج براند
|خروشی برآمد ز اسفندیار
|بلرزید ز آواز او کوه و غار
|به ایرانیان گفت شمشیر جنگ
|مدارید خیره گرفته به چنگ
|نیام از دل و خون دشمن کنید
|ز تورانیان کوه قارن کنید
|بیفشارد ران لشکر کینه‌خواه
|سپاه اندر آمد به پیش سپاه
|به خون غرقه شد خاک و سنگ و گیا
|بگشتس بخون گر بدی آسیا
|همه دشت پا و بر و پشت بود
|بریده سر و تیغ در مشت بود
|سواران جنگی همی تاختند
|به کالا گرفتن نپرداختند
|چو ترکان شنیدند کارجاسپ رفت
|همی پوستشان بر تن از غم بکفت
|کسی را که بد باره بگریختند
|دگر تیغ و جوشن فرو ریختند
|به زنهار اسفندیار آمدند
|همه دیده چون جویبار آمدند
|بریشان ببخشود زورآزمای
|ازان پس نیفگند کس را ز پای
|ز خون نیا دل بی‌آزار کرد
|سری را بریشان نگهدار کرد
|خود و لشکر آمد به نزدیک شاه
|پر از خون بر و تیغ و رومی کلاه
|ز خون در کفش خنجر افسرده بود
|بر و کتفش از جوش آزرده بود
|بشستند شمشیر و کفش به شیر
|کشیدند بیرون ز خفتانش تیر
|به آب اندر آمد سر و تن بشست
|جهانجوی شادان دل و تن درست
|یکی جامهٔ سوکواران بخواست
|بیامد بر داور داد و راست
|نیایش همی کرد خود با پدر
|بران آفرینندهٔ دادگر
|یکی هفته بر پیش یزدان پاک
|همی بود گشتاسپ با درد و باک
|به هشتم به جا آمد اسفندیار
|بیامد به درگاه او گرگسار
|ز شیرین روان دل شده ناامید
|تن از بیم لرزان چو از باد بید
|بدو گفت شاها تو از خون من
|ستایش نیابی به هر انجمن
|یکی بنده باشم بپیشت بپای
|همیشه به نیکی ترا رهنمای
|به هر بد که آید زبونی کنم
|به رویین دژت رهنمونی کنم
|بفرمود تا بند بر دست و پای
|ببردند بازش به پرده سرای
|به لشکر گه آمد که ارجاسپ بود
|که ریزندها خون لهراسپ بود
|ببحشید زان رزمگه خواسته
|سوار و پیاده شد آراسته
|سران و اسیران که آورده بود
|بکشت آن کزو لشکر آزرده بود
|ازان پس بیامد به پرده‌سرای
|ز هرگونه انداخت با شاه رای
|ز لهراسپ وز کین فرشیدورد
|ازان نامداران روز نبرد
|بدو گفت گشتاسپ کای زورمند
|تو شادانی و خواهرانت به بند
|خنک آنک بر کینه گه کشته شد
|نه در چنگ ترکان سرگشته شد
|چو بر تخت بینند ما را نشست
|چه گوید کسی کو بود زیر دست
|بگریم برین ننگ تا زنده‌ام
|به مغز اندرون آتش افگنده‌ام
|پذیرفتم از کردگار بلند
|که گر تو به توران شوی بی‌گزند
|به مردی شوی در دم اژدها
|کنی خواهران را ز ترکان رها
|سپارم ترا تاج شاهنشهی
|همان گنج بی‌رنج و تخت مهی
|مرا جایگاه پرستش بس است
|نه فرزند من نزد دیگر کس است
|چنین پاسخ آورد اسفندیار
|که بی‌تو مبیناد کس روزگار
|به پیش پدر من یکی بنده‌ام
|روان را به فرمانش آگنده‌ام
|فدای تو دارم تن و جان خویش
|نخواهم سر و تخت و فرمان خویش
|شوم باز خواهم ز ارجاسپ کین
|نمانم بر و بوم توران زمین
|به تخت آورم خواهران را ز بند
|به بخت جهاندار شاه بلند
|برو آفرین کرد گشتاسپ و گفت
|که با تو روان و خرد باد جفت
|برفتنت یزدان پناه تو باد
|به باز آمدن تخت گاه تو باد
|بخواند آن زمان لشگر از هر سوی
|به جایی که بد موبدی گر گوی
|ازیشان گزیده ده و دو هزار
|سواران مرد افگن و کینه‌دار
|بر ایشان ببخشید گنج درم
|نکرد ایچ کس را به بخشش دژم
|ببخشید گنجی بر اسفندیار
|یکی تاج پر گوهر شاهوار
|خروشی برآمد ز درگاه شاه
|شد از گرد خورشید تابان سیاه
|ز ایوان به دشت آمد اسفندیار
|سپاهی گزید از در کارزار
|کنون زین سپس هفتخوان آورم
|سخنهای نغز و جوان آورم
|اگر بخت یکباره یاری کند
|برو طبع من کامگاری کند
|بگویم به تأیید محمود شاه
|بدان فر و آن خسروانی کلاه
|که شاه جهان جاودان زنده باد
|بزرگان گیتی ورا بنده باد
|چو خورشید بر چرخ بنمود چهر
|بیاراست روی زمین را به مهر
|به برج حمل تاج بر سر نهاد
|ازو خاور و باختر گشت شاد
|پر از غلغل و رعد شد کوهسار
|پر از نرگس و لاله شد جویبار
|ز لاله فریب و ز نرگس نهیب
|ز سنبل عتاب و ز گلنار زیب
|پر آتش دل ابر و پر آب چشم
|خروش مغانی و پرتاب خشم
|چو آتش نماید بپالاید آب
|ز آواز او سر برآید ز خواب
|چو بیدار گردی جهان را ببین
|که دیباست گر نقش مانی به چین
|چو رخشنده گردد جهان ز آفتاب
|رخ نرگس و لاله بینی پر آب
|بخندد بدو گوید ای شوخ چشم
|به عشق تو گریان نه از درد و خشم
|نخندد زمین تا نگرید هوا
|هوا را نخوانم کف پادشا
|که باران او در بهاران بود
|نه چون همت شهریاران بود
|به خورشید ماند همی دست شاه
|چو اندر حمل برفرازد کلاه
|اگر گنج پیش آید از خاک خشک
|وگر آب دریا و گر در و مشک
|ندارد همی روشناییش باز
|ز درویش وز شاه گردن فراز
|کف شاه ابوالقاسم آن پادشا
|چنین است با پاک و ناپارسا
|دریغش نیاید ز بخشیدن ایچ
|نه آرام گیرد به روز بسیچ
|چو جنگ آیدش پیش جنگ آورد
|سر شهریاران به چنگ آورد
|بدان کس که گردن نهد گنج خویش
|ببخشد نیندیشد از رنج خویش
|جهان را جهاندار محمود باد
|ازو بخشش و داد موجود باد
|ز رویین دژ اکنون جهاندیده پیر
|نگر تا چه گوید ازو یاد گیر
|سخن گوی دهقان چو بنهاد خوان
|یکی داستان راند از هفتخوان
|ز رویین دژ و کار اسفندیار
|ز راه و ز آموزش گرگسار
|چنین گفت کو چون بیامد به بلخ
|زبان و روان پر ز گفتار تلخ
|همی راند تا پیشش آمد دو راه
|سراپرده و خیمه زد با سپاه
|بفرمود تا خوان بیاراستند
|می و رود و رامشگران خواستند
|برفتند گردان لشکر همه
|نشستند بر خوان شاه رمه
|یکی جام زرین به کف برگرفت
|ز گشتاسپ آنگه سخن در برگرفت
|وزان پس بفرمود تا گرگسار
|شود داغ دل پیش اسفندیار
|بفرمود تا جام زرین چهار
|دمادم ببستند بر گرگسار
|ازان پس بدو گفت کای تیره‌بخت
|رسانم ترا من به تاج و به تخت
|گر ایدونک هرچت بپرسیم راست
|بگویی همه شهر ترکان تراست
|چو پیروز گردم سپارم ترا
|به خورشید تابان برآرم ترا
|نیازارم آنرا که پیوند تست
|هم آنرا که پیوند فرزند تست
|وگر هیچ گردی به گرد دروغ
|نگیرد بر من دروغت فروغ
|میانت به خنجر کنم بدو نیم
|دل انجمن گردد از تو به بیم
|چنین داد پاسخ ورا گرگسار
|که ای نامور فرخ اسفندیار
|ز من نشود شاه جز گفت راست
|تو آن کن که از پادشاهی سزاست
|بدو گفت رویین دژ اکنون کجاست
|که آن مرز ازین بوم ایران جداست
|بدو چند راهست و فرسنگ چند
|کدام آنک ازو هست بیم و گزند
|سپه چند باشد همیشه دروی
|ز بالای دژ هرچ دانی بگوی
|چنین داد پاسخ ورا گرگسار
|که ای شیردل خسرو شهریار
|سه راهست ز ایدر بدان شارستان
|که ارجاسپ خواندش پیکارستان
|یکی در سه ماه و یکی در دو ماه
|گر ایدون خورش تنگ باشد به راه
|گیا هست و آبشخور چارپای
|فرود آمدن را نیابی تو جای
|سه دیگر به نزدیک یک هفته راه
|بهشتم به رویین دژ آید سپاه
|پر از شیر و گرگست و پر اژدها
|که از چنگشان کس نیابد رها
|فریب زن جادو و گرگ و شیر
|فزونست از اژدهای دلیر
|یکی را ز دریا برآرد به ماه
|یکی را نگون اندر آرد به چاه
|بیابان و سیمرغ و سرمای سخت
|که چون باد خیزد به درد درخت
|ازان پس چو رویین دژ آید پدید
|نه دژ دید ازان سان کسی نه شنید
|سر باره برتر ز ابر سیاه
|بدو در فراوان سلیح و سپاه
|به گرد اندرش رود و آب روان
|که از دیدنش خیره گردد روان
|به کشتی برو بگذرد شهریار
|چو آید به هامون ز بهر شکار
|به صد سال گر ماند اندر حصار
|ز هامون نیایدش چیزی به کار
|هم‌اندر دژش کشتمند و گیا
|درخت برومند و هم آسیا
|چو اسفندیار آن سخنها شنید
|زمانی بپیچید و دم درکشید
|بدو گفت ما را جزین راه نیست
|به گیتی به از راه کوتاه نیست
|چنین گفت با نامور گرگسار
|که این هفتخوان هرگز ای شهریار
|به زور و به آواز نگذشت کس
|مگر کز تن خویش کردست بس
|بدو نامور گفت گر با منی
|ببینی دل و زور آهرمنی
|به پیشم چه گویی چه آید نخست
|که باید ز پیکار او راه جست
|چنین داد پاسخ ورا گرگسار
|که این نامور مرد ناباک دار
|نخستین به پیش تو آید دو گرگ
|نر و ماده هریک چو پیلی سترگ
|دو دندان به کردار پیل ژیان
|بر و کتف فربه و لاغر میان
|بسان گوزنان به سر بر سروی
|همی رزم شیران کند آرزوی
|بفرمود تا همچنانش به بند
|به خرگاه بردند ناسودمند
|بیاراست خرم یکی بزمگاه
|به سر بر نظاره بران جشنگاه
|چو خورشید بنمود تاج از فراز
|هوا با زمین نیز بگشاد راز
|ز درگاه برخاست آوای کوس
|زمین آهنین شد سپهر آبنوس
|سوی هفتخوان رخ به توران نهاد
|همی رفت با لشکر آباد و شاد
|چو از راه نزدیک منزل رسید
|ز لشکر یکی نامور برگزید
|پشوتن یکی مرد بیدار بود
|سپه را ز دشمن نگهدار بود
|بدو گفت لشکر به آیین بدار
|همی پیچم از گفتهٔ گرگسار
|منم پیش رو گر به من بد رسد
|بدین کهتران بد نیاید سزد
|بیامد بپوشید خفتان جنگ
|ببست از بر پشت شبرنگ تنگ
|سپهبد چو آمد به نزدیک گرگ
|چه گرگ آن سرافراز پیل سترگ
|بدیدند گرگان بر و یال اوی
|میان یلی چنگ و گوپال اوی
|ز هامون سوی او نهادند روی
|دو پیل سرافراز و دو جنگجوی
|کمان را به زه کرد مرد دلیر
|بغرید بر سان غرنده شیر
|بر آهرمنان تیرباران گرفت
|به تندی کمان سواران گرفت
|ز پیکان پولاد گشتند سست
|نیامد یکی پیش او تن درست
|نگه کرد روشن‌دل اسفندیار
|بدید آنک دد سست برگشت کار
|یکی تیغ زهرآبگون برکشید
|عنان را گران کرد و سر درکشید
|سراسر به شمشیرشان کرد چاک
|گل انگیخت از خون ایشان ز خاک
|فرود آمد از نامور بارگی
|به یزدان نمود او ز بیچارگی
|سلیح و تن از خون ایشان بشست
|بران خارستان پاک جایی بجست
|پر آژنگ رخ سوی خورشید کرد
|دلی پر ز درد و سری پر ز گرد
|همی گفت کای داور دادگر
|تو دادی مرا هوش و زور و هنر
|تو کردی تن گرگ را خاک جای
|تو باشی به هر نیک و بد رهنمای
|چو آمد سپاه و پشوتن فراز
|بدیدند یل را به جای نماز
|بماندند زان کار گردان شگفت
|سپه یکسر اندیشه اندر گرفت
|که این گرگ خوانیم گر پیل مست
|که جاوید باد این دل و تیغ و دست
|که بی فره اورنگ شاهی مباد
|بزرگی و رسم سپاهی مباد
|برفتند گردان فرخنده رای
|برابر کشیدند پرده‌سرای
|غم آمد همه بهرهٔ گرگسار
|ز گرگان جنگی و اسفندیار
|یکی خوان زرین بیاراستند
|خورشها بخوردند و می خواستند
|بفرمود تا بسته را پیش اوی
|ببردند لرزان و پرآب روی
|سه جام میش داد و پرسش گرفت
|که اکنون چه گویی چه بینم شگفت
|چنین گفت با نامور گرگسار
|که ای نامور شیردل شهریار
|دگر منزلت شیری آید به جنگ
|که با جنگ او برنتابد نهنگ
|عقاب دلاور بران راه شیر
|نپرد وگر چند باشد دلیر
|بخندید روشن‌دل اسفندیار
|بدو گفت کای ترک ناسازگار
|ببینی تو فردا که با نره‌شیر
|چگونه شوم من به جنگش دلیر
|چو تاریک شد شب بفرمود شاه
|ازان جایگاه اندر آمد سپاه
|شب تیره لشکر همی راندند
|بروبر همی آفرین خواندند
|چو خورشید زان چادر لاژورد
|یکی مطرفی کرد دیبای زرد
|سپهبد به جای دلیران رسید
|به هامون و پرخاش شیران رسید
|پشوتن بفرمود تا رفت پیش
|ورا پندها داد ز اندازه بیش
|بدو گفت کاین لشکر سرافراز
|سپردم ترا من شدم رزمساز
|بیامد چو با شیر نزدیک شد
|چهان بر دل شیر تاریک شد
|یکی بود نر و دگر ماده شیر
|برفتند پرخاشجوی و دلیر
|چو نر اندرآمد یکی تیغ زد
|ببد ریگ زیرش بسان بسد
|ز سر تا میانش به دو نیم گشت
|دل شیر ماده پر از بیم گشت
|چو جفتش برآشفت و آمد فراز
|یکی تیغ زد بر سرش رزمساز
|به ریگ اندر افگند غلتان سرش
|ز خون لعل شد دست و جنگی برش
|به آب اندر آمد سر و تن بشست
|نگهدار جز پاک یزدان نجست
|چنین گفت کای داور داد و پاک
|به دستم ددان راتو کردی هلاک
|هم‌اندر زمان لشکر آنجا رسید
|پشوتن سر و یال شیران بدید
|بر اسفندیار آفرین خواندند
|ورا نامدار زمین خواندند
|وزانجا بیامد کی رهنمای
|به نزدیک خرگاه و پرده‌سرای
|نهادند خوان و خورشهای نغز
|بیاورد سالار پاکیزه مغز
|بفرمود تا پیش او گرگسار
|بیامد بداندیش و بد روزگار
|سه جام می لعل فامش بداد
|چو آهرمن از جام می گشت شاد
|بدو گفت کای مرد بدبخت خوار
|که فردا چه پیش آورد روزگار
|بدو گفت کای شاه برتر منش
|ز تو دور بادا بد بدکنش
|چو آتش به پیکار بشتافتی
|چنین بر بلاها گذر یافتی
|ندانی که فردا چه آیدت پیش
|ببخشای بر بخت بیدار خویش
|از ایدر چو فردا به منزل رسی
|یکی کار پیش است ازین یک بسی
|یکی اژدها پیشت آید دژم
|که ماهی برآرد ز دریا به دم
|همی آتش افروزد از کام اوی
|یکی کوه خاراست اندام اوی
|ازین راه گر بازگردی رواست
|روانت برین پند من بر گواست
|دریغت نیاید همی خویشتن
|سپاهی شده زین نشان انجمن
|چنین داد پاسخ که ای بدنشان
|به بندت همی برد خواهم کشان
|ببینی که از چنگ من اژدها
|ز شمشیر تیزم نیابد رها
|بفرمود تا درگران آورند
|سزاوار چوب گران آورند
|یکی نغز گردون چوبین بساخت
|به گرد اندرش تیغها در نشاخت
|به سر بر یکی گرد صندوق نغز
|بیاراست آن درگر پاک مغز
|به صندوق در مرد دیهیم جوی
|دو اسپ گرانمایه بست اندر اوی
|نشست آزمون را به صندوق شاه
|زمانی همی راند اسپان به راه
|زره‌دار با خنجر کابلی
|به سر بر نهاده کلاه یلی
|چو شد جنگ آن اژدها ساخته
|جهانجوی زین رنج پرداخته
|جهان گشت چون روی زنگی سیاه
|ز برج حمل تاج بنمود ماه
|نشست از بر شولک اسفندیار
|برفت از پسش لشکر نامدار
|دگر روز چون گشت روشن جهان
|درفش شب تیره شد در نهان
|پشوتن بیامد سوی نامجوی
|پسر با برادر همی پیش اوی
|بپوشید خفتان جهاندار گرد
|سپه را به فرخ پشوتن سپرد
|بیاورد گردون و صندوق شیر
|نشست اندرو شهریار دلیر
|دو اسپ گرانمایه بسته بر اوی
|سوی اژدها تیز بنهاد روی
|ز دور اژدها بانگ گردون شنید
|خرامیدن اسپ جنگی بدید
|ز جای اندرآمد چو کوه سیاه
|تو گفتی که تاریک شد چرخ و ماه
|دو چشمش چو دو چشمه تابان ز خون
|همی آتش آمد ز کامش برون
|چو اسفندیار آن شگفتی بدید
|به یزدان پناهید و دم درکشید
|همی جست اسپ از گزندش رها
|به دم درکشید اسپ را اژدها
|دهن باز کرده چو کوهی سیاه
|همی کرد غران بدو در نگاه
|فرو برد اسپان چو کوهی سیاه
|همی کرد غران بدو در نگاه
|فرو برد اسپان و گردون به دم
|به صندوق در گشت جنگی دژم
|به کامش چو تیغ اندرآمد بماند
|چو دریای خون از دهان برفشاند
|نه بیرون توانست کردن ز کام
|چو شمشیر بد تیغ و کامش نیام
|ز گردون و آن تیغها شد غمی
|به زور اندر آورد لختی کمی
|برآمد ز صندوق مرد دلیر
|یکی تیز شمشیر در چنگ شیر
|به شمشیر مغزش همی کرد چاک
|همی دود زهرش برآمد ز خاک
|ازان دود برنده بیهوش گشت
|بیفتاد و بی‌مغز و بی‌توش گشت
|پشوتن بیامد هم‌اندر زمان
|به نزدیک آن نامدار جهان
|جهانجوی چون چشمها باز کرد
|به گردان گردنکش آواز کرد
|که بیهوش گشتم من از دود زهر
|ز زخمش نیامد مرا هیچ بهر
|ازان خاک برخاست و شد سوی آب
|چو مردی که بیهوش گردد به خواب
|ز گنجور خود جامهٔ نو بجست
|به آب اندر آمد سر و تن بشست
|بیامد به پیش خداوند پاک
|همی گشت پیچان و گریان به خاک
|همی گفت کین اژدها را که کشت
|مگر آنک بودش جهاندار پشت
|سپاهش همه خواندند آفرین
|همه پیش دادار سر بر زمین
|نهادند و گفتند با کردگار
|توی پاک و بی‌عیب و پروردگار
|ازان کار پر درد شد گرگسار
|کجا زنده شد مرده اسفندیار
|سراپرده زد بر لب آن شاه
|همه خیمه‌ها گردش اندر سپاه
|می و رود بر خوان و میخواره خواست
|به یاد جهاندار بر پای خاست
|بفرمود تا داغ دل گرگسار
|بیامد نوان پیش اسفندیار
|می خسروانی سه جامش بداد
|بخندید و زان اژدها کرد یاد
|بدو گفت کای بد تن بی‌بها
|ببین این دمهنج نر اژدها
|ازین پس به منزل چه پیش آیدم
|کجا رنج و تیمار بیش آیدم
|بدو گفت کای شاه پیروزگر
|همی یابی از اختر نیک بر
|تو فردا چو در منزل آیی فرود
|به پیشت زن جادو آرد درود
|که دیدست زین پیش لشکر بسی
|نکردست پیچان روان از کسی
|چو خواهد بیابان چو دریا کند
|به بالای خورشید پهنا کند
|ورا غول خوانند شاهان به نام
|به روز جوانی مرو پیش دام
|به پیروزی اژدها باز گرد
|نباید که نام اندرآری به گرد
|جهانجوی گفت ای بد شوخ روی
|ز من هرچ بینی تو فردا بگوی
|که من با زن جادوان آن کنم
|که پشت و دل جادوان بشکنم
|به پیروزی دادده یک خدای
|سر جاودان اندر آرم به پای
|چو پیراهن زرد پوشید روز
|سوی باختر گشت گیتی فروز
|سپه برگرفت و بنه بر نهاد
|ز یزدان نیکی دهش کرد یاد
|شب تیره لشکر همی راند شاه
|چو خورشید بفروخت زرین کلاه
|چو یاقوت شد روی برج بره
|بخندید روی زمین یکسره
|سپه را همه بر پشوتن سپرد
|یکی جام زرین پر از می ببرد
|یکی ساخته نیز تنبور خواست
|همی رزم پیش آمدش سور خواست
|یکی بیشه‌ای دید همچون بهشت
|تو گفتی سپهر اندرو لاله کشت
|ندید از درخت اندرو آفتاب
|به هر جای بر چشمه‌ای چون گلاب
|فرود آمد از بارگی چون سزید
|ز بیشه لب چشمه‌ای برگزید
|یکی جام زرین به کف برنهاد
|چو دانست کز می دلش گشت شاد
|همانگاه تنبور را برگرفت
|سراییدن و ناله اندر گرفت
|همی گفت بداختر اسفندیار
|که هرگز نبیند می و میگسار
|نبیند جز از شیر و نر اژدها
|ز چنگ بلاها نیابد رها
|نیابد همی زین جهان بهره‌ای
|به دیدار فرخ پری چهره‌ای
|بیابم ز یزدان همی کام دل
|مرا گر دهد چهرهٔ دلگسل
|به بالا چو سرو و چو خورشید روی
|فروهشته از مشک تا پای موی
|زن جادو آواز اسفندیار
|چو بشنید شد چون گل اندر بهار
|چنین گفت کامد هژبری به دام
|ابا چامه و رود و پر کرده جام
|پر آژنگ رویی بی آیین و زشت
|بدان تیرگی جادویها نوشت
|بسان یکی ترک شد خوب روی
|چو دیبای چینی رخ از مشک موی
|بیامد به نزدیک اسفندیار
|نشست از بر سبزه و جویبار
|جهانجوی چون روی او را بدید
|سرود و می و رود برتر کشید
|چنین گفت کای دادگر یک خدای
|به کوه و بیابان توی رهنمای
|بجستم هم‌اکنون پری چهره‌ای
|به تن شهره‌ای زو مرا بهره‌ای
|بداد آفرینندهٔ داد و راد
|مرا پاک جام و پرستنده داد
|یکی جام پر بادهٔ مشک بوی
|بدو داد تا لعل گرددش روی
|یکی نغز پولاد زنجیر داشت
|نهان کرده از جادو آژیر داشت
|به بازوش در بسته بد زردهشت
|بگشتاسپ آورده بود از بهشت
|بدان آهن از جان اسفندیار
|نبردی گمانی به بد روزگار
|بینداخت زنجیر در گردنش
|بران سان که نیرو ببرد از تنش
|زن جادو از خویشتن شیر کرد
|جهانجوی آهنگ شمشیر کرد
|بدو گفت بر من نیاری گزند
|اگر آهنین کوه گردی بلند
|بیارای زان سان که هستی رخت
|به شمشیر یازم کنون پاسخت
|به زنجیر شد گنده پیری تباه
|سر و موی چون برف و رنگی سیاه
|یکی تیز خنجر بزد بر سرش
|مبادا که بینی سرش گر برش
|چو جادو بمرد آسمان تیره گشت
|بران سان که چشم اندران خیره گشت
|یکی باد و گردی برآمد سیاه
|بپوشید دیدار خورشید و ماه
|به بالا برآمد جهانجوی مرد
|چو رعد خروشان یکی نعره کرد
|پشوتن بیامد همی با سپاه
|چنین گفت کای نامبردار شاه
|نه با زخم تو پای دارد نهنگ
|نه ترک و نه جادو نه شیر و پلنگ
|به گیتی بماناد یل سرفراز
|جهان را به مهر تو بادا نیاز
|یکی آتش از تارک گرگسار
|برآمد ز پیکار اسفندیار
|جهانجوی پیش جهان‌آفرین
|بمالید چندی رخ اندر زمین
|بران بیشه اندر سراپرده زد
|نهادند خوانی چنانچون سزد
|به دژخیم فرمود پس شهریار
|که آرند بدبخت را بسته خوار
|ببردند پیش یل اسفندیار
|چو دیدار او دید پس شهریار
|سه جام می خسروانیش داد
|ببد گرگسار از می لعل شاد
|بدو گفت کای ترک برگشته بخت
|سر پیر جادو ببین از درخت
|که گفتی که لشکر به دریا برد
|سر خویش را بر ثریا برد
|دگر منزل اکنون چه بینم شگفت
|کزین جادو اندازه باید گرفت
|چنین داد پاسخ ورا گرگسار
|که ای پیل جنگی گه کارزار
|بدین منزلت کار دشوارتر
|گراینده‌تر باش و بیدارتر
|یکی کوه بینی سراندر هوا
|برو بر یکی مرغ فرمانروا
|که سیمرغ گوید ورا کارجوی
|چو پرنده کوهیست پیکارجوی
|اگر پیل بیند برآرد به ابر
|ز دریا نهنگ و به خشکی هژبر
|نبیند ز برداشتن هیچ رنج
|تو او را چو گرگ و چو جادو مسنج
|دو بچه است با او به بالای او
|همان رای پیوسته با رای او
|چو او بر هوا رفت و گسترد پر
|ندارد زمین هوش و خورشید فر
|اگر بازگردی بود سودمند
|نیازی به سیمرغ و کوه بلند
|ازو در بخندید و گفت ای شگفت
|به پیکان بدوزم من او را دو کفت
|ببرم به شمشیر هندی برش
|به خاک اندر آرم ز بالا سرش
|چو خورشید تابنده بنمود پشت
|دل خاور از پشت او شد درشت
|سر جنگجویان سپه برگرفت
|سخنهای سیمرغ در سر گرفت
|همه شب همی راند با خود گروه
|چو خورشید تابان برآمد ز کوه
|چراغ زمان و زمین تازه کرد
|در و دشت بر دیگر اندازه کرد
|همان اسپ و گردون و صندوق برد
|سپه را به سالار لشکر سپرد
|همی رفت چون باد فرمانروا
|یکی کوه دیدش سراندر هوا
|بران سایه بر اسپ و گردون بداشت
|روان را به اندیشه اندر گماشت
|همی آفرین خواند بر یک خدای
|که گیتی به فرمان او شد به پای
|چو سیمرغ از دور صندوق دید
|پسش لشکر و نالهٔ بوق دید
|ز کوه اندر آمد چو ابری سیاه
|نه خورشید بد نیز روشن نه ماه
|بدان بد که گردون بگیرد به چنگ
|بران سان که نخچیر گیرد پلنگ
|بران تیغها زد دو پا و دو پر
|نماند ایچ سیمرغ را زیب و فر
|به چنگ و به منقار چندی تپید
|چو تنگ اندر آمد فرو آرمید
|چو دیدند سیمرغ را بچگان
|خروشان و خون از دو دیده چکان
|چنان بردمیدند ازان جایگاه
|که از سهمشان دیده گم کرد راه
|چو سیمرغ زان تیغها گشت سست
|به خوناب صندوق و گردون بشست
|ز صندوق بیرون شد اسفندیار
|بغرید با آلت کارزار
|زره در بر و تیغ هندی به چنگ
|چه زود آورد مرغ پیش نهنگ
|همی زد برو تیغ تا پاره گشت
|چنان چاره گر مرغ بیچاره گشت
|بیامد به پیش خداوند ماه
|که او داد بر هر ددی دستگاه
|چنین گفت کای داور دادگر
|خداوند پاکی و زور و هنر
|تو بردی پی جاودان را ز جای
|تو بودی بدین نیکیم رهنمای
|هم‌آنگه خروش آمد از کرنای
|پشوتن بیاورد پرده‌سرای
|سلیح برادر سپاه و پسر
|بزرگان ایران و تاج و کمر
|ازان کشته کس روی هامون ندید
|جر اندام جنگاور و خون ندید
|زمین کوه تا کوه پر پر بود
|ز پرش همه دشت پر فر بود
|بدیدند پر خون تن شاه را
|کجا خیره کردی به رخ ماه را
|همی آفرین خواندندش سران
|سواران جنگی و کنداوران
|شنید آن سخن در زمان گرگسار
|که پیروز شد نامور شهریار
|تنش گشت لرزان و رخساره زرد
|همی رفت پویان و دل پر ز درد
|سراپرده زد شهریار جوان
|به گردش دلیران روشن‌روان
|زمین را به دیبا بیاراستند
|نشستند بر خوان و می خواستند
|ازان پس بفرمود تا گرگسار
|بیامد بر نامور شهریار
|بدادش سه جام دمادم نبید
|می سرخ و جام از گل شنبلید
|بدو گفت کای بد تن بدنهان
|نگه کن بدین کردگار جهان
|نه سیمرغ پیدا نه شیر و نه گرگ
|نه آن تیز چنگ اژدهای بزرگ
|به منزل که انگیزد این بار شور
|بود آب و جای گیای ستور
|به آواز گفت آن زمان گرگسار
|که ای نامور فرخ اسفندیار
|اگر باز گردی نباشد شگفت
|ز بخت تو اندازه باید گرفت
|ترا یار بود ایزد ای نیکبخت
|به بار آمد آن خسروانی درخت
|یکی کار پیشست فردا که مرد
|نیندیشد از روزگار نبرد
|نه گرز و کمان یاد آید نه تیغ
|نه بیند ره جنگ و راه گریغ
|به بالای یک نیزه برف آیدت
|بدو روز شادی شگرف آیدت
|بمانی تو با لشکر نامدار
|به برف اندر ای فرخ اسفندیار
|اگر بازگردی نباشد شگفت
|ز گفتار من کین نباید گرفت
|همی ویژه در خون لشکر شوی
|به تندی و بدرایی و بدخوی
|مرا این درستست کز باد سخت
|بریزد بران مرز بار درخت
|ازان پس که اندر بیابان رسی
|یکی منزل آید به فرسنگ سی
|همه ریگ تفتست گر خاک و شخ
|برو نگذرد مرغ و مور و ملخ
|نبینی به جایی یکی قطره آب
|زمینش همی جوشد از آفتاب
|نه بر خاک او شیر یابد گذر
|نه اندر هوا کرگس تیزپر
|نه بر شخ و ریگش بروید گیا
|زمینش روان ریگ چون توتیا
|برانی برین گونه فرسنگ چل
|نه با اسپ تاو و نه با مرد دل
|وزانجا به رویین‌دژ آید سپاه
|ببینی یک مایه‌ور جایگاه
|زمینش به کام نیاز اندر است
|وگر باره با مه به راز اندر است
|بشد بامش از ابر بارنده‌تر
|که بد نامش از ابر برنده‌تر
|ز بیرون نیابد خورش چارپای
|ز لشکر نماند سواری به جای
|از ایران و توران اگر صدهزار
|بیایند گردان خنجرگزار
|نشینند صد سال گرداندرش
|همی تیرباران کنند از برش
|فراوان همانست و کمتر همان
|چو حلقه‌ست بر در بد بدگمان
|چو ایرانیان این بد از گرگسار
|شنیدند و گشتند با درد یار
|بگفتند کای شاه آزادمرد
|بگرد بال تا توانی مگرد
|اگر گرگسار این سخنها که گفت
|چنین است این خود نماند نهفت
|بدین جایگه مرگ را آمدیم
|نه فرسودن ترگ را آمدیم
|چنین راه دشوار بگذاشتی
|بلای دد و دام برداشتی
|کس از نامداران و شاهان گرد
|چنین رنجها برنیارد شمرد
|که پیش تو آمد بدین هفتخوان
|برین بر جهان آفرین را بخوان
|چو پیروزگر بازگردی به راه
|به دل شاد و خرم شوی نزد شاه
|به راهی دگر گر شوی کینه‌ساز
|همه شهر توران برندت نماز
|بدین سان که گوید همی گرگسار
|تن خویش را خوارمایه مدار
|ازان پس که پیروز گشتیم و شاد
|نباید سر خویش دادن به باد
|چو بشنید این‌گونه زیشان سخن
|شد آن تازه رویش ز گردان کهن
|شما گفت از ایران به پند آمدید
|نه از بهر نام بلند آمدید
|کجاآن همه خلعت و پند شاه
|کمرهای زرین و تخت و کلاه
|کجا آن همه عهد و سوگند و بند
|به یزدان و آن اختر سودمند
|که اکنون چنین سست شد پایتان
|به ره بر پراگنده شد رایتان
|شما بازگردید پیروز و شاد
|مرا کام جز رزم جستن مباد
|به گفتار این دیو ناسازگار
|چنین سرکشیدید از کارزار
|از ایران نخواهم برین رزم کس
|پسر با برادر مرا یار بس
|جهاندار پیروز یار منست
|سر اختر اندر کنار منست
|به مردی نباید کسی همرهم
|اگر جان ستانم وگر جان دهم
|به دشمن نمایم هنر هرچ هست
|ز مردی و پیروزی و زور دست
|بیابید هم بی‌گمان آگهی
|ازین نامور فر شاهنشهی
|که با دژ چه کردم به دستان و زور
|به نام خداوند کیوان و هور
|چو ایرانیان برگشادند چشم
|بدیدند چهر ورا پر ز خشم
|برفتند پوزش‌کنان نزد شاه
|که گر شاه بیند ببخشد گناه
|فدای تو بادا تن و جان ما
|برین بود تا بود پیمان ما
|ز بهر تن شاه غمخواره‌ایم
|نه از کوشش و جنگ بیچاره‌ایم
|ز ما تا بود زنده یک نامدار
|نپیچیم یک تن سر از کارزار
|سپهبد چو بشنید زیشان سخن
|بپیچید زان گفتهای کهن
|به ایرانیان آفرین کرد و گفت
|که هرگز نماند هنر در نهفت
|گر ایدونک گردیم پیروزگر
|ز رنج گذشته بیابیم بر
|نگردد فرامش به دل رنجتان
|نماند تهی بی‌گمان گنجتان
|همی رای زد تا جهان شد خنک
|برفت از بر کوه باد سبک
|برآمد ز درگاه شیپور و نای
|سپه برگرفتند یکسر ز جای
|به کردار آتش همی راندند
|جهان‌آفرین را بسی خواندند
|سپیده چو از کوه سر برکشید
|شب آن چادر شعر در سرکشید
|چو خورشید تابان نهان کرد روی
|همی رفت خون در پس پشت اوی
|به منزل رسید آن سپاه گران
|همه گرزداران و نیزه‌وران
|بهاری یکی خوش‌منش روز بود
|دل‌افروز یا گیتی‌افروز بود
|سراپرده و خیمه فرمود کی
|بیاراست خوان و بیاورد می
|هم‌اندر زمان تندباری ز کوه
|برآمد که شد نامور زان ستوه
|جهان سربسر گشت چون پر زاغ
|ندانست کس باز هامون ز زاغ
|بیارید از ابر تاریک برف
|زمینی پر از برف و بادی شگرف
|سه روز و سه شب هم بدان سان به دشت
|دم باد ز اندازه اندر گذشت
|هوا پود گشت ابر چون تار شد
|سپهبد ازان کار بیچار شد
|به آواز پیش پشوتن بگفت
|که این کار ما گشت با درد جفت
|به مردی شدم در دم اژدها
|کنون زور کردن نیارد بها
|همه پیش یزدان نیایش کنید
|بخوانید و او را ستایش کنید
|مگر کاین بلاها ز ما بگذرد
|کزین پس کسی مان به کس نشمرد
|پشوتن بیامد به پیش خدای
|که او بود بر نیکویی رهنمای
|نیایش ز اندازه بگذاشتند
|همه در زمان دست برداشتند
|همانگه بیامد یکی باد خوش
|ببرد ابر و روی هوا گشت کش
|چو ایرانیان را دل آمد به جای
|ببودند بر پیش یزدان به پای
|سراپرده و خیمه‌ها گشته‌تر
|ز سرما کسی را نبد پای و پر
|همانجا ببودند گردان سه روز
|چهارم چو بفروخت گیتی فروز
|سپهبد گرانمایگان را بخواند
|بسی داستانهای نیکو براند
|چنین گفت کایدر بمانید بار
|مدارید جز آلت کارزار
|هرانکس که هستند سرهنگ‌فش
|که باشد ورا باره صد آب کش
|به پنجاه آب و خورش برنهید
|دگر آلت گسترش بر نهید
|فزونی هم ایدر بمانید بار
|مگر آنچ باید بدان کارزار
|به نیروی یزدان بیابیم دست
|بدان بدکنش مردم بت‌پرست
|چو نومید گردد ز یزدان کسی
|ازو نیک‌بختی نیاید بسی
|ازان دژ یکایک توانگر شوید
|همه پاک با گنج و افسر شوید
|چو خور چادر زرد بر سرکشید
|ببد باختر چون گل شنبلید
|بنه برنهادند گردان همه
|برفتند با شهریار رمه
|چو بگذشت از تیره شب یک زمان
|خروش کلنگ آمد از آسمان
|برآشفت ز آوازش اسفندیار
|پیامی فرستاد زی گرگسار
|که گفتی بدین منزلت آب نیست
|همان جای آرامش و خواب نیست
|کنون ز آسمان خاست بانگ کلنگ
|دل ما چرا کردی از آب تنگ
|چنین داد پاسخ کز ایدر ستور
|نیابد مگر چشمهٔ آب شور
|دگر چشمهٔ آب‌یابی چو زهر
|کزان آب مرغ و ددان راست بهر
|چنین گفت سالار کز گرگسار
|یکی راهبر ساختم کینه‌دار
|ز گفتار او تیز لشکر براند
|جهاندار نیکی دهش را بخواند
|چو یک پاس بگذشت از تیره شب
|به پیش اندر آمد خروش جلب
|بخندید بر بارگی شاه نو
|ز دم سپه رفت تا پیش رو
|سپهدار چون پیش لشکر کشید
|یکی ژرف دریای بی‌بن بدید
|هیونی که بود اندران کاروان
|کجا پیش رو داشتی ساروان
|همی پیش رو غرقه گشت اندر آب
|سپهبد بزد چنگ هم در شتاب
|گرفتش دو ران بر گشیدش ز گل
|بترسید بدخواه ترک چگل
|بفرمود تا گرگسار نژند
|شود داغ دل پیش بر پای بند
|بدو گفت کای ریمن گرگسار
|گرفتار بر دست اسفندیار
|نگفتی که ایدر نیابی تو آب
|بسوزد ترا تابش آفتاب
|چرا کردی ای بدتن از آب خاک
|سپه را همه کرده بودی هلاک
|چنین داد پاسخ که مرگ سپاه
|مرا روشناییست چون هور و ماه
|چه بینم همی از تو جز پای‌بند
|چه خواهم ترا جز بلا و گزند
|سپهبد بخندید و بگشاد چشم
|فرو ماند زان ترک و بفزود خشم
|بدو گفت کای کم خرد گرگسار
|چو پیروز گردم من از کارزار
|به رویین دژت بر سپهبد کنم
|مبادا که هرگز بتو بد کنم
|همه پادشاهی سراسر تراست
|چو با ما کنی در سخن راه راست
|نیازارم آن را که فرزند تست
|هم آن را که از دوده پیوند تست
|چو بشنید گفتار او گرگسار
|پرامید شد جانش از شهریار
|ز گفتار او ماند اندر شگفت
|زمین را ببوسید و پوزش گرفت
|بدو گفت شاه آنچ گفتی گذشت
|ز گفتار خامت نگشت آب دشت
|گذرگاه این آب دریا کجاست
|بباید نمودن به ما راه راست
|بدو گفت با آهن از آبگیر
|نیابد گذر پر و پیکان تیر
|تهمتن فروماند اندر شگفت
|هم‌اندر زمان بند او برگرفت
|به دریای آب اندرون گرگسار
|بیامد هیونی گرفته مهار
|سپهبد بفرمود تا مشگ آب
|بریزند در آب و در ماهتاب
|به دریا سبک‌بار شد بارگی
|سپاه اندر آمد به یکبارگی
|چو آمد به خشکی سپاه و بنه
|ببد میسره راست با میمنه
|به نزدیک رویین دژ آمد سپاه
|چنان شد که فرسنگ ده ماند راه
|سر جنگجویان به خوردن نشست
|پرستنده شد جام باده به دست
|بفرمود تا جوشن و خود و گبر
|ببردند با تیغ پیش هژبر
|گشاده بفرمود تا گرگسار
|بیامد به پیش یل اسفندیار
|بدو گفت کاکنون گذشتی ز بد
|ز تو خوبی و راست گفتن سزد
|چو از تن ببرم سر ارجاسپ را
|درخشان کنم جان لهراسپ را
|چو کهرم که از خون فرشیدورد
|دل لشکری کرد پر خون و درد
|دگر اندریمان که پیروز گشت
|بکشت از دلیران ما سی و هشت
|سرانشان ببرم به کین نیا
|پدید آرم از هر دری کیمیا
|همه گورشان کام شیران کنم
|به کام دلیران ایران کنم
|سراسر بدوزم جگرشان به تیر
|بیارم زن و کودکانشان اسیر
|ترا شاد خوانیم ازین گر دژم
|بگوی آنچ داری به دل بیش و کم
|دل گرگسار اندران تنگ شد
|روان و زبانش پر آژنگ شد
|بدو گفت تا چند گویی چنین
|که بر تو مبادا به داد آفرین
|همه اختر بد به جان تو باد
|بریده به خنجر میان تو باد
|به خاک اندر افگنده پر خون تنت
|زمین بستر و گرد پیراهنت
|ز گفتار او تیر شد نامدار
|برآشفت با تنگدل گرگسار
|یکی تیغ هندی بزد بر سرش
|ز تارک به دو نیم شد تا برش
|به دریا فگندش هم‌اندر زمان
|خور ماهیان شد تن بدگمان
|وزان جایگه باره را بر نشست
|به تندی میان یلی را ببست
|به بالا برآمد به دژ بنگرید
|یکی ساده دژ آهنین باره دید
|سه فرسنگ بالا و پهنا چهل
|بجای ندید اندر او آب و گل
|به پهنای دیوار او بر سوار
|برفتی برابر بروبر چهار
|چو اسفندیار آن شگفتی بدید
|یکی باد سرد از جگر برکشید
|چنین گفت کاین را نشاید ستد
|بد آمد به روی من از راه بد
|دریغ این همه رنج و پیکار ما
|پشیمانی آمد همه کار ما
|به گرد بیابان همه بنگرید
|دو ترک اندران دشت پوینده دید
|همی رفت پیش اندرون چار سگ
|سگانی که گیرند آهو به تگ
|ز بالا فرود آمد اسفندیار
|به چنگ اندرون نیزهٔ کارزار
|بپرسید و گفت این دژ نامدار
|چه جایت و چندست بر وی سوار
|ز ارجاسپ چندی سخن راندند
|همه دفتر دژ برو خواندند
|که بالا و پهنای دژ را ببین
|دری سوی ایران دگر سوی چین
|بدو اندرون تیغ‌زن سی‌هزار
|سواران گردنکش و نامدار
|همه پیش ارجاسپ چون بنده‌اند
|به فرمان و رایش سرافگنده‌اند
|خورش هست چندانک اندازه نیست
|به خوشه درون بار اگر تازه نیست
|اگر در ببندد به ده سال شاه
|خورش هست چندانک باید سپاه
|اگر خواهد از چین و ماچین سوار
|بیابد برش نامور صد هزار
|نیازش نیابد به چیزی به کس
|خورش هست و مردان فریادرس
|چو گفتند او تیغ هندی به مشت
|دو گردنکش ساده‌دل را بکشت
|وز انجا بیامد به پرده‌سرای
|ز بیگانه پردخت کردند جای
|پشوتن بشد نزد اسفندیار
|سخن رفت هرگونه از کارزار
|بدو گفت جنگی چنین دژ به جنگ
|به سال فراوان نیاید به چنگ
|مگر خوار گیرم تن خویش را
|یکی چاره سازم بداندیش را
|توایدر شب و روز بیدار باش
|سپه را ز دشمن نگهدار باش
|تن آنگه شود بی‌گمان ارجمند
|سزاوار شاهی و تخت بلند
|کز انبوه دشمن نترسد به جنگ
|به کوه از پلنگ و به آب از نهنگ
|به جایی فریب و به جایی نهیب
|گهی فر و زیب و گهی در نشیب
|چو بازارگانی بدین دژ شوم
|نگویم که شیر جهان پهلوم
|فراز آورم چاره از هر دری
|بخوانم ز هر دانشی دفتری
|تو بی‌دیده‌بان و طلایه مباش
|ز هر دانشی سست مایه مباش
|اگر دیده‌بان دود بیند به روز
|شب آتش چو خورشید گیتی فروز
|چنین دان که آن کار کرد منست
|نه از چارهٔ هم نبرد منست
|سپه را بیارای و ز ایدر بران
|زره‌دار با خود و گرز گران
|درفش من از دور بر پای کن
|سپه را به قلب اندرون جای کن
|بران تیز با گرزهٔ گاوسار
|چنان کن که خوانندت اسفندیار
|وزان جایگه ساربان را بخواند
|به پیش پشوتن به زانو نشاند
|بدو گفت صد بارکش سرخ‌موی
|بیاور سرافراز با رنگ و بوی
|ازو ده شتر بار دینار کن
|دگر پنج دیبای چین بارکن
|دگر پنج هرگونه‌ای گوهران
|یکی تخت زرین و تاج سران
|بیاورد صندوق هشتاد جفت
|همه بند صندوقها در نهفت
|صد و شست مرد از یلان برگزید
|کزیشان نهانش نیاید پدید
|تنی بیست از نامداران خویش
|سرافراز و خنجرگزاران خویش
|بفرمود تا بر سر کاروان
|بوند آن گرانمایگان ساروان
|به پای اندرون کفش و در تن گلیم
|به بار اندرون گوهر و زر و سیم
|سپهبد به دژ روی بنهاد تفت
|به کردار بازارگانان برفت
|همی راند با نامور کاروان
|یلان سرافراز چون ساروان
|چو نزدیک دژ شد برفت او ز پیش
|بدید آن دل و رای هشیار خویش
|چو بانگ درای آمد از کاروان
|همی رفت پیش اندرون ساروان
|به دژ نامدارن خبر یافتند
|فراوان بگفتند و بشتافتند
|که آمد یکی مرد بازارگان
|درمگان فرو شد به دینارگان
|بزرگان دژ پیش باز آمدند
|خریدار و گردن‌فراز آمدند
|بپرسید هریک ز سالار بار
|کزین بارها چیست کاید به کار
|چنین داد پاسخ که باری نخست
|به تن شاه باید که بینم درست
|توانایی خویش پیدا کنم
|چو فرمان دهد دیده دریا کنم
|شتربار بنهاد و خود رفت پیش
|که تا چون کند تیز بازار خویش
|یکی طاس پر گوهر شاهوار
|ز دینار چندی ز بهر نثار
|که بر تافتش ساعد و آستین
|یکی اسپ و دو جامه دیبای چین
|بران طاس پوشیده‌تایی حریر
|حریر از بر و زیر مشک و عبیر
|به نزدیک ارجاسپ شد چاره‌جوی
|به دیبا بیاراسته رنگ و بوی
|چو دیدش فرو ریخت دینار و گفت
|که با شهریاران خرد باد جفت
|یکی مردم ای شاه بازارگان
|پدر ترک و مادر ز آزادگان
|ز توران به خرم به ایران برم
|وگر سوی دشت دلیران برم
|یکی کاروانی شتر با منست
|ز پوشیدنی جامه‌های نشست
|هم از گوهر و افسر و رنگ و بوی
|فروشنده‌ام هم خریدار جوی
|به بیرون دژ کاله بگذاشتم
|جهان در پناه تو پنداشتم
|اگر شاه بیند که این کاروان
|به دروازهٔ دژ کشد ساروان
|به بخت تو از هر بد ایمن شوم
|بدین سایهٔ مهر تو بغنوم
|چنین داد پاسخ که دل شاددار
|ز هر بد تن خویش آزاد دار
|نیازاردت کس به توران زمین
|همان گر گرایی به ماچین و چین
|بفرمود پس تا سرای فراخ
|به دژ بر یکی کلبه در پیش کاخ
|به رویین دژاندر مر او را دهند
|همه بارش از دشت بر سر نهند
|بسازد بران کلبه بازارگاه
|همی داردش ایمن اندر پناه
|برفتند و صندوقها را به پشت
|کشیدند و ماهار اشتر به مشت
|یکی مرد بخرد بپرسید و گفت
|که صندوق را چیست اندر نهفت
|کشنده بدو گفت ما هوش خویش
|نهادیم ناچار بر دوش خویش
|یکی کلبه برساخت اسفندیار
|بیاراست همچون گل اندر بهار
|ز هر سو فراوان خریدار خاست
|بران کلبه بر تیز بازار خاست
|ببود آن شب و بامداد پگاه
|ز ایوان دوان شد به نزدیک شاه
|ز دینار وز مشک و دیبا سه تخت
|همی برد پیش اندرون نیکبخت
|بیامد ببوسید روی زمین
|بر ارجاسپ چندی بکرد آفرین
|چنین گفت کاین مایه‌ور کاروان
|همی راندم تیز با ساروان
|بدو اندرون یاره و افسرست
|که شاه سرافراز را در خورست
|بگوید به گنجور تا خواسته
|ببیند همه کلبه آراسته
|اگر هیچ شایسته بیند به گنج
|بیارد همانا ندارد به رنج
|پذیرفتن از شهریار زمین
|ز بازارگان پوزش و آفرین
|بخندید ارجاسپ و بنواختش
|گرانمایه‌تر پایگه ساختش
|چه نامی بدو گفت خراد نام
|جهانجوی با رادی و شادکام
|به خراد گفت ای رد زاد مرد
|به رنجی همی گرد پوزش مگرد
|ز دربان نباید ترا بار خواست
|به نزد من آی آنگهی کت هواست
|ازان پس بپرسیدش از رنج راه
|ز ایران و توران و کار سپاه
|چنین داد پاسخ که من ماه پنج
|کشیدم به راه اندرون درد و رنج
|بدو گفت از کار اسفندیار
|به ایران خبر بود وز گرگسار
|چنین داد پاسخ که ای نیک‌خوی
|سخن راند زین هر کسی بارزوی
|یکی گفت کاسفندیار از پدر
|پرآزار گشت و بپیچید سر
|دگر گفت کو از دژ گنبدان
|سپه برد و شد بر ره هفتخوان
|که رزم آزماید به توران زمین
|بخواهد به مردی ز ارجاسپ کین
|بخندید ارجاسپ گفت این سخن
|نگوید جهاندیده مرد کهن
|اگر کرکس آید سوی هفتخوان
|مرا اهرمن خوان و مردم مخوان
|چو بشنید جنگی زمین بوسه داد
|بیامد ز ایوان ارجاسپ شاد
|در کلبه را نامور باز کرد
|ز بازارگان دژ پرآواز کرد
|همی بود چندی خرید و فروخت
|همی هرکسی چشم خود را بدوخت
|ز دینارگان یک درم بستدی
|همی این بران آن برین برزدی
|چو خورشید تابان ز گنبد بگشت
|خریدار بازار او در گذشت
|دو خواهرش رفتند ز ایوان به کوی
|غریوان و بر کفتها بر سبوی
|به نزدیک اسفندیار آمدند
|دو دیده‌تر و خاکسار آمدند
|چو اسفندیار آن شگفتی بدید
|دو رخ کرد از خواهران ناپدید
|شد از کار ایشان دلش پر ز بیم
|بپوشید رخ را به زیر گلیم
|برفتند هر دو به نزدیک اوی
|ز خون برنهاده به رخ‌بر دو جوی
|به خواهش گرفتند بیچارگان
|بران نامور مرد بازارگان
|بدو گفت خواهر که ای ساروان
|نخست از کجا راندی کاروان
|که روز و شبان بر تو فرخنده باد
|همه مهتران پیش تو بنده باد
|ز ایران و گشتاسپ و اسفندیار
|چه آگاهی است ای گو نامدار
|بدین سان دو دخت یکی پادشا
|اسیریم در دست ناپارسا
|برهنه سر و پای و دوش آبکش
|پدر شادمان روز و شب خفته خوش
|برهنه دوان بر سر انجمن
|خنک آنک پوشد تنش را کفن
|بگرییم چندی به خونین سرشک
|تو باشی بدین درد ما را پزشک
|گر آگاهیت هست از شهر ما
|برین بوم تریاک شد زهر ما
|یکی بانگ برزد به زیر گلیم
|که لرزان شدند آن دو دختر ز بیم
|که اسفندیار از بنه خود مباد
|نه آن کس به گیتی کزو کرد یاد
|ز گشتاسپ آن مرد بیدادگر
|مبیناد چون او کلاه و کمر
|نبینید کاید فروشنده‌ام
|ز بهر خور خویش کوشنده‌ام
|چو آواز بشنید فرخ همای
|بدانست و آمد دلش باز جای
|چو خواهر بدانست آواز اوی
|بپوشید بر خویشتن راز اوی
|چنان داغ دل پیش او در بماند
|سرشک از دو دیده به رخ برفشاند
|همه جامه چاک و دو پایش به خاک
|از ارجاسپ جانش پر از بیم و باک
|بدانست جنگاور پاک‌رای
|که او را همی بازداند همای
|سبک روی بگشاد و دیده پرآب
|پر از خون دل و چهره چون آفتاب
|ز کار جهان ماند اندر شگفت
|دژم گشت و لب را به دندان گرفت
|بدیشان چنین گفت کاین روز چند
|بدارید هر دو لبان را به بند
|من ایدر نه از بهر جنگ آمدم
|به رنج از پی نام و ننگ آمدم
|کسی را که دختر بود آبکش
|پسر در غم و باب در خواب خوش
|پدر آسمان باد و مادر زمین
|نخوانم برین روزگار آفرین
|پس از کلبه برخاست مرد جوان
|به نزدیک ارجاسپ آمد دوان
|بدو گفت کای شاه فرخنده باش
|جهاندار تا جاودان زنده باش
|یکی ژرف دریا درین راه بود
|که بازارگان زان نه آگاه بود
|ز دریا برآمد یکی کژ باد
|که ملاح گفت آن ندارم به یاد
|به کشتی همه زار و گریان شدیم
|ز جان و تن خویش بریان شدیم
|پذیرفتم از دادگر یک خدای
|که گر یابم از بیم دریا رهای
|یکی بزم سازم به هر کشوری
|که باشد بران کشور اندر سری
|بخواهنده بخشم کم و بیش را
|گرامی کنم مرد درویش را
|کنون شاه ما را گرامی کند
|بدین خواهش امروز نامی کند
|ز لشکر سرافراز گردان که‌اند
|به نزدیک شاه جهان ارجمند
|چنین ساختستم که مهمان کنم
|وزین خواهش آرایش جان کنم
|چو ارجاسپ بشنید زان شاد شد
|سر مرد نادان پر از باد شد
|بفرمود کانکو گرامی‌ترست
|وزین لشکر امروز نامی‌ترست
|به ایوان خراد مهمان شوند
|وگر می بود پاک مستان شوند
|بدو گفت شاها ردا بخردا
|جهاندار و بر موبدان موبدا
|مرا خانه تنگست و کاخ بلند
|برین بارهٔ دژ شویم ارجمند
|در مهر ماه آمد آتش کنم
|دل نامداران به می خوش کنم
|بدو گفت زان راه روکت هواست
|به کاخ اندرون میزبان پادشاست
|بیامد دمان پهلوان شادکام
|فراوان برآورد هیزم به بام
|بکشتند اسپان و چندی به ره
|کشیدند بر بام دژ یکسره
|ز هیزم که بر بارهٔ دژ کشید
|شد از دود روی هوا ناپدید
|می آورد چون هرچ بد خورده شد
|گسارندهٔ می ورا برده شد
|همه نامدارن رفتند مست
|ز مستی یکی شاخ نرگس به دست
|شب آمد یکی آتشی برفروخت
|که تفش همی آسمان را بسوخت
|چو از دیده‌گه دیده‌بان بنگرید
|به شب آنش و روز پردود دید
|ز جایی که بد شادمان بازگشت
|تو گفتی که با باد همباز گشت
|چو از راه نزد پشوتن رسید
|بگفت آنچ از آتش و دود دید
|پشوتن چنین گفت کز پیل و شیر
|به تنبل فزونست مرد دلیر
|که چشم بدان از تنش دور باد
|همه روزگاران او سور باد
|بزد نای رویین و رویینه خم
|برآمد ز در نالهٔ گاودم
|ز هامون سوی دژ بیامد سپاه
|شد از گرد خورشید تابان سیاه
|همه زیر خفتان و خود اندرون
|همی از جگرشان بجوشید خون
|به دژ چون خبر شد که آمد سپاه
|جهان نیست پیدا ز گرد سیاه
|همه دژ پر از نام اسفندیار
|درخت بلا حنظل آورد بار
|بپوشید ارجاسپ خفتان جنگ
|بمالید بر چنگ بسیار چنگ
|بفرمود تا کهرم شیرگیر
|برد لشکر و کوس و شمشیر وتیر
|به طرخان چنین گفت کای سرفراز
|برو تیز با لشکری رزمساز
|ببر نامدران دژ ده هزار
|همه رزم جویان خنجرگزار
|نگه کن که این جنگجویان کیند
|وزین تاختن ساختن برچیند
|سرافراز طرخان بیامد دوان
|بدین روی دژ با یکی ترجمان
|سپه دید با جوشن و ساز جنگ
|درفشی سیه پیکر او پلنگ
|سپه‌کش پشوتن به قلب اندرون
|سپاهی همه دست شسته به خون
|به چنگ اندرون گرز اسفندیار
|به زیر اندرون بارهٔ نامدار
|جز اسفندیار تهم را نماند
|کس او را بجز شاه ایران نخواند
|سپه میسره میمنه برکشید
|چنان شد که کس روز روشن ندید
|ز زخم سنانهای الماس گون
|تو گفتی همی بارد از ابر خون
|به جنگ اندر آمد سپاه از دو روی
|هرانکس که بد گرد و پرخاشجوی
|بشد پیش نوش‌آذر تیغ‌زن
|همی جست پرخاش زان انجمن
|بیامد سرافراز طرخان برش
|که از تن به خاک اندر آرد سرش
|چو نوش‌آذر او را به هامون بدید
|بزد دست و تیغ از میان برکشید
|کمرگاه طرخان بدو نیم کرد
|دل کهرم از درد پربیم کرد
|چنان هم بقلب سپه حمله برد
|بزرگش یکی بود با مرد خرد
|بران‌سان دو لشکر بهم برشکست
|که از تیر بر سرکشان ابر بست
|سرافراز کهرم سوی دژ برفت
|گریزان و لشکر همی راند تفت
|چنین گفت کهرم به پیش پدر
|که ای نامور شاه خورشیدفر
|از ایران سپاهی بیامد بزرگ
|به پیش اندرون نامداری سترگ
|سرافراز اسفندیارست و بس
|بدین دژ نیاید جزو هیچ‌کس
|همان نیزهٔ جنگ دارد به چنگ
|که در گنبدان دژ تو دیدی به جنگ
|غمی شد دل ارجاسپ را زان سخن
|که نو شد دگر باره کین کهن
|به ترکان همه گفت بیرون شوید
|ز دژ یکسره سوی هامون شوید
|همه لشکر اندر میان آورید
|خروش هژبر ژیان آورید
|یکی زنده زیشان ممانید نیز
|کسی نام ایشان مخوانید نیز
|همه لشکر از دژ به راه آمدند
|جگر خسته و کینه‌خواه آمدند
|چو تاریکتر شد شب اسفندیار
|بپوشید نو جامهٔ کارزار
|سر بند صندوقها برگشاد
|یکی تا بدان بستگان جست باد
|کباب و می آورد و نوشیدنی
|همان جامهٔ رزم و پوشیدنی
|چو نان خورده شد هر یکی را سه جام
|بدادند و گشتند زان شادکام
|چنین گفت کامشب شبی پربلاست
|اگر نام گیریم ز ایدر سزاست
|بکوشید و پیکار مردان کنید
|پناه از بلاها به یزدان کنید
|ازان پس یلان را به سه بهر کرد
|هرانکس که جستند ننگ و نبرد
|یکی بهره زیشان میان حصار
|که سازند با هرکسی کارزار
|دگر بهره تا بر در دژ شوند
|ز پیکار و خون ریختن نغنوند
|سیم بهره را گفت از سرکشان
|که باید که یابید زیشان نشان
|که بودند با ما ز می دوش مست
|سرانشان به خنجر ببرید پست
|خود و بیست مرد از دلیران گرد
|بشد تیز و دیگر بدیشان سپرد
|به درگاه ارجاسپ آمد دلیر
|زره‌دار و غران به کردار شیر
|چو زخم خروش آمد از در سرای
|دوان پیش آزادگان شد همای
|ابا خواهر خویش به آفرید
|به خون مژه کرده رخ ناپدید
|چو آمد به تنگ اندر اسفندیار
|دو پوشیده را دید چون نوبهار
|چنین گفت با خواهران شیرمرد
|کز ایدر بپویید برسان گرد
|بدانجا که بازارگاه منست
|بسی زر و سیم است و گاه منست
|مباشید با من بدین رزمگاه
|اگر سر دهم گر ستانم کلاه
|بیامد یکی تیغ هندی به مشت
|کسی را که دید از دلیران بکشت
|همه بارگاهش چنان شد که راه
|نبود اندران نامور بارگاه
|ز بس خسته و کشته و کوفته
|زمین همچو دریای آشوفته
|چو ارجاسپ از خواب بیدار شد
|ز غلغل دلش پر ز تیمار شد
|بجوشید ارجاسپ از جایگاه
|بپوشید خفتان و رومی کلاه
|به دست اندرش خنجر آب‌گون
|دهن پر ز آواز و دل پر ز خون
|بدو گفت کز مرد بازارگان
|بیابی کنون تیغ و دینارگان
|یکی هدیه آرمت لهراسپی
|نهاده برو مهر گشتاسپی
|برآویخت ارجاسپ و اسفندیار
|از اندازه بگذشتشان کارزار
|پیاپی بسی تیغ و خنجر زدند
|گهی بر میان گاه بر سر زدند
|به زخم اندر ارجاسپ را کرد سست
|ندیدند بر تنش جایی درست
|ز پای اندر آمد تن پیلوار
|جدا کردش از تن سر اسفندیار
|چو شد کشته ارجاسپ آزرده‌جان
|خروشی برآمد ز کاخ زنان
|چنین است کردار گردنده دهر
|گهی نوش یابیم ازو گاه زهر
|چه بندی دل اندر سرای سپنج
|چو دانی که ایدر نمانی مرنچ
|بپردخت ز ارجاسپ اسفندیار
|به کیوان برآورد ز ایوان دمار
|بفرمود تا شمع بفروختند
|به هر سوی ایوان همی سوختند
|شبستان او را به خادم سپرد
|ازان جایگه رشته‌تایی نبرد
|در گنج دینار او مهر کرد
|به ایوان نبودش کسی هم نبرد
|بیامد سوی آخر و برنشست
|یکی تیغ هندی گرفته به دست
|ازان تازی اسپان کش آمد گزین
|بفرمود تا برنهادند زین
|برفتند زانجا صد و شست مرد
|گزیده سواران روز نبرد
|همان خواهران را بر اسپان نشاند
|ز درگاه ارجاسپ لشکر براند
|وز ایرانیان نامور مرد چند
|به دژ ماند با ساوهٔ ارجمند
|چو من گفت از ایدر به بیرون شوم
|خود و نامدارن به هامون شوم
|به ترکان در دژ ببندید سخت
|مگر یار باشد مرا نیک‌بخت
|هرانگه که آید گمانتان که من
|رسیدم بدان پاک‌رای انجمن
|غو دیده باید که از دیدگاه
|کانوشه سر و تاج گشتاسپ شاه
|چو انبوه گردد به دژ بر سپاه
|گریزان و برگشته از رزمگاه
|به پیروزی از بارهٔ کاخ پاس
|بدارید از پاک یزدان سپاس
|سر شاه ترکان ازان دیدگاه
|بینداخت باید به پیش سپاه
|بیامد ز دژ با صد و شست مرد
|خروشان و جوشان به دشت نبرد
|چو نزد سپاه پشوتن رسید
|برو نامدار آفرین گسترید
|سپاهش همه مانده زو در شگفت
|که مرد جوان آن دلیری گرفت
|چو ماه از بر تخت سیمین نشست
|سه پاس از شب تیره اندر گذشت
|همی پاسبان برخروشید سخت
|که گشتاسپ شاهست و پیروز بخت
|چو ترکان شنیدند زان سان خروش
|نهادند یکسر به آواز گوش
|دل کهرم از پاسبان خیره شد
|روانش ز آواز او تیره شد
|چو بشنید با اندریمان بگفت
|که تیره شب آواز نتوان نهفت
|چه گویی که امشب چه شاید بدن
|بباید همی داستانها زدن
|که یارد گشادن بدین سان دو لب
|به بالین شاهی درین تیره‌شب
|بباید فرستاد تا هرک هست
|سرانشان به خنجر ببرند پست
|چه بازی کند پاسبان روز جنگ
|برین نامداران شود کار تنگ
|وگر دشمن ما بود خانگی
|بجوی همی روز بیگانگی
|به آواز بد گفتن و فال بد
|بکوبیم مغزش به گوپال بد
|بدین گونه آواز پیوسته شد
|دل کهرم از پاسبان خسته شد
|ز بس نعره از هر سوی زین نشان
|پر آواز شد گوش گردنکشان
|سپه گفت کآواز بسیار گشت
|از اندازهٔ پاسبان برگذشت
|کنون دشمن از خانه بیرون کنیم
|ازان پس برین چاره افسون کنیم
|دل کهرم از پاسبان تنگ شد
|بپیچید و رویش پر آژنگ شد
|به لشکر چنین گفت کز خواب شاه
|دل من پر از رنج شد جان تباه
|کنون بی‌گمان باز باید شدن
|ندانم کزین پس چه شاید بدن
|بزرگان چنین روی برگاشتند
|به شب دشت پیکار بگذاشتند
|پس اندر همی آمد اسفندیار
|زره‌دار با گرزهٔ گاوسار
|چو کهرم بر بارهٔ دژ رسید
|پس لشکر ایرانیان را بدید
|چنین گفت کاکنون بجز رزم کار
|چه ماندست با گرد اسفندیار
|همه تیغها برکشیم از نیام
|به خنجر فرستاد باید پیام
|به چهره چو تاب اندر آورد بخت
|بران نامداران ببد کار سخت
|دو لشکر بران سان برآشوفتند
|همی بر سر یکدگر کوفتند
|چنین تا برآمد سپیده‌دمان
|بزرگان چین را سرآمد زمان
|برفتند مردان اسفندیار
|بران نامور بارهٔ شهریار
|بریده سر شاه ارجاسپ را
|جهاندار و خونیز لهراسپ را
|به پیش سپاه اندر انداختند
|ز پیکار ترکان بپرداختند
|خروشی برآمد ز توران سپاه
|ز سر برگرفتند گردان کلاه
|دو فرزند ارجاسپ گریان شدند
|چو بر آتش تیز بریان شدند
|بدانست لشکر که آن جنگ چیست
|وزان رزم بد بر که باید گریست
|بگفتند رادا دلیرا سرا
|سپهدار شیراوژنا مهترا
|که کشتت که بر دشت کین کشته باد
|برو جاودان روز برگشته باد
|سپردن کرا باید اکنون بنه
|درفش که داریم بر میمنه
|چو ارجاسپ پردخته شد قلبگاه
|مبادا کلاه و مبادا سپاه
|سپه را به مرگ آمد اکنون نیاز
|ز خلج پر از درد شد تا طراز
|ازان پس همه پیش مرگ آمدند
|زره‌دار با گرز و ترگ آمدند
|ده و دار برخاست از رزمگاه
|هوا شد به کردار ابر سیاه
|به هر جای بر تودهٔ کشته بود
|کسی را کجا روز برگشته بود
|همه دشت بی‌تن سر و یال بود
|به جای دگر گرز و گوپال بود
|ز خون بر در دژ همی موج خاست
|که دانست دست چپ از دست راست
|چو اسفندیار اندر آمد ز جای
|سپهدار کهرم بیفشارد پای
|دو جنگی بران سان برآویختند
|که گفتی بهمشان برآمیختند
|تهمتن کمربند کهرم گرفت
|مر او را ازان پشت زین برگرفت
|برآوردش از جای و زد بر زمین
|همه لشکرش خواندند آفرین
|دو دستش ببستند و بردند خوار
|پراگنده شد لشکر نامدار
|همی گرز بارید همچون تگرگ
|زمین پر ز ترگ و هوا پر ز مرگ
|سر از تیغ پران چو برگ از درخت
|یکی ریخت خون و یکی یافت تخت
|همی موج زد خون بران رزمگاه
|سری زیر نعل و سری با کلاه
|نداند کسی آرزوی جهان
|نخواهد گشادن بمابر نهان
|کسی کش سزاوار بد بارگی
|گریزان همی راند یکبارگی
|هرانکس که شد در دم اژدها
|بکوشید و هم زو نیامد رها
|ز ترکان چینی فراوان نماند
|وگر ماند کس نام ایشان نخواند
|همه ترگ و جوشن فرو ریختند
|هم از دیده‌ها خون برآمیختند
|دوان پیش اسفندیار آمدند
|همه دیده چون جویبار آمدند
|سپهدار خونریز و بیداد بود
|سپاهش به بیدادگر شاد بود
|کسی را نداد از یلان زینهار
|بکشتند زان خستگان بی‌شمار
|به توران زمین شهریاری نماند
|ز ترکان چین نامداری نماند
|سراپرده و خیمه برداشتند
|بدان خستگان جای بگذاشتند
|بران روی دژ بر ستاره بزد
|چو پیدا شد از هر دری نیک و بد
|بزد بر در دژ دو دار بلند
|فرو هشت از دار پیچان کمند
|سر اندریمان نگونسار کرد
|برادرش را نیز بر دار کرد
|سپاهی برون کرد بر هر سوی
|به جایی که آمد نشان گوی
|بفرمود تا آتش اندر زدند
|همه شهر توران بهم بر زدند
|به جایی دگر نامداری نماند
|به چین و به توران سواری نماند
|تو گفتی که ابری برآمد سیاه
|ببارید آتش بران رزمگاه
|جهانجوی چون کار زان گونه دید
|سران را بیاورد و می درکشید
|دبیر جهاندیده را پیش خواند
|ازان چاره و چنگ چندی براند
|بر تخت بنشست فرخ دبیر
|قلم خواست و قرطاس و مشک و عبیر
|نخستین که نوک قلم شد سیاه
|گرفت آفرین بر خداوند ماه
|خداوند کیوان و ناهید و هور
|خداوند پیل و خداوند مور
|خداوند پیروزی و فرهی
|خداوند دیهیم و شاهنشهی
|خداوند جان و خداوند رای
|خداوند نیکی‌ده و رهنمای
|ازو جاودان کام گشتاسپ شاد
|به مینو همه یاد لهراسپ باد
|رسیدم به راهی به توران زمین
|که هرگز نخوانم برو آفرین
|اگر برگشایم سراسر سخن
|سر مرد نو گردد از غم کهن
|چه دستور باشد مرا شهریار
|بخوانم برو نامهٔ کارزار
|به دیدار او شاد و خرم شوم
|ازین رنج دیرینه بی‌غم شوم
|وزان چاره‌هایی که من ساختم
|که تا دل ز کینه بپرداختم
|به رویین دژ ارجاسپ و کهرم نماند
|جز از مویه و درد و ماتم نماند
|کسی را ندادم به جان زینهار
|گیا در بیابان سرآورد بار
|همی مغز مردم خورد شیر و گرگ
|جز از دل نجوید پلنگ سترگ
|فلک روشن از تاج گشتاسپ باد
|زمین گلشن شاه لهراسپ باد
|چو بر نامه بر مهر اسفندیار
|نهادند و جستند چندی سوار
|هیونان کفک‌افگن و تیزرو
|به ایران فرستاد سالار نو
|بماند از پی پاسخ نامه را
|بکشت آتش مرد بدکامه را
|بسی برنیامد که پاسخ رسید
|یکی نامه بد بند بد را کلید
|سر پاسخ نامه بود از نخست
|که پاینده بادآنک نیکی بجست
|خرد یافته مرد یزدان شناس
|به نیکی ز یزدان شناسد سپاس
|دگر گفت کز دادگر یک خدای
|بخواهیم کو باشدت رهنمای
|درختی بکشتم به باغ بهشت
|کزان بارورتر فریدون نکشت
|برش سرخ یاقوت و زر آمدست
|همه برگ او زیب و فر آمدست
|بماناد تا جاودان این درخت
|ترا باد شادان دل و نیک‌بخت
|یکی آنک گفتی که کین نیا
|بجستم پر از چاره و کیمیا
|دگر آنک گفتی ز خون ریختن
|به تنها به رزم اندر آویختن
|تن شهریاران گرامی بود
|که از کوشش سخت نامی بود
|نگهدار تن باش و آن خرد
|که جان را به دانش خرد پرورد
|سه دیگر که گفتی به جان زینهار
|ندادم کسی را ز چندان سوار
|همیشه دلت مهربان باد و گرم
|پر از شرم جان لب پر آوای نرم
|مبادا ترا پیشه خون ریختن
|نه بی‌کینه با مهتر آویختن
|به کین برادرت بی سی و هشت
|از اندازه خون ریختن درگذشت
|و دیگر کزان پیر گشته نیا
|ز دل دور کرده بد و کیمیا
|چو خون ریختندش تو خون ریختی
|چو شیران جنگی برآویختی
|همیشه بدی شاد و به روزگار
|روان را خرد بادت آموزگار
|نیازست ما را به دیدار تو
|بدان پر خرد جان بیدار تو
|چه نامه بخوانی بنه بر نشان
|بدین بارگاه آی با سرکشان
|هیون تگاور ز در بازگشت
|همه شهر ایران پرآواز گشت
|سوار هیونان چو باز آمدند
|به نزد تهمتن فراز آمدند
|چو آن نامه برخواند اسفندیار
|ببخشید دینار و برساخت کار
|جز از گنج ارجاسپ چیزی نماند
|همه گنج خویشان او برفشاند
|سپاهش همه زو توانگر شدند
|از اندازهٔ کار برتر شدند
|شتر بود و اسپان به دشت و به کوه
|به داغ سپهدار توران گروه
|هیون خواست از هر دری ده‌هزار
|پراگنده از دشت وز کوهسار
|همه گنج ارجاسپ در باز کرد
|به کپان درم سختن آغاز کرد
|هزار اشتر از گنج دینار شاه
|چو سیصد ز دیبا و تخت و کلاه
|صد از مشک و ز عنبر و گوهران
|صد از تاج وز نامدار افسران
|از افگندنیهای دیبا هزار
|بفرمود تا برنهادند بار
|چو سیصد شتر جامهٔ چینیان
|ز منسوج و زربفت وز پرنیان
|عماری بسیچید و دیبا جلیل
|کنیزک ببردند چینی دو خیل
|به رخ چون بهار و به بالا چو سرو
|میانها چو غرو و به رفتن تذرو
|ابا خواهران یل اسفندیار
|برفتند بت روی صد نامدار
|ز پوشیده رویان ارجاسپ پنج
|ببردند بامویه و درد و رنج
|دو خواهر دو دختر یکی مادرش
|پر از درد و با سوک و خسته برش
|همه بارهٔ شهر زد بر زمین
|برآورد گرد از بر و بوم چین
|سه پور جوان را سپهدار گفت
|پراگنده باشید با گنج جفت
|به راه ار کسی سر بپیچد ز داد
|سرانشان به خنجر ببرید شاد
|شما راه سوی بیابان برید
|سنانها چو خورشید تابان برید
|سوی هفتخوان من به نخجیر شیر
|بیابم شما ره مپویید دیر
|نخستین بگیرم سر راه را
|ببینم شما را سر ماه را
|سوی هفتخوان آمد اسفندیار
|به نخجیر با لشکری نامدار
|چو نزدیک آن جای سرما رسید
|همه خواسته گرد بر جای دید
|هوا خوش‌گوار و زمین پرنگار
|تو گفتی به تیر اندر آمد بهار
|وزان جایگه خواسته برگرفت
|همی ماند از کار اختر شگفت
|چو نزدیکی شهر ایران رسید
|به جای دلیران و شیران رسید
|دو هفته همی بود با یوز و باز
|غمی بود از رنج راه دراز
|سه فرزند پرمایه را چشم داشت
|ز دیر آمدنشان به دل خشم داشت
|به نزد پدر چو بیامد پسر
|بخندید با هر یکی تاجور
|که راهی درشت این که من کوفتم
|ز دیر آمدنتان برآشوفتم
|زمین بوسه دادند هر سه پسر
|که چون تو که باشد به گیتی پدر
|وزان جایگه سوی ایران کشید
|همه گنج سوی دلیران کشید
|همه شهر ایران بیاراستند
|می و رود و رامشگران خواستند
|ز دیوارها جامه آویختند
|زبر مشک و عنبر همی بیختند
|هوا پر ز آوای رامشگران
|زمین پر سواران نیزه‌وران
|چو گشتاسپ بشنید رامش گزید
|به آواز او جام می درکشید
|ز لشکر بفرمود تا هرک بود
|ز کشور کسی کو بزرگی نمود
|همه با درفش و تبیره شدند
|بزرگان لشکر پذیره شدند
|پدر رفت با نامور بخردان
|بزرگان فرزانه و موبدان
|بیامد به پیش پسر تازه‌روی
|همه شهر ایران پر از گفت و گوی
|چو روی پدر دید شاه جوان
|دلش گشت شادان و روشن‌روان
|برانگیخت از جای شبرنگ را
|فروزندهٔ آتش جنگ را
|بیامد پدر را به بر در گرفت
|پدر ماند از کار او در شگفت
|بسی خواند بر فر او آفرین
|که بی‌تو مبادا زمان و زمین
|وزانجا به ایوان شاه آمدند
|جهانی ورا نیکخواه آمدند
|بیاراست گشتاسپ ایوان و تخت
|دلش گشت خرم بدان نیک‌بخت
|به ایوانها در نهادند خوان
|به سالار گفتا مهان را بخوان
|بیامد ز هر گنبدی میگسار
|به نزدیک آن نامور شهریار
|می خسروانی به جام بلور
|گسارنده می داد رخشان چو هور
|همه چهرهٔ دوستان برفروخت
|دل دشمنان را به آتش بسوخت
|پسر خورد با شرم یاد پدر
|پدر همچنان نیز یاد پسر
|بپرسید گشتاسپ از هفتخوان
|پدر را پسر گفت نامه بخوان
|سخنهای دیرینه یاد آوریم
|به گفتار لب را به داد آوریم
|چو فردا به هشیاری آن بشنوی
|به پیروزی دادگر بگروی
|برفتند هرکس که گشتند مست
|یکی ماه‌رخ دست ایشان به دست
|سرآمد کنون قصهٔ هفتخوان
|به نام جهان داور این را بخوان
|که او داد بر نیک و بد دستگاه
|خداوند خورشید و تابنده ماه
|اگر شاه پیروز بپسندد این
|نهادیم بر چرخ گردنده زین
|کنون خورد باید می خوشگوار
|که می‌بوی مشک آید از جویبار
|هوا پر خروش و زمین پر ز جوش
|خنک آنک دل شاد دارد به نوش
|درم دارد و نقل و جام نبید
|سر گوسفندی تواند برید
|مرا نیست فرخ مر آن را که هست
|ببخشای بر مردم تنگدست
|همه بوستان زیر برگ گلست
|همه کوه پرلاله و سنبلست
|به پالیز بلبل بنالد همی
|گل از نالهٔ او ببالد همی
|چو از ابر بینم همی باد و نم
|ندانم که نرگس چرا شد دژم
|شب تیره بلبل نخسپد همی
|گل از باد و باران بجنبد همی
|بخندد همی بلبل از هر دوان
|چو بر گل نشیند گشاید زبان
|ندانم که عاشق گل آمد گر ابر
|چو از ابر بینم خروش هژبر
|بدرد همی باد پیراهنش
|درفشان شود آتش اندر تنش
|به عشق هوا بر زمین شد گوا
|به نزدیک خورشید فرمانروا
|که داند که بلبل چه گوید همی
|به زیر گل اندر چه موید همی
|نگه کن سحرگاه تا بشنوی
|ز بلبل سخن گفتنی پهلوی
|همی نالد از مرگ اسفندیار
|ندارد بجز ناله زو یادگار
|چو آواز رستم شب تیره ابر
|بدرد دل و گوش غران هژبر
|ز بلبل شنیدم یکی داستان
|که برخواند از گفتهٔ باستان
|که چون مست باز آمد اسفندیار
|دژم گشته از خانهٔ شهریار
|کتایون قیصر که بد مادرش
|گرفته شب و روز اندر برش
|چو از خواب بیدار شد تیره شب
|یکی جام می خواست و بگشاد لب
|چنین گفت با مادر اسفندیار
|که با من همی بد کند شهریار
|مرا گفت چون کین لهراسپ شاه
|بخواهی به مردی ز ارجاسپ شاه
|همان خواهران را بیاری ز بند
|کنی نام ما را به گیتی بلند
|جهان از بدان پاک بی‌خو کنی
|بکوشی و آرایشی نو کنی
|همه پادشاهی و لشکر تراست
|همان گنج با تخت و افسر تراست
|کنون چون برآرد سپهر آفتاب
|سر شاه بیدار گردد ز خواب
|بگویم پدر را سخنها که گفت
|ندارد ز من راستیها نهفت
|وگر هیچ تاب اندر آرد به چهر
|به یزدان که بر پای دارد سپهر
|که بی‌کام او تاج بر سر نهم
|همه کشور ایرانیان را دهم
|ترا بانوی شهر ایران کنم
|به زور و به دل جنگ شیران کنم
|غمی شد ز گفتار او مادرش
|همه پرنیان خار شد بر برش
|بدانست کان تاج و تخت و کلاه
|نبخشد ورا نامبردار شاه
|بدو گفت کای رنج دیده پسر
|ز گیتی چه جوید دل تاجور
|مگر گنج و فرمان و رای و سپاه
|تو داری برین بر فزونی مخواه
|یکی تاج دارد پدر بر پسر
|تو داری دگر لشکر و بوم و بر
|چو او بگذرد تاج و تختش تراست
|بزرگی و شاهی و بختش تراست
|چه نیکوتر از نره شیر ژیان
|به پیش پدر بر کمر بر میان
|چنین گفت با مادر اسفندیار
|که نیکو زد این داستان هوشیار
|که پیش زنان راز هرگز مگوی
|چو گویی سخن بازیابی بکوی
|مکن هیچ کاری به فرمان زن
|که هرگز نبینی زنی رای زن
|پر از شرم و تشویر شد مادرش
|ز گفته پشیمانی آمد برش
|بشد پیش گشتاسپ اسفندیار
|همی بود به آرامش و میگسار
|دو روز و دو شب بادهٔ خام خورد
|بر ماهرویش دل آرام کرد
|سیم روز گشتاسپ آگاه شد
|که فرزند جویندهٔ گاه شد
|همی در دل اندیشه بفزایدش
|همی تاج و تخت آرزو آیدش
|بخواند آن زمان شاه جاماسپ را
|همان فال گویان لهراسپ را
|برفتند با زیجها برکنار
|بپرسید شاه از گو اسفندیار
|که او را بود زندگانی دراز
|نشیند به شادی و آرام و ناز
|به سر بر نهد تاج شاهنشهی
|برو پای دارد بهی و مهی
|چو بشنید دانای ایران سخن
|نگه کرد آن زیجهای کهن
|ز دانش بروها پر از تاب کرد
|ز تیمار مژگان پر از آب کرد
|همی گفت بد روز و بد اخترم
|ببارید آتش همی بر سرم
|مرا کاشکی پیش فرخ زریر
|زمانه فگندی به چنگال شیر
|وگر خود نکشتی پدر مر مرا
|نگشتی به جاماسپ بداخترا
|ورا هم ندیدی به خاک اندرون
|بران سان فگنده پیش پر ز خون
|چو اسفندیاری که از چنگ اوی
|بدرد دل شیر ز آهنگ اوی
|ز دشمن جهان سربسر پاک کرد
|به رزم اندرون نیستش هم نبرد
|جهان از بداندیش بی‌بیم کرد
|تن اژدها را به دو نیم کرد
|ازاین پس غم او بباید کشید
|بسی شور و تلخی بباید چشید
|بدو گفت شاه ای پسندیده مرد
|سخن گوی وز راه دانش مگرد
|هلا زود بشتاب و با من بگوی
|کزین پرسشم تلخی آمد به روی
|گر او چون زریر سپهبد بود
|مرا زیستن زین سپس بد بود
|ورا در جهان هوش بر دست کیست
|کزان درد ما را بباید گریست
|بدو گفت جاماسپ کای شهریار
|تواین روز را خوار مایه مدار
|ورا هوش در زاولستان بود
|به دست تهم پور دستان بود
|به جاماسپ گفت آنگهی شهریار
|به من بر بگردد بد روزگار؟
|که گر من سر تاج شاهنشهی
|سپارم بدو تاج و تخت مهی
|نبیند بر و بوم زاولستان
|نداند کس او را به کاولستان
|شود ایمن از گردش روزگار؟
|بود اختر نیکش آموزگار؟
|چنین داد پاسخ ستاره شمر
|که بر چرخ گردان نیابد گذر
|ازین بر شده تیز چنگ اژدها
|به مردی و دانش که آمد رها
|بباشد همه بودنی بی‌گمان
|نجستست ازو مرد دانا زمان
|دل شاه زان در پراندیشه شد
|سرش را غم و درد هم پیشه شد
|بد اندیشه و گردش روزگار
|همی بر بدی بودش آموزگار
|چو بگذشت شب گرد کرده عنان
|برآورد خورشید رخشان سنان
|نشست از بر تخت زر شهریار
|بشد پیش او فرخ اسفندیار
|همی بود پیشش پرستارفش
|پراندیشه و دست کرده به کش
|چو در پیش او انجمن شد سپاه
|ز ناموران وز گردان شاه
|همه موبدان پیش او بر رده
|ز اسپهبدان پیش او صف زده
|پس اسفندیار آن یل پیلتن
|برآورد از درد آنگه سخن
|بدو گفت شاها انوشه بدی
|توی بر زمین فره ایزدی
|سر داد و مهر از تو پیدا شدست
|همان تاج و تخت از تو زیبا شدست
|تو شاهی پدر من ترا بنده‌ام
|همیشه به رای تو پوینده‌ام
|تو دانی که ارجاسپ از بهر دین
|بیامد چنان با سواران چین
|بخوردم من آن سخت سوگندها
|بپذرفتم آن ایزدی پندها
|که هرکس که آرد به دین در شکست
|دلش تاب گیرد شود بت‌پرست
|میانش به خنجر کنم به دو نیم
|نباشد مرا از کسی ترس و بیم
|وزان پس که ارجاسپ آمد به جنگ
|نبر گشتم از جنگ دشتی پلنگ
|مرا خوار کردی به گفت گرزم
|که جام خورش خواستی روز بزم
|ببستی تن من به بند گران
|ستونها و مسمار آهنگران
|سوی گنبدان دژ فرستادیم
|ز خواری به بدکارگان دادیم
|به زاول شدی بلخ بگذاشتی
|همه رزم را بزم پنداشتی
|بدیدی همی تیغ ارجاسپ را
|فگندی به خون پیر لهراسپ را
|چو جاماسپ آمد مرا بسته دید
|وزان بستگیها تنم خسته دید
|مرا پادشاهی پذیرفت و تخت
|بران نیز چندی بکوشید سخت
|بدو گفتم این بندهای گران
|به زنجیر و مسمار آهنگران
|بمانم چنین هم به فرمان شاه
|نخواهم سپاه و نخواهم کلاه
|به یزدان نمایم به روز شمار
|بنالم ز بدگوی با کردگار
|مرا گفت گر پند من نشنوی
|بسازی ابر تخت بر بدخوی
|دگر گفت کز خون چندان سران
|سرافراز با گرزهای گران
|بران رزمگه خسته تنها به تیر
|همان خواهرانت ببرده اسیر
|دگر گرد آزاده فرشیدورد
|فگندست خسته به دشت نبرد
|ز ترکان گریزان شده شهریار
|همی پیچد از بند اسفندیار
|نسوزد دلت بر چنین کارها
|بدین درد و تیمار و آزارها
|سخنها جزین نیز بسیار گفت
|که گفتار با درد و غم بود جفت
|غل و بند بر هم شکستم همه
|دوان آمدم نزد شاه رمه
|ازیشان بکشتم فزون از شمار
|ز کردار من شاد شد شهریار
|گر از هفتخوان برشمارم سخن
|همانا که هرگز نیاید به بن
|ز تن باز کردم سر ارجاسپ را
|برافراختم نام گشتاسپ را
|زن و کودکانش بدین بارگاه
|بیاوردم آن گنج و تخت و کلاه
|همه نیکویها بکردی به گنج
|مرا مایه خون آمد و درد و رنج
|ز بس بند و سوگند و پیمان تو
|همی نگذرم من ز فرمان تو
|همی گفتی ار باز بینم ترا
|ز روشن روان برگزینم ترا
|سپارم ترا افسر و تخت عاج
|که هستی به مردی سزاوار تاج
|مرا از بزرگان برین شرم خاست
|که گویند گنج و سپاهت کجاست
|بهانه کنون چیست من بر چیم
|پس از رنج پویان ز بهر کیم
|به فرزند پاسخ چنین داد شاه
|که از راستی بگذری نیست راه
|ازین بیش کردی که گفتی تو کار
|که یار تو بادا جهان کردگار
|نبینم همی دشمنی در جهان
|نه در آشکارا نه اندر نهان
|که نام تو یابد نه پیچان شود
|چه پیچان همانا که بیجان شود
|به گیتی نداری کسی را همال
|مگر بی‌خرد نامور پور زال
|که او راست تا هست زاولستان
|همان بست و غزنین و کاولستان
|به مردی همی ز آسمان بگذرد
|همی خویشتن کهتری نشمرد
|که بر پیش کاوس کی بنده بود
|ز کیخسرو اندر جهان زنده بود
|به شاهی ز گشتاسپ نارد سخن
|که او تاج نو دارد و ما کهن
|به گیتی مرا نیست کس هم نبرد
|ز رومی و توری و آزاد مرد
|سوی سیستان رفت باید کنون
|به کار آوری زور و بند و فسون
|برهنه کنی تیغ و گوپال را
|به بند آوری رستم زال را
|زواره فرامرز را همچنین
|نمانی که کس برنشیند به زین
|به دادار گیتی که او داد زور
|فروزندهٔ اختر و ماه و هور
|که چون این سخنها به جای آوری
|ز من نشنوی زین سپس داوری
|سپارم به تو تاج و تخت و کلاه
|نشانم بر تخت بر پیشگاه
|چنین پاسخ آوردش اسفندیار
|که ای پرهنر نامور شهریار
|همی دور مانی ز رستم کهن
|براندازه باید که رانی سخن
|تو با شاه چین جنگ جوی و نبرد
|ازان نامداران برانگیز گرد
|چه جویی نبرد یکی مرد پیر
|که کاوس خواندی ورا شیرگیر
|ز گاه منوچهر تا کیقباد
|دل شهریاران بدو بود شاد
|نکوکارتر زو به ایران کسی
|نبودست کاورد نیکی بسی
|همی خواندندش خداوند رخش
|جهانگیر و شیراوژن و تاج‌بخش
|نه اندر جهان نامداری نوست
|بزرگست و با عهد کیخسروست
|اگر عهد شاهان نباشد درست
|نباید ز گشتاسپ منشور جست
|چنین داد پاسخ به اسفندیار
|که ای شیر دل پرهنر نامدار
|هرانکس که از راه یزدان بگشت
|همان عهد او گشت چون باد دشت
|همانا شنیدی که کاوس شاه
|به فرمان ابلیس گم کرد راه
|همی باسمان شد به پر عقاب
|به زاری به ساری فتاد اندر آب
|ز هاماوران دیوزادی ببرد
|شبستان شاهی مر او را سپرد
|سیاوش به آزار او کشته شد
|همه دوده زیر و زبر گشته شد
|کسی کو ز عهد جهاندار گشت
|به گرد در او نشاید گذشت
|اگر تخت خواهی ز من با کلاه
|ره سیستان گیر و برکش سپاه
|چو آن‌جا رسی دست رستم ببند
|بیارش به بازو فگنده کمند
|زواره فرامرز و دستان سام
|نباید که سازند پیش تو دام
|پیاده دوانش بدین بارگاه
|بیاور کشان تا ببیند سپاه
|ازان پس نپیچد سر از ما کسی
|اگر کام اگر گنج یابد بسی
|سپهبد بروها پر از تاب کرد
|به شاه جهان گفت زین بازگرد
|ترا نیست دستان و رستم به کار
|همی راه جویی به اسفندیار
|دریغ آیدت جای شاهی همی
|مرا از جهان دور خواهی همی
|ترا باد این تخت و تاج کیان
|مرا گوشه‌ای بس بود زین جهان
|ولیکن ترا من یکی بنده‌ام
|به فرمان و رایت سرافگنده‌ام
|بدو گفت گشتاسپ تندی مکن
|بلندی بیابی نژندی مکن
|ز لشکر گزین کن فراوان سوار
|جهاندیدگان از در کارزار
|سلیح و سپاه و درم پیش تست
|نژندی به جان بداندیش تست
|چه باید مرا بی‌تو گنج و سپاه
|همان گنج و تخت و سپاه و کلاه
|چنین داد پاسخ یل اسفندیار
|که لشکر نیاید مرا خود به کار
|گر ایدونک آید زمانم فراز
|به لشکر ندارد جهاندار باز
|ز پیش پدر بازگشت او به تاب
|چه از پادشاهی چه از خشم باب
|به ایوان خویش اندر آمد دژم
|لبی پر ز باد و دلی پر ز غم
|کتایون چو بشنید شد پر ز خشم
|به پیش پسر شد پر از آب چشم
|چنین گفت با فرخ اسنفدیار
|که ای از کیان جهان یادگار
|ز بهمن شنیدم که از گلستان
|همی رفت خواهی به زابلستان
|ببندی همی رستم زال را
|خداوند شمشیر و گوپال را
|ز گیتی همی پند مادر نیوش
|به بد تیز مشتاب و چندین مکوش
|سواری که باشد به نیروی پیل
|ز خون رانداندر زمین جوی نیل
|بدرد جگرگاه دیو سپید
|ز شمشیر او گم کند راه شید
|همان ماه هاماوران را بکشت
|نیارست گفتن کس او را درشت
|همانا چو سهراب دیگر سوار
|نبودست جنگی گه کارزار
|به چنگ پدر در به هنگام جنگ
|به آوردگه کشته شد بی‌درنگ
|به کین سیاوش ز افراسیاب
|ز خون کرد گیتی چو دریای آب
|که نفرین برین تخت و این تاج باد
|برین کشتن و شور و تاراج باد
|مده از پی تاج سر را به باد
|که با تاج شاهی ز مادر نزاد
|پدر پیر سر گشت و برنا توی
|به زور و به مردی توانا توی
|سپه یکسره بر تو دارند چشم
|میفگن تن اندر بلایی به خشم
|جز از سیستان در جهان جای هست
|دلیری مکن تیز منمای دست
|مرا خاکسار دو گیتی مکن
|ازین مهربان مام بشنو سخن
|چنین پاسخ آوردش اسفندیار
|که ای مهربان این سخن یاددار
|همانست رستم که دانی همی
|هنرهاش چون زند خوانی همی
|نکوکارتر زو به ایران کسی
|نیابی و گر چند پویی بسی
|چو او را به بستن نباشد روا
|چنین بد نه خوب آید از پادشا
|ولیکن نباید شکستن دلم
|که چون بشکنی دل ز جان بگسلم
|چگونه کشم سر ز فرمان شاه
|چگونه گذارم چنین دستگاه
|مرا گر به زاول سرآید زمان
|بدان سو کشد اخترم بی‌گمان
|چو رستم بیاید به فرمان من
|ز من نشنود سرد هرگز سخن
|ببارید خون از مژه مادرش
|همه پاک بر کند موی از سرش
|بدو گفت کای زنده پیل ژیان
|همی خوار گیری ز نیرو روان
|نباشی بسنده تو با پیلتن
|از ایدر مرو بی یکی انجمن
|مبر پیش پیل ژیان هوش خویش
|نهاده بدین گونه بر دوش خویش
|اگر زین نشان رای تو رفتنست
|همه کام بدگوهر آهرمنست
|به دوزخ مبر کودکان را به پای
|که دانا بخواند ترا پاک رای
|به مادر چنین گفت پس جنگجوی
|که نابردن کودکان نیست روی
|چو با زن پس پرده باشد جوان
|بماند منش پست و تیره‌روان
|به هر رزمگه باید او را نگاه
|گذارد بهر زخم گوپال شاه
|مرا لشکری خود نیاید به کار
|جز از خویش و پیوند و چندی سوار
|ز پیش پسر مادر مهربان
|بیامد پر از درد و تیره‌روان
|همه شب ز مهر پسر مادرش
|ز دیده همی ریخت خون بر برش
|به شبگیر هنگام بانگ خروس
|ز درگاه برخاست آوای کوس
|چو پیلی به اسپ اندر آورد پای
|بیاورد چون باد لشکر ز جای
|همی رفت تا پیشش آمد دو راه
|فرو ماند بر جای پیل و سپاه
|دژ گنبدان بود راهش یکی
|دگر سوی ز اول کشید اندکی
|شترانک در پیش بودش بخفت
|تو گفتی که گشتست با خاک جفت
|همی چوب زد بر سرش ساروان
|ز رفتن بماند آن زمان کاروان
|جهان‌جوی را آن بد آمد به فال
|بفرمود کش سر ببرند و یال
|بدان تا بدو بازگردد بدی
|نباشد بجز فره ایزدی
|بریدند پرخاشجویان سرش
|بدو بازگشت آن زمان اخترش
|غمی گشت زان اشتر اسفندیار
|گرفت آن زمان اختر شوم خوار
|چنین گفت کانکس که پیروز گشت
|سر بخت او گیتی افروز گشت
|بد و نیک هر دو ز یزدان بود
|لب مرد باید که خندان بود
|وزانجا بیامد سوی هیرمند
|همی بود ترسان ز بیم گزند
|بر آیین ببستند پرده‌سرای
|بزرگان لشگر گزیدند جای
|شراعی بزد زود و بنهاد تخت
|بران تخت بر شد گو نیک‌بخت
|می آورد و رامشگران را بخواند
|بسی زر و گوهر بریشان فشاند
|به رامش دل خویشتن شاد کرد
|دل راد مردان پر از یاد کرد
|چو گل بشکفید از می سالخورد
|رخ نامداران و شاه نبرد
|به یاران چنین گفت کز رای شاه
|نپیچیدم و دور گشتم ز راه
|مرا گفت بر کار رستم بسیچ
|ز بند و ز خواری میاسای هیچ
|به کردن برفتم برای پدر
|کنون این گزین پیر پرخاشخر
|بسی رنج دارد به جای سران
|جهان راست کرده به گرز گران
|همه شهر ایران بدو زنده‌اند
|اگر شهریارند و گر بنده‌اند
|فرستاده باید یکی تیز ویر
|سخن‌گوی و داننده و یادگیر
|سواری که باشد ورا فر و زیب
|نگیرد ورا رستم اندر فریب
|گر ایدونک آید به نزدیک ما
|درفشان کند رای تاریک ما
|به خوبی دهد دست بند مرا
|به دانش ببندد گزند مرا
|نخواهم من او را بجز نیکویی
|اگر دور دارد سر از بدخویی
|پشوتن بدو گفت اینست راه
|برین باش و آزرم مردان بخواه
|بفرمود تا بهمن آمدش پیش
|ورا پندها داد ز اندازه بیش
|بدو گفت اسپ سیه بر نشین
|بیارای تن را به دیبای چین
|بنه بر سرت افسر خسروی
|نگارش همه گوهر پهلوی
|بران سان که هرکس که بیند ترا
|ز گردنکشان برگزیند ترا
|بداند که هستی تو خسرونژاد
|کند آفریننده را بر تو یاد
|ببر پنج بالای زرین ستام
|سرافراز ده موبد نیک‌نام
|هم از راه تا خان رستم بران
|مکن کار بر خویشتن برگران
|درودش ده از ما و خوبی نمای
|بیارای گفتار و چربی فزای
|بگویش که هرکس که گردد بلند
|جهاندار وز هر بدی بی‌گزند
|ز دادار باید که دارد سپاس
|که اویست جاوید نیکی شناس
|چو باشد فزایندهٔ نیکویی
|به پرهیز دارد سر از بدخویی
|بیفزایدش کامگاری و گنج
|بود شادمان در سرای سپنج
|چو دوری گزیند ز کردار زشت
|بیابد بدان گیتی اندر بهشت
|بد و نیک بر ما همی بگذرد
|چنین داند آن کس که دارد خرد
|سرانجام بستر بود تیره‌خاک
|بپرد روان سوی یزدان پاک
|به گیتی هرانکس که نیکی شناخت
|بکوشید و با شهریاران بساخت
|همان بر که کاری همان بدروی
|سخن هرچ گویی همان بشنوی
|کنون از تو اندازه گیریم راست
|نباید برین بر فزون و نه کاست
|که بگذاشتی سالیان بی‌شمار
|به گیتی بدیدی بسی شهریار
|اگر بازجویی ز راه خرد
|بدانی که چونین نه اندر خورد
|که چندین بزرگی و گنج و سپاه
|گرانمایه اسپان و تخت و کلاه
|ز پیش نیاکان ما یافتی
|چو در بندگی تیز بشتافتی
|چه مایه جهان داشت لهراسپ شاه
|نکردی گذر سوی آن بارگاه
|چو او شهر ایران به گشتاسپ داد
|نیامد ترا هیچ زان تخت یاد
|سوی او یکی نامه ننوشته‌ای
|از آرایش بندگی گشته‌ای
|نرفتی به درگاه او بنده‌وار
|نخواهی به گیتی کسی شهریار
|ز هوشنگ و جم و فریدون گرد
|که از تخم ضحاک شاهی ببرد
|همی رو چنین تا سر کیقباد
|که تاج فریدون به سر بر نهاد
|چو گشتاسپ شه نیست یک نامدار
|به رزم و به بزم و به رای و شکار
|پذیرفت پاکیزه دین بهی
|نهان گشت گمراهی و بی‌رهی
|چو خورشید شد راه گیهان خدیو
|نهان شد بدآموزی و راه دیو
|ازان پس که ارجاسپ آمد به جنگ
|سپه چون پلنگان و مهتر نهنگ
|ندانست کس لشکرش را شمار
|پذیره شدش نامور شهریار
|یکی گورستان کرد بر دشت کین
|که پیدا نبد پهن روی زمین
|همانا که تا رستخیز این سخن
|میان بزرگان نگردد کهن
|کنون خاور او راست تا باختر
|همی بشکند پشت شیران نر
|ز توران زمین تا در هند و روم
|جهان شد مر او را چو یک مهره موم
|ز دشت سواران نیزه گزار
|به درگاه اویند چندی سوار
|فرستندش از مرزها باژ و ساو
|که با جنگ او نیستشان زور و تاو
|ازان گفتم این با توای پهلوان
|که او از تو آزرده دارد روان
|نرفتی بدان نامور بارگاه
|نکردی بدان نامداران نگاه
|کرانی گرفتستی اندر جهان
|که داری همی خویشتن را نهان
|فرامش ترا مهتران چون کنند
|مگر مغز و دل پاک بیرون کنند
|همیشه همه نیکویی خواستی
|به فرمان شاهان بیاراستی
|اگر بر شمارد کسی رنج تو
|به گیتی فزون آید از گنج تو
|ز شاهان کسی بر چنین داستان
|ز بنده نبودند همداستان
|مرا گفت رستم ز بس خواسته
|هم از کشور و گنج آراسته
|به زاول نشستست و گشتست مست
|نگیرد کس از مست چیزی به دست
|برآشفت یک روز و سوگند خورد
|به روز سپید و شب لاژورد
|که او را بجز بسته در بارگاه
|نبیند ازین پس جهاندار شاه
|کنون من ز ایران بدین آمدم
|نبد شاه دستور تا دم زدم
|بپرهیز و پیچان شو از خشم اوی
|ندیدی که خشم آورد چشم اوی
|چو اینجا بیایی و فرمان کنی
|روان را به پوزش گروگان کنی
|به خورشید رخشان و جان زریر
|به جان پدرم آن جهاندار شیر
|که من زین پشیمان کنم شاه را
|برافرزوم این اختر و ماه را
|که من زین که گفتم نجویم فروغ
|نگردم به هر کار گرد دروغ
|پشوتن برین بر گوای منست
|روان و خرد رهنمای منست
|همی جستم از تو من آرام شاه
|ولیکن همی از تو دیدم گناه
|پدر شهریارست و من کهترم
|ز فرمان او یک زمان نگذرم
|همه دوده اکنون بباید نشست
|زدن رای و سودن بدین کار دست
|زواره فرامرز و دستان سام
|جهاندیده رودابهٔ نیک نام
|همه پند من یک به یک بشنوید
|بدین خوب گفتار من بگروید
|نباید که این خانه ویران شود
|به کام دلیران ایران شود
|چو بسته ترا نزد شاه آورم
|بدو بر فراوان گناه آورم
|بباشیم پیشش بخواهش به پای
|ز خشم و ز کین آرمش باز جای
|نمانم که بادی بتو بر وزد
|بران سان که از گوهر من سزد
|سخنهای آن نامور پیشگاه
|چو بشنید بهمن بیامد به راه
|بپوشید زربفت شاهنشهی
|بسر بر نهاد آن کلاه مهی
|خرامان بیامد ز پرده‌سرای
|درفشی درفشان پس او به پای
|جهانجوی بگذشت بر هیرمند
|جوانی سرافراز و اسپی بلند
|هم‌اندر زمان دیده‌بانش بدید
|سوی زاولستان فغان برکشید
|که آمد نبرده سواری دلیر
|به هر ای زرین سیاهی به زیر
|پس پشت او خوار مایه سوار
|تن‌آسان گذشت از لب جویبار
|هم‌اندر زمان زال زر برنشست
|کمندی به فتراک و گرزی به دست
|بیامد ز دیده مر او را بدید
|یکی باد سرد از جگر برکشید
|چنین گفت کین نامور پهلوست
|سرافراز با جامهٔ خسروست
|ز لهراسپ دارد همانا نژاد
|پی او برین بوم فرخنده باد
|ز دیده بیامد به درگاه رفت
|زمانی به اندیشه بر زین بخفت
|هم‌اندر زمان بهمن آمد پدید
|ازو رایت خسروی گسترید
|ندانست مرد جوان زال را
|بیفراخت آن خسروی یال را
|چو نزدیکتر گشت آواز داد
|بدو گفت کای مرد دهقان‌نژاد
|سرانجمن پور دستان کجاست
|که دارد زمانه بدو پشت راست
|که آمد به زاول گو اسفندیار
|سراپرده زد بر لب رودبار
|بدو گفت زال ای پسر کام جوی
|فرود آی و می خواه و آرام جوی
|کنون رستم آید ز نخچیرگاه
|زواره فرامرز و چندی سپاه
|تو با این سواران بباش ارجمند
|بیارای دل را به بگماز چند
|چنین داد پاسخ که اسفندیار
|نفرمودمان رامش و میگسار
|گزین کن یکی مرد جوینده راه
|که با من بیاید به نخچیرگاه
|بدو گفت دستان که نام تو چیست
|همی بگذری تیز کام تو چیست
|برآنم که تو خویش لهراسپی
|گر از تخمهٔ شاه گشتاسپی
|چنین داد پاسخ که من بهمنم
|نبیرهٔ جهاندار رویین تنم
|چو بشنید گفتار آن سرفراز
|فرود آمد از باره بردش نماز
|بخندید بهمن پیاده ببود
|بپرسیدش و گفت بهمن شنود
|بسی خواهشش کرد کایدر بایست
|چنین تیز رفتن ترا روی نیست
|بدو گفت فرمان اسفندیار
|نشاید گرفتن چنین سست و خوار
|گزین کرد مردی که دانست راه
|فرستاده با او به نخچیرگاه
|همی رفت پیش اندرون رهنمون
|جهاندیده‌ای نام او شیرخون
|به انگشت بنمود نخچیرگاه
|هم‌اندر زمان بازگشت او ز راه
|یکی کوه بد پیش مرد جوان
|برانگیخت آن باره را پهلوان
|نگه کرد بهمن به نخچیرگاه
|بدید آن بر پهلوان سپاه
|درختی گرفته به چنگ اندرون
|بر او نشسته بسی رهنمون
|یکی نره گوری زده بر درخت
|نهاده بر خویش گوپال و رخت
|یکی جام پر می به دست دگر
|پرستنده بر پای پیشش پسر
|همی گشت رخش اندران مرغزار
|درخت و گیا بود و هم جویبار
|به دل گفت بهمن که این رستمست
|و یا آفتاب سپیده دمست
|به گیتی کسی مرد ازین سان ندید
|نه از نامداران پیشی شنید
|بترسم که با او یل اسفندیار
|نتابد بپیچد سر از کارزار
|من این را به یک سنگ بیجان کنم
|دل زال و رودابه پیچان کنم
|یکی سنگ زان کوه خارا بکند
|فروهشت زان کوهسار بلند
|ز نخچیرگاهش زواره بدید
|خروشیدن سنگ خارا شنید
|خروشید کای مهتر نامدار
|یکی سنگ غلتان شد از کوهسار
|نجنبید رستم نه بنهاد گور
|زواره همی کرد زین گونه شور
|همی بود تا سنگ نزدیک شد
|ز گردش بر کوه تاریک شد
|بزد پاشنه سنگ بنداخت دور
|زواره برو آفرین کرد و پور
|غمی شد دل بهمن از کار اوی
|چو دید آن بزرگی و کردار اوی
|همی گفت گر فرخ اسفندیار
|کند با چنین نامور کارزار
|تن خویش در جنگ رسوا کند
|همان به که با او مدارا کند
|ور ایدونک او بهتر آید به جنگ
|همه شهر ایران بگیرد به چنگ
|نشست از بر بارهٔ بادپای
|پراندیشه از کوه شد باز جای
|بگفت آن شگفتی به موبد که دید
|وزان راه آسان سر اندر کشید
|چو آمد به نزدیک نخچیرگاه
|هم‌انگه تهمتن بدیدش به راه
|به موبد چنین گفت کین مرد کیست
|من ایدون گمانم که گشتاسپیست
|پذیره شدش با زواره بهم
|به نخچیرگه هرک بد بیش و کم
|پیاده شد از باره بهمن چو دود
|بپرسیدش و نیکویها فزود
|بدو گفت رستم که تا نام خویش
|نگویی نیابی ز من کام خویش
|بدو گفت من پور اسفندیار
|سر راستان بهمن نامدار
|ورا پهلوان زود در بر گرفت
|ز دیر آمدن پوزش اندر گرفت
|برفتند هر دو به جای نشست
|خود و نامداران خسروپرست
|چو بنشست بهمن بدادش درود
|ز شاه و ز ایرانیان برفزود
|ازان پس چنین گفت کاسفندیار
|چو آتش برفت از در شهریار
|سراپرده زد بر لب هیرمند
|به فرمان فرخنده شاه بلند
|پیامی رسانم ز اسفندیار
|اگر بشنود پهلوان سوار
|چنین گفت رستم که فرمان شاه
|برآنم که برتر ز خورشید و ماه
|خوریم آنچ داریم چیزی نخست
|پس‌انگه جهان زیر فرمان تست
|بگسترد بر سفره بر نان نرم
|یکی گور بریان بیاورد گرم
|چو دستارخوان پیش بهمن نهاد
|گذشته سخنها برو کرد یاد
|برادرش را نیز با خود نشاند
|وزان نامداران کسان را نخواند
|دگر گور بنهاد در پیش خویش
|که هر بار گوری بدی خوردنیش
|نمک بر پراگند و ببرید و خورد
|نظاره بروبر سرافراز مرد
|همی خورد بهمن ز گور اندکی
|نبد خوردنش زان او ده یکی
|بخندید رستم بدو گفت شاه
|ز بهر خورش دارد این پیشگاه
|خورش چون بدین گونه داری به خوان
|چرا رفتی اندر دم هفتخوان
|چگونه زدی نیزه در کارزار
|چو خوردن چنین داری ای شهریار
|بدو گفت بهمن که خسرو نژاد
|سخن‌گوی و بسیار خواره مباد
|خورش کم بود کوشش و جنگ بیش
|به کف بر نهیم آن زمان جان خویش
|بخندید رستم به آواز گفت
|که مردی نشاید ز مردان نهفت
|یکی جام زرین پر از باده کرد
|وزو یاد مردان آزاده کرد
|دگر جام بر دست بهمن نهاد
|که برگیر ازان کس که خواهی تو یاد
|بترسید بهمن ز جام نبید
|زواره نخستین دمی درکشید
|بدو گفت کای بچهٔ شهریار
|به تو شاد بادا می و میگسار
|ازو بستد آن جام بهمن به چنگ
|دل آزار کرده بدان می درنگ
|همی ماند از رستم اندر شگفت
|ازان خوردن و یال و بازوی و کفت
|نشستند بر باره هر دو سوار
|همی راند بهمن بر نامدار
|بدادش یکایک درود و پیام
|از اسفندیار آن یل نیک‌نام
|چو بشنید رستم ز بهمن سخن
|پراندیشه شد نامدار کهن
|چنین گفت کری شنیدم پیام
|دلم شد به دیدار تو شادکام
|ز من پاس این بر به اسفندیار
|که ای شیردل مهتر نامدار
|هرانکس که دارد روانش خرد
|سر مایهٔ کارها بنگرد
|چو مردی و پیروزی و خواسته
|ورا باشد و گنج آراسته
|بزرگی و گردی و نام بلند
|به نزد گرانمایگان ارجمند
|به گیتی بران سان که اکنون تویی
|نباید که داری سر بدخویی
|بباشیم بر داد و یزدان‌پرست
|نگیریم دست بدی را به دست
|سخن هرچ بر گفتنش روی نیست
|درختی بود کش بر و بوی نیست
|وگر جان تو بسپرد راه آز
|شود کار بی‌سود بر تو دراز
|چو مهتر سراید سخن سخته به
|ز گفتار بد کام پردخته به
|ز گفتارت آنگه بدی بنده شاد
|که گفتی که چون تو ز مادر نزاد
|به مردی و گردی و رای و خرد
|همی بر نیاکان خود بگذرد
|پدیدست نامت به هندوستان
|به روم و به چین و به جادوستان
|ازان پندها داشتم من سپاس
|نیایش کنم روز و شب در سه‌پاس
|ز یزدان همی آرزو خواستم
|که اکنون بتو دل بیاراستم
|که بینم پسندیده چهر ترا
|بزرگی و گردی و مهر ترا
|نشینیم با یکدگر شادکام
|به یاد شهنشاه گیریم جام
|کنون آنچ جستم همه یافتم
|به خواهشگری تیز بشتافتم
|به پیش تو آیم کنون بی‌سپاه
|ز تو بشنوم هرچ فرمود شاه
|بیارم برت عهد شاهان داد
|ز کیخسرو آغاز تا کیقباد
|کنون شهریارا تو در کار من
|نگه کن به کردار و آزار من
|گر آن نیکویها که من کرده‌ام
|همان رنجهایی که من برده‌ام
|پرستیدن شهریاران همان
|از امروز تا روز پیشی همان
|چو پاداش آن رنج بند آیدم
|که از شاه ایران گزند آیدم
|همان به که گیتی نبیند کسی
|چو بیند بدو در نماند بسی
|بیابم بگویم همه راز خویش
|ز گیتی برافرازم آواز خویش
|به بازو ببندم یکی پالهنگ
|بیاویز پایم به چرم پلنگ
|ازان سان که من گردن ژنده پیل
|ببستم فگنده به دریای نیل
|چو از من گناهی بیابد پدید
|ازان پس سر من بباید برید
|سخنهای ناخوش ز من دور دار
|به بدها دل دیو رنجور دار
|مگوی آنچ هرگز نگفتست کس
|به مردی مکن باد را در قفس
|بزرگان به آتش نیابند راه
|ز دریا گذر نیست بی‌آشناه
|همان تابش مهر نتوان نهفت
|نه روبه توان کرد با شیر جفت
|تو بر راه من بر ستیزه مریز
|که من خود یکی مایه‌ام در ستیز
|ندیدست کس بند بر پای من
|نه بگرفت پیل ژیان جای من
|تو آن کن که از پادشاهان سزاست
|مگرد از پی آنک آن نارواست
|به مردی ز دل دور کن خشم و کین
|جهان را به چشم جوانی مبین
|به دل خرمی دار و بگذر ز رود
|ترا باد از پاک یزدان درود
|گرامی کن ایوان ما را به سور
|مباش از پرستندهٔ خویش دور
|چنان چون بدم کهتر کیقباد
|کنون از تو دارم دل و مغز شاد
|چو آیی به ایوان من با سپاه
|هم‌ایدر به شادی بباشی دو ماه
|برآساید از رنج مرد و ستور
|دل دشمنان گردد از رشک کور
|همه دشت نخچیر و مرغ اندر آب
|اگر دیر مانی بگیرد شتاب
|ببینم ز تو زور مردان جنگ
|به شمشیر شیر افگنی گر پلنگ
|چو خواهی که لشکر به ایران بری
|به نزدیک شاه دلیران بری
|گشایم در گنجهای کهن
|که ایدر فگندم به شمشیر بن
|به پیش تو آرم همه هرچ هست
|که من گرد کردم به نیروی دست
|بخواه آنچ خواهی و دیگر ببخش
|مکن بر دل ما چنین روز دخش
|درم ده سپه را و تندی مکن
|چو خوبی بیابی نژندی مکن
|چو هنگام رفتن فراز آیدت
|به دیدار خسرو نیاز آیدت
|عنان با عنان تو بندم به راه
|خرامان بیایم به نزدیک شاه
|به پوزش کنم نرم خشم ورا
|ببوسم سر و پای و چشم ورا
|بپرسم ز بیدار شاه بلند
|که پایم چرا کرد باید به بند
|همه هرچ گفتم ترا یاد دار
|بگویش به پرمایه اسفندیار
|ز رستم چو بشنید بهمن سخن
|روان گشت با موبد پاک‌تن
|تهمتن زمانی به ره در بماند
|زواره فرامرز را پیش خواند
|کز ایدر به نزدیک دستان شوید
|به نزد مه کابلستان شوید
|بگویید کاسفندیار آمدست
|جهان را یکی خواستار آمدست
|به ایوانها تخت زرین نهید
|برو جامهٔ خسرو آیین نهید
|چنان هم که هنگام کاوس شاه
|ازان نیز پرمایه‌تر پایگاه
|بسازید چیزی که باید خورش
|خورشهای خوب از پی پرورش
|که نزدیک ما پور شاه آمدست
|پر از کینه و رزمخواه آمدست
|گوی نامدارست و شاهی دلیر
|نیندیشد از جنگ یک دشت شیر
|شوم پیش او گر پذیرد نوید
|به نیکی بود هرکسی را امید
|اگر نیکویی بینم اندر سرش
|ز یاقوت و زر آورم افسرش
|ندارم ازو گنج و گوهر دریغ
|نه برگستوان و نه گوپال و تیغ
|وگر بازگرداندم ناامید
|نباشد مرا روز با او سپید
|تو دانی که آن تابداده کمند
|سر ژنده پیل اندر آرد به بند
|زواره بدو گفت مندیش ازین
|نجوید کسی رزم کش نیست کین
|ندانم به گیتی چو اسفندیار
|برای و به مردی یکی نامدار
|نیاید ز مرد خرد کار بد
|ندید او ز ما هیچ کردار بد
|زواره بیامد به نزدیک زال
|وزان روی رستم برافراخت یال
|بیامد دمان تا لب هیرمند
|سرش تیز گشته ز بیم گزند
|عنان را گران کرد بر پیش رود
|همی بود تا بهمن آرد درود
|چو بهمن بیامد به پرده‌سرای
|همی بود پیش پدر بر به پای
|بپرسید ازو فرخ اسفندیار
|که پاسخ چه کرد آن یل نامدار
|چو بشنید بنشست پیش پدر
|بگفت آنچ بشنیده بد در بدر
|نخستین درودش ز رستم بداد
|پس‌انگاه گفتار او کرد یاد
|همه دیده پیش پدر بازگفت
|همان نیز نادیده اندر نهفت
|بدو گفت چون رستم پیلتن
|ندیده بود کس بهر انجمن
|دل شیر دارد تن ژنده پیل
|نهنگان برآرد ز دریای نیل
|بیامد کنون تا لب هیرمند
|ابی جوشن و خود و گرز و کمند
|به دیدار شاه آمدستش نیاز
|ندانم چه دارد همی با تو راز
|ز بهمن برآشفت اسفندیار
|ورا بر سر انجمن کرد خوار
|بدو گفت کز مردم سرفراز
|نزیبد که با زن نشیند به راز
|وگر کودکان را بکاری بزرگ
|فرستی نباشد دلیر و سترگ
|تو گردنکشان را کجا دیده‌ای
|که آواز روباه بشنیده‌ای
|که رستم همی پیل جنگی کنی
|دل نامور انجمن بشکنی
|چنین گفت پس با پشوتن به راز
|که این شیر رزم‌آور جنگ ساز
|جوانی همی سازد از خویشتن
|ز سالش همانا نیامد شکن
|بفرمود کاسپ سیه زین کنید
|به بالای او زین زرین کنید
|پس از لشکر نامور صدسوار
|برفتند با فرخ اسفندیار
|بیامد دمان تا لب هیرمند
|به فتراک بر گرد کرده کمند
|ازین سو خروشی برآورد رخش
|وزان روی اسپ یل تاج‌بخش
|چنین تا رسیدند نزدیک آب
|به دیدار هر دو گرفته شتاب
|تهمتن ز خشک اندر آمد به رود
|پیاده شد و داد یل را درود
|پس از آفرین گفت کز یک خدای
|همی خواستم تا بود رهنمای
|که با نامداران بدین جایگاه
|چنین تندرست آید و با سپاه
|نشینیم یکجای و پاسخ دهیم
|همی در سخن رای فرخ نهیم
|چنان دان که یزدان گوای منست
|خرد زین سخن رهنمای منست
|که من زین سخنها نجویم فروغ
|نگردم به هر کار گرد دروغ
|که روی سیاوش گر دیدمی
|بدین تازه‌رویی نگردیدمی
|نمانی همی چز سیاوخش را
|مر آن تاج‌دار جهان بخش را
|خنک شاه کو چون تو دارد پسر
|به بالا و فرت بنازد پدر
|خنک شهر ایران که تخت ترا
|پرستند بیدار بخت ترا
|دژم گردد آنکس که با تو نبرد
|بجوید سرش اندر آید به گرد
|همه دشمنان از تو پر بیم باد
|دل بدسگالان به دو نیم باد
|همه ساله بخت تو پیروز باد
|شبان سیه بر تو نوروز باد
|چو بشنید گفتارش اسفندیار
|فرود آمد از بارهٔ نامدار
|گو پیلتن را به بر در گرفت
|چو خشنود شد آفرین برگرفت
|که یزدان سپاس ای جهان پهلوان
|که دیدم ترا شاد و روشن‌روان
|سزاوار باشد ستودن ترا
|یلان جهان خاک بودن ترا
|خنک آنک چون تو پسر باشدش
|یکی شاخ بیند که بر باشدش
|خنک آنک او را بود چون تو پشت
|بود ایمن از روزگار درشت
|خنک زال کش بگذرد روزگار
|به گیتی بماند ترا یادگار
|بدیدم ترا یادم آمد زریر
|سپهدار اسپ‌افگن و نره شیر
|بدو گفت رستم که ای پهلوان
|جهاندار و بیدار و روشن‌روان
|یکی آرزو دارم از شهریار
|که باشم بران آرزو کامگار
|خرامان بیایی سوی خان من
|به دیدار روشن کنی جام من
|سزای تو گر نیست چیزی که هست
|بکوشیم و با آن بساییم دست
|چنین پاسخ آوردش اسفندیار
|که ای از یلان جهان یادگار
|هرانکس کجا چون تو باشد به نام
|همه شهر ایران بدو شادکام
|نشاید گذر کردن از رای تو
|گذشت از بر و بوم وز جای تو
|ولیکن ز فرمان شاه جهان
|نپیچم روان آشکار و نهان
|به زابل نفرمود ما را درنگ
|نه با نامداران این بوم جنگ
|تو آن کن که بر یابی از روزگار
|بران رو که فرمان دهد شهریار
|تو خود بند بر پای نه بی‌درنگ
|نباشد ز بند شهنشاه ننگ
|ترا چون برم بسته نزدیک شاه
|سراسر بدو بازگردد گناه
|وزین بستگی من جگر خسته‌ام
|به پیش تو اندر کمر بسته‌ام
|نمانم که تا شب بمانی به بند
|وگر بر تو آید ز چیزی گزند
|همه از من انگار ای پهلوان
|بدی ناید از شاه روشن‌روان
|ازان پس که من تاج بر سر نهم
|جهان را به دست تو اندر نهم
|نه نزدیک دادار باشد گناه
|نه شرم آیدم نیز از روی شاه
|چو تو بازگردی به زابلستان
|به هنگام بشکوفهٔ گلستان
|ز من نیز یابی بسی خواسته
|که گردد بر و بومت آراسته
|بدو گفت رستم که ای نامدار
|همی جستم از داور کردگار
|که خرم کنم دل به دیدار تو
|کنون چون بدیدم من آزار تو
|دو گردن فرازیم پیر و جوان
|خردمند و بیدار دو پهلوان
|بترسم که چشم بد آید همی
|سر از خوب خوش برگراید همی
|همی یابد اندر میان دیو راه
|دلت کژ کند از پی تاج و گاه
|یکی ننگ باشد مرا زین سخن
|که تا جاودان آن نگردد کهن
|که چون تو سپهبد گزیده سری
|سرافراز شیری و نام‌آوری
|نیایی زمانی تو در خان من
|نباشی بدین مرز مهمان من
|گر این تیزی از مغز بیرون کنی
|بکوشی و بر دیو افسون کنی
|ز من هرچ خواهی تو فرمان کنم
|به دیدار تو رامش جان کنم
|مگر بند کز بند عاری بود
|شکستی بود زشت کاری بود
|نبیند مرا زنده با بند کس
|که روشن روانم برینست و بس
|ز تو پیش بودند کنداوران
|نکردند پایم به بند گران
|به پاسخ چنین گفتش اسفندیار
|که ای در جهان از گوان یادگار
|همه راست گفتی نگفتی دروغ
|به کژی نگیرند مردان فروغ
|ولیکن پشوتن شناسد که شاه
|چه فرمود تا من برفتم به راه
|گر اکنون بیایم سوی خان تو
|بوم شاد و پیروز مهمان تو
|تو گردن بپیچی ز فرمان شاه
|مرا تابش روز گردد سیاه
|دگر آنک گر با تو جنگ آورم
|به پرخاش خوی پلنگ آورم
|فرامش کنم مهر نان و نمک
|به من بر دگرگونه گردد فلک
|وگر سربپیچم ز فرمان شاه
|بدان گیتی آتش بود جایگاه
|ترا آرزو گر چنین آمدست
|یک امروز با می بساییم دست
|که داند که فردا چه شاید بدن
|بدین داستانی نباید زدن
|بدو گفت رستم که ایدون کنم
|شوم جامهٔ راه بیرون کنم
|به یک هفته نخچیر کردم همی
|به جای بره گور خوردم همی
|به هنگام خوردن مرا باز خوان
|چون با دوده بنشینی از پیش خوان
|ازان جایگه رخش را برنشست
|دل خسته را اندر اندیشه بست
|بیامد دمان تا به ایوان رسید
|رخ زال سام نریمان بدید
|بدو گفت کای مهتر نامدار
|رسیدم به نزدیک اسفندیار
|سواریش دیدم چو سرو سهی
|خردمند و با زیب و با فرهی
|تو گفتی که شاه فریدون گرد
|بزرگی دانایی او را سپرد
|به دیدن فزون آمد از آگهی
|همی تافت زو فر شاهنشهی
|چو رستم برفت از لب هیرمند
|پراندیشه شد نامدار بلند
|پشوتن که بد شاه را رهنمای
|بیامد هم‌انگه به پرده سرای
|چنین گفت با او یل اسفندیار
|که کاری گرفتیم دشخوار خوار
|به ایوان رستم مرا کار نیست
|ورا نزد من نیز دیدار نیست
|همان گر نیاید نخوانمش نیز
|گر از ما یکی را برآید قفیز
|دل زنده از کشته بریان شود
|سر از آشناییش گریان شود
|پشوتن بدو گفت کای نامدار
|برادر که یابد چو اسفندیار
|به یزدان که دیدم شما را نخست
|که یک نامور با دگر کین نجست
|دلم گشت زان کار چون نوبهار
|هم از رستم و هم ز اسفندیار
|چو در کارتان باز کردم نگاه
|ببندد همی بر خرد دیو راه
|تو آگاهی از کار دین و خرد
|روانت همیشه خرد پرورد
|بپرهیز و با جان ستیزه مکن
|نیوشنده باش از برادر سخن
|شنیدم همه هرچ رستم بگفت
|بزرگیش با مردمی بود جفت
|نساید دو پای ورا بند تو
|نیاید سبک سوی پیوند تو
|سوار جهان پور دستان سام
|به بازی سراندر نیارد به دام
|چنو پهلوانی ز گردنکشان
|ندادست دانا به گیتی نشان
|چگونه توان کرد پایش به بند
|مگوی آنکه هرگز نیاید پسند
|سخنهای ناخوب و نادلپذیر
|سزد گر نگوید یل شیرگیر
|بترسم که این کار گردد دراز
|به زشتی میان دو گردن فراز
|بزرگی و از شاه داناتری
|به مردی و گردی تواناتری
|یکی بزم جوید یکی رزم و کین
|نگه کن که تا کیست با آفرین
|چنین داد پاسخ ورا نامدار
|که گر من بپیچم سر از شهریار
|بدین گیتی‌اندر نکوهش بود
|همان پیش یزدان پژوهش بود
|دو گیتی به رستم نخواهم فروخت
|کسی چشم دین را به سوزن ندوخت
|بدو گفت هر چیز کامد ز پند
|تن پاک و جان ترا سودمند
|همه گفتم اکنون بهی برگزین
|دل شهریاران نیازد به کین
|سپهبد ز خوالیگران خواست خوان
|کسی را نفرمود کو را بخوان
|چو نان خورده شد جام می برگرفت
|ز رویین دژ آنگه سخن درگرفت
|ازان مردی خود همی یاد کرد
|به یاد شهنشاه جامی بخورد
|همی بود رستم به ایوان خویش
|ز خوردن نگه داشت پیمان خویش
|چو چندی برآمد نیامد کسی
|نگه کرد رستم به ره بر بسی
|چو هنگام نان خوردن اندر گذشت
|ز مغز دلیر آب برتر گذشت
|بخندید و گفت ای برادر تو خوان
|بیارای و آزادگان را بخوان
|گرینست آیین اسفندیار
|تو آیین این نامدار یاددار
|بفرمود تا رخش را زین کنند
|همان زین به آرایش چین کنند
|شوم باز گویم به اسفندیار
|کجا کار ما را گرفتست خوار
|نشست از بر رخش چون پیل مست
|یکی گرزهٔ گاو پیکر به دست
|بیامد دمان تا به نزدیک آب
|سپه را به دیدار او بد شتاب
|هرانکس که از لشکر او را بدید
|دلش مهر و پیوند او برگزید
|همی گفت هرکس که این نامدار
|نماند به کس جز به سام سوار
|برین کوههٔ زین که آهنست
|همان رخش گویی که آهرمنست
|اگر هم نبردش بود ژنده پیل
|برافشاند از تارک پیل نیل
|کسی مرد ازین سان به گیتی ندید
|نه از نامداران پیشین شنید
|خرد نیست اندر سر شهریار
|که جوید ازین نامور کارزار
|برین سان همی از پی تاج و گاه
|به کشتن دهد نامداری چو ماه
|به پیری سوی گنج یازان ترست
|به مهر و به دیهیم نازان ترست
|همی آمد از دور رستم چو شیر
|به زیر اندرون اژدهای دلیر
|چو آمد به نزدیک اسفندیار
|هم‌انگه پذیره شدش نامدار
|بدو گفت رستم که ای پهلوان
|نوآیین و نوساز و فرخ جوان
|خرامی نیرزید مهمان تو
|چنین بود تا بود پیمان تو
|سخن هرچ گویم همه یاد گیر
|مشو تیز با پیر بر خیره خیر
|همی خویشتن را بزرگ آیدت
|وزین نامداران سترگ آیدت
|همانا به مردی سبک داریم
|به رای و به دانش تنک داریم
|به گیتی چنان دان که رستم منم
|فروزندهٔ تخم نیرم منم
|بخاید ز من چنگ دیو سپید
|بسی جاودان را کنم ناامید
|بزرگان که دیدند ببر مرا
|همان رخش غران هژبر مرا
|چو کاموس جنگی چو خاقان چین
|سواران جنگی و مردان کین
|که از پشت زینشان به خم کمند
|ربودم سر و پای کردم به بند
|نگهدار ایران و توران منم
|به هر جای پشت دلیران منم
|ازین خواهش من مشو بدگمان
|مدان خویشتن برتر از آسمان
|من از بهر این فر و اورند تو
|بجویم همی رای و پیوند تو
|نخواهم که چون تو یکی شهریار
|تبه دارد از چنگ من روزگار
|که من سام یل رابخوانم دلیر
|کزو بیشه بگذاشتی نره شیر
|به گیتی منم زو کنون یادگار
|دگر شاهزاده یل اسفندیار
|بسی پهلوان جهان بوده‌ام
|سخنها ز هر گونه بشنوده‌ام
|سپاسم ز یزدان که بگذشت سال
|بدیدم یکی شاه فرخ همال
|که کین خواهد از مرد ناپاک دین
|جهانی بروبر کنند آفرین
|توی نامور پرهنر شهریار
|به جنگ اندرون افسر کارزار
|بخندید از رستم اسفندیار
|بدو گفت کای پور سام سوار
|شدی تنگدل چون نیامد خرام
|نجستم همی زین سخن کام و نام
|چنین گرم بد روز و راه دراز
|نکردم ترا رنجه تندی مساز
|همی گفتم از بامداد پگاه
|به پوزش بسازم سوی داد راه
|به دیدار دستان شوم شادمان
|به تو شاد دارم روان یک زمان
|کنون تو بدین رنج برداشتی
|به دشت آمدی خانه بگذاشتی
|به آرام بنشین و بردار جام
|ز تندی و تیزی مبر هیچ نام
|به دست چپ خویش بر جای کرد
|ز رستم همی مجلس آرای کرد
|جهاندیده گفت این نه جای منست
|بجایی نشینم که رای منست
|به بهمن بفرمود کز دست راست
|نشستی بیارای ازان کم سزاست
|چنین گفت با شاهزاده به خشم
|که آیین من بین و بگشای چشم
|هنر بین و این نامور گوهرم
|که از تخمهٔ سام کنداورم
|هنر باید از مرد و فر و نژاد
|کفی راد دارد دلی پر ز داد
|سزاوار من گر ترا نیست جای
|مرا هست پیروزی و هوش و رای
|ازان پس بفرمود فرزند شاه
|که کرسی زرین نهد پیش گاه
|بدان تا گو نامور پهلوان
|نشیند بر شهریار جوان
|بیامد بران کرسی زر نشست
|پر از خشم بویا ترنجی بدست
|چنین گفت با رستم اسفندیار
|که این نیک دل مهتر نامدار
|من ایدون شنیدستم از بخردان
|بزرگان و بیداردل موبدان
|ازان برگذشته نیاکان تو
|سرافراز و دین‌دار و پاکان تو
|که دستان بدگوهر دیوزاد
|به گیتی فزونی ندارد نژاد
|فراوان ز سامش نهان داشتند
|همی رستخیز جهان داشتند
|تنش تیره بد موی و رویش سپید
|چو دیدش دل سام شد ناامید
|بفرمود تا پیش دریا برند
|مگر مرغ و ماهی ورا بشکرند
|بیامد بگسترد سیمرغ پر
|ندید اندرو هیچ آیین و فر
|ببردش به جایی که بودش کنام
|ز دستان مر او را خورش بود کام
|اگر چند سیمرغ ناهار بود
|تن زال پیش اندرش خوار بود
|بینداختش پس به پیش کنام
|به دیدار او کس نبد شادکام
|همی خورد افگنده مردار اوی
|ز جامه برهنه تن خوار اوی
|چو افگند سیمرغ بر زال مهر
|برو گشت زین گونه چندی سپهر
|ازان پس که مردار چندی چشید
|برهنه سوی سیستانش کشید
|پذیرفت سامش ز بی‌بچگی
|ز نادانی و دیوی و غرچگی
|خجسته بزرگان و شاهان من
|نیای من و نیکخواهان من
|ورا برکشیدند و دادند چیز
|فراوان برین سال بگذشت نیز
|یکی سرو بد نابسوده سرش
|چو با شاخ شد رستم آمد برش
|ز مردی و بالا و دیدار اوی
|به گردون برآمد چنین کار اوی
|برین گونه ناپارسایی گرفت
|ببالید و پس پادشاهی گرفت
|بدو گفت رستم که آرام گیر
|چه گویی سخنهای نادلپذیر
|دلت بیش کژی بپالد همی
|روانت ز دیوان ببالد همی
|تو آن گوی کز پادشاهان سزاست
|نگوید سخن پادشا جز که راست
|جهاندار داند که دستان سام
|بزرگست و بادانش و نیک‌نام
|همان سام پور نریمان بدست
|نریمان گرد از کریمان بدست
|بزرگست و گرشاسپ بودش پدر
|به گیتی بدی خسرو تاجور
|همانا شنیدستی آواز سام
|نبد در زمانه چنو نیک‌نام
|بکشتش به طوس اندرون اژدها
|که از چنگ او کس نیابد رها
|به دریا نهنگ و به خشکی پلنگ
|ورا کس ندیدی گریزان ز جنگ
|به دریا سر ماهیان برفروخت
|هم‌اندر هوا پر کرگس بسوخت
|همی پیل را درکشیدی به دم
|دل خرم از یاد او شدم دژم
|و دیگر یکی دیو بد بدگمان
|تنش بر زمین و سرش به آسمان
|که دریای چین تا میانش بدی
|ز تابیدن خور زیانش بدی
|همی ماهی از آب برداشتی
|سر از گنبد ماه بگذاشتی
|به خورشید ماهیش بریان شدی
|ازو چرخ گردنده گریان نشدی
|دو پتیاره زین گونه پیچان شدند
|ز تیغ یلی هر دو بیجان شدند
|همان مادرم دخت مهراب بود
|بدو کشور هند شاداب بود
|که ضحاک بودیش پنجم پدر
|ز شاهان گیتی برآورده سر
|نژادی ازین نامورتر کراست
|خردمند گردن نپیچد ز راست
|دگر آنک اندر جهان سربسر
|یلان را ز من جست باید هنر
|همان عهد کاوس دارم نخست
|که بر من بهانه نیارند جست
|همان عهد کیخسرو دادگر
|که چون او نبست از کیان کس کمر
|زمین را سراسر همه گشته‌ام
|بسی شاه بیدادگر کشته‌ام
|چو من برگذشتم ز جیحون بر آب
|ز توران به چین آمد افراسیاب
|ز کاوس در جنگ هاماوران
|به تنها برفتم به مازندران
|نه ارژنگ ماندم نه دیو سپید
|نه سنجه نه اولاد غندی نه بید
|همی از پی شاه فرزند را
|بکشتم دلیر خردمند را
|که گردی چو سهراب هرگز نبود
|به زور و به مردی و رزم آزمود
|ز پانصد همانا فزونست سال
|که تا من جدا گشتم از پشت زال
|همی پهلوان بودم اندر جهان
|یکی بود با آشکارم نهان
|به سام فریدون فرخ‌نژاد
|که تاج بزرگی به سر بر نهاد
|ز تخت اندرآورد ضحاک را
|سپرد آن سر و تاج او خاک را
|دگر سام کو بود ما را نیا
|ببرد از جهان دانش و کیمیا
|سه دیگر که چون من ببستم کمر
|تن آسان شد اندر جهان تاجور
|بران خرمی روز هرگز نبود
|پی مرد بی‌راه بر دز نبود
|که من بودم اندر جهان کامران
|مرا بود شمشیر و گرز گران
|بدان گفتم این تا بدانی همه
|تو شاهی و گردنکشان چون رمه
|تو اندر زمانه رسیده نوی
|اگر چند با فر کیخسروی
|تن خویش بینی همی در جهان
|نه‌ای آگه از کارهای نهان
|چو بسیار شد گفتها می‌خوریم
|به می جان اندیشه را بشکریم
|چو از رستم اسفندیار این شنید
|بخندید و شادان دلش بردمید
|بدو گفت ازین رنج و کردار تو
|شنیدم همه درد و تیمار تو
|کنون کارهایی که من کرده‌ام
|ز گردنکشان سر برآورده‌ام
|نخستین کمر بستم از بهر دین
|تهی کردم از بت‌پرستان زمین
|کس از جنگجویان گیتی ندید
|که از کشتگان خاک شد ناپدید
|نژاد من از تخم گشتاسپست
|که گشتاسپ از تخم لهراسپست
|که لهراسپ بد پور اورند شاه
|که او را بدی از مهان تاج و گاه
|هم اورند از گوهر کی‌پشین
|که کردی پدر بر پشین آفرین
|پشین بود از تخمهٔ کیقباد
|خردمند شاهی دلش پر ز داد
|همی رو چنین تا فریدون شاه
|که شاه جهان بود و زیبای گاه
|همان مادرم دختر قیصرست
|کجا بر سر رومیان افسرست
|همان قیصر از سلم دارد نژاد
|ز تخم فریدون با فر و داد
|همان سلم پور فریدون گرد
|که از خسروان نام شاهی ببرد
|بگویم من و کس نگوید که نیست
|که بی‌راه بسیار و راه اندکیست
|تو آنی که پیش نیاکان من
|بزرگان بیدار و پاکان من
|پرستنده بودی همی با نیا
|نجویم همی زین سخن کیمیا
|بزرگی ز شاهان من یافتی
|چو در بندگی تیز بشتافتی
|ترا بازگویم همه هرچ هست
|یکی گر دروغست بنمای دست
|که تا شاه گشتاسپ را داد تخت
|میان بسته دارم به مردی و بخت
|هرانکس که رفت از پی دین به چین
|بکردند زان پس برو آفرین
|ازان پس که ما را به گفت گرزم
|ببستم پدر دور کردم ز بزم
|به لهراسپ از بند من بد رسید
|شد از ترک روی زمین ناپدید
|بیاورد جاماسپ آهنگران
|که ما را گشاید ز بند گران
|همان کار آهنگران دیر بود
|مرا دل بر آهنگ شمشیر بود
|دلم تنگ شد بانگشان بر زدم
|تن از دست آهنگران بستدم
|برافراختم سر ز جای نشست
|غل و بند بر هم شکستم به دست
|گریزان شد ارجاسپ از پیش من
|بران سان یکی نامدار انجمن
|به مردی ببستم کمر بر میان
|همی رفتم از پس چو شیر ژیان
|شنیدی که در هفتخوان پیش من
|چه آمد ز شیران و از اهرمن
|به چاره به رویین‌دژ اندر شدم
|جهانی بران گونه بر هم زدم
|بجستم همه کین ایرانیان
|به خون بزرگان ببستم میان
|به توران و چین آنچ من کرده‌ام
|همان رنج و سختی که من برده‌ام
|همانا ندیدست گور از پلنگ
|نه از شست ملاح کام نهنگ
|ز هنگام تور و فریدون گرد
|کس اندر جهان نام این دژ نبرد
|یکی تیره دژ بر سر کوه بود
|که از برتری دور از انبوه بود
|چو رفتم همه بت‌پرستان بدند
|سراسیمه برسان مستان بدند
|به مردی من آن باره را بستدم
|بتان را همه بر زمین بر زدم
|برافراختم آتش زردهشت
|که با مجمر آورده بود از بهشت
|به پیروزی دادگر یک خدای
|به ایران چنان آمدم باز جای
|که ما را به هر جای دشمن نماند
|به بتخانه‌ها در برهمن نماند
|به تنها تن خویش جستم نبرد
|به پرخاش تیمار من کس نخورد
|سخنها به ما بر کنون شد دراز
|اگر تشنه‌ای جام می را فراز
|چنین گفت رستم به اسفندیار
|که کردار ماند ز ما یادگار
|کنون داده باش و بشنو سخن
|ازین نامبردار مرد کهن
|اگر من نرفتی به مازندران
|به گردن برآورده گرز گران
|کجا بسته بد گیو و کاوس و طوس
|شده گوش کر یکسر از بانگ کوس
|که کندی دل و مغز دیو سپید
|که دارد به بازوی خویش این امید
|سر جادوان را بکندم ز تن
|ستودان ندیدند و گور و کفن
|ز بند گران بردمش سوی تخت
|شد ایران بدو شاد و او نیکبخت
|مرا یار در هفتخوان رخش بود
|که شمشیر تیزم جهان‌بخش بود
|وزان پس که شد سوی هاماوران
|ببستند پایش به بند گران
|ببردم ز ایرانیان لشکری
|به جایی که بد مهتری گر سری
|بکشتم به جنگ اندرون شاهشان
|تهی کردم آن نامور گاهشان
|جهاندار کاوس کی بسته بود
|ز رنج و ز تیمار دل خسته بود
|بیاوردم از بند کاوس را
|همان گیو و گودرز و هم طوس را
|به ایران بد افراسیاب آن زمان
|جهان پر ز درد از بد بدگمان
|به ایران کشیدم ز هاماوران
|خود و شاه با لشکری بی‌کران
|شب تیره تنها برفتم ز پیش
|همه نام جستم نه آرام خویش
|چو دید آن درفشان درفش مرا
|به گوش آمدش بانگ رخش مرا
|بپردخت ایران و شد سوی چین
|جهان شد پر از داد و پر آفرین
|گر از یال کاوس خون آمدی
|ز پشتش سیاوش چون آمدی
|وزو شاه کیخسرو پاک و راد
|که لهراسپ را تاج بر سر نهاد
|پدرم آن دلیر گرانمایه مرد
|ز ننگ اندران انجمن خاک خورد
|که لهراسپ را شاه بایست خواند
|ازو در جهان نام چندین نماند
|چه نازی بدین تاج گشتاسپی
|بدین تازه آیین لهراسپی
|که گوید برو دست رستم ببند
|نبندد مرا دست چرخ بلند
|که گر چرخ گوید مراکاین نیوش
|به گرز گرانش بمالم دو گوش
|من از کودکی تا شدستم کهن
|بدین گونه از کس نبردم سخن
|مرا خواری از پوزش و خواهش است
|وزین نرم گفتن مرا کاهش است
|ز تیزیش خندان شد اسفندیار
|بیازید و دستش گرفت استوار
|بدو گفت کای رستم پیلتن
|چنانی که بشنیدم از انجمن
|ستبرست بازوت چون ران شیر
|برو یال چون اژدهای دلیر
|میان تنگ و باریک همچون پلنگ
|به ویژه کجا گرز گیرد به چنگ
|بیفشارد چنگش میان سخن
|ز برنا بخندید مرد کهن
|ز ناخن فرو ریختش آب زرد
|همانا نجنبید زان‌درد مرد
|گرفت آن زمان دست مهتر به دست
|چنین گفت کای شاه یزدان‌پرست
|خنک شاه گشتاسپ آن نامدار
|کجا پور دارد چو اسفندیار
|خنک آنک چون تو پسر زاید او
|همی فر گیتی بیفزاید او
|همی گفت و چنگش به چنگ اندرون
|همی داشت تا چهر او شد چو خون
|همان ناخنش پر ز خوناب کرد
|سپهبد بروها پر از تاب کرد
|بخندید ازو فرخ اسفندیار
|چنین گفت کای رستم نامدار
|تو امروز می خور که فردا به رزم
|بپیچی و یادت نیاید ز بزم
|چو من زین زرین نهم بر سپاه
|به سر بر نهم خسروانی کلاه
|به نیزه ز اسپت نهم بر زمین
|ازان پس نه پرخاش جویی نه کین
|دو دستت ببندم برم نزد شاه
|بگویم که من زو ندیدم گناه
|بباشیم پیشش به خواهشگری
|بسازیم هرگونه‌ای داوری
|رهانم ترا از غم و درد و رنج
|بیابی پس از رنج خوبی و گنج
|بخندید رستم ز اسفندیار
|بدو گفت سیر آیی از کارزار
|کجا دیده‌ای رزم جنگاوران
|کجا یافتی باد گرز گران
|اگر بر جزین روی گردد سپهر
|بپوشید میان دو تن روی مهر
|به جای می سرخ کین آوریم
|کمند نبرد و کمین آوریم
|غو کوس خواهیم از آوای رود
|به تیغ و به گوپال باشد درود
|ببینی تو ای فرخ اسفندیار
|گراییدن و گردش کارزار
|چو فردا بیایی به دشت نبرد
|به آورد مرد اندر آید به مرد
|ز باره به آغوش بردارمت
|ز میدان به نزدیک زال آرمت
|نشانمت بر نامور تخت عاج
|نهم بر سرت بر دل‌افروز تاج
|کجا یافتستم من از کیقباد
|به مینو همی جان او باد شاد
|گشایم در گنج و هر خواسته
|نهم پیش تو یکسر آراسته
|دهم بی‌نیازی سپاه ترا
|به چرخ اندر آرم کلاه ترا
|ازان پس بیابم به نزدیک شاه
|گرازان و خندان و خرم به راه
|به مردی ترا تاج بر سر نهم
|سپاسی به گشتاسپ زین بر نهم
|ازان پس ببندم کمر بر میان
|چنانچون ببستم به پیش کیان
|همه روی پالیز بی خو کنم
|ز شادی تن خویش را نو کنم
|چو تو شاه باشی و من پهلوان
|کسی را به تن در نباشد روان
|چنین پاسخ آوردش اسفندیار
|که گفتار بیشی نیاید به کار
|شکم گرسنه روز نیمی گذشت
|ز گفتار پیکار بسیار گشت
|بیارید چیزی که دارید خوان
|کسی را که بسیار گوید مخوان
|چو بنهاد رستم به خوردن گرفت
|بماند اندر آن خوردن اندر شگفت
|یل اسفندیار و گوان یکسره
|ز هر سو نهادند پیشش بره
|بفرمود مهتر که جام آورید
|به جای می پخته خام آورید
|ببینیم تا رستم اکنون ز می
|چه گوید چه آرد ز کاوس کی
|بیاورد یک جام می میگسار
|که کشتی بکردی بروبر گذار
|به یاد شهنشاه رستم بخورد
|برآورد ازان چشمهٔ زرد گرد
|همان جام را کودک میگسار
|بیاورد پر بادهٔ شاهوار
|چنین گفت پس با پشوتن به راز
|که بر می نیاید به آبت نیاز
|چرا آب بر جام می بفگنی
|که تیزی نبیند کهن بشکنی
|پشوتن چنین گفت با میگسار
|که بی‌آب جامی می افگن بیار
|می آورد و رامشگران را بخواند
|ز رستم همی در شگفتی بماند
|چو هنگامهٔ رفتن آمد فراز
|ز می لعل شد رستم سرفراز
|چنین گفت با او یل اسفندیار
|که شادان بدی تا بود روزگار
|می و هرچ خوردی ترا نوش باد
|روان دلاور پر از توش باد
|بدو گفت رستم که ای نامدار
|همیشه خرد بادت آموزگار
|هران می که با تو خورم نوش گشت
|روان خردمند را توش گشت
|گر این کینه از مغز بیرون کنی
|بزرگی و دانش برافزون کنی
|ز دشت اندرآیی سوی خان من
|بوی شاد یک چند مهمان من
|سخن هرچ گفتم بجای آورم
|خرد پیش تو رهنمای آورم
|بیاسای چندی و با بد مکوش
|سوی مردمی یاز و بازآر هوش
|چنین گفت با او یل اسفندیار
|که تخمی که هرگز نروید مکار
|تو فردا ببینی ز مردان هنر
|چو من تاختن را ببندم کمر
|تن خویش را نیز مستای هیچ
|به ایوان شو و کار فردا بسیچ
|ببینی که من در صف کارزار
|چنانم چو با باده و میگسار
|چو از شهر زاول به ایران شوم
|به نزدیک شاه و دلیران شوم
|هنر بیش بینی ز گفتار من
|مجوی اندرین کار تیمار من
|دل رستم از غم پراندیشه شد
|جهان پیش او چون یکی بیشه شد
|که گر من دهم دست بند ورا
|وگر سر فرازم گزند ورا
|دو کارست هر دو به نفرین و بد
|گزاینده رسمی نو آیین و بد
|هم از بند او بد شود نام من
|بد آید ز گشتاسپ انجام من
|به گرد جهان هرک راند سخن
|نکوهیدن من نگردد کهن
|که رستم ز دست جوانی بخست
|به زاول شد و دست او را ببست
|همان نام من بازگردد به ننگ
|نماند ز من در جهان بوی و رنگ
|وگر کشته آید به دشت نبرد
|شود نزد شاهان مرا روی زرد
|که او شهریاری جوان را بکشت
|بدان کو سخن گفت با او درشت
|برین بر پس از مرگ نفرین بود
|همان نام من نیز بی‌دین بود
|وگر من شوم کشته بر دست اوی
|نماند به زاولستان رنگ و بوی
|شکسته شود نام دستان سام
|ز زابل نگیرد کسی نیز نام
|ولیکن همی خوب گفتار من
|ازین پس بگویند بر انجمن
|چنین گفت پس با سرافراز مرد
|که اندیشه روی مرا زرد کرد
|که چندین بگویی تو از کار بند
|مرا بند و رای تو آید گزند
|مگر کاسمانی سخن دیگرست
|که چرخ روان از گمان برترست
|همه پند دیوان پذیری همی
|ز دانش سخن برنگیری همی
|ترا سال برنامد از روزگار
|ندانی فریب بد شهریار
|تو یکتادلی و ندیده‌جهان
|جهانبان به مرگ تو کوشد نهان
|گر ایدونک گشتاسپ از روی بخت
|نیابد همی سیری از تاج و تخت
|به گرد جهان بر دواند ترا
|بهر سختئی پروراند ترا
|به روی زمین یکسر اندیشه کرد
|خرد چون تبر هوش چون تیشه کرد
|که تا کیست اندر جهان نامدار
|کجا سر نپیچاند از کارزار
|کزان نامور بر تو آید گزند
|بماند بدو تاج و تخت بلند
|که شاید که بر تاج نفرین کنیم
|وزین داستان خاک بالین کنیم
|همی جان من در نکوهش کنی
|چرا دل نه اندر پژوهش کنی
|به تن رنج کاری تو بر دست خویش
|جز از بدگمانی نیایدت پیش
|مکن شهریارا جوانی مکن
|چنین بر بلا کامرانی مکن
|دل ما مکن شهریارا نژند
|میاور به جان خود و من گزند
|ز یزدان و از روی من شرم‌دار
|مخور بر تن خویشتن زینهار
|ترا بی‌نیازیست از جنگ من
|وزین کوشش و کردن آهنگ من
|زمانه همی تاختت با سپاه
|که بر دست من گشت خواهی تباه
|بماند به گیتی ز من نام بد
|به گشتاسپ بادا سرانجام بد
|چو بشنید گردنکش اسفندیار
|بدو گفت کای رستم نامدار
|به دانای پیشی نگر تا چه گفت
|بدانگه که جان با خرد کرد جفت
|که پیر فریبنده کانا بود
|وگر چند پیروز و دانا بود
|تو چندین همی بر من افسون کنی
|که تا چنبر از یال بیرون کنی
|تو خواهی که هرکس که این بشنود
|بدین خوب گفتار تو بگرود
|مرا پاک خوانند ناپاک رای
|ترا مرد هشیار نیکی‌فزای
|بگویند کو با خرام و نوید
|بیامد ورا کرد چندی امید
|سپهبد ز گفتار او سر بتافت
|ازان پس که جز جنگ کاری نیافت
|همی خواهش او همه خوار داشت
|زبانی پر از تلخ گفتار داشت
|بدانی که من سر ز فرمان شاه
|نتابم نه از بهر تخت و کلاه
|بدو یابم اندر جهان خوب و زشت
|بدویست دوزخ بدو هم بهشت
|ترا هرچ خوردی فزاینده باد
|بداندیشگان را گزاینده باد
|تو اکنون به خوبی به ایوان بپوی
|سخن هرچ دیدی به دستان بگوی
|سلیحت همه جنگ را ساز کن
|ازین پس مپیمای با من سخن
|پگاه آی در جنگ من چاره‌ساز
|مکن زین سپس کار بر خود دراز
|تو فردا ببینی به آوردگاه
|که گیتی شود پیش چشمت سیاه
|بدانی که پیکار مردان مرد
|چگونه بود روز جنگ و نبرد
|بدو گفت رستم که ای شیرخوی
|ترا گر چنین آمدست آرزوی
|ترا بر تگ رخش مهمان کنم
|سرت را به گوپال درمان کنم
|تو در پهلوی خویش بشنیده‌ای
|به گفتار ایشان بگرویده‌ای
|که تیغ دلیران بر اسفندیار
|به آوردگه بر، نیاید به کار
|ببینی تو فردا سنان مرا
|همان گرد کرده عنان مرا
|که تا نیز با نامداران مرد
|به خویی به آوردگه بر، نبرد
|لب مرد برنا پر از خنده شد
|همی گوهر آن خنده را بنده شد
|به رستم چنین گفت کای نامجوی
|چرا تیز گشتی بدین گفت و گوی
|چو فردا بیابی به دشت نبرد
|ببینی تو آورد مردان مرد
|نه من کوهم و زیرم اسپی چوکوه
|یگانه یکی مردمم چون گروه
|گر از گرز من باد یابد سرت
|بگرید به درد جگر مادرت
|وگر کشته آیی به آوردگاه
|ببندمت بر زین برم نزد شاه
|بدان تا دگر بنده با شهریار
|نجوید به آوردگه کارزار
|چو رستم بدر شد ز پرده‌سرای
|زمانی همی بود بر در به پای
|به کریاس گفت ای سرای امید
|خنک روز کاندر تو بد جمشید
|همایون بدی گاه کاوس کی
|همان روز کیخسرو نیک‌پی
|در فرهی بر تو اکنون ببست
|که بر تخت تو ناسزایی نشست
|شنید این سخنها یل اسفندیار
|پیاده بیامد بر نامدار
|به رستم چنین گفت کای سرگرای
|چرا تیز گشتی به پرده‌سرای
|سزد گر برین بوم زابلستان
|نهد دانشی نام غلغلستان
|که مهمان چو سیر آید از میزبان
|به زشتی برد نام پالیزبان
|سراپرده را گفت بد روزگار
|که جمشید را داشتی بر کنار
|همان روز کز بهر کاوس شاه
|بدی پرده و سایهٔ بارگاه
|کجا راه یزدان همی بازجست
|همی خواستی اختران را درست
|زمین زو سراسر پرآشوب بود
|پر از خنجر و غارت و چوب بود
|کنون مایه‌دار تو گشتاسپ است
|به پیش وی اندر چو جاماسپ است
|نشسته به یک دست او زردهشت
|که با زند واست آمدست از بهشت
|به دیگر پشوتن گو نیک مرد
|چشیده ز گیتی بسی گرم و سرد
|به پیش اندرون فرخ اسفندیار
|کزو شاد شد گردش روزگار
|دل نیک‌مردان بدو زنده شد
|بد از بیم شمشیر او بنده شد
|بیامد بدر پهلوان سوار
|پس‌اندر همی دیدش اسفندیار
|چو برگشت ازو با پشوتن بگفت
|که مردی و گردی نشاید نهفت
|ندیدم بدین گونه اسپ و سوار
|ندانم که چون خیزد از کارزار
|یکی ژنده پیل است بر کوه گنگ
|اگر با سلیح اندر آید به جنگ
|اگر با سلیح نبردی بود
|همانا که آیین مردی بود
|به بالا همی بگذرد فر و زیب
|بترسم که فردا ببیند نشیب
|همی سوزد از مهر فرش دلم
|ز فرمان دادار دل نگسلم
|چو فردا بیاید به آوردگاه
|کنم روز روشن بروبر سیاه
|پشوتن بدو گفت بشنو سخن
|همی گویمت ای برادر مکن
|ترا گفتم و بیش گویم همی
|که از راستی دل نشویم همی
|میازار کس را که آزاد مرد
|سر اندر نیارد به آزار و درد
|بخسب امشب و بامداد پگاه
|برو تا به ایوان او بی‌سپاه
|بایوان او روز فرخ کنیم
|سخن هرچ گویند پاسخ کنیم
|همه کار نیکوست زو در جهان
|میان کهان و میان مهان
|همی سر نپیچد ز فرمان تو
|دلش راست بینم به پیمان تو
|تو با او چه گویی به کین و به خشم
|بشوی از دلت کین وز خشم چشم
|یکی پاسخ آوردش اسفندیار
|که بر گوشهٔ گلستان رست خار
|چنین گفت کز مردم پاک‌دین
|همانا نزیبد که گوید چنین
|گر ایدونک دستور ایران توی
|دل و گوش و چشم دلیران توی
|همی خوب داری چنین راه را
|خرد را و آزردن شاه را
|همه رنج و تیمار ما باد گشت
|همان دین زردشت بیداد گشت
|که گوید که هر کو ز فرمان شاه
|بپیچد به دوزخ بود جایگاه
|مرا چند گویی گنهکار شو
|ز گفتار گشتاسپ بیزار شو
|تو گویی و من خود چنین کی کنم
|که از رای و فرمان او پی کنم
|گر ایدونک ترسی همی از تنم
|من امروز ترس ترا بشکنم
|کسی بی‌زمانه به گیتی نمرد
|نمرد آنک نام بزرگی ببرد
|تو فردا ببینی که بر دشت جنگ
|چه کار آورم پیش چنگی پلنگ
|پشوتن بدو گفت کای نامدار
|چنین چند گویی تو از کارزار
|که تا تو رسیدی به تیر و کمان
|نبد بر تو ابلیس را این گمان
|به دل دیو را راه دادی کنون
|همی نشنوی پند این رهنمون
|دلت خیره بینم همی پر ستیز
|کنون هرچ گفتم همه ریزریز
|چگونه کنم ترس را از دلم
|بدین سان کز اندیشه‌ها بگسلم
|دو جنگی دو شیر و دو مرد دلیر
|چه دانم که پشت که آید به زیر
|ورا نامور هیچ پاسخ نداد
|دلش گشت پر درد و سر پر ز باد
|چو رستم بیامد به ایوان خویش
|نگه کرد چندی به دیوان خویش
|زواره بیامد به نزدیک اوی
|ورا دید پژمرده و زردروی
|بدو گفت رو تیغ هندی بیار
|یکی جوشن و مغفری نامدار
|کمان آر و برگستوان آر و ببر
|کمند آر و گرز گران آر و گبر
|زواره بفرمود تا هرچ گفت
|بیاورد گنجور او از نهفت
|چو رستم سلیح نبردش بدید
|سرافشاند و باد از جگر برکشید
|چنین گفت کای جوشن کارزار
|برآسودی از جنگ یک روزگار
|کنون کار پیش آمدت سخت باش
|به هر جای پیراهن بخت باش
|چنین رزمگاهی که غران دو شیر
|به جنگ اندر آیند هر دو دلیر
|کنون تا چه پیش آرد اسفندیار
|چه بازی کند در دم کارزار
|چو بشنید دستان ز رستم سخن
|پراندیشه شد جان مرد کهن
|بدو گفت کای نامور پهلوان
|چه گفتی کزان تیره گشتم روان
|تو تا بر نشستی بزین نبرد
|نبودی مگر نیک دل رادمرد
|همیشه دل از رنج پرداخته
|به فرمان شاهان سرافراخته
|بترسم که روزت سرآید همی
|گر اختر به خواب اندر آید همی
|همی تخم دستان ز بن برکنند
|زن و کودکان را به خاک افگنند
|به دست جوانی چو اسفندیار
|اگر تو شوی کشته در کارزار
|نماند به زاولستان آب و خاک
|بلندی بر و بوم گردد مغاک
|ور ایدونک او را رسد زین گزند
|نباشد ترا نیز نام بلند
|همی هرکسی داستانها زنند
|برآورده نام ترا بشکرند
|که او شهریاری ز ایران بکشت
|بدان کو سخن گفت با وی درشت
|همی باش در پیش او بر به پای
|وگرنه هم‌اکنون بپرداز جای
|به بیغوله‌ای شو فرود از مهان
|که کس نشنود نامت اندر جهان
|کزین بد ترا تیره گردد روان
|بپرهیز ازین شهریار جوان
|به گنج و به رنج این روان بازخر
|مبر پیش دیبای چینی تبر
|سپاه ورا خلعت آرای نیز
|ازو باز خر خویشتن را به چیز
|چو برگردد او از لب هیرمند
|تو پای اندر آور به رخش بلند
|چو ایمن شدی بندگی کن به راه
|بدان تا ببینی یکی روی شاه
|چو بیند ترا کی کند شاه بد
|خود از شاه کردار بد کی سزد
|بدو گفت رستم که ای مرد پیر
|سخنها برین گونه آسان مگیر
|به مردی مرا سال بسیار گشت
|بد و نیک چندی بسر بر گذشت
|رسیدم به دیوان مازندران
|به رزم سواران هاماوران
|همان رزم کاموس و خاقان چین
|که لرزان بدی زیر ایشان زمین
|اگر من گریزم ز اسفندیار
|تو در سیستان کاخ و گلشن مدار
|چو من ببر پوشم به روز نبرد
|سر هور و ماه اندرآرم به گرد
|ز خواهش که گفتی بسی رانده‌ام
|بدو دفتر کهتری خوانده‌ام
|همی خوار گیرد سخنهای من
|بپیچد سر از دانش و رای من
|گر او سر ز کیوان فرود آردی
|روانش بر من درود آردی
|ازو نیستی گنج و گوهر دریغ
|نه برگستوان و نه گوپال و تیغ
|سخن چند گفتم به چندین نشست
|ز گفتار باد است ما را به دست
|گر ایدونک فردا کند کارزار
|دل از جان او هیچ رنجه مدار
|نپیچم به آورد با او عنان
|نه گوپال بیند نه زخم سنان
|نبندم به آوردگاه راه اوی
|بنیرو نگیرم کمرگاه اوی
|ز باره به آغوش بردارمش
|به شاهی ز گشتاسپ بگذارمش
|بیارم نشانم بر تخت ناز
|ازان پس گشایم در گنج باز
|چو مهمان من بوده باشد سه روز
|چهارم چو از چرخ گیتی فروز
|بیندازد آن چادر لاژورد
|پدید آید از جام یاقوت زرد
|سبک باز با او ببندم کمر
|وز ایدر نهم سوی گشتاسپ سر
|نشانمش بر نامور تخت عاج
|نهم بر سرش بر دل‌افروز تاج
|ببندم کمر پیش او بنده‌وار
|نجویم جدایی ز اسفندیار
|تو دانی که من پیش تخت قباد
|چه کردم به مردی تو داری به یاد
|بخندید از گفت او زال زر
|زمانی بجنبید ز اندیشه سر
|بدو گفت زال ای پسر این سخن
|مگوی و جدا کن سرش را ز بن
|که دیوانگان این سخن بشنوند
|بدین خام گفتار تو نگروند
|قبادی به جایی نشسته دژم
|نه تخت و کلاه و نه گنج کهن
|چو اسفندیاری که فعفور چین
|نویسد همی نام او بر نگین
|تو گویی که از باره بردارمش
|به بر بر سوی خان زال آرمش
|نگوید چنین مردم سالخورد
|به گرد در ناسپاسی مگرد
|بگفت این و بنهاد سر بر زمین
|همی خواند بر کردگار آفرین
|همی گفت کای داور کردگار
|بگردان تو از ما بد روزگار
|برین گوه تا خور برآمد ز کوه
|نیامد زبانش ز گفتن ستوه
|چو شد روز رستم بپوشید گبر
|نگهبان تن کرد بر گبر ببر
|کمندی به فتراک زین‌بر ببست
|بران بارهٔ پیل پیکر نشست
|بفرمود تا شد زواره برش
|فراوان سخن راند از لشکرش
|بدو گفت رو لشکر آرای باش
|بر کوههٔ ریگ بر پای باش
|بیامد زواره سپه گرد کرد
|به میدان کار و به دشت نبرد
|تهمتن همی رفت نیزه به دست
|چو بیرون شد از جایگاه نشست
|سپاهش برو خواندند آفرین
|که بی‌تو مباد اسپ و گوپال و زین
|همی رفت رستم زواره پسش
|کجا بود در پادشاهی کسش
|بیامد چنان تا لب هیرمند
|همه دل پر از باد و لب پر ز پند
|سپه با برادر هم آنجا بماند
|سوی لشکر شاه ایران براند
|چنین گفت پس با زواره به راز
|که مردیست این بدرگ دیوساز
|بترسم که بااو نیارم زدن
|ندانم کزین پس چه شاید بدن
|تو اکنون سپه را هم ایدر بدار
|شوم تا چه پیش آورد روزگار
|اگر تند یابمش هم زان نشان
|نخواهم ز زابلستان سرکشان
|به تنها تن خویش جویم نبرد
|ز لشکر نخواهم کسی رنجه کرد
|کسی باشد از بخت پیروز و شاد
|که باشد همیشه دلش پر ز داد
|گذشت از لب رود و بالا گرفت
|همی ماند از کار گیتی شگفت
|خروشید کای فرخ اسفندیار
|هماوردت آمد برآرای کار
|چو بشنید اسفندیار این سخن
|ازان شیر پرخاشجوی کهن
|بخندید و گفت اینک آراستم
|بدانگه که از خواب برخاستم
|بفرمود تا جوشن و خود اوی
|همان ترکش و نیزهٔ جنگجوی
|ببردند و پوشید روشن برش
|نهاد آن کلاه کیی بر سرش
|بفرمود تا زین بر اسپ سیاه
|نهادند و بردند نزدیک شاه
|چو جوشن بپوشید پرخاشجوی
|ز زور و ز شادی که بود اندر اوی
|نهاد آن بن نیزه را بر زمین
|ز خاک سیاه اندر آمد به زین
|بسان پلنگی که بر پشت گور
|نشیند برانگیزد از گور شور
|سپه در شگفتی فروماندند
|بران نامدار آفرین خواندند
|همی شد چو نزد تهمتن رسید
|مر او را بران باره تنها بدید
|پس از بارگی با پشوتن بگفت
|که ما را نباید بدو یار و جفت
|چو تنهاست ما نیز تنها شویم
|ز پستی بران تند بالا شویم
|بران گونه رفتند هر دو به رزم
|تو گفتی که اندر جهان نیست بزم
|چو نزدیک گشتند پیر و جوان
|دو شیر سرافراز و دو پهلوان
|خروش آمد از بارهٔ هر دو مرد
|تو گفتی بدرید دشت نبرد
|چنین گفت رستم به آواز سخت
|که ای شاه شادان‌دل و نیک‌بخت
|ازین گونه مستیز و بد را مکوش
|سوی مردمی یاز و بازآر هوش
|اگر جنگ خواهی و خون ریختن
|برین گونه سختی برآویختن
|بگو تا سوار آورم زابلی
|که باشند با خنجر کابلی
|برین رزمگه‌شان به جنگ آوریم
|خود ایدر زمانی درنگ آوریم
|بباشد به کام تو خون ریختن
|ببینی تگاپوی و آویختن
|چنین پاسخ آوردش اسفندیار
|که چندین چه گویی چنین نابکار
|ز ایوان به شبگیر برخاستی
|ازین تند بالا مرا خواستی
|چرا ساختی بند و مکر و فریب
|همانا بدیدی به تنگی نشیب
|چه باید مرا جنگ زابلستان
|وگر جنگ ایران و کابلستان
|مبادا چنین هرگز آیین من
|سزا نیست این کار در دین من
|که ایرانیان را به کشتن دهم
|خود اندر جهان تاج بر سر نهم
|منم پیشرو هرک جنگ آیدم
|وگر پیش جنگ نهنگ آیدم
|ترا گر همی یار باید بیار
|مرا یار هرگز نیاید به کار
|مرا یار در جنگ یزدان بود
|سر و کار با بخت خندان بود
|توی جنگجوی و منم جنگخواه
|بگردیم یک با دگر بی‌سپاه
|ببینیم تا اسپ اسفندیار
|سوی آخور آید همی بی‌سوار
|وگر بارهٔ رستم جنگجوی
|به ایوان نهد بی‌خداوند روی
|نهادند پیمان دو جنگی که کس
|نباشد بران جنگ فریادرس
|نخستین به نیزه برآویختند
|همی خون ز جوشن فرو ریختند
|چنین تا سنانها به هم برشکست
|به شمشیر بردند ناچار دست
|به آوردگه گردن افراختند
|چپ و راست هر دو همی تاختند
|ز نیروی اسپان و زخم سران
|شکسته شد آن تیغهای گران
|چو شیران جنگی برآشوفتند
|پر از خشم اندامها کوفتند
|همان دسته بشکست گرز گران
|فروماند از کار دست سران
|گرفتند زان پس دوال کمر
|دو اسپ تگاور فروبرده سر
|همی زور کرد این بران آن برین
|نجنبید یک شیر بر پشت زین
|پراگنده گشتند ز آوردگاه
|غمی گشته اسپان و مردان تباه
|کف اندر دهانشان شده خون و خاک
|همه گبر و برگستوان چاک‌چاک
|بدانگه که رزم یلان شد دراز
|همی دیر شد رستم سرفراز
|زواره بیاورد زان سو سپاه
|یکی لشکری داغ‌دل کینه‌خواه
|به ایرانیان گفت رستم کجاست
|برین روز بیهوده خامش چراست
|شما سوی رستم به جنگ آمدید
|خرامان به چنگ نهنگ آمدید
|همی دست رستم نخواهید بست
|برین رزمگه بر نشاید نشست
|زواره به دشنام لب برگشاد
|همی کرد گفتار ناخوب یاد
|برآشفت ازان پور اسفندیار
|سواری بد اسپ‌افگن و نامدار
|جوانی که نوش آذرش بود نام
|سرافراز و جنگاور و شادکام
|برآشفت با سگزی آن نامدار
|زبان را به دشنام بگشاد خوار
|چنین گفت کری گو برمنش
|به فرمان شاهان کند بدکنش
|نفرمود ما را یل اسفندیار
|چنین با سگان ساختن کارزار
|که پیچد سر از رای و فرمان او
|که یارد گذشتن ز پیمان او
|اگر جنگ بر نادرستی کنید
|به کار اندرون پیش دستی کنید
|ببینید پیکار جنگاوران
|به تیغ و سنان و به گرز گران
|زواره بفرمود کاندر نهید
|سران را ز خون بر سر افسر نهید
|زواره بیامد به پیش سپاه
|دهاده برآمد ز آوردگاه
|بکشتند ز ایرانیان بی‌شمار
|چو نوش‌آذر آن دید بر ساخت کار
|سمند سرافراز را بر نشست
|بیامد یکی تیغ هندی به دست
|یکی نامور بود الوای نام
|سرافراز و اسپ‌افگن و شادکام
|کجا نیزهٔ رستم او داشتی
|پس پشت او هیچ نگذاشتی
|چو از دور نوش‌آذر او را بدید
|بزد دست و تیغ از میان برکشید
|یکی تیغ زد بر سر و گردنش
|بدو نیمه شد پیل‌پیکر تنش
|زواره برانگیخت اسپ نبرد
|به تندی به نوش‌آذر آواز کرد
|که او را فگندی کنون پای دار
|چو الوای را من نخوانم سوار
|زواره یکی نیزه زد بر برش
|به خاک اندر آمد همانگه سرش
|چو نوش‌آذر نامور کشته شد
|سپه را همه روز برگشته شد
|برادرش گریان و دل پر ز جوش
|جوانی که بد نام او مهرنوش
|غمی شد دل مرد شمشیرزن
|برانگیخت آن بارهٔ پیلتن
|برفت از میان سپه پیش صف
|ز درد جگر بر لب آورده کف
|وزان سو فرامرز چون پیل مست
|بیامد یکی تیغ هندی به دست
|برآویخت با او همی مهرنوش
|دو رویه ز لشکر برآمد خروش
|گرامی دو پرخاشجوی جوان
|یکی شاهزاده دگر پهلوان
|چو شیران جنگی برآشوفتند
|همی بر سر یکدگر کوفتند
|در آوردگه تیز شد مهرنوش
|نبودش همی با فرامرز توش
|بزد تیغ بر گردن اسپ خویش
|سر بادپای اندرافگند پیش
|فرامرز کردش پیاده تباه
|ز خون لعل شد خاک آوردگاه
|چو بهمن برادرش را کشته دید
|زمین زیر او چون گل آغشته دید
|بیامد دوان نزد اسفندیار
|به جایی که بود آتش کارزار
|بدو گفت کای نره شیر ژیان
|سپاهی به جنگ آمد از سگزیان
|دو پور تو نوش‌آذر و مهرنوش
|به خواری به سگزی سپردند هوش
|تو اندر نبردی و ما پر ز درد
|جوانان و کی‌زادگان زیر گرد
|برین تخمه این ننگ تا جاودان
|بماند ز کردار نابخردان
|دل مرد بیدارتر شد ز خشم
|پر از تاب مغز و پر از آب چشم
|به رستم چنین گفت کای بدنشان
|چنین بود پیمان گردنکشان
|تو گفتی که لشکر نیارم به جنگ
|ترا نیست آرایش نام و ننگ
|نداری ز من شرم وز کردگار
|نترسی که پرسند روز شمار
|ندانی که مردان پیمان‌شکن
|ستوده نباشد بر انجمن
|دو سگزی دو پور مرا کشته‌اند
|بران خیرگی باز برگشته‌اند
|چو بشنید رستم غمی گشت سخت
|بلرزید برسان شاخ درخت
|به جان و سر شاه سوگند خورد
|به خورشید و شمشیر و دشت نبرد
|که من جنگ هرگز نفرموده‌ام
|کسی کین چنین کرد نستوده‌ام
|ببندم دو دست برادر کنون
|گر او بود اندر بدی رهنمون
|فرامرز را نیز بسته دو دست
|بیارم بر شاه یزدان‌پرست
|به خون گرانمایگانشان بکش
|مشوران ازین رای بیهوده هش
|چنین گفت با رستم اسفندیار
|که بر کین طاوس نر خون مار
|بریزیم ناخوب و ناخوش بود
|نه آیین شاهان سرکش بود
|تو ای بدنشان چارهٔ خویش ساز
|که آمد زمانت به تنگی فراز
|بر رخش با هردو رانت به تیر
|برآمیزم اکنون چو با آب شیر
|بدان تا کس از بندگان زین سپس
|نجویند کین خداوند کس
|وگر زنده مانی ببندمت چنگ
|به نزدیک شاهت برم بی‌درنگ
|بدو گفت رستم کزین گفت و گوی
|چه باشد مگر کم شود آبروی
|به یزدان پناه و به یزدان گرای
|که اویست بر نیک و بد رهنمای
|کمان برگرفتند و تیر خدنگ
|ببردند از روی خورشید رنگ
|ز پیکان همی آتش افروختند
|به بر بر زره را همی دوختند
|دل شاه ایران بدان تنگ شد
|بروها و چهرش پر آژنگ شد
|چو او دست بردی به سوی کمان
|نرستی کس از تیر او بی‌گمان
|به رنگ طبرخون شدی این جهان
|شدی آفتاب از نهیبش نهان
|یکی چرخ را برکشید از شگاع
|تو گفتی که خورشید شد در شراع
|به تیری که پیکانش الماس بود
|زره پیش او همچو قرطاس بود
|چو او از کمان تیر بگشاد شست
|تن رستم و رخش جنگی بخست
|بر رخش ازان تیرها گشت سست
|نبد باره و مرد جنگی درست
|همی تاخت بر گردش اسفندیار
|نیامد برو تیر رستم به کار
|فرود آمد از رخش رستم چو باد
|سر نامور سوی بالا نهاد
|همان رخش رخشان سوی خانه شد
|چنین با خداوند بیگانه شد
|به بالا ز رستم همی رفت خون
|بشد سست و لرزان که بیستون
|بخندید چون دیدش اسفندیار
|بدو گفت کای رستم نامدار
|چرا گم شد آن نیروی پیل مست
|ز پیکان چرا پیل جنگی بخست
|کجا رفت آن مردی و گرز تو
|به رزم اندرون فره و برز تو
|گریزان به بالا چرا برشدی
|چو آواز شیر ژیان بشندی
|چرا پیل جنگی چو روباه گشت
|ز رزمت چنین دست کوتاه گشت
|تو آنی که دیو از تو گریان شدی
|دد از تف تیغ تو بریان شدی
|زواره پی رخش ناگه بدید
|کزان رود با خستگی در کشید
|سیه شد جهان پیش چشمش به رنگ
|خروشان همی تاخت تا جای جنگ
|تن مرد جنگی چنان خسته دید
|همه خستگیهاش نابسته دید
|بدو گفت خیز اسپ من برنشین
|که پوشد ز بهر تو خفتان کین
|بدو گفت رو پیش دستان بگوی
|کزین دودهٔ سام شد رنگ و بوی
|نگه کن که تا چارهٔ کار چیست
|برین خستگیها بر آزار کیست
|که گر من ز پیکان اسفندیار
|شبی را سرآرم بدین روزگار
|چنان دانم ای زال کامروز من
|ز مادر بزادم بدین انجمن
|چو رفتی همی چارهٔ رخش ساز
|من آیم کنون گر بمانم دراز
|زواره ز پیش برادر برفت
|دو دیده سوی رخش بنهاد تفت
|به پستی همی بود اسفندیار
|خروشید کای رستم نامدار
|به بالا چنین چند باشی به پای
|که خواهد بدن مر ترا رهنمای
|کمان بفگن از دست و ببر بیان
|برآهنج و بگشای تیغ از میان
|پشیمان شو و دست را ده به بند
|کزین پس تو از من نیابی گزند
|بدین خستگی نزد شاهت برم
|ز کردارها بی‌گناهت برم
|وگر جنگ جویی تو اندرز کن
|یکی را نگهبان این مرز کن
|گناهی که کردی ز یزدان بخواه
|سزد گر به پوزش ببخشد گناه
|مگر دادگر باشدت رهنمای
|چو بیرون شوی زین سپنجی سرای
|چنین گفت رستم که بیگاه شد
|ز رزم و ز بد دست کوتاه شد
|شب تیره هرگز که جوید نبرد
|تو اکنون بدین رامشی بازگرد
|من اکنون چنین سوی ایوان شوم
|بیاسایم و یک زمان بغنوم
|ببندم همه خستگیهای خویش
|بخوانم کسی را که دارم به پیش
|زواره فرامرز و دستان سام
|کسی را ز خویشان که دارند نام
|بسازم کنون هرچ فرمان تست
|همه راستی زیر پیمان تست
|بدو گفت رویین تن اسفندیار
|که ای برمنش پیر ناسازگار
|تو مردی بزرگی و زور آزمای
|بسی چاره دانی و نیرنگ و رای
|بدیدم همه فر و زیب ترا
|نخواهم که بینم نشیب ترا
|به جان امشبی دادمت زینهار
|به ایوان رسی کام کژی مخار
|سخن هرچ پذرفتی آن را بکن
|ازین پس مپیمای با من سخن
|بدو گفت رستم که ایدون کنم
|چو بر خستگیها بر افسون کنم
|چو برگشت از رستم اسفندیار
|نگه کرد تا چون رود نامدار
|چو بگذشت مانند کشتی به رود
|همی داد تن را ز یزدان درود
|همی گفت کای داور داد و پاک
|گر از خستگیها شوم من هلاک
|که خواهد ز گردنکشان کین من
|که گیرد دل و راه و آیین من
|چو اسفندیار از پسش بنگرید
|بران روی رودش به خشکی بدید
|همی گفت کین را مخوانید مرد
|یکی ژنده پیلست با دار و برد
|گذر کرد پر خستگیها بر آب
|ازان زخم پیکان شده پرشتاب
|شگفتی بمانده بد اسفندیار
|همی گفت کای داور کامگار
|چنان آفریدی که خود خواستی
|زمان و زمین را بیاراستی
|بدانگه که شد نامور باز جای
|پشوتن بیامد ز پرده‌سرای
|ز نوش‌آذر گرد وز مهر نوش
|خروشیدنی بود با درد و جوش
|سراپردهٔ شاه پر خاک بود
|همه جامهٔ مهتران چاک بود
|فرود آمد از باره اسفندیار
|نهاد آن سر سرکشان برکنار
|همی گفت زارا دو گرد جوان
|که جانتان شد از کالبد با توان
|چنین گفت پس با پشوتن که خیز
|برین کشتگان آب چندین مریز
|که سودی نبینم ز خون ریختن
|نشاید به مرگ اندر آویختن
|همه مرگ راایم برنا و پیر
|به رفتن خرد بادمان دستگیر
|به تابوت زرین و در مهد ساج
|فرستادشان زی خداوند تاج
|پیامی فرستاد نزد پدر
|که آن شاخ رای تو آمد به بر
|تو کشتی به آب اندر انداختی
|ز رستم همی چاکری ساختی
|چو تابوت نوش‌آذر و مهرنوش
|ببینی تو در آز چندین مکوش
|به چرم اندر است گاو اسفندیار
|ندانم چه راند بدو روزگار
|نشست از بر تخت با سوک و درد
|سخنهای رستم همه یادکرد
|چنین گفت پس با پشوتن که شیر
|بپیچد ز چنگال مرد دلیر
|به رستم نگه کردم امروز من
|بران برز بالای آن پیلتن
|ستایش گرفتم به یزدان پاک
|کزویست امید و زو بیم و باک
|که پروردگار آن چنان آفرید
|بران آفرین کو جهان آفرید
|چنین کارها رفت بر دست او
|که دریای چین بود تا شست او
|همی برکشیدی ز دریا نهنگ
|به دم در کشیدی ز هامون پلنگ
|بران سان بخستم تنش را به تیر
|که از خون او خاک شد آبگیر
|ز بالا پیاده به پیمان برفت
|سوی رود با گبر و شمشیر تفت
|برآمد چنان خسته زان آبگیر
|سراسر تنش پر ز پیکان تیر
|برآنم که چون او به ایوان رسد
|روانش ز ایوان به کیوان رسد
|وزان روی رستم به ایوان رسید
|مر او را بران گونه دستان بدید
|زواره فرامرز گریان شدند
|ازان خستگیهاش بریان شدند
|ز سربر همی کند رودابه موی
|بر آواز ایشان همی خست روی
|زواره به زودی گشادش میان
|ازو برکشیدند ببر بیان
|هرانکس که دانا بد از کشورش
|نشستند یکسر همه بر درش
|بفرمود تا رخش را پیش اوی
|ببردند و هرکس که بد چاره‌جوی
|گرانمایه دستان همی کند موی
|بران خستگیها بمالید روی
|همی گفت من زنده با پیر سر
|بدیدم بدین سان گرامی پسر
|بدو گفت رستم کزین غم چه سود
|که این ز آسمان بودنی کار بود
|به پیش است کاری که دشوارتر
|وزو جان من پر ز تیمارتر
|که هرچند من بیش پوزش کنم
|که این شیردل را فروزش کنم
|نجوید همی جز همه ناخوشی
|به گفتار و کردار و گردنکشی
|رسیدم ز هر سو به گرد جهان
|خبر یافتم ز آشکار و نهان
|گرفتم کمربند دیو سپید
|زدم بر زمین همچو یک شاخ بید
|نتابم همی سر ز اسفندیار
|ازان زور و آن بخشش کارزار
|خدنگم ز سندان گذر یافتی
|زبون داشتی گر سپر یافتی
|زدم چند بر گبر اسفندیار
|گراینده دست مرا داشت خوار
|همان تیغ من گر بدیدی پلنگ
|نهان داشتی خویشتن زیر سنگ
|نبرد همی جوشن اندر برش
|نه آن پارهٔ پرنیان بر سرش
|سپاسم ز یزدان که شب تیره شد
|دران تیرگی چشم او خیره شد
|به رستم من از چنگ آن اژدها
|ندانم کزین خسته آیم رها
|چه اندیشم اکنون جزین نیست رای
|که فردا بگردانم از رخش پای
|به جایی شوم کو نیاید نشان
|به زابلستان گر کند سرفشان
|سرانجام ازان کار سیر آید او
|اگرچه ز بد سیر دیر آید او
|بدو گفت زال ای پسر گوش دار
|سخن چون به یاد آوری هوش دار
|همه کارهای جهان را در است
|مگر مرگ کانرا دری دیگر است
|یکی چاره دانم من این را گزین
|که سیمرغ را یار خوانم برین
|گر او باشدم زین سخن رهنمای
|بماند به ما کشور و بوم و جای
|ببودند هر دو بران رای مند
|سپهبد برآمد به بالا بلند
|از ایوان سه مجمر پر آتش ببرد
|برفتند با او سه هشیار و گرد
|فسونگر چو بر تیغ بالا رسید
|ز دیبا یکی پر بیرون کشید
|ز مجمر یکی آتشی برفروخت
|به بالای آن پر لختی بسوخت
|چو پاسی ازان تیره شب درگذشت
|تو گفتی چو آهن سیاه ابر گشت
|همانگه چو مرغ از هوا بنگرید
|درخشیدن آتش تیز دید
|نشسته برش زال با درد و غم
|ز پرواز مرغ اندر آمد دژم
|بشد پیش با عود زال از فراز
|ستودش فراوان و بردش نماز
|به پیشش سه مجمر پر از بوی کرد
|ز خون جگر بر دو رخ جوی کرد
|بدو گفت سیمرغ شاها چه بود
|که آمد ازین سان نیازت به دود
|چنین گفت کاین بد به دشمن رساد
|که بر من رسید از بد بدنژاد
|تن رستم شیردل خسته شد
|ازان خستگی جان من بسته شد
|کزان خستگی بیم جانست و بس
|بران گونه خسته ندیدست کس
|همان رخش گویی که بیجان شدست
|ز پیکان تنش زار و بیجان شدست
|بیامد برین کشور اسفندیار
|نکوبد همی جز در کارزار
|نجوید همی کشور و تاج و تخت
|برو بار خواهد همی با درخت
|بدو گفت سیمرغ کای پهلوان
|مباش اندرین کار خسته‌روان
|سزد گر نمایی به من رخش را
|همان سرفراز جهان‌بخش را
|کسی سوی رستم فرستاد زال
|که لختی به چاره برافراز یال
|بفرمای تا رخش را همچنان
|بیارند پیش من اندر زمان
|چو رستم بران تند بالا رسید
|همان مرغ روشن‌دل او را بدید
|بدو گفت کای ژنده پیل بلند
|ز دست که گشتی بدین سان نژند
|چرا رزم جستی ز اسفندیار
|چرا آتش افگندی اندر کنار
|بدو گفت زال ای خداوند مهر
|چو اکنون نمودی بما پاک چهر
|گر ایدونک رستم نگردد درست
|کجا خواهم اندر جهان جای جست
|همه سیستان پاک ویران کنند
|به کام دلیران ایران کنند
|شود کنده این تخمهٔ ما ز بن
|کنون بر چه رانیم یکسر سخن
|نگه کرد مرغ اندران خستگی
|بدید اندرو راه پیوستگی
|ازو چار پیکان به بیرون کشید
|به منقار از ان خستگی خون کشید
|بران خستگیها بمالید پر
|هم اندر زمان گشت با زیب و فر
|بدو گفت کاین خستگیها ببند
|همی باش یکچند دور از گزند
|یکی پر من تر بگردان به شیر
|بمال اندران خستگیهای تیر
|بران همنشان رخش را پیش خواست
|فرو کرد منقار بر دست راست
|برون کرد پیکان شش از گردنش
|نبد خسته گر بسته جایی تنش
|همانگه خروشی برآورد رخش
|بخندید شادان دل تاج‌بخش
|بدو گفت مرغ ای گو پیلتن
|توی نامبردار هر انجمن
|چرا رزم جستی ز اسفندیار
|که او هست رویین‌تن و نامدار
|بدو گفت رستم گر او را ز بند
|نبودی دل من نگشتی نژند
|مرا کشتن آسان‌تر آید ز ننگ
|وگر بازمانم به جایی ز جنگ
|چنین داد پاسخ کز اسفندیار
|اگر سر بجا آوری نیست عار
|که اندر زمانه چنویی نخاست
|بدو دارد ایران همی پشت راست
|بپرهیزی از وی نباشد شگفت
|مرا از خود اندازه باید گرفت
|که آن جفت من مرغ با دستگاه
|به دستان و شمشیر کردش تباه
|اگر با من اکنون تو پیمان کنی
|سر از جنگ جستن پشمان کنی
|نجویی فزونی به اسفندیار
|گه کوشش و جستن کارزار
|ور ایدونک او را بیامد زمان
|نیندیشی از پوزش بی‌گمان
|پس‌انگه یکی چاره سازم ترا
|به خورشید سر برفرازم ترا
|چو بشنید رستم دلش شاد شد
|از اندیشهٔ بستن آزاد شد
|بدو گفت کز گفت تو نگذرم
|وگر تیغ بارد هوا بر سرم
|چنین گفت سیمرغ کز راه مهر
|بگویم کنون باتو راز سپهر
|که هرکس که او خون اسفندیار
|بریزد ورا بشکرد روزگار
|همان نیز تا زنده باشد ز رنج
|رهایی نیابد نماندش گنج
|بدین گیتیش شوربختی بود
|وگر بگذرد رنج و سختی بود
|شگفتی نمایم هم امشب ترا
|ببندم ز گفتار بد لب ترا
|برو رخش رخشنده را برنشین
|یکی خنجر آبگون برگزین
|چو بشنید رستم میان را ببست
|وزان جایگه رخش را برنشست
|به سیمرغ گفت ای گزین جهان
|چه خواهد برین مرگ ما ناگهان
|جهان یادگارست و ما رفتنی
|به گیتی نماند بجز مردمی
|به نام نکو گر بمیرم رواست
|مرا نام باید که تن مرگ راست
|کجا شد فریدون و هوشنگ شاه
|که بودند با گنج و تخت و کلاه
|برفتند و ما را سپردند جای
|جهان را چنین است آیین و رای
|همی راند تا پیش دریا رسید
|ز سیمرغ روی هوا تیره دید
|چو آمد به نزدیک دریا فراز
|فرود آمد آن مرغ گردنفراز
|به رستم نمود آن زمان راه خشک
|همی آمد از باد او بوی مشک
|بمالید بر ترکش پر خویش
|بفرمود تا رستم آمدش پیش
|گزی دید بر خاک سر بر هوا
|نشست از برش مرغ فرمانروا
|بدو گفت شاخی گزین راست‌تر
|سرش برترین و تنش کاست‌تر
|بدان گز بود هوش اسفندیار
|تو این چوب را خوار مایه مدار
|بر آتش مرین چوب را راست کن
|نگه کن یکی نغز پیکان کهن
|بنه پر و پیکان و برو بر نشان
|نمودم ترا از گزندش نشان
|چو ببرید رستم تن شاخ گز
|بیامد ز دریا به ایوان و رز
|بران کار سیمرغ بد رهنمای
|همی بود بر تارک او به پای
|بدو گفت اکنون چو اسفندیار
|بیاید بجوید ز تو کارزار
|تو خواهش کن و لابه و راستی
|مکوب ایچ گونه در کاستی
|مگر بازگردد به شیرین سخن
|بیاد آیدش روزگار کهن
|که تو چند گه بودی اندر جهان
|به رنج و به سختی ز بهر مهان
|چو پوزش کنی چند نپذیردت
|همی از فرومایگان گیردت
|به زه کن کمان را و این چوب گز
|بدین گونه پرورده در آب رز
|ابر چشم او راست کن هر دو دست
|چنانچون بود مردم گزپرست
|زمانه برد راست آن را به چشم
|بدانگه که باشد دلت پر ز خشم
|تن زال را مرغ پدرود کرد
|ازو تار وز خویشتن پود کرد
|ازان جایگه نیک‌دل برپرید
|چو اندر هوا رستم او را بدید
|یکی آتش چوب پرتاب کرد
|دلش را بران رزم شاداب کرد
|یکی تیز پیکان بدو در نشاند
|چپ و راست پرها بروبر نشاند
|سپیده همانگه ز که بر دمید
|میان شب تیره اندر چمید
|بپوشید رستم سلیح نبرد
|همی از جهان آفرین یاد کرد
|چو آمد بر لشکر نامدار
|که کین جوید از رزم اسفندیار
|بدو گفت برخیز ازین خواب خوش
|برآویز با رستم کینه‌کش
|چو بشنید آوازش اسفندیار
|سلیح جهان پیش او گشت خوار
|چنین گفت پس با پشوتن که شیر
|بپیچد ز چنگال مرد دلیر
|گمانی نبردم که رستم ز راه
|به ایوان کشد ببر و گبر و کلاه
|همان بارکش رخش زیراندرش
|ز پیکان نبود ایچ پیدا برش
|شنیدم که دستان جادوپرست
|به هنگام یازد به خورشید دست
|چو خشم آرد از جادوان بگذرد
|برابر نکردم پس این با خرد
|پشوتن بدو گفت پر آب چشم
|که بر دشمنت باد تیمار و خشم
|چه بودت که امروز پژمرده‌ای
|همانا به شب خواب نشمرده‌ای
|میان جهان این دو یل را چه بود
|که چندین همی رنج باید فزود
|بدانم که بخت تو شد کندرو
|که کین آورد هر زمان نو به نو
|بپوشید جوشن یل اسفندیار
|بیامد بر رستم نامدار
|خروشید چون روی رستم بدید
|که نام تو باد از جهان ناپدید
|فراموش کردی تو سگزی مگر
|کمان و بر مرد پرخاشخر
|ز نیرنگ زالی بدین سان درست
|وگرنه که پایت همی گور جست
|بکوبمت زین گونه امروز یال
|کزین پس نبیند ترا زنده زال
|چنین گفت رستم به اسفندیار
|که ای سیر ناگشته از کارزار
|بترس از جهاندار یزدان پاک
|خرد را مکن با دل اندر مغاک
|من امروز نز بهر جنگ آمدم
|پی پوزش و نام و ننگ آمدم
|تو با من به بیداد کوشی همی
|دو چشم خرد را بپوشی همی
|به خورشید و ماه و به استا و زند
|که دل را نرانی به راه گزند
|نگیری به یاد آن سخنها که رفت
|وگر پوست بر تن کسی را بکفت
|بیابی ببینی یکی خان من
|روندست کام تو بر جان من
|گشایم در گنج دیرینه باز
|کجا گرد کردم به سال دراز
|کنم بار بر بارگیهای خویش
|به گنجور ده تا براند ز پیش
|برابر همی با تو آیم به راه
|کنم هرچ فرمان دهی پیش شاه
|اگر کشتنیم او کشد شایدم
|همان نیز اگر بند فرمایدم
|همی چاره جویم که تا روزگار
|ترا سیر گرداند از کارزار
|نگه کن که دانای پیشی چه گفت
|که هرگز مباد اختر شوم جفت
|چنین داد پاسخ که مرد فریب
|نیم روز پرخاش و روز نهیب
|اگر زنده خواهی که ماند به جای
|نخستین سخن بند بر نه به پای
|از ایوان و خان چند گویی همی
|رخ آشتی را بشویی همی
|دگر باره رستم زبان برگشاد
|مکن شهریارا ز بیداد یاد
|مکن نام من در جهان زشت و خوار
|که جز بد نیاید ازین کارزار
|هزارانت گوهر دهم شاهوار
|همان یارهٔ زر با گوشوار
|هزارانت بنده دهم نوش‌لب
|پرستنده باشد ترا روز و شب
|هزارت کنیزک دهم خلخی
|که زیبای تاج‌اند با فرخی
|دگر گنج سام نریمان و زال
|گشایم به پیش تو ای بی‌همال
|همه پاک پیش تو گرد آورم
|ز زابلستان نیز مرد آورم
|که تا مر ترا نیز فرمان کنند
|روان را به فرمان گروگان کنند
|ازان پس به پیشت پرستارورا
|دوان با تو آیم بر شهریار
|ز دل دور کن شهریارا تو کین
|مکن دیو را با خرد همنشین
|جز از بند دیگر ترا دست هست
|بمن بر که شاهی و یزدان پرست
|که از بند تا جاودان نام بد
|بماند به من وز تو انجام بد
|به رستم چنین گفت اسفندیار
|که تا چندگویی سخن نابکار
|مرا گویی از راه یزدان بگرد
|ز فرمان شاه جهانبان بگرد
|که هرکو ز فرمان شاه جهان
|بگردد سرآید بدو بر زمان
|جز از بند گر کوشش (و) کارزار
|به پیشم دگرگونه پاسخ میار
|به تندی به پاسخ گو نامدار
|چنین گفت کای پرهنر شهریار
|همی خوار داری تو گفتار من
|به خیره بجویی تو آزار من
|چنین داد پاسخ که چند از فریب
|همانا به تنگ اندر آمد نشیب
|بدانست رستم که لابه به کار
|نیاید همی پیش اسفندیار
|کمان را به زه کرد و آن تیر گز
|که پیکانش را داده بد آب رز
|همی راند تیر گز اندر کمان
|سر خویش کرده سوی آسمان
|همی گفت کای پاک دادار هور
|فزایندهٔ دانش و فر و زور
|همی بینی این پاک جان مرا
|توان مرا هم روان مرا
|که چندین بپیچم که اسفندیار
|مگر سر بپیچاند از کارزار
|تو دانی که بیداد کوشد همی
|همی جنگ و مردی فروشد همی
|به بادافره این گناهم مگیر
|توی آفرینندهٔ ماه و تیر
|چو خودکامه جنگی بدید آن درنگ
|که رستم همی دیر شد سوی جنگ
|بدو گفت کای سگزی بدگمان
|نشد سیر جانت ز تیر و کمان
|ببینی کنون تیر گشتاسپی
|دل شیر و پیکان لهراسپی
|یکی تیر بر ترگ رستم بزد
|چنان کز کمان سواران سزد
|تهمتن گز اندر کمان راند زود
|بران سان که سیمرغ فرموده بود
|بزد تیر بر چشم اسفندیار
|سیه شد جهان پیش آن نامدار
|خم آورد بالای سرو سهی
|ازو دور شد دانش و فرهی
|نگون شد سر شاه یزدان‌پرست
|بیفتاد چاچی کمانش ز دست
|گرفته بش و یال اسپ سیاه
|ز خون لعل شد خاک آوردگاه
|چنین گفت رستم به اسفندیار
|که آوردی آن تخم زفتی به بار
|تو آنی که گفتی که رویین تنم
|بلند آسمان بر زمین بر زنم
|من از شست تو هشت تیر خدنگ
|بخوردم ننالیدم از نام و ننگ
|به یک تیر برگشتی از کارزار
|بخفتی بران بارهٔ نامدار
|هم‌اکنون به خاک اندر آید سرت
|بسوزد دل مهربان مادرت
|هم‌انگه سر نامبردار شاه
|نگون اندر آمد ز پشت سپاه
|زمانی همی بود تا یافت هوش
|بر خاک بنشست و بگشاد گوش
|سر تیر بگرفت و بیرون کشید
|همی پر و پیکانش در خون کشید
|همانگه به بهمن رسید آگهی
|که تیره شد آن فر شاهنشهی
|بیامد به پیش پشوتن بگفت
|که پیکار ما گشت با درد جفت
|تن ژنده پیل اندر آمد به خاک
|دل ما ازین درد کردند چاک
|برفتد هر دو پیاده دوان
|ز پیش سپه تا بر پهلوان
|بدیدند جنگی برش پر ز خون
|یکی تیر پرخون به دست اندرون
|پشوتن بر و جامه را کرد چاک
|خروشان به سر بر همی کرد خاک
|همی گشت بهمن به خاک اندرون
|بمالید رخ را بدان گرم خون
|پشوتن همی گفت راز جهان
|که داند ز دین‌آوران و مهان
|چو اسفندیاری که از بهر دین
|به مردی برآهیخت شمشیر کین
|جهان کرد پاک از بد بت‌پرست
|به بد کار هرگز نیازید دست
|به روز جوانی هلاک آمدش
|سر تاجور سوی خاک آمدش
|بدی را کزو هست گیتی به درد
|پرآزار ازو جان آزاد مرد
|فراوان برو بگذرد روزگار
|که هرگز نبیند بد کارزار
|جوانان گرفتندش اندر کنار
|همی خون ستردند زان شهریار
|پشوتن بروبر همی مویه کرد
|رخی پر ز خون و دلی پر ز درد
|همی گفت زار ای یل اسفندیار
|جهانجوی و از تخمهٔ شهریار
|که کند این چنین کوه جنگی ز جای
|که افگند شیر ژیان را ز پای
|که کند این پسندیده دندان پیل
|که آگند با موج دریای نیل
|چه آمد برین تخمه از چشم بد
|که بر بدکنش بی‌گمان بد رسد
|کجا شد به رزم اندرون ساز تو
|کجا شد به بزم آن خوش آواز تو
|کجا شد دل و هوش و آیین تو
|توانایی و اختر و دین تو
|چو کردی جهان را ز بدخواه پاک
|نیامدت از پیل وز شیر باک
|کنون آمدت سودمندی به کار
|که در خاک بیند ترا روزگار
|که نفرین برین تاج و این تخت باد
|بدین کوشش بیش و این بخت باد
|که چو تو سواری دلیر و جوان
|سرافراز و دانا و روشن‌روان
|بدین سان شود کشته در کارزار
|به زاری سرآید برو روزگار
|که مه تاج بادا و مه تخت شاه
|مه گشتاسپ و جاماسپ و آن بارگاه
|چنین گفت پر دانش اسفندیار
|که ای مرد دانای به روزگار
|مکن خویشتن پیش من بر تباه
|چنین بود بهر من از تاج و گاه
|تن کشته را خاک باشد نهال
|تو از کشتن من بدین سان منال
|کجا شد فریدون و هوشنگ و جم
|ز باد آمده باز گردد به دم
|همان پاک‌زاده نیاکان ما
|گزیده سرافراز و پاکان ما
|برفتند و ما را سپردند جای
|نماند کس اندر سپنجی سرای
|فراوان بکوشیدم اندر جهان
|چه در آشکار و چه اندر نهان
|که تا رای یزدان به جای آورم
|خرد را بدین رهنمای آورم
|چو از من گرفت ای سخن روشنی
|ز بد بسته شد راه آهرمنی
|زمانه بیازید چنگال تیز
|نبد زو مرا روزگار گریز
|امید من آنست کاندر بهشت
|دل‌افروز من بدرود هرچ کشت
|به مردی مرا پور دستان نکشت
|نگه کن بدین گز که دارم به مشت
|بدین چوب شد روزگارم به سر
|ز سیمرغ وز رستم چاره‌گر
|فسونها و نیرنگها زال ساخت
|که اروند و بند جهان او شناخت
|چو اسفندیار این سخن یاد کرد
|بپیچید و بگریست رستم به درد
|چنین گفت کز دیو ناسازگار
|ترا بهره رنج من آمد به کار
|چنانست کو گفت یکسر سخن
|ز مردی به کژی نیفگند بن
|که تا من به گیتی کمر بسته‌ام
|بسی رزم گردنکشان جسته‌ام
|سواری ندیدم چو اسفندیار
|زره‌دار با جوشن کارزار
|چو بیچاره برگشتم از دست اوی
|بدیدم کمان و بر و شست اوی
|سوی چاره گشتم ز بیچارگی
|بدادم بدو سر به یکبارگی
|زمان ورا در کمان ساختم
|چو روزش سرآمد بینداختم
|گر او را همی روز باز آمدی
|مرا کار گز کی فراز آمدی
|ازین خاک تیره بباید شدن
|به پرهیز یک دم نشاید زدن
|همانست کز گز بهانه منم
|وزین تیرگی در فسانه منم
|چنین گفت با رستم اسفندیار
|که اکنون سرآمد مرا روزگار
|تو اکنون مپرهیز و خیز ایدر آی
|که ما را دگرگونه‌تر گشت رای
|مگر بشنوی پند و اندرز من
|بدانی سر مایه و ارز من
|بکوشی و آن را بجای آوری
|بزرگی برین رهنمای آوری
|تهمتن به گفتار او داد گوش
|پیاده بیامد برش با خروش
|همی ریخت از دیدگان آب گرم
|همی مویه کردش به آوای نرم
|چو دستان خبر یافت از رزمگاه
|ز ایوان چو باد اندر آمد به راه
|ز خانه بیامد به دشت نبرد
|دو دیده پر از آب و دل پر ز درد
|زواره فرامرز چو بیهشان
|برفتند چندی ز گردنکشان
|خروشی برآمد ز آوردگاه
|که تاریک شد روی خورشید و ماه
|به رستم چنین گفت زال ای پسر
|ترا بیش گریم به درد جگر
|که ایدون شنیدم ز دانای چین
|ز اخترشناسان ایران زمین
|که هرکس که او خون اسفندیار
|بریزد سرآید برو روزگار
|بدین گیتیش شوربختی بود
|وگر بگذرد رنج و سختی بود
|چنین گفت با رستم اسفندیار
|که از تو ندیدم بد روزگار
|زمانه چنین بود و بود آنچ بود
|سخن هرچ گویم بباید شنود
|بهانه تو بودی پدر بد زمان
|نه رستم نه سیمرغ و تیر و کمان
|مرا گفت رو سیستان را بسوز
|نخواهم کزین پس بود نیمروز
|بکوشید تا لشکر و تاج و گنج
|بدو ماند و من بمانم به رنج
|کنون بهمن این نامور پور من
|خردمند و بیدار دستور من
|بمیرم پدروارش اندر پذیر
|همه هرچ گویم ترا یادگیر
|به زابلستان در ورا شاد دار
|سخنهای بدگوی را یاد دار
|بیاموزش آرایش کارزار
|نشستنگه بزم و دشت شکار
|می و رامش و زخم چوگان و کار
|بزرگی و برخوردن از روزگار
|چنین گفت جاماسپ گم بوده نام
|که هرگز به گیتی مبیناد کام
|که بهمن ز من یادگاری بود
|سرافرازتر شهریاری بود
|تهمتن چو بشنید بر پای خاست
|ببر زد به فرمان او دست راست
|که تو بگذری زین سخن نگذرم
|سخن هرچ گفتی به جای آورم
|نشانمش بر نامور تخت عاج
|نهم بر سرش بر دلارای تاج
|ز رستم چو بشنید گویا سخن
|بدو گفت نوگیر چون شد کهن
|چنان دان که یزدان گوای منست
|برین دین به رهنمای منست
|کزین نیکویها که تو کرده‌ای
|ز شاهان پیشین که پرورده‌ای
|کنون نیک نامت به بد بازگشت
|ز من روی گیتی پرآواز گشت
|غم آمد روان ترا بهره زین
|چنین بود رای جهان‌آفرین
|چنین گفت پس با پشوتن که من
|نجویم همی زین جهان جز کفن
|چو من بگذرم زین سپنجی سرای
|تو لشکر بیارای و شو باز جای
|چو رفتی به ایران پدر را بگوی
|که چون کام یابی بهانه مجوی
|زمانه سراسر به کام تو گشت
|همه مرزها پر ز نام تو گشت
|امیدم نه این بود نزدیک تو
|سزا این بد از جان تاریک تو
|جهان راست کردم به شمشیر داد
|به بد کس نیارست کرد از تو یاد
|به ایران چو دین بهی راست شد
|بزرگی و شاهی مرا خواست شد
|به پیش سران پندها دادیم
|نهانی به کشتن فرستادیم
|کنون زین سخن یافتی کام دل
|بیارای و بنشین به آرام دل
|چو ایمن شدی مرگ را دور کن
|به ایوان شاهی یکی سور کن
|ترا تخت سختی و کوشش مرا
|ترا نام تابوت و پوشش مرا
|چه گفت آن جهاندیده دهقان پیر
|که نگریزد از مرگ پیکان تیر
|مشو ایمن از گنج و تاج و سپاه
|روانم ترا چشم دارد به راه
|چو آیی بهم پیش داور شویم
|بگوییم و گفتار او بشنویم
|کزو بازگردی به مادر بگوی
|که سیر آمد از رزم پرخاشجوی
|که با تیر او گبر چون باد بود
|گذر کرده بر کوه پولاد بود
|پس من تو زود آیی ای مهربان
|تو از من مرنج و مرنجان روان
|برهنه مکن روی بر انجمن
|مبین نیز چهر من اندر کفن
|ز دیدار زاری بیفزایدت
|کس از بخردان نیز نستایدت
|همان خواهران را و جفت مرا
|که جویا بدندی نهفت مرا
|بگویی بدان پرهنر بخردان
|که پدرود باشید تا جاودان
|ز تاج پدر بر سرم بد رسید
|در گنج را جان من شد کلید
|فرستادم اینک به نزدیک او
|که شرم آورد جان تاریک او
|بگفت این و برزد یکی تیز دم
|که بر من ز گشتاسپ آمد ستم
|هم‌انگه برفت از تنش جان پاک
|تن خسته افگنده بر تیره خاک
|تهمتن بنزد پشوتن رسید
|همه جامه بر تن سراسر درید
|بر و جامه رستم همی پاره کرد
|سرش پر ز خاک و دلش پر ز درد
|همی گفت زار ای نبرده سوار
|نیا شاه جنگی پدر شهریار
|به خوبی شده در جهان نام من
|ز گشتاسپ بد شد سرانجام من
|چو بسیار بگریست با کشته گفت
|که ای در جهان شاه بی‌یار و جفت
|روان تو بادا میان بهشت
|بداندیش تو بدرود هرچ کشت
|زواره بدو گفت کای نامدار
|نبایست پذرفت زو زینهار
|ز دهقان تو نشنیدی آن داستان
|که یاد آرد از گفتهٔ باستان
|که گر پروری بچهٔ نره‌شیر
|شود تیزدندان و گردد دلیر
|چو سر برکشد زود جوید شکار
|نخست اندر آید به پروردگار
|دو پهلو برآشفته از خشم بد
|نخستین ازان بد به زابل رسد
|چو شد کشته شاهی چو اسفندیار
|ببینند ازین پس بد روزگار
|ز بهمن رسد بد به زابلستان
|بپیچند پیران کابلستان
|نگه کن که چون او شود تاجدار
|به پیش آورد کین اسفندیار
|بدو گفت رستم که با آسمان
|نتابد بداندیش و نیکی گمان
|من آن برگزیدم که چشم خرد
|بدو بنگرد نام یاد آورد
|گر او بد کند پیچد از روزگار
|تو چشم بلا را به تندی مخار
|یکی نغز تابوت کرد آهنین
|بگسترد فرشی ز دیبای چین
|بیندود یک روی آهن به قیر
|پراگند بر قیر مشک و عبیر
|ز دیبای زربفت کردش کفن
|خروشان برو نامدار انجمن
|ازان پس بپوشید روشن برش
|ز پیروزه بر سر نهاد افسرش
|سر تنگ تابوت کردند سخت
|شد آن بارور خسروانی درخت
|چل اشتر بیاورد رستم گزین
|ز بالا فروهشته دیبای چین
|دو اشتر بدی زیر تابوت شاه
|چپ و راست پیش و پس‌اندر سپاه
|همه خسته روی و همه کنده موی
|زبان شاه گوی و روان شاه‌جوی
|بریده بش و دم اسپ سیاه
|پشوتن همی برد پیش سپاه
|برو بر نهاده نگونسار زین
|ز زین اندرآویخته گرز کین
|همان نامور خود و خفتان اوی
|همان جوله و مغفر جنگجوی
|سپه رفت و بهمن به زابل بماند
|به مژگان همی خون دل برفشاند
|تهمتن ببردش به ایوان خویش
|همی پرورانید چون جان خویش
|به گشتاسپ آگاهی آمد ز راه
|نگون شد سر نامبردار شاه
|همی جامه را چاک زد بر برش
|به خاک اندر آمد سر و افسرش
|خروشی برآمد ز ایوان به زار
|جهان شد پر از نام اسفندیار
|به ایران ز هر سو که رفت آگهی
|بینداخت هرکس کلاه مهی
|همی گفت گشتاسپ کای پاک دین
|که چون تو نبیند زمان و زمین
|پس از روزگار منوچهر باز
|نیامد چو تو نیز گردنفراز
|بیالود تیغ و بپالود کیش
|مهان را همی داشت بر جای خویش
|بزرگان ایران گرفتند خشم
|ز آزرم گشتاسپ شستند چشم
|به آواز گفتند کای شوربخت
|چو اسفندیاری تو از بهر تخت
|به زابل فرستی به کشتن دهی
|تو بر گاه تاج مهی برنهی
|سرت را ز تاج کیان شرم باد
|به رفتن پی اخترت نرم باد
|برفتند یکسر ز ایوان او
|پر از خاک شد کاخ و دیوان او
|چو آگاه شد مادر و خواهران
|ز ایوان برفتند با دختران
|برهنه سر و پای پرگرد و خاک
|به تن بر همه جامه کردند چاک
|پشوتن همی رفت گریان به راه
|پس پشت تابوت و اسپ سیاه
|زنان از پشوتن درآویختند
|همی خون ز مژگان فرو ریختند
|که این بند تابوت را برگشای
|تن خسته یک بار ما را نمای
|پشوتن غمی شد میان زنان
|خروشان و گوشت از دو بازو کنان
|به آهنگران گفت سوهان تیز
|بیارید کامد کنون رستخیز
|سر تنگ تابوت را باز کرد
|به نوی یکی مویه آغاز کرد
|چو مادرش با خواهران روی شاه
|پر از مشک دیدند ریش سیاه
|برفتند یکسر ز بالین شاه
|خروشان به نزدیک اسپ سیاه
|بسودند پر مهر یال و برش
|کتایون همی ریخت خاک از برش
|کزو شاه را روز برگشته بود
|به آورد بر پشت او کشته بود
|کزین پس کرا برد خواهی به جنگ
|کرا داد خواهی به چنگ نهنگ
|به یالش همی اندرآویختند
|همی خاک بر تارکش ریختند
|به ابر اندر آمد خروش سپاه
|پشوتن بیامد به ایوان شاه
|خروشید و دیدش نبردش نماز
|بیامد به نزدیک تختش فراز
|به آواز گفت ای سر سرکشان
|ز برگشتن بختت آمد نشان
|ازین با تن خویش بد کرده‌ای
|دم از شهر ایران برآورده‌ای
|ز تو دور شد فره و بخردی
|بیابی تو بادافره ایزدی
|شکسته شد این نامور پشت تو
|کزین پس بود باد در مشت تو
|پسر را به خون دادی از بهر تخت
|که مه تخت بیناد چشمت مه بخت
|جهانی پر از دشمن و پر بدان
|نماند بع تو تاج تا جاودان
|بدین گیتیت در نکوهش بود
|به روز شمارت پژوهش بود
|بگفت این و رخ سوی جاماسپ کرد
|که ای شوم بدکیش و بدزاد مرد
|ز گیتی ندانی سخن جز دروغ
|به کژی گرفتی ز هرکس فروغ
|میان کیان دشمنی افگنی
|همی این بدان آن بدین برزنی
|ندانی همی جز بد آموختن
|گسستن ز نیکی بدی توختن
|یکی کشت کردی تو اندر جهان
|که کس ندرود آشکار و نهان
|بزرگی به گفتار تو کشته شد
|که روز بزرگان همه گشته شد
|تو آموختی شاه را راه کژ
|ایا پیر بی‌راه و کوتاه و کژ
|تو گفتی که هوش یل اسفندیار
|بود بر کف رستم نامدار
|بگفت این و گویا زبان برگشاد
|همه پند و اندرز او کرد یاد
|هم اندرز بهمن به رستم بگفت
|برآورد رازی که بود از نهفت
|چو بشنید اندرز او شهریار
|پشیمان شد از کار اسفندیار
|پشوتن بگفت آنچ بودش نهان
|به آواز با شهریار جهان
|چو پردخته گشت از بزرگان سرای
|برفتند به آفرید و همای
|به پیش پدر بر بخستند روی
|ز درد برادر بکندند موی
|به گشتاسپ گفتند کای نامدار
|نیندیشی از کار اسفندیار
|کجا شد نخستین به کین زریر
|همی گور بستد ز چنگال شیر
|ز ترکان همی کین او بازخواست
|بدو شد همی پادشاهیت راست
|به گفتار بدگوش کردی به بند
|بغل گران و به گرز و کمند
|چو او بسته آمد نیا کشته شد
|سپه را همه روز برگشته شد
|چو ارجاسپ آمد ز خلخ به بلخ
|همه زندگانی شد از رنج تلخ
|چو ما را که پوشیده داریم روی
|برهنه بیاورد ز ایوان به کوی
|چو نوش‌آذر زردهشتی بکشت
|گرفت آن زمان پادشاهی به مشت
|تو دانی که فرزند مردی چه کرد
|برآورد ازیشان دم و دود و گرد
|ز رویین دژ آورد ما را برت
|نگهبان کشور بد و افسرت
|از ایدر به زابل فرستادیش
|بسی پند و اندرزها دادیش
|که تا از پی تاج بیجان شود
|جهانی برو زار و پیچان شود
|نه سیمرغ کشتش نه رستم نه زال
|تو کشتی مر او را چو کشتی منال
|ترا شرم بادا ز ریش سپید
|که فرزند کشتی ز بهر امید
|جهاندار پیش از تو بسیار بود
|که بر تخت شاهی سزاوار بود
|به کشتن ندادند فرزند را
|نه از دودهٔ خویش و پیوند را
|چنین گفت پس با پشوتن که خیز
|برین آتش تیزبر آب ریز
|بیامد پشوتن ز ایوان شاه
|زنان را بیاورد زان جایگاه
|پشوتن چنین گفت با مادرش
|که چندین به تنگی چه کوبی درش
|که او شاد خفتست و روشن‌روان
|چو سیر آمد از مرز و از مرزبان
|بپذرفت مادر ز دین‌دار پند
|به داد خداوند کرد او پسند
|ازان پس به سالی به هر برزنی
|به ایران خروشی بد و شیونی
|ز تیر گز و بند دستان زال
|همی مویه کردند بسیار سال
|همی بود بهمن به زابلستان
|به نخچیر گر با می و گلستان
|سواری و می خوردن و بارگاه
|بیاموخت رستم بدان پور شاه
|به هر چیز پیش از پسر داشتش
|شب و روز خندان به بر داشتش
|چو گفتار و کردار پیوسته شد
|در کین به گشتاسپ بر بسته شد
|یکی نامه بنوشت رستم به درد
|همه کار فرزند او یاد کرد
|سر نامه کرد آفرین از نخست
|بدانکس که کینه نبودش نجست
|دگر گفت یزدان گوای منست
|پشوتن بدین رهنمای منست
|که من چند گفتم به اسفندیار
|مگر کم کند کینه و کارزار
|سپردم بدو کشور و گنج خویش
|گزیدم ز هرگونه‌ای رنج خویش
|زمانش چنین بود نگشاد چهر
|مرا دل پر از درد و سر پر ز مهر
|بدین گونه بد گردش آسمان
|بسنده نباشد کسی با زمان
|کنون این جهانجوی نزد منست
|که فرخ نژاد اورمزد منست
|هنرهای شاهانش آموختم
|از اندرز فام خرد توختم
|چو پیمان کند شاه پوزش پذیر
|کزین پس نیندیشد از کار تیر
|نهان من و جان من پیش اوست
|اگر گنج و تاجست و گر مغز و پوست
|چو آن نامه شد نزد شاه جهان
|پراگنده شد آن میان مهان
|پشوتن بیامد گوایی بداد
|سخنهای رستم همه کرد یاد
|همان زاری و پند و اروند او
|سخن گفتن از مرز و پیوند او
|ازان نامور شاه خشنود گشت
|گراینده را آمدن سود گشت
|ز رستم دل نامور گشت خوش
|نزد نیز بر دل ز تیمار تش
|هم‌اندر زمان نامه پاسخ نوشت
|به باغ بزرگی درختی بکشت
|چنین گفت کز جور چرخ بلند
|چو خواهد رسیدن کسی را گزند
|به پرهیز چون بازدارد کسی
|وگر سوی دانش گراید بسی
|پشوتن بگفت آنچ درخواستی
|دل من به خوبی بیاراستی
|ز گردون گردان که یارد گذشت
|خردمند گرد گذشته نگشت
|تو آنی که بودی وزان بهتری
|به هند و به قنوج بر مهتری
|ز بیشی هرآنچت بباید بخواه
|ز تخت و ز مهر و ز تیغ و کلاه
|فرستاده پاسخ بیاورد زود
|بدان سان که رستمش فرموده بود
|چنین تا برآمد برین گاه چند
|ببد شاهزاده به بالا بلند
|خردمند و بادانش و دستگاه
|به شاهی برافراخت فرخ کلاه
|بدانست جاماسپ آن نیک و بد
|که آن پادشاهی به بهمن رسد
|به گشتاسپ گفت ای پسندیده شاه
|ترا کرد باید به بهمن نگاه
|ز دانش پدر هرچ جست اندر اوی
|به جای آمد و گشت با آب‌روی
|به بیگانه شهری فراوان بماند
|کسی نامهٔ تو بروبر نخواند
|به بهمن یکی نامه باید نوشت
|بسان درختی به باغ بهشت
|که داری به گیتی جز او یادگار
|گسارندهٔ درد اسفندیار
|خوش آمد سخن شاه گشتاسپ را
|بفرمود فرخنده جاماسپ را
|که بنویس یک نامه نزدیک اوی
|یکی سوی گردنکش کینه‌جوی
|که یزدان سپاس ای جهان پهلوان
|که ما از تو شادیم و روشن‌روان
|نبیره که از جان گرامی‌تر است
|به دانش ز جاماسپ نامی‌تر است
|به بخت تو آموخت فرهنگ و رای
|سزد گر فرستی کنون باز جای
|یکی سوی بهمن که اندر زمان
|چو نامه بخوانی به زابل ممان
|که ما را به دیدارت آمد نیاز
|برآرای کار و درنگی مساز
|به رستم چو برخواند نامه دبیر
|بدان شاد شد مرد دانش‌پذیر
|ز چیزی که بودش به گنج اندرون
|ز خفتان وز خنجر آبگون
|ز برگستوان و ز تیر و کمان
|ز گوپال و ز خنجر هندوان
|ز کافور وز مشک وز عود تر
|هم از عنبر و گوهر و سیم و زر
|ز بالا و از جامهٔ نابرید
|پرستار وز کودکان نارسید
|کمرهای زرین و زرین ستام
|ز یاقوت با زنگ زرین دو جام
|همه پاک رستم به بهمن سپرد
|برنده به گنجور او بر شمرد
|تهمتن بیامد دو منزل به راه
|پس او را فرستاد نزدیک شاه
|چو گشتاسپ روی نبیره بدید
|شد از آب دیده رخش ناپدید
|بدو گفت اسفندیاری تو بس
|نمانی به گیتی جز او را به کس
|ورا یافت روشن‌دل و یادگیر
|ازان پس همی خواندش اردشیر
|گوی بود با زور و گیرنده دست
|خردمند و دانا و یزدان پرست
|چو بر پای بودی سرانگشت اوی
|ز زانو فزونتر بدی مشت اوی
|همی آزمودش به یک چندگاه
|به بزم و به رزم و به نخجیرگاه
|به میدان چوگان و بزم و شکار
|گوی بود مانند اسفندیار
|ازو هیچ گشتاسپ نشکیفتی
|به می خوردن اندرش بفریفتی
|همی گفت کاینم جهاندار داد
|غمی بودم از بهر تیمار داد
|بماناد تا جاودان بهمنم
|چو گم شد سرافراز رویین تنم
|سرآمد همه کار اسفندیار
|که جاوید بادا سر شهریار
|همیشه دل از رنج پرداخته
|زمانه به فرمان او ساخته
|دلش باد شادان و تاجش بلند
|به گردن بداندیش او را کمند
|یکی پیر بد نامش آزاد سرو
|که با احمد سهل بودی به مرو
|دلی پر ز دانش سری پر سخن
|زبان پر ز گفتارهای کهن
|کجا نامهٔ خسروان داشتی
|تن و پیکر پهلوان داشتی
|به سام نریمان کشیدی نژاد
|بسی داشتی رزم رستم به یاد
|بگویم کنون آنچ ازو یافتم
|سخن را یک اندر دگر بافتم
|اگر مانم اندر سپنجی سرای
|روان و خرد باشدم رهنمای
|سرآرم من این نامهٔ باستان
|به گیتی بمانم یکی داستان
|به نام جهاندار محمود شاه
|ابوالقاسم آن فر دیهیم و گاه
|خداوند ایران و نیران و هند
|ز فرش جهان شد چو رومی پرند
|به بخشش همی گنج بپراگند
|به دانایی از گنج نام آگند
|بزرگست و چون سالیان بگذرد
|ازو گوید آنکس که دارد خرد
|ز رزم و ز بزم و ز بخش و شکار
|ز دادش جهان شد چو خرم بهار
|خنک آنک بیند کلاه ورا
|همان بارگاه و سپاه ورا
|دو گوش و دو پای من آهو گرفت
|تهی دستی و سال نیرو گرفت
|ببستم برین گونه بدخواه بخت
|بنالم ز بخت بد و سال سخت
|شب و روز خوانم همی آفرین
|بران دادگر شهریار زمین
|همه شهر با من بدین یاورند
|جز آنکس که بددین و بدگوهرند
|که تا او به تخت کیی برنشست
|در کین و دست بدی را ببست
|بپیچاند آن را که بیشی کند
|وگر چند بیشی ز پیشی کند
|ببخشاید آن را که دارد خرد
|ز اندازهٔ روز برنگذرد
|ازو یادگاری کنم در جهان
|که تا هست مردم نگردد نهان
|بدین نامهٔ شهریاران پیش
|بزرگان و جنگی سواران پیش
|همه رزم و بزمست و رای و سخن
|گذشته بسی روزگار کهن
|همان دانش و دین و پرهیز و رای
|همان رهنمونی به دیگر سرای
|ز چیزی کزیشان پسند آیدش
|همین روز را سودمند آیدش
|کزان برتران یادگارش بود
|همان مونس روزگارش بود
|همی چشم دارم بدین روزگار
|که دینار یابم من از شهریار
|دگر چشم دارم به دیگر سرای
|که آمرزش آید مرا از خدای
|که از من پس از مرگ ماند نشان
|ز گنج شهنشاه گردنکشان
|کنون بازگردم به گفتار سرو
|فروزندهٔ سهل ماهان به مرو
|چنین گوید آن پیر دانش‌پژوه
|هنرمند و گوینده و با شکوه
|که در پرده بد زال را برده‌ای
|نوازندهٔ رود و گوینده‌ای
|کنیزک پسر زاد روزی یکی
|که ازماه پیدا نبود اندکی
|به بالا و دیدار سام سوار
|ازو شاد شد دودهٔ نامدار
|ستاره‌شناسان و کنداوران
|ز کشمیر و کابل گزیده سران
|ز آتش‌پرست و ز یزدان‌پرست
|برفتند با زیج رومی به دست
|گرفتند یکسر شمار سپهر
|که دارد بران کودک خرد مهر
|ستاره شمرکان شگفتی بدید
|همی این بدان آن بدین بنگرید
|بگفتند با زال سام سوار
|که ای از بلند اختران یادگار
|گرفتیم و جستیم راز سپهر
|ندارد بدین کودک خرد مهر
|چو این خوب چهره به مردی رسد
|به گاه دلیری و گردی رسد
|کند تخمهٔ سام نیرم تباه
|شکست اندرآرد بدین دستگاه
|همه سیستان زو شود پرخروش
|همه شهر ایران برآید به جوش
|شود تلخ ازو روز بر هر کسی
|ازان پس به گیتی نماند بسی
|غمی گشت زان کار دستان سام
|ز دادار گیتی همی برد نام
|به یزدان چنین گفت کای رهنمای
|تو داری سپهر روان را به پای
|به هر کار پشت و پناهم توی
|نمایندهٔ رای و راهم توی
|سپهر آفریدی و اختر همان
|همه نیکویی باد ما را گمان
|بجز کام و آرام و خوبی مباد
|ورا نام کرد آن سپهبد شغاد
|همی داشت مادر چو شد سیر شیر
|دلارام و گوینده و یادگیر
|بران سال کودک برافراخت یال
|بر شاه کابل فرستاد زال
|جوان شد به بالای سرو بلند
|سواری دلاور به گرز و کمند
|سپهدار کابل بدو بنگرید
|همی تاج و تخت کیان را سزید
|به گیتی به دیدار او بود شاد
|بدو داد دختر ز بهر نژاد
|ز گنج بزرگ آنچ بد در خورش
|فرستاد با نامور دخترش
|همی داشتش چون یکی تازه سیب
|کز اختر نبودی بروبر نهیب
|بزرگان ایران و هندوستان
|ز رستم زدندی همی داستان
|چنان بد که هر سال یک چرم گاو
|ز کابل همی خواستی باژ و ساو
|در اندیشهٔ مهتر کابلی
|چنان بد کزو رستم زابلی
|نگیرد ز کار درم نیز یاد
|ازان پس که داماد او شد شغاد
|چو هنگام باژ آمد آن بستدند
|همه کابلستان بهم بر زدند
|دژم شد ز کار برادر شغاد
|نکرد آن سخن پیش کس نیز یاد
|چنین گفت با شاه کابل نهان
|که من سیر گشتم ز کار جهان
|برادر که او را ز من شرم نیست
|مرا سوی او راه و آزرم نیست
|چه مهتر برادر چه بیگانه‌ای
|چه فرزانه مردی چه دیوانه‌ای
|بسازیم و او را به دام آوریم
|به گیتی بدین کار نام آوریم
|بگفتند و هر دو برابر شدند
|به اندیشه از ماه برتر شدند
|نگر تا چه گفتست مرد خرد
|که هرکس که بد کرد کیفر برد
|شبی تا برآمد ز کوه آفتاب
|دو تن را سر اندر نیامد به خواب
|که ما نام او از جهان کم کنیم
|دل و دیدهٔ زال پر نم کنیم
|چنین گفت با شاه کابل شغاد
|که گر زین سخن داد خواهیم داد
|یکی سور کن مهتران را بخوان
|می و رود و رامشگران را بخوان
|به می خوردن اندر مرا سرد گوی
|میان کیان ناجوانمرد گوی
|ز خواری شوم سوی زابلستان
|بنالم ز سالار کابلستان
|چه پیش برادر چه پیش پدر
|ترا ناسزا خوانم و بدگهر
|برآشوبد او را سر از بهر من
|بیابد برین نامور شهر من
|برآید چنین کار بر دست ما
|به چرخ فلک‌بر بود شست ما
|تو نخچیرگاهی نگه کن به راه
|بکن چاه چندی به نخچیرگاه
|براندازهٔ رستم و رخش ساز
|به بن در نشان تیغهای دراز
|همان نیزه و حربهٔ آبگون
|سنان از بر و نیزه زیر اندرون
|اگر صد کنی چاه بهتر ز پنج
|چو خواهی که آسوده گردی ز رنج
|بجای آر صد مرد نیرنگ ساز
|بکن چاه و بر باد مگشای راز
|سر چاه را سخت کن زان سپس
|مگوی این سخن نیز با هیچ‌کس
|بشد شاه و رای از منش دور کرد
|به گفتار آن بی‌خرد سور کرد
|مهان را سراسر ز کابل بخواند
|بخوان پسندیده‌شان برنشاند
|چو نان خورده شد مجلس آراستند
|می و رود و رامشگران خواستند
|چو سر پر شد از بادهٔ خسروی
|شغاد اندر آشفت از بدخوی
|چنین گفت با شاه کابل که من
|همی سرفرازم به هر انجمن
|برادر چو رستم چو دستان پدر
|ازین نامورتر که دارد گهر
|ازو شاه کابل برآشفت و گفت
|که چندین چه داری سخن در نهفت
|تو از تخمهٔ سام نیرم نه‌ای
|برادر نه‌ای خویش رستم نه‌ای
|نکردست یاد از تو دستان سام
|برادر ز تو کی برد نیز نام
|تو از چاکران کمتری بر درش
|برادر نخواند ترا مادرش
|ز گفتار او تنگ‌دل شد شغاد
|برآشفت و سر سوی زابل نهاد
|همی رفت با کابلی چند مرد
|دلی پر ز کین لب پر از باد سرد
|بیامد به درگاه فرخ پدر
|دلی پر ز چاره پر از کینه سر
|هم‌انگه چو روی پسر دید زال
|چنان برز و بالا و آن فر و یال
|بپرسید بسیار و بنواختش
|هم‌انگه بر پیلتن تاختش
|ز دیدار او شاد شد پهلوان
|چو دیدش خردمند و روشن‌روان
|چنین گفت کز تخمهٔ سام شیر
|نزاید مگر زورمند و دلیر
|چگونه است کار تو با کابلی
|چه گویند از رستم زابلی
|چنین داد پاسخ به رستم شغاد
|که از شاه کابل مکن نیز یاد
|ازو نیکویی بد مرا پیش ازین
|چو دیدی مرا خواندی آفرین
|کنون می خورد چنگ سازد همی
|سر از هر کسی برفرازد همی
|مرابر سر انجمن خوار کرد
|همان گوهر بد پدیدار کرد
|همی گفت تا کی ازین باژ و ساو
|نه با سیستان ما نداریم تاو
|ازین پس نگوییم کو رستمست
|نه زو مردی و گوهر ما کمست
|نه فرزند زالی مرا گفت نیز
|وگر هستی او خود نیرزد به چیز
|ازان مهتران شد دلم پر ز درد
|ز کابل براندم دو رخساره زرد
|چو بشنید رستم برآشفت و گفت
|که هرگز نماند سخن در نهفت
|ازو نیر مندیش وز لشکرش
|که مه لشکرش باد و مه افسرش
|من او را بدین گفته بیجان کنم
|برو بر دل دوده پیچان کنم
|ترا برنشانم بر تخت اوی
|به خاک اندر آرم سر بخت اوی
|همی داشتش روی چند ارجمند
|سپرده بدو جایگاه بلند
|ز لشگر گزین کرد شایسته مرد
|کسی را که زیبا بود در نبرد
|بفرمود تا ساز رفتن کنند
|ز زابل به کابل نشستن کنند
|چو شد کار لشکر همه ساخته
|دل پهلوان گشت پرداخته
|بیامد بر مرد جنگی شغاد
|که با شاه کابل مکن رزم یاد
|که گر نام تو برنویسم بر آب
|به کابل نیابد کس آرام و خواب
|که یارد که پیش تو آید به جنگ
|وگر تو بجنبی که سازد درنگ
|برآنم که او زین پشمان شدست
|وزین رفتم سوی درمان شدست
|بیارد کنون پیش خواهشگران
|ز کابل گزیده فراوان سران
|چنین گفت رستم که اینست راه
|مرا خود به کابل نباید سپاه
|زواره بس و نامور صد سوار
|پیاده همان نیز صد نامدار
|بداختر چو از شهر کابل برفت
|بدان دشت نخچیر شد شاه تفت
|ببرد از میان لشکری چاه‌کن
|کجا نام بردند زان انجمن
|سراسر همه دشت نخچیرگاه
|همه چاه بد کنده در زیر راه
|زده حربه‌ها را بن اندر زمین
|همان نیز ژوپین و شمشیر کین
|به خاشاک کرده سر چاه کور
|که مردم ندیدی نه چشم ستور
|چو رستم دمان سر برفتن نهاد
|سواری برافگند پویان شغاد
|که آمد گو پیلتن با سپاه
|بیا پیش وزان کرده زنهار خواه
|سپهدار کابل بیامد ز شهر
|زبان پرسخن دل پر از کین و زهر
|چو چشمش به روی تهمتن رسید
|پیاده شد از باره کو را بدید
|ز سرشارهٔ هندوی برگرفت
|برهنه شد و دست بر سر گرفت
|همان موزه از پای بیرون کشید
|به زاری ز مژگان همی خون کشید
|دو رخ را به خاک سیه بر نهاد
|همی کرد پوزش ز کار شغاد
|که گر مست شد بنده از بیهشی
|نمود اندران بیهشی سرکشی
|سزد گر ببخشی گناه مرا
|کنی تازه آیین و راه مرا
|همی رفت پیشش برهنه دو پای
|سری پر ز کینه دلی پر ز رای
|ببخشید رستم گناه ورا
|بیفزود زان پایگاه ورا
|بفرمود تا سر بپوشید و پای
|به زین بر نشست و بیامد ز جای
|بر شهر کابل یکی جای بود
|ز سبزی زمینش دلارای بود
|بدو اندرون چشمه بود و درخت
|به شادی نهادند هرجای تخت
|بسی خوردنیها بیاورد شاه
|بیاراست خرم یکی جشنگاه
|می آورد و رامشگران را بخواند
|مهان را به تخت مهی بر نشاند
|ازان سپ به رستم چنین گفت شاه
|که چون رایت آید به نخچیرگاه
|یکی جای دارم برین دشت و کوه
|به هر جای نخچیر گشته گروه
|همه دشت غرمست و آهو و گور
|کسی را که باشد تگاور ستور
|به چنگ آیدش گور و آهو به دشت
|ازان دشت خرم نشاید گذشت
|ز گفتار او رستم آمد به شور
|ازان دشت پرآب و نخچیرگور
|به چیزی که آید کسی را زمان
|بپیچد دلش کور گردد گمان
|چنین است کار جهان جهان
|نخواهد گشادن بمابر نهان
|به دریا نهنگ و به هامون پلنگ
|همان شیر جنگاور تیزچنگ
|ابا پشه و مور در چنگ مرگ
|یکی باشد ایدر بدن نیست برگ
|بفرمود تا رخش را زین کنند
|همه دشت پر باز و شاهین کنند
|کمان کیانی به زه بر نهاد
|همی راند بر دشت او با شغاد
|زواره همی رفت با پیلتن
|تنی چند ازان نامدار انجمن
|به نخچیر لشکر پراگنده شد
|اگر کنده گر سوی آگنده شد
|زواره تهمتن بران راه بود
|ز بهر زمان کاندران چاه بود
|همی رخش زان خاک می‌یافت بوی
|تن خویش را کرد چون گردگوی
|همی جست و ترسان شد از بوی خاک
|زمین را به نعلش همی کرد چاک
|بزد گام رخش تگاور به راه
|چنین تا بیامد میان دو چاه
|دل رستم از رخش شد پر ز خشم
|زمانش خرد را بپوشید چشم
|یکی تازیانه برآورد نرم
|بزد نیک دل رخش را کرد گرم
|چو او تنگ شد در میان دو چاه
|ز چنگ زمانه همی جست راه
|دو پایش فروشد به یک چاهسار
|نبد جای آویزش و کارزار
|بن چاه پر حربه و تیغ تیز
|نبد جای مردی و راه گریز
|بدرید پهلوی رخش سترگ
|بر و پای آن پهلوان بزرگ
|به مردی تن خویش را برکشید
|دلیر از بن چاه بر سر کشید
|چو با خستگی چشمها برگشاد
|بدید آن بداندیش روی شغاد
|بدانست کان چاره و راه اوست
|شغاد فریبنده بدخواه اوست
|بدو گفت کای مرد بدبخت و شوم
|ز کار تو ویران شد آباد بوم
|پشیمانی آید ترا زین سخن
|بپیچی ازین بد نگردی کهن
|برو با فرامرز و یکتاه باش
|به جان و دل او را نکوخواه باش
|چنین پاسخ آورد ناکس شغاد
|که گردون گردان ترا داد داد
|تو چندین چه نازی به خون ریختن
|به ایران به تاراج و آویختن
|ز کابل نخوا هی دگر بار سیم
|نه شاهان شوند از تو زین پس به بیم
|که آمد که بر تو سرآید زمان
|شوی کشته در دام آهرمنان
|هم‌انگه سپهدار کابل ز راه
|به دشت اندر آمد ز نخچیرگاه
|گو پیلتن را چنان خسته دید
|همان خستگیهاش نابسته دید
|بدو گفت کای نامدار سپاه
|چه بودت برین دشت نخچیرگاه
|شوم زود چندی پزشک آورم
|ز درد تو خونین سرشک آورم
|مگر خستگیهات گردد درست
|نباید مرا رخ به خوناب شست
|تهمتن چنین داد پاسخ بدوی
|که ای مرد بدگوهر چاره‌جوی
|سر آمد مرا روزگار پزشک
|تو بر من مپالای خونین سرشک
|فراوان نمانی سرآید زمان
|کسی زنده برنگذرد باسمان
|نه من بیش دارم ز جمشید فر
|که ببرید بیور میانش به ار
|نه از آفریدون وز کیقباد
|بزرگان و شاهان فرخ‌نژاد
|گلوی سیاوش به خنجر برید
|گروی زره چون زمانش رسید
|همه شهریاران ایران بدند
|به رزم اندرون نره شیران بدند
|برفتند و ما دیرتر ماندیم
|چو شیر ژیان برگذر ماندیم
|فرامرز پور جهان‌بین من
|بیاید بخواهد ز تو کین من
|چنین گفت پس با شغاد پلید
|که اکنون که بر من چنین بد رسید
|ز ترکش برآور کمان مرا
|به کار آور آن ترجمان مرا
|به زه کن بنه پیش من با دو تیر
|نباید که آن شیر نخچیرگیر
|ز دشت اندر آید ز بهر شکار
|من اینجا فتاده چنین نابکار
|ببیند مرا زو گزند آیدم
|کمانی بود سودمند آیدم
|ندرد مگر ژنده شیری تنم
|زمانی بود تن به خاک افگنم
|شغاد آمد آن چرخ را برکشید
|به زه کرد و یک بارش اندر کشید
|بخندید و پیش تهمتن نهاد
|به مرگ برادر همی بود شاد
|تهمتن به سختی کمان برگرفت
|بدان خستگی تیرش اندر گرفت
|برادر ز تیرش بترسید سخت
|بیامد سپر کرد تن را درخت
|درختی بدید از برابر چنار
|بروبر گذشته بسی روزگار
|میانش تهی بار و برگش بجای
|نهان شد پسش مرد ناپاک رای
|چو رستم چنان دید بفراخت دست
|چنان خسته از تیر بگشاد شست
|درخت و برادر بهم بر بدوخت
|به هنگام رفتن دلش برفروخت
|شغاد از پس زخم او آه کرد
|تهمتن برو درد کوتاه کرد
|بدو گفت رستم ز یزدان سپاس
|که بودم همه ساله یزدان‌شناس
|ازان پس که جانم رسیده به لب
|برین کین ما بر نبگذشت شب
|مرا زور دادی که از مرگ پیش
|ازین بی‌وفا خواستم کین خویش
|بگفت این و جانش برآمد ز تن
|برو زار و گریان شدند انجمن
|زواره به چاهی دگر در بمرد
|سواری نماند از بزرگان و خرد
|ازان نامداران سواری بجست
|گهی شد پیاده گهی برنشست
|چو آمد سوی زابلستان بگفت
|که پیل ژیان گشت با خاک جفت
|زواره همان و سپاهش همان
|سواری نجست از بد بدگمان
|خروشی برآمد ز زابلستان
|ز بدخواه وز شاه کابلستان
|همی ریخت زال از بر یال خاک
|همی‌کرد روی و بر خویش چاک
|همی‌گفت زار ای گو پیلتن
|نخواهد که پوشد تنم جز کفن
|گو سرفراز اژدهای دلیر
|زواره که بد نامبردار شیر
|شغاد آن به نفرین شوریده‌بخت
|بکند از بن این خسروانی درخت
|که داند که با پیل روباه شوم
|همی کین سگالد بران مرز و بوم
|که دارد به یاد این چنین روزگار
|که داند شنیدن ز آموزگار
|که چون رستمی پیش بینم به خاک
|به گفتار روباه گردد هلاک
|چرا پیش ایشان نمردم به زار
|چرا ماندم اندر جهان یادگار
|چرا بایدم زندگانی و گاه
|چرا بایدم خواب و آرامگاه
|پس‌انگه بسی مویه آغاز کرد
|چو بر پور پهلو همی ساز کرد
|گوا شیرگیرا یلا مهترا
|دلاور جهاندیده کنداورا
|کجات آن دلیری و مردانگی
|کجات آن بزرگی و فرزانگی
|کجات آن دل و رای و روشن‌روان
|کجات آن بر و برز و یال گران
|کجات آن بزرگ اژدهافش درفش
|کجا تیر و گوپال و تیغ بنفش
|نماندی به گیتی و رفتی به خاک
|که بادا سر دشمنت در مغاک
|پس انگه فرامرز را با سپاه
|فرستاد تا رزم جوید ز شاه
|تن کشته از چاه باز آورد
|جهان را به زاری نیاز آورد
|فرامرز چون پیش کابل رسید
|به شهر اندرون نامداری ندید
|گریزان همه شهر و گریان شده
|ز سوک جهانگیر بریان شده
|بیامد بران دشت نخچیرگاه
|به جایی کجا کنده بودند چاه
|چو روی پدر دید پور دلیر
|خروشی برآورد بر سان شیر
|بدان گونه بر خاک تن پر ز خون
|به روی زمین بر فگنده نگون
|همی گفت کای پهلوان بلند
|به رویت که آورد زین سان گزند
|که نفرین بران مرد بی‌باک باد
|به جای کله بر سرش خاک باد
|به یزدان و جان تو ای نامدار
|به خاک نریمان و سام سوار
|که هرگز نبیند تنم جز زره
|بیوسنده و برفگنده گرد
|بدان تا که کین گو پیلتن
|بخواهم ازان بی‌وفا انجمن
|هم‌انکس که با او بدین کین میان
|ببستند و آمد به ما بر زبان
|نمانم ز ایشان یکی را به جای
|هم‌انکس که بود اندرین رهنمای
|بفرمود تا تختهای گران
|بیارند از هر سوی در گران
|ببردند بسیار با هوی و تخت
|نهادند بر تخت زیبا درخت
|گشاد آن میان بستن پهلوی
|برآهیخت زو جامهٔ خسروی
|نخستین بشستندش از خون گرم
|بر و یال و ریش و تنش نرم‌نرم
|همی عنبر و زعفران سوختند
|همه خستگیهاش بردوختند
|همی ریخت بر تارکش بر گلاب
|بگسترد بر تنش کافور ناب
|به دیبا تنش را بیاراستند
|ازان پس گل و مشک و می خواستند
|کفن‌دوز بر وی ببارید خون
|به شانه زد آن ریش کافورگون
|نبد جا تنش را همی بر دو تخت
|تنی بود با سایه گستر درخت
|یکی نغز تابوت کردند ساج
|برو میخ زرین و پیکر ز عاج
|همه درزهایش گرفته به قیر
|برآلوده بر قیر مشک و عبیر
|ز جاهی برادرش را برکشید
|همی دوخت جایی کجا خسته دید
|زبر مشک و کافور و زیرش گلاب
|ازان سان همی ریخت بر جای خواب
|ازان پس تن رخش را برکشید
|بشست و برو جامه‌ها گسترید
|بشستند و کردند دیبا کفن
|بجستند جایی یکی نارون
|برفتند بیداردل درگران
|بریدند ازو تختهای گران
|دو روز اندران کار شد روزگار
|تن رخش بر پیل کردند بار
|ز کابلستان تا به زابلستان
|زمین شد به کردار غلغلستان
|زن و مرد بد ایستاده به پای
|تنی را نبد بر زمین نیز جای
|دو تابوت بر دست بگذاشتند
|ز انبوه چون باد پنداشتند
|بده روز و ده شب به زابل رسید
|کسش بر زمین بر نهاده ندید
|زمانه شد از درد او با خروش
|تو گفتی که هامون برآمد به جوش
|کسی نیز نشنید آواز کس
|همه بومها مویه کردند و بس
|به باغ اندرون دخمه‌ای ساختند
|سرش را به ابر اندر افراختند
|برابر نهادند زرین دو تخت
|بران خوابنیده گو نیکبخت
|هرانکس که بود از پرستندگان
|از آزاد وز پاکدل بندگان
|همی مشک باگل برآمیختند
|به پای گو پیلتن ریختند
|همی هرکسی گفت کای نامدار
|چرا خواستی مشک و عنبر نثار
|نخواهی همی پادشاهی و بزم
|نپوشی همی نیز خفتان رزم
|نبخشی همی گنج و دینار نیز
|همانا که شد پیش تو خوار چیز
|کنون شاد باشی به خرم بهشت
|که یزدانت از داد و مردی سرشت
|در دخمه بستند و گشتند باز
|شد آن نامور شیر گردن‌فراز
|چه جویی همی زین سرای سپنج
|کز آغاز رنجست و فرجام رنج
|بریزی به خاک از همه ز آهنی
|اگر دین‌پرستی ور آهرمنی
|تو تا زنده‌ای سوی نیکی گرای
|مگر کام یابی به دیگر سرای
|فرامرز چون سوک رستم بداشت
|سپه را همه سوی هامون گذاشت
|در خانهٔ پیلتن باز کرد
|سپه را ز گنج پدر ساز کرد
|سحرگه خروش آمد از کرنای
|هم از کوس و رویین و هندی درای
|سپاهی ز زابل به کابل کشید
|که خورشید گشت از جهان ناپدید
|چو آگاه شد شاه کابلستان
|ازان نامداران زابلستان
|سپاه پراگنده را گرد کرد
|زمین آهنین شد هوا لاژورد
|پذیرهٔ فرامرز شد با سپاه
|بشد روشنایی ز خورشید و ماه
|سپه را چو روی اندر آمد به روی
|جهان شد پرآواز پرخاشجوی
|ز انبوه پیلان و گرد سپاه
|به بیشه درون شیر گم گرد راه
|برآمد یکی باد و گردی کبود
|زمین ز آسمان هیچ پیدا نبود
|بیامد فرامرز پیش سپاه
|دو دیده نبرداشت از روی شاه
|چو برخاست آواز کوس از دو روی
|بی‌آرام شد مردم جنگجوی
|فرامرز با خوارمایه سپاه
|بزد خویشتن را بر آن قلبگاه
|ز گرد سواران هوا تار شد
|سپهدار کابل گرفتار شد
|پراگنده شد آن سپاه بزرگ
|دلیران زابل به کردار گرگ
|ز هر سو بریشان کمین ساختند
|پس لشکراندر همی تاختند
|بکشتند چندان ز گردان هند
|هم از بر منش نامداران سند
|که گل شد همی خاک آوردگاه
|پراگنده شد هند و سندی سپاه
|دل از مرز وز خانه برداشتند
|زن و کودک خرد بگذاشتند
|تن مهتر کابلی پر ز خون
|فگنده به صندوق پیل اندرون
|بیاورد لشکر به نخچیرگاه
|به جایی کجا کنده بودند چاه
|همی برد بدخواه را بسته دست
|ز خویشان او نیز چل بت‌پرست
|ز پشت سپهبد زهی برکشید
|چنان کاستخوان و پی آمد پدید
|ز چاه اندر آویختنش سرنگون
|تنش پر ز خاک و دهن پر ز خون
|چهل خویش او را بر آتش نهاد
|ازان جایگه رفت سوی شغاد
|به کردار کوه آتشی برفروخت
|شغاد و چنار و زمین را بسوخت
|چو لشکر سوی زابلستان کشید
|همه خاک را سوی دستان کشید
|چو روز جفاپیشه کوتاه کرد
|به کابل یکی مهتری شاه کرد
|ازان دودمان کس به کابل نماند
|که منشور تیغ ورا برنخواند
|ز کابل بیامد پر از داغ و دود
|شده روز روشن بروبر کبود
|خروشان همه زابلستان و بست
|یکی را نبد جامه بر تن درست
|به پیش فرامرز باز آمدند
|دریده بر و با گداز آمدند
|به یک سال در سیستان سوک بود
|همه جامه‌هاشان سیاه و کبود
|چنین گفت رودابه روزی به زال
|که از زاغ و سوک تهمتن بنال
|همانا که تا هست گیتی فروز
|ازین تیره‌تر کس ندیدست روز
|بدو گفت زال ای زن کم خرد
|غم ناچریدن بدین بگذرد
|برآشفت رودابه سوگند خورد
|که هرگز نیابد تنم خواب و خورد
|روانم روان گو پیلتن
|مگر باز بیند بران انجمن
|ز خوردن یکی هفته تن باز داشت
|که با جان رستم به دل راز داشت
|ز ناخوردنش چشم تاریک شد
|تن نازکش نیز باریک شد
|ز هر سو که رفتی پرستنده چند
|همی رفت با او ز بیم گزند
|سر هفته را زو خرد دور شد
|ز بیچارگی ماتمش سور شد
|بیامد به بستان به هنگام خواب
|یکی مرده ماری بدید اندر آب
|بزد دست و بگرفت پیچان سرش
|همی خواست کز مار سازد خورش
|پرستنده از دست رودابه مار
|ربود و گرفتندش اندر کنار
|کشیدند از جای ناپاک دست
|به ایوانش بردند و جای نشست
|به جایی که بودیش بشناختند
|ببردند خوان و خورش ساختند
|همی خورد هرچیز تا گشت سیر
|فگندند پس جامهٔ نرم زیر
|چو باز آمدش هوش با زال گفت
|که گفتار تو با خرد بود جفت
|هرانکس که او را خور و خواب نیست
|غم مرگ با جشن و سورش یکیست
|برفت او و ما از پس او رویم
|به داد جهان‌آفرین بگرویم
|به درویش داد آنچ بودش نهان
|همی گفت با کردگار جهان
|که ای برتر از نام وز جایگاه
|روان تهمتن بشوی از گناه
|بدان گیتیش جای ده در بهشت
|برش ده ز تخمی که ایدر بکشت
|چو شد روزگار تهمتن به سر
|به پیش آورم داستانی دگر
|چو گشتاسپ را تیره شد روی بخت
|بیاورد جاماسپ را پیش تخت
|بدو گفت کز کار اسفندیار
|چنان داغ دل گشتم و سوکوار
|که روزی نبد زندگانیم خوش
|دژم بودم از اختر کینه‌کش
|پس از من کنون شاه بهمن بود
|همان رازدارش پشوتن بود
|مپیچید سرها ز فرمان اوی
|مگیرید دوری ز پیمان اوی
|یکایک بویدش نماینده راه
|که اویست زیبای تخت و کلاه
|بدو داد پس گنجها را کلید
|یکی باد سرد از جگر برکشید
|بدو گفت کار من اندر گذشت
|هم از تارکم آب برتر گذشت
|نشستم به شاهی صد و بیست سال
|ندیدم به گیتی کسی را همال
|تو اکنون همی کوش و با داد باش
|چو داد آوری از غم آزاد باش
|خردمند را شاد و نزدیک دار
|جهان بر بداندیش تاریک دار
|همه راستی کن که از راستی
|بپیچد سر از کژی و کاستی
|سپردم ترا تخت و دیهیم و گنج
|ازان سپ که بردم بسی گرم و رنج
|بفگت این و شد روزگارش به سر
|زمان گذشته نیامد به بر
|یکی دخمه کردندش از شیز و عاج
|برآویختند از بر گاه تاج
|همین بودش از رنج و ز گنج بهر
|بدید از پس نوش و تریاک زهر
|اگر بودن اینست شادی چراست
|شد از مرگ درویش با شاه راست
|بخور هرچ برزی و بد را مکوش
|به مرد خردمند بسپار گوش
|گذر کرد همراه و ما ماندیم
|ز کار گذشته بسی خواندیم
|به منزل رسید آنک پوینده بود
|رهی یافت آن کس که جوینده بود
|نگیرد ترا دست جز نیکوی
|گر از پیر دانا سخن بشنوی
|کنون رنج در کار بهمن بریم
|خرد پیش دانا پشوتن بریم
|چو بهمن به تخت نیا بر نشست
|کمر با میان بست و بگشاد دست
|سپه را درم داد و دینار داد
|همان کشور و مرز بسیار داد
|یکی انجمن ساخت از بخردان
|بزرگان و کار آزموه ردان
|چنین گفت کز کار اسفندیار
|ز نیک و بد گردش روزگار
|همه یاد دارید پیر و جوان
|هرانکس که هستید روشن‌روان
|که رستم گه زندگانی چه کرد
|همان زال افسونگر آن پیرمرد
|فرامرز جز کین ما در جهان
|نجوید همی آشکار و نهان
|سرم پر ز دردست و دل پر ز خون
|جز از کین ندارم به مغز اندرون
|دو جنگی چو نوش‌آذر و مهرنوش
|که از درد ایشان برآمد خروش
|چو اسفندیاری که اندر جهان
|بدو تازه بد روزگار مهان
|به زابلستان زان نشان کشته شد
|ز دردش دد و دام سرگشته شد
|همانا که بر خون اسفندیار
|به زاری بگرید به ایوان نگار
|هم از خون آن نامداران ما
|جوانان و جنگی سواران ما
|هر آنکس که او باشد از آب پاک
|نیارد سر گوهر اندر مغاک
|به کردار شاه آفریدون بود
|چو خونین بباشد همایون بود
|که ضحاک را از پی خون جم
|ز نام‌آوران جهان کرد کم
|منوچهر با سلم و تور سترگ
|بیاورد ز آمل سپاهی بزرگ
|به چین رفت و کین نیا بازخواست
|مرا همچنان داستانست راست
|چو کیخسرو آمد از افراسیاب
|ز خون کرد گیتی چو دریای آب
|پدرم آمد و کین لهراسپ خواست
|ز کشته زمین کرد با کوه راست
|فرامرز کز بهر خون پدر
|به خورشید تابان برآورد سر
|به کابل شد و کین رستم بخواست
|همه بوم و بر کرد با خاک راست
|زمین را ز خون بازنشناختند
|همی باره بر کشتگان تاختند
|به کینه سزاوارتر کس منم
|که بر شیر درنده اسپ افگنم
|اگر بشمری در جهان نامدار
|سواری نبینی چو اسفندیار
|چه بیند و این را چه پاسخ دهید
|بکوشید تا رای فرخ نهید
|چو بشنید گفتار بهمن سپاه
|هرانکس که بد شاه را نیکخواه
|به آواز گفتند ما بنده‌ایم
|همه دل به مهر تو آگنده‌ایم
|ز کار گذشته تو داناتری
|ز مردان جنگی تواناتری
|به گیتی همان کن که کام آیدت
|وگر زان سخن فر و نام آیدت
|نپیچد کسی سر ز فرمان تو
|که یارد گذشتن ز پیمان تو
|چو پاسخ چنین یافت از لشکرش
|به کین اندرون تیزتر شد سرش
|همه سیستان را بیاراستند
|برین بر نهادند و برخاستند
|به شبگیر برخاست آوای کوس
|شد از گرد لشکر سپهر آبنوس
|همی رفت زان لشکر نامدار
|سواران شمشیرزن صد هزار
|چو آمد به نزدیکی هیرمند
|فرستاده‌ای برگزید ارجمند
|فرستاد نزدیک دستان سام
|بدادش ز هر گونه چندی پیام
|چنین گفت کز کین اسفندیار
|مرا تلخ شد در جهان روزگار
|هم از کین نوش‌آذر و مهر نوش
|دو شاه گرامی دو فرخ سروش
|ز دل کین دیرینه بیرون کنیم
|همه بوم زابل پر از خون کنیم
|فرستاده آمد به زابل بگفت
|دل زال با درد و غم گشت جفت
|چنین داد پاسخ که گر شهریار
|براندیشد از کار اسفندیار
|بداند که آن بودنی کار بود
|مرا زان سخن دل پرآزار بود
|تو بودی به نیک و بد اندر میان
|ز من سود دیدی ندیدی زیان
|نپیچید رستم ز فرمان اوی
|دلش بسته بودی به پیمان اوی
|پدرت آن گرانمایه شاه بزرگ
|زمانش بیامد بدان شد سترگ
|به بیشه درون شیر و نر اژدها
|ز چنگ زمانه نیابد رها
|همانا شنیدی که سام سوار
|به مردی چه کرد اندران روزگار
|چنین تا به هنگام رستم رسید
|که شمشیر تیز از میان برکشید
|به پیش نیاکان تو در چه کرد
|به مردی به هنگام ننگ و نبرد
|همان کهتر و دایگان تو بود
|به لشکر ز پرمایگان تو بود
|به زاری کنون رستم اندرگذشت
|همه زابلستان پرآشوب گشت
|شب و روز هستم ز درد پسر
|پر از آب دیده پر از خاک سر
|خروشان و جوشان و دل پر ز درد
|دو رخ زرد و لبها شده لاژورد
|که نفرین برو باد کو را ز پای
|فگند و بر آنکس که بد رهنمای
|گر ایدونک بینی تو پیکار ما
|به خوبی براندیشی از کار ما
|بیایی ز دل کینه بیرون کنی
|به مهر اندرین کشور افسون کنی
|همه گنج فرزند و دینار سام
|کمرهای زرین و زرین ستام
|چو آیی به پیش تو آرم همه
|تو شاهی و گردنکشانت رمه
|فرستاده را اسپ و دینار داد
|ز هرگونه‌ای چیز بسیار داد
|چو این مایه‌ور پیش بهمن رسید
|ز دستان بگفت آنچ دید و شنید
|چو بشنید ازو بهمن نیک‌بخت
|نپذرفت پوزش برآشفت سخت
|به شهر اندر آمد دلی پر ز درد
|سری پر ز کین لب پر از باد سرد
|پذیره شدش زال سام سوار
|هم از سیستان آنک بد نامدار
|چو آمد به نزدیک بهمن فراز
|پیاده شد از باره بردش نماز
|بدو گفت هنگام بخشایش است
|ز دل درد و کین روز پالایش است
|ازان نیکویها که ما کرده‌ایم
|ترا در جوانی بپرورده‌ایم
|ببخشای و کار گذشته مگوی
|هنر جوی وز کشتگان کین مجوی
|که پیش تو دستان سام سوار
|بیامد چنین خوار و با دستوار
|برآشفت بهمن ز گفتار اوی
|چنان سست شد تیز بازار اوی
|هم‌اندر زمان پای کردش به بند
|ز دستور و گنجور نشنید پند
|ز ایوان دستان سام سوار
|شتر بارها برنهادند بار
|ز دینار وز گوهر نابسود
|ز تخت وز گستردنی هرچ بود
|ز سیمینه و تاجهای به زر
|ز زرینه و گوشوار و کمر
|از اسپان تازی به زرین ستام
|ز شمشیر هندی به زرین نیام
|همان برده و بدره‌های درم
|ز مشک و ز کافور وز بیش و کم
|که رستم فراز آورید آن به رنج
|ز شاهان و گردنکشان یافت گنج
|همه زابلستان به تاراج داد
|مهان را همه بدره و تاج داد
|غمی شد فرامرز در مرز بست
|ز در دنیا دست کین را بشست
|همه نامداران روشن‌روان
|برفتند یکسر بر پهلوان
|بدان نامداران زبان برگشاد
|ز گفت زواره بسی کرد یاد
|که پیش پدرم آن جهاندیده مرد
|همی گفت و لبها پر از بادسرد
|که بهمن ز ما کین اسفندیار
|بخواهد تو این را به بازی مدار
|پدرم آن جهاندیدهٔ نامور
|ز گفت زواره بپیچید سر
|نپذرفت و نشنید اندرز او
|ازو گشت ویران کنون مرز او
|نیا چون گذشت او به شاهی رسید
|سر تاج شاهی به ماهی رسید
|کنون بهمن نامور شهریار
|همی نو کند کین اسفندیار
|هم از کین مهر آن سوار دلیر
|ز نوش‌آذر آن گرد درنده شیر
|کنون خواهد از ما همی کین‌شان
|به جای آورد کین و آیین‌شان
|ز ایران سپاهی چو ابر سیاه
|بیاورد نزدیک ما کینه‌خواه
|نیای من آن نامدار بلند
|گرفت و به زنجیر کردش به بند
|که بودی سپر پیش ایرانیان
|به مردی بهر کینه بسته میان
|چه آمد بدین نامور دودمان
|که آید ز هر سو بمابر زیان
|پدر کشته و بند سایه نیا
|به مغز اندرون خون بود کیمیا
|به تاراج داده همه مرز خویش
|نبینم سر مایهٔ ارز خویش
|شما نیز یکسر چه گویید باز
|هرانکس که هستید گردن‌فراز
|بگفتند کای گرد روشن‌روان
|پدر بر پدر بر توی پهلوان
|همه یک به یک پیش تو بنده‌ایم
|برای و به فرمان تو زنده‌ایم
|چو بشنید پوشید خفتان جنگ
|دلی پر ز کینه سری پر ز ننگ
|سپه کرد و سر سوی بهمن نهاد
|ز رزم تهمتن بسی کرد یاد
|چو نزدیک بهمن رسید آگهی
|برآشفت بر تخت شاهنشهی
|بنه برنهاد و سپه برنشاند
|به غور اندر آمد دو هفته بماند
|فرامرز پیش آمدش با سپاه
|جهان شد ز گرد سواران سپاه
|وزان روی بهمن صفی برکشید
|که خورشید تابان زمین را ندید
|ز آواز شیپور و هندی درای
|همی کوه را دل برآمد ز جای
|بشست آسمان روی گیتی به قیر
|ببارید چون ژاله از ابر تیر
|ز چاک تبرزین و جر کمان
|زمین گشت جنبان‌تر از آسمان
|سه روز و سه شب هم برین رزمگاه
|به رخشنده روز و به تابنده ماه
|همی گرز بارید و پولاد تیغ
|ز گرد سپاه آسمان گشت میغ
|به روز چهارم یکی باد خاست
|تو گفتی که با روز شب گشت راست
|به سوی فرامرز برگشت باد
|جهاندار گشت از دم باد شاد
|همی شد پس گرد با تیغ تیز
|برآورد زان انجمن رستخیز
|ز بستی و از لشکر زابلی
|ز گردان شمشیر زن کابلی
|برآوردگه بر سواری نماند
|وزان سرکشان نامداری نماند
|همه سربسر پشت برگاشتند
|فرامرز را خوار بگذاشتند
|همه رزمگه کشته چون کوه کوه
|به هم برفگنده ز هر دو گروه
|فرامرز با اندکی رزمجوی
|به مردی به روی اندر آورد روی
|همه تنش پر زخم شمشیر بود
|که فرزند شیران بد و شیر بود
|سرانجام بر دست یاز اردشیر
|گرفتار شد نامدار دلیر
|بر بهمن آوردش از رزمگاه
|بدو کرد کین‌دار چندی نگاه
|چو دیدش ندادش به جان زینهار
|بفرمود داری زدن شهریار
|فرامرز را زنده بر دار کرد
|تن پیلوارش نگونسار کرد
|ازان پس بفرمود شاه اردشیر
|که کشتند او را به باران تیر
|گامی پشوتن که دستور بود
|ز کشتن دلش سخت رنجور بود
|به پیش جهاندار بر پای خاست
|چنین گفت کای خسرو داد و راست
|اگر کینه بودت به دل خواستی
|پدید آمد از کاستی راستی
|کنون غارت و کشتن و جنگ و جوش
|مفرمای و مپسند چندین خروش
|ز یزدان بترس و ز ما شرم‌دار
|نگه کن بدین گردش روزگار
|یکی را برآرد به ابر بلند
|یکی زو شود زار و خوار و نژند
|پدرت آن جهانگیر لشکر فروز
|نه تابوت را شد سوی نیمروز
|نه رستم به کابل به نخچیرگاه
|بدان شد که تا نیست گردد به چاه
|تو تا باشی ای خسرو پاک و راد
|مرنجان کسی را که دارد نژاد
|چو فرزند سام نریمان ز بند
|بنالد به پروردگار بلند
|بپیچی ازان گرچه نیک‌اختری
|چو با کردگار افگند داوری
|چو رستم نگهدار تخت کیان
|همی بر در رنج بستی میان
|تو این تاج ازو یافتی یادگار
|نه از راه گشتاسپ و اسفندیار
|ز هنگامهٔ کی قباد اندرآی
|چنین تا به کیخسرو پاک‌رای
|بزرگی به شمشیر او داشتند
|مهان را همه زیر او داشتند
|ازو بند بردار گر بخردی
|دلت بازگردان ز راه بدی
|چو بشنید شاه از پشوتن سخن
|پشیمان شد از درد و کین کهن
|خروشی برآمد ز پرده‌سرای
|که ای پهلوانان با داد و رای
|بسیچیدن بازگشتن کنید
|مبادا که تاراج و کشتن کنید
|بفرمود تا پای دستان ز بند
|گشادند و دادند بسیار پند
|تن کشته را دخمه کردند جای
|به گفتار دستور پاکیزه‌رای
|ز زندان به ایوان گذر کرد زال
|برو زار بگریست فرخ همال
|که زارا دلیرا گوا رستما
|نبیرهٔ گو نامور نیرما
|تو تا زنده‌بودی که آگاه بود
|که گشتاسپ اندر جهان شاه بود
|کنون گنج تاراج و دستان اسیر
|پسر زار کشته به پیکان تیر
|مبیناد چشم کس این روزگار
|زمین باد بی‌تخم اسفندیار
|ازان آگهی سوی بهمن رسید
|به نزدیک فرخ پشوتن رسید
|پشوتن ز رودابه پردرد شد
|ازان شیون او رخش زرد شد
|به بهمن چنین گفت کای شاه نو
|چو بر نیمهٔ آسمان ماه نو
|به شبگیر ازین مرز لشکر بران
|که این کار دشوار گشت و گران
|ز تاج تو چشم بدان دور باد
|همه روزگاران تو سور باد
|بدین خانهٔ زال سام دلیر
|سزد گر نماند شهنشاه دیر
|چو شد کوه بر گونهٔ سندروس
|ز درگاه برخاست آوای کوس
|بفرمود پس بهمن کینه‌خواه
|کزانجا برانند یکسر سپاه
|هم‌انگه برآمد ز پرده‌سرای
|تبیره ابا بوق و هندی درای
|از آنجا به ایران نهادند روی
|به گفتار دستور آزاده‌خوی
|سپه را ز زابل به ایران کشید
|به نزدیک شهر دلیران کشید
|برآسود و بر تخت بنشست شاد
|جهان را همی داشت با رسم و داد
|به درویش بخشید چندی درم
|ازو چند شادان و چندی دژم
|جهانا چه خواهی ز پروردگان
|چه پروردگان داغ دل بردگان
|پسر بد مر او را یکی همچو شیر
|که ساسان همی خواندی اردشیر
|دگر دختری داشت نامش همای
|هنرمند و بادانش و نیک‌رای
|همی خواندندی ورا چهرزاد
|ز گیتی به دیدار او بود شاد
|پدر درپذیرفتش از نیکوی
|بران دین که خوانی همی پهلوی
|همای دل‌افروز تابنده ماه
|چنان بد که آبستن آمد ز شاه
|چو شش ماه شد پر ز تیمار شد
|چو بهمن چنان دید بیمار شد
|چو از درد شاه اندرآمد ز پای
|بفرمود تا پیش او شد همای
|بزرگان و نیک‌اختران را بخواند
|به تخت گرانمایگان بر نشاند
|چنین گفت کاین پاک‌تن چهرزاد
|به گیتی فراوان نبودست شاد
|سپردم بدو تاج و تخت بلند
|همان لشکر و گنج با ارجمند
|ولی عهد من او بود در جهان
|هم‌انکس کزو زاید اندر نهان
|اگر دختر آید برش گر پسر
|ورا باشد این تاج و تخت پدر
|چو ساسان شنید این سخن خیره شد
|ز گفتار بهمن دلش تیره شد
|بدو روز و دو شب بسان پلنگ
|ز ایران به مرزی دگر شد ز ننگ
|دمان سوی شهر نشاپور شد
|پر آزار بد از پدر دور شد
|زنی را ز تخم بزرگان بخواست
|بپرورد و با جان و دل داشت راست
|نژادش به گیتی کسی را نگفت
|همی داشت آن راستی در نهفت
|زن پاک‌تن خوب فرزند زاد
|ز ساسان پرمایه بهمن نژاد
|پدر نام ساسانش کرد آن زمان
|مر او را به زودی سرآمد زمان
|چو کودک ز خردی به مردی رسید
|دران خانه جز بینوایی ندید
|ز شاه نشاپور بستد گله
|که بودی به کوه و به هامون یله
|همی بود یکچند چوپان شاه
|به کوه و بیابان و آرامگاه
|کنون بازگردم به کار همای
|پس از مرگ بهمن که بگرفت جای
|به بیماری اندر بمرد اردشیر
|همی بود بی‌کار تاج و سریر
|همای آمد و تاج بر سر نهاد
|یکی راه و آیین دیگر نهاد
|سپه را همه سربسر بار داد
|در گنج بگشاد و دینار داد
|به رای و به داد از پدر برگذشت
|همی گیتی از دادش آباد گشت
|نخستین که دیهیم بر سر نهاد
|جهان را به داد و دهش مژده داد
|که این تاج و این تخت فرخنده باد
|دل بدسگالان ما کنده باد
|همه نیکویی باد کردار ما
|مبیناد کس رنج و تیمار ما
|توانگر کنیم آنک درویش بود
|نیازش به رنج تن خویش بود
|مهان جهان را که دارند گنج
|نداریم زان نیکویها به رنج
|چو هنگام زادنش آمد فراز
|ز شهر و ز لشکر همی داشت راز
|همی تخت شاهی پسند آمدش
|جهان داشتن سودمند آمدش
|نهانی پسر زاد و با کس نگفت
|همی داشت آن نیکویی در نهفت
|بیاورد آزاده‌تن دایه را
|یکی پاک پرشرم و بامایه را
|نهانی بدو داد فرزند را
|چنان شاه شاخ برومند را
|کسی کو ز فرزند او نام برد
|چنین گفت کان پاک‌زاده بمرد
|همان تاج شاهی به سر بر نهاد
|همی بود بر تخت پیروز و شاد
|ز دشمن بهر سو که بد مهتری
|فرستاد بر هر سوی لشکری
|ز چیزی که رفتی به گرد جهان
|نبودی بد و نیک ازو در نهان
|به گیتی بجز داد و نیکی نخواست
|جهان را سراسر همی داشت راست
|جهانی شده ایمن از داد او
|به کشور نبودی بجز یاد او
|بدین سان همی بود تا هشت ماه
|پسر گشت مانندهٔ رفته شاه
|بفرمود تا درگری پاک‌مغز
|یکی تخته جست از در کار نغز
|یکی خرد صندوق از چوب خشک
|بکردند و برزد برو قیر و مشک
|درون نرم کرده به دیبای روم
|براندوده بیرون او مشک و موم
|به زیر اندرش بستر خواب کرد
|میانش پر از در خوشاب کرد
|بسی زر سرخ اندرو ریخته
|عقیق و زبرجد برآمیخته
|ببستند بس گوهر شاهوار
|به بازوی آن کودک شیرخوار
|بدانگه که شد کودک از خواب مست
|خروشان بشد دایهٔ چرب دست
|نهادش به صندوق در نرم نرم
|به چینی پرندش بپوشید گرم
|سر تنگ تابوت کردند خشک
|به دبق و به عنبر به قیر و به مشک
|ببردند صندوق را نیم شب
|یکی بر دگر نیز نگشاد لب
|ز پیش همایش برون تاختند
|به آب فرات اندر انداختند
|پس‌اندر همی رفت پویان دو مرد
|که تا آب با شیرخواره چه کرد
|چو کشتی همی رفت چوب اندر آب
|نگهبان آنرا گرفته شتاب
|سپیده چو برزد سر از کوهسار
|بگردید صندوق بر رودبار
|به گازرگهی کاندرو بود سنگ
|سر جوی را کارگه کرده تنگ
|یکی گازر آن خرد صندوق دید
|بپویید وز کارگه برکشید
|چو بگشاد گسترده‌ها برگرفت
|بماند اندران کار گازر شگفت
|به جامه بپوشید و آمد دمان
|پرامید و شادان و روشن‌روان
|سبک دیده‌بان پیش مامش دوید
|ز صندوق و گازر بگفت آنچ دید
|جهاندار پیروز با دیده گفت
|که چیزی که دیدی بباید نهفت
|چو بیگاه گازر بیامد ز رود
|بدو جفت او گفت هست این درود
|که باز آمدی جامه‌ها نیم‌نم
|بدین کارکرد از که یابی درم
|دل گازر از درد پژمرده بود
|یکی کودک زیرکش مرده بود
|زن گازر از درد کودک نوان
|خلیده رخان تیره گشته روان
|بدو گفت گازر که بازآر هوش
|ترا زشت باشد ازین پس خروش
|کنون گر بماند سخن در نهفت
|بگویم به پیش سزاوار جفت
|به سنگی که من جامه را برزنم
|چو پاکیزه گردد به آب افگنم
|دران جوی صندوق دیدم یکی
|نهفته بدو اندرون کودکی
|چو من برگشادم در بسته باز
|به دیدار آن خردم آمد نیاز
|اگر بود ما را یکی پور خرد
|نبودش بسی زندگانی بمرد
|کنون یافتی پور با خواسته
|به دینار و دیبا بیاراسته
|چو آن جامه‌ها بر زمین بر نهاد
|سر تنگ صندوق را برگشاد
|زن گازر آن دید خیره بماند
|بروبر جهان‌آفرین را بخواند
|رخی دید تابان میان حریر
|به دیدار مانندهٔ اردشیر
|پر از در خوشاب بالین او
|عقیق و زبرجد به پایین او
|به دست چپش سرخ دینار بود
|سوی راست یاقوت شهوار بود
|بدو داد زن زود پستان شیر
|ببد شاد زان کودک دلپذیر
|ز خوبی آن کودک و خواسته
|دل او ز غم گشت پیراسته
|بدو گفت گازر که این را به جان
|خریدار باشیم تا جاودان
|که این کودک نامداری بود
|گر او در جهان شهریاری بود
|زن گازر او را چو پیوند خویش
|بپرورد چونانک فرزند خویش
|سیم روز داراب کردند نام
|کز آب روان یافتندش کنام
|چنان بد که روزی زن پاک‌رای
|سخن گفت هرگونه با کدخدای
|که این گوهران را چه سازی کنون
|که باشد بدین دانشت رهنمون
|به زن گفت گازر که این نیک جفت
|چه خاک و چه گوهرمرا در نهفت
|همان به کزین شهر بیرون شویم
|ز تنگی و سختی به هامون شویم
|به شهری که ما را ندانند کس
|که خواریم و ناشادگر دست رس
|به شبگیر گازر بنه برنهاد
|برفت و نکرد از بر و بوم یاد
|ببردند داراب را در کنار
|نکردند جز گوهر و زر به بار
|بپیمود زان مرز فرسنگ شست
|به شهری دگر ساخت جای نشست
|به بیگانه شهر اندرون ساخت جای
|بران سان که پرمایه‌تر کدخدای
|به شهری که بد نامور مهتری
|فرستاد نزدیک او گوهری
|ازو بستدی جامه و سیم و زر
|چنین تا فراوان نماند از گهر
|به خانه جز از سرخ گوگرد نیز
|نماند از بد و نیک صندوق چیز
|زن گازر از چیز شد رهنمای
|چنین گفت یک روز با کدخدای
|که ما بی‌نیازیم زین کارکرد
|توانگر شدی گرد پیشه مگرد
|چنین داد پاسخ بدو کدخدای
|که این جفت پاکیزه و رهنمای
|همی پیشه خوانی ز پیشه چه بیش
|همیشه ز هر کار پیشه است پیش
|تو داراب را پاک و نیکو بدار
|بدان تا چه بار آورد روزگار
|همی داشتندش چنان ارجمند
|که از تند بادی ندیدی گزند
|چو برگشت چرخ از برش چند سال
|یکی کودکی گشت با فر و یال
|به کشتی شدی با بزرگان به کوی
|کسی را نبودی تن و زور اوی
|همه کودکان همگروه آمدند
|به یکبارگی زو ستوه آمدند
|به فریاد شد گازر از کار او
|همی تیره شد تیز بازار او
|بدو گفت کاین جامه برزن به سنگ
|که از پیشه جستن ترا نیست ننگ
|چو داراب زان پیشه بگریختی
|همی گازر از دیده خون ریختی
|شدی روزگارش به جستن دو بهر
|نشان خواستی زو به دشت و به شهر
|به جاییش دیدی کمانی به دست
|به آیین گشاده بر و بسته شست
|کمان بستدی سرد گفتی بدوی
|که ای پرزیان گرگ پرخاشجوی
|چه گردی همی گرد تیر و کمان
|به خردی چرا گشته‌ای بدگمان
|به گازر چنین گفت کای باب من
|چرا تیره گردانی این آب من
|به فرهنگیان ده مرا از نخست
|چو آموختم زند و استا درست
|ازان پس مرا پیشه فرمان و جوی
|کنون از من این کدخدایی مجوی
|بدو مرد گازر بسی برشمرد
|ازان پس به فرهنگیانش سپرد
|بیاموخت فرهنگ و شد برمنش
|برآمد ز پیغاره و سرزنش
|بدان پروراننده گفت ای پدر
|نیاید ز من گازری کارگر
|ز من جای مهرت بی‌اندیشه کن
|ز گیتی سواری مرا پیشه کن
|نگه کرد گازر سواری تمام
|عنان پیچ و اسپ افگن و نیک‌نام
|سپردش بدو روزگاری دراز
|بیاموخت هرچش بدان بد نیاز
|عنان و سنان و سپر داشتن
|به آوردگه باره برگاشتن
|همان زخم چوگان و تیر و کمان
|هنرجوی دور از بد بدگمان
|بران گونه شد زین هنرها که چنگ
|نسودی به آورد با او پلنگ
|به گازر چنین گفت روزی که من
|همی این نهان دارم از انجمن
|نجنبد همی بر تو بر مهر من
|نماند به چهر تو هم چهر من
|شگفت آیدم چون پسر خوانیم
|به دکان بر خویش بنشانیم
|بدو گفت گازر که اینت سخن
|دریغ آن شده رنجهای کهن
|تراگر منش زان من برتر است
|پدرجوی را راز با مادر است
|چنان بد که یک روز گازر برفت
|ز خانه سوی رود یازید تفت
|در خانه را تنگ داراب بست
|بیامد به شمشیر یازید دست
|به زن گفت کژی و تاری مجوی
|هرآنچت بپرسم سخن راست گوی
|شما را که باشم به گوهر کیم
|به نزدیک گازر ز بهر چیم
|زن گازر از بیم زنهار خواست
|خداوند داننده را یار خواست
|بدو گفت خون سر من مجوی
|بگویم ترا هرچ گفتی بگوی
|سخنها یکایک بر و بر شمرد
|بکوشید وز کار کژی نبرد
|ز صندوق وز کودک شیرخوار
|ز دینار وز گوهر شاهوار
|بدو گفت ما دستکاران بدیم
|نه از تخمهٔ کامکاران بدیم
|ازان تو داریم چیزی که هست
|ز پوشیدنی جامه و برنشست
|پرستنده ماییم و فرمان تراست
|نگر تا چه باید تن و جان تراست
|چو بشنید داراب خیره بماند
|روان را به اندیشه اندر نشاند
|بدو گفت زین خواسته هیچ ماند
|وگر گازر آن را همه برفشاند
|که باشد بهای یکی بارگی
|بدین روز کندی و بیچارگی
|چنین داد پاسخ که بیش است ازین
|درخت برومند و باغ و زمین
|بدو داد دینار چندانک بود
|بماند آن گران گوهر نابسود
|به دینار اسپی خرید او پسند
|یکی کم‌بها زین و دیگر کمند
|یکی مرزبان بود با سنگ و رای
|بزرگ و پسندیده و رهنمای
|خرامید داراب نزدیک اوی
|پراندیشه بد جان تاریک اوی
|همی داشتش مرزبان ارجمند
|ز گیتی نیامد بروبر گزند
|چنان بد که آمد سپاهی ز روم
|به غارت بران مرز آباد بوم
|به رزم اندرون مرزبان کشته شد
|سر لشکرش زان سخن گشته شد
|چو آگاهی آمد به نزد همای
|که رومی نهاد اندرین مرز پای
|یکی مرد بد نام او رشنواد
|سپهبد بد او هم سپهبدنژاد
|بفرمود تا برکشد سوی روم
|به شمشیر ویران کند روی بوم
|سپه گرد کرد آن زمان رشنواد
|عرض‌گاه بنهاد و روزی بداد
|چو بشنید داراب شد شادکام
|به نزدیک او رفت و بنوشت نام
|سپه چون فراوان شد از هر دری
|همی آمد از هر سوی لشکری
|بیامد ز کاخ همایون همای
|خود و مرزبانان پاکیزه‌رای
|بدان تا سپه پیش او بگذرند
|تن و نام و دیوانها بشمرند
|همی بود چندی بران پهن دشت
|چو لشکر فراوان برو برگذشت
|چو داراب را دید با فر و برز
|به گردن برآورده پولاد گرز
|تو گفتی همه دشت پهنای اوست
|زمین زیر پوینده بالای اوست
|چو دید آن بر و چهرهٔ دلپذیر
|ز پستان مادر بپالود شیر
|بپرسید و گفت این سوار از کجاست
|بدین شاخ و این برز و بالای راست
|نماید که این نامداری بود
|خردمند و جنگی سواری بود
|دلیر و سرافراز و کنداور است
|ولیکن سلیحش نه اندرخور است
|چو داراب را فرمند آمدش
|سپه را سراسر پسند آمدش
|ز اختر یکی روزگاری گزید
|ز بهر سپهبد چنان چون سزید
|چو جنگ‌آوران را یکی گشت رای
|ببردند لشکر ز پیش همای
|فرستاد بیدار کارآگهان
|بدان تا نماند سخن در نهان
|ز نیک و بد لشکر آگاه بود
|ز بدها گمانیش کوتاه بود
|همی رفت منزل به منزل سپاه
|زمین پر سپاه آسمان پر ز ماه
|چنان بد که روزی یکی تندباد
|برآمد غمی گشت زان رشنواد
|یکی رعد و باران با برق و جوش
|زمین پر ز آب آسمان پرخروش
|به هر سو ز باران همی تاختند
|به دشت اندرون خیمه‌ها ساختند
|غمی بود زان کار داراب نیز
|ز باران همی جست راه گریز
|نگه کرد ویران یکی جای دید
|میانش یکی طاق بر پای دید
|بلند و کهن بود و آزرده بود
|یکی خسروی جای پر پرده بود
|نه خرگاه بودش نه پرده‌سرای
|نه خیمه نه انباز و نه چارپای
|بران طاق آزرده بایست خفت
|چو تنها تنی بود بی‌یار و جفت
|سپهبد همی گرد لشکر بگشت
|بران طاق آزرده اندر گذشت
|ز ویران خروشی به گوش آمدش
|کزان سهم جای خروش آمدش
|که ای طاق آزرده هشیار باش
|برین شاه ایران نگهدار باش
|نبودش یکی خیمه و یار و جفت
|بیامد به زیر تو اندر بخفت
|چنین گفت با خویشتن رشنواد
|که این بانگ رعدست گر تندباد
|دگر باره آمد ز ایوان خروش
|که ای طاق چشم خرد را مپوش
|که در تست فرزند شاه اردشیر
|ز باران مترس این سخن یادگیر
|سیم بار آوازش آمد به گوش
|شگفتی دلش تنگ شد زان خروش
|به فرزانه گفت این چه شاید بدن
|یکی را سوی طاق باید شدن
|ببینید تا اندرو خفته کیست
|چنین بر تن خود برآشفته کیست
|برفتند و دیدند مردی جوان
|خردمند و با چهرهٔ پهلوان
|همه جامه و باره و تر و تباه
|ز خاک سیه ساخته جایگاه
|به پیش سپهبد بگفت آنچ دید
|دل پهلوان زان سخن بردمید
|بفرمود کو را بخوانید زود
|خروشی برین سان که یارد شنود
|برفتند و گفتند کای خفته مرد
|ازین خواب برخیز و بیدار گرد
|چو دارا به اسپ اندر آورد پای
|شکسته رواق اندر آمد ز جای
|چو سالار شاه آن شگفتی بدید
|سرو پای داراب را بنگرید
|چنین گفت کاینت شگفتی شگفت
|کزین برتر اندیشه نتوان گرفت
|بشد تیز با او به پرده‌سرای
|همی گفت کای دادگر یک خدای
|کسی در جهان این شگفتی ندید
|نه از کار دیده بزرگان شنید
|بفرمود تا جامه‌ها خواستند
|به خرگاه جایی بیاراستند
|به کردار کوه آتشی برفروخت
|بسی عود و با مشک و عنبر بسوخت
|چو خورشید سر برزد از کوهسار
|سپهبد برفتن بر آراست کار
|بفرمود تا موبدی رهنمای
|یکی دست جامه ز سر تا به پای
|یکی اسپ با زین و زرین ستام
|کمندی و تیغی به زرین نیام
|به داراب دادند و پرسید زوی
|که ای شیردل مهتر نامجوی
|چو مردی تو و زادبومت کجاست
|سزد گر بگویی همه راه راست
|چو بشنید داراب یکسر بگفت
|گذشته همی برگشاد از نهفت
|بران سان که آن زن برو کرد یاد
|سخنها همی گفت با رشنواد
|ز صندوق و یاقوت و بازوی خویش
|ز دینار و دیبا به پهلوی خویش
|یکایک به سالار لشکر بگفت
|ز خواب و ز آرام و خورد و نهفت
|هم‌انگه فرستاد کس رشنواد
|فرستاده را گفت بر سان باد
|زن گازر و گازر و مهره را
|بیارید بهرام و هم زهره را
|بگفت این و زان جایگه برگرفت
|ازان مرز تا روم لشکر گرفت
|سپهبد طلایه به داراب داد
|طلایه سنان را به زهر آب داد
|هم‌انگه طلایه بیامد ز روم
|وزین سو نگهدار این مرز و بوم
|زناگه دو لشکر بهم بازخورد
|برآمد هم‌آنگاه گرد نبرد
|همه یک به دیگر برآمیختند
|چو رود روان خون همی ریختند
|چو داراب دید آن سپاه نبرد
|به پیش اندر آمد به کردار گرد
|ازان لشکر روم چندان بکشت
|که گفتی فلک تیغ دارد به مشت
|همی رفت زان گونه بر سان شیر
|نهنگی به چنگ اژدهایی به زیر
|چنین تا به لشکرگه رومیان
|همی تاخت بر سان شیر ژیان
|زمین شد ز رومی چو دریای خون
|جهانجوی را تیغ شد رهنمون
|به پیروزی از رومیان گشت باز
|به نزدیک سالار گردنفراز
|بسی آفرین یافت از رشنواد
|که این لشکر شاه بی‌تو مباد
|چو ما بازگردیم زین رزم روم
|سپاه اندر آید به آباد بوم
|تو چندان نوازش بیابی ز شاه
|ز اسپ و ز مهر و ز تیغ و کلاه
|همه شب همی لشکر آراستند
|سلیح سواران بپیراستند
|چو خورشید برزد سر از تیره راغ
|زمین شد به کردار روشن چراغ
|بهم بازخوردند هر دو سپاه
|شد از گرد خورشید تابان سیاه
|چو داراب پیش آمد و حمله برد
|عنان را به اسپ تگاور سپرد
|به پیش صف رومیان کس نماند
|ز گردان شمشیرزن بس نماند
|به قلب سپاه اندر آمد چو گرگ
|پراگنده کرد آن سپاه بزرگ
|وزان جایگه شد سوی میمنه
|بیاورد چندی سلیح و بنه
|همه لشکر روم برهم درید
|کسی از یلان خویشتن را ندید
|دلیران ایران به کردار شیر
|همی تاختند از پس اندر دلیر
|بکشتند چندان ز رومی سپاه
|که گل شد ز خون خاک آوردگاه
|چهل جاثلیق از دلیران بکشت
|بیامد صلیبی گرفته به مشت
|چو زو رشنواد آن شگفتی بدید
|ز شادی دل پهلوان بردمید
|برو آفرین کرد و چندی ستود
|بران آفرین مهربانی فزود
|شب آمد جهان قیرگون شد به رنگ
|همی بازگشتند یکسر ز جنگ
|سپهبد به لشکرگه رومیان
|برآسود و بگشاد بند میان
|ببخشید در شب بسی خواسته
|شد از خواسته لشکر آراسته
|فرستاد نزدیک داراب کس
|که ای شیردل مرد فریادرس
|نگه کن کنون تا پسند تو چیست
|وزی خواسته سودمند تو چیست
|نگه دار چیزی که رای آیدت
|ببخش آنچ دل رهنمای آیدت
|هرآنچ آن پسندت نیاید ببخش
|تو نامی‌تری از خداوند رخش
|چو آن دید داراب شد شادکام
|یکی نیزه برداشت از بهر نام
|فرستاد دیگر سوی رشنواد
|بدو گفت پیروز بادی و شاد
|چو از باختر تیره شد روی مهر
|بپوشید دیبای مشکین سپهر
|همان پاس از تیره شب درگذشت
|طلایه پراگنده بر گرد دشت
|غو پاسبان خاست چون زلزله
|همی شد چو اواز شیر یله
|چو زرین سپر برگرفت آفتاب
|سر جنگجویان برآمد ز خواب
|ببستند گردان ایران میان
|همی تاختند از پس رومیان
|به شمشیر تیز آتش افروختند
|همه شهرها را همی سوختند
|ز روم و ز رومی برانگیخت گرد
|کس از بوم و بر یاد دیگر نکرد
|خروشی به زاری برآمد ز روم
|که بگذاشتند آن دلارام بوم
|به قیصر بر از کین جهان تنگ شد
|رخ نامدارانش بی‌رنگ شد
|فرستاده آمد بر رشنواد
|که گر دادگر سر نپیچد ز داد
|شدند آنک جنگی بد از جنگ سیر
|سر بخت روم اندرآمد به زیر
|که گر باژ خواهید فرمان کنیم
|بنوی یکی باز پیمان کنیم
|فرستاد قیصر ز هر گونه چیز
|ابا برده‌ها بدره بسیار نیز
|سپهبد پذیرفت زو آنچ بود
|ز دینار وز گوهر نابسود
|وزان جایگه بازگشتند شاد
|پسندیده داراب با رشنواد
|به منزل بران طاق ویران رسید
|که داراب را اندرو خفته دید
|زن گازر و شوی و گوهر بهم
|شده هر دو از بیم خواری دژم
|از آنکس کشان خواند از جای خویش
|به یزدان پناهید و رفتند پیش
|چو دید آن زن و شوی را رشنواد
|ز هر گونه پرسید و کردند یاد
|بگفتند با او سخن هرچ بود
|ز صندوق وز گوهر نابسود
|ز رنج و ز پروردن شیرخوار
|ز تیمار وز گردش روزگار
|چنین گفت با شوی و زن رشنواد
|که پیروز باشید همواره شاد
|که کس در جهان این شگفتی ندید
|نه از موبد پیر هرگز شنید
|هم‌اندر زمان مرد پاکیزه‌رای
|یکی نامه بنوشت نزد همای
|ز داراب وز خواب و آرامگاه
|هم از جنگ او اندران رزمگاه
|وزان کو به اسپ اندر آورد پای
|هم‌انگاه طاق اندر آمد ز جای
|از آواز که آمد مر او را به گوش
|ز تنگی که شد رشنواد از خروش
|ز گازر سخن هرچ بشنید نیز
|ز صندوق وز کودک خرد و چیز
|به نامه درون سربسر یاد کرد
|برون کرد آنگه هیونی چو گرد
|همان سرخ گوهر بدو داد و گفت
|که با باد باید که گردی تو جفت
|فرستاده تازان بیامد ز جای
|بیاورد یاقوت نزد همای
|به شاه جهاندار نامه بداد
|شنیده بگفت از لب رشنواد
|چو آن نامه برخواند و یاقوت دید
|سرشکش ز مژگان به رخ بر چکید
|بدانست کان روز کامد به دشت
|بفرمود تا پیش لشکر گذشت
|بدید آن جوانی که بد فرمند
|به رخ چون بهار و به بالا بلند
|نبودست جز پاک فرزند اوی
|گرانمایه شاخ برومند اوی
|فرستاده را گفت گریان همای
|که آمد جهان را یکی کدخدای
|نبود ایچ ز ا ندیشه مغزم تهی
|پر از درد بودم ز شاهنشهی
|ز دادار گیهان دلم پرهراس
|کجا گشته بودم ازو ناسپاس
|وزان نیز کان بیگنه را که یافت
|کسی یافت گر سوی دریا شتافت
|که یزدان پسر داد و نشناختم
|به آب فرات اندر انداختم
|به بازوش بر بستم این یک گهر
|پسر خوار شد چون بمیرد پدر
|کنون ایزد او را بمن بازداد
|به پیروز نام و پی رشنواد
|ز دینار گنجی فرو ریختند
|می و مشک و گوهر برآمیختند
|ببخشید بر هرک بودش نیاز
|دگر هفته گنج درم کرد باز
|به جایی که دانست کاتشکده‌ست
|وگر زند و استا و جشن سده‌ست
|ببخشید گنجی برین گونه نیز
|به هر کشوری بر پراگنده چیز
|به روز دهم بامداد پگاه
|سپهبد بیامد به نزدیک شاه
|بزرگان و داراب با او بهم
|کسی را نگفتند از بیش و کم
|ز درگاه پرده فروهشت شاه
|به یک هفته کس را ندادند راه
|جهاندار زرین یکی تخت کرد
|دو کرسی ز پیروزه و لاژورد
|یکی تاج پرگوهر شاهوار
|دو یاره یکی طوق گوهرنگار
|همه جامهٔ خسروانی به زر
|درو بافته چند گونه گهر
|نشسته ستاره‌شمر پیش شاه
|ز اختر همی کرد روزی نگاه
|به شهریور بهمن از بامداد
|جهاندار داراب را بار داد
|یکی جام پر سرخ یاقوت کرد
|یکی دیگری پر ز یاقوت زرد
|چو آمد به نزدیک ایوان فراز
|همای آمد از دور و بردش نماز
|برافشاند آن گوهر شاهوار
|فرو ریخت از دیده خون برکنار
|پسر را گرفت اندر آغوش تنگ
|ببوسید و ببسود رویش به چنگ
|بیاورد و بر تخت زرین نشاند
|دو چشمش ز دیدار او خیره ماند
|چو داراب بر تخت شاهی نشست
|همای آمد و تاج شاهی به دست
|بیاورد و بر تارک او نهاد
|جهان را به دیهیم او مژده داد
|چو از تاج دارا فروزش گرفت
|هما اندران کار پوزش گرفت
|به داراب گفت آنچ اندر گذشت
|چنان دان که بر ما همه بادگشت
|جوانی و گنج آمد و رای زن
|پدر مرده و شاه بی‌رای‌زن
|اگر بد کند زو مگیر آن به دست
|که جز تخت هرگز مبادت نشست
|چنین داد پاسخ به مادر جوان
|که تو هستی از گوهر پهلوان
|نباشد شگفت ار دل آید به جوش
|به یک بد تو چندین چه داری خروش
|جهان‌آفرین از تو خشنود باد
|دل بدسگالانت پر دود باد
|ز من یادگاری بود این سخن
|که هرگز نگردد به دفتر کهن
|برو آفرین کرد فرخ همای
|که تا جای باشد تو بادی به جای
|بفرمود تا موبد موبدان
|بخواند ز هر کشوری بخردان
|هم از لشکر آنکس که بد نامدار
|سرافراز شیران خنجرگزار
|بفرمود تا خواندند آفرین
|به شاهی بران نامدار زمین
|چو بر تاج شاه آفرین خواندند
|بران تخت بر گوهر افشاندند
|بگفت آنک اندر نهان کرده بود
|ازان کرده بسیار غم خورده بود
|بدانید کز بهمن شهریار
|جزین نیست اندر جهان یادگار
|به فرمان او رفت باید همه
|که او چون شبانست و گردان رمه
|بزرگی و شاهی و لشکر وراست
|بدو کرد باید همی پشت راست
|به شادی خروشی برآمد ز کاخ
|که نورسته دیدند فرخنده شاخ
|ببردند چندان ز هر سو نثار
|که شد ناپدید اندران شهریار
|جهان پر شد از شادمانی و داد
|کی را نیامد ازان رنج یاد
|همای آن زمان گفت با موبدان
|که ای نامور باگهر بخردان
|به سی و دو سال آنک کردم به رنج
|سپردم بدو پادشاهی و گنج
|شما شاد باشید و فرمان برید
|ابی رای او یک نفس مشمرید
|چو داراب از تخت کی گشت شاد
|به آرام دیهیم بر سر نهاد
|زن گازر و گازر آمد دوان
|بگفتند کای شهریار جوان
|نشست کیی بر تو فرخنده باد
|سر بدسگالان تو کنده باد
|بفرمود داراب ده بدره زر
|بیارند پرمایه جامی گهر
|ز هر جامه‌ای تخته فرمود پنج
|بدادند آنرا که او دید رنج
|بدو گفت کای گازر پیشه‌دار
|همیشه روان را به اندیشه دار
|مگر زاب صندوق یابی یکی
|چو دارا بدو اندرون کودکی
|برفتند یک لب پر از آفرین
|ز دادار بر شهریار زمین
|کنون اختر گازر اندرگذشت
|به دکان شد و برد اشنان به دشت
|کنون آفرین جهان‌آفرین
|بخوانیم بر شهریار زمین
|ابوالقاسم آن شاه خورشید چهر
|بیاراست گیتی به داد و به مهر
|نجوید جز از خوبی و راستی
|نیارد بداد اندرون کاستی
|جهان روشن از تاج محمود باد
|همه روزگارانش مسعود باد
|همیشه جوان تا جوانی بود
|همان زنده تا زندگانی بود
|چه گفت آن سراینده دهقان پیر
|ز گشتاسپ وز نامدار اردشیر
|وزان نامداران پاکیزه‌رای
|ز داراب وز رسم و رای همای
|چو دارا به تخت مهی برنشست
|کمر بر میان بست و بگشاد دست
|چنین گفت با موبدان و ردان
|بزرگان و بیداردل بخردان
|که گیتی نجستم به رنج و به داد
|مرا تاج یزدان به سر بر نهاد
|شگفتی‌تر از کار من در جهان
|نبیند کسی آشکار و نهان
|ندانیم جز داد پاداش این
|که بر ما پس از ما کنند آفرین
|نباید که پیچد کس از رنج ما
|ز بیشی و آگندن گنج ما
|زمانه ز داد من آباد باد
|دل زیر دستان ما شاد باد
|ازان پس ز هندوستان و ز روم
|ز هر مرز باارز و آباد بوم
|برفتند با هدیه و با نثار
|بجستند خشنودی شهریار
|چنان بد که روزی ز بهر گله
|بیامد که اسپان ببیند یله
|ز پستی برآمد به کوهی رسید
|یکی بی‌کران ژرف دریا بدید
|بفرمود کز روم و وز هندوان
|بیارند کارآزموده گوان
|بجویند زان آب دریا دری
|رسانند رودی به هر کشوری
|چو بگشاد داننده از آب بند
|یکی شهر فرمود بس سودمند
|چو دیوار شهر اندرآورد گرد
|ورا نام کردند داراب گرد
|یکی آتش افروخت از تیغ کوه
|پرستندهٔ آذر آمد گروه
|ز هر پیشه‌ای کارگر خواستند
|همی شهر ایران بیاراستند
|به هر سو فرستاد بی‌مر سپاه
|ز دشمن همی داشت گیتی نگاه
|جهان از بداندیش بی‌بیم کرد
|دل بدسگالان بدو نیم کرد
|چنان بد که از تازیان صدهزار
|نبرده سواران نیزه گزار
|برفتند و سالار ایشان شعیب
|یکی نامدار از نژاد قتیب
|جهاندار ایران سپاهی ببرد
|بگفتند کان را نشاید شمرد
|فراز آمدند آن دو لشکر بهم
|جهان شد ز پرخاشجویان دژم
|زمین آن سپه را همی برنتافت
|بران بوم کس جای رفتن نیافت
|ز باران ژویین و باران تیر
|زمین شد ز خون چون یکی آبگیر
|خروشی برآمد ز هر پهلوی
|تلی کشته دیدند بر هر سوی
|سه روز و سه شب زین نشان جنگ بود
|تو گفتی بریشان جهان تنگ بود
|چهارم عرب روی برگاشتند
|به شب دشت پیکار بگذاشتند
|شعیب اندران رزمگه کشته شد
|عرب را همه روز برگشته شد
|بسی اسپ تازی به زین خدنگ
|هم از نیزه و تیغ و خفتان جنگ
|ازان رفتگان ماند آنجا به جای
|به نزد جهاندار پور همای
|ببخشید چیزی که بد بر سپاه
|ز اسپ و ز رمح و ز تیغ و کلاه
|ز لشکر یکی مرزبان برگزید
|که گفتار ایشان بداند شنید
|فرستاد تا باژ خواهد ز دشت
|ازان سال و آن سال کاندر گذشت
|شد از جنگ نیزه‌وران تا به روم
|همی جست رزم اندر آباد بوم
|به روم اندرون شاه بدفیلقوس
|کجا بود با رای او شاه سوس
|نوشتند نامه که پور همای
|سپاهی بیاورد بی‌مر ز جای
|چو بشنید سالار روم این سخن
|به یاد آمدش روزگار کهن
|ز عموریه لشکری گرد کرد
|همه نامداران روز نبرد
|چو دارا بیامد بزرگان روم
|بپرداختند آن همه مرز و بوم
|ز عموریه فیلقوس و سران
|برفتند گردان و جنگاوران
|دو رزم گران کرده شد در سه روز
|چهارم چو بفروخت گیتی فروز
|گریزان بشد فیلقوس و سپاه
|یکی را نبد ترگ و رومی کلاه
|زن و کودکان نیز کردند اسیر
|بکشتند چندی به شمشیر و تیر
|چو از پیش دارا به شهر آمدند
|ازان رفته لشکر دو بهر آمدند
|دگر پیشتر کشته و خسته بود
|پس پشتشان نیزه پیوسته بود
|به عموریه در حصاری شدند
|ازیشان بسی زینهاری شدند
|فرستاده‌ای آمد از فیلقوس
|خردمند و بیدار و با نعم و بوس
|ابا برده و بدره و با نثار
|دو صندوق پرگوهر شاهوار
|چنین بود پیغام کز یک خدای
|بخواهم که او باشدم رهنمای
|که فرجام این رزم بزم آوریم
|مبادا که دل سوی رزم آوریم
|همه راستی باید و مردمی
|ز کژی و آزار خیزد کمی
|چو عموریه کان نشست منست
|تو آیی و سازی که گیری بدست
|دل من به جوش آید از نام و ننگ
|به هنگام بزم اندر آیم به جنگ
|تو آن کن که از شهریاران سزاست
|پدر شاه بود و پسر پادشاست
|چو بشنید آزادگانرا بخواند
|همه داستان پیش ایشان براند
|چه بینید گفت اندرین گفت و گوی
|بجوید همی فیلقوس آب روی
|همه مهتران خواندند آفرین
|که ای شاه بینادل و پاک‌دین
|شهنشاه بر مهتران مهتر است
|ز کار آن گزیند کجا در خور است
|یکی دختری دارد این نامدار
|به بالای سرو و به رخ چون بهار
|بت‌آرای چون او نبیند به چین
|میان بتان چون درخشان نگین
|اگر شاه بیند پسند آیدش
|به پالیز سرو بلند آیدش
|فرستادهٔ روم را خواند شاه
|بگفت آنچ بشنید از نیکخواه
|بدو گفت رو پیش قیصر بگوی
|اگر جست خواهی همی آب روی
|پس پردهٔ تو یکی دختر است
|که بر تارک بانوان افسر است
|نگاری که ناهید خوانی ورا
|بر اورنگ زرین نشانی ورا
|به من بخش و بفرست با باژ روم
|چو خواهی که بی‌رنج ماندت بوم
|فرستاده بشنید و آمد چو باد
|به قیصر بر آن گفتها کرد یاد
|بدان شاد شد فیلقوس و سپاه
|که داماد باشد مر او را چو شاه
|سخن گفت هرگونه از باژ و ساو
|ز چیزی که دارد پی روم تاو
|بران بر نهادند سالی که شاه
|ستاند ز قیصر که دارد سپاه
|ز زر خایهٔ ریخته صدهزار
|ابا هر یکی گوهر شاهوار
|چهل کرده مثقال هر خایه‌ای
|همان نیز گوهر گرانمایه‌ای
|ببخشید بر مرزبانان روم
|هرانکس که بودند ز آباد بوم
|ازان پس همه فیلسوفان شهر
|هرانکس که بودش ازان شهر بهر
|بفرمود تا راه را ساختند
|ز هر کار دل را بپرداختند
|برفتند با دختر شهریار
|گرانمایگان هریکی با نثار
|یکی مهر زرین بیاراستند
|پرستندهٔ تاجور خواستند
|ده استر همه بار دیبای روم
|بسی پیکر از گوهر و زر بوم
|شتروار سیصد ز گستردنی
|ز چیزی که بد راه را بردنی
|دلارای رومی به مهد اندرون
|سکوبا و راهب ورا رهنمون
|کنیزک پس پشت ناهید شست
|ازان هریکی جامی از زر بدست
|به جام اندرون گوهر شاهوار
|بت‌آرای با افسر و گوشوار
|سقف خوب رخ را به دارا سپرد
|گهرها به گنجور او برشمرد
|ازان پس بران رزمگه بس نماند
|سپه را سوی شهر ایران براند
|سوی پارس آمد دلارام و شاد
|کلاه بزرگی بسر بر نهاد
|شبی خفته بد ماه با شهریار
|پر از گوهر و بوی و رنگ و نگار
|همانا که برزد یکی تیز دم
|شهنشاه زان تیز دم شد دژم
|بپیچید در جامه و سر بتافت
|که از نکهتش بوی ناخوش بیافت
|ازان بوی شد شاه ایران دژم
|پراندیشه جان ابروان پر ز خم
|پزشکان داننده را خواندند
|به نزدیک ناهید بنشاندند
|یکی مرد بینادل و نیک‌رای
|پژوهید تا دارو آمد به جای
|گیاهی که سوزندهٔ کام بود
|به روم اندر اسکندرش نام بود
|بمالید بر کام او بر پزشک
|ببارید چندی ز مژگان سرشک
|بشد ناخوشی بوی و کامش بسوخت
|به کردار دیبا رخش برفروخت
|اگر چند مشکین شد آن خوب‌چهر
|دژم شد دلارای را جای مهر
|دل پادشا سرد گشت از عروس
|فرستاد بازش بر فیلقوس
|غمی دختر و کودک اندر نهان
|نگفت آن سخن با کسی در جهان
|چو نه ماه بگذشت بر خوب‌چهر
|یکی کودک آمد چو تابنده مهر
|ز بالا و اروند و بویا برش
|سکندر همی خواندی مادرش
|بفرخ همی داشت آن نام را
|کزو یافت از ناخوشی کام را
|همی گفت قیصر به هر مهتری
|که پیدا شد از تخم من قیصری
|نیاورد کس نام دارا به بر
|سکندر پسر بود و قیصر پدر
|همی ننگش آمد که گفتی به کس
|که دارا ز فرزند من کرد بس
|بر آخر یکی مادیان بد بلند
|که کارزاری و زیبا سمند
|همان شب یکی کره‌ای زاد خنگ
|برش چون بر شیر و کوتاه لنگ
|ز زاینده قیصر برافراخت یال
|که آن زادنش فرخ آمد به فال
|به شبگیر فرزند را خواستی
|همان مادیان را بیاراستی
|بسودی همان کره را چشم و یال
|که همتای اسکندر او بد به سال
|سپهر اندرین نیز چندی بگشت
|ز هرگونه‌ای سالیان برگذشت
|سکندر دل خسروانی گرفت
|سخن گفتن پهلوانی گرفت
|فزون از پسر داشتی قیصرش
|بیاراستی پهلوانی برش
|خرد یافت لختی و شد کاردان
|هشیوار و با سنگ و بسیاردان
|ولی عهد گشت از پس فیلقوس
|بدیدار او داشتی نعم و بوس
|هنرها که باشد کیان را به کار
|سکندر بیاموخت ز آموزگار
|تو گفتی نشاید مگر داد را
|وگر تخت شاهی و بنیاد را
|وزان پس که ناهید نزد پدر
|بیامد زنی خواست دارا دگر
|یکی کودک آمدش با فر و یال
|ز فرزند ناهید کهتر به سال
|همان روز داراش کردند نام
|که تا از پدر بیش باشد به کام
|چو ده سال بگذشت زین با دو سال
|شکست اندر آمد به سال و به مال
|بپژمرد داراب پور همای
|همی خواندندش به دیگر سرای
|بزرگان و فرزانگان را بخواند
|ز تخت بزرگی فراوان براند
|بگفت این که دارای داراکنون
|شما را به نیکی بود رهنمون
|همه گوش دارید و فرمان کنید
|ز فرمان او رامش جان کنید
|که این تخت شاهی نماند دراز
|به خوشی رود زود خوانند باز
|بکوشید تا مهر و داد آورید
|به شادی مرا نیز یاد آورید
|بگفت این و باد از جگر برکشید
|شد آن برگ گلنار چون شنبلید
|چو دارا به دل سوک داراب داشت
|به خورشید تاج مهی برفراشت
|یکی مرد بر تیز و برنا و تند
|شده با زبان و دلش تیغ کند
|چو بنشست برگاه گفت ای سران
|سرافراز گردان و کنداوران
|سری را نخواهم که افتد به چاه
|نه از چاه خوانم سوی تخت و گاه
|کسی کو ز فرمان من بگذرد
|سرش را همی تن به سر نشمرد
|وگر هیچ تاب اندر آرد به دل
|به شمشیر باشم ورا دلگسل
|جز از ما هرانکس که دارند گنج
|نخواهم کس شاددل ما به رنج
|نخواهم که باشد مرا رهنمای
|منم رهنمای و منم دلگشای
|ز گیتی خور و بخش و پیمان مراست
|بزرگی و شاهی و فرمان مراست
|دبیر خردمند را پیش خواند
|ز هر در فراوان سخنها براند
|یکی نامه بنوشت فرخ دبیر
|ز دارای داراب بن اردشیر
|بهر سو که بد شاه و خودکامه‌ای
|بفرمود چون خنجری نامه‌ای
|که هرکو ز رای و ز فرمان من
|بپیچد ببیند سرافشان من
|همه گوش یکسر به فرمان نهید
|اگر جان ستانید اگر جان دهید
|سر گنجهای پدر برگشاد
|سپه را همه خواند و روزی بداد
|ز چار اندرآمد درم تا بهشت
|یکی را بجام و یکی را به تشت
|درم داد و دینار و برگستوان
|همان جوشن و تیغ و گرز گران
|هرانکس که بد کار دیده سری
|ببخشید بر هر سری کشوری
|یکی را ز گردنکشان مرز داد
|سپه را همه چیز باارز داد
|فرستاده آمد ز هر کشوری
|ز هر نامداری و هر مهتری
|ز هند و ز خاقان و فغفور چین
|ز روم و ز هر کشوری همچنین
|همه پاک با هدیه و باژ و ساو
|نه پی بود با او کسی را نه تاو
|یکی شارستان کرد نوشاد نام
|به اهواز گشتند زو شادکام
|کسی را که درویش بد داد داد
|به خواهندگان گنج و بنیاد داد
|به مرد اندرون چند گه فیلقوس
|به روم اندرون بود یک‌چند بوس
|سکندر به تخت نیا برنشست
|بهی جست و دست بدی را ببست
|یکی نامداری بد آنگه به روم
|کزو شاد بد آن همه مرز و بوم
|حکیمی که بد ارسطالیس نام
|خردمند و بیدار و گسترده کام
|به پیش سکندر شد آن پاک‌رای
|زبان کرد گویا و بگرفت جای
|بدو گفت کای مهتر شادکام
|همی گم کنی اندرین کار نام
|که تخت کیان چون تو بسیار دید
|نخواهد همی با کسی آرمید
|هرانگه که گویی رسیدم به جای
|نباید به گیتی مرا رهنمای
|چنان دان که نادان‌ترین کس توی
|اگر پند دانندگان نشنوی
|ز خاکیم و هم خاک را زاده‌ایم
|به بیچارگی دل بدو داده‌ایم
|اگر نیک باشی بماندت نام
|به تخت کیی‌بر بوی شادکام
|وگر بد کنی جز بدی ندروی
|شبی در جهان شادمان نغنوی
|به نیکی بود شاه را دست‌رس
|به بد روز گیتی نجستست کس
|سکندر شنید این پسند آمدش
|سخن‌گوی را فرمند آمدش
|به فرمان او کرد کاری که کرد
|ز بزم و ز رزم و ز ننگ و نبرد
|به نو هر زمانیش بنواختی
|چو رفتی بر تخت بنشاختی
|چنان بد که روزی فرستاده‌ای
|سخن‌گو و روشن‌دل آزاده‌ای
|ز نزدیک دارا بیامد به روم
|کجا باژ خواهد ز آباد بوم
|به پیش سکندر بگفت آن سخن
|غمی شد سکندر ز باژ کهن
|بدو گفت رو پیش دارا بگوی
|که از باژ ما شد کنون رنگ و بوی
|که مرغی که زرین همی خایه کرد
|به مرد و سر باژ بی‌مایه کرد
|فرستاد پاسخ بدان سان شنید
|بترسید وز روم شد ناپدید
|سکندر سپه را سراسر بخواند
|گذشته سخن پیش ایشان براند
|چنین گفت کز گردش آسمان
|نیابد گذر مرد نیکی‌گمان
|مرا روی گیتی بباید سپرد
|بد و نیک چندی بباید شمرد
|شما را بباید کنون ساختن
|دل از بوم و آرام پرداختن
|سر گنجهای نیا باز کرد
|بفرمود تا لشکرش ساز کرد
|به شبگیر برخاست از روم غو
|ز شهر و ز درگاه سالار نو
|برون آمد آن نامور شهریار
|بره‌بر چنان لشکر نامدار
|درفشی پس پشت سالار روم
|نوشته برو سرخ و پیروزه بوم
|همای از برو خیزرانش قضیب
|نوشته بر او بر محب صلیب
|به مصر آمد از روم چندان سپاه
|که بستند بر مور و بر پشه راه
|دو لشکر به روی اندر آورده روی
|ببودند یک هفته پرخاشجوی
|به هشتم به مصر اندر آمد شکست
|سکندر سر راه ایشان ببست
|ز یک راه چندان گرفتار شد
|که گیرنده را دست بیکار شد
|ز گوپال و از اسپ و برگستوان
|ز خفتان وز خنجر هندوان
|کمرهای زرین و زرین ستام
|همان تیغ هندی به زرین نیام
|ز دیبا و دینار چندان بیافت
|که از خواسته بارگی برنتافت
|بسی زینهاری بیامد سوار
|بزرگان جنگاور و نامدار
|وزان جایگه ساز ایران گرفت
|دل شیر و چنگ دلیران گرفت
|چو بشنید دارا که لشکر ز روم
|بجنبید و آمد برین مرز و بوم
|برفتند ز اصطخر چندان سپاه
|که از نیزه بر باد بستند راه
|همی داشت از پارس آهنگ روم
|کز ایران گذارد به آباد بوم
|چو آورد لشکر به پیش فرات
|سپه را عدد بود بیش از نبات
|به گرد لب آب لشکر کشید
|ز جوشن کسی آب دریا ندید
|سکندر چو بشنید کامد سپاه
|پذیره شدن را بپیمود راه
|میان دو لشکر دو فرسنگ ماند
|سکندر گرانمایگان را بخواند
|چو سیر آمد از گفتهٔ رهنمای
|چنین گفت کاکنون جزین نیست رای
|که من چون فرستاده‌ای پیش اوی
|شوم برگرایم کم و بیش اوی
|کمر خواست پرگوهر شاهوار
|یکی خسروی جامهٔ زرنگار
|ببردند بالای زرین ستام
|به زین اندرون تیغ زرین نیام
|سواری ده از رومیان برگزید
|که دانند هرگونه گفت و شنید
|ز لشکر بیامد سپیده دمان
|خود و نامداران ابا ترجمان
|چو آمد به نزدیک دارا فراز
|پیاده شد و برد پیشش نماز
|جهاندار دارا مر او را بخواند
|بپرسید و بر زیر گاهش نشاند
|همه نامداران فروماندند
|بروبر نهان آفرین خواندند
|ز دیدار آن فر و فرهنگ او
|ز بالا و از شاخ و آهنگ او
|همانگه چو بنشست بر پای خاست
|پیام سکندر بیاراست راست
|نخست آفرین کرد بر شهریار
|که جاوید بادا سر تاج‌دار
|سکندر چنین گفت کای نیک‌نام
|به گیتی بهرجای گسترده کام
|مرا آرزو نیست با شاه جنگ
|نه بر بوم ایران گرفتن درنگ
|برآنم که گرد زمین اندکی
|بگردم ببینم جهان را یکی
|همه راستی خواهم و نیکویی
|به ویژه که سالار ایران تویی
|اگر خاک داری تو از من دریغ
|نشاید سپردن هوا را چو میغ
|چنین با سپاه آمدی پیش من
|نه آگاهی از رای کم بیش من
|چو رزم آوری باتو رزم آورم
|ازین بوم بی‌رزم برنگذرم
|گزین کن یکی روزگار نبرد
|برین باش و زین آرزو برمگرد
|که من سر نپیچم ز جنگ سران
|وگر چند باشد سپاهی گران
|چو دارا بدید آن دل و رای او
|سخن گفتن و فر و بالای او
|تو گفتی که داراست بر تخت عاج
|ابا یاره و طوق و با فر و تاج
|بدو گفت نام و نژاد تو چیست
|که بر فر و شاخت نشان کییست
|از اندازهٔ کهتران برتری
|من ایدون گمانم که اسکندری
|بدین فر و بالا و گفتار و چهر
|مگر تخت را پروریدت سپهر
|چنین داد پاسخ که این کس نکرد
|نه در آشتی و نه اندر نبرد
|نه گویندگان بر درش کمترند
|که بر تارک بخردان افسرند
|کجا خود پیام آرد از خویشتن
|چنان شهریاری سر انجمن
|سکندر بدان مایه دارد خرد
|که از رای پیشینگان بگذرد
|پیامم سپهبد بدین گونه داد
|بگفتم به شاه آنچ او کرد یاد
|بیاراستندش یکی جایگاه
|چنانچون بود درخور پایگاه
|سپهدار ایران چو بنهاد خوان
|به سالار فرمود کو را بخوان
|چو نان خورده شد مجلس آراستند
|می و رود و رامشگران خواستند
|سکندر چو خوردی می خوشگوار
|نهادی سبک جام را بر کنار
|چنین تا می و جام چندی بگشت
|نهادن ز اندازه اندر گذشت
|دهنده بیامد به دارا بگفت
|که رومی شد امروز با جام جفت
|بفرمود تا زو بپرسند شاه
|که جام نبید از چه داری نگاه
|بدو گفت ساقی که ای شیر فش
|چه داری همی جام زرین به کش
|سکندر چنین داد پاسخ که جام
|فرستاده را باشد ای نیک‌نام
|گر آیین ایران جز اینست راه
|ببر جام زرین سوی گنج شاه
|بخندید از آیین او شهریار
|یکی جام پرگوهر شاهوار
|بفرمود تا بر کفش برنهند
|یکی سرخ یاقوت بر سر نهند
|هم‌اندر زمان باژ خواهان روم
|کجا رفته بودند زان مرز و بوم
|ز خانه بدان بزمگاه آمدند
|خرامان به نزدیک شاه آمدند
|فرستاده روی سکندر بدید
|بر شاه رفت آفرین گسترید
|بدو گفت کاین مهتر اسکندرست
|که بر تخت با گرز و با افسرست
|بدانگه که ما را بفرمود شاه
|برفتیم نزدیک او باژخواه
|برآشفت و ما را بدان خوار کرد
|به گفتار با شاه پیکار کرد
|چو از پادشاهیش بگریختم
|شب تیره اسپان برانگیختم
|ندیدیم مانندهٔ او به روم
|دلیر آمدست اندرین مرز و بوم
|همی برگراید سپاه ترا
|همان گنج و تخت و کلاه ترا
|چو گفت فرستاده بشنید شاه
|فزون کرد سوی سکندر نگاه
|سکندر بدانست کاندر نهان
|چه گفتند با شهریار جهان
|همی بود تا تیره‌تر گشت روز
|سوی باختر گشت گیتی‌فروز
|بیامد به دهلیز پرده‌سرای
|دلاور به اسپ اندر آورد پای
|چنین گفت پس با سواران خویش
|بلنداختر و نامداران خویش
|که ما را کنون جان به اسپ اندرست
|چو سستی کند باد ماند به دست
|همه بادپایان برانگیختند
|ز پیش جهاندار بگریختند
|چو دارا سر و افسر او ندید
|به تاریکی از چشم شد ناپدید
|نگهبان فرستاد هم در زمان
|به نزدیکی خیمهٔ بدگمان
|چو رفتند بیداردل رفته بود
|نه بخت چنان پادشا خفته بود
|پس او فرستاد دارا سوار
|دلیران و پرخاشجویان هزار
|چو باد از پس او همی تاختند
|شب تیرهٔ بد راه نشناختند
|طلایه بدیدند گشتند باز
|نبد سود جز رنج و راه دراز
|چو اسکندر آمد به پرده‌سرای
|برفتند گردان رومی ز جای
|بدیدند شب شاه را شادکام
|به پیش اندرون پرگهر چار جام
|به گردان چنین گفت کاباد بید
|بدین فرخی فال ما شاد بید
|که این جام پیروزی جان ماست
|سر اختران زیر فرمان ماست
|هم از لشکرش برگرفتم شمار
|فراوان کم است از شنیده سوار
|همه جنگ را تیغها برکشید
|وزین دشت هامون سر اندرکشید
|چو در جنگ تن را به رنج آورید
|ازان رنج شاهی و گنج آورید
|جهان آفریننده یار منست
|سر اختر اندر کنار منست
|بزرگان برو خواندند آفرین
|که آباد بادا به قیصر زمین
|فدای تو بادا تن و جان ما
|برینست جاوید پیمان ما
|ز شاهان که یارد بدن یار تو
|به مردی و بالا و دیدار تو
|چو خورشید برزد سر از کوه و راغ
|زمین شد به کردار زرین چراغ
|جهاندار دارا سپه برگرفت
|جهان چادر قیر بر سرگرفت
|بیاورد لشکر ز رود فرات
|به هامون سپه بیش بود از نبات
|سکندر چو بشنید کامد سپاه
|بزد کوس و آورد لشکر به راه
|دو لشکر که آن را کرانه نبود
|چو اسکندر اندر زمانه نبود
|ز ساز و ز گردان هر دو گروه
|زمین همچو دریا بد و گرد کوه
|ز خفتان وز خنجر هندوان
|ز بالا و اسپ وز برگستوان
|دو رویه سپه برکشیدند صف
|ز خنجر همی یافت خورشید تف
|به پیش سپاه آوریدند پیل
|جهان شد به کردار دریای نیل
|سواران جنگ از پس و پیل پیش
|همه برگرفته دل از جان خویش
|تو گفتی هوا خون خروشد همی
|زمین از خروشش بجوشد همی
|ز بس نالهٔ بوق و هندی درای
|همی کوه را دل برآمد ز جای
|ز آواز اسپان و بانگ سران
|چرنگیدن گرزهای گران
|تو گفتی زمین کوه جنگی شدست
|ز گرد آسمان روی زنگی شدست
|به یک هفته گردان پرخاشجوی
|به روی اندر آورده بودند روی
|بهشتم برآمد یکی تیره گرد
|بران سان که خورشید شد لاژورد
|بپوشید دیدار ایران سپاه
|گریزان برفتند از آن رزمگاه
|سپاه سکندر پس اندر دمان
|یکی پرغم و دیگری شادمان
|سکندر بشد تا لب رودبار
|بکشتند ز ایرانیان بی‌شمار
|سپاه از لب رود برگاشتند
|بفرمود تا رود بگذاشتند
|به پیروزی آمد بران رزمگاه
|کجا پیش بود آن گزیده سپاه
|چو دارا ز پیش سکندر برفت
|به هر سو سواران فرستاد تفت
|از ایران سران و مهان را بخواند
|درم داد و روزی دهان را بخواند
|سر ماه را لشکر آباد کرد
|سر نامداران پر از باد کرد
|دگر باره از آب زان سو گذشت
|بیاراست لشکر بران پهن دشت
|سکندر چو بشنید لشکر براند
|پذیره شد و سازش آنجا بماند
|سپه را چو روی اندرآمد به روی
|زمان و زمین گشت پرخاشجوی
|سه روز اندران رزمشان شد درنگ
|چنان گشت کز کشته شد جای تنگ
|فراوان ز ایرانیان کشته شد
|جهانگیر را روز برگشته شد
|پر از درد برگشت ز آوردگاه
|چو یاری ندادش خداوند ماه
|سکندر بیامد پس او چو گرد
|بسی از جهان‌آفرین یاد کرد
|خروشی برآمد ز پیش سپاه
|که ای زیردستان گم کرده راه
|شما را ز من بیم و آزار نیست
|سپاه مرا با شما کار نیست
|بباشید ایمن به ایوان خویش
|به یزدان سپرده تن و جان خویش
|به جان و تن از رومیان رسته‌اید
|اگر چه به خون دستها شسته‌اید
|چو ایرانیان ایمنی یافتند
|همه رخ سوی رومیان تافتند
|سکندر بیامد به دشت نبرد
|همه خواسته سربسر گرد کرد
|ببخشید بر لشکرش خواسته
|به نیرو سپاهی شد آراسته
|ببود اندران بوم و بر چار ماه
|چو آسوده شد شهریار و سپاه
|جهاندار دارا به جهرم رسید
|که آنجا بدی گنجها را کلید
|همه مهتران پیش باز آمدند
|پر از درد و گرم و گداز آمدند
|خروشان پسر چو پدر را ندید
|پدر همچنین چون پسر را ندید
|همه شهر ایران پر از ناله بود
|به چشم اندرون آب چون ژاله بود
|ز جهرم بیامد به شهر صطخر
|که آزادگان را بران بود فخر
|فرستاده‌ای رفت بر هر سوی
|به هر نامداری و هر پهلوی
|سپاه انجمن شد به ایوان شاه
|نهادند زرین یکی زیرگاه
|چو دارا بران کرسی زر نشست
|برفتند گردان خسروپرست
|به ایرانیان گفت کای مهتران
|خردمند و شیران و جنگاوران
|ببینید تا رای پیکار چیست
|همی گفت با درد و چندی گریست
|چنین گفت کامروز مردن به نام
|به از زنده دشمن بدو شادکام
|نیاکان و شاهان ما تا بدند
|به هر سال باژی همی بستدند
|به هر کار ما را زبون بود روم
|کنون بخت آزادگان گشت شوم
|همه پادشاهی سکندر گرفت
|جهاندار شد تخت و افسر گرفت
|چنین هم نماند بیاید کنون
|همه پارس گردد چو دریای خون
|زن و کودک و مرد گردند اسیر
|نماند برین بوم برنا و پیر
|مرا گر شوید اندرین یارمند
|بگردانم این رنج و درد و گزند
|شکار بزرگان بدند این گروه
|همه گشته از شهر ایران ستوه
|کنون ما شکاریم و ایشان پلنگ
|به هر کارزاری گریزان ز جنگ
|اگر پشت یکسر به پشت آورید
|بر و بوم ایشان به مشت آورید
|کسی کاندرین جنگ سستی کند
|بکوشد که تا جان‌پرستی کند
|مدارید ازین پس به گیتی امید
|که شد روم ضحاک و ما جمشید
|همی گفت گریان و دل پر ز درد
|دو رخساره زرد و دو لب لاژورد
|بزرگان داننده برخاستند
|همه پاسخش را بیاراستند
|خروشی برآمد ز ایران به زار
|که گیتی نخواهیم بی‌شهریار
|همه روی یکسر به جنگ آوریم
|جهان بر براندیش تنگ آوریم
|ببندیم دامن یک اندر دگر
|اگر خاک یابیم اگر بوم و بر
|سلیح و درم داد لشکرش را
|همان نامداران کشورش را
|سکندر چو از کارش آگاه شد
|که دارا به تخت افسر ماه شد
|سپه برگرفت از عراق و براند
|به رومی همی نام یزدان بخواند
|سپه را میان و کرانه نبود
|همان بخت دارا جوانه نبود
|پذیره شدن را بیاراست شاه
|بیاورد ز اصطخر چندان سپاه
|که گفتی ستاره نتابد همی
|فلک راه رفتن نیابد همی
|سپاه دو کشور کشیدند صف
|همه نیزه و گرز و خنجر به کف
|برآمد چنان از دو لشکر خروش
|که چرخ فلک را بدرید گوش
|چو دریا شد از خون گردان زمین
|تن بی‌سران بد همه دشت کین
|پدر را نبد بر پسر جای مهر
|بریشان نبخشید گردان سپهر
|سیم ره به دارا درآمد شکست
|سکندر میان تاختن را ببست
|جهاندار لشکر به کرمان کشید
|همی از بد دشمنان جان کشید
|سکندر بیامد زی اصطخر پارس
|که دیهیم شاهان بد و فخر پارس
|خروشی بلند آمد از بارگاه
|که ای مهتران نماینده راه
|هرانکس که زنهار خواهد همی
|ز کرده به یزدان پناهد همی
|همه یکسره در پناه منید
|بدانید اگر نیک‌خواه منید
|همه خستگان را ببخشیم چیز
|همان خون دشمن نریزیم نیز
|ز چیز کسان دست کوته کنیم
|خرد را سوی روشنی ره کنیم
|که پیروزگر دادمان فرهی
|بزرگی و دیهیم شاهنشهی
|کسی کو ز فرمان ما بگذرد
|همی گردن اژدها بشکرد
|ز چیزی که دید اندران رزمگاه
|ببخشید یکسر همه بر سپاه
|چو دارا ز ایران به کرمان رسید
|دو بهر از بزرگان لشکر ندید
|خروشی بد اندر میان سپاه
|یکی را ندیدند بر سر کلاه
|بزرگان فرزانه را گرد کرد
|کسی را که با او بد اندر نبرد
|همه مهتران زار و گریان شدند
|ز بخت بد خویش بریان شدند
|چنین گفت دارا که هم بی‌گمان
|ز ما بود بر ما بد آسمان
|شکن زین نشان در جهان کس ندید
|نه از کاردانان پیشین شنید
|زن و کودک شهریاران اسیر
|وگر کشته خسته به ژوپین و تیر
|چه بینید و این را چه درمان کنید
|که بدخواه را زین پشیمان کنید
|نه کشور نه لشکر نه تخت و کلاه
|نه شاهی نه فرزند و گنج و سپاه
|ار ایدونک بخشایش کردگار
|نباشد تبه شد به ما روزگار
|کسی کز گرانمایگان زیستند
|به پیش شهنشاه بگریستند
|به آواز گفتند کای شهریار
|همه خسته‌ایم از بد روزگار
|سپه را ز کوشش سخن درگذشت
|ز تارک دم آب برتر گذشت
|پدر بی‌پسر شد پسر بی‌پدر
|چنین آمد از چرخ گردان به سر
|کرا مادر و خواهر و دختر است
|همه پاک بر دست اسکندر است
|همان پاک پوشیده‌رویان تو
|که بودند لرزنده بر جان تو
|چو گنج نیاکان برترمنش
|که آمد به دست تو بی‌سرزنش
|کنون مانده اندر کف رومیان
|نژاد بزرگان و گنج کیان
|ترا چاره با او مداراست بس
|که تاج بزرگی نماند به کس
|کسی گوید آتش زبانش نسوخت
|به چاره بد از تن بباید سپوخت
|تو او را به تن زیردستی نمای
|یکی در سخن نیز چربی فزای
|ببینیم فرجام تا چون بود
|که گردش ز اندیشه بیرون بود
|یکی نامه بنویس نزدیک او
|پراندیشه کن جان تاریک او
|هم این چرخ گردان برو بگذرد
|چنین داند آنکس که دارد خرد
|از ایشان چو بشنید فرمان گزید
|چنان کز دل شهریاران سزید
|دبیر جهاندیده را پیش خواند
|بیاورد نزدیک گاهش نشاند
|یکی نامه بنوشت با داغ و درد
|دو دیده پر از خون و رخ لاژورد
|ز دارای داراب بن اردشیر
|سوی قیصر اسکندر شهرگیر
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|که زو دید نیک و بد روزگار
|دگر گفت کز گردش آسمان
|خردمند برنگذرد بی‌گمان
|کزو شادمانیم و زو ناشکیب
|گهی در فراز و گهی در نشیب
|نه مردی بد این رزم ما با سپاه
|مگر بخشش و گردش هور و ماه
|کنون بودنی بود و ما دل به درد
|چه داریم ازین گنبد لاژورد
|کنون گر بسازی و پیمان کنی
|دل از جنگ ایران پشیمان کنی
|همه گنج گشتاسپ و اسفندیار
|همان یاره و تاج گوهرنگار
|فرستم به گنج تو از گنج خویش
|همان نیز ورزیدهٔ رنج خویش
|همان مر ترا یار باشم به جنگ
|به روز و شبانت نسازم درنگ
|کسی را که داری ز پیوند من
|ز پوشیده‌رویان و فرزند من
|بر من فرستی نباشد شگفت
|جهانجوی را کین نباید گرفت
|ز پوشیده‌رویان بجز سرزنش
|نباشد ز شاهان برتر منش
|چو نامه بخواند خداوند هوش
|بیاراید این رای پاسخ‌نیوش
|هیونی ز کرمان بیامد دوان
|به نزدیک اسکندر بدگمان
|سکندر چو آن نامه برخواند گفت
|که با جان دارا خرد باد جفت
|کسی کو گراید به پیوند اوی
|به پوشیده‌رویان و فرزند اوی
|نبیند مگر تخته گور تخت
|گر آویخته سر ز شاخ درخت
|همه به اصفهانند بی‌درد و رنج
|ازیشان مبادا که خواهیم گنج
|تو گر سوی ایران خرامی رواست
|همه پادشاهی سراسر تراست
|ز فرمان تو یک زمان نگذریم
|نفس نیز بی‌راه تو نشمریم
|بکردار کشتی بیامد هیون
|دل و دیدهٔ تاجور پر ز خون
|چو آن پاسخ نامه دارا بخواند
|ز کار جهان در شگفتی بماند
|سرانجام گفت این ز کشتن بتر
|که من پیش رومی ببندم کمر
|ستودان مرا بهتر آید ز ننگ
|یکی داستان زد برین مرد سنگ
|که گر آب دریا بخواهد رسید
|درو قطره باران نیاید پدید
|همی بودمی یار هرکس به جنگ
|چو شد مر مرا زین نشان کار تنگ
|نبینم همی در جهان یار کس
|بجز ایزدم نیست فریادرس
|چو یاور نبودش ز نزدیک و دور
|یکی نامه بنوشت نزدیک فور
|پر از لابه و زیردستی و درد
|نخست آفرین بر جهاندار کرد
|دگر گفت کای مهتر هندوان
|خردمند و دانا و روشن‌روان
|همانا که نزد تو آمد خبر
|که ما را چه آمد ز اختر به سر
|سکندر بیاورد لشکر ز روم
|نه برماند ما را نه آباد بوم
|نه پیوند و فرزند و تخت و کلاه
|نه دیهیم شاهی نه گنج و سپاه
|ار ایدونک باشی مرا یارمند
|که از خویشتن بازدارم گزند
|فرستمت چندان گهرها ز گنج
|کزان پس نبینی تو از گنج رنج
|همان در جهان نیز نامی شوی
|به نزد بزرگان گرامی شوی
|هیونی برافگند بر سان باد
|بیامد بر فور فوران نژاد
|چو اسکندر آگاه شد زین سخن
|که دارای دارا چه افگند بن
|بفرمود تا برکشیدند نای
|غو کوس برخاست و هندی درای
|بیامد ز اصطخر چندان سپاه
|که خورشید بر چرخ گم کرد راه
|برآمد خروش سپاه از دو روی
|بی‌آرام شد مردم جنگجوی
|سکندر به آیین صفی برکشید
|هوا نیلگون شد زمین ناپدید
|چو دارا بیاورد لشکر به راه
|سپاهی نه بر آرزو رزمخواه
|شکسته دل و گشته از رزم سیر
|سر بخت ایرانیان گشته زیر
|نیاویختند ایچ با رومیان
|چو روبه شد آن دشت شیر ژیان
|گرانمایگان زینهاری شدند
|ز اوج بزرگی به خواری شدند
|چو دارا چنان دید برگاشت روی
|گریزان همی رفت با های هوی
|برفتند با شاه سیصد سوار
|از ایران هرانکس که بد نامدار
|دو دستور بودش گرامی دو مرد
|که با او بدندی به دشت نبرد
|یکی موبدی نام او ماهیار
|دگر مرد را نام جانوشیار
|چو دیدند کان کار بی‌سود گشت
|بلند اختر و نام دارا گذشت
|یکی با دگر گفت کین شوربخت
|ازو دور شد افسر و تاج و تخت
|بباید زدن دشنه‌ای بر برش
|وگر تیغ هندی یکی بر سرش
|سکندر سپارد به ما کشوری
|بدین پادشاهی شویم افسری
|همی رفت با او دو دستور اوی
|که دستور بودند و گنجور اوی
|مهین بر چپ و ماهیارش به راست
|چو شب تیره شد از هوا باد خاست
|یکی دشنه بگرفت جانوشیار
|بزد بر بر و سینهٔ شهریار
|نگون شد سر نامبردار شاه
|ازو بازگشتند یکسر سپاه
|به نزدیک اسکندر آمد وزیر
|که ای شاه پیروز و دانش‌پذیر
|بکشتیم دشمنت را ناگهان
|سرآمد برو تاج و تخت مهان
|چو بشنید گفتار جانوشیار
|سکندر چنین گفت با ماهیار
|که دشمن که افگندی اکنون کجاست
|بباید نمودن به من راه راست
|برفتند هر دو به پیش اندرون
|دل و جان رومی پر از خشم و خون
|چو نزدیک شد روی دارا بدید
|پر از خون بر و روی چون شنبلید
|بفرمود تا راه نگذاشتند
|دو دستور او را نگه داشتند
|سکندر ز باره درآمد چو باد
|سر مرد خسته به ران بر نهاد
|نگه کرد تا خسته گوینده هست
|بمالید بر چهر او هر دو دست
|ز سر برگرفت افسر خسرویش
|گشاد آن بر و جوشن پهلویش
|ز دیده ببارید چندی سرشک
|تن خسته را دور دید از پزشک
|بدو گفت کین بر تو آسان شود
|دل بدسگالت هراسان شود
|تو برخیز و بر مهد زرین نشین
|وگر هست نیروت بر زین نشین
|ز هند و ز رومت پزشک آورم
|ز درد تو خونین سرشک آورم
|سپارم ترا پادشاهی و تخت
|چو بهتر شوی ما ببندیم رخت
|جفا پیشگان ترا هم کنون
|بیاویزم از دارشان سرنگون
|چنانچون ز پیران شنیدیم دوش
|دلم گشت پر خون و جان پر ز جوش
|ز یک شاخ و یک بیخ و پیراهنیم
|به بیشی چرا تخمه را برکنیم
|چو بشنید دارا به آواز گفت
|که همواره با تو خرد باد جفت
|برآنم که از پاک دادار خویش
|بیابی تو پاداش گفتار خویش
|یکی آنک گفتی که ایران تراست
|سر تاج و تخت دلیران تراست
|به من مرگ نزدیک‌تر زانک تخت
|به پردخت تخت و نگون گشت بخت
|برین است فرجام چرخ بلند
|خرامش سوی رنج و سودش گزند
|به من در نگر تا نگویی که من
|فزونم ازین نامدار انجمن
|بد و نیک هر دو ز یزدان شناس
|وزو دار تا زنده باشی سپاس
|نمودار گفتار من من بسم
|بدین در نکوهیدهٔ هرکسم
|که چندان بزرگی و شاهی و گنج
|نبد در زمانه کس از من به رنج
|همان نیز چندان سلیح و سپاه
|گرانمایه اسپان و تخت و کلاه
|همان نیز فرزند و پیوستگان
|چه پیوستگان داغ دل خستگان
|زمان و زمین بنده بد پیش من
|چنین بود تا بخت بد خویش من
|ز نیکی جدا مانده‌ام زین نشان
|گرفتار در دست مردم‌کشان
|ز فرزند و خویشان شده ناامید
|سیه شد جهان و دو دیده سپید
|ز خویشان کسی نیست فریادرس
|امیدم به پروردگارست و بس
|برین گونه خسته به خاک اندرم
|ز گیتی به دام هلاک اندرم
|چنین است آیین چرخ روان
|اگر شهریارم و گر پهلوان
|بزرگی به فرجام هم بگذرد
|شکارست مرگش همی بشکرد
|سکندر ز دیده ببارید خون
|بران شاه خسته به خاک اندرون
|چو دارا بدید آن ز دل درد او
|روان اشک خونین رخ زرد او
|بدو گفت مگری کزین سود نیست
|از آتش مرا بهره جز دود نیست
|چنین بود بخشش ز بخشنده‌ام
|هم از روزگار درخشنده‌ام
|به اندرز من سر به سر گوش دار
|پذیرنده باش و بدل هوش دار
|سکندر بدو گفت فرمان تراست
|بگو آنچ خواهی که پیمان تراست
|زبان تیر دارا بدو برگشاد
|همی کرد سرتاسر اندرز یاد
|نخستین چنین گفت کای نامدار
|بترس از جهان داور کردگار
|که چرخ و زمین و زمان آفرید
|توانایی و ناتوان آفرید
|نگه کن به فرزند و پیوند من
|به پوشیدگان خردمند من
|ز من پاک‌دل دختر من بخواه
|بدارش به آرام بر پیشگاه
|کجا مادرش روشنک نام کرد
|جهان را بدو شاد و پدرام کرد
|نیاری به فرزند من سرزنش
|نه پیغاره از مردم بدکنش
|چو پروردهٔ شهریاران بود
|به بزم افسر نامداران بود
|مگر زو ببینی یکی نامدار
|کجا نو کند نام اسفندیار
|بیاراید این آتش زردهشت
|بگیرد همان زند و استا بمشت
|نگه دارد این فال جشن سده
|همان فر نوروز و آتشکده
|همان اورمزد و مه و روز مهر
|بشوید به آب خرد جان و چهر
|کند تازه آیین لهراسپی
|بماند کیی دین گشتاسپی
|مهان را به مه دارد و که به که
|بود دین فروزنده و روزبه
|سکندر چنین داد پاسخ بدوی
|که ای نیکدل خسرو راست‌گوی
|پذیرفتم این پند و اندرز تو
|فزون زین نباشم برین مرز تو
|همه نیکویها به جای آورم
|خرد را بدین رهنمای آورم
|جهاندار دست سکندر گرفت
|به زاری خروشیدن اندر گرفت
|کف دست او بر دهان برنهاد
|بدو گفت یزدان پناه تو باد
|سپردم ترا جای و رفتم به خاک
|سپردم روانرا به یزدان پاک
|بگفت این و جانش برآمد ز تن
|برو زار بگریستند انجمن
|سکندر همه جامه‌ها کرد چاک
|به تاج کیان بر پراگند خاک
|یکی دخمه کردش بر آیین او
|بدان سان که بد فره و دین او
|بشستن ازان خون به روشن گلاب
|چو آمدش هنگام جاوید خواب
|بیاراستندش به دیبای روم
|همه پیکرش گوهر و زر بوم
|تنش زیر کافور شد ناپدید
|ازان پس کسی روی دارا ندید
|به دخمه درون تخت زرین نهاد
|یکی بر سرش تاج مشکین نهاد
|نهادش به تابوت زر اندرون
|بروبر ز مژگان ببارید خون
|چو تابوتش از جای برداشتند
|همه دست بر دست بگذاشتند
|سکندر پیاده به پیش اندرون
|بزرگان همه دیدگان پر ز خون
|چنین تا ستودان دارا برفت
|همی پوست گفتی بروبر بکفت
|چو بر تخت بنهاد تابوت شاه
|بر آیین شاهان برآورد راه
|چو پردخت از دخمهٔ ارجمند
|ز بیرون بزد دارهای بلند
|یکی دار بر نام جانوشیار
|دگر همچنان از در ماهیار
|دو بدخواه را زنده بردار کرد
|سر شاه‌کش مرد بیدار کرد
|ز لشکر برفتند مردان جنگ
|گرفته یکی سنگ هر یک به چنگ
|بکردند بر دارشان سنگسار
|مبادا کسی کو کشد شهریار
|چو دیدند ایرانیان کو چه کرد
|بزاری بران شاه آزادمرد
|گرفتند یکسر برو آفرین
|بدان سرور شهریار زمین
|ز کرمان کس آمد سوی اصفهان
|به جایی که بودند ز ایران مهان
|به نزدیک پوشیده‌رویان شاه
|بیامد یکی مرد با دستگاه
|بدیشان درود سکندر ببرد
|همه کار دارا بر ایشان شمرد
|چنین گفت کز مرگ شاهان داد
|نباشد دل دشمن و دوست شاد
|بدانید کامروز دارا منم
|گر او شد نهان آشکارا منم
|فزونست ازان نیکویها که بود
|به تیمار رخ را نشاید شخود
|همه مرگ راییم شاه و سپاه
|اگر دیر مانیم اگر چند گاه
|بنه سوی شهر صطخر آورید
|بپویند ما نیز فخر آورید
|همانست ایران که بود از نخست
|بباشید شادان‌دل و تن‌درست
|نوشتند نامه به هر کشوری
|به هر نامداری و هر مهتری
|ز اسکندر فیلقوس بزرگ
|جهانگیر و با کینه‌جویان سترگ
|بداد و دهش دل توانگر کنید
|بر آزادگی بر سر افسر کنید
|که فرجام هم روزمان بگذرد
|زمانه پی ما همی بشمرد
|وی موبدان نامه‌ای همچنین
|پرافروزش و پوزش و آفرین
|سر نامه از پادشاه کیان
|سوی کاردانان ایرانیان
|چو عنبر سر خامهٔ چین بشست
|سر نامه بود آفرین از نخست
|بران دادگر کو جهان آفرید
|پس از آشکارا نهان آفرید
|دو گیتی پدید آمد از کاف و نون
|چرانی به فرمان او در نه چون
|سپهری برین سان که بینی روان
|توانا و دانا جز او را مخوان
|بباشد به فرمان او هرچ خواست
|همه بندگانیم و او پادشاست
|ازو باد بر نامداران درود
|بر اندازهٔ هر یکی بر فزود
|جز از نیک‌نامی و فرهنگ و داد
|ز کردار گیتی مگیرید یاد
|به پیروزی اندر غم آمد مرا
|به سور اندرون ماتم آمد مرا
|بدارندهٔ آفتاب بلند
|که بر جان دارا نجستم گزند
|مر آن شاه را دشمن از خانه بود
|یکی بنده بودش نه بیگانه بود
|کنون یافت بادافره ایزدی
|چو بد ساخت آمد به رویش بدی
|شما داد جویید و پیمان کنید
|زبان را به پیمان گروگان کنید
|چو خواهید کز چرخ یابید بخت
|ز من بدره و برده و تاج و تخت
|پر از درد داراست روشن دلم
|بکوشم کز اندرز او نگسلم
|هرانکس که آید بدین بارگاه
|درم یابد و ارج و تخت و کلاه
|چو خواهد که باشد به ایوان خویش
|نگردد گریزان ز پیمان خویش
|بیابند چیزی که خواهد ز گنج
|ازان پس نبیند کسی درد و رنج
|درم را به نام سکندر زنید
|بکوشید و پیمان ما مشکنید
|نشستنگه شهریاران خویش
|بسازید زین پس به آیین پیش
|مدارید بازار بی‌پاسبان
|که راند همی نام من بر زبان
|مدارید بی‌مرزبان مرز خویش
|پدید آورید اندرین ارز خویش
|بدان تا نباشد ز دزدان گزند
|بمانید شادان‌دل و سودمند
|ز هر شهر زیبا پرستنده‌ای
|پر از شرم بیداردل بنده‌ای
|که شاید به مشکوی زرین ما
|بداند پرستیدن آیین ما
|چنان کو برفتن نباشد دژم
|نشاید که بر برده باشد ستم
|فرستید سوی شبستان ما
|به نزدیک خسروپرستان ما
|غریبان که بر شهرها بگذرند
|چماننده پای و لبان ناچرند
|دل از عیب صافی و صوفی به نام
|به دوریشی اندر دلی شادکام
|ز خواهندگان نامشان سر کنید
|شمار اندر آغاز دفتر کنید
|هرآنکس که هست از شما مستمند
|کجا یافت از کارداری گزند
|دل و پشت بیدادگر بشکنید
|همه بیخ و شاخش ز بن برکنید
|نهادن بد و کار کردن بدوی
|بیابم همان چون کنم جست و جوی
|کنم زنده بر دار بدنام را
|که گم کرد ز آغاز فرجام را
|کسی کو ز فرمان ما بگذرد
|به فرجام زان کار کیفر برد
|چو نامه فرستاده شد برگرفت
|جهانی به آرام در بر گرفت
|ز کرمان بیامد به شهر صطخر
|به سر بر نهاد آن کیی تاج فخر
|تو راز جهان تا توانی مجوی
|که او زود پیچد ز جوینده روی
|سکندر چو بر تخت بنشست گفت
|که با جان شاهان خرد باد جفت
|که پیروزگر در جهان ایزدست
|جهاندار کز وی نترسد بدست
|بد و نیک هم بگذرد بی‌گمان
|رهایی نباشد ز چنگ زمان
|هرانکس که آید بدین بارگاه
|که باشد ز ما سوی ما دادخواه
|اگر گاه بار آید ار نیم‌شب
|به پاسخ رسد چون گشاید دو لب
|چو پیروزگر فرهی دادمان
|در بخت پیروز بگشادمان
|همه زیردستان بیابند بهر
|به کوه و بیابان و دریا و شهر
|نخواهیم باژ از جهان پنج سال
|جز آنکس که گوید که هستم همال
|به دوریش بخشیم بسیار چیز
|ز دارنده چیزی نخواهیم نیز
|چو اسکندر این نیکویها بگفت
|دل پادشا گشت با داد جفت
|ز ایوان برآمد یکی آفرین
|بران دادگر شهریار زمین
|ازان پس پراگنده شد انجمن
|جهاندار بنشست با رای‌زن
|بفرمود تا پیش او شد دبیر
|قلم خواست چینی و رومی حریر
|نویسنده از کلک چون خامه کرد
|سوی مادر روشنک نامه کرد
|که یزدان ترا مزد نیکان دهاد
|بداندیش را درد پیکان دهاد
|نوشتم یکی نامه‌ای پیش ازین
|نوشته درو دردها بیش ازین
|چو جفت ترا روز برگشته شد
|به دست یکی بنده‌بر کشته شد
|بر آیین شاهان کفن ساختم
|ورا زین جهان تیز پرداختم
|بسی آشتی خواستم پیش جنگ
|نکرد آشتی چون نبودش درنگ
|ز خونش بپیچید هم دشمنش
|به مینو رساناد یزدان تنش
|نیابد کسی چاره از چنگ مرگ
|چو باد خزانست و ما همچو برگ
|جهان یکسر اکنون به پیش شماست
|بر اندرز دارا فراوان گواست
|که او روشنک را به من داد و گفت
|که چون او بباید ترا در نهفت
|کنون با پرستنده و دایگان
|از ایران بزرگان پرمایگان
|فرستید زودش به نزدیک من
|زداید مگر جان تاریک من
|بدارید چون پیش بود اصفهان
|ز هر سو پراگنده کارآگهان
|همه کارداران با شرم و داد
|که دارای دارابشان کار داد
|وز آنجا نخواهید فرمان رواست
|همه شهر ایران پیش شماست
|دل خویش را پر مدارا کنید
|مرا در جهان نام دارا کنید
|سوی روشنک همچنین نامه‌ای
|ز شاه جهاندار خودکامه‌ای
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|جهاندار و دانا و پروردگار
|دگر گفت کز گوهر پادشا
|نزاید مگر مردم پارسا
|دلارای با نام و با رای و شرم
|سخن گفتن خوب و آوای نرم
|پدر مر ترا پیش ما را سپرد
|وزان پس شد و نام نیکی ببرد
|چو آیی شبستان و مشکوی من
|ببینی تو باشی جهانجوی من
|سر بانوانی و زیبای تاج
|فروزندهٔ یاره و تخت عاج
|نوشتیم نامه بر مادرت
|که ایدر فرستد ترا در خورت
|به آیین فرزند شاهنشهان
|به پیش اندرون موبد اصفهان
|پرستنده و تاج شاهان و مهد
|هم آن را که خوردی ازو شیر و شهد
|به مشکوی ما باش روشن‌روان
|توی در شبستان سر بانوان
|همیشه دل شرم جفت تو باد
|شبستان شاهان نهفت تو باد
|بیامد یکی فیلسوفی چو گرد
|سخنهای شاه جهان یاد کرد
|دلارای چون آن سخنها شنید
|یکی باد سرد از جگر برکشید
|ز دارا ز دیده ببارید خون
|که بد ریخته زیر خاک اندرون
|نویسندهٔ نامه را پیش خواند
|همه خون ز مژگان به رخ برفشاند
|مر آن نامه را خوب پاسخ نوشت
|سخنهای با مغز و فرخ نوشت
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|جهاندار دادار پروردگار
|دگر گفت کز کار گردان سپهر
|کزویست پرخاش و آرام و مهر
|همی فر دارا همی خواستیم
|زبان را به نام وی آراستیم
|کنون چون زمان وی اندر گذشت
|سر گاه او چوب تابوت گشت
|ترا خواهم اندر جهان نیکوی
|بزرگی و پیروزی و خسروی
|به کام تو خواهم که باشد جهان
|برین آشکارا ندارم نهان
|شنیدم همه هرچ گفتی ز مهر
|که از جان تو شاد بادا سپهر
|ازان دخمه و دار وز ماهیار
|مکافات بدخواه جانوشیار
|چو خون خداوند ریزد کسی
|به گیتی درنگش نباشد بسی
|دگر آنک جستی همی آشتی
|بسی روز با پند بگذاشتی
|نیاید ز شاهان پرستندگی
|نجوید کس از تاجور بندگی
|به جای شهنشاه ما را توی
|چو خورشید شد ماه ما را توی
|مبادا به گیتی به جز کام تو
|همیشه بر ایوانها نام تو
|دگر آنک از روشنک یاد کرد
|دل ما بدان آرزو شاد کرد
|پرستندهٔ تست ما بنده‌ایم
|به فرمان و رایت سرافگنده‌ایم
|درودت فرستاد و پاسخ نوشت
|یکی خوب پاسخ بسان بهشت
|چو شاه زمانه ترا برگزید
|سر از رای او کس نیارد کشید
|نوشتیم نامه سوی مهتران
|به پهلو نژادان جنگاوران
|که فرمان داراست فرمان تو
|نپیچد کسی سر ز پیمان تو
|فرستاده را جامه و بدره داد
|ز گنجش ز هرگونه‌ای بهره داد
|چو رومی به نزد سکندر رسید
|همه یاد کرد آنچ دید و شنید
|وزان تخت و آیین و آن بارگاه
|تو گفتی که زنده‌ست بر گاه شاه
|سکندر ز گفتار او گشت شاد
|به آرام تاج کیی بر نهاد
|ز عموریه مادرش را بخواند
|چو آمد سخنهای دارا براند
|بدو گفت نزد دلارای شو
|به خوبی به پیوند گفتار نو
|به پرده درون روشنک را ببین
|چو دیدی ز ما کن برو آفرین
|ببر طوق با یاره و گوشوار
|یکی تاج پر گوهر شاهوار
|صد اشتر ز گستردنیها ببر
|صد اشتر ز هر گونه دیبا به زر
|هم از گنج دینار چو سی هزار
|به بدره درون کن ز بهر نثار
|ز رومی کنیزک چو سیصد ببر
|دگر هرچ باید همه سر به سر
|یکی جام زر هر یکی را به دست
|بر آیین خوبان خسروپرست
|ابا خویشتن خادمان بر براه
|ز راه و ز آیین شاهان مکاه
|بشد مادر شاه با ترجمان
|ده از فیلسوفان شیرین‌زبان
|چو آمد به نزدیکی اصفهان
|پذیره شدندش فراوان مهان
|بیامد ز ایوان دلارای پیش
|خود و نامداران به آیین خویش
|به دهلیز کردند چندان نثار
|که بر چشم گنج درم گشت خوار
|به ایوان نشستند با رای‌زن
|همه نامداران شدند انجمن
|دلارای برداشت چندان جهیز
|که شد در جهان روی بازار تیز
|شتر در شتر رفت فرسنگها
|ز زرین و سیمین وز رنگها
|ز پوشیدنی و ز گستردنی
|ز افگندنی و پراگندنی
|ز اسپان تازی به زرین ستام
|ز شمشیر هندی به زرین نیام
|ز خفتان و از خود و برگستوان
|ز گوپال و ز خنجر هندوان
|چه مایه بریده چه از نابرید
|کسی در جهان بیشتر زان ندید
|ز ایوان پرستندگان خواستند
|چهل مهد زرین بیاراستند
|یکی مهد با چتر و با خادمان
|نشست اندرو روشنک شادمان
|ز کاخ دلارای تا نیم راه
|درم بود و دینار و اسپ و سپاه
|ببستند آذین به شهر اندرون
|پر از خنده لبها و دل پر ز خون
|بران چتر دیبا درم ریختند
|ز بر مشک سارا همی بیختند
|چو ماه اندر آمد به مشکوی شاه
|سکندر بدو کرد چندی نگاه
|بران برز و بالا و آن خوب چهر
|تو گفتی خرد پروریدش به مهر
|چو مادرش بر تخت زرین نشاند
|سکندر بروبر همی جان فشاند
|نشستند یک هفته با او به هم
|همی رای زد شاه بر بیش و کم
|نبد جز بزرگی و آهستگی
|خردمندی و شرم و شایستگی
|ببردند ز ایران فراوان نثار
|ز دینار وز گوهر شاهوار
|همه شهر ایران و توران و چین
|به شاهی برو خواندند آفرین
|همه روی گیتی پر از داد شد
|به هر جای ویرانی آباد شد
|چنین گفت گویندهٔ پهلوی
|شگفت آیدت کاین سخن بشنوی
|یکی شاه بد هند را نام کید
|نکردی جز از دانش و رای صید
|دل بخردان داشت و مغز ردان
|نشست کیان افسر موبدان
|دمادم به ده شب پس یکدگر
|همی خواب دید این شگفتی نگر
|به هندوستان هرک دانا بدند
|به گفتار و دانش توانا بدند
|بفرمود تا ساختند انجمن
|هرانکس که دانا بد و رای‌زن
|همه خوابها پیش ایشان بگفت
|نهفته پدید آورید از نهفت
|کس آن را گزارش ندانست کرد
|پراندیشه شدشان دل و روی زرد
|یکی گفت با کید کای شهریار
|خردمند وز مهتران یادگار
|یکی نامدارست مهران به نام
|ز گیتی به دانش رسیده به کام
|به شهر اندرش خواب و آرام نیست
|نشستش به جز با دد و دام نیست
|ز تخم گیاهای کوهی خورد
|چو ما را به مردم همی نشمرد
|نشستنش با غرم و آهو بود
|ز آزار مردم به یکسو بود
|ز چیزی به گیتی نیابد گزند
|پرستنده مردی و بختی بلند
|مرین خوابها را به جز پیش اوی
|مگو و ز نادان گزارش مجوی
|چنین گفت با دانشی کید شاه
|کزین پرهنر بگذری نیست راه
|هم‌انگه باسپ اندر آورد پای
|به آواز مهران بیامد ز جای
|حکیمان برفتند با او به هم
|بدان تا سپهبد نباشد دژم
|جهاندار چون نزد مهران رسید
|بپرسید داننده را چون سزید
|بدو گفت کای مرد یزدان‌پرست
|که در کوه با غرم داری نشست
|به ژرفی بدین خواب من گوش دار
|گزارش کن و یک به یک هوش دار
|چنان دان که یک شب خردمند و پاک
|بخفتم برام بی‌ترس و باک
|یکی خانه دیدم چو کاخی بزرگ
|بدو اندرون ژنده پیلی سترگ
|در خانه پیداتر از کاخ بود
|به پیش اندرون تنگ سوراخ بود
|گذشتی ز سوراخ پیل ژیان
|تنش را ز تنگی نکردی زیان
|ز روزن گذشتی تن و بوم اوی
|بماندی بدان خانه خرطوم اوی
|دگر شب بدان گونه دیدم که تخت
|تهی ماندی از من ای نیک‌بخت
|کیی برنشستی بران تخت عاج
|به سر بر نهادی دل‌افروز تاج
|سه دیگر شب از خوابم آمد شتاب
|یکی نغز کرپاس دیدم به خواب
|بدو اندر آویخته چار مرد
|رخان از کشیدن شده لاژورد
|نه کرپاس جایی درید آن گروه
|نه مردم شدی از کشیدن ستوه
|چهارم چنان دیدم ای نامدار
|که مردی شدی تشنه بر جویبار
|همی آب ماهی برو ریختی
|سر تشنه از آب بگریختی
|جهان مرد و آب از پس او دوان
|چه گوید بدین خواب نیکی گمان
|به پنجم چنان دید جانم به خواب
|که شهری بدی هم به نزدیک آب
|همه مردمش کور بودی به چشم
|یکی را ز کوری ندیدم به خشم
|ز داد و دهش وز خرید و فروخت
|تو گفتی همی شارستان برفروخت
|ششم دیدم ای مهتر ارجمند
|که شهری بدندی همه دردمند
|شدندی بپرسیدن تن درست
|همی دردمند آب ایشان بجست
|همی گفت چونی به درد اندرون
|تنی دردمند و دلی پر ز خون
|رسیده به لب جان ناتن‌درست
|همه چارهٔ تن‌درستان بجست
|چو نیمی ز هفتم شب اندر گذشت
|جهنده یکی باره دیدم به دشت
|دو پا و دو دست و دو سر داشتی
|به دندان گیا نیز بگذاشتی
|چران داشتی از دو رویه دهن
|نبد بر تنش جای بیرون شدن
|بهشتم سه خم دیدم ای پاکدین
|برابر نهاده بروی زمین
|دو پرآب و خمی تهی در میان
|گذشته به خشکی برو سالیان
|ز دو خم پر آب دو نیک مرد
|همی ریختند اندرو آب سرد
|نه از ریختن زین کران کم شدی
|نه آن خشک را دل پر از نم شدی
|نهم شب یکی گاو دیدم به خواب
|بر آب و گیا خفته بر آفتاب
|یکی خوب گوساله در پیش اوی
|تنش لاغر و خشک و بی‌آب روی
|همی شیر خوردی ازو ماده گاو
|کلان گاو گوساله بی زور و تاو
|اگر گوش داری به خواب دهم
|نرنجی همی تا بدین سر دهم
|یکی چشمه دیدم به دشتی فراخ
|وزو بر زبر برده ایوان و کاخ
|همه دشت یکسر پر از آب و نم
|ز خشکی لب چشمه گشت دژم
|سزد گر تو پاسخ بگویی نهان
|کزین پس چه خواهد بدن در جهان
|چو بشنید مهران ز کید این سخن
|بدو گفت ازین خواب دل بد مکن
|نه کمتر شود بر تو نام بلند
|نه آید بدین پادشاهی گزند
|سکندر بیارد سپاهی گران
|ز روم و ز ایران گزیده سران
|چو خواهی که باشد ترا آب‌روی
|خرد یار کن رزم او را مجوی
|ترا چار چیزست کاندر جهان
|کسی آن ندید از کهان و مهان
|یکی چون بهشت برین دخترت
|کزو تابد اندر زمین افسرت
|دگر فیلسوفی که داری نهان
|بگوید همه با تو راز جهان
|سه دیگر پزشکی که هست ارجمند
|به دانندگی نام کرده بلند
|چهارم قدح کاندرو ریزی آب
|نه ز آتش شود کم نه از آفتاب
|ز خوردن نگیرد کمی آب اوی
|بدین چیزها راست کن آب روی
|چو آید بدین باش و مسگال جنگ
|چو خواهی که ایدر نسازد درنگ
|بسنده نباشی تو با لشکرش
|نه با چاره و گنج و با افسرش
|چو بر کار تو رای فرخ کنیم
|همان خواب را نیز پاسخ کنیم
|یکی خانه دیدی و سوراخ تنگ
|کزو پیل بیرون شدی بی‌درنگ
|تو آن خانه را همچو گیتی شناس
|همان پیل شاهی بود ناسپاس
|که بیدادگر باشد و کژ گوی
|جز از نام شاهی نباشد بدوی
|ازین پس بیاید یکی پادشا
|چنان سست و بی‌سود و ناپارسا
|به دل سفله باشد به تن ناتوان
|به آز اندرون نیز تیره‌روان
|کجا زیردستانش باشند شاد
|پر از غم دل شاه و لب پر ز باد
|دگر آنک دیدی ز کرپاس نغز
|گرفته ورا چار پاکیزه مغز
|نه کرپاس نغز از کشیدن درید
|نه آمد ستوه آنک او را کشید
|ازین پس بیاید یکی نامدار
|ز دشت سواران نیزه گزار
|یکی مرد پاکیزه و نیکخوی
|بدو دین یزدان شود چارسوی
|یکی پیر دهقان آتش‌پرست
|که بر واژ برسم بگیرد بدست
|دگر دین موسی که خوانی جهود
|که گوید جز آن را نشاید ستود
|دگر دین یونانی آن پارسا
|که داد آورد در دل پادشا
|چهارم بیاید همین پاک‌رای
|سر هوشمندان برآرد ز جای
|چنان چارسو از پی پاس را
|کشیدند زانگونه کرپاس را
|تو کرپاس را دین یزدان شناس
|کشنده چهار آمد از بهر پاس
|همی درکشد این ازان آن ازین
|شوند آن زمان دشمن از بهر دین
|دگر تشنه‌ای کو شد از آب خوش
|گریزان و ماهی ورا آب‌کش
|زمانی بیاید که پاکیزه مرد
|شود خوار چون آب دانش بخورد
|به کردار ماهی به دریا شود
|گر از بدکنش بر ثریا شود
|همی تشنگان را بخواند برآب
|کس او را ز دانش نسازد جواب
|گریزند زان مرد دانش‌پژوه
|گشایند لبها به بد هم‌گروه
|به پنجم که دیدی یکی شارستان
|بدو اندرون ساخته کارستان
|پر از خورد و داد و خرید و فروخت
|تو گفتی زمان چشم ایشان بدوخت
|ز کوری یکی دیگری را ندید
|همی این بدان آن بدین ننگرید
|زمانی بیاید کزان سان شود
|که دانا پرستار نادان شود
|بدیشان بود دانشومند خوار
|درخت خردشان نیاید به بار
|ستایندهٔ مرد نادان شوند
|نیایش کنان پیش یزدان شوند
|همی داند آنکس که گوید دروغ
|همی زان پرستش نگیرد فروغ
|ششم آنک دیدی بر اسپی دو سر
|خورش را نبودی بروبر گذر
|زمانی بیاید که مردم به چیز
|شود شاد و سیری نیابند نیز
|نه درویش یابد ازو بهره‌ای
|نه دانش پژوهی و نه شهره‌ای
|جز از خویشتن را نخواهند بس
|کسی را نباشند فریادرس
|به هفتم که پرآب دیدی سه خم
|یکی زو تهی مانده بد تا بدم
|دو از آب دایم سراسر بدی
|میانه یکی خشک و بی‌بر بدی
|ازین پس بیاید یکی روزگار
|که درویش گردد چنان سست و خوار
|که گر ابر گردد بهاران پرآب
|ز درویش پنهان کند آفتاب
|نبارد بدو نیز باران خویش
|دل مرد درویش زو گشته ریش
|توانگر ببخشد همی این بران
|یکی با دگر چرب و شیرین‌زبان
|شود مرد درویش را خشک لب
|همی روز را بگذراند به شب
|دگر آنک گاوی چنان تن درست
|ز گوسالهٔ لاغر او شیر جست
|چو کیوان به برج ترازو شود
|جهان زیر نیروی بازو شود
|شود کار بیمار و درویش سست
|وزو چیز خواهد همی تن‌درست
|نه هرگز گشاید سر گنج خویش
|نه زو باز دارد به تن رنج خویش
|دگر چشمه‌ای دیدی از آب خشک
|به گرد اندرش آبهای چو مشک
|نه زو بردمیدی یکی روشن آب
|نه آن آبها را گرفتی شتاب
|ازین پس یکی روزگاری وبد
|که اندر جهان شهریاری بود
|که دانش نباشد به نزدیک اوی
|پر از غم بود جان تاریک اوی
|همی هر زمان نو کند لشکری
|که سازند زو نامدار افسری
|سرانجام لشکر نماند نه شاه
|بیاید نو آیین یکی پیش‌گاه
|کنون این زمان روز اسکندرست
|که بر تارک مهتران افسرست
|چو آید بدو ده تو این چار چیز
|برآنم که چیزی نخواهد به نیز
|چو خشنود داری ورا بگذرد
|که دانش پژوهست و دارد خرد
|ز مهران چو بشنید کید این سخن
|برو تازه شد روزگار کهن
|بیامد سر و چشم او بوس داد
|دلارام و پیروز برگشت شاد
|ز نزدیک دانا چو برگشت شاه
|حکیمان برفتند با او براه
|سکندر چو کرد اندر ایران نگاه
|بدانست کو را شد آن تاج و گاه
|همی راه و بی‌راه لشکر کشید
|سوی کید هندی سپه برکشید
|به جایی که آمد سکندر فراز
|در شارستانها گشادند باز
|ازان مرز کس را به مردم نداشت
|ز ناهید مغفر همی برگذاشت
|چو آمد بران شارستان بزرگ
|که میلاد خواندیش کید سترگ
|بران مرز لشکر فرود آورید
|همه بوم ایشان سپه گسترید
|نویسندهٔ نامه را خواندند
|به پیش سکندرش بنشاندند
|یکی نامه بنوشت نزدیک کید
|چو شیری که ارغنده گردد به صید
|ز اسکندر راد پیروزگر
|خداوند شمشیر و تاج و کمر
|سر نامه بود آفرین از نخست
|بدانکس که دل را به دانش بشست
|ز کار آن گزیند که بی‌رنج‌تر
|چو خواهد که بردارد از گنج بر
|گراینده باشد به یزدان پاک
|بدو دارد امید و زو ترس و باک
|بداند که ما تخت را مایه‌ایم
|جهاندار پیروز را سایه‌ایم
|نوشتم یکی نامه نزدیک تو
|که روشن کند جان تاریک تو
|هم‌آنگه که بر تو بخواند دبیر
|منه پیش و این را سگالش مگیر
|اگر شب رسد روشنی را مپای
|هم‌اندر زمان سوی فرمان گرای
|وگر بگذری زین سخن نگذرم
|سر و تاج و تختت به پی بسپرم
|چو نامه بر کید هندی رسید
|فرستادهٔ پادشا را بدید
|فراوانش بستود و بنواختش
|به نیکی بر خویش بنشاختش
|بدو گفت شادم ز فرمان اوی
|زمانی نگردم ز پیمان اوی
|ولیکن برین گونه ناساخته
|بیایم دمان گردن افراخته
|نباشد پسند جهان‌آفرین
|نه نزدیک آن پادشاه زمین
|هم‌انگه بفرمود تا شد دبیر
|قلم خواست هندی و چینی حریر
|مران نامه را زود پاسخ نوشت
|بیاراست بر سان باغ بهشت
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|خداوند پیروز و به روزگار
|خداوند بخشنده و دادگر
|خداوند مردی و هوش و هنر
|دگر گفت کز نامور پادشا
|نپیچد سر مردم پارسا
|نشاید که داریم چیزی دریغ
|ز دارندهٔ لشکر و تاج و تیغ
|مرا چار چیزست کاندر جهان
|کسی را نبود آشکار و نهان
|نباشد کسی را پس از من به نیز
|بدین گونه اندر جهان چار چیز
|فرستم چو فرمان دهد پیش اوی
|ازان تازه گردد دل و کیش اوی
|ازان پس چو فرمایدم شهریار
|بیایم پرستش کنم بنده‌وار
|فرستاده آمد به کردار باد
|بگفت آنچ بشنید و نامه بداد
|سکندر فرستاده از گفت رو
|به نزدیک آن نامور بازشو
|بگویش که آن چیست کاندر جهان
|کسی را نبود آشکار و نهان
|بدیدند خود بودنی هرچ بود
|سپهر آفرینش نخواهد فزود
|بیامد فرستاده را نزد شاه
|به کردار آتش بپیمود راه
|چنین گفت با کید کاین چار چیز
|که کس را به گیتی نبودست نیز
|همی شاه خواهد که داند که چیست
|که نادیدنی پاک نابود نیست
|چو بشنید کید آن ز بیگانه جای
|بپردخت و بنشست با رهنمای
|فرستاده را پیش بنشاختند
|ز هر در فراوانش بنواختند
|ازان پس فرستاده را شاه گفت
|که من دختری دارم اندر نهفت
|که گر بیندش آفتاب بلند
|شود تیره از روی آن ارجمند
|کمندست گیسوش همرنگ قیر
|همی آید از دو لبش بوی شیر
|خم آرد ز بالای او سرو بن
|گلفشان شود چو سراید سخن
|ز دیدار و چهرش سخن بگذرد
|همی داستان را خرد پرورد
|چو خامش بود جان شرمست و بس
|چنو در زمانه ندیدست کس
|سپهبد نژادست و یزدان‌پرست
|دل شرم و پرهیز دارد به دست
|دگر جام دارم که پر می‌کنی
|وگر آب سر اندرو افگنی
|به ده سال اگر با ندیمان به هم
|نشیند نگردد می از جام کم
|همت می دهد جام هم آب سرد
|شگفت آنک کمی نگیرد ز خورد
|سوم آنک دارم یکی نو پزشک
|که علت بگوید چو بیند سرشک
|اگر باشد او سالیان پیش گاه
|ز دردی نپیچد جهاندار شاه
|چهارم نهان دارم از انجمن
|یکی فیلسوفست نزدیک من
|همه بودنیها بگوید به شاه
|ز گردنده خورشید و رخشنده ماه
|فرستادهٔ نامور بازگشت
|پی باره با باد انباز گشت
|بیامد چو پیش سکندر بگفت
|دل شاه گیتی چو گل بر شگفت
|بدو گفت اگر باشد این گفته راست
|بدین چار چیز او جهان را بهاست
|چو اینها فرستد به نزدیک من
|درخشان شود جان تاریک من
|بر و بوم او را نکوبم به پای
|برین نیکویی باز گردم به جای
|گزین کرد زان رومیان مرد چند
|خردمند و بادانش و بی‌گزند
|یکی نامه بنوشت پس شهریار
|پر از پوزش و رنگ و بوی و نگار
|که نه نامور ز استواران خویش
|ازین پرهنر نامداران خویش
|خردمند و بادانش و شرم و رای
|جهانجوی و پردانش و رهنمای
|فرستادم اینک به نزدیک تو
|نه پیچند با رای باریک تو
|تو این چیزها را بدیشان نمای
|همانا بباشد هم‌انجا به جای
|چو من نامه یابم ز پیران خویش
|جهاندیده و رازداران خویش
|که بگذشت بر چشم ما چار چیز
|که کس را به گیتی نبودست نیز
|نویسم یکی نامهٔ دلپسند
|که کیدست تا باشد او شاه هند
|خردمند نه مرد رومی برفت
|ز پیش سکندر سوی کید تفت
|چو سالار هند آن سران را بدید
|فراوان بپرسید و پاسخ شنید
|چنانچون ببایست بنواختشان
|یکی جای شایسته بنشاختشان
|دگر روز چون آسمان گشت زرد
|برآهیخت خورشید تیغ نبرد
|بیاراست آن دختر شاه را
|نباید خود آراستن ماه را
|به خانه درون تخت زرین نهاد
|به گرد اندر آرایش چین نهاد
|نشست از بر تخت خورشید چهر
|ز ناهید تابنده‌تر بر سپهر
|برفتند بیدار نه مرد پیر
|زبان چرب و گوینده و یادگیر
|فرستادشان شاه سوی عروس
|بر آواز اسکندر فیلقوس
|بدیدند پیران رخ دخت شاه
|درفشان ازو یاره و تخت و گاه
|فرو ماندند اندرو خیره خیر
|ز دیدار او سست شد پای پیر
|خردمند نه پیر مانده به جای
|زبانها پر از آفرین خدای
|نه جای گذر دید ازیشان یکی
|نه زو چشم برداشتند اندکی
|چو فرزانگان دیرتر ماندند
|کس آمد بر شاهشان خواندند
|چنین گفت با رومیان شهریار
|که چندین چرا بودتان روزگار
|همو آدمی بودکان چهره داشت
|به خوبی ز هر اختری بهره داشت
|بدو گفت رومی که ای شهریار
|در ایوان چنو کس نبیند نگار
|کنون هر یکی از یک اندام ماه
|فرستیم یک نامه نزدیک شاه
|نشستند پس فیلسوفان بهم
|گرفتند قرطاس و قیر و قلم
|نوشتند هر موبدی ز آنک دید
|که قرطاس ز انقاس شد ناپدید
|ز نزدیک ایشان سواری برفت
|به نزد سکندر به میلاد تفت
|چو شاه جهان نامه‌هاشان بخواند
|ز گفتارشان در شگفتی بماند
|به نامه هر اندام را زو یکی
|صفت کرده بودند لیک اندکی
|بدیشان جهاندار پاسخ نوشت
|که بخ‌بخ که دیدم خرم بهشت
|کنون بازگردید با چار چیز
|برین بر فزونی مجویید نیز
|چو منشور و عهد من او را دهید
|شما با فغستان بنه برنهید
|نیازارد او را کسی زین سپس
|ازو در جهان یافتم داد و بس
|فرستاده برگشت زان مرز و بوم
|بیامد به نزدیک پیران روم
|چو آن موبدان پاسخ شهریار
|بدیدند با رنج دیده سوار
|از ایوان به نزدیک شاه آمدند
|بران نامور بارگاه آمدند
|سپهدار هندوستان شاد شد
|که از رنج اسکندر آزاد شد
|بروبر بخواندند پس نامه را
|چو پیغام آن شاه خودکامه را
|گزین کرد پیران صد از هندوان
|خردمند و گویا و روشن‌روان
|در گنج بی‌رنج بگشاد شاه
|گزین کرد ازان یاره و تاج و گاه
|همان گوهر و جامهٔ نابرید
|ز چیزی که شایسته‌تر برگزید
|ببردند سیصد شتروار بار
|همان جامه و گوهر شاهوار
|صد اشتر همه بار دینار بود
|صد اشتر ز گنج درم بار بود
|یکی مهد پرمایه از عود تر
|برو بافته زر و چندی گهر
|به ده پیل بر تخت زرین نهاد
|به پیلی گرانمایه‌تر زین نهاد
|فغستان ببارید خونین سرشک
|همی رفت با فیلسوف و پزشک
|قدح هم چنان نامداری به دست
|همه سرکشان از می جام مست
|فغستان چو آمد به مشکوی شاه
|یکی تاج بر سر ز مشک سیاه
|بسان گل زرد بر ارغوان
|ز دیدار او شاد شد ناتوان
|چو سرو سهی بر سرش گرد ماه
|نشایست کردن به مه بر نگاه
|دو ابرو کمان و دو نرگس دژم
|سر زلف را تاب داده به خم
|دو چشمش چو دو نرگس اندر بهشت
|تو گفتی که از ناز دارد سرشت
|سکندر نگه کرد بالای اوی
|همان موی و روی و سر و پای اوی
|همی گفت کاینت چراغ جهان
|همی آفرین خواند اندر نهان
|بدان دادگر کو سپهر آفرید
|بران گونه بالا و چهر آفرید
|بفرمود تا هرک بخرد بدند
|بران لشکر روم موبد بدند
|نشستند و او را به آیین بخواست
|به رسم مسیحا و پیوند راست
|برو ریخت دینار چندان ز گنج
|که شد ماه را راه رفتن به رنج
|چو شد کار آن سرو بن ساخته
|به آیین او جای پرداخته
|بپردخت ازان پس به داننده مرد
|که چون خیزد از دانش اندر نبرد
|پر از روغن گاو جامی بزرگ
|فرستاد زی فیلسوف سترگ
|که این را به اندامها در بمال
|سرون و میان و بر و پشت و یال
|بیاسای تا ماندگی بفگنی
|به دانش مرا جان و مغز آگنی
|چو دانا به روغن نگه کرد گفت
|که این بند بر من نشاید نهفت
|بجان اندر افگند سوزن هزار
|فرستاد بازش سوی شهریار
|به سوزن نگه کرد شاه جهان
|بیاورد آهنگران را نهان
|بفرمود تا گرد بگداختند
|از آهن یکی مهره‌ای ساختند
|سوی مرد دانا فرستاد زود
|چو دانا نگه کرد و آهن بسود
|به ساعت ازان آهن تیره‌رنگ
|یکی آینه ساخت روشن چو زنگ
|ببردند نزد سکندر به شب
|وزان راز نگشاد بر باد لب
|سکندر نهاد آینه زیر نم
|همی داشت تا شد سیاه و دژم
|بر فیلسوفش فرستاد باز
|بران کار شد رمز آهن دراز
|خردمند بزدود آهن چو آب
|فرستاد بازش هم اندر شتاب
|ز دودش ز دارو کزان پس ز نم
|نگردد به زودی سیاه و دژم
|سکندر نگه کرد و او را بخواند
|بپرسید و بر زیرگاهش نشاند
|سخن گفتش از جام روغن نخست
|همی دانش نامور بازجست
|چنین گفت با شاه مرد خرد
|که روغن بر اندامها بگذرد
|تو گفتی که از فیلسوفان شهر
|ز دانش مرا خود فزونست بهر
|به پاسخ چنین گفتم ای پادشا
|که دانا دل مردم پارسا
|چو سوزن پی و استخوان بشمرد
|اگر سنگ پیش آیدش بشکرد
|به پاسخ به دانا چنین گفت شاه
|که هر دل که آن گشته باشد سپاه
|به بزم و به رزم و به خون ریختن
|به هر جای با دشمن آویختن
|سخن‌های باریک مرد خرد
|چو دل تیره باشد کجا بگذرد
|ترا گفتم این خوب گفتار خویش
|روان و دل و رای هشیار خویش
|سخن داند از موی باریکتر
|ترا دل ز آهن نه تاریکتر
|تو گفتی برین سالیان برگذشت
|ز خونها دلم پر ز زنگار گشت
|چگونه به راه آید این تیرگی
|چه پیچم سخن را بدین خیرگی
|ترا گفتم از دانش آسمان
|زدایم دلت تا شوی بی‌گمان
|ازان پس که چون آب گردد به رنگ
|کجا کرد باید بدو کار تنگ
|پسند آمدش تازه گفتار اوی
|دلش تیزتر گشت بر کار اوی
|بفرمود تا جامه و سیم و زر
|بیاورد گنجور جامی گهر
|به دانا سپردند و داننده گفت
|که من گوهری دارم اندر نهفت
|که یابم بدو چیز و بی دشمنست
|نه چون خواسته جفت آهرمنست
|به شب پاسبانان نخواهند مزد
|به راهی که باشم نترسم ز دزد
|خرد باید و دانش و راستی
|که کژی بکوبد در کاستی
|مرا خورد و پوشیدنی زین جهان
|بس از شهریار آشکار ونهان
|که دانش به شب پاسبان منست
|خرد تاج بیدار جان منست
|به بیشی چرا شادمانی کنم
|برین خواسته پاسبانی کنم
|بفرمای تا این برد باز جای
|خرد باد جان مرا رهنمای
|سکندر بدو ماند اندر شگفت
|ز هر گونه اندیشه‌ها برگرفت
|بدو گفت زین پس مرا بر گناه
|نگیرد خداوند خورشید و ماه
|خریدارم این رای و پند ترا
|سخن گفتن سودمند ترا
|بفرمود تا رفت پیشش پزشک
|که علت بگفتی چو دیدی سرشک
|سر دردمندی بدو گفت چیست
|که بر درد زان پس بباید گریست
|بدو گفت هر کس که افزون خورد
|چو بر خوان نشیند خورش ننگرد
|نباشد فراوان خورش تن درست
|بزرگ آنک او تن درستی بجست
|بیامیزم اکنون ترا دارویی
|گیاها فراز آرم از هر سویی
|که همواره باشی تو زان تن درست
|نباید به دارو ترا دست شست
|همان آرزوها بیفزایدت
|چو افزون خوری چیز نگزایدت
|همان یاد داری سخنهای نغز
|بیفزاید اندر تنت خون و مغز
|شوی بر تن خویشتن کامگار
|دلت شاد گردد چو خرم بهار
|همان رنگ چهرت به جای آورد
|به هر کار پاکیزه رای آورد
|نگردد پراگنده مویت سپید
|ز گیتی سپیدی کند ناامید
|سکندر بدو گفت نشنیده‌ام
|نه کس را ز شاهان چنین دیده‌ام
|گر آری تو این نغز دارو به جای
|تو باشی به گیتی مرا رهنمای
|خریدار گردم ترا من به جان
|شوی بی‌گزند از بد بدگمان
|ورا خلعت و نیکویها بساخت
|ز دانا پزشکان سرش برفراخت
|پزشک سراینده آمد به کوه
|بیاورد با خویشتن زان گروه
|ز دانایی او را فزون بود بهر
|همی زهر بشناخت از پای زهر
|گیاهان کوهی فراوان درود
|بیفگند زو هرچ بیکار بود
|ازو پاک تریاکها برگزید
|بیامیخت دارو چنانچون سزید
|تنش را به داروی کوهی بشست
|همی داشتش سالیان تن درست
|چنان شد که او شب نخفتی بسی
|بیامیختی شاد با هر کسی
|به کار زنان تیز بودی سرش
|همی نرم جایی بجستی برش
|ازان سوی کاهش گرایید شاه
|نکرد اندر آن هیچ تن را نگاه
|چنان بد که روزی بیامد پزشک
|ز کاهش نشان یافت اندر سرشک
|بدو گفت کز خفت و خیز زنان
|جوان پیر گردد به تن بی‌گمان
|برآنم که بی‌خواب بودی سه شب
|به من بازگوی این و بگشای لب
|سکندر بدو گفت من روشنم
|از آزار سستی ندارد تنم
|پسندیده دانای هندوستان
|نبود اندر آن کار همداستان
|چو شب تیره شد آن نبشته بجست
|بیاورد داروی کاهش درست
|همان نیز تنها سکندر بخفت
|نیامیخت با ماه دیدار جفت
|به شبگیر هور اندر آمد پزشک
|نگه کرد و بی‌بار دیدش سرشک
|بینداخت دارو به رامش نشست
|یکی جام بگرفت شادان به دست
|بفرمود تا خوان بیاراستند
|نوازندهٔ رود و می‌خواستند
|بدو گفت شاه آن چرا ریختی
|چو با رنج دارو برآمیختی
|ورا گفت شاه جهان دوش جفت
|نجست و شب تیره تنها بخفت
|چو تنها بخسپی تو ای شهریار
|نیاید ترا هیچ دارو به کار
|سکندر بخندید و زو شاد شد
|ز تیمسار وز درد آزاد شد
|وزان پس ز داننده دل کرد شاد
|ورا گفت بی‌هند گیتی مباد
|بزرگان و اخترشناسان همه
|تو گویی به هندوستان شد رمه
|وزانجا بیامد سوی خان خویش
|همه شب همی ساخت درمان خویش
|چو برزد سر از کوه روشن چراغ
|چو دریا فروزنده شد دشت و راغ
|سکندر بیامد بران بارگاه
|دو لب پر ز خنده دل از غم تباه
|فرستاده را دید سالار بار
|بپرسید و بردش بر شهریار
|یکی بدره دینار و اسپی سیاه
|به رای زرین بفرمود شاه
|پزشک خردمند را داد و گفت
|که با پاک رایت خرد باد جفت
|ازان پس بفرمود کان جام زرد
|بیارند پر کرده از آب سرد
|همی خورد زان جام زر هرکس آب
|ز شبگیر تا بود هنگام خواب
|بخوردند آب از پی خرمی
|ز خوردن نیامد بدو در کمی
|بدان فیلسوف آن زمان شاه گفت
|که این دانش از من نباید نهفت
|که افزایش آب این جام چیست
|نجومیست گر آلت هندویست
|چنین داد پاسخ که ای شهریار
|تو این جام را خوارمایه مدار
|که این در بسی سالیان کرده‌اند
|بدین در بسی رنجها برده‌اند
|ز اختر شناسان هر کشوری
|به جایی که بد نامور مهتری
|بر کید بودند کین جام کرد
|به روز سپید و شب لاژورد
|همی طبع اختر نگه داشتند
|فراوان درین روز بگذاشتند
|تو از مغنیاطیس گیر این نشان
|که او را کسی کرد ز آهن‌کشان
|به طبع این چنین هم شدست آب‌کش
|ز گردون پذیره همی آب خوش
|همی آب یابد چو گیرد کمی
|نبیند به روشن دو چشم آدمی
|چو گفتار دانا پسند آمدش
|سخنهای او سودمند آمدش
|چنین گفت پیران میلاد را
|که من عهد کید از پی داد را
|همی نشکنم تا بماند به جای
|همی پیش او بود باید به پای
|که من یافتم زو چنین چار چیز
|بروبر فزونی نجوییم نیز
|دو صد بارکش خواسته بر نهاد
|صد افسر ز گوهر بران سر نهاد
|به کوه اندر آگند چیزی که بود
|ز دینار وز گوهر نابسود
|چو در کوه شد گنجها ناپدید
|کسی چهرهٔ آگننده ندید
|همه گنج با آنک کردش نهان
|ندیدند زان پس کس اندر جهان
|ز گنج نهان کرده بر کوهسار
|بیاورد با خویشتن یادگار
|ز میلاد چون باد لشکر براند
|به قنوج شد گنجش آنجا بماند
|چو آورد لشکر به نزدیک فور
|یکی نامه فرمود پر جنگ و شور
|ز شاهنشه اسکندر فیلقوس
|فروزندهٔ آتش و نعم و بوس
|سوی فور هندی سپهدار هند
|بلند اختر و لشکر آرای سند
|سر نامه کرد آفرین خدای
|کجا بود و باشد همیشه به جای
|کسی را که او کرد پیروزبخت
|بماند بدو کشور و تاج و تخت
|گرش خوار گیرد بماند نژد
|نتابد برو آفتاب بلند
|شنیدی همانا که یزدان پاک
|چه دادست ما را بدین تیره خاک
|ز پیروزی و بخت وز فرهی
|ز دیهیم وز تخت شاهنشهی
|نماند همی روز ما بگذرد
|کسی دیگر آید کزو بر خورد
|همی نام کوشم که ماند نه ننگ
|بدین مرکز ماه و پرگار تنگ
|چو این نامه آرند نزدیک تو
|بی‌آزار کن رای تاریک تو
|ز تخت بلندی به اسپ اندر آی
|مزن رای با موبد و رهنمای
|ز ما ایمنی خواه و چاره مساز
|که بر چاره‌گر کار گردد دراز
|ز فرمان اگر یک زمان بگذری
|بلندی گزینی و کنداوری
|بیارم چو آتش سپاهی گران
|گزیده دلیران کنداوران
|چو من باسواران بیایم به جنگ
|پشیمانی آید ترا زین درنگ
|چو زین باره گفتارها سخته شد
|نویسنده از نامه پردخته شد
|نهادند مهر سکندر به روی
|بجستند پیدا یکی نامجوی
|فرستاده شاهش به نزدیک فور
|گهی رزم گفتی گهی بزم و سور
|فرستاده آمد به درگه فراز
|بگفتند با فور گردن فراز
|جهاندیده را پیش او خواندند
|بر تخت نزدیک بنشاندند
|چو آن نامه برخواند فور سترگ
|برآشفت زان نامدار بزرگ
|هم‌انگه یکی تند پاسخ نوشت
|به پالیز کینه درختی بکشت
|سر نامه گفت از خداوندپاک
|بباید که باشیم با ترس و باک
|نگوییم چندین سخن بر گزاف
|که بیچاره باشد خداوند لاف
|مرا پیش خوانی ترا شرم نیست
|خرد را بر مغزت آزرم نیست
|اگر فیلقوس این نوشتی به فور
|تو نیز آن هم آغاز و بردار شور
|ز دارا بدین سان شدستی دلیر
|کزو گشته بد چرخ گردنده سیر
|چو بر تخمه‌ای بگذرد روزگار
|نسازند با پند آموزگار
|همان نیز بزم آمدت رزم کید
|بر آنی که شاهانت گشتند صید
|برین گونه عنوان برین سان سخن
|نیامد بما زان کیان کهن
|منم فور وز فور دارم نژاد
|که از قیصران کس نکردیم یاد
|بدانگه که دار مرا یار خواست
|دل و بخت با او ندیدیم راست
|همی ژنده پیلان فرستادمش
|همیدون به بازی زمان دادمش
|که بر دست آن بنده‌بر کشته شد
|سر بخت ایرانیان گشته شد
|گر او را ز دستور بد بد رسید
|چرا شد خرد در سرت ناپدید
|تو در جنگ چندین دلیری مکن
|که با مات کوتاه باشد سخن
|ببینی کنون ژنده پیل و سپاه
|که پیشت ببندند بر باد راه
|همی رای تو برترین گشتن است
|نهان تو چون رنگ آهرمنست
|به گیتی همه تخم زفتی مکار
|بترس از گزند و بد روزگار
|بدین نامه ما نیکویی خواستیم
|منقش دلت را بیاراستیم
|چو پاسخ به نزد سکندر رسید
|هم‌انگه ز لشکر سران برگزید
|که باشند شایسته و پیش‌رو
|به دانش کهن گشته و سال نو
|سوی فور هندی سپاهی براند
|که روی زمین جز به دریا نماند
|به هر سو همی رفت زان‌سان سپاه
|تو گفتی جز آن بر زمین نیست راه
|همه کوه و دریا و راه درشت
|به دل آتش جنگ‌جویان بکشت
|ز رفتن سپه سربسر گشت کند
|ازان راه دشوار و پیکار تند
|هم‌انگه چو آمد به منزل سپاه
|گروهی برفتند نزدیک شاه
|که ای قیصر روم و سالار چین
|سپاه ترا برنتابد زمین
|نجوید همی جنگ تو فور هند
|نه فغفور چینی نه سالار سند
|سپه را چرا کرد باید تباه
|بدین مرز بی‌ارز و زین‌گونه راه
|ز لشکر نبینیم اسپی درست
|که شاید به تندی برو رزم جست
|ازین جنگ گر بازگردد سپاه
|سوار و پیاده نیابند راه
|چو پیروز بودیم تا این زمان
|به هرجای بر لشگر بدگمان
|کنون سربه‌سر کوه و دریا به پیش
|به سیری نیامد کس از جان خویش
|مگردان همه نام ما را به ننگ
|نکردست کس جنگ با آب و سنگ
|غمی شد سکندر ز گفتارشان
|برآشفت و بشکست بازارشان
|چنین گفت کز جنگ ایرانیان
|ز رومی کسی را نیامد زیان
|به دارا بر از بندگان بد رسید
|کسی از شما باد جسته ندید
|برین راه من بی‌شما بگذرم
|دل اژدها را به پی بسپرم
|بیینید ازان پس که رنجور فور
|نپردازد از بن به رزم و به سور
|مرایار یزدان و ایران سپاه
|نخواهم که رومی بود نیک‌خواه
|چو آشفته شد شاه زان گفت و گوی
|سپه سوی پوزش نهادند روی
|که ما سربسر بندهٔ قیصریم
|زمین جز به فرمان او نسپریم
|بکوشیم و چون اسپ گردد تباه
|پیاده به جنگ اندر آید سپاه
|گر از خون ما خاک دریا کنند
|نشیبی ز افگنده بالا کنند
|نبیند کسی پشت ما روز جنگ
|اگر چرخ بار آورد کوه سنگ
|همه بندگانیم و فرمان تراست
|چو آزار گیری ز ما جان تراست
|چو بشنید زیشان سکندر سخن
|یکی رزم را دیگر افگند بن
|گزین کرد ز ایرانیان سی هزار
|که بودند با آلت کارزار
|برفتند کارآزموده سران
|زره‌دار مردان جنگاوران
|پس پشت ایشان ز رومی سوار
|یکی قلب دیگر همان چل هزار
|پس پشت ایشان سواران مصر
|دلیران و خنجرگزاران مصر
|برفتند شمشیرزن چل هزار
|هرانکس که بود از در کارزار
|ز خویشان دارا و ایرانیان
|هرانکس که بود از نژاد کیان
|ز رومی و از مصری و بربری
|سواران شایسته و لشکری
|گزین کرد قیصر ده و دو هزار
|همه رزمجوی و همه نامدار
|بدان تا پس پشت او زین گروه
|در و دشت گردد به کردار کوه
|از اخترشناسان و از موبدان
|جهاندیده و نامور بخردان
|همی برد با خویشتن شست مرد
|پژوهندهٔ روزگار نبرد
|چو آگاه شد فور کامد سپاه
|گزین کرد جای از در رزمگاه
|به دشت اندرون لشکر انبوه گشت
|زمین از پی پیل چون کوه گشت
|سپاهی کشیدند بر چار میل
|پس پشت گردان و در پیش پیل
|ز هندوستان نیز کارآگاهان
|برفتند نزدیک شاه جهان
|بگفتند با او بسی رزم پیل
|که او اسپ را بفگند از دو میل
|سواری نیارد بر او شدن
|نه چون شد بود راه بازآمدن
|که خرطوم او از هوا برترست
|ز گردون مر او را زحل یاورست
|به قرطاوس بر پیل بنگاشتند
|به چشم جهانجوی بگذاشتند
|بفرمود تا فیلسوفان روم
|یکی پیل کردند پیشش ز موم
|چنین گفت کاکنون به پاکیزه رای
|که آرد یکی چارهٔ این به جای
|نشستند دانش پژوهان بهم
|یکی چاره جستند بر بیش و کم
|یکی انجمن کرد ز آهنگران
|هرانکس که استاد بود اندران
|ز رومی و از مصری و پارسی
|فزون بود مرد از چهل بار سی
|یکی بارگی ساختند آهنین
|سوارش ز آهن ز آهنش زین
|به میخ و به مس درزها دوختند
|سوار و تن باره بفروختند
|به گردون براندند بر پیش شاه
|درونش پر از نفط کرده سیاه
|سکندر بدید آن پسند آمدش
|خردمند را سودمند آمدش
|بفرمود تا زان فزون از هزار
|ز آهن بکردند اسپ و سوار
|ازان ابرش و خنگ و بور و سیاه
|که دیدست شاهی ز آهن سپاه
|از آهن سپاهی به گردون براند
|که جز با سواران جنگی نماند
|چو اسکندر آمد به نزدیک فور
|بدید آن سپه این سپه را ز دور
|خروش آمد و گرد رزم او دو روی
|برفتند گردان پرخاشجوی
|به اسپ و به نفط آتش اندر زدند
|همه لشکر فور برهم زدند
|از آتش برافروخت نفط سیاه
|بجنبید ازان کاهنین بد سپاه
|چو پیلان بدیدند ز آتش گریز
|برفتند با لشکر از جای تیز
|ز لشکر برآمد سراسر خروش
|به زخم آوریدند پیلان به جوش
|چو خرطومهاشان بر آتش گرفت
|بماندند زان پیلبانان شگفت
|همه لشکر هند گشتند باز
|همان ژنده پیلان گردن فراز
|سکندر پس لشکر بدگمان
|همی تاخت بر سان باددمان
|چنین تا هوا نیلگون شد به رنگ
|سپه را نماند آن زمان جای جنگ
|جهانجوی با رومیان همگروه
|فرود آمد اندر میان دو کوه
|طلایه فرستاد هر سو به راه
|همی داشت لشکر ز دشمن نگاه
|چو پیدا شد آن شوشهٔ تاج شید
|جهان شد بسان بلور سپید
|برآمد خروش از بر گاودم
|دم نای سرغین و رویینه خم
|سپه با سپه جنگ برساختند
|سنانها به ابر اندر افراختند
|سکندر بیامد میان دو صف
|یکی تیغ رومی گرفته به کف
|سواری فرستاد نزدیک فور
|که او را بخواند بگوید ز دور
|که آمد سکندر به پیش سپاه
|به دیدار جوید همی با تو راه
|سخن گوید و گفت تو بشنود
|اگر دادگویی بدان بگرود
|چو بشنید زو فور هندی برفت
|به پیش سپاه آمد از قلب تفت
|سکندر بدو گفت کای نامدار
|دو لشکر شکسته شد از کارزار
|همی دام و دد مغز مردم خورد
|همی نعل اسپ استخوان بسپرد
|دو مردیم هر دو دلیر و جوان
|سخن گوی و با مغز دو پهلوان
|دلیران لشکر همه کشته‌اند
|وگر زنده از رزم برگشته‌اند
|چرا بهر لشکر همه کشتن است
|وگر زنده از رزم برگشتن است
|میان را ببندیم و جنگ آوریم
|چو باید که کشور به چنگ آوریم
|ز ما هرک او گشت پیروز بخت
|بدو ماند این لشکر و تاج و تخت
|ز رومی سخنها چو بشنید فور
|خریدار شد رزم او را به سور
|تن خویش را دید با زور شیر
|یکی باره چون اژدهای دلیر
|سکندر سواری بسان قلم
|سلیحی سبک بادپایی دژم
|بدوگفت کاینست آیین و راه
|بگردیم یک با دگر بی‌سپاه
|دو خنجر گرفتند هر دو به کف
|بگشتند چندان میان دو صف
|سکندر چو دید آن تن پیل مست
|یکی کوه زیر اژدهایی به دست
|به آورد ازو ماند اندر شگفت
|غمی شد دل از جان خود برگرفت
|همی گشت با او به آوردگاه
|خروشی برآمد ز پشت سپاه
|دل فور پر درد شد زان خروش
|بران سو کشیدش دل و چشم و گوش
|سکندر چو باد اندر آمد ز گرد
|بزد تیغ تیزی بران شیر مرد
|ببرید پی بر بر و گردنش
|ز بالا به خاک اندر آمد تنش
|سر لشکر روم شد به آسمان
|برفتند گردان لشکر دمان
|یکی کوس بودش ز چرم هژبر
|که آواز او برگذشتی ز ابر
|برآمد دم بوق و آواس کوس
|زمین آهنین شد هوا آبنوس
|بران هم نشان هندوان رزمجوی
|به تنگی به روی اندر آورده روی
|خروش آمد از روم کای دوستان
|سر مایهٔ مرز هندوستان
|سر فور هندی به خاک اندرست
|تن پیلوارش به چاک اندرست
|شما را کنون از پی کیست جنگ
|چنین زخم شمشیر و چندین درنگ
|سکندر شما را چنان شد که فور
|ازو جست باید همی رزم و سور
|برفتند گردان هندوستان
|به آواز گشتند همداستان
|تن فور دیدند پر خون و خاک
|بر و تنش کرده به شمشیر چاک
|خروشی برآمد ز لشکر به زار
|فرو ریختند آلت کارزار
|پر از درد نزدیک قیصر شدند
|پر از ناله و خاک بر سر شدند
|سکندر سلیح گوان بازداد
|به خوبی ز هرگونه آواز داد
|چنین گفت کز هند مردی به مرد
|شما را به غم دل نباید سپرد
|نوزاش کنون من به افزون کنم
|بکوشم که غم نیز بیرون کنم
|ببخشم شما را همه گنج اوی
|حرامست بر لشکرم رنج اوی
|همه هندوان را توانگر کنم
|بکوشم که با تخت و افسر کنم
|وزان جایگه شد بر تخت فور
|بران جشن ماتم برین جشن سور
|چنین است رسم سرای سپنج
|بخواهد که مانی بدو در به رنج
|بخور هرچ داری منه بازپس
|تو رنجی چرا ماند باید به کس
|همی بود بر تخت قیصر دو ماه
|ببخشید گنجش همه بر سپاه
|یکی با گهر بود نامش سورگ
|ز هندوستان پهلوانی سترگ
|سر تخت شاهی بدو داد و گفت
|که دینار هرگز مکن در نهفت
|ببخش و بخور هرچ آید فراز
|بدین تاج و تخت سپنجی مناز
|که گاهی سکندر بود گاه فور
|گهی درد و خشمست و گه کام و سور
|درم داد و دینار لشکرش را
|بیاراست گردان کشورش را
|چو لشکر شد از خواسته بی‌نیاز
|برو ناگذشته زمانی دراز
|به شبگیر برخاست آوای کوس
|هوا شد به کردار چشم خروس
|ز بس نیزه و پرنیانی درفش
|ستاره شده سرخ و زرد و بنفش
|سکندر بیامد به سوی حرم
|گروهی ازو شاد و بهری دژم
|ابا نالهٔ بوق و با کوس تفت
|به خان براهیم آزر برفت
|که خان حرم را برآورده بود
|بدو اندرون رنجها برده بود
|خداوند خواندش بیت‌الحرام
|بدو شد همه راه یزدان تمام
|ز پاکی ورا خانهٔ خویش خواند
|نیایش بران کو ترا پیش خواند
|خدای جهان را نباشد نیاز
|نه جای خور و کام و آرام و ناز
|پرستشگهی بود تا بود جای
|بدو اندرون یاد کرد خدای
|پس آمد سکندر سوی قادسی
|جهانگیر تا جهرم پارسی
|چو آگاهی آمد به نصر قتیب
|کزو بود مر مکه را فر و زیب
|پذیره شدش با نبرده سران
|دلاور سواران نیزه‌وران
|سواری بیامد هم اندر زمان
|ز مکه به نزد سکندر دمان
|که این نامداری که آمد ز راه
|نجوید همی تاج و گنج و سپاه
|نبیرهٔ سماعیل نیک اخترست
|که پور براهیم پیغمبرست
|چو پیش آمدش نصر بنواختش
|یکی مایه‌ور جایگه ساختش
|بدو شاد شد نصر و گوهر بگفت
|همه رازها برگشاد از نهفت
|سکندر چنین داد پاسخ بدوی
|که ای پاک‌دل مهتر راست‌گوی
|بدین دوده اکنون کدامست مه
|جز از تو پسندیده و روزبه
|بدو گفت نصر ای جهاندار شاه
|خزاعست مهتر بدین جایگاه
|سماعیل چون زین جهان درگذشت
|جهانگیر قحطان بیامد ز دشت
|ابا لشکر گشن شمشیرزن
|به بیداد بگرفت شهر یمن
|بسی مردم بیگنه کشته شد
|بدین دودمان روز برگشته شد
|نیامد جهان‌آفرین را پسند
|برو تیره شد رای چرخ بلند
|خزاعه بیامد چو او گشت خاک
|بر رنج و بیداد بدرود پاک
|حرم تا یمن پاک بر دست اوست
|به دریای مصر اندرون شست اوست
|سر از راه پیچیده و داد نه
|ز یزدان یکی را به دل یاد نه
|جهانی گرفته به مشت اندرون
|نژاد سماعیل ازو پر ز خون
|سکندر ز نصر این سخنها شنید
|ز تخم خزاعه هرانکس که دید
|به تن کودکان را نماندش روان
|نماندند زان تخمه کس در جهان
|ز بیداد بستد حجاز و یمن
|به رای و به مردان شمشیرزن
|نژاد سماعیل را برکشید
|هرانکس که او مهتری را سزید
|پیاده درآمد به بیت‌الحرام
|سماعیلیان زو شده شادکام
|بهر پی که برداشت قیصر ز راه
|همی ریخت دینار گنجور شاه
|چو برگشت و آمد به درگاه قصر
|ببخشید دینار چندی به نصر
|توانگر شد آنکس که درویش بود
|وگر خوردش از کوشش خویش بود
|وزان جایگه شاد لشکر براند
|به جده درآمد فراوان نماند
|سپه را بفرمود تا هرکسی
|بسازند کشتی و زورق بسی
|جهانگیر با لشکری راه‌جوی
|ز جده سوی مصر بنهاد روی
|ملک بود قیطون به مصر اندرون
|سپاهش ز راه گمانی فزون
|چو بشنید کامد ز راه حرم
|جهانگیر پیروز با باد و دم
|پذیره شدش با فراوان سپاه
|ابا بدره و برده و تاج و گاه
|سکندر به دیدار او گشت شاد
|همان گفت بدخواه او گشت باد
|به مصر اندرون بود یک سال شاه
|بدان تا برآسود شاه و سپاه
|زنی بود در اندلس شهریار
|خردمند و با لشکری بی‌شمار
|جهانجوی بخشنده قیدافه بود
|ز روی بهی یافته کام و سود
|ز لشکر سواری مصور بجست
|که مانند صورت نگارد درست
|بدو گفت سوی سکندر خرام
|وزین مرز و از ما مبر هیچ نام
|به ژرفی نگه کن چنان چون که هست
|به کردار تا چون برآیدت دست
|ز رنگ و ز چهر و ز بالای اوی
|یکی صورت آر از سر پای اوی
|نگارنده بشنید و زو بر نشست
|به فرمان مهتر میان را ببست
|به مصر آمد از اندلس چون نوند
|بر قیصر اسکندر ارجمند
|چه برگاه دیدش چه بر پشت زین
|بیاورد قرطاس و دیبای چین
|نگار سکندر چنان هم که بود
|نگارید و ز جای برگشت زود
|چو قیدافه چهر سکندر بدید
|غمی گشت و بنهفت و دم در کشید
|سکندر ز قیطون بپرسید و گفت
|که قیدافه را بر زمین کیست جفت
|بدو گفت قیطون که ای شهریار
|چنو نیست اندر جهان کامگار
|شمار سپاهش نداند کسی
|مگر باز جوید ز دفتر بسی
|ز گنج و بزرگی و شایستگی
|ز آهستگی هم ز بایستگی
|به رای و به گفتار نیکی گمان
|نبینی به مانند او در جهان
|یکی شارستان کرده دارد ز سنگ
|که نبساید آن هم ز چنگ پلنگ
|زمین چار فرسنگ بالای اوی
|برین هم نشانست پهنای اوی
|گر از گنج پرسی خود اندازه نیست
|سخنهای او در جهان تازه نیست
|سکندر چو بشنید از یادگیر
|بفرمود تا پیش او شد دبیر
|نوشتند پس نامه‌ای بر حریر
|ز شیراوژن اسکندر شهرگیر
|به نزدیک قیدافهٔ هوشمند
|شده نام او در بزرگی بلند
|نخست آفرین خداوند مهر
|فروزندهٔ ماه و گردان سپهر
|خداوند بخشنده داد و راست
|فزونی کسی را دهد کش سزاست
|به تندی نجستیم رزم ترا
|گراینده گشتیم بزم ترا
|چو این نامه آرند نزدیک تو
|درخشان شود رای تاریک تو
|فرستی به فرمان ما باژ و ساو
|بدانی که با ما ترا نیست تاو
|خردمندی و پیش‌بینی کنی
|توانایی و پاک دینی کنی
|وگر هیچ تاب اندر آری به کار
|نبینی جز از گردش روزگار
|چو اندازه گیری ز دارا و فور
|خود آموزگارت نباید ز دور
|چو از باد عنوان او گشت خشک
|نهادند مهری بروبر ز مشک
|بیامد هیون تگاور به راه
|به فرمان آن نامبردار شاه
|چو قیدافه آن نامهٔ او بخواند
|ز گفتار او در شگفتی بماند
|به پاسخ نخست آفرین گسترید
|بدان دادگر کو زمین گسترید
|ترا کرد پیروز بر فور هند
|به دارا و بر نامداران سند
|مرا با چو ایشان برابر نهی
|به سر بر ز پیروزه افسر نهی
|مرا زان فزونست فر و مهی
|همان لشکر و گنج شاهنشهی
|که من قیصران را به فرمان شوم
|بترسم ز تهدید و پیچان شوم
|هزاران هزارم فزون لشکرست
|که بر هر سری شهریاری سرست
|وگر خوانم از هر سوی زیردست
|نماند برین بوم جای نشست
|یکی گنج در پیش هر مهتری
|چو آید ازین مرز با لشکری
|تو چندین چه رانی زبان بر گزاف
|ز دارا شدستی خداوند لاف
|بران نامه بر مهر زرین نهاد
|هیونی برافگند بر سان باد
|چو اسکندر آن نامهٔ او بخواند
|بزد نای رویین و لشکر براند
|همی رفت یک ماه پویان به راه
|چو آمد سوی مرز او با سپاه
|یکی پادشا بود فریان به نام
|ابا لشکر و گنج و گسترده کام
|یکی شارستان داشت با ساز جنگ
|سراپردهٔ او ندیدی پلنگ
|بیاورد لشکر گرفت آن حصار
|بران بارهٔ دژ گذشتی سوار
|سکندر بفرمود تا جاثلیق
|بیاورد عراده و منجنیق
|به یک هفته بستد حصار بلند
|به شهر اندر آمد سپاه ارجمند
|سکندر چو آمد به شهر اندرون
|بفرمود کز کس نریزند خون
|یکی پور قیدافه داماد بود
|بدین شهر فریان بدو شاد بود
|بدو داده بد دختر ارجمند
|کلاهش به قیدافه گشته بلند
|که داماد را نام بد قیدروش
|بدو داده فریان دل و چشم و گوش
|یکی مرد بد نام او شهرگیر
|به دستش زن و شوی گشته اسیر
|سکندر بدانست کان مرد کیست
|بجستش که درمان آن کار چیست
|بفرمود تا پیش او شد وزیر
|بدو داد فرمان و تاج و سریر
|خردمند را بیطقون بود نام
|یکی رای زن مرد گسترده کام
|بدو گفت کاید به پیشت عروس
|ترا خوانم اسکندر فیلقوس
|تو بنشین به آیین و رسم کیان
|چو من پیشت آیم کمر بر میان
|بفرمای تا گردن قیدروش
|ببرد دژآگاه جنگی ز دوش
|من آیم به پیشت به خواهشگری
|نمایم فراوان ترا کهتری
|نشستنگهی ساز بی‌انجمن
|چو خواهش فزایم ببخشی بمن
|شد آن مرد دستور با درد جفت
|ندانست کان را چه باشد نهفت
|ازان پس بدو گفت شاه جهان
|که این کار باید که ماند نهان
|مرا چون فرستادگان پیش خوان
|سخنهای قیدافه چندی بران
|مرا شاد بفرست با ده سوار
|که رو نامه بر زود و پاسخ بیار
|بدو بیطقون گفت کایدون کنم
|به فرمان برین چاره افسون کنم
|به شبگیر خورشید خنجر کشید
|شب تیره از بیم شد ناپدید
|نشست از بر تخت بر بیطقون
|پر از شرم رخ دل پر از آب خون
|سکندر به پیش اندرون با کمر
|گشاده درچاره و بسته در
|چون آن پور قیدافه را شهرگیر
|بیاورد گریان گرفته اسیر
|زنش هم چنان نیز با بوی و رنگ
|گرفته جوان چنگ او را به چنگ
|سبک بیطقون گفت کین مرد کیست
|کش از درد چندین بباید گریست
|چنین داد پاسخ که بازآر هوش
|که من پور قیدافه‌ام قیدروش
|جزین دخت فریان مرا نیست جفت
|که دارد پس پردهٔ من نهفت
|برآنم که او را سوی خان خویش
|برم تا بدارمش چون جان خویش
|اسیرم کنون در کف شهرگیر
|روان خسته از اختر و تن به تیر
|چو بشنید زو این سخن بیطقون
|سرش گشت پر درد و دل پر ز خون
|برآشفت ازان پس به دژخیم گفت
|که این هر دو را خاک باید نهفت
|چنین هم به بند اندرون با زنش
|به شمشیر هندی بزن گردنش
|سکندر بیامد زمین بوس داد
|بدو گفت کای شاه قیصر نژاد
|اگر خون ایشان ببخشی به من
|سرافراز گردم به هر انجمن
|سر بیگناهان چه بری به کین
|که نپسندد از ما جهان‌آفرین
|بدو گفت بیداردل بیطقون
|که آزاد کردی دو تن را ز خون
|سبک بیطقون گفت با قیدروش
|که بردی سر دور مانده ز دوش
|فرستم کنون با تو او را بهم
|بخواند به مادرت بر بیش و کم
|اگر ساو و باژم فرستد نکوست
|کسی را ندرد بدین جنگ پوست
|نگه کن بدین پاک دستور من
|که گوید بدو رزم گر سور من
|تو آن کن ز خوبی که او با تو کرد
|به پاداش پیچد دل رادمرد
|چو این پاسخ نامه یابی ز شاه
|به خوبی ورا بازگردان ز راه
|چنین گفت با بیقطون قیدروش
|که زو بر ندارم دل و چشم و گوش
|چگونه مر او را ندارم چو جان
|کزو یافتم جفت و شیرین‌روان
|جهانجوی ده نامور برگزید
|ز مردان رومی چنانچون سزید
|که بودند یکسر هم‌آواز اوی
|نگه داشتندی همه راز اوی
|چنین گفت کاکنون به راه اندرون
|مخوانید ما را جز از بیقطون
|همی رفت پیش اندرون قیدروش
|سکندر سپرده بدو چشم و گوش
|چو آتش همی راند مهتر ستور
|به کوهی رسیدند سنگش بلور
|بدودر ز هرگونه‌ای میوه‌دار
|فراوان گیا بود بر کوهسار
|برفتند زانگونه پویان به راه
|برآن بوم و بر کاندرو بود شاه
|چو قیدافه آگه شد از قیدروش
|ز بهر پسر پهن بگشاد گوش
|پذیره شدش با سپاهی گران
|همه نامداران و نیک اختران
|پسر نیز چون مادرش را بدید
|پیاده شد و آفرین گسترید
|بفرمود قیدافه تا برنشست
|همی راند و دستش گرفته به دست
|بدو قیدروش آنچ دید و شنید
|همی گفت و رنگ رخش ناپدید
|که بر شهر فریان چه آمد ز رنج
|نماند افسر و تخت و لشکر نه گنج
|مرا این که آمد همی با عروس
|رها کرد ز اسکندر فیلقوس
|وگرنه بفرمود تا گردنم
|زنند و به آتش بسوزد تنم
|کنون هرچ باید به خوبی بکن
|برو هیچ مشکن بخواهش سخن
|چو بشنید قیدافه این از پسر
|دلش گشت زان درد زیر و زبر
|از ایوان فرستاده را پیش خواند
|به تخت گرانمایگان برنشاند
|فراوان بپرسید و بنواختش
|یکی مایه‌ور جایگه ساختش
|فرستاد هرگونه‌ای خوردنی
|ز پوشیدنی هم ز گستردنی
|بشد آن شب و بامداد پگاه
|به پرسش بیامد به درگاه شاه
|پرستندگان پرده برداشتند
|بر اسپش ز درگاه بگذاشتند
|چو قیدافه را دید بر تخت عاج
|ز یاقوت و پیروزه بر سرش تاج
|ز زربفت پوشیده چینی قبای
|فراوان پرستنده گردش به پای
|رخ شاه تابان به کردار هور
|نشستن گهش را ستونها بلور
|زبر پوششی جزع بسته به زر
|برو بافته دانه‌های گهر
|پرستنده با طوق و با گوشوار
|به پای اندر آن گلشن زرنگار
|سکندر بدان درشگفتی بماند
|فراوان نهان نام یزدان بخواند
|نشستن گهی دید مهتر که نیز
|نیامد ورا روم و ایران به چیز
|بر مهتر آمد زمین داد بوس
|چنانچون بود مردم چاپلوس
|ورا دید قیدافه بنواختش
|بپرسید بسیار و بنشاختش
|چو خورشید تابان ز گنبد بگشت
|گه بار بیگانه اندر گذشت
|بفرمود تا خوان بیاراستند
|پرستندهٔ رود و می خواستند
|نهادند یک خانه خوانهای ساج
|همه پیکرش زر و کوکبش عاج
|خورشهای بسیار آورده شد
|می آورد و چون خوردنی خورده شد
|طبقهای زرین و سیمین نهاد
|نخستین ز قیدافه کردند یاد
|به می خوردن اندر گرانمایه شاه
|فزون کرد سوی سکندر نگاه
|به گنجور گفت آن درخشان حریر
|نوشته برو صورت دلپذیر
|به پیش من آور چنان هم که هست
|به تندی برو هیچ مبسای دست
|بیاورد گنجور و بنهاد پیش
|چو دیدش نگه کرد ز اندازه بیش
|بدانست قیدافه کو قیصرست
|بران لشکر نامور مهترست
|فرستاده‌ای کرده از خویشتن
|دلیر آمدست اندرین انجمن
|بدو گفت کای مرد گسترده کام
|بگو تا سکندر چه دادت پیام
|چنین داد پاسخ که شاه جهان
|سخن گفت با من میان مهان
|که قیدافهٔ پاکدل را بگوی
|که جز راستی در زمانه مجوی
|نگر سر نپیچی ز فرمان من
|نگه دار بیدار پیمان من
|وگر هیچ تاب اندر آری به دل
|بیارم یکی لشکری دل گسل
|نشان هنرهای تو یافتم
|به جنگ آمدن تیز نشتافتم
|خردمندی و شرم نزدیک تست
|جهان ایمن از رای باریک تست
|کنون گر نتابی سر از باژ و ساو
|بدانی که با ما نداری تو تاو
|نبینی بجز خوبی و راستی
|چو پیچی سر از کژی و کاستی
|برآشفت قیدافه چون این شنید
|بجز خامشی چارهٔ آن ندید
|بدو گفت کاکنون ره خانه گیر
|بیاسای با مردم دلپذیر
|چو فردا بیایی تو پاسخ دهم
|به بر گشتنت رای فرخ نهم
|سکندر بیامد سوی خان خویش
|همه شب همی ساخت درمان خویش
|چو بر زد سر از کوه روشن چراغ
|چو دیبا فروزنده شد دشت و راغ
|سکندر بیامد بران بارگاه
|دو لب پر ز خنده دل از غم تباه
|فرستاده را دید سالار بار
|بپرسید و بردش بر شهریار
|همه کاخ او پر ز بیگانه بود
|نشستن بلورین یکی خانه بود
|عقیق و زبرجد بروبر نگار
|میان اندرون گوهر شاهوار
|زمینش همه صندل و چوب عود
|ز جزع و ز پیروزه او را عمود
|سکندر فروماند زان جایگاه
|ازان فر و اورنگ و آن دستگاه
|همی گفت کاینت سرای نشست
|نبیند چنین جای یزدان پرست
|خرامان بیامد به نزدیک شاه
|نهادند زرین یکی زیرگاه
|بدو گفت قیدافه ای بیطقون
|چرا خیره ماندی به جزع اندرون
|همانا که چونین نباشد به روم
|که آسیمه گشتی بدین مایه بوم
|سکندر بدو گفت کای شهریار
|تو این خانه را خوارمایه مدار
|ز ایوان شاهان سرش برترست
|که ایوان تو معدن گوهرست
|بخندید قیدافه از کار اوی
|دلش گشت خرم به بازار اوی
|ازان پس بدر کرد کسهای خویش
|فرستاده را تنگ بنشاند پیش
|بدو گفت کای زادهٔ فیلقوس
|همت بزم و رزمست و هم نعم و بوس
|سکندر ز گفتار او گشت زرد
|روان پر ز درد و رخان لاژورد
|بدو گفت کای مهتر پرخرد
|چنین گفتن از تو نه اندر خورد
|منم بیطقون کدخدای جهان
|چنین تخمهٔ فیلقوسم مخوان
|سپاسم ز یزدان پروردگار
|که با من نبد مهتری نامدار
|که بردی به شاه جهان آگهی
|تنم را ز جان زود کردی تهی
|بدو گفت قیدافه کز داوری
|لبت را بپرداز کاسکندری
|اگر چهرهٔ خویش بینی به چشم
|ز چاره بیاسای و منمای خشم
|بیاورد و بنهاد پیشش حریر
|نوشته برو صورت دلپذیر
|که گر هیچ جنبش بدی در نگار
|نبودی جز اسکندر شهریار
|سکندر چو دید آن بخایید لب
|برو تیره شد روز چون تیره شب
|چنین گفت بی‌خنجری در نهان
|مبادا که باشد کس اندر جهان
|بدو گفت قیدافه گر خنجرت
|حمایل بدی پیش من بر برت
|نه نیروت بودی نه شمشیر تیز
|نه جای نبرد و نه راه گریز
|سکندر بدو گفت هر کز مهان
|به مردی بود خواستار جهان
|نباید که پیچد ز راه گزند
|که بد دل به گیتی نگردد بلند
|اگر با منستی سلیحم کنون
|همه خانه گشتی چو دریای خون
|ترا کشتمی گر جگرگاه خویش
|بدریدمی پیش بدخواه خویش
|بخندید قیدافه از کار اوی
|ازان مردی و تند گفتار اوی
|بدو گفت کای خسرو شیرفش
|به مردی مگردان سر خویش کش
|نه از فر تو کشته شد فور هند
|نه دارای داراب و گردان سند
|که برگشت روز بزرگان دهر
|ز اختر ترا بیشتر بود بهر
|به مردی تو گستاخ گشتی چنین
|که مهتر شدی بر زمان و زمین
|همه نیکویها ز یزدان شناس
|و زو دار تا زنده باشی سپاس
|تو گویی به دانش که گیتی مراست
|نبینم همی گفت و گوی تو راست
|کجا آورد دانش تو بها
|چو آیی چنین در دم اژدها
|بدوزی به روز جوانی کفن
|فرستاده‌ای سازی از خویشتن
|مرا نیست آیین خون ریختن
|نه بر خیره با مهتر آویختن
|چو شاهی به کاری توانا بود
|ببخشاید از داد و دانا بود
|چنان دان که ریزندهٔ خون شاه
|جز آتش نبیند به فرجام گاه
|تو ایمن بباش و به شادی برو
|چو رفتی یکی کار برساز نو
|کزین پس نیابی به پیغمبری
|ترا خاک داند که اسکندری
|ندانم کسی را ز گردنکشان
|که از چهر او من ندارم نشان
|نگاریده هم زین نشان بر حریر
|نهاده به نزد یکی یادگیر
|برو راند هم حکم اخترشناس
|کزو ایمنی باشد اندر هراس
|چو بخشنده شد خسرو رای‌زن
|زمانه بگوید به مرد و به زن
|تو تا ایدری بیطقون خوانمت
|برین هم نشان دور بنشانمت
|بدان تا نداند کسی راز تو
|همان نشنود نام و آواز تو
|فرستمت بر نیکوی باز جای
|تو باید که باشی خداوند رای
|به پیمان که هرگز به فرزند من
|به شهر من و خویش و پیوند من
|نباشی بداندایش گر بدسگال
|به کشور نخوانی مرا جز همال
|سکندر شنید این سخن شاد شد
|ز تیمار وز کشتن آزاد شد
|به دادار دارنده سوگند خورد
|بدین مسیحا و گرد نبرد
|که با بوم و بارست و فرزند تو
|بزرگان که باشند پیوند تو
|نسازم جز از خوبی و راستی
|نه اندیشم از کژی و کاستی
|چو سوگند شد خورده قیدافه گفت
|که این پند بر تو نشاید نهفت
|چنان دان که طینوش فرزند من
|کم اندیشد از دانش و پند من
|یکی بادسارست داماد فور
|نباید که داند ز نزدیک و دور
|که تو با سکندر ز یک پوستی
|گر ایدونک با او به دل دوستی
|که او از پی فور کین آورد
|به جنگ آسمان بر زمین آورد
|کنون شاد و ایمن به ایوان خرام
|ز تیمار گیتی مبر هیچ نام
|سکندر بیامد دلی همچو کوه
|رها گشته از شاه دانش پژوه
|نبودش ز قیدافه چین در به روی
|نبرداشت هرگز دل از آرزوی
|ببود آن شب و بامداد پگاه
|ز ایوان بیامد به نزدیک شاه
|سپهدار در خان پیل‌استه بود
|همه گرد بر گرد او رسته بود
|سر خانه را پیکر از جزع و زر
|به زر اندرون چند گونه گهر
|به پیش اندرون دستهٔ مشک بوی
|دو فرزند بایسته در پیش اوی
|چو طینوش اسپ‌افگن و قیدروش
|نهاده به گفتار قیدافه گوش
|به مادر چنین گفت کهتر پسر
|که ای شاه نیک اختر و دادگر
|چنان کن که از پیش تو بیطقون
|شود شاد و خشنود با رهنمون
|بره بر کسی تا نیازاردش
|ور از دشمنان نیز نشماردش
|که زنده کن پاک جان من اوست
|برآنم که روشن روان من اوست
|بدو گفت مادر که ایدون کنم
|که او را بزرگی بر افزون کنم
|به اسکندر نامور شاه گفت
|که پیدا کن اکنون نهان از نهفت
|چه خواهی و رای سکندر به چیست
|چه رانی تو از شاه و دستور کیست
|سکندر بدو گفت کای سرفراز
|به نزد تو شد بودن من دراز
|مرا گفت رو باژ مرزش بخواه
|وگر دیر مانی بیارم سپاه
|نمانم بدو کشور و تاج و تخت
|نه زور و نه شاهی نه گنج و نه بخت
|چو طینوش گفت سکندر شنید
|به کردار باد دمان بردمید
|بدو گفت کای ناکس بی‌خرد
|ترا مردم از مردمان نشمرد
|ندانی که پیش که داری نشست
|بر شاه منشین و منمای دست
|سرت پر ز تیزی و کنداوریست
|نگویی مرا خود که شاه تو کیست
|اگر نیستی فر این نامدار
|سرت کندمی چون ترنجی ز بار
|هم‌اکنون سرت را من از درد فور
|به لشکر نمایم ز تن کرده دور
|یکی بانگ برزد برو مادرش
|که آسیمه برگشت جنگی سرش
|به طینوش گفت این نه گفتار اوست
|بران درگه او را فرستاد دوست
|بفرمود کو را به بیرون برند
|ز پیش نشستش به هامون برند
|چنین گفت پس با سکندر به راز
|که طینوش بی‌دانش دیوساز
|نباید که اندر نهان چاره‌ای
|بسازد گزندی و پتیاره‌ای
|تو دانش پژوهی و داری خرد
|نگه کن بدین تا چه اندر خورد
|سکندر بدو گفت کین نیست راست
|چو طینوش را بازخوانی رواست
|جهاندار فرزند را بازخواند
|بران نامور زیرگاهش نشاند
|سکندر بدو گفت کای کامگار
|اگر کام دل خواهی آرام دار
|من از تو بدین کین نگیرم همی
|سخن هرچ گویی پذیرم همی
|مرا این نژندی ز اسکندرست
|کجا شاد با تاج و با افسرست
|بدین سان فرستد مرا نزد شاه
|که از نامور مهتری باژ خواه
|بدان تا هران بد که خواهد رسید
|برو بر من آید ز دشمن پدید
|ورا من بدین زود پاسخ دهم
|یکی شاه را رای فرخ نهم
|اگر دست او من بگیرم به دست
|به نزد تو آرم به جای نشست
|بدان سان که با او نبینی سپاه
|نه شمشیر بینی نه تخت و کلاه
|چه بخشی تو زین پادشاهی مرا
|چو بپسندی این نیک‌خواهی مرا
|چو بشنید طینوش گفت این سخن
|شنیدم نباید که گردد کهن
|گرین را که گفتی به جای آوری
|بکوشی و پاکیزه رای آوری
|من از گنج وز بدره و هرچ هست
|ز اسپان و مردان خسرو پرست
|ترا بخشم و نیز دارم سپاس
|تو باشی جهانگیر و نیکی‌شناس
|یکی پاک دستور باشی مرا
|بدین مرز گنجور باشی مرا
|سکندر بیامد ز جای نشست
|برین عهد بگرفت دستش به دست
|بپرسید طینوش کاین چون کنی
|بدین جادوی بر چه افسون کنی
|بدو گفت چون بازگردم ز شاه
|تو باید که با من بیایی به راه
|ز لشکر بیاری سواری هزار
|همه نامدار از در کارزار
|به جایی یکی بیشه دیدم به راه
|نشانم ترا در کمین با سپاه
|شوم من ز پیش تو در پیش اوی
|ببینم روان بداندیش اوی
|بگویم که چندین فرستاد چیز
|کزان پس نیندیشی از چیز نیز
|فرستاده گوید که من نزد شاه
|نیارم شدن در میان سپاه
|اگر شاه بیند که با موبدان
|شود نزد طینوش با بخردان
|چو بیندش بپذیرد این خواسته
|ز هرگونه‌ای گنج آراسته
|بیاید چو بیند ترا بی‌سپاه
|اگر بازگردد گشادست راه
|چو او بشنود خوب گفتار من
|نه اندیشد از رنگ و بازار من
|بیاید بر آن سایه زیر درخت
|ز گنجور می خواهد و تاج و تخت
|تو جنگی سپاهی به گردش درآر
|برآساید از گردش روزگار
|مکافات من باشد و کام تو
|نجوید ازان پس کس آرام تو
|که آید به دستت بسی خواسته
|پرستنده و اسپ آراسته
|چو طینوش بشنید زان شاد شد
|بسان یکی سرو آزاد شد
|چنین داد پاسخ که دارم امید
|که گردد بدو تیره روزم سپید
|به دام من آویزد او ناگهان
|به خونی که او ریخت اندر جهان
|چو دارای دارا و گردان سند
|چو فور دلیر آن سرافراز هند
|چو قیدافه گفت سکندر شنید
|به چشم و دلش چارهٔ او بدید
|بخندید زان چاره در زیر لب
|دو بسد نهان کرد زیر قصب
|سکندر بیامد ز نزدیک اوی
|پراندیشه بد جان تاریک اوی
|همی چاره جست آن شب دیریاز
|چو خورشید بنمود چینی طراز
|برافراخت از کوه زرین درفش
|نگونسار شد پرنیانی بنفش
|سکندر بیامد به نزدیک شاه
|پرستنده برخاست از بارگاه
|به رسمی که بودش فرود آورید
|جهانجوی پیش سپهبد چمید
|ز بیگانه ایوان بپرداختند
|فرستاده را پیش او تاختند
|چو قیدافه را دید بر تخت گفت
|که با رای تو مشتری باد جفت
|بدین مسیحا به فرمان راست
|بد ارنده کو بر زبانم گواست
|با برای و دین و صلیب بزرگ
|به جان و سر شهریار سترگ
|به زنار و شماس و روح‌القدس
|کزین پس مرا خاک در اندلس
|نبیند نه لشکر فرستم به جنگ
|نیامیزم از هر دری نیز رنگ
|نه با پاک فرزند تو بد کنم
|نه فرمان دهم نیز و نه خود کنم
|به جان یاد دارم وفای ترا
|نجویم به چیزی جفای ترا
|برادر بود نیک‌خواهت مرا
|به جای صلیب است گاهت مرا
|نگه کرد قیدافه سوگند اوی
|یگانه دل و راست پیوند اوی
|همه کاخ کرسی زرین نهاد
|به پیش اندر آرایش چین نهاد
|بزرگان و نیک‌اختران را بخواند
|یکایک بر آن کرسی زر نشاند
|ازان پس گرامی دو فرزند را
|بیاورد خویشان و پیوند را
|چنین گفت کاندر سرای سپنج
|سزد گر نباشیم چندین به رنج
|نباید کزین گردش روزگار
|مرا بهره کین آید و کارزار
|سکندر نخواهد شد از گنج سیر
|وگر آسمان اندر آرد به زیر
|همی رنج ما جوید از بهر گنج
|همه گنج گیتی نیرزد به رنج
|برآنم که با اونسازیم جنگ
|نه بر پادشاهی کنم کار تنگ
|یکی پاسخ پندمندش دهیم
|سرش برفرازیم و پندش دهیم
|اگر جنگ جوید پس از پند من
|به بیند پس از پند من بند من
|ازان سان شوم پیش او با سپاه
|که بخشایش آرد برو چرخ و ماه
|ازین ازمایش ندارد زیان
|بماند مگر دوستی در میان
|چه گویید و این را چه پاسخ دهید
|مرا اندرین رای فرخ نهید
|همه مهتران سر برافراختند
|همی پاسخ پادشا ساختند
|بگفتند کای سرور داد و راد
|ندارد کسی چون تو مهتر به یاد
|نگویی مگر آنک بهتر بود
|خنک شهرکش چون تو مهتر بود
|اگر دوست گردد ترا پادشا
|چه خواهد جزین مردم پارسا
|نه آسیب آید بدین گنج تو
|نیرزد همه گنجها رنج تو
|چو اسکندری کو بیاید ز روم
|به شمشیر دریا کند روی بوم
|همی از درت بازگردد به چیز
|همه چیز دنیی نیرزد پشیز
|جز از آشتی ما نبینیم روی
|نه والا بود مردم کینه‌جوی
|چو بشنید گفتار آن بخردان
|پسندیده و پاک‌دل موبدان
|در گنج بگشاد و تاج پدر
|بیاورد با یاره و طوق زر
|یکی تاج بد کاندران شهر و مرز
|کسی گوهرش را ندانست ارز
|فرستاده را گفت کین بی‌بهاست
|هرانکس که دارد جزو نارواست
|به تاج مهان چون سزا دیدمش
|ز فرزند پرمایه بگزیدمش
|یکی تخت بودش به هفتاد لخت
|ببستی گشایندهٔ نیک‌بخت
|به پیکر یک اندر دگر بافته
|به چاره سر شوشها تافته
|سر پایها چون سر اژدها
|ندانست کس گوهرش را بها
|ازو چارصد گوهر شاهوار
|همان سرخ یاقوت بد زین شمار
|دو بودی به مثقال هر یک به سنگ
|چو یک دانهٔ نار بودی به رنگ
|زمرد برو چار صد پاره بود
|به سبزی چو قوس قزح نابسود
|گشاده شتر بار بودی چهل
|زنی بود چون موج دریا به دل
|دگر چار صد تای دندان پیل
|چه دندان درازیش بد میل میل
|پلنگی که خوانی همی بربری
|ازان چار صد پوست بد بر سری
|ز چرم گوزن ملمع هزار
|همه رنگ و بیرنگ او پر نگار
|دگر صد سگ و یوز نخچیر گیر
|که آهو ورا پیش دیدی ز تیر
|بیاورد زان پس دوصد گاومیش
|پرستندهٔ او همی راند پیش
|ز دیبای خز چارصد تخته نیز
|همان تختها کرده از چوب شیز
|دگر چار صد تخته از عود تر
|که مهر اندرو گیرد و رنگ زر
|صد اسپ گرانمایه آراسته
|ز میدان ببردند با خواسته
|همان تیغ هندی و رومی هزار
|بفرمود با جوشن کارزار
|همان خود و مغفر هزار و دویست
|به گنجور فرمود کاکنون مه‌ایست
|همه پاک بر بیطقون برشمار
|بگویش که شبگیر برساز کار
|سپیده چو برزد ز بالا درفش
|چو کافور شد روی چرخ بنفش
|زمین تازه شد کوه چون سندروس
|ز درگاه برخاست آوای کوس
|سکندر به اسپ اندر آورد پای
|به دستوری بازگشتن به جای
|چو طینوش جنگی سپه برنشاند
|از ایوان به درگاه قیدافه راند
|به قیدافه گفتند پدرود باش
|به جان تازهٔ چرخ را پود باش
|برین گونه منزل به منزل سپاه
|همی راند تا پیش آن رزمگاه
|که لشکرگه نامور شاه بود
|سکندر که با بخت همراه بود
|سکندر بران بیشه بنهاد رخت
|که آب روان بود و جای درخت
|به طینوش گفت ایدر آرام گیر
|چو آسوده گردی می و جام گیر
|شوم هرچ گفتم به جای آورم
|ز هر گونه پاکیزه رای آورم
|سکندر بیامد به پرده سرای
|سپاهش برفتند یک سر ز جای
|ز شادی خروشیدن آراستند
|کلاه کیانی بپیراستند
|که نومید بد لشکر نامجوی
|که دانست کش باز بینند روی
|سپه با زبانها پر از آفرین
|یکایک نهادند سر بر زمین
|ز لشکر گزین کرد پس شهریار
|ازان نامداران رومی هزار
|زره‌دار با گرزهٔ گاوروی
|برفتند گردان پرخاشجوی
|همه گرد بر گرد آن بیشه مرد
|کشیدند صف با سلیح نبرد
|سکندر خروشید کای مرد تیز
|همی جنگ رای آیدت گر گریز
|بلرزید طینوش بر جای خویش
|پشیمان شد از دانش و رای خویش
|بدو گفت کای شاه برترمنش
|ستایش گزینی به از سرزنش
|چنان هم که با خویش من قیدروش
|بزرگی کن و راستی را بکوش
|نه این بود پیمانت با مادرم
|نگفتی که از راستی نگذرم؟
|سکندر بدو گفت کای شهریار
|چرا سست گشتی بدین مایه کار
|ز من ایمنی بیم در دل مدار
|نیازارد از من کسی زان تبار
|نگردم ز پیمان قیدافه من
|نه نیکو بود شاه پیمان‌شکن
|پیاده شد از باره طینوش زود
|زمین را ببوسید و زرای نمود
|جهاندار بگرفت دستش به دست
|بدان گونه کو گفت پیمان ببست
|بدو گفت مندیش و رامش گزین
|من از تو ندارم به دل هیچ کین
|چو مادرت بر تخت زرین نشست
|من اندر نهادم به دست تو دست
|بگفتم که من دست شاه زمین
|به دست تو اندر نهم هم‌چنین
|همان روز پیمان من شد تمام
|نه خوب آید از شاه گفتار خام
|سکندر منم وان زمان من بدم
|به خوبی بسی داستانها زدم
|همان روز قیدافه آگاه بود
|که اندر کفت پنجهٔ شاه بود
|پرستنده را گفت قیصر که تخت
|بیارای زیر گلفشان درخت
|بفرمود تا خوان بیاراستند
|نوازندهٔ رود و می خواستند
|بفرمود تا خلعت خسروی
|ز رومی و چینی و از پهلوی
|ببخشید یارانش را سیم و زر
|کرا در خور آمد کلاه و کمر
|به طیوش فرمود کایدر مه‌ایست
|که این بیشه دورست راه تو نیست
|به قیدافه گوی ای هشیوار زن
|جهاندار و بینادل و رای‌زن
|بدارم وفای تو تا زنده‌ام
|روان را به مهر تو آگنده‌ام
|وزان جایگه لشکر اندر کشید
|دمان تا به شهر برهمن رسید
|بدان تا ز کردارهای کهن
|بپرسد ز پرهیزگاران سخن
|برهمن چو آگه شد از کار شاه
|که آورد زان روی لشگر به راه
|پرستنده مرد اندر آمد ز کوه
|شدند اندران آگهی همگروه
|نوشتند پس نامه‌ای بخردان
|به نزد سکندر سر موبدان
|سر نامه بود آفرین نهان
|ز داننده بر شهریار جهان
|که پیروزگر باد همواره شاه
|به افزایش و دانش و دستگاه
|دگر گفت کای شهریار سترگ
|ترا داد یزدان جهان بزرگ
|چه داری بدین مرز بی‌ارز رای
|نشست پرستندگان خدای
|گرین آمدنت از پی خواسته‌ست
|خرد بی‌گمان نزد تو کاسته‌ست
|بر ما شکیبایی و دانش است
|ز دانش روانها پر از رامش است
|شکیبایی از ما نشاید ستد
|نه کس را ز دانش رسد نیز بد
|نبینی جز از برهنه یک رمه
|پراگنده از روزگار دمه
|اگر بودن ایدر دراز آیدت
|به تخم گیاها نیاز آیدت
|فرستاده آمد بر شهریار
|ز بیخ گیا بر میانش ازار
|سکندر فرستاده و نامه دید
|بی‌آزاری و رامشی برگزید
|سپه را سراسر هم آنجا بماند
|خود و فیلسوفان رومی براند
|پرستنده آگه شد از کار شاه
|پذیره شدندش یکایک به راه
|ببردند بی‌مایه چیزی که بود
|که نه گنج بدشان نه کشت و درود
|یکایک برو خواندند آفرین
|بران برمنش شهریار زمین
|سکندر چو روی برهمن بدید
|بران گونه آواز ایشان شنید
|دوان و برهنه تن و پای و سر
|تنان بی‌بر و جان ز دانش به بر
|ز برگ گیا پوشش از تخم خورد
|برآسوده از رزم و روز نبرد
|خور و خواب و آرام بر دشت و کوه
|برهنه به هر جای گشته گروه
|همه خوردنیشان بر میوه‌دار
|ز تخم گیا رسته بر کوهسار
|ازار یکی چرم نخچیر بود
|گیا پوشش و خوردن آژیر بود
|سکندر بپرسیدش از خواب و خورد
|از آسایش روز ننگ و نبرد
|ز پوشیدنی و ز گستردنی
|همه بی‌نیازیم از خوردنی
|برهنه چو زاید ز مادر کسی
|نباید که نازد بپوششی بسی
|وز ایدر برهنه شود باز خاک
|همه جای ترس است و تیمار و باک
|زمین بستر و پوشش از آسمان
|به ره دیده‌بان تا کی آید زمان
|جهانجوی چندین بکوشد به چیز
|که آن چیز کوشش نیرزد به نیز
|چنو بگذرد زین سرای سپنج
|ازو بازماند زر و تاج و گنج
|چنان دان که نیکیست همراه اوی
|به خاک اندر آید سر و گاه اوی
|سکندر بپرسید که کاندر جهان
|فزون آشکارا بود گر نهان
|همان زنده بیش است گر مرده نیز
|کزان پس نیازش نیاید به چیز
|چنین داد پاسخ که ای شهریار
|تو گر مرده را بشمری صدهزار
|ازان صد هزاران یکی زنده نیست
|خنک آنک در دوزخ افگنده نیست
|بباید همین زنده را نیز مرد
|یکی رفت و نوبت به دیگر سپرد
|بپرسید خشکی فزون‌تر گر آب
|بتابد بروبر همی آفتاب
|برهمن چنین داد پاسخ به شاه
|که هم آب را خاک دارد نگاه
|بپرسید کز خواب بیدار کیست
|به روی زمین بر گنهکار کیست
|که جنبندگانند و چندی زیند
|ندانند کاندر جهان برچیند
|برهمن چنین داد پاسخ بدوی
|که ای پاکدل مهتر راست گوی
|گنهکارتر چیز مردم بود
|که از کین و آزش خرد گم بود
|چو خواهی که این را بدانی درست
|تن خویشتن را نگه کن نخست
|که روی زمین سربسر پیش تست
|تو گویی سپهر روان خویش تست
|همی رای داری که افزون کنی
|ز خاک سیه مغز بیرون کنی
|روان ترا دوزخ است آرزوی
|مگر زین سخن بازگردی به خوی
|دگر گفت بر جان ما شاه کیست
|به کژی بهر جای همراه کیست
|چنین داد پاسخ که آز است شاه
|سر مایهٔ کین و جای گناه
|بپرسید خود گوهر از بهر چیست
|کش از بهر بیشی بباید گریست
|چنین داد پاسخ که آز و نیاز
|دو دیوند بیچاره و دیوساز
|یکی را ز کمی شده خشک لب
|یکی از فزونیست بی‌خواب شب
|همان هر دو را روز می بشکرد
|خنک آنک جانش پذیرد خرد
|سکندر چو گفتار ایشان شنید
|به رخساره شد چون گل شنبلید
|دو رخ زرد و دیده پر از آب کرد
|همان چهر خندان پر از تاب کرد
|بپرسید پس شاه فرمانروا
|که حاجت چه باشد شما را به ما
|ندارم دریغ از شما گنج خویش
|نه هرگز براندیشم از رنج خویش
|بگفتند کای شهریار بلند
|در مرگ و پیری تو بر ما ببند
|چنین داد پاسخ ورا شهریار
|که بامرگ خواهش نیاید به کار
|چه پرهیزی از تیز چنگ اژدها
|که گرزآهنی زو نیابی رها
|جوانی که آید بمابر دراز
|هم از روز پیری نیابد جواز
|برهمن بدو گفت کای پادشا
|جهاندار و دانا و فرمانروا
|چو دانی که از مرگ خود چاره نیست
|ز پیری بتر نیز پتیاره نیست
|جهان را به کوشش چه جویی همی
|گل زهر خیره چه بویی همی
|ز تو بازماند همین رنج تو
|به دشمن رسد کوشش و گنج تو
|ز بهر کسان رنج بر تن نهی
|ز کم دانشی باشد و ابلهی
|پیامست از مرگ موی سپید
|به بودن چه داری تو چندین امید
|چنین گفت بیداردل شهریار
|که گر بنده از بخشش کردگار
|گذر یافتی بودمی من همان
|به تدبیر بر گشتن آسمان
|که فرزانه و مرد پرخاشخر
|ز بخشش به کوشش نیابد گذر
|دگر هرک در جنگ من کشته شد
|کرا ز اخترش روز برگشته شد
|به درد و به خون ریختن بد سزا
|که بیدادگر کس نیابد رها
|بدیدند بادافره ایزدی
|چو گشتند باز از ره بخردی
|کس از خواست یزدان کرانه نیافت
|ز کار زمانه بهانه نیافت
|بسی چیز بخشید و نستد کسی
|نبد آز نزدیک ایشان بسی
|بی‌آزار ازان جایگه برگرفت
|بران هم نشان راه خاور گرفت
|همی رفت منزل به منزل به راه
|ز ره رنجه و مانده یکسر سپاه
|ز شهر برهمن به جایی رسید
|یکی بی‌کران ژرف دریا بدید
|بسان زنان مرد پوشیده روی
|همی رفت با جامه و رنگ و بوی
|زبانها نه تازی و نه خسروی
|نه ترکی نه چینی و نه پهلوی
|ز ماهی بدیشان همی خوردنی
|به جایی نبد راه آوردنی
|شگفت اندر ایشان سکندر بماند
|ز دریا همی نام یزدان بخواند
|هم‌انگاه کوهی برآمد ز آب
|بدو پاره شد زرد چون آفتاب
|سکندر یکی تیز کشتی بجست
|که آن را ببیند به دیده درست
|یکی گفت زان فیلسوفان به شاه
|که بر ژرف دریا ترا نیست راه
|بمان تا ببیند مر او را کسی
|که بهره ندارد ز دانش بسی
|ز رومی و از مردم پارسی
|بدان کشتی اندر نشستند سی
|یکی زرد ماهی بد آن لخت کوه
|هم‌انگه چو تنگ اندر آمد گروه
|فروبرد کشتی هم اندر شتاب
|هم آن کوه شد ناپدید اندر آب
|سپاه سکندر همی خیره ماند
|همی هرکسی نام یزدان بخواند
|بدو گفت رومی که دانش بهست
|که داننده بر هر کسی بر مهست
|اگر شاه رفتی و گشتی تباه
|پر از خون شدی جان چندین سپاه
|وزان جایگه لشکر اندر کشید
|یکی آبگیری نو آمد پدید
|به گرد اندرش نی بسان درخت
|تو گفتی که چوب چنارست سخت
|ز پنجه فزون بود بالای اوی
|چهل رش بپیمود پهنای اوی
|همه خانه‌ها کرده از چوب و نی
|زمینش هم از نی فروبرده پی
|نشایست بد در نیستان بسی
|ز شوری نخورد آب او هرکسی
|چو بگذشت زان آب جایی رسید
|که آمد یکی ژرف دریا پدید
|جهان خرم و آب چون انگبین
|همی مشک بویید روی زمین
|بخوردند و کردند آهنگ خواب
|بسی مار پیچان برآمد ز آب
|وزان بیشه کژدم چو آتش به رنگ
|جهان شد بران خفتگان تار و تنگ
|به هر گوشه‌ای در فراوان بمرد
|بزرگان دانا و مردان گرد
|ز یک سو فراوان بیامد گراز
|چو الماس دندانهای دراز
|ز دست دگر شیر مهتر ز گاو
|که با جنگ ایشان نبد زور و تاو
|سپاهش ز دریا بیکسو شدند
|بران نیستان آتش اندر زدند
|بکشتند چندان ز شیران که راه
|به یکبارگی تنگ شد بر سپاه
|وزان جایگه رفت خورشیدفش
|بیامد دمان تا زمین حبش
|ز مردم زمین بود چون پر زاغ
|سیه گشته و چشمها چون چراغ
|تناور یکی لشکری زورمند
|برهنه تن و پوست و بالابلند
|چو از دور دیدند گرد سپاه
|خروشی برآمد ز ابر سیاه
|سپاه انجمن شد هزاران هزار
|وران تیره شد دیدهٔ شهریار
|به سوی سکندر نهادند سر
|بکشتند بسیار پرخاشخر
|به جای سنان استخوان داشتند
|همی بر تن مرد بگذاشتند
|به لشکر بفرمود پس شهریار
|که برداشتند آلت کارزار
|برهنه به جنگ اندر آمد حبش
|غمی گشت زان لشکر شیرفش
|بکشتند زیشان فزون از شمار
|بپیچید دیگر سر از کارزار
|ز خون ریختن گشت روی زمین
|سراسر به کردار دریای چین
|چو از خون در و دشت آلوده شد
|ز کشته به هر جای بر توده شد
|چو بر توده خاشاکها برزدند
|بفرمود تا آتش اندر زدند
|چو شب گشت بشنید آواز گرگ
|سکندر بپوشید خفتان و ترگ
|یکی پیش رو بود مهتر ز پیل
|به سر بر سرو داشت همرنگ نیل
|ازین نامداران فراوان بکشت
|بسی حمله بردند و ننمود پشت
|بکشتند فرجام کارش به تیر
|یکی آهنین کوه بد پیل گیر
|وزان جایگه تیز لشکر براند
|بسی نام دادار گیهان بخواند
|چو نزدیکی نرم‌پایان رسید
|نگه کرد و مردم بی‌اندازه دید
|نه اسپ و نه جوشن نه تیغ و نه گرز
|ازان هر یکی چون یکی سرو برز
|چو رعد خروشان برآمد غریو
|برهنه سپاهی به کردار دیو
|یکی سنگ‌باران بکردند سخت
|چو باد خزان برزند بر درخت
|به تیر و به تیغ اندر آمد سپاه
|تو گفتی که شد روز روشن سیاه
|چو از نرم‌پایان فراوان بماند
|سکندر برآسود و لشکر براند
|بشد تازیان تا به شهری رسید
|که آن را کران و میانه ندید
|به آیین همه پیش باز آمدند
|گشاده‌دل و بی‌نیاز آمدند
|ببردند هرگونه گستردنی
|ز پوشیدنیها و از خوردنی
|سکندر بپرسید و بنواختشان
|براندازه بر پایگه ساختشان
|کشیدند بر دشت پرده‌سرای
|سپاهش نجست اندر آن شهر جای
|سر اندر ستاره یکی کوه دید
|تو گفتی که گردون بخواهد کشید
|بران کوه مردم بدی اندکی
|شب تیره زیشان نماندی یکی
|بپرسید ازیشان سکندر که راه
|کدامست و چون راند باید سپاه
|همه یکسره خواندند آفرین
|که ای نامور شهریار زمین
|به رفتن برین کوه بودی گذر
|اگر برگذشتی برو راه‌بر
|یکی اژدهایست زان روی کوه
|که مرغ آید از رنج زهرش ستوه
|نیارد گذشتن بروبر سپاه
|همی دود زهرش برآید به ماه
|همی آتش افروزد از کام اوی
|دو گیسو بود پیل را دام اوی
|همه شهر با او نداریم تاو
|خورش بایدش هر شبی پنج گاو
|بجوییم و بر کوه خارا بریم
|پر اندیشه و پر مدارا بریم
|بدان تا نیاید بدین روی کوه
|نینجامید از ما گروها گروه
|بفرمود سالار دیهیم جوی
|که آن روز ندهند چیز بدوی
|چو گاه خورش درگذشت اژدها
|بیامد چو آتش بران تند جا
|سکندر بفرمود تا لشکرش
|یکی تیرباران کنند ازبرش
|بزد یک دم آن اژدهای پلید
|تنی چند ازیشان به دم درکشید
|بفرمود اسکندر فیلقوس
|تبیره به زخم آوریدند و کوس
|همان بی‌کران آتش افروختند
|به هرجای مشعل همی سوختند
|چو کوه از تبیره پرآواز گشت
|بترسید ازان اژدها بازگشت
|چو خورشید برزد سر از برج گاو
|ز گلزاربرخاست بانگ چکاو
|چو آن اژدها را خورش بود گاه
|ز مردان لشکر گزین کرد شاه
|درم داد سالار چندی ز گنج
|بیاورد با خویشتن گاو پنج
|بکشت و ز سرشان برآهخت پوست
|بدان جادوی داده دل مرد دوست
|بیاگند چرمش به زهر و به نفت
|سوی اژدها روی بنهاد تفت
|مران چرمها را پر از باد کرد
|ز دادار نیکی دهش یاد کرد
|بفرمود تا پوست برداشتند
|همی دست بر دست بگذاشتند
|چو نزدیکی اژدها رفت شاه
|بسان یکی ابر دیدش سپاه
|زبانش کبود و دو چشمش چو خون
|همی آتش آمد ز کامش برون
|چو گاو از سر کوه بنداختند
|بران اژدها دل بپرداختند
|فرو برد چون باد گاو اژدها
|چو آمد ز چنگ دلیران رها
|چو از گاو پیوندش آگنده شد
|بر اندام زهرش پراگنده شد
|همه رودگانیش سوراخ کرد
|به مغز و به پی راه گستاخ کرد
|همی زد سرش را بران کوه سنگ
|چنین تا برآمد زمانی درنگ
|سپاهی بروبر ببارید تیر
|به پای آمد آن کوه نخچیرگیر
|وزان جایگه تیز لشکر براند
|تن اژدها را هم‌انجا بماند
|بیاورد لشکر به کوهی دگر
|کزان خیره شد مرد پرخاشخر
|بلندیش بینا همی دیر دید
|سر کوه چون تیغ و شمشیر دید
|یکی تخت زرین بران تیغ کوه
|ز انبوه یکسو و دور از گروه
|یکی مرده مرد اندران تخت‌بر
|همانا که بودش پس از مرگ فر
|ز دیبا کشیده برو چادری
|ز هر گوهری بر سرش افسری
|همه گرد بر گرد او سیم و زر
|کسی را نبودی بروبر گذر
|هرآنکس که رفتی بران کوهسار
|که از مرده چیزی کند خواستار
|بران کوه از بیم لرزان شدی
|به مردی و بر جای ریزان شدی
|سکندر برآمد بران کوه‌سر
|نظاره بران مرد با سیم و زر
|یکی بانگ بشنید کای شهریار
|بسی بردی اندر جهان روزگار
|بسی تخت شاهان بپرداختی
|سرت را به گردون برافراختی
|بسی دشمن و دوست کردی تباه
|ز گیتی کنون بازگشتست گاه
|رخ شاه ز آواز شد چون چراغ
|ازان کوه برگشت دل پر ز داغ
|همی رفت با نامداران روم
|بدان شارستان شد که خوانی هروم
|که آن شهر یکسر زنان داشتند
|کسی را دران شهر نگذاشتند
|سوی راست پستان چو آن زنان
|بسان یکی نار بر پرنیان
|سوی چپ به کردار جوینده مرد
|که جوشن بپوشد به روز نبرد
|چو آمد به نزدیک شهر هروم
|سرافراز با نامداران روم
|یکی نامه بنوشت با رسم و داد
|چنانچون بود مرد فرخ‌نژاد
|به عنوان بر از شاه ایران و روم
|سوی آنک دارند مرز هروم
|سر نامه از کردگار سپهر
|کزویست بخشایش و داد و مهر
|هرانکس که دارد روانش خرد
|جهان را به عمری همی بسپرد
|شنید آنک ما در جهان کرده‌ایم
|سر مهتری بر کجا برده‌ایم
|کسی کو ز فرمان ما سر بتافت
|نهالی بجز خاک تیره نیافت
|نخواهم که جایی بود در جهان
|که دیدار آن باشد از من نهان
|گر آیم مرا با شما نیست رزم
|به دل آشتی دارم و رای بزم
|اگر هیچ دارید داننده‌ای
|خردمند و بیدار خواننده‌ای
|چو برخواند این نامهٔ پندمند
|برآنکس که هست از شما ارجمند
|ببندید پیش آمدن را میان
|کزین آمدن کس ندارد زیان
|بفرمود تا فیلسوفی ز روم
|برد نامه نزدیک شهر هروم
|بسی نیز شیرین سخنها بگفت
|فرستاده خود با خرد بود جفت
|چو دانا به نزدیک ایشان رسید
|همه شهر زن دید و مردی ندید
|همه لشکر از شهر بیرون شدند
|به دیدار رومی به هامون شدند
|بران نامه‌بر شد جهان انجمن
|ازیشان هرانکس که بد رای زن
|چو این نامه برخواند دانای شهر
|ز رای دل شاه برداشت بهر
|نشستند و پاسخ نوشتند باز
|که دایم بزی شاه گردن فراز
|فرستاده را پیش بنشاندیم
|یکایک همه نامه برخواندیم
|نخستین که گفتی ز شاهان سخن
|ز پیروزی و رزمهای کهن
|اگر لشکر آری به شهر هروم
|نبینی ز نعل و پی اسپ بوم
|بی‌اندازه در شهر ما برزنست
|بهر برزنی بر هزاران زنست
|همه شب به خفتان جنگ اندریم
|ز بهر فزونی به تنگ اندریم
|ز چندین یکی را نبودست شوی
|که دوشیزگانیم و پوشیده‌روی
|ز هر سو که آیی برین بوم و بر
|بجز ژرف دریا نبینی گذر
|ز ما هر زنی کو گراید بشوی
|ازان پس کس او را نه‌بینیم روی
|بباید گذشتن به دریای ژرف
|اگر خوش و گر نیز باریده برف
|اگر دختر آیدش چون کردشوی
|زن‌آسا و جویندهٔ رنگ و بوی
|هم آن خانه جاوید جای وی است
|بلند آسمانش هوای وی است
|وگر مردوش باشد و سرفراز
|بسوی هرومش فرستند باز
|وگر زو پسر زاید آنجا که هست
|بباشد نباشد بر ماش دست
|ز ما هرک او روزگار نبرد
|از اسپ اندر آرد یکی شیرمرد
|یکی تاج زرینش بر سر نهیم
|همان تخت او بر دو پیکر نهیم
|همانا ز ما زن بود سی‌هزار
|که با تاج زرند و با گوشوار
|که مردی ز گردنکشان روز جنگ
|به چنگال او خاک شد بی‌درنگ
|تو مردی بزرگی و نامت بلند
|در نام بر خویشتن در مبند
|که گویند با زن برآویختنی
|ز آویختن نیز بگریختی
|یکی ننگ باشد ترا زین سخن
|که تا هست گیتی نگردد کهن
|چه خواهی که با نامداران روم
|بیایی بگردی به مرز هروم
|چو با راستی باشی و مردمی
|نبینی جز از خوبی و خرمی
|به پیش تو آریم چندان سپاه
|که تیره شود بر تو خورشید و ماه
|چو آن پاسخ نامه شد اسپری
|زنی بود گویا به پیغمبری
|ابا تاج و با جامهٔ شاهوار
|همی رفت با خوب‌رخ ده سوار
|چو آمد خرامان به نزدیک شاه
|پذیره فرستاد چندی به راه
|زن نامبردار نامه بداد
|پیام دلیران همه کرد یاد
|سکندر چو آن پاسخ نامه دید
|خردمند و بینادلی برگزید
|بدیشان پیامی فرستاد و گفت
|که با مغز مردم خرد باد جفت
|به گرد جهان شهریاری نماند
|همان بر زمین نامداری نماند
|که نه سربسر پیش من کهترند
|وگرچه بلندند و نیک‌اخترند
|مرا گرد کافور و خاک سیاه
|همانست و هم بزم و هم رزمگاه
|نه من جنگ را آمدم تازیان
|به پیلان و کوس و تبیره زنان
|سپاهی برین سان که هامون و کوه
|همی گردد از سم اسپان ستوه
|مرا رای دیدار شهر شماست
|گر آیید نزدیک ما هم رواست
|چو دیدار باشد برانم سپاه
|نباشم فراوان بدین جایگاه
|ببینیم تا چیستتان رای و فر
|سواری و زیبایی و پای و پر
|ز کار زهشتان بپرسم نهان
|که بی‌مرد زن چون بود در جهان
|اگر مرگ باشد فزونی ز کیست
|به بینم که فرجام این کار چیست
|فرستاده آمد سخنها بگفت
|همه راز بیرون کشید از نهفت
|بزرگان یکی انجمن ساختند
|ز گفتار دل را بپرداختند
|که ما برگزیدیم زن دو هزار
|سخن‌گوی و داننده و هوشیار
|ابا هر صدی بسته ده تاج زر
|بدو در نشانده فراوان گهر
|چو گرد آید آن تاج باشد دویست
|که هر یک جز اندر خور شاه نیست
|یکایک بسختیم و کردیم تل
|اباگوهران هر یکی سی رطل
|چو دانیم کامد به نزدیک شاه
|یکایک پذیره شویمش به راه
|چو آمد به نزدیک ما آگهی
|ز دانایی شاه وز فرهی
|فرستاده برگشت و پاسخ بگفت
|سخنها همه با خرد بود جفت
|سکندر ز منزل سپه برگرفت
|ز کار زنان مانده اندر شگفت
|دو منزل بیامد یکی باد خاست
|وزو برف با کوه و درگشت راست
|تبه شد بسی مردم پایکار
|ز سرما و برف اندر آن روزگار
|برآمد یکی ابر و دودی سیاه
|بر آتش همی رفت گفتی سپاه
|زره کتف آزادگان را بسوخت
|ز نعل سواران زمین برفروخت
|بدین هم نشان تا به شهری رسید
|که مردم بسان شب تیره دید
|فروهشته لفچ و برآورده کفچ
|به کردار قیر و شبه کفچ و لفچ
|همه دیده‌هاشان به کردار خون
|همی از دهان آتش آمد برون
|بسی پیل بردند پیشش به راه
|همان هدیه مردمان سیاه
|بگفتند کین برف و باد دمان
|ز ما بود کامد شما را زیان
|که هرگز بدین شهر نگذشت کس
|ترا و سپاه تو دیدیم و بس
|ببود اندر آن شهر یک ماه شاه
|چو آسوده گشتند شاه و سپاه
|ازنجا بیامد دمان و دنان
|دل‌آراسته سوی شهر زنان
|ز دریا گذر کرد زن دو هزار
|همه پاک با افسر و گوشوار
|یکی بیشه بد پر ز آب و درخت
|همه جای روشن‌دل و نیکبخت
|خورش گرد کردند بر مرغزار
|ز گستردنیها به رنگ و نگار
|چو آمد سکندر به شهر هروم
|زنان پیش رفتند ز آباد بوم
|ببردند پس تاجها پیش اوی
|همان جامه و گوهر و رنگ و بوی
|سکندر بپذرفت و بنواختشان
|بران خرمی جایگه ساختشان
|چو شب روز شد اندرآمد به شهر
|به دیدار برداشت زان شهر بهر
|کم و بیش ایشان همی بازجست
|همی بود تا رازها شد درست
|بپرسید هرچیز و دریا بدید
|وزان روی لشکر به مغرب کشید
|یکی شارستان پیشش آمد بزرگ
|بدو اندرون مردمانی سترگ
|همه روی سرخ و همه موی زرد
|همه در خور جنگ روز نبرد
|به فرمان به پیش سکندر شدند
|دو تا گشته و دست بر سر شدند
|سکندر بپرسید از سرکشان
|که ایدر چه دارد شگفتی نشان
|چنین گفت با او یکی مرد پیر
|که ای شاه نیک‌اختر و شهرگیر
|یکی آبگیرست زان روی شهر
|کزان آب کس را ندیدیم بهر
|چو خورشید تابان بدانجا رسید
|بران ژرف دریا شود ناپدید
|پس چشمه‌در تیره گردد جهان
|شود آشکارای گیتی نهان
|وزان جای تاریک چندان سخن
|شنیدم که هرگز نیاید به بن
|خرد یافته مرد یزدان‌پرست
|بدو در یکی چشمه گوید که هست
|گشاده سخن مرد با رای و کام
|همی آب حیوانش خواند به نام
|چنین گفت روشن‌دل پر خرد
|که هرک آب حیوان خورد کی مرد
|ز فردوس دارد بران چشمه راه
|بشوید برآن تن بریزد گناه
|بپرسید پس شه که تاریک جای
|بدو اندرون چون رود چارپای
|چنین پاسخ آورد یزدان‌پرست
|کزان راه بر کره باید نشست
|به چوپان بفرمود کاسپ یله
|سراسر به لشکرگه آرد گله
|گزین کرد زو بارگی ده هزار
|همه چار سال از در کارزار
|وزان جایگه شاد لشگر براند
|بزرگان بیدار دل را بخواند
|همی رفت تا سوی شهری رسید
|که آن را میان و کرانه ندید
|همه هرچ باید بدو در فراخ
|پر از باغ و میدان و ایوان و کاخ
|فرود آمد و بامداد پگاه
|به نزدیک آن چشمه شد بی‌سپاه
|که دهقان ورا نام حیوان نهاد
|چو از بخشش پهلوان کرد یاد
|همی بود تا گشت خورشید زرد
|فرو شد بران چشمهٔ لاژورد
|ز یزدان پاک آن شگفتی بدید
|که خورشید گشت از جهان ناپدید
|بیامد به لشکرگه خویش باز
|دلی پر ز اندیشه‌های دراز
|شب تیره کرد از جهاندار یاد
|پس اندیشه بر آب حیوان نهاد
|شکیبا ز لشگر هرانکس که دید
|نخست از میان سپه برگزید
|چهل روزه افزون خورش برگرفت
|بیامد دمان تا چه بیند شگفت
|سپه را بران شارستان جای کرد
|یکی پیش رو چست بر پای کرد
|ورا اندر آن خضر بد رای زن
|سر نامداران آن انجمن
|سکندر بیامد به فرمان اوی
|دل و جان سپرده به پیمان اوی
|بدو گفت کای مرد بیداردل
|یکی تیز گردان بدین کار دل
|اگر آب حیوان به چنگ آوریم
|بسی بر پرستش درنگ آوریم
|نمیرد کسی کو روان پرورد
|به یزدان پناهد ز راه خرد
|دو مهرست با من که چون آفتاب
|بتابد شب تیره چون بیند آب
|یکی زان تو برگیر و در پیش باش
|نگهبان جان و تن خویش باش
|دگر مهره باشد مرا شمع راه
|به تاریک اندر شوم با سپاه
|ببینیم تا کردگار جهان
|بدین آشکارا چه دارد نهان
|توی پیش رو گر پناه من اوست
|نمایندهٔ رای و راه من اوست
|چو لشگر سوی آب حیوان گذشت
|خروش آمد الله اکبر ز دشت
|چو از منزلی خضر برداشتی
|خورشها ز هرگونه بگذاشتی
|همی رفت ازین سان دو روز و دو شب
|کسی را به خوردن نجنبید لب
|سه دیگر به تاریکی اندر دو راه
|پدید آمد و گم شد از خضر شاه
|پیمبر سوی آب حیوان کشید
|سر زندگانی به کیوان کشید
|بران آب روشن سر و تن بشست
|نگهدار جز پاک یزدان نجست
|بخورد و برآسود و برگشت زود
|ستایش همی بافرین بر فزود
|سکندر سوی روشنایی رسید
|یکی بر شد کوه رخشنده دید
|زده بر سر کوه خارا عمود
|سرش تا به ابر اندر از چوب عود
|بر هر عمودی کنامی بزرگ
|نشسته برو سبز مرغی سترگ
|به آواز رومی سخن راندند
|جهاندار پیروز را خواندند
|چو آواز بشنید قیصر برفت
|به نزدیک مرغان خرامید تفت
|بدو مرغ گفت ای دلارای رنج
|چه جویی همی زین سرای سپنج
|اگر سر برآری به چرخ بلند
|همان بازگردی ازو مستمند
|کنون کامدی هیچ دیدی زنا
|وگر کرده از خشت پخته بنا
|چنین داد پاسخ کزین هر دو هست
|زنا و برین گونه جای نشست
|چو بشنید پاسخ فروتر نشست
|درو خیره شد مرد یزدان‌پرست
|بپرسید کاندر جهان بانگ رود
|شنیدی و آوای مست و سرود
|چنین داد پاسخ که هر کو ز دهر
|ز شادی همی برنگیرند بهر
|ورا شاد مردم نخواند همی
|وگر جان و دل برفشاند همی
|به خاک آمد از بر شده چوب عمود
|تهی ماند زان مرغ رنگین عمود
|بپرسید دانایی و راستی
|فزونست اگر کمی و کاستی
|چنین داد پاسخ که دانش پژوه
|همی سرفرازد ز هر دو گروه
|به سوی عمود آمد از تیره خاک
|به منقار چنگالها کرد پاک
|ز قیصر بپرسید یزدان‌پرست
|به شهر تو بر کوه دارد نشست
|بدو گفت چون مرد شد پاک‌رای
|بیابد پرستنده بر کوه جای
|ازان چوب جوینده شد بر کنام
|جهانجوی روشن‌دل و شادکام
|به چنگال می‌کرد منقار تیز
|چو ایمن شد از گردش رستخیز
|به قیصر بفرمود تا بی‌گروه
|پیاده شود بر سر تیغ کوه
|ببیند که تا بر سر کوه چیست
|کزو شادمان را بباید گریست
|سکندر چو بشنید شد سوی کوه
|به دیدار بر تیغ شد بی‌گروه
|سرافیل را دید صوری به دست
|برافراخته سر ز جای نشست
|پر از باد لب دیدگان پرزنم
|که فرمان یزدان کی آید که دم
|چو بر کوه روی سکندر بدید
|چو رعد خروشان فغان برکشید
|که ای بندهٔ آز چندین مکوش
|که روزی به گوش آیدت یک خروش
|که چندین مرنج از پی تاج و تخت
|به رفتن بیارای و بربند رخت
|چنین داد پاسخ بدو شهریار
|که بهر من این آمد از روزگار
|که جز جنبش و گردش اندر جهان
|نبینم همی آشکار و نهان
|ازان کوه با ناله آمد فرود
|همی داد نیکی دهش را درود
|بران راه تاریک بنهاد روی
|به پیش اندرون مردم راه‌جوی
|چو آمد به تاریکی اندر سپاه
|خروشی برآمد ز کوه سیاه
|که هرکس که بردارد از کوه سنگ
|پشیمان شود ز آنک دارد به چنگ
|وگر برندارد پشیمان شود
|به هر درد دل سوی درمان شود
|سپه سوی آواز بنهاد گوش
|پراندیشه شد هرکسی زان خروش
|که بردارد آن سنگ اگر بگذرد
|پی رنج ناآمده نشمرد
|یکی گفت کین رنج هست از گناه
|پشیمانی و سنگ بردن به راه
|دگر گفت لختی بباید کشید
|مگر درد و رنجش نباید چشید
|یکی برد زان سنگ و دیگر نبرد
|یکی دیگر از کاهلی داشت خرد
|چو از آب حیوان به هامون شدند
|ز تاریکی راه بیرون شدند
|بجستند هرکس بر و آستی
|پدیدار شد کژی و کاستی
|کنار یکی پر ز یاقوت بود
|یکی را پر از گوهر نابسود
|پشیمان شد آنکس که کم داشت اوی
|زبرجد چنان خار بگذاشت اوی
|پشیمان‌تر آنکس که خود برنداشت
|ازان گوهر پربها سر بگاشت
|دو هفته بر آن جایگه بر بماند
|چو آسوده‌تر گشت لشکر براند
|سوی باختر شد چو خاور بدید
|ز گیتی همی رای رفتن گزید
|بره‌بر یکی شارستان دید پاک
|که نگذشت گویی بروباد و خاک
|چو آواز کوس آمد از پشت پیل
|پذیره شدندش بزرگان دو میل
|جهانجوی چون دید بنواختشان
|به خورشید گردن برافراختشان
|بپرسید کایدر چه باشد شگفت
|کزان برتر اندازه نتوان گرفت
|زبان برگشادند بر شهریار
|به نالیدن از گردش روزگار
|که ما را یکی کار پیش است سخت
|بگوییم با شاه پیروزبخت
|بدین کوه سر تا به ابر اندرون
|دل ما پر از رنج و دردست و خون
|ز چیز که ما را بدو تاب نیست
|ز یاجوج و ماجوج مان خواب نیست
|چو آیند بهری سوی شهر ما
|غم و رنج باشد همه بهر ما
|همه رویهاشان چو روی هیون
|زبانها سیه دیده‌ها پر ز خون
|سیه روی و دندانها چون گراز
|که یارد شدن نزد ایشان فراز
|همه تن پر از موی و موی همچو نیل
|بر و سینه و گوشهاشان چو پیل
|بخسپند یکی گوش بستر کنند
|دگر بر تن خویش چادر کنند
|ز هر ماده‌ای بچه زاید هزار
|کم و بیش ایشان که داند شمار
|به گرد آمدن چون ستوران شوند
|تگ آرند و بر سان گوران شوند
|بهاران کز ابر ا ندرآید خروش
|همان سبز دریا برآید به جوش
|چو تنین ازان موج بردارد ابر
|هوا برخروشد بسان هژبر
|فرود افگند ابر تنین چو کوه
|بیایند زیشان گروها گروه
|خورش آن بود سال تا سالشان
|که آگنده گردد بر و یالشان
|گیاشان بود زان سپس خوردنی
|بیارند هر سو ز آوردنی
|چو سرما بود سخت لاغر شوند
|به آواز بر سان کفتر شوند
|بهاران ببینی به کردار گرگ
|بغرند بر سان پیل سترگ
|اگر پادشا چاره‌ای سازدی
|کزین غم دل ما بپردازدی
|بسی آفرین یابد از هرکسی
|ازان پس به گیتی بماند بسی
|بزرگی کن و رنج ما را بساز
|هم از پاک یزدان نه‌ای بی‌نیاز
|سکندر بماند اندر ایشان شگفت
|غمی گشت و اندیشه‌ها برگرفت
|چنین داد پاسخ که از ماست گنج
|ز شهر شما یارمندی و رنج
|برآرم من این راه ایشان به رای
|نبیروی نیکی دهش یک خدای
|یکایک بگفتند کای شهریار
|ز تو دور بادا بد روزگار
|ز ما هرچ باید همه بنده‌ایم
|پرستنده باشیم تا زنده‌ایم
|بیاریم چندانک خواهی تو چیز
|کزین بیش کاری نداریم نیز
|سکندر بیامد نگه کرد کوه
|بیاورد زان فیلسوفان گروه
|بفرمود کاهنگران آورید
|مس و روی و پتک گران آورید
|کج و سنگ و هیزم فزون از شمار
|بیارید چندانک آید به کار
|بی‌اندازه بردند چیزی که خواست
|چو شد ساخته کار و اندیشه راست
|ز دیوارگر هم ز آهنگران
|هرانکس که استاد بود اندران
|ز گیتی به پیش سکندر شدند
|بدان کار بایسته یاور شدند
|ز هر کشوری دانشی شد گروه
|دو دیوار کرد از دو پهلوی کوه
|ز بن تا سر تیغ بالای اوی
|چو صد شاه‌رش کرده پهنای اوی
|ازو یک رش انگشت و آهن یکی
|پراگنده مس در میان اندکی
|همی ریخت گوگردش اندر میان
|چنین باشد افسون دانا کیان
|همی ریخت هر گوهری یک رده
|چو از خاک تا تیغ شد آژده
|بسی نفت و روغن برآمیختند
|همی بر سر گوهران ریختند
|به خروار انگشت بر سر زدند
|بفرمود تا آتش اندر زدند
|دم آورد و آهنگران صدهزار
|به فرمان پیروزگر شهریار
|خروش دمنده برآمد ز کوه
|ستاره شد از تف آتش ستوه
|چنین روزگاری برآمد بران
|دم آتش و رنج آهنگران
|گهرها یک اندر دگر ساختند
|وزان آتش تیز بگداختند
|ز یاجوج و ماجوج گیتی برست
|زمین گشت جای خرام و نشست
|برش پانصد بود بالای اوی
|چو سیصد بدی نیز پهنای اوی
|ازان نامور سد اسکندری
|جهانی برست از بد داوری
|برو مهتران خواندند آفرین
|که بی‌تو مبادا زمان و زمین
|ز چیزی که بود اندران جایگاه
|فراوان ببردند نزدیک شاه
|نپذرفت ازیشان و خود برگرفت
|جهان مانده زان کار اندر شگفت
|همی رفت یک ماه پویان به راه
|به رنج اندر از راه شاه و سپاه
|چنین تا به نزدیک کوهی رسید
|که جایی دد و دام و ماهی ندید
|یکی کوه دید از برش لاژورد
|یکی خانه بر سر ز یاقوت زرد
|همه خانه قندیلهای بلور
|میان اندرون چشمهٔ آب شور
|نهاده بر چشمه زرین دو تخت
|برو خوابنیده یکی شوربخت
|به تن مردم و سر چو آن گراز
|به بیچارگی مرده بر تخت ناز
|ز کافور زیراندرش بستری
|کشیده ز دیبا برو چادری
|یکی سرخ گوهر به جای چراغ
|فروزان شده زو همه بوم و راغ
|فتاده فروغ ستاره در آب
|ز گوهر همه خانه چون آفتاب
|هرانکس که رفتی که چیزی برد
|وگر خاک آن خانه را بسپرد
|همه تنش بر جای لرزان شدی
|وزان لرزه آن زنده ریزان شدی
|خروش آمد از چشمهٔ آب شور
|که ای آرزومند چندین مشور
|بسی چیز دیدی که آن کس ندید
|عنان را کنون باز باید کشید
|کنون زندگانیت کوتاه گشت
|سر تخت شاهیت بی‌شاه گشت
|سکندر بترسید و برگشت زود
|به لشکرگه آمد به کردار دود
|وزان جایگه تیز لشکر براند
|خروشان بسی نام یزدان بخواند
|ازان کوه راه بیابان گرفت
|غمی گشت و اندیشهٔ جان گرفت
|همی راند پر درد و گریان ز جای
|سپاه از پس و پیش او رهنمای
|ز راه بیابان به شهری رسید
|ببد شاد کآواز مردم شنید
|همه بوم و بر باغ آباد بود
|در مردم از خرمی شاد بود
|پذیره شدندش بزرگان شهر
|کسی را که از مردمی بود بهر
|برو همگنان آفرین خواندند
|همه زر و گوهر برافشاندند
|همی گفت هرکس که ای شهریار
|انوشه که کردی بمابر گذار
|بدین شهر هرگز نیامد سپاه
|نه هرگز شنیدست کس نام شاه
|کنون کامدی جان ما پیش تست
|که روشن‌روان بادی و تن درست
|سکندر دل از مردمان شاد کرد
|ز راه بیابان تن آزاد کرد
|بپرسید ازیشان که ایدر شگفت
|چه چیزست کاندازه باید گرفت
|چنین داد پاسخ بدو رهنمای
|که ای شاه پیروز پاکیزه‌رای
|شگفتیست ایدر که اندر جهان
|کسی آن ندید آشکار و نهان
|درختیست ایدر دو بن گشته جفت
|که چونان شگفتی نشاید نهفت
|یکی ماده و دیگری نر اوی
|سخن‌گو بود شاخ با رنگ و بوی
|به شب ماده گویا و بویا شود
|چو روشن شود نر گویا شود
|سکندر بشد با سواران روم
|همان نامداران آن مرز و بوم
|بپرسید زیشان که اکنون درخت
|سخن کی سراید به آواز سخت
|چنین داد پاسخ بدو ترجمان
|که از روز چون بگذرد نه زمان
|سخن‌گوی گردد یکی زین درخت
|که آواز او بشنود نیک‌بخت
|شب تیره‌گون ماده گویا شود
|بر و برگ چون مشک بویا شود
|بپرسید چون بگذریم از درخت
|شگفتی چه پیش آید ای نیک‌بخت
|چنین داد پاسخ کزو بگذری
|ز رفتنت کوته شود داوری
|چو زو برگذشتی نماندت جای
|کران جهان خواندش رهنمای
|بیابان و تاریکی آید به پیش
|به سیری نیامد کس از جان خویش
|نه کس دید از ما نه هرگز شنید
|که دام و دد و مرغ بر ره پرید
|همی راند با رومیان نیک‌بخت
|چو آمد به نزدیک گویا درخت
|زمینش ز گرمی همی بردمید
|ز پوست ددان خاک پیدا ندید
|ز گوینده پرسید کین پوست چیست
|ددان را برین گونه درنده کیست
|چنین داد پاسخ بدو نیک‌بخت
|که چندین پرستنده دارد درخت
|چو باید پرستندگان را خورش
|ز گوشت ددان باشدش پرورش
|چو خورشید بر تیغ گنبد رسید
|سکندر ز بالا خروشی شنید
|که آمد ز برگ درخت بلند
|خروشی پر از سهم و ناسودمند
|بترسید و پرسید زان ترجمان
|که ای مرد بیدار نیکی گمان
|چنین برگ گویا چه گوید همی
|که دل را به خوناب شوید همی
|چنین داد پاسخ که ای نیک‌بخت
|همی گوید این برگ شاخ درخت
|که چندین سکندر چه پوید به دهر
|که برداشت از نیکویهایش بهر
|ز شاهیش چون سال شد بر دو هفت
|ز تخت بزرگی ببایدش رفت
|سکندر ز دیده ببارید خون
|دلش گشت پر درد از رهنمون
|ازان پس به کس نیز نگشاد لب
|پر از غم همی بود تا نیم‌شب
|سخن‌گوی شد برگ دیگر درخت
|دگر باره پرسید زان نیک‌بخت
|چه گوید همی این دگر شاخ گفت
|سخن‌گوی بگشاد راز از نهفت
|چنین داد پاسخ که این ماده شاخ
|همی گوید اندر جهان فراخ
|از آز فراوان نگنجی همی
|روان را چرا بر شکنجی همی
|ترا آز گرد جهان گشتن است
|کس آزردن و پادشا کشتن است
|نماندت ایدر فراوان درنگ
|مکن روز بر خویشتن تار و تنگ
|بپرسید از ترجمان پادشا
|که ای مرد روشن‌دل و پارسا
|یکی بازپرسش که باشم به روم
|چو پیش آید آن گردش روز شوم
|مگر زنده بیند مرا مادرم
|یکی تا به رخ برکشد چادرم
|چنین گفت با شاه گویا درخت
|که کوتاه کن روز و بربند رخت
|نه مادرت بیند نه خویشان به روم
|نه پوشیده رویان آن مرز و بوم
|به شهر کسان مرگت آید نه دیر
|شود اختر و تاج و تخت از تو سیر
|چو بشنید برگشت زان دو درخت
|دلش خسته گشته به شمشیر سخت
|چو آمد به لشکرگه خویش باز
|برفتند گردان گردن‌فراز
|به شهر اندرون هدیه‌ها ساختند
|بزرگان بر پادشا تاختند
|یکی جوشنی بود تابان چو نیل
|به بالای و پهنای یک چرم پیل
|دو دندان پیل و برش پنج بود
|که آن را به برداشتن رنج بود
|زره بود و دیبای پرمایه بود
|ز زر کرده آگنده صد خایه بود
|به سنگ درم هر یکی شست من
|ز زر و ز گوهر یکی کرگدن
|بپذرفت زان شهر و لشکر براند
|ز دیده همی خون دل برفشاند
|وزان روی لشکر سوی چین کشید
|سر نامداران به بیرون کشید
|همی راند منزل به منزل به دشت
|چهل روز تا پیش دریا گذشت
|ز دیبا سراپرده‌ای برکشید
|سپه را به منزل فرود آورید
|یکی نامه فرمود پس تا دبیر
|نویسد ز اسکندر شهرگیر
|نوشتند هرگونه‌ای خوب و زشت
|نویسنده چون نامه اندر نوشت
|سکندر بشد چون فرستاده‌ای
|گزین کرد بینادل آزاده‌ای
|که با او بدی یک‌دل و یک‌سخن
|بگوید به مهتر که کن یا مکن
|سپه را به سالار لشکر سپرد
|وزان رومیان پنج دانا ببرد
|چو آگاهی آمد به فغفور ازین
|که آمد فرستاده‌ای سوی چین
|پذیره فرستاد چندی سپاه
|سکندر گرازان بیامد به راه
|چو آمد بران بارگاه بزرگ
|بدید آن گزیده سپاه بزرگ
|بیامد ز دهلیز تا پیش اوی
|پراندیشه جان بداندیش اوی
|دوان پیش او رفت و بردش نماز
|نشست اندر ایوان زمانی دراز
|بپرسید فغفور و بنواختش
|یکی نامور جایگه ساختش
|چو برزد سر از کوه روشن چراغ
|ببردند بالای زرین جناغ
|فرستادهٔ شاه را پیش خواند
|سکندر فراوان سخنها براند
|بگفت آنچ بایست و نامه بداد
|سخنهای قیصر همه کرد یاد
|بران نامه عنوان بد از شاه روم
|جهاندار و سالار هر مرز و بوم
|که خوانند شاهان برو آفرین
|زما بندگان جهان آفرین
|جهاندار و داننده و رهنمای
|خداوند پاکی و نیکی فزای
|دگر گفت فرمان ما سوی چین
|چنانست که آباد ماند زمین
|نباید بسیچید ما را به جنگ
|که از جنگ شد روز بر فور تنگ
|چو دارا که بد شهریار جهان
|چو فریان تازی و دیگر مهان
|ز خاور برو تا در باختر
|ز فرمان ما کس نجوید گذر
|شمار سپاهم نداند سپهر
|وگر بشمرد نیز ناهید و مهر
|اگر هیچ فرمان ما بشکنی
|تن و بوم و کشور به رنج افگنی
|چو نامه بخوانی بیارای ساو
|مرنجان تن خویش و با بد مکاو
|گر آیی بینی مرا با سپاه
|ببینم ترا یک‌دل و نیک خواه
|بداریم بر تو همین تاج و تخت
|به چیزی گزندت نیاید ز بخت
|وگر کند باشی به پیش آمدن
|ز کشور سوی شاه خویش آمدن
|ز چیزی که باشد طرایف به چین
|ز زرینه و اسپ و تیغ و نگین
|هم از جامه و پرده و تخت عاج
|ز دیبای پرمایه و طوق و تاج
|ز چیزی که یابی فرستی به گنج
|چو خواهی که از ما نیایدت رنج
|سپاه مرا بازگردان ز راه
|بباش ایمن از گنج و تخت و کلاه
|چو سالار چین زان نشان نامه دید
|برآشفت و پس خامشی برگزید
|بخندید و پس با فرستاده گفت
|که شاه ترا آسمان باد جفت
|بگوی آنچ دانی ز گفتار اوی
|ز بالا و مردی و دیدار اوی
|فرستاده گفت ای سپهدار چین
|کسی چون سکندر مدان بر زمین
|به مردی و رادی و بخش و خرد
|ز اندیشهٔ هر کسی بگذرد
|به بالای سروست و با زور پیل
|به بخشش به کردار دریای نیل
|زبانش به کردار برنده تیغ
|به چربی عقاب اندر آرد ز میغ
|چو بشنید فغفور چین این سخن
|یکی دیگر اندیشه افگند بن
|بفرمود تا خوان و می خواستند
|به باغ اندر ایوان بیاراستند
|همی خورد می تا جهان تیره شد
|سر میگساران ز می خیره شد
|سپهدار چین با فرستاده گفت
|که با شاه تو مشتری باد جفت
|چو روشن شود نامه پاسخ کنیم
|به دیدار تو روز فرخ کنیم
|سکندر بیامد ترنجی به دست
|ز ایوان سالار چین نیم‌مست
|چو خورشید برزد سر از برج شیر
|سپهر اندر آورد شب را به زیر
|سکندر به نزدیک فغفور شد
|از اندیشهٔ بد دلش دور شد
|بپرسید زو گفت شب چون بدی
|که بیرون شدی دوش میگون بدی
|ازان پس بفرمود تا شد دبیر
|بیاورد قرطاس و مشک و عبیر
|مران نامه را زود پاسخ نوشت
|بیاراست قرطاس را چون بهشت
|نخست آفرین کرد بر دادگر
|خداوند مردی و داد و هنر
|خداوند فرهنگ و پرهیز و دین
|ازو باد بر شاد روم آفرین
|رسید این فرستادهٔ چرب‌گوی
|هم آن نامهٔ شاه فرهنگ جوی
|سخنهای شاهان همه خواندم
|وزان با بزرگان سخن راندم
|ز دارای داراب و فریان و فور
|سخن هرچ پیدا بد از رزم و سور
|که پیروز گشتی بریشان همه
|شبان بودی و شهریاران رمه
|تو داد خداوند خورشید و ماه
|به مردی مدان و فزون سپاه
|چو بر مهتری بگذرد روزگار
|چه در سور میرد چه در کارزار
|چو فرجامشان روز رزم تو بود
|زمانه نه کاهد نخواهد فزود
|تو زیشان مکن کشی و برتری
|که گر ز آهنی بی‌گمان بگذری
|کجا شد فریدون و ضحاک و جم
|فراز آمد از باد و شد سوی دم
|من از تو نترسم نه جنگ آورم
|نه بر سان تو باد گیرد سرم
|که خون ریختن نیست آیین ما
|نه بد کردن اندرخور دین ما
|بخوانی مرا بر تو باشد شکست
|که یزدان‌پرستم نه خسروپرست
|فزون زان فرستم که دارای منش
|ز بخشش نباشد مرا سرزنش
|سکندر به رخ رنگ تشویر خورد
|ز گفتار او بر جگر تیر خورد
|به دل گفت ازین پس کس اندر جهان
|نبیند مرا رفته جایی نهان
|ز ایوان بیامد به جای نشست
|میان از پی بازگشتن ببست
|سرافراز فغفور بگشاد گنج
|ز بخشش نیامد به دلش ایچ رنج
|نخستین بفرمود پنجاه تاج
|به گوهر بیاگنده ده تخت عاج
|ز سیمین و زرینه اشتر هزار
|بفرمود تا برنهادند بار
|ز دیبای چینی و خز و حریر
|ز کافور وز مشک و بوی و عبیر
|هزار اشتر بارکش بار کرد
|تن‌آسان شد آنکو درم خوار کرد
|ز سنجاب و قاقم ز موی سمور
|ز گستردنیها و جام بلور
|بیاورد زین هر یکی ده هزار
|خردمند گنجور بربست بار
|گرانمایه صد زین به سیمین ستام
|ز زرینه پنجاه بردند نام
|ببردند سیصد شتر سرخ‌موی
|طرایف بدو دار چینی بدوی
|یکی مرد با سنگ و شیرین سخن
|گزین کرد زان چینیان کهن
|بفرمود تا با درود و خرام
|بیاید بر شاه و آرد پیام
|که یک چند باشد به نزدیک چین
|برو نامداران کنند آفرین
|فرستاده شد با سکندر به راه
|گمانی که بردی که اویست شاه
|چو ملاح روی سکندر بدید
|سبک زورقی بادبان برکشید
|چو دستور با لشکر آمدش پیش
|بگفت آنچ آمد ز بازار خویش
|سپاهش برو خواندند آفرین
|همه برنهادند سر بر زمین
|بدانست چینی که او هست شاه
|پیاده بیامد غریوان به راه
|سکندر بدو گفت پوزش مکن
|مران پیش فغفور زین در سخن
|ببود آن شب و بامداد پگاه
|به آرام بنشست بر تخت شاه
|فرستاده را چیز بخشید و گفت
|که با تو روان مسیحست جفت
|برو پیش فغفور چینی بگوی
|که نزدیک ما یافتی آب‌روی
|گر ایدر بباشی همی چین تراست
|وگر جای دیگر خرامی رواست
|بیاسایم ایدر که چندین سپاه
|به تندی نشاید کشیدن به راه
|فرستاده برگشت و آمد چو باد
|به فغفور پیغام قیصر بداد
|بدان جایگه شاه ماهی بماند
|پس‌انگه بجنبید و لشکر براند
|ازان سبز دریا چو گشتند باز
|بیابان گرفتند و راه دراز
|چو منزل به منزل به حلوان رسید
|یکی مایه‌ور باره و شهر دید
|به پیش آمدندش بزرگان شهر
|کسی کش ز نام و خرد بود بهر
|برفتند با هدیه و با نثار
|ز حلوان سران تا در شهریار
|سکندر سبک پرسش اندر گرفت
|که ایدر چه بینید چیزی شگفت
|بدو گفت گوینده کای شهریار
|ندانیم چیزی که آید به کار
|برین مرز درویشی و رنج هست
|کزین بگذری باد ماند به دست
|چو گفتار گوینده بشنید شاه
|ز حلوان سوی سند شد با سپاه
|پذیره شدندش سواران سند
|همان جنگ را یاور آمد ز هند
|هرانکس که از فور دل خسته بود
|به خون ریختن دستها شسته بود
|بردند پیلان و هندی درای
|خروش آمد و نالهٔ کرنای
|سر سندیان بود بنداه نام
|سواری سرافراز با رای و کام
|یکی رزمشان کرده شد همگروه
|زمین شد ز افگنده بر سان کوه
|شب آمد بران دشت سندی نماند
|سکندر سپاه از پس‌اندر براند
|به دست آمدش پیل هشتاد و پنج
|همان تاج زرین و شمشیر و گنج
|زن و کودک و پیر مردان به راه
|برفتند گریان به نزدیک شاه
|که ای شاه بیدار با رای و هوش
|مشور این بر و بوم و بر بد مکوش
|که فرجام هم روز تو بگذرد
|خنک آنک گیتی به بد نسپرد
|سکندر بریشان نیاورد مهر
|بران خستگان هیچ ننمود چهر
|گرفتند زیشان فراوان اسیر
|زن و کودک خرد و برنا و پیر
|سوی نیمروز آمد از راه بست
|همه روی گیتی ز دشمن بشست
|وزان جایگه شد به سوی یمن
|جهاندار و با نامدار انجمن
|چو بشنید شاه یمن با مهان
|بیامد بر شهریار جهان
|بسی هدیه‌ها کز یمن برگزید
|بهاگیر و زیبا چنانچون سزید
|ده اشتر ز برد یمن بار کرد
|دگر پنج را بار دینار کرد
|دگر ده شتر بار کرد از درم
|چو باشد درم دل نباشد به غم
|دگر سلهٔ زعفران بد هزار
|ز دیبا و هرجامهٔ بی‌شمار
|زبرجد یکی جام بودش به گنج
|همان در ناسفته هفتاد و پنج
|یکی جام دیگر بدش لاژورد
|نهاد اندرو شست یاقوت زرد
|ز یاقوت سرخ از برش ده نگین
|به فرمانبران داد و کرد آفرین
|به پیش سراپردهٔ شهریار
|رسیدند با هدیه و با نثار
|سکندر بپرسید و بنواختشان
|بر تخت نزدیک بنشاختشان
|برو آفرین کرد شاه یمن
|که پیروزگر باش بر انجمن
|به تو شادم ار باشی ایدر دو ماه
|برآساید از راه شاه و سپاه
|سکندر برو آفرین کرد و گفت
|که با تو همیشه خرد باد جفت
|به شبگیر شاه یمن بازگشت
|ز لشکر جهانی پر آواز گشت
|سکندر سپه را به بابل کشید
|ز گرد سپه شد هوا ناپدید
|همی راند یک ماه خود با سپاه
|ندیدند زیشان کس آرامگاه
|بدین‌گونه تا سوی کوهی رسید
|ز دیدار دیده سرش ناپدید
|به سر بر یکی ابر تاریک بود
|به کیوان تو گفتی که نزدیک بود
|به جایی بروبر ندیدند راه
|فروماند از راه شاه و سپاه
|گذشتند بر کوه خارا به رنج
|وزو خیره شد مرد باریک سنج
|ز رفتن چو گشتند یکسر ستوه
|یکی ژرف دریا بد آن روی کوه
|پدید آمد و شاد شد زان سپاه
|که دریا و هامون بدیدند راه
|سوی ژرف دریا همی راندند
|جهان‌آفرین را همی خواندند
|دد و دام بد هر سوی بی‌شمار
|سپه را نبد خوردنی جز شکار
|پدید آمد از دور مردی سترگ
|پر از موی با گوشهای بزرگ
|تنش زیر موی اندرون همچو نیل
|دو گوشش به کردار دو گوش پیل
|چو دیدند گردنکشان زان نشان
|ببردند پیش سکندر کشان
|سکندر نگه کرد زو خیره ماند
|بروبر همی نام یزدان بخواند
|چه مردی بدو گفت نام تو چیست
|ز دریا چه یابی و کام تو چیست
|بدو گفت شاها مرا باب و مام
|همان گوش بستر نهادند نام
|بپرسید کان چیست به میان آب
|کزان سوی می برزند آفتاب
|ازان پس چنین گفت کای شهریار
|همیشه بدی در جهان نامدار
|یکی شارستانست این چون بهشت
|که گویی نه از خاک دارد سرشت
|نبینی بدواندر ایوان و خان
|مگر پوشش از ماهی و استخوان
|بر ایوانها چهر افراسیاب
|نگاریده روشن‌تر از آفتاب
|همان چهر کیخسرو جنگ‌جوی
|بزرگی و مردی و فرهنگ اوی
|بران استخوان بر نگاریده پاک
|نبینی به شهر اندرون گرد و خاک
|ز ماهی بود مردمان را خورش
|ندارند چیزی جزین پرورش
|چو فرمان دهد نامبردار شاه
|روم من بران شارستان بی‌سپاه
|سکندر بدان گوش ور گفت رو
|بیاور کسی تا چه بینیم نو
|بشد گوش بستر هم اندر زمان
|ازان شارستان برد مردم دمان
|گذشتند بر آب هفتاد مرد
|خرد یافته مردم سالخورد
|همه جامه‌هاشان ز خز و حریر
|ازو چند برنا بد و چند پیر
|ازو هرک پیری بد و نام داشت
|پر از در زرین یکی جام داشت
|کسی کو جوان بود تاجی به دست
|بر قیصر آمد سرافگنده پست
|برفتند و بردند پیشش نماز
|بگفتند با او زمانی دراز
|ببود آن شب و گاه بانگ خروس
|ز درگاه برخاست آوای کوس
|وزان جایگه سوی بابل کشید
|زمین گشت از لشکرش ناپدید
|بدانست کش مرگ نزدیک شد
|بروبر همی روز تاریک شد
|بران بودش اندیشه کاندر جهان
|نماند کسی از نژاد مهان
|که لشکر کشد جنگ را سوی روم
|نهد پی بران خاک آباد بوم
|چو مغز اندرین کار خودکامه کرد
|هم‌انگه سطالیس را نامه کرد
|هرانکس کجا بد ز تخم کیان
|بفرمودشان تا ببندد میان
|همه روی را سوی درگه کنند
|ز بدها گمانیش کوته کنند
|چو این نامه بردند نزد حکیم
|دل ارسطالیس شد به دو نیم
|هم‌اندر زمان پاسخ نامه کرد
|ز مژگان تو گفتی سر خامه کرد
|که آن نامهٔ شاه گیهان رسید
|ز بدکام دستش بباید کشید
|ازان بد که کردی میندیش نیز
|از اندیشه درویش را بخش چیز
|بپرهیز و جان را به یزدان سپار
|به گیتی جز از تخم نیکی مکار
|همه مرگ راییم تا زنده‌ایم
|به بیچارگی در سرافگنده‌ایم
|نه هرکس که شد پادشاهی ببرد
|برفت و بزرگی کسی را سپرد
|بپرهیز و خون بزرگان مریز
|که نفرین بود بر تو تا رستخیز
|و دیگر که چون اندر ایران سپاه
|نباشد همان شاه در پیش‌گاه
|ز ترک و ز هند و ز سقلاب و چین
|سپاه آید از هر سوی هم‌چنین
|به روم آید آنکس که ایران گرفت
|اگر کین بسیچد نباشد شگفت
|هرآنکس که هست از نژاد کیان
|نباید که از باد یابد زیان
|بزرگان و آزادگان را بخوان
|به بخش و به سور و به رای و به خوان
|سزاوار هر مهتری کشوری
|بیارای و آغاز کن دفتری
|به نام بزرگان و آزادگان
|کزیشان جهان یافتی رایگان
|یکی را مده بر دگر دستگاه
|کسی را مخوان بر جهان نیز شاه
|سپر کن کیان را همه پیش بوم
|چو خواهی که لشکر نیاید به روم
|سکندر چو پاسخ بران گونه یافت
|به اندیشه و رای دیگر شتافت
|بزرگان و آزادگان را ز دهر
|کسی را کش از مردمی بود بهر
|بفرمود تا پیش او خواندند
|به جای سزاوار بنشاندند
|یکی عهد بنوشت تا هر یکی
|فزونی نجوید ز دهر اندکی
|بران نامداران جوینده کام
|ملوک طوایف نهادند نام
|همان شب سکندر به بابل رسید
|مهان را به دیدار خود شاد دید
|یکی کودک آمد زنی را به شب
|بدو ماند هرکس که دیدش عجب
|سرش چون سر شیر و بر پای سم
|چو مردم بر و کتف و چون گاو دم
|بمرد از شگفتی هم‌آنگه که زاد
|سزد گر نباشد ازان زن نژاد
|ببردند هم در زمان نزد شاه
|بدو کرد شاه از شگفتی نگاه
|به فالش بد آمد هم‌انگاه گفت
|که این بچه در خاک باید نهفت
|ز اخترشناسان بسی پیش خواند
|وزان کودک مرده چندی براند
|ستاره‌شمر زان غمی گشت سخت
|بپوشید بر خسرو نیک‌بخت
|ز اخترشناسان بپرسید و گفت
|که گر هیچ ماند سخن در نهفت
|هم‌اکنون ببرم سرانتان ز تن
|نیابید جز کام شیران کفن
|ستاره‌شمر چون برآشفت شاه
|بدو گفت کای نامور پیشگاه
|تو بر اختر شیر زادی نخست
|بر موبدان و ردان شد درست
|سر کودک مرده بینی چو شیر
|بگردد سر پادشاهیت زیر
|پرآشوب گردد زمین چندگاه
|چنین تا نشیند یکی پیشگاه
|ستاره‌شمر بیش ازین هرک بود
|همی گفت و آن را نشانه نمود
|سکندر چو بشنید زان شد غمی
|به رای و به مغزش درآمد کمی
|چنین گفت کز مرگ خود چاره نیست
|مرا دل پر اندیشه زین باره نیست
|مرا بیش ازین زندگانی نبود
|زمانه نکاهد نخواهد فزود
|به بابل هم‌ان روز شد دردمند
|بدانست کامد به تنگی گزند
|دبیر جهاندیده را پیش خواند
|هرانچش به دل بود با او براند
|به مادر یکی نامه فرمود و گفت
|که آگاهی مرگ نتوان نهفت
|ز گیتی مرا بهره این بد که بود
|زمان چون نکاهد نشاید فزود
|تو از مرگ من هیچ غمگین مشو
|که اندر جهان این سخن نیست نو
|هرانکس که زاید ببایدش مرد
|اگر شهریارست گر مرد خرد
|بگویم کنون با بزرگان روم
|که چون بازگردند زین مرز و بوم
|نجویند جز رای و فرمان تو
|کسی برنگردد ز پیمان تو
|هرانکس که بودند ز ایرانیان
|کزیشان بدی رومیان را زیان
|سپردم به هر مهتری کشوری
|که گردد بر آن پادشاهی سری
|همانا نیازش نیاید به روم
|برآساید آن کشور و مرز و بوم
|مرا مرده در خاک مصر آگنید
|ز گفتار من هیچ مپراگنید
|به سالی ز دینار من صدهزار
|ببخشید بر مردم خیش‌کار
|گر آید یکی روشنک را پسر
|بود بی‌گمان زنده نام پدر
|نباید که باشد جزو شاه روم
|که او تازه گرداند آن مرز و بوم
|وگر دختر آید به هنگام بوس
|به پیوند با تخمهٔ فیلقوس
|تو فرزند خوانش نه داماد من
|بدو تازه کن در جهان یاد من
|دگر دختر کید را بی‌گزند
|فرستید نزد پدر ارجمند
|ابا یاره و برده و نیک‌خواه
|عمار بسیچید بااو به راه
|همان افسر و گوهر و سیم و زر
|که آورده بود او ز پیش پدر
|به رفتن چنو گشت همداستان
|فرستید با او به هندوستان
|من ایدر همه کار کردم به برگ
|به بیچارگی دل نهادم به مرگ
|نخست آنک تابوت زرین کنند
|کفن بر تنم عنبر آگین کنند
|ز زربفت چینی سزاوار من
|کسی کو بپیچد ز تیمار من
|در و بند تابوت ما را به قیر
|بگیرند و کافور و مشک و عبیر
|نخست آگنند اندرو انگبین
|زبر انگبین زیر دیبای چین
|ازان پس تن من نهند اندران
|سرآمد سخن چون برآمد روان
|تو پند من ای مادر پرخرد
|نگه‌دار تا روز من بگذرد
|ز چیزی که آوردم از هند و چین
|ز توران و ایران و مکران زمین
|بدار و ببخش آنچ افزون بود
|وز اندازهٔ خویش بیرون بود
|به تو حاجت آنستم ای مهربان
|که بیدار باشی و روشن‌روان
|نداری تن خویش را رنجه بس
|که اندر جهان نیست جاوید کس
|روانم روان ترا بی‌گمان
|ببیند چو تنگ اندر آید زمان
|شکیبایی از مهر نامی‌تر است
|سبکسر بود هرک او کهتر است
|ترا مهر بد بر تنم سال و ماه
|کنون جان پاکم ز یزدان بخواه
|بدین خواستن باش فریادرس
|که فریادرس باشدم دست‌رس
|نگر تا که بینی به گرد جهان
|که او نیست از مرگ خسته‌روان
|چو نامه به مهر اندر آورد و بند
|بفرمود تا بر ستور نوند
|ز بابل به روم آورند آگهی
|که تیره شد آن فر شاهنشهی
|چو آگاه شد لشکر از درد شاه
|جهان گشت بر نامداران سپاه
|به تخت بزرگی نهادند روی
|جهان شد سراسر پر از گفت‌وگوی
|سکندر چو از لشکر آگاه شد
|بدانست کش روز کوتاه شد
|بفرمود تا تخت بیرون برند
|از ایوان شاهی به هامون برند
|ز بیماری او غمی شد سپاه
|که بی‌رنگ دیدند رخسار شاه
|همه دشت یکسر خروشان شدند
|چو بر آتش تیز جوشان شدند
|همی گفت هرکس که بد روزگار
|که از رومیان کم شود شهریار
|فرازآمد آن گردش بخت شوم
|که ویران شود زین سپس مرز روم
|همه دشمنان کام دل یافتند
|رسیدند جایی که بشتافتند
|بمابر کنون تلخ گردد جهان
|خروشان شویم آشکار و نهان
|چنین گفت قیصر به آوای نرم
|که ترسنده باشید با رای و شرم
|ز اندرز من سربسر مگذرید
|چو خواهید کز جان و تن برخورید
|پس از من شما را همینست کار
|نه با من همی بد کند روزگار
|بگفت این و جانش برآمد ز تن
|شد آن نامور شاه لشکرشکن
|ز لشکر سراسر برآمد خروش
|ز فریاد لشکر بدرید گوش
|همه خاک بر سر همی بیختند
|ز مژگان همی خون دل ریختند
|زدند آتش اندر سرای نشست
|هزار اسپ را دم بریدند پست
|نهاده بر اسپان نگونسار زین
|تو گفتی همی برخروشد زمین
|ببردند صندوق زرین به دشت
|همی ناله از آسمان برگذشت
|سکوبا بشستش به روشن گلاب
|پراگند بر تنش کافور ناب
|ز دیبای زربفت کردش کفن
|خروشان بران شهریار انجمن
|تن نامور زیر دیبای چین
|نهادند تا پای در انگبین
|سر تنگ تابوت کردند سخت
|شد آن سایه گستر دلاور درخت
|نمانی همی در سرای سپنج
|چه یازی به تخت و چه نازی به گنج
|چو تابوت زان دشت برداشتند
|همه دست بر دست بگذاشتند
|دو آواز شد رومی و پارسی
|سخنشان ز تابوت بد یک بسی
|هرانکس که او پارسی بود گفت
|که او را جز ایدر نباید نهفت
|چو ایدر بود خاک شاهنشهان
|چه تازند تابوت گرد جهان
|چنین گفت رومی یکی رهنمای
|که ایدر نهفتن ورا نیست رای
|اگر بشنوید آنچ گویم درست
|سکندر در آن خاک ریزد که رست
|یکی پارسی نیز گفت این سخن
|که گر چندگویی نیاید به بن
|نمایم شما را یکی مرغزار
|ز شاهان و پیشینگان یادگار
|ورا جرم خواند جهاندیده پیر
|بدو اندرون بیشه و آبگیر
|چو پرسی ترا پاسخ آید ز کوه
|که آواز او بشنود هر گروه
|بیارید مر پیر فرتوت را
|هم ایدر بدارید تابوت را
|بپرسید اگر کوه پاسخ دهد
|شما را بدین رای فرخ نهد
|برفتند پویان به کردار غرم
|بدان بیشه کش باز خوانند جرم
|بگفتند پاسخ چنین داد باز
|که تابوت شاهان چه دارید راز
|که خاک سکندر به اسکندریست
|کجا کرده بد روزگاری که زیست
|چو آواز بشنید لشکر برفت
|ببردند زان بیشه صندوق تفت
|چو آمد سکندر به اسکندری
|جهان را دگرگونه شد داوری
|به هامون نهادند صندوق اوی
|زمین شد سراسر پر از گفت‌وگوی
|به اسکندری کودک و مرد و زن
|به تابوت او بر شدند انجمن
|اگر برگرفتی ز مردم شمار
|مهندس فزون آمدی صد هزار
|حکیم ارسطالیس پیش اندرون
|جهانی برو دیدگان پر ز خون
|برآن تنگ صندوق بنهاد دست
|چنین گفت کای شاه یزدان پرست
|کجا آن هش و دانش و رای تو
|که این تنگ تابوت شد جای تو
|به روز جوانی برین مایه سال
|چرا خاک را برگزیدی نهال
|حکیمان رومی شدند انجمن
|یکی گفت کای پیل رویینه تن
|ز پایت که افگند و جانت که خست
|کجا آن همه حزم و رای و نشست
|دگر گفت چندین نهفتی تو زر
|کنون زر دارد تنت را به بر
|دگر گفت کز دست تو کس نرست
|چرا سودی ای شاه با مرگ دست
|دگر گفت کسودی از درد و رنج
|هم از جستن پادشاهی و گنج
|دگر گفت چون پیش داور شوی
|همان بر که کشتی همان بدروی
|دگر گفت بی‌دستگاه آن بود
|که ریزندهٔ خون شاهان بود
|دگر گفت ما چون تو باشیم زود
|که بودی تو چون گوهر نابسود
|دگر گفت چون بیندت اوستاد
|بیاموزد آن چیز کت نیست یاد
|دگر گفت کز مرگ چون تو نرست
|به بیشی سزد گر نیازیم دست
|دگر گفت کای برتر از ماه و مهر
|چه پوشی همی ز انجمن خوب چهر
|دگر گفت مرد فراوان هنر
|بکوشد که چهره بپوشد به زر
|کنون ای هنرمند مرد دلیر
|ترا زر زرد آوریدست زیر
|دگرگفت دیبا بپوشیده‌ای
|نپوشیده را نیز رخ دیده‌ای
|کنون سر ز دیبا برآور که تاج
|همی جویدت یاره و تخت عاج
|دگر گفت کز ماه‌رخ بندگان
|ز چینی و رومی پرستندگان
|بریدی و زر داری اندر کنار
|به رسم کیان زر و دیبا مدار
|دگر گفت پرسنده پرسد کنون
|چه یاد آیدت پاسخ رهنمون
|که خون بزرگان چرا ریختی
|به سختی به گنج اندر آویختی
|خنک آنکسی کز بزرگان بمرد
|ز گیتی جز از نیک‌نامی نبرد
|دگر گفت روز تو اندرگذشت
|زبانت ز گفتار بیکار گشت
|هرانکس که او تاج و تخت تو دید
|عنان از بزرگی بباید کشید
|که بر کس نماند چو بر تو نماند
|درخت بزرگی چه باید نشاید
|دگر گفت کردار تو بادگشت
|سر سرکشان از تو آزاد گشت
|ببینی کنون بارگاه بزرگ
|جهانی جدا کرده از میش گرگ
|دگر گفت کاندر سرای سپنج
|چرا داشتی خویشتن را به رنج
|که بهر تو این آمد از رنج تو
|یکی تنگ تابوت شد گنج تو
|نجویی همی نالهٔ بوق را
|به سند آمدت بند صندوق را
|دگر گفت چون لشکرت بازگشت
|تو تنها نمانی برین پهن دشت
|همانا پس هرکسی بنگری
|فراوان غم زندگانی خوری
|ازان پس بیامد دوان مادرش
|فراوان بمالید رخ بر برش
|همی گفت کای نامور پادشا
|جهاندار و نیک‌اختر و پارسا
|به نزدیکی اندر تو دوری ز من
|هم از دوده و لشکر و انجمن
|روانم روان ترا بنده باد
|دل هرک زین شاد شد کنده باد
|ازان پس بشد روشنک پر ز درد
|چنین گفت کای شاه آزادمرد
|جهاندار دارای دارا کجاست
|کزو داشت گیتی همی پشت راست
|همان خسرو و اشک و فریان و فور
|همان نامور خسرو شهرزور
|دگر شهریاران که روز نبرد
|سرانشان ز باد اندر آمد به گرد
|چو ابری بدی تند و بارش تگرگ
|ترا گفتم ایمن شدستی ز مرگ
|ز بس رزم و پیکار و خون ریختن
|چه تنها چه با لشکر آویختن
|زمانه ترا داد گفتم جواز
|همی داری از مردم خویش راز
|چو کردی جهان از بزرگان تهی
|بینداختی تاج شاهنشهی
|درختی که کشتی چو آمد به بار
|دل خاک بینم ترا غمگسار
|چو تاج سپهر اندر آمد به زیر
|بزرگان ز گفتار گشتند سیر
|نهفتند صندوق او را به خاک
|ندارد جهان از چنین ترس و باک
|ز باد اندر آرد برد سوی دم
|نه دادست پیدا نه پیدا ستم
|نیابی به چون و چرا نیز راه
|نه کهتر برین دست یابد نه شاه
|همه نیکوی باید و مردمی
|جوانمردی و خوردن و خرمی
|جز اینت نبینم همی بهره‌ای
|اگر کهتر آیی وگر شهره‌ای
|اگر ماند ایدر ز تو نام زشت
|بدانجا نیایی تو خرم بهشت
|چنین است رسم سرای کهن
|سکندر شد و ماند ایدر سخن
|چو او سی و شش پادشا را بکشت
|نگر تا چه دارد ز گیتی به مشت
|برآورد پرمایه ده شارستان
|شد آن شارستانها کنون خارستان
|بجست آنچ هرگز نجستست کس
|سخن ماند ازو اندر آفاق و بس
|سخن به که ویران نگردد سخن
|چو از برف و باران سرای کهن
|گذشتم ازین سد اسکندری
|همه بهتری باد و نیک‌اختری
|اگر چند هم بگذرد روزگار
|نوشته بماند ز ما یادگار
|اگر صد بمانی و گر صدهزار
|به خاک اندر آید سرانجام کار
|دل شهریار جهان شاد باد
|ز هر بد تن پاکش آزاد باد
|الا ای برآورده چرخ بلند
|چه داریی به پیری مرا مستمند
|چو بودم جوان در برم داشتی
|به پیری چرا خوار بگذاشتی
|همی زرد گردد گل کامگار
|همی پرنیان گردد از رنج خار
|دو تا گشت آن سرو نازان به باغ
|همان تیره گشت آن گرامی چراغ
|پر از برف شد کوهسار سیاه
|همی لشکر از شاه بیند گناه
|به کردار مادر بدی تاکنون
|همی ریخت باید ز رنج تو خون
|وفا و خرد نیست نزدیک تو
|پر از رنجم از رای تاریک تو
|مرا کاچ هرگز نپروردییی
|چو پرورده بودی نیازردییی
|هرانگه که زین تیرگی بگذرم
|بگویم جفای تو با داورم
|بنالم ز تو پیش یزدان پاک
|خروشان به سربر پراگنده خاک
|چنین داد پاسخ سپهر بلند
|که ای مرد گویندهٔ بی‌گزند
|چرا بینی از من همی نیک و بد
|چنین ناله از دانشی کی سزد
|تو از من به هر باره‌ای برتری
|روان را به دانش همی پروری
|بدین هرچ گفتی مرا راه نیست
|خور و ماه زین دانش آگاه نیست
|خور و خواب و رای و نشست ترا
|به نیک و به بد راه و دست ترا
|ازان خواه راهت که راه آفرید
|شب و روز و خورشید و ماه آفرید
|یکی آنک هستیش را راز نیست
|به کاریش فرجام و آغاز نیست
|چو گوید بباش آنچ خواهد به دست
|کسی کو جزین داند آن بیهده‌ست
|من از داد چون تو یکی بنده‌ام
|پرستندهٔ آفریننده‌ام
|نگردم همی جز به فرمان اوی
|نیارم گذشتن ز پیمان اوی
|به یزدان گرای و به یزدان پناه
|براندازه زو هرچ باید بخواه
|جز او را مخوان گردگار سپهر
|فروزندهٔ ماه و ناهید و مهر
|وزو بر روان محمد درود
|بیارانش بر هر یکی برفزود
|کنون پادشاه جهان را ستای
|به رزم و به بزم و به دانش گرای
|سرافراز محمود فرخنده‌رای
|کزویست نام بزرگی به جای
|جهاندار ابوالقاسم پر خرد
|که رایش همی از خرد برخورد
|همی باد تا جاودان شاد دل
|ز رنج و ز غم گشته آزاد دل
|شهنشاه ایران و زابلستان
|ز قنوج تا مرز کابلستان
|برو آفرین باد و بر لشکرش
|چه بر خویش و بر دوده و کشورش
|جهاندار سالار او میر نصر
|کزو شادمانست گردنده عصر
|دریغش نیاید ز بخشیدن ایچ
|نه آرام گیرد به روز بیسچ
|چو جنگ آیدش پیش جنگ آورد
|سر شهریاران به چنگ آورد
|برآنکس که بخشش کند گنج خویش
|ببخشد نه‌اندیشد از رنج خویش
|جهان تاجهاندار محمود باد
|وزو بخشش و داد موجود باد
|سپهدار چون بوالمظفر بود
|سرلشکر از ماه برتر بود
|که پیروز نامست و پیروزبخت
|همی بگذرد تیر او بر درخت
|همیشه تن شاه بی‌رنج باد
|نشستش همه بر سر گنج باد
|همیدون سپهدار او شاد باد
|دلش روشن و گنجش آباد باد
|چنین تا به پایست گردان سپهر
|ازین تخمه هرگز مبراد مهر
|پدر بر پدر بر پسر بر پسر
|همه تاجدارند و پیروزگر
|گذشته ز شوال ده با چهار
|یکی آفرین باد بر شهریار
|کزین مژده دادیم رسم خراج
|که فرمان بد از شاه با فر و تاج
|که سالی خراجی نخواهند بیش
|ز دین‌دار بیدار وز مرد کیش
|بدین عهد نوشین‌روان تازه شد
|همه کار بر دیگر اندازه شد
|چو آمد بران روزگاری دراز
|همی بفگند چادر داد باز
|ببینی بدین داد و نیکی گمان
|که او خلعتی یابد از آسمان
|که هرگز نگردد کهن بر برش
|بماند کلاه کیان بر سرش
|سرش سبز باد و تنش بی‌گزند
|منش برگذشته ز چرخ بلند
|ندارد کسی خوار فال مرا
|کجا بشمرد ماه و سال مرا
|نگه کن که این نامه تا جاودان
|درفشی بود بر سر بخردان
|بماند بسی روزگاران چنین
|که خوانند هرکس برو آفرین
|چنین گفت نوشین روان قباد
|که چون شاه را دل بپیچد ز داد
|کند چرخ منشور او را سپاه
|ستاره نخواند ورا نیز شاه
|ستم نامهٔ عزل شاهان بود
|چو درد دل بیگناهان بود
|بماناد تا جاودان این گهر
|هنرمند و بادانش و دادگر
|نباشد جهان بر کسی پایدار
|همه نام نیکو بود یادگار
|کجا شد فریدون و ضحاک و جم
|مهان عرب خسروان عجم
|کجا آن بزرگان ساسانیان
|ز بهرامیان تا به سامانیان
|نکوهیده‌تر شاه ضحاک بود
|که بیدادگر بود و ناپاک بود
|فریدون فرخ ستایش ببرد
|بمرد او و جاوید نامش نمرد
|سخن ماند اندر جهان یادگار
|سخن بهتر از گوهر شاهوار
|ستایش نبرد آنک بیداد بود
|به گنج و به تخت مهی شاد بود
|گسسته شود در جهان کام اوی
|نخواند به گیتی کسی نام اوی
|ازین نامهٔ شاه دشمن‌گداز
|که بادا همه ساله بر تخت ناز
|همه مردم از خانها شد به دشت
|نیایش همی ز آسمان برگذشت
|که جاوید بادا سر تاجدار
|خجسته برو گردش روزگار
|ز گیتی مبیناد جز کام خویش
|نوشته بر ایوانها نام خویش
|همان دوده و لشکر و کشورش
|همان خسروی قامت و منظرش
|کنون ای سراینده فرتوت مرد
|سوی گاه اشکانیان بازگرد
|چه گفت اندر آن نامهٔ راستان
|که گوینده یاد آرد از باستان
|پس از روزگار سکندر جهان
|چه گوید کرا بود تخت مهان
|چنین گفت داننده دهقان چاچ
|کزان پس کسی را نبد تخت عاج
|بزرگان که از تخم آرش بدند
|دلیر و سبکسار و سرکش بدند
|به گیتی به هر گوشه‌ای بر یکی
|گرفته ز هر کشوری اندکی
|چو بر تختشان شاد بنشاندند
|ملوک طوایف همی خواندند
|برین گونه بگذشت سالی دویست
|تو گفتی که اندر زمین شاه نیست
|نکردند یاد این ازان آن ازین
|برآسود یک چند روی زمین
|سکندر سگالید زین‌گونه رای
|که تا روم آباد ماند به جای
|نخست اشک بود از نژاد قباد
|دگر گرد شاپور خسرو نژاد
|ز یک دست گودرز اشکانیان
|چو بیژن که بود از نژاد کیان
|چو نرسی و چون اورمزد بزرگ
|چو آرش که بد نامدار سترگ
|چو زو بگذری نامدار اردوان
|خردمند و با رای و روشن‌روان
|چو بنشست بهرام ز اشکانیان
|ببخشید گنجی با رزانیان
|ورا خواندند اردوان بزرگ
|که از میش بگسست چنگال گرگ
|ورا بود شیراز تا اصفهان
|که داننده خواندش مرز مهان
|به اصطخر بد بابک از دست اوی
|که تنین خروشان بد از شست اوی
|چو کوتاه شد شاخ و هم بیخشان
|نگوید جهاندار تاریخشان
|کزیشان جز از نام نشنیده‌ام
|نه در نامهٔ خسروان دیده‌ام
|سکندر چو نومید گشت از جهان
|بیفگند رایی میان مهان
|بدان تا نگیرد کس از روم یاد
|بماند مران کشور آباد و شاد
|چو دانا بود بر زمین شهریار
|چنین آورد دانش شاه بار
|چو دارا به رزم اندرون کشته شد
|همه دوده را روز برگشته شد
|پسر بد مر او را یکی شادکام
|خردمند و جنگی و ساسان به نام
|پدر را بران گونه چون کشته دید
|سر بخت ایرانیان گشته دید
|ازان لشکر روم بگریخت اوی
|به دام بلا در نیاویخت اوی
|به هندوستان در به زاری بمرد
|ز ساسان یکی کودکی ماند خرد
|بدین هم‌نشان تا چهارم پسر
|همی نام ساسانش کردی پدر
|شبانان بدندی و گر ساربان
|همه ساله با رنج و کار گران
|چو کهتر پسر سوی بابک رسید
|به دشت اندرون سر شبان را بدید
|بدو گفت مزدورت آید به کار
|که ایدر گذارد به بد روزگار
|بپذرفت بدبخت را سرشبان
|همی داشت با رنج روز و شبان
|چو شد کارگر مرد و آمد پسند
|شبان سرشبان گشت بر گوسفند
|دران روزگاری همی بود مرد
|پر از غم دل و تن پر از رنج و درد
|شبی خفته بد بابک رود یاب (؟)
|چنان دید روشن روانش به خاب
|که ساسان به پیل ژیان برنشست
|یکی تیغ هندی گرفته به دست
|هرانکس که آمد بر او فراز
|برو آفرین کرد و بردش نماز
|زمین را به خوبی بیاراستی
|دل تیره از غم بپیراستی
|به دیگر شب‌اندر چو بابک بخفت
|همی بود با مغزش اندیشه جفت
|چنان دید در خواب کاتش‌پرست
|سه آتش ببردی فروزان به دست
|چو آذر گشسپ و چو خراد و مهر
|فروزان به کردار گردان سپهر
|همه پیش ساسان فروزان بدی
|به هر آتشی عود سوزان بدی
|سر بابک از خواب بیدار شد
|روان و دلش پر ز تیمار شد
|هرانکس که در خواب دانا بدند
|به هر دانشی بر توانا بدند
|به ایوان بابک شدند انجمن
|بزرگان فرزانه و رای زن
|چو بابک سخن برگشاد از نهفت
|همه خواب یکسر بدیشان بگفت
|پراندیشه شد زان سخن رهنمای
|نهاده برو گوش پاسخ‌سرای
|سرانجام گفت ای سرافراز شاه
|به تأویل این کرد باید نگاه
|کسی را که بینند زین سان به خواب
|به شاهی برآرد سر از آفتاب
|ور ایدونک این خواب زو بگذرد
|پسر باشدش کز جهان بر خورد
|چو بابک شنید این سخن گشت شاد
|براندازه‌شان یک به یک هدیه داد
|بفرمود تا سرشبان از رمه
|بر بابک آید به روز دمه
|بیامد شبان پیش او با گلیم
|پر از برف پشمینه دل بدو نیم
|بپردخت بابک ز بیگانه جای
|بدر شد پرستنده و رهنمای
|ز ساسان بپرسید و بنواختش
|بر خویش نزدیک بنشاختش
|بپرسیدش از گوهر و از نژاد
|شبان زو بترسید و پاسخ نداد
|ازان پس بدو گفت کای شهریار
|شبان را به جان گر دهی زینهار
|بگوید ز گوهر همه هرچ هست
|چو دستم بگیری به پیمان به دست
|که با من نسازی بدی در جهان
|نه بر آشکار و نه اندر نهان
|چو بشنید بابک زبان برگشاد
|ز یزدان نیکی دهش کرد یاد
|که بر تو نسازم به چیزی گزند
|بدارمت شادان‌دل و ارجمند
|به بابک چنین گفت زان پس جوان
|که من پور ساسانم ای پهلوان
|نبیرهٔ جهاندار شاه اردشیر
|که بهمنش خواندی همی یادگیر
|سرافراز پور یل اسفندیار
|ز گشتاسپ یل در جهان یادگار
|چو بشنید بابک فرو ریخت آب
|ازان چشم روشن که او دید خواب
|بیاورد پس جامهٔ پهلوی
|یکی باره با آلت خسروی
|بدو گفت بابک به گرمابه شو
|همی باش تا خلعت آرند نو
|یکی کاخ پرمایه او را بساخت
|ازان سرشبانان سرش برافراخت
|چو او را بران کاخ بر جای کرد
|غلام و پرستنده بر پای کرد
|به هر آلتی سرفرازیش داد
|هم از خواسته بی‌نیازیش داد
|بدو داد پس دختر خویش را
|پسندیده و افسر خویش را
|چو نه ماه بگذشت بر ماه‌چهر
|یکی کودک آمد چو تابنده مهر
|به مانندهٔ نامدار اردشیر
|فزاینده و فرخ و دلپذیر
|همان اردشیرش پدر کرد نام
|نیا شد به دیدار او شادکام
|همی پروریدش به بربر به ناز
|برآمد برین روزگاری دراز
|مر او را کنون مردم تیزویر
|همی خواندش بابکان اردشیر
|بیاموختندش هنر هرچ بود
|هنر نیز بر گوهرش بر فزود
|چنان شد به دیدار و فرهنگ و چهر
|که گفتی همی زو فروزد سپهر
|پس آگاهی آمد سوی اردوان
|ز فرهنگ وز دانش آن جوان
|که شیر ژیانست هنگام رزم
|به ناهید ماند همی روز بزم
|یکی نامه بنوشت پس اردوان
|سوی بابک نامور پهلوان
|که ای مرد بادانش و رهنمای
|سخن‌گوی و با نام و پاکیزه‌رای
|شنیدم که فرزند تو اردشیر
|سواریست گوینده و یادگیر
|چو نامه بخوانی هم‌اندر زمان
|فرستش به نزدیک ما شادمان
|ز بایسته‌ها بی‌نیازش کنم
|میان یلان سرفرازش کنم
|چو باشد به نزدیک فرزند ما
|نگوییم کو نیست پیوند ما
|چو آن نامهٔ شاه بابک بخواند
|بسی خون مژگان به رخ برفشاند
|بفرمود تا پیش او شد دبیر
|همان نورسیده جوان اردشیر
|بدو گفت کاین نامهٔ اردوان
|بخوان و نگه‌کن به روشن روان
|من اینک یکی نامه نزدیک شاه
|نویسم فرستم یکی نیک‌خواه
|بگویم که اینک دل و دیده را
|دلاور جوان پسندیده را
|فرستادم و دادمش نیز پند
|چو آید بدان بارگاه بلند
|تو آن کن که از رسم شاهان سزد
|نباید که بادی برو بر وزد
|در گنج بگشاد بابک چو باد
|جوان را ز هرگونه‌ای کرد شاد
|ز زرین ستام و ز گوپال و تیغ
|ز فرزند چیزش نیامد دریغ
|ز دینار و دیبا و اسپ و رهی
|ز چینی و زربفت شاهنشهی
|بیاورد و بنهاد پیش جوان
|جوان شد پرستندهٔ اردوان
|بسی هدیه‌ها نیز با اردشیر
|ز دیبا و دینار و مشک و عبیر
|ز پیش نیا کودک نیک پی
|به درگاه شاه اردوان شد بری
|چو آمد به نزدیکی بارگاه
|بگفتند با شاه زان بارخواه
|جوان را به مهر اردوان پیش خواند
|ز بابک سخنها فراوان براند
|به نزدیکی تخت بنشاختش
|به برزن یکی جایگه ساختش
|فرستاد هرگونه‌ای خوردنی
|ز پوشیدنی هم ز گستردنی
|ابا نامداران بیامد جوان
|به جایی که فرموده بود اردوان
|چو کرسی نهاد از بر چرخ شید
|جهان گشت چون روی رومی سپید
|پرستنده‌ای پیش خواند اردشیر
|همان هدیه‌هایی که بد ناگزیر
|فرستاد نزدیک شاه اردوان
|فرستادهٔ بابک پهلوان
|بدید اردوان و پسند آمدش
|جوانمرد را سودمند آمدش
|پسروار خسرو همی داشتش
|زمانی به تیمار نگذاشتش
|به می خوردن و خوان و نخچیرگاه
|به پیش خودش داشتی سال و ماه
|همی داشتش همچو فرزند خویش
|جدایی ندادش ز پیوند خویش
|چنان بد که روزی به نخچیرگاه
|پراگنده شد لشکر و پور شاه
|همی راند با اردوان اردشیر
|جوانمرد را شاه بد دلپذیر
|پسر بود شاه اردوان را چهار
|ازان هر یکی چون یکی شهریار
|به هامون پدید آمد از دور گور
|ازان لشکر گشن برخاست شور
|همه بادپایان برانگیختند
|همی گرد با خوی برآمیختند
|همی تاخت پیش اندرون اردشیر
|چو نزدیک شد در کمان راند تیر
|بزد بر سرون یکی گور نر
|گذر کرد بر گور پیکان و پر
|بیامد هم اندر زمان اردوان
|بدید آن گشاد و بر آن جوان
|بدید آن یکی گور افگنده گفت
|که با دست آنکس هنر باد جفت
|چنین داد پاسخ به شاه اردشیر
|که این گور را من فگندم به تیر
|پسر گفت کین را من افگنده‌ام
|همان جفت را نیز جوینده‌ام
|چنین داد پاسخ بدو اردشیر
|که دشتی فراخست و هم گور و تیر
|یکی دیگر افگن برین هم نشان
|دروغ از گناهست بر سرکشان
|پر از خشم شد زان جوان اردوان
|یکی بانگ برزد به مرد جوان
|بدو گفت شاه این گناه منست
|که پروردن آیین و راه منست
|ترا خود به بزم و به نخچیرگاه
|چرا برد باید همی با سپاه
|بدان تا ز فرزند من بگذری
|بلندی گزینی و کنداوری
|برو تازی اسپان ما را ببین
|هم آن جایگه بر سرایی گزین
|بران آخر اسپ سالار باش
|به هر کار با هر کسی یار باش
|بیامد پر از آب چشم اردشیر
|بر آخر اسپ شد ناگزیر
|یکی نامه بنوشت پیش نیا
|پر از غم دل و سر پر از کیمیا
|که ما را چه پیش آمد از اردوان
|که درد تنش باد و رنج روان
|همه یاد کرد آن کجا رفته بود
|کجا اردوان از چه آشفته بود
|چو آن نامه نزدیک بابک رسید
|نکرد آن سخن نیز بر کس پدید
|دلش گشت زان کار پر درد و رنج
|بیاورد دینار چندی ز گنج
|فرستاد نزدیک او ده هزار
|هیونی برافگند گرد و سوار
|بفرمود تا پیش او شد دبیر
|یکی نامه فرمود زی اردشیر
|که این کم خرد نورسیده جوان
|چو رفتی به نخچیر با اردوان
|چرا تاختی پیش فرزند اوی
|پرستنده‌ای تو نه پیوند اوی
|نکردی به تو دشمنی ار بدی
|که خود کرده‌ای تو به نابخردی
|کنون کام و خشنودی او بجوی
|مگردان ز فرمان او هیچ روی
|ز دینار لختی فرستادمت
|به نامه درون پندها دادمت
|هرانگه که این مایه بردی بکار
|دگر خواه تا بگذرد روزگار
|تگاور هیون جهاندیده پیر
|بیامد دوان تا بر اردشیر
|چو آن نامه برخواند خرسند گشت
|دلش سوی نیرنگ و اروند گشت
|بگسترد هرگونه گستردنی
|ز پوشیدنیها و از خوردنی
|به نزدیک اسپان سرایی گزید
|نه اندر خور کار جایی گزید
|شب و روز خوردن بدی کار اوی
|می و جام و رامشگران یار اوی
|یکی کاخ بود اردوان را بلند
|به کاخ اندرون بنده‌ای ارجمند
|که گلنار بد نام آن ماه‌روی
|نگاری پر از گوهر و رنگ و بوی
|بر اردوان همچو دستور بود
|بران خواسته نیز گنجور بود
|بروبر گرامی‌تر از جان بدی
|به دیدار او شاد و خندان بدی
|چنان بد که روزی برآمد به بام
|دلش گشت زان خرمی شادکام
|نگه کرد خندان لب اردشیر
|جوان در دل ماه شد جایگیر
|همی بود تا روز تاریک شد
|همانا به شب روز نزدیک شد
|کمندی بران کنگره بر ببست
|گره زد برو چند و ببسود دست
|به گستاخی از باره آمد فرود
|همی داد نیکی دهش را درود
|بیامد خرامان بر اردشیر
|پر از گوهر و بوی مشک و عبیر
|ز بالین دیبا سرش برگرفت
|چو بیدار شد تنگ در بر گرفت
|نگه کرد برنا بران خوب‌روی
|بدان موی و آن روی و آن رنگ و بوی
|بدان ماه گفت از کجا خاستی
|که پرغم دلم را بیاراستی
|چنین داد پاسخ که من بنده‌ام
|ز گیتی به دیدار تو زنده‌ام
|دلارام گنجور شاه اردوان
|که از من بود شاد و روشن‌روان
|کنون گر پذیری ترا بنده‌ام
|دل و جان به مهر تو آگنده‌ام
|بیایم چو خواهی به نزدیک تو
|درفشان کنم روز تاریک تو
|چو لختی برآمد برین روزگار
|شکست اندر آمد به آموزگار
|جهاندیده بیدار بابک بمرد
|سرای کهن دیگری را سپرد
|چو آگاهی آمد سوی اردوان
|پر از غم شد و تیره گشتش روان
|گرفتند هر مهتری یاد پارس
|سپهبد به مهتر پسر داد پارس
|بفرمود تا کوس بیرون برند
|ز درگاه لشکر به هامون برند
|جهان تیره شد بر دل اردشیر
|ازان پیر روشن‌دل و دستگیر
|دل از لشکر اردوان برگرفت
|وزان آگهی رای دیگر گرفت
|که از درد او بد دلش پرستیز
|به هر سو همی جست راه گریز
|ازان پس چنان بد که شاه اردوان
|ز اخترشناسان روشن‌روان
|بیاورد چندی به درگاه خویش
|همی بازجست اختر و راه خویش
|همان نیز تا گردش روزگار
|ازان پس کرا باشد آموزگار
|فرستادشان نزد گلنار شاه
|بدان تا کنند اختران را نگاه
|سه روز اندر آن کار شد روزگار
|نگه کرده شد طالع شهریار
|چو گنجور بشنید آوازشان
|سخن گفتن از طالع و رازشان
|سیم روز تا شب گذشته سه پاس
|کنیزک بپردخت ز اخترشناس
|پر از آرزو دل لبان پر ز باد
|همی داشت گفتار ایشان به یاد
|چهارم بشد مرد روشن‌روان
|که بگشاید آن راز با اردوان
|برفتند با زیجها برکنار
|ز کاخ کنیزک بر شهریار
|بگفتند راز سپهر بلند
|همان حکم او بر چه و چون و چند
|کزین پس کنون تانه بس روزگار
|ز چیزی بپیچد دل نامدار
|که بگریزد از مهتری کهتری
|سپهبد نژادی و کنداوری
|وزان پس شود شهریاری بلند
|جهاندار و نیک‌اختر و سودمند
|دل نامور مهتر نیک‌بخت
|ز گفتار ایشان غمی گشت سخت
|چو شد روی کشور به کردار قیر
|کنیزک بیامد بر اردشیر
|چو دریا برآشفت مرد جوان
|که یک روز نشکیبی از اردوان
|کنیزک بگفت آنچ روشن‌روان
|همی گفت با نامدار اردوان
|سخن چون ز گلنار زان سان شنید
|شکیبایی و خامشی برگزید
|دل مرد برنا شد از ماه تیر
|ازان پس همی جست راه گریز
|بدو گفت گر من به ایران شوم
|ز ری سوی شهر دلیران شوم
|تو با من سگالی که آیی به رام
|گر ایدر بباشی به نزدیک شاه
|اگر با من آیی توانگر شوی
|همان بر سر کشور افسر شوی
|چنین داد پاسخ که من بنده‌ام
|نباشم جدا از تو تا زنده‌ام
|همی گفت با لب پر از باد سرد
|فرو ریخت از دیدگان آب زرد
|چنین گفت با ماه‌روی اردشیر
|که فردا بباید شدن ناگزیر
|کنیزک بیامد به ایوان خویش
|به کف برنهاده تن و جان خویش
|چو شد روی گیتی ز خورشید زرد
|به خم اندر آمد شب لاژورد
|کنیزک در گنجها باز کرد
|ز هر گوهری جستن آغاز کرد
|ز یاقوت وز گوهر شاهوار
|ز دینار چندانک بودش به کار
|بیامد به جایی که بودش نشست
|بدان خانه بنهاد گوهر ز دست
|همی بود تا شب برآمد ز کوه
|بخفت اردوان جای شد بی‌گروه
|از ایوان بیامد به کردار تیر
|بیاورد گوهر بر اردشیر
|جهانجوی را دید جامی به دست
|نگهبان اسپان همه خفته مست
|کجا مستشان کرده بود اردشیر
|که وی خواست رفتن همی ناگزیر
|دو اسپ گرانمایه کرده گزین
|بر آخر چنان بود در زیر زین
|جهانجوی چون روی گلنار دید
|همان گوهر و سرخ دینار دید
|هم‌اندر زمان پیش بنهاد جام
|بزد بر سر تازی اسپان لگام
|بپوشید خفتان و خود بر نشست
|یکی تیغ زهر آب داده به دست
|همان ماه‌رخ بر دگر بارگی
|نشستند و رفتند یکبارگی
|از ایوان سوی پارس بنهاد روی
|همی رفت شادان دل و راه‌جوی
|چنان بد که بی‌ماه روی اردوان
|نبودی شب و روز روشن‌روان
|ز دیبا نبرداشتی دوش و یال
|مگر چهر گلنار دیدی به فال
|چو آمدش هنگام برخاستن
|به دیبا سر گاهش آراستن
|کنیزک نیامد به بالین اوی
|برآشفت و پیچان شد از کین اوی
|بدربر سپاه ایستاده به پای
|بیاراسته تخت و تاج و سرای
|ز درگاه برخاست سالار بار
|بیامد بر نامور شهریار
|بدو گفت گردنکشان بر درند
|هر آنکس کجا مهتر کشورند
|پرستندگان را چنین گفت شاه
|که گلنار چون راه و آیین نگاه
|ندارد نیاید به بالین من
|که داند بدین داستان دین من
|بیامد هم‌انگاه مهتر دبیر
|که رفتست بیگاه دوش اردشیر
|وز آخر ببردست خنگ و سیاه
|که بد بارهٔ نامبردار شاه
|هم‌انگاه شد شاه را دلپذیر
|که گنجور او رفت با اردشیر
|دل مرد جنگی برآمد ز جای
|برآشفت و زود اندر آمد به پای
|سواران جنگی فراوان ببرد
|تو گفتی همی باره آتش سپرد
|بره‌بر یکی نامور دید جای
|بسی اندرو مردم و چارپای
|بپرسید زیشان که شبگیر هور
|شنیدی شما بانگ نعل ستور
|یکی گفت زیشان که اندر گذشت
|دو تن بر دو باره درآمد به دشت
|همی برگذشتند پویان به راه
|یکی بارهٔ خنگ و دیگر سیاه
|به دم سواران یکی غرم پاک
|چو اسپی همی بر پراگند خاک
|به دستور گفت آن زمان اردوان
|که این غرم باری چرا شد دوان
|چنین داد پاسخ که آن فر اوست
|به شاهی و نیک‌اختری پر اوست
|گر این غرم دریابد او را متاز
|که این کار گردد بمابر دراز
|فرود آمد آن جایگه اردوان
|بخورد و برآسود و آمد دوان
|همی تاختند از پس اردشیر
|به پیش اندرون اردوان و وزیر
|جوان با کنیزک چو باد دمان
|نپردخت از تاختن یک زمان
|کرا یار باشد سپهر بلند
|بروبر ز دشمن نیاید گزند
|ازان تاختن رنجه شد اردشیر
|بدید از بلندی یکی آبگیر
|جوانمرد پویان به گلنار گفت
|که اکنون که با رنج گشتیم جفت
|بباید بدین چشمه آمد فرود
|که شد باره و مرد بی‌تار و پود
|بباشیم بر آب و چیزی خوریم
|ازان پس بر آسودگی بگذریم
|چو هر دو رسیدند نزدیک آب
|به زردی دو رخساره چون آفتاب
|همی خواست کاید فرود اردشیر
|دو مرد جوان دید بر آبگیر
|جوانان به آواز گفتند زود
|عنان و رکیبت بباید بسود
|که رستی ز کام و دم اژدها
|کنون آب خوردن نیارد بها
|نباید که آیی به خوردن فرود
|تن خویش را داد باید درود
|چو از پندگوی آن شنید اردشیر
|به گلنار گفت این سخن یادگیر
|رکیبش گران شد سبک شد عنان
|به گردن برآورد رخشان سنان
|پس‌اندر چو باد دمان اردوان
|همی تاخت با رنج و تیره‌روان
|بدانگه که بگذشت نیمی ز روز
|فلک را بپیمود گیتی فروز
|یکی شارستان دید با رنگ و بوی
|بسی مردم آمد به نزدیک اوی
|چنین گفت با موبدان نامدار
|که کی برگذشت آن دلاور سوار
|چنین داد پاسخ بدو رهنمای
|که ای شاه نیک‌اختر و پاک‌رای
|بدانگه که خورشید برگشت زرد
|بگسترد شب چادر لاژورد
|بدین شهر بگذشت پویان دو تن
|پر از گرد وبی‌آب گشته دهن
|یکی غرم بود از پس یک سوار
|که چون او ندیدم به ایوان نگار
|چنین گفت با اردوان کدخدای
|کز ایدر مگر بازگردی به جای
|سپه سازی و ساز جنگ آوری
|که اکنون دگرگونه شد داوری
|که بختش پس پشت او برنشست
|ازین تاختن باد ماند به دست
|یکی نامه بنویس نزد پسر
|به نامه بگوی این سخن در به در
|نشانی مگر یابد از اردشیر
|نباید که او دو شد از غرم شیر
|چو بشنید زو اردوان این سخن
|بدانست کآواز او شد کهن
|بدان شارستان اندر آمد فرود
|همی داد نیکی دهش را درود
|چو شب روز شد بامداد پگاه
|بفرمود تا بازگردد سپاه
|بیامد دو رخساره همرنگ نی
|چو شب تیره گشت اندر آمد بری
|یکی نامه بنوشت نزد پسر
|که کژی به باغ اندر آورد بر
|چنان شد ز بالین ما اردشیر
|کزان سان نجست از کمان ایچ تیر
|سوی پارس آمد بجویش نهان
|مگوی این سخن با کسی در جهان
|وزین سو به دریا رسید اردشیر
|به یزدان چنین گفت کای دستگیر
|تو کردی مرا ایمن از بدکنش
|که هرگز مبیناد نیکی تنش
|برآسود و ملاح را پیش خواند
|ز کار گذشته فراوان براند
|نگه کرد فرزانه ملاح پیر
|به بالا و چهر و بر اردشیر
|بدانست کو نیست جز کی نژاد
|ز فر و ز اورنگ او گشت شاد
|بیامد به دریا هم اندر شتاب
|به هر سو برافگند زورق به آب
|ز آگاهی نامدار اردشیر
|سپاه انجمن شد بران آبگیر
|هرانکس که بد بابکی در صطخر
|به آگاهی شاه کردند فخر
|دگر هرک از تخم دارا بدند
|به هر کشوری نامدارا بدند
|چو آگاهی آمد ز شاه اردشیر
|ز شادی جوان شد دل مرد پیر
|همی رفت مردم ز دریا و کوه
|به نزدیک برنا گروها گروه
|ز هر شهر فرزانه‌ای رای‌زن
|به نزد جهانجوی گشت انجمن
|زبان برگشاد اردشیر جوان
|که ای نامداران روشن‌روان
|کسی نیست زین نامدار انجمن
|ز فرزانه و مردم رای‌زن
|که نشنید کاسکندر بدگمان
|چه کرد از فرومایگی در جهان
|نیاکان ما را یکایک بکشت
|به بیدادی آورد گیتی به مشت
|چو من باشم از تخم اسفندیار
|به مرز اندرون اردوان شهریار
|سزد گرد مر این را نخوانیم داد
|وزین داستان کس نگیریم یاد
|چو باشید با من بدین یارمند
|نمانم به کس نام و تخت بلند
|چه گویید و این را چه پاسخ دهید
|که پاسخ به آواز فرخ نهید
|هرانکس که بود اندر آن انجمن
|ز شمشیر زن مرد و از رای‌زن
|چو آواز بشنید بر پای خاست
|همه راز دل بازگفتند راست
|که هرکس که هستیم بابک‌نژاد
|به دیدار و چهر تو گشتیم شاد
|و دیگر که هستیم ساسانیان
|ببندیم کین را کمر بر میان
|تن و جان ما سربسر پیش تست
|غم و شادمانی به کم بیش تست
|به دو گوهر از هرکسی برتری
|سزد بر تو شاهی و کنداوری
|به فرمان تو کوه هامون کنیم
|به تیغ آب دریا همه خون کنیم
|چو پاسخ بدان گونه دید اردشیر
|سرش برتر آمد ز ناهید و تیر
|بران مهتران آفرین گسترید
|به دل در ز اندیشه کین گسترید
|به نزدیک دریا یکی شارستان
|پی‌افگند و شد شارستان کارستان
|یکی موبدی گفت با اردشیر
|که ای شاه نیک‌اختر و دلپذیر
|سر شهریاری همی نو کنی
|بر پارس باید که بی‌خو کنی
|ازان پس کنی رزم با اردوان
|که اختر جوانست و خسرو جوان
|که او از ملوک طوایف به گنج
|فزونست و زو دیدی آزار و رنج
|چو برداشتی گاه او را ز جای
|ندارد کسی زین سپس با تو پای
|چو بشنید گردن فراز اردشیر
|سخنهای بایسته و دلپذیر
|چو برزد سر از تیغ کوه آفتاب
|به سوی صطخر آمد از پیش آب
|خبر شد بر بهمن اردوان
|دلش گشت پردرد و تیره‌روان
|نکرد ایچ بر تخت شاهی درنگ
|سپاهی بیاورد با ساز جنگ
|یکی نامور بود نامش سباک
|ابا آلت و لشکر و رای پاک
|که در شهر جهرم بد او پادشا
|جهاندیده با داد و فرمانروا
|مر او را خجسته پسر بود هفت
|چو آگه شد از پیش بهمن برفت
|ز جهرم بیامد سوی اردشیر
|ابا لشکر و کوس و با دار و گیر
|چو چشمش به روی سپهبد رسید
|ز باره درآمد چنانچون سزید
|بیامد دمان پای او بوس داد
|ز ساسانیان بیشتر کرد یاد
|فراوان جهانجوی بنواختش
|به زود آمدن ارج بشناختش
|پراندیشه شد نامجوی از سباک
|دلش گشت زان پیر پر بیم و باک
|به راه اندرون نیز آژیر بود
|که با او سپاه جهانگیر بود
|جهاندیده بیدار دل بود پیر
|بدانست اندیشهٔ اردشیر
|بیامد بیاورد استا و زند
|چنین گفت کز کردگار بلند
|نژندست پرمایه جان سباک
|اگر دل ندارد سوی شاه پاک
|چو آگاهی آمد ز شاه اردشیر
|که آورد لشکر بدین آبگیر
|چنان سیر سر گشتم از اردوان
|که از پیرزن گشت مرد جوان
|مرا نیک‌پی مهربان بنده‌دان
|شکیبادل و راز داننده دان
|چو بشنید زو اردشیر این سخن
|یکی دیگر اندیشه افگند بن
|مر او را به جای پدر داشتی
|بران نامدارانش سر داشتی
|دل شاه ز اندیشه آزاد شد
|سوی آذر رام خراد شد
|نیایش بسی کرد پیش خدای
|که باشدش بر نیکوی رهنمای
|به هر کار پیروزگر داردش
|درخت بزرگی به بر داردش
|وزان جایگه شد به پرده‌سرای
|عرض پیش او رفت با کدخدای
|سپه را درم داد و آباد کرد
|ز دادار نیکی دهش یاد کرد
|چو شد لشکرش چون دلاور پلنگ
|سوی بهمن اردوان شد به جنگ
|چو گشتند نزدیک با یکدگر
|برفتند گردان پرخاشخر
|سپاه از دو رویه کشیدند صف
|همه نیزه و تیغ هندی به کف
|چو شیران جنگی برآویختند
|چو جوی روان خون همی ریختند
|بدین گونه تا گشت خورشید زرد
|هوا پر ز گرد و زمین پر ز مرد
|چو شد چادر چرخ پیروزه‌رنگ
|سپاه سباک اندر آمد به جنگ
|برآمد یکی باد و گردی چو قیر
|بیامد ز قلب سپاه اردشیر
|بیفگند زیشان فراوان به گرز
|که با زور و دل بود و با فر و برز
|گریزان بشد بهمن اردوان
|تنش خستهٔ تیر و تیره‌روان
|پس‌اندر همی تاخت شاه اردشیر
|ابا نالهٔ بوق و باران تیر
|برین هم نشان تا به شهر صطخر
|که بهمن بدو داشت آواز و فخر
|ز گیتی چو برخاست آواز شاه
|ز هر سو بپیوست بی‌مر سپاه
|مر او را فراوان نمودند گنج
|کجا بهمن آگنده بود آن به رنج
|درمهای آگنده را برفشاند
|به نیرو شد از پارس لشکر براند
|چو آگاهی آمد سوی اردوان
|دلش گشت پربیم و تیره‌روان
|چنین گفت کین راز چرخ بلند
|همی گفت با من خداوند پند
|هران بد کز اندیشه بیرون بود
|ز بخشش به کوشش گذر چون بود
|گمانی نبردم که از اردشیر
|یکی نامجوی آید و شهرگیر
|در گنج بگشاد و روزی بداد
|سپه بر گرفت و بنه برنهاد
|ز گیل و ز دیلم بیامد سپاه
|همی گرد لشکر برآمد به ماه
|وزان روی لشکر بیاورد شاه
|سپاهی که بر باد بربست راه
|ز بس نالهٔ بوق و با کرنای
|ترنگیدن زنگ و هندی درای
|میان دو لشکر دو پرتاب ماند
|به خاک اندرون مار بی‌تاب ماند
|خروشان سپاه و درفشان درفش
|سرافشان دل از تیغهای بنفش
|چهل روز زین سان همی جنگ بود
|بران زیردستان جهان تنگ بود
|ز هرگونه‌ای تنگ شد خوردنی
|همان تنگ شد راه آوردنی
|ز بس کشته شد روی هامون چو کوه
|بشد خسته از زندگانی ستوه
|سرانجام ابری برآمد سیاه
|بشد کوشش و رزم را دستگاه
|یکی باد برخاست از انجمن
|دل جنگیان گشت زان پرشکن
|بتوفید کوه و بلرزید دشت
|خروشش همی از هوا برگذشت
|بترسید زان لشکر اردوان
|شدند اندرین یک سخن هم‌زبان
|که این کار بر اردوان ایزدیست
|بدین لشکر اکنون بباید گریست
|به روزی کجا سخت شد کارزار
|همه خواستند آنگهی زینهار
|بیامد ز قلب سپاه اردشیر
|چکاچاک برخاست و باران تیر
|گرفتار شد در میان اردوان
|بداد از پی تاج شیرین روان
|به دست یکی مرد خراد نام
|چو بگرفت بردش گرفته لگام
|به پیش جهانجوی بردش اسیر
|ز دور اردوان را بدید اردشیر
|فرود آمد از باره شاه اردوان
|تنش خستهٔ تیر و تیره‌روان
|به دژخیم فرمود شاه اردشیر
|که رو دشمن پادشا را بگیر
|به خنجر میانش به دو نیم کن
|دل بدسگالان پر از بیم کن
|بیامد دژآگاه و فرمان گزید
|شد آن نامدار از جهان ناپدید
|چنین است کردار این چرخ پیر
|چه با اردوان و چه با اردشیر
|اگر تا ستاره برآرد بلند
|سپارد هم آخر به خاک نژند
|دو فرزند او هم گرفتار شد
|برو تخمهٔ آرشی خوار شد
|مر آن هر دو را پای کرده به بند
|به زندان فرستاد شاه بلند
|دو بدمهر از رزم بگریختند
|به دام بلا در نیاویختند
|برفتند گریان به هندوستان
|سزد گر کنی زین سخن داستان
|همه رزمگه پر ستام و کمر
|پر از آلت و لشکر و سیم و زر
|بفرمود تا گرد کردند شاه
|ببخشید زان پس همه بر سپاه
|برفت از میان بزرگان سباک
|تن اردوان را ز خون کرد پاک
|خروشان بشستش ز خاک نبرد
|بر آیین شاهان یکی دخمه کرد
|به دیبا بپوشید خسته برش
|ز کافور کرد افسری بر سرش
|به پیمود آن خاک کاخش به پی
|ز لشکر هران‌کس که شد سوی ری
|وزان پس بیامد بر اردشیر
|چنین گفت کای شاه دانش‌پذیر
|تو فرمان بر و دختر او بخواه
|که با فر و برزست و با تاج و گاه
|به دست آیدت افسر و تاج و گنج
|کجا اردوان گرد کرد آن به رنج
|ازو پند بشنید و گفتا رواست
|هم اندر زمان دختر او بخواست
|به ایوان او بد همی یک دو ماه
|توانگر سپهبد توانگر سپاه
|سوی پارس آمد ز ری نامجوی
|برآسوده از رزم وز گفت‌وگوی
|یکی شارستان کرد پر کاخ و باغ
|بدو اندرون چشمه و دشت و راغ
|که اکنون گرانمایه دهقان پیر
|همی خواندش خوره اردشیر
|یکی چشمه بد بی‌کران اندروی
|فراوان ازو رود بگشاد و جوی
|برآورد زان چشمه آتشکده
|بدو تازه شد مهر و جشن سده
|به گرد اندرش باغ و میدان و کاخ
|برآورده شد جایگاه فراخ
|چو شد شاه با دانش و فر و زور
|همی خواندش مرزبان شهر گور
|به گرد اندرش روستاها بساخت
|چو آباد کردش کس اندر نشاخت
|به جایی یکی ژرف دریا بدید
|همی کوه بایست پیشش برید
|ببردند میتین و مردان کار
|وزان کوه ببرید صد جویبار
|همی راند از کوه تا شهر گور
|شد آن شارستان پر سرای و ستور
|سپاهی ز اصطخر بی‌مر ببرد
|بشد ساخته تا کند رزم کرد
|به نیکی ز یزدان همی جست مزد
|که ریزد بر آن بوم و بر خون دزد
|چو شاه اردشیر اندرآمد به تنگ
|پذیره شدش کرد بی‌مر به جنگ
|یکی کار بدخوار دشوار گشت
|ابا کرد کشور همه یار گشت
|یکی لشکری کرد بد پارسی
|فزونتر ز گردان او یک به سی
|یکی روز تا شب برآویختند
|سپاه جهاندار بگریختند
|ز بس کشته و خسته بر دشت جنگ
|شد آوردگه را همه جای تنگ
|جز از شاه با خوارمایه سپاه
|نبد نامداران بدان رزمگاه
|ز خورشید تابان وز گرد و خاک
|زبانها شد از تشنگی چاک چاک
|هم‌انگه درفشی برآورد شب
|که بنشاند آن جنگ و جوش و جلب
|یکی آتشی دید بر سوی کوه
|بیامد جهاندار با آن گروه
|سوی آتش آورد روی ا ردشیر
|همان اندکی مرد برنا و پیر
|چو تنگ اندر آمد شبانان بدید
|بران میش و بز پاسبانان بدید
|فرود آمد از باره شاه و سپاه
|دهانش پر از خاک آوردگاه
|ازیشان سبک اردشیر آب خواست
|هم‌انگه ببردند با آب ماست
|بیاسود و لختی چرید آنچ دید
|شب تیره خفتان به سر بر کشید
|ز خفتان شایسته بد بسترش
|به بالین نهاد آن کیی مغفرش
|سپیده چو برزد ز دریای آب
|سر شاه ایران برآمد ز خواب
|بیامد به بالین او سرشبان
|که پدرام باد از تو روز و شبان
|چه آمد که این جای راه تو بود
|که نه در خور خوابگاه تو بود
|بپرسید زان سرشبان راه شاه
|کز ایدر کجا یابم آرامگاه
|چنین داد پاسخ که آباد جای
|نیابی مگر باشدت رهنمای
|از ایدر کنون چار فرسنگ راه
|چو رفتی پدید آید آرامگاه
|وزان روی پیوسته شد ده به ده
|به ده در یکی نامبردار مه
|چو بشنید زان سرشبان اردشیر
|ببرد از رمه راهبر چند پیر
|سپهبد ز کوه اندر آمد بده
|ازان ده سبک پیش او رفت مه
|سواران فرستاد برنا و پیر
|ازان شهر تا خورهٔ اردشیر
|سپه را چو آگاهی آمد ز شاه
|همه شاددل برگرفتند راه
|به کردان فرستاده کارآگهان
|کجا کار ایشان بجوید نهان
|برفتند پویان و بازآمدند
|بر شاه ایران فراز آمدند
|که ایشان همه نامجویند و شاد
|ندارد کسی بر دل از شاه یاد
|برآنند کاندر صطخر اردشیر
|کهن گشت و شد بخت برناش پیر
|چو بشنید شاه این سخن شاد شد
|گذشته سخن بر دلش باد شد
|گزین کرد ازان لشکر نامدار
|سواران شمشیرزن سی هزار
|کماندار با تیر و ترکش هزار
|بیاورد با خویشتن شهریار
|چو خورشید شد زرد لشکر براند
|کسی را که نابردنی بد بماند
|چو شب نیم بگذشت و تاریک شد
|جهاندار با کرد نزدیک شد
|همه دشت زیشان پر از خفته دید
|یکایک دل لشکر آشفته دید
|چو آمد سپهبد به بالین کرد
|عنان بارهٔ تیزتگ را سپرد
|برآهخت شمشیر و اندرنهاد
|گیا را ز خون بر سر افسر نهاد
|همه دشت زیشان سر و دست شد
|ز انبوه کشته زمین گست شد
|بی‌اندازه زیشان گرفتار شد
|سترگی و نابخردی خوار شد
|همه بومهاشان به تاراج داد
|سپه را همه بدره و تاج داد
|چنان شد که دینار بر سر به تشت
|اگر پیر مردی ببردی به دشت
|به دینار او کس نکردی نگاه
|ز نیک‌اختر و بخت وز داد شاه
|ز مردی نکردی بدان جنگ فخر
|گرازان بیامد به شهر صطخر
|بفرمود کاسپان به نیرو کنید
|سلیح سواران بی‌آهو کنید
|چو آسوده گردید یکسر به بزم
|که زود آید اندیشهٔ روز رزم
|دلیران به خوردن نهادند سر
|چو آسوده شد کردگاه و کمر
|پراندیشهٔ رزم شد اردشیر
|چو این داستان بشنوی یادگیر
|ببین این شگفتی که دهقان چه گفت
|بدانگه که بگشاد راز از نهفت
|به شهر کجاران به دریای پارس
|چه گوید ز بالا و پهنای پارس
|یکی شهر بد تنگ و مردم بسی
|ز کوشش بدی خوردن هر کسی
|بدان شهر دختر فراوان بدی
|که بی‌کام جویندهٔ نان بدی
|به یک روی نزدیک او بود کوه
|شدندی همه دختران همگروه
|ازان هر یکی پنبه بردی به سنگ
|یکی دوکدانی ز چوب خدنگ
|به دروازه دختر شدی همگروه
|خرامان ازین شهر تا پیش کوه
|برآمیختندی خورشها بهم
|نبودی به خورد اندرون بیش و کم
|نرفتی سخن گفتن از خواب و خورد
|ازان پنبه‌شان بود ننگ و نبرد
|شدندی شبانگه سوی خانه باز
|شده پنبه‌شان ریسمان طراز
|بدان شهر بی‌چیز و خرم نهاد
|یکی مرد بد نام او هفتواد
|برین‌گونه بر نام او از چه رفت
|ازیراک او را پسر بود هفت
|گرامی یکی دخترش بود و بس
|که نشمردی او دختران را به کس
|چنان بد که روزی همه همگروه
|نشستند با دوک در پیش کوه
|برآمیختند آن کجا داشتند
|به گاه خورش دوک بگذاشتند
|چنان بد که این دختر نیک‌بخت
|یکی سیب افگنده باد از درخت
|به ره بر بدید و سبک برگرفت
|ز من بشنو این داستان شگفت
|چو آن خوب رخ میوه اندرگزید
|یکی در میان کرم آگنده دید
|به انگشت زان سیب برداشتش
|بدان دوکدان نرم بگذاشتش
|چو برداشت زان دوکدان پنبه گفت
|به نام خداوند بی‌یار و جفت
|من امروز بر اختر کرم سیب
|به رشتن نمایم شما را نهیب
|همه دختران شاد و خندان شدند
|گشاده‌رخ و سیم دندان شدند
|دو چندان که رشتی به روزی برشت
|شمارش همی بر زمین برنوشت
|وزانجا بیامد به کردار دود
|به مادر نمود آن کجا رشته بود
|برو آفرین کرد مادر به مهر
|که برخوردی از مادر ای خوب‌چهر
|به شبگیر چون ریسمان برشمرد
|دو چندانک هر بار بردی ببرد
|چو آمد بدان چاره‌جوی انجمن
|به رشتن نهاده دل و گوش و تن
|چنین گفت با نامور دختران
|که ای ماه‌رویان و نیک‌اختران
|من از اختر کرم چندان طراز
|بریسم که نیزم نیاید نیاز
|به رشت آنکجا برده بد پیش ازین
|به کار آمدی گر بدی بیش ازین
|سوی خانه برد آن طرازی که رشت
|دل مام او شد چو خرم بهشت
|همی لختکی سیب هر بامداد
|پری‌روی دختر بران کرم داد
|ازان پنبه هرچند کردی فزون
|برشتی همی دختر پرفسون
|چنان بد که یک روز مام و پدر
|بگفتند با دختر پرهنر
|که چندین بریسی مگر با پری
|گرفتستی ای پاک تن خواهری
|سبک سیم تن پیش مادر بگفت
|ازان سیب و آن کرمک اندر نهفت
|همان کرم فرخ بدیشان نمود
|زن و شوی را روشنایی فزود
|به فالی گرفت آن سخن هفتواد
|ز کاری نکردی به دل نیز یاد
|چنین تا برآمد برین روزگار
|فروزنده‌تر گشت هر روز کار
|مگر ز اختر کرم گفتی سخن
|برو نو شدی روزگار کهن
|مر این کرم را خوار نگذاشتند
|بخوردنش نیکو همی داشتند
|تن‌آور شد آن کرم و نیرو گرفت
|سر و پشت او رنگ نیکو گرفت
|همی تنگ شد دوکدان بر تنش
|چو مشک سیه گشت پیراهنش
|به مشک اندرون پیکر زعفران
|برو پشت او از کران تا کران
|یکی پاک صندوق کردش سیاه
|بدو اندرون ساخته جایگاه
|چنان شد که در شهر بی‌هفتواد
|نگفتی سخن کس به بیداد و داد
|فراز آمدش ارج و آزرم و چیز
|توانگر شد آن هفت فرزند نیز
|یکی میر بد اندر آن شهراوی
|سرافراز با لشکر و رنگ و بوی
|بهانه همی ساخت بر هفتواد
|که دینار بستاند از بدنژاد
|ازان آگهی مرد شد در نهیب
|بیامد ازان شهر دل با شکیب
|همان هفت فرزند پیش اندرون
|پر از درد دل دیدگان پر ز خون
|ز هر سو برانگیخت بانگ و نفیر
|برو انجمن گشت برنا و پیر
|هرانجا که بایست دینار داد
|به کنداوران چیز بسیار داد
|یکی لشکری شد بر او انجمن
|همه نامداران شمشیرزن
|همه یکسره پیش فرزند اوی
|برفتند و گشتند پیکارجوی
|ز شهر کجاران برآمد نفیر
|برفتند با نیزه و تیغ و تیر
|هیم رفت پیش اندرون هفتواد
|به جنگ اندرون داد مردی بداد
|همه شهر بگرفت و او را بکشت
|بسی گوهر و گنجش آمد به مشت
|به نزدیک او مردم انبوه شد
|ز شهر کجاران سوی کوه شد
|یکی دژ بکرد از بر تیغ کوه
|شد آن شهر با او همه همگروه
|نهاد اندران دژ دری آهنین
|هم آرامگه بود هم جای کین
|یکی چشمه‌ای بود بر کوهسار
|ز تخت اندرآمد میان حصار
|یکی باره‌ای کرد گرداندرش
|که بینا به دیده ندیدی سرش
|چو آن کرم را گشت صندوق تنگ
|یکی حوض کردند بر کوه سنگ
|چو ساروج و سنگ از هوا گشت گرم
|نهادند کرم اندرو نرم نرم
|چنان بد که دارنده هر بامداد
|برفتی دوان از بر هفتواد
|گزیدی به رنجش علف ساختی
|تن آگنده کرم آن پرداختی
|بر آمد برین کار بر پنج سال
|چو پیلی شد آن کرم با شاخ و یال
|چو یک چند بگذشت بر هفتواد
|بر آواز آن کرم کرمان نهاد
|همان دخت خرم نگهدار کرم
|پدر گشته جنگی سپهدار کرم
|بیاراستندش وزیر و دبیر
|به رنجش بدی خوردن و شهد و شیر
|سپهبد بدی بر دژ هفتواد
|همان پرسش کار بیداد و داد
|سپاهی و دستور و سالار بار
|هران چیز کاید شهان را به کار
|همه هرچ بایستش آراستند
|چنانچون شهان را بپیراستند
|به کشور پراگنده شد لشکرش
|همه گشت آراسته کشورش
|ز دریای چین تا به کرمان رسید
|همه روی کشور سپه گسترید
|پسر هفت با تیغ‌زن ده هزار
|همان گنج با آلت کارزار
|هران پادشا کو کشیدی به جنگ
|چو رفتی سپاهش بر کرم تنگ
|شکسته شدی لشکری کامدی
|چو آواز این داستان بشندی
|چنان شد دژ نامور هفتواد
|که گردش نیارست جنبید باد
|همی گشت هر روز برترش بخت
|یکی خویشتن را بیاراست سخت
|همی خواندندی ورا شهریار
|سر مرد بخرد ازو در خمار
|سپهبد که بودی به مرز اندرون
|به یک چنگ در جنگ کردش زبون
|نتابید با او کسی بر به جنگ
|برآمد برین نیز چندی درنگ
|حصاری شدش پر ز گنج و سپاه
|ندیدی بران باره‌بر باد راه
|چو آگه شد از هفتواد اردشیر
|نبود آن سخنها ورا دلپذیر
|سپهبد فرستاد نزدیک اوی
|سپاهی بلند اختر و رزمجوی
|چو آگاه شد زان سخن هفتواد
|ازیشان به دل در نیامدش یاد
|کمینگاه کرد اندران کنج کوه
|بیامد سوی رزم خود با گروه
|چو لشکر سراسر برآشوفتند
|به گرز و تبرزین همی کوفتند
|سپاه اندرآمد ز جای کمین
|سیه شد بران نامداران زمین
|کسی بازنشناخت از پای دست
|تو گفتی زمین دست ایشان ببست
|ز کشته چنان شد در و دشت و کوه
|که پیروزگر شد ز کشتن ستوه
|هرانکس که بد زنده زان رزمگاه
|سبک باز رفتند نزدیک شاه
|چو آگاه شد نامدار اردشیر
|ازان کشتن و غارت و دار و گیر
|غمی گشت و لشکر همی باز خواند
|به زودی سلیح و درم برفشاند
|به تندی بیامد سوی هفتواد
|به گردون برآمد سر بدنژاد
|بیاورد گنج و سلیح از حصار
|برو خوار شد لشکر و کارزار
|جدا بود ازو دور مهتر پسر
|چو آگاه شد او ز رزم پدر
|برآمد ز آرام وز خورد و خواب
|به کشتی بیامد برین روی آب
|جهانجوی را نام شاهوی بود
|یکی مرد بدساز و بدگوی بود
|ز کشتی بیامد بر هفتواد
|دل هفتواد از پسر گشت شاد
|بیاراست بر میمنه جای خویش
|سپهبد بد و لشکر آرای خویش
|دو لشکر بشد هر دو آراسته
|پر از کینه سر گنج پر خواسته
|بدیشان نگه کرد شاه اردشیر
|دل مرد برنا شد از رنج پیر
|سپه برکشید از دو رویه دو صف
|ز خورشید و شمشیر برخاست تف
|چو آواز کوس آمد از پشت پیل
|همی مرد بیهوش گشت از دو میل
|برآمد خروشیدن گاودم
|جهان پر شد از بانگ رویینه خم
|زمین جنب جنبان شد از میخ نعل
|هوا از درفش سران گشت لعل
|از آواز گوپال وز ترگ و خود
|همی داد گردون زمین را درود
|تگ بادپایان زمین را کنان
|در و دشت شد پر سر بی‌تنان
|برآن گونه شد لشکر هفتواد
|که گفتی بجنبید دریا ز باد
|بیابان چنان شد ز هر دو سپاه
|که بر مور و بر پشه شد تنگ راه
|برین گونه تا روز برگشت زرد
|برآورد شب چادر لاژورد
|ز هر سو سپه باز خواند اردشیر
|پس پشت او بد یکی آبگیر
|چو دریای زنگارگون شد سیاه
|طلایه بیامد ز هر دو سپاه
|خورش تنگ بد لشکر شاه را
|که بدخواه او بسته بد راه را
|به جهرم یکی مرد بد بدنژاد
|کجا نام او مهرک نوش‌زاد
|چو آگه شد از رفتن اردشیر
|وزان ماندن او بران آبگیر
|ز تنگی که بد اندر آن رزمگاه
|ز بهر خورشها برو بسته راه
|ز جهرم بیامد به ایوان شاه
|ز هر سو بیاورد بی‌مر سپاه
|همه گنج او را به تاراج داد
|به لشکر بسی بدره و تاج داد
|چو آگاهی آمد به شاه اردشیر
|پراندیشه شد بر لب آبگیر
|همی گفت ناساخته خانه را
|چرا ساختم رزم بیگانه را
|بزرگان لشکرش را پیش خواند
|ز مهرک فراوان سخنها براند
|چه بینید گفت ای سران سپاه
|که ما را چنین تنگ شد دستگاه
|چشیدم بسی تلخی روزگار
|نبد رنج مهرک مرا در شمار
|به آواز گفتند کای شهریار
|مبیناد چشمت بد روزگار
|چو مهرک بود دشمن اندر نهان
|چرا جست باید به سختی جهان
|تو داری بزرگی و گیهان تراست
|همه بندگانیم و فرمان تراست
|بفرمود تا خوان بیاراستند
|می و جام و رامشگران خواستند
|به خوان بر نهادند چندی بره
|به خوردن نهادند سر یکسره
|چو نان را به خوردن گرفت اردشیر
|همانگه بیامد یکی تیز تیر
|نشست اندران پاک فربه بره
|که تیر اندرو غرقه شد یکسره
|بزرگان فرزانهٔ رزمساز
|ز نان داشتند آن زمان دست باز
|بدیدند نقشی بران تیز تیر
|بخواند آنک بد زان بزرگان دبیر
|ز غم هرکسی از جگر خون کشید
|یکی از بره تیر بیرون کشید
|نوشته بران تیر بر پهلوی
|که ای شاه داننده گر بشنوی
|چنین تیز تیر آمد از بام دژ
|که از بخت کرمست آرام دژ
|گر انداختیمی بر اردشیر
|بروبر گذر یافتی پر تیر
|نباید که چون او یکی شهریار
|کند پست کرم اندرین روزگار
|بران موبدان نامدار اردشیر
|نوشته همی خواند آن چوب تیر
|ز دژ تا بر او دو فرسنگ بود
|دل مهتران زان سخن تنگ بود
|همی هر کسی خواندند آفرین
|ز دادار بر فر شاه زمین
|پراندیشه بود آن شب از کرم شاه
|چو بنشست خورشید بر جایگاه
|سپه برگرفت از لب آبگیر
|سوی پارس آمد دمان اردشیر
|پس لشکر او بیامد سپاه
|ز هر سو گرفتند بر شاه راه
|بکشتند هرکس که بد نامدار
|همی تاختند از پس شهریار
|خروش آمد از پس که ای بخت کرم
|که رخشنده بادا سر از تخت کرم
|همی هرکسی گفت کاینت شگفت
|کزین هرکس اندازه باید گرفت
|بیامد گریزان و دل پر نهیب
|همی تاخت اندر فراز و نشیب
|یکی شارستان دید جایی بزرگ
|ازان سو براندند گردان چو گرگ
|چو تنگ اندر آمد یکی خانه دید
|به در بر دو برنای بیگانه دید
|ببودند بر در زمانی به پای
|بپرسید زو این دو پاکیزه‌رای
|که بیگه چنین از کجا رفته‌اید
|که با گرد راهید و آشفته‌اید
|بدو گفت زین سو گذشت اردشیر
|ازو باز ماندیم بر خیره خیر
|که بگریخت از کرم وز هفتواد
|وزان بی‌هنر لشکر بدنژاد
|بجستند از جای هر دو جوان
|پر از درد گشتند و تیره‌روان
|فرود آوریدندش از پشت زین
|بران مهتران خواندند آفرین
|یکی جای خرم بپیراستند
|پسندیده خوانی بیاراستند
|نشستند با شاه گردان به خوان
|پرستش گرفتند هر دو جوان
|به آواز گفتند کای سرفراز
|غم و شادمانی نماند دراز
|نگه کن که ضحاک بیدادگر
|چه آورد زان تخت شاهی به سر
|هم افراسیاب آن بداندیش مرد
|کزو بد دل شهریاران به درد
|سکندر که آمد برین روزگار
|بکشت آنک بد در جهان شهریار
|برفتند و زیشان بجز نام زشت
|نماند و نیابند خرم بهشت
|نماند همین نیز بر هفتواد
|بپیچد به فرجام این بدنژاد
|ز گفتار ایشان دل شهریار
|چنان تازه شد چون گل اندر بهار
|خوش آمدش گفتار آن دلنواز
|بکرد آشکارا و بنمود راز
|که فرزند ساسان منم اردشیر
|یکی پند باید مرا دلپذیر
|چه سازیم با کرم و با هفتواد
|که نام و نژادش به گیتی مباد
|سپهبدار ایران چو بگشاد راز
|جوانانش بردند هر دو نماز
|بگفتند هر دو که نوشه بدی
|همیشه ز تو دور دست بدی
|تن و جان ما پیش تو بنده باد
|همیشه روان تو پاینده باد
|سخنها که پرسیدی از ما درست
|بگوییم تا چاره سازی نخست
|تو در جنگ با کرم و با هفتواد
|بسنده نه‌ای گر نپیچی ز داد
|یکی جای دارند بر تیغ کوه
|بدو اندرون کرم و گنج و گروه
|به پیش اندرون شهر و دریا بپشت
|دژی بر سر کوه و راهی درشت
|همان کرم کز مغز آهرمنست
|جهان آفریننده را دشمنست
|همی کرم خوانی به چرم اندرون
|یکی دیو جنگیست ریزنده خون
|سخنها چو بشنید زو اردشیر
|همه مهر جوینده و دلپذیر
|بدیشان چنین گفت کری رواست
|بد و نیک ایشان مرا با شماست
|جوانان ورا پاسخ آراستند
|دل هوشمندش بپیراستند
|که ما بندگانیم پیشت به پای
|همیشه به نیکی ترا رهنمای
|ز گفتار ایشان دلش گشت شاد
|همی رفت پیروز و دل پر ز داد
|چو برداشت زانجا جهاندار شاه
|جوانان برفتند با او به راه
|همی رفت روشن‌دل و یادگیر
|سرافراز تا خورهٔ اردشیر
|چو بر شاه بر شد سپاه انجمن
|بزرگان فرزانه و رای‌زن
|برآسود یک چند و روزی به داد
|بیامد سوی مهرک نوش‌زاد
|چو مهرک بیارست رفتن به جنگ
|جهان کرد بر خویشتن تار و تنگ
|به جهرم چو نزدیک شد پادشا
|نهان گشت زو مهرک بی‌وفا
|دل پادشا پر ز پیکار شد
|همی بود تا او گرفتار شد
|به شمشیر هندی بزد گردنش
|به آتش در انداخت بی‌سر تنش
|هرانکس کزان تخمه آمد به مشت
|به خنجر هم اندر زمانش بکشت
|مگر دختری کان نهان گشت زوی
|همه شهر ازو گشت پر جست و جوی
|وزان جایگه شد سوی جنگ کرم
|سپاهش همی کرد آهنگ کرم
|بیاورد لشکر ده و دو هزار
|جهاندیده و کارکرده سوار
|پراگنده لشکر چو شد همگروه
|بیاوردشان تا میان دو کوه
|یکی مرد بد نام او شهرگیر
|خردمند سالار شاه اردشیر
|چنین گفت پس شاه با پهلوان
|که ایدر همی باش روشن‌روان
|شب و روز کرده طلایه به پای
|سواران با دانش و رهنمای
|همان دیده‌بان دار و هم پاسبان
|نگهبان لشکر به روز و شبان
|من اکنون بسازم یکی کیمیا
|چو اسفندیار آنک بودم نیا
|اگر دیده‌بان دود بیند به روز
|شب آتش چو خورشید گیتی فروز
|بدانید کامد به سر کار کرم
|گذشت اختر و روز بازار کرم
|گزین کرد زان مهتران هفت مرد
|دلیران و شیران روز نبرد
|هرآنکس که بودی هم‌آواز اوی
|نگفتی به باد هوا راز اوی
|بسی گوهر از گنج بگزید نیز
|ز دیبا و دینار و هرگونه چیز
|به چشم خرد چیز ناچیز کرد
|دو صندوق پر سرب و ارزیز کرد
|یکی دیگ رویین به بار اندرون
|که استاد بود او به کار اندرون
|چو از بردنی جامه‌ها کرد راست
|ز سالار آخر خری ده بخواست
|چو خربندگان جامه‌های گلیم
|بپوشید و بارش همه زر و سیم
|همی شد خلیده‌دل و راه‌جوی
|ز لشگر سوی دژ نهادند روی
|همان روستایی دو مرد جوان
|که بودند روزی ورا میزبان
|از آن انجمن برد با خویشتن
|که هم دوست بودند و هم رای‌زن
|همی رفت همراه آن کاروان
|به رسم یکی مرد بازارگان
|چو از راه نزدیکی دژ رسید
|دژ و باره و شهر از دور دید
|پرستندهٔ کرم بد شست مرد
|نپرداختندی کس از کارکرد
|نگه کرد یک تن به آواز گفت
|که صندوق را چیست اندر نهفت
|چنین داد پاسخ بدو شهریار
|که هرگونه‌ای چیز دارم به بار
|ز پیرایه و جامه و سیم و زر
|ز دینار و دیبا و در و گهر
|به بازارگانی خراسانیم
|به رنج اندرون بی تن‌آسانیم
|بسی خواسته کردم از بخت کرم
|کنون آمدم شاد تا تخت کرم
|اگر بر پرستش فزایم رواست
|که از بخت او کار من گشت راست
|پرستنده کرم بگشاد راز
|هم‌انگه در دژ گشادند باز
|چو آن بار او راند اندر حصار
|بیاراست کار از در نامدار
|سر بار بگشاد زود اردشیر
|ببخشید چیزی که بد زو گزیر
|یکی سفره پیش پرستندگان
|بگسترد و برخاست چون بندگان
|ز صندوق بگشاد و بند و کلید
|برآورد و برداشت جام نبید
|هرانکس که زی کرم بردی خورش
|ز شیر و برنج آنچ بد پرورش
|بپیچید گردن ز جام نبید
|که نوبت بدش جای مستی ندید
|چو بشنید بر پای جست اردشیر
|که با من فراوان برنجست و شیر
|به دستوری سرپرستان سه روز
|مر او را بخوردن منم دلفروز
|مگر من شوم در جهان شهره‌ای
|مرا باشد از اخترش بهره‌ای
|شما می گسارید با من سه روز
|چهارم چو خورشید گیتی فروز
|برآید یکی کلبه سازم فراخ
|سر طاق برتر ز ایوان و کاخ
|فروشنده‌ام هم خریدارجوی
|فزاید مرا نزد کرم آبروی
|برآمد همه کام او زین سخن
|بگفتند کو را پرستش تو کن
|برآورد خربنده هرگونه رنگ
|پرستنده بنشست با می به چنگ
|بخوردند می چند و مستان شدند
|پرستندگان می پرستان شدند
|چو از جام می سست شدشان زبان
|بیامد جهاندار با میزبان
|بیاورد ارزیز و رویین لوید
|برافروخت آتش به روز سپید
|چو آن کرم را بود گاه خورش
|ز ارزیز جوشان بدش پرورش
|زبانش بدیدند همرنگ سنج
|بران‌سان که از پیش خوردی برنج
|فرو ریخت ارزیز مرد جوان
|به کنده درون کرم شد ناتوان
|تراکی برآمد ز حلقوم اوی
|که لرزان شد آن کنده و بوم اوی
|بشد با جوانان چو باد اردشیر
|ابا گرز و شمشیر و گوپال و تیر
|پرستندگان را که بودند مست
|یکی زنده از تیغ ایشان نجست
|برانگیخت از بام دژ تیره دود
|دلیری به سالار لشکر نمود
|دوان دیده‌بان شد بر شهرگیر
|که پیروزگر گشت شاه اردشیر
|بیامد سبک پهلوان با سپاه
|بیاورد لشکر به نزدیک شاه
|چو آگاه شد زان سخن هفتواد
|دلش گشت پردرد و سر پر ز باد
|بیامد که دژ را کند خواستار
|بران باره بر شد دمان شهریار
|بکوشید چندی نیامدش سود
|که بر بارهٔ دژ پی شیر بود
|وزان روی لشکر بیامد چو کوه
|بماندند با داغ و درد آن گروه
|چنین گفت زان باره شاه اردشیر
|که نزدیک جنگ آی ای شهرگیر
|اگر گم شود از میان هفتواد
|نماند به چنگ تو جز رنج و باد
|که من کرم را دادم ارزیز گرم
|شد آن دولت و رفتن تیز نرم
|شنید آن همه لشکر آواز شاه
|به سر بر نهادند ز آهن کلاه
|ازان دل گرفتند ایرانیان
|ببستند با درد کین را میان
|سوی لشکر کرم برگشت باد
|گرفتار شد در میان هفتواد
|همان نیز شاهوی عیار اوی
|که مهتر پسر بود و سالار اوی
|فرود آمد از باره شاه اردشیر
|پیاده ببد پیش او شهرگیر
|ببردند بالای زرین لگام
|نشست از برش مهتر شادکام
|بفرمود پس شهریار بلند
|زدن پیش دریا دو دار بلند
|دو بدخواه را زنده بر دار کرد
|دل دشمن از خواب بیدار کرد
|بیامد ز قلب سپه شهرگیر
|بکشت آن دو تن را به باران تیر
|به تاراج داد آن همه خواسته
|شد از خواسته لشکر آراسته
|به دژ هرچ بود از کران تا کران
|فرود آوریدند فرمانبران
|ز پرمایه چیزی که بد دلپذیر
|همی تاخت تا خره اردشیر
|بکرد اندران کشور آتشکده
|بدو تازه شد مهرگان و سده
|سپرد آن زمان کشور و تاج و تخت
|بدان میزبانان بیدار بخت
|وزان جایگه رفت پیروز و شاد
|بگسترد بر کشور پارس داد
|چو آسوده‌تر گشت مرد و ستور
|بیاورد لشکر سوی شهر گور
|به کرمان فرستاد چندی سپاه
|یکی مرد شایستهٔ تاج و گاه
|وزان جایگه شد سوی طیسفون
|سر بخت بدخواه کرده نگون
|چنین است رسم جهان جهان
|همی راز خویش از تو دارد نهان
|نسازد تو ناچار با او بساز
|که روزی نشیب است و روزی فراز
|چو از گفتهٔ کرم پرداختم
|دری دیگر از اردشیر آختم
|به بغداد بنشست بر تخت عاج
|به سر برنهاد آن دلفروز تاج
|کمر بسته و گرز شاهان به دست
|بیاراسته جایگاه نشست
|شهنشاه خواندند زان پس ورا
|ز گشتاسپ نشناختی کس ورا
|چو تاج بزرگی به سر برنهاد
|چنین کرد بر تخت پیروزه یاد
|که اندر جهان داد گنج منست
|جهان زنده از بخت و رنج منست
|کس این گنج نتواند از من ستد
|بد آید به مردم ز کردار بد
|چو خشنود باشد جهاندار پاک
|ندارد دریغ از من این تیره خاک
|جهان سر به سر در پناه منست
|پسندیدن داد راه منست
|نباید که از کارداران من
|ز سرهنگ و جنگی سواران من
|بخسپد کسی دل پر از آرزوی
|گر از بنده گر مردم نیک‌خوی
|گشادست بر هرکس این بارگاه
|ز بدخواه وز مردم نیک‌خواه
|همه انجمن خواندند آفرین
|که آباد بادا به دادت زمین
|فرستاد بر هر سوی لشکری
|که هرجا که باشد ز دشمن سری
|سر کینه‌ورشان به راه آورید
|گر آیین شمشیر و گاه آورید
|بدانگه که شاه اردوان را بکشت
|ز خون وی آورد گیتی به مشت
|بدان فر و اورند شاه اردشیر
|شده شادمان مرد برنا و پیر
|که بنوشت بیدادی اردوان
|ز داد وی آبادتر شد جهان
|چنو کشته شد دخترش را بخواست
|بدان تا بگوید که گنجش کجاست
|دو فرزند او شد به هندوستان
|به هر نیک و بد گشته همداستان
|دو ایدر به زندان شاه اندرون
|دو دیده پر از آب و دل پر ز خون
|به هندوستان بود مهتر پسر
|که بهمن بدی نام آن نامور
|فرستاده‌ای جست با رای و هوش
|جوانی که دارد به گفتار گوش
|چو از پادشاهی ندید ایچ بهر
|بدو داد ناگه یکی پاره زهر
|بدو گفت رو پیش خواهر بگوی
|که از دشمن این مهربانی مجوی
|برادر دو داری به هندوستان
|به رنج و بلا گشته همداستان
|دو در بند و زندان شاه اردشیر
|پدر کشته و زنده خسته به تیر
|تو از ما گسسته بدین گونه مهر
|پسندد چنین کردگار سپهر؟
|چو خواهی که بانوی ایران شوی
|به گیتی پسند دلیران شوی
|هلاهل چنین زهر هندی بگیر
|به کار آر یکپار بر اردشیر
|فرستاده آمد بهنگام شام
|به دخت گرامی بداد آن پیام
|ورا جان و دل بر برادر بسوخت
|به کردار آتش رخش برفروخت
|ز اندوه بستد گرانمایه زهر
|بدان بد که بردارد از کام بهر
|چنان بد که یک روز شاه اردشیر
|به نخچیر بر گور بگشاد تیر
|چو بگذشت نیمی ز روزه دراز
|سپهبد ز نخچیرگه گشت باز
|سوی دختر اردوان شد ز راه
|دوان ماه چهره بشد نزد شاه
|بیاورد جامی ز یاقوت زرد
|پر از شکر و پست با آب سرد
|بیامیخت با شکر و پست زهر
|که بهمن مگر یابد از کام بهر
|چو بگرفت شاه اردشیر آن به دست
|ز دستش بیفتاد و بشکست پست
|شد آن پادشا بچه لرزان ز بیم
|هم‌اندر زمان شد دلش به دو نیم
|جهاندار زان لرزه شد بدگمان
|پراندیشه از گردش آسمان
|بفرمود تا خانگی مرغ چار
|پرستنده آرد بر شهریار
|چو آن مرغ بر پست بگذاشتند
|گمانی همی خیره پنداشتند
|هم‌انگاه مرغ آن بخورد و بمرد
|گمان بردن از راه نیکی ببرد
|بفرمود تا موبد و کدخدای
|بیامد بر خسرو پاک‌رای
|ز دستور ایران بپرسید شاه
|که بدخواه را برنشانی به گاه
|شود در نوازش بران‌گونه مست
|که بیهوده یازد به جان تو دست
|چه بادافره‌ست این برآورده را
|چه سازیم درمان خودکرده را
|چنین داد پاسخ که مهترپرست
|چو یازد بجان جهاندار دست
|سرش بر گنه بر بباید برید
|کسی پند گوید نباید شنید
|بفرمود کز دختر اردوان
|چنان کن که هرگز نبیند روان
|بشد موبد وپیش او دخت شاه
|همی رفت لرزان و دل پرگناه
|به موبد چنین گفت کای پرخرد
|مرا و ترا روز هم بگذرد
|اگر کشت خواهی مرا ناگزیر
|یکی کودکی دارم از اردشیر
|اگر من سزایم به خون ریختن
|ز دار بلند اندر آویختن
|چو این گردد از پاک مادر جدا
|بکن هرچ فرمان دهد پادشا
|ز ره باز شد موبد تیزویر
|بگفت آنچ بشنید با اردشیر
|بدو گفت زو نیز مشنو سخن
|کمند آر و بادافره او بکن
|به دل گفت موبد که بد روزگار
|که فرمان چنین آمد از شهریار
|همه مرگ راییم برنا و پیر
|ندارد پسر شهریار اردشیر
|گر او بی‌عدد سالیان بشمرد
|به دشمن رسد تخت چون بگذرد
|همان به کزین کار ناسودمند
|به مردی یکی کار سازم بلند
|ز کشتن رهانم مر این ماه را
|مگر زین پشیمان کنم شاه را
|هرانگه کزو بچه گردد جدا
|به جای آرم این گفتهٔ پادشا
|نه کاریست کز دل همی بگذرد
|خردمند باشم به از بی‌خرد
|بیاراست جایی به ایوان خویش
|که دارد ورا چون تن و جان خویش
|به زن گفت اگر هیچ باد هوا
|ببیند ورا من ندارم روا
|پس اندیشه کرد آنک دشمن بسیست
|گمان بد و نیک با هرکسیست
|یکی چاره سازم که بدگوی من
|نراند به زشت آب در جوی من
|به خانه شد و خایه ببرید پست
|برو داغ و دارو نهاد و ببست
|به خایه نمک بر پراگند زود
|به حقه در آگند بر سان دود
|هم‌اندر زمان حقه را مهر کرد
|بیامد خروشان و رخساره زرد
|چو آمد به نزدیک تخت بلند
|همان حقه بنهاد با مهر و بند
|چنین گفت با شاه کین زینهار
|سپارد به گنجور خود شهریار
|نوشته بر آن حقه تاریخ آن
|پدیدار کرده بن و بیخ آن
|چو هنگامه زادن آمد فراز
|ازان کار بر باد نگشاد راز
|پسر زاد پس دختر اردوان
|یکی خسروآیین و روشن‌روان
|از ایوان خویش انجمن دور کرد
|ورا نام دستور شاپور کرد
|نهانش همی داشت تا هفت سال
|یکی شاه نو گشت با فر و یال
|چنان بد که روزی بیامد وزیر
|بدید آب در چهرهٔ اردشیر
|بدو گفت شاها انوشه بدی
|روان را به اندیشه توشه بدی
|ز گیتی همه کام دل یافتی
|سر دشمن از تخت برتافتی
|کنون گاه شادی و می خوردنست
|نه هنگام اندیشه‌ها کردنست
|زمین هفت کشور سراسر تراست
|جهان یکسر از داد تو گشت راست
|چنین داد پاسخ ورا شهریار
|که ای پاک‌دل موبد رازدار
|زمانه به شمشیر ما راست گشت
|غم و رنج و ناخوبی اندر گذشت
|مرا سال بر پنجه و یک رسید
|ز کافور شد مشک و گل ناپدید
|پسر بایدی پیشم اکنون به پای
|دلارای و نیروده و رهنمای
|پدر بی‌پسر چون پسر بی‌پدر
|که بیگانه او را نگیرد به بر
|پس از من بدشمن رسد تاج و گنج
|مرا خاک سود آید و درد و رنج
|به دل گفت بیدار مرد کهن
|که آمد کنون روزگار سخن
|بدو گفت کای شاه کهتر نواز
|جوانمرد روشن‌دل و سرفراز
|گر ایدونک یابم به جان زینهار
|من این رنج بردارم از شهریار
|بدو گفت شاه ای خردمند مرد
|چرا بیم جان ترا رنجه کرد
|بگوی آنچ دانی و بفزای نیز
|ز گفت خردمند برتر چه چیز
|چنین داد پاسخ بدو کدخدای
|که ای شاه روشن‌دل و پاک‌رای
|یکی حقه بد نزد گنجور شاه
|سزد گر بخواهد کنون پیش گاه
|به گنجور گفت آنک او زینهار
|ترا داد آمد کنون خواستار
|بدو بازده تا ببینم که چیست
|مگرمان نباید به اندیشه زیست
|بیاورد آن حقه گنجور اوی
|سپرد آنک بستد ز دستور اوی
|بدو گفت شاه اندرین حقه چیست
|نهاده برین بند بر مهر کیست
|بدو گفت کان خون گرم منست
|بریده ز بن پاک شرم منست
|سپردی مرا دختر اردوان
|که تا بازخواهی تن بی‌روان
|نکشتم که فرزند بد در نهان
|بترسیدم از کردگار جهان
|بجستم ز فرمانت آزرم خویش
|بریدم هم‌اندر زمان شرم خویش
|بدان تا کسی بد نگوید مرا
|به دریای تهمت نشوید مرا
|کنون هفت‌ساله‌ست شاپور تو
|که دایم خرد باد دستور تو
|چنو نیست فرزند یک شاه را
|نماند مگر بر فلک ماه را
|ورا نام شاپور کردم ز مهر
|که از بخت تو شاد بادا سپهر
|همان مادرش نیز با او به جای
|جهانجوی فرزند را رهنمای
|بدو ماند شاه جهان درشگفت
|ازان کودک اندیشه‌ها برگرفت
|ازان پس چنین گفت با کدخدای
|که ای مرد روشن‌دل و پاک‌رای
|بسی رنج برداشتی زین سخن
|نمانم که رنج تو گردد کهن
|کنون صد پسر گیر همسال اوی
|به بالا و دوش و بر و یال اوی
|همان جامه پوشیده با او بهم
|نباید که چیزی بود بیش و کم
|همه کودکان را به میدان فرست
|به بازیدن گوی و چوگان فرست
|چو یک دشت کودک بود خوب‌چهر
|بپیچد ز فرزند جانم به مهر
|بدان راستی دل گواهی دهد
|مرا با پسر آشنایی دهد
|بیامد به شبگیر دستور شاه
|همی کرد کودک به میدان سپاه
|یکی جامه و چهر و بالا یکی
|که پیدا نبد این ازان اندکی
|به میدان تو گفتی یکی سور بود
|میان اندرون شاه شاپور بود
|چو کودک به زخم اندر آورد گوی
|فزونی همی جست هر یک بدوی
|بیامد به میدان پگاه اردشیر
|تنی چند از ویژگان ناگزیر
|نگه کرد و چون کودکان را بدید
|یکی باد سرد از جگر برکشید
|به انگشت بنمود با کدخدای
|که آمد یکی اردشیری به جای
|بدو راهبر گفت کای پادشا
|دلت شد به فرزند خود بر گواه
|یکی بنده را گفت شاه اردشیر
|که رو گوی ایشان به چوگان بگیر
|همی باش با کودکان تازه‌روی
|به چوگان به پیش من انداز گوی
|ازان کودکان تا که آید دلیر
|میان سواران به کردار شیر
|ز دیدار من گوی بیرون برد
|ازین انجمن کس به کس نشمرد
|بود بی‌گمان پاک فرزند من
|ز تخم و بر و پاک پیوند من
|به فرمان بشد بندهٔ شهریار
|بزد گوی و افگند پیش سوار
|دوان کودکان از پی او چو تیر
|چو گشتند نزدیک با اردشیر
|بماندند ناکام بر جای خویش
|چو شاپور گرد اندر آمد به پیش
|ز پیش پدر گوی بربود و برد
|چو شد دور مر کودکان را سپرد
|ز شادی چنان شد دل اردشیر
|که گردد جوان مردم گشته پیر
|سوارانش از خاک برداشتند
|همی دست بر دست بگذاشتند
|شهنشاه زان پس گرفتش به بر
|همی آفرین خواند بر دادگر
|سر و چشم و رویش ببوسید و گفت
|که چونین شگفتی نشاید نهفت
|به دل هرگز این یاد نگذاشتم
|که شاپور را کشته پنداشتم
|چو یزدان مرا شهریاری فزود
|ز من در جهان یادگاری فزود
|به فرمان او بر نیابی گذر
|وگر برتر آری ز خورشید سر
|گهر خواست از گنج و دینار خواست
|گرانمایه یاقوت بسیار خواست
|برو زر و گوهر بسی ریختند
|زبر مشک و عنبر بسی بیختند
|ز دینار شد تارکش ناپدید
|ز گوهر کسی چهرهٔ او ندید
|به دستور بر نیز گوهر فشاند
|به کرسی زر پیکرش برنشاند
|ببخشید چندان ورا خواسته
|که شد کاخ و ایوانش آراسته
|بفرمود تا دختر اردوان
|به ایوان شود شاد و روشن‌روان
|ببخشید کرده گناه ورا
|ز زنگار بزدود ماه ورا
|بیاورد فرهنگیان را به شهر
|کسی کو ز فرزانگی داشت بهر
|نوشتن بیاموختش پهلوی
|نشست سرافرازی و خسروی
|همان جنگ را گرد کرده عنان
|ز بالا به دشمن نمودن سنان
|ز می خوردن و بخشش و کار بزم
|سپه جستن و کوشش روز رزم
|وزان پس دگر کرد میخ درم
|همان میخ دینار و هر بیش و کم
|به یک روی بد نام شاه اردشیر
|به روی دگر نام فرخ وزیر
|گران خوار بد نام دستور شاه
|جهاندیده مردی نماینده راه
|نوشتند بر نامه‌ها هم‌چنین
|بدو داد فرمان و مهر و نگین
|ببخشید گنجی به درویش مرد
|که خوردش نبودی بجز کارکرد
|نگه کرد جایی که بد خارستان
|ازو کرد خرم یکی شارستان
|کجا گندشاپور خواندی ورا
|جزین نام نامی نراندی ورا
|چو شاپور شد همچو سرو بلند
|ز چشم بدش بود بیم گزند
|نبودی جدا یک زمان ز اردشیر
|ورا همچو دستور بودی وزیر
|نپرداختی شاه روزی ز جنگ
|به شادی نبودیش جای درنگ
|چو جایی ز دشمن بپرداختی
|دگر بدکنش سر برافراختی
|همی گفت کز کردگار جهان
|بخواهم همی آشکار و نهان
|که بی‌دشمن آرم جهان را به دست
|نباشم مگر شاد و یزدان‌پرست
|بدو گفت فرخنده دستور اوی
|که ای شاه روشن‌دل و راه‌جوی
|سوی کید هندی فرستیم کس
|که دانش پژوهست و فریادرس
|بداند شمار سپهر بلند
|در پادشاهی و راه گزند
|اگر هفت کشور ترا بی همال
|بخواهد بدن بازیابد به فال
|یکایک بگوید ندارد به رنج
|نخواهد بدین پاسخ از شاه گنج
|چو بشنید بگزید شاه اردشیر
|جوانی گرانمایه و تیزویر
|فرستاد نزدیک دانا به هند
|بسی اسپ و دینار و چندی پرند
|بدو گفت رو پیش دانا بگوی
|که ای مرد نیک‌اختر و راه‌جوی
|به اختر نگه کن که تا من ز جنگ
|کی آسایم و کشور آرم به چنگ
|اگر بود خواهد بدین دستگاه
|به تدبیر آن زور بنمای راه
|وگر نیست این تا نباشم به رنج
|برین گونه نپراگند نیز گنج
|بیامد فرستادهٔ شهریار
|بر کید با هدیه و با نثار
|بگفت آنک با او شهنشاه گفت
|همه رازها برگشاد از نهفت
|بپرسید زو کید و غمخواره شد
|ز پرسش سوی دانش و چاره شد
|بیاورد صلاب و اختر گرفت
|یکی زیج رومی به بر در گرفت
|نگه کرد بر کار چرخ بلند
|ز آسانی و سود و درد و گزند
|فرستاده را گفت کردم شمار
|از ایران و از اختر شهریار
|گر از گوهر مهرک نوش‌زاد
|برآمیزد این تخمه با آن نژاد
|نشیند به آرام بر تخت شاه
|نباید فرستاد هر سو سپاه
|بیفزایدش گنج و کاهدش رنج
|تو شو کینهٔ این دو گوهر بسنج
|گر این کرد ایران ورا گشت راست
|بیابد همه کام دل هرچ خواست
|فرستاده را چیز بخشید و گفت
|کزین هرچ گفتم نباید نهفت
|گر او زین نپیچد سپهر بلند
|کند اینک گفتم برو ارجمند
|فرستاده آمد بر شهریار
|بگفت آنچ بشنید زان نامدار
|چو بشنید گفتار او اردشیر
|دلش گشت پر درد و رخ چون زریر
|فرستاده را گفت هرگز مباد
|که من بینم از تخم مهرک نژاد
|به خانه درون دشمن آرم ز کوی
|شود با بر و بوم من کینه‌جوی
|دریغ آن پراگندن گنج من
|فرستادن مردم و رنج من
|ز مهرک یکی دختری ماند و بس
|که او را به جهرم ندیدست کس
|بفرمایم اکنون که جوینده باز
|ز روم و ز چین و ز هند و طراز
|بر آتش چو یابمش بریان کنم
|برو خاک را زار و گریان کنم
|به جهرم فرستاد چندی سوار
|یکی مرد جوینده و کینه‌دار
|چو آگاه شد دخت مهرک بجست
|سوی خان مهتر به کنجی نشست
|چو بنشست آن دخت مهرک بده
|مر او را گرامی همی کرد مه
|بالید بر سان سرو سهی
|خردمند با زیب و با فرهی
|مر او را دران بوم همتا نبود
|به کشور چنو سرو بالا نبود
|کنون بشنو از دخت مهرک سخن
|ابا گرد شاپور شمشیرزن
|چو لختی برآمد برین روزگار
|فروزنده شد دولت شهریار
|به نخچیر شد شاه روزی پگاه
|خردمند شاپور با او به راه
|به هر سو سواران همی تاختند
|ز نخچیر دشتی بپرداختند
|پدید آمد از دور دشتی فراخ
|پر از باغ و میدان و ایوان و کاخ
|همی تاخت شاپور تا پیش ده
|فرود آمد از راه در خان مه
|یکی باغ بد کش و خرم سرای
|جوان اندر آمد بدان سبز جای
|یکی دختری دید بر سان ماه
|فروهشته از چرخ دلوی به چاه
|چو آن ماه‌رخ روی شاپور دید
|بیامد برو آفرین گسترید
|که شادان بدی شاه و خندان بدی
|همه ساله از بی‌گزندان بدی
|کنون بی‌گمان تشنه باشد ستور
|بدین ده رود اندرون آب شور
|به چاه اندرون آب سردست و خوش
|بفرمای تا من بوم آب‌کش
|بدو گفت شاپور کای ماه‌روی
|چرا رنجه گشتی بدین گفت‌وگوی
|که باشند با من پرستنده مرد
|کزین چاه بی‌بن کشند آب سرد
|ز برنا کنیزک بپیچید روی
|بشد دور و بنشست بر پیش جوی
|پرستنده‌ای را بفرمود شاه
|که دلو آور و آب برکش ز چاه
|پرستنده بشنید و آمد دوان
|رسن برد بر چرخ دلو گران
|چو دلو گران‌سنگ پر آب گشت
|پرستنده را روی پرتاب گشت
|چو دلو گران برنیامد ز چاه
|بیامد ژکان زود شاپور شاه
|پرستنده را گفت کای نیم‌زن
|نه زن داشت این دلو و چندین رسن
|همی برکشید آب چندین ز چاه
|تو گشتی پر از رنج و فریادخواه
|بیامد رسن بستد از پیشکار
|شد آن کار دشوار بر شاه خوار
|ز دلو گران شاه چون رنج دید
|بر آن خوب‌رخ آفرین گسترید
|که برتافت دلوی برین سان گران
|همانا که هست از نژاد سران
|کنیزک چو او دلو را برکشید
|بیامد به مهر آفرین گسترید
|که نوشه بدی تا بود روزگار
|همیشه خرد بادت آموزگار
|به نیروی شاپور شاه اردشیر
|شود بی‌گمان آب در چاه شیر
|جوان گفت با دختر چرب‌گوی
|چه دانی که شاپورم ای ماه‌روی
|چنین داد پاسخ که این داستان
|شنیدم بسی از لب راستان
|که شاپور گردست با زور پیل
|به بخشندگی همچو دریای نیل
|به بالای سروست و رویین‌تنست
|به هرچیز مانندهٔ بهمنست
|بدو گفت شاپور کای ماه‌روی
|سخن هرچ پرسم ترا راست‌گوی
|پدیدار کن تا نژاد تو چیست
|برین چهرهٔ تو نشان کییست
|بدو گفت من دختر مهترم
|ازیرا چنین خوب و کنداورم
|چنین داد پاسخ که هرگز دروغ
|بر شهریاران نگیرد فروغ
|کشاورز را دختر ماه‌روی
|نباشد بدین روی و این رنگ و بوی
|کنیزک بدو گفت کای شهریار
|هرانگه که یابم به جان زینهار
|بگویم همه پیش تو من نژاد
|چو یابم ز خشم شهنشاه داد
|بدو گفت شاپور کز بوستان
|نرست از چمن کینهٔ دوستان
|بگوی و ز من بیم در دل مدار
|نه از نامور دادگر شهریار
|کنیزک بدو گفت کز راه داد
|منم دختر مهرک نوش‌زاد
|مرا پارسایی بیاورد خرد
|بدین پرهنر مهتر ده سپرد
|من از بیم آن نامور شهریار
|چنین آبکش گشتم و پیشکار
|بیامد بپردخت شاپور جای
|همی بود مهتر به پیشش به پای
|به دو گفت کین دختر خوب‌چهر
|به من ده بر من گواکن سپهر
|بدو داد مهتر به فرمان اوی
|بر آیین آتش‌پرستان اوی
|بسی برنیامد برین روزگار
|که سرو سهی چون گل آمد به بار
|چو نه ماه بگذشت بر ماه‌روی
|یکی کودک آمد به بالای اوی
|تو گفتی که بازآمد اسفندیار
|وگر نامدار اردشیر سوار
|ورا نام شاپور کرد اورمزد
|که سروی بد اندر میان فرزد
|چنین تا برآمد برین هفت سال
|ببود اورمزد از جهان بی‌همال
|ز هرکس نهانش همی داشتند
|به جایی ببازیش نگذاشتند
|به نخچیر شد هفت روز اردشیر
|بشد نیز شاپور نخچیرگیر
|نهان اورمزد از میان گروه
|بیامد کز آموختن شد ستوه
|دوان شد به میدان شاه اردشیر
|کمانی به یک دست و دیگر دو تیر
|ابا کودکان چند و چوگان و گوی
|به میدان شاه اندر آمد ز کوی
|جهاندار هم در زمان با سپاه
|به میدان بیامد ز نخچیرگاه
|ابا موبدان موبد تیزویر
|به نزدیک ایوان رسید اردشیر
|بزد کودکی نیز چوگان ز راه
|بشد گوی گردان به نزدیک شاه
|نرفتند زیشان پس گوی کس
|بماندند بر جای ناکام بس
|دوان اورمزد از میانه برفت
|به پیش جهاندار چون باد تفت
|ز پیش نیا زود برداشت گوی
|ازو گشت لشکر پر از گفت‌وگوی
|ازان پس خروشی برآورد سخت
|کزو خیره شد شاه پیروز بخت
|به موبد چنین گفت کین پاک‌زاد
|نگه کن که تا از که دارد نژاد
|بپرسید موبد ندانست کس
|همه خامشی برگزیدند و بس
|به موبد چنین گفت پس شهریار
|که بردارش از خاک و نزد من آر
|بشد موبد و برگرفتش ز گرد
|ببردش بر شاه آزادمرد
|بدو گفت شاه این گرانمایه خرد
|ترا از نژاد که باید شمرد
|نترسید کودک به آواز گفت
|که نام نژادم نباید نهفت
|منم پور شاپور کو پور تست
|ز فرزند مهرک نژاد درست
|فروماند زان کار گیتی شگفت
|بخندید و اندیشه اندر گرفت
|بفرمود تا رفت شاپور پیش
|به پرسش گرفتش ز اندازه بیش
|بترسید شاپور آزادمرد
|دلش گشت پردرد و رخساره زرد
|بخندید زو نامور شهریار
|بدو گفت فرزند پنهان مدار
|پسر باید از هرک باشد رواست
|که گویند کاین بچه پادشاست
|بدو گفت شاپور نوشه بدی
|جهان را به دیدار توشه بدی
|ز پشت منست این و نام اورمزد
|درخشنده چون لاله اندر فرزد
|نهان داشتم چندش از شهریار
|بدان تا برآید بر از میوه‌دار
|گرانمایه از دختر مهرک است
|ز پشت منست این مرا بی‌شکست
|ز آب و ز چاه آن کجا رفته بود
|پسر گفت و پرسید و چندی شنود
|ز گفتار او شاد شد اردشیر
|به ایوان خرامید خود با وزیر
|گرفته دلاویز را بر کنار
|ز ایوان سوی تخت شد شهریار
|بیاراست زرین یکی زیرگاه
|یکی طوق فرمود و زرین کلاه
|سر خرد کودک بیاراستند
|بس از گنج در و گهر خواستند
|همی ریخت تا شد سرش ناپدید
|تنش را نیا زان میان برکشید
|بسی زر و گوهر به درویش داد
|خردمند را خواسته بیش داد
|به دیبا بیاراست آتشکده
|هم ایوان نوروز و کاخ سده
|یکی بزمگه ساخت با مهتران
|نشستند هرجای رامشگران
|چنین گفت با نامداران شهر
|هرانکس که او از خرد داشت بهر
|که از گفت دانا ستاره شمر
|نباید که هرگز کند کس گذر
|چنین گفته بد کید هندی که بخت
|نگردد ترا ساز و خرم به تخت
|نه کشور نه افسر نه گنج و سپاه
|نه دیهیم شاهی نه فر کلاه
|مگر تخمهٔ مهرک نوش‌زاد
|بیامیزد آن دوده با ان نژاد
|کنون سالیان اندر آمد به هشت
|که جز به آرزو چرخ بر ما نگشت
|چو شاپور رفت اندر آرام خویش
|ز گیتی ندیده به جز کام خویش
|زمین هفت کشور مرا گشت راست
|دلم یافت از بخت چیزی که خواست
|وزان پس بر کارداران اوی
|شهنشاه کردند عنوان اوی
|کنون از خردمندی اردشیر
|سخن بشنو و یک به یک یادگیر
|بکوشید و آیین نیکو نهاد
|بگسترد بر هر سوی مهر و داد
|به درگاه چون خواست لشکر فزون
|فرستاد بر هر سوی رهنمون
|که تا هرکسی را که دارد پسر
|نماند که بالا کند بی‌هنر
|سواری بیاموزد و رسم جنگ
|به گرز و کمان و به تیر خدنگ
|چو کودک ز کوشش به مردی شدی
|بهر بخششی در بی آهو بدی
|ز کشور به درگاه شاه آمدند
|بدان نامور بارگاه آمدند
|نوشتی عرض نام دیوان اوی
|بیاراستی کاخ و ایوان اوی
|چو جنگ آمدی نورسیده جوان
|برفتی ز درگاه با پهلوان
|یکی موبدان را ز کارآگهان
|که بودی خریدار کار جهان
|ابر هر هزاری یکی کارجوی
|برفتی نگه داشتی کار اوی
|هرانکس که در جنگ سست آمدی
|به آورد ناتن‌درست آمدی
|شهنشاه را نامه کردی بران
|هم از بی‌هنر هم ز جنگ‌آوران
|جهاندار چون نامه برخواندی
|فرستاده را پیش بنشاندی
|هنرمند را خلعت آراستی
|ز گنج آنچ پرمایه‌تر خواستی
|چو کردی نگاه اندران بی‌هنر
|نبستی میان جنگ را بیشتر
|چنین تا سپاهش بدانجا رسید
|که پهنای ایشان ستاره ندید
|ازیشان کسی را که بد رای‌زن
|برافراختندی سرش ز انجمن
|که هرکس که خشنودی شاه جست
|زمین را به خوان دلیران بشست
|بیابد ز من خلعت شهریار
|بود در جهان نام او یادگار
|به لشکر بیاراست گیتی همه
|شبان گشت و پرخاش‌جویان رمه
|به دیوانش کارآگهان داشتی
|به بی‌دانشی کار نگذاشتی
|بلاغت نگه داشتندی و خط
|کسی کو بدی چیره بر یک نقط
|چو برداشتی آن سخن رهنمون
|شهنشاه کردیش روزی فزون
|کسی را که کمتر بدی خط و ویر
|نرفتی به دیوان شاه اردشیر
|سوی کارداران شدندی به کار
|قلم‌زن بماندی بر شهریار
|شناسنده بد شهریار اردشیر
|چو دیدی به درگاه مرد دبیر
|نویسنده گفتی که گنج آگنید
|هم از رای او رنج بپراگنید
|بدو باشد آباد شهر و سپاه
|همان زیردستان فریادخواه
|دبیران چو پیوند جان منند
|همه پادشا بر نهان منند
|چو رفتی سوی کشور کاردار
|بدو شاه گفتی درم خوار دار
|نباید که مردم فروشی به گنج
|که برکس نماند سرای سپنج
|همه راستی جوی و فرزانگی
|ز تو دور باد آز و دیوانگی
|ز پیوند و خویشان مبر هیچ‌کس
|سپاه آنچ من یار دادمت بس
|درم بخش هر ماه درویش را
|مده چیز مرد بداندیش را
|اگر کشور آباد داری به داد
|بمانی تو آباد وز داد شاد
|و گر هیچ درویش خسپد به بیم
|همی جان فروشی به زر و به سیم
|هرانکس که رفتی به درگاه شاه
|به شایسته کاری و گر دادخواه
|بدندی به سر استواران اوی
|بپرسیدن از کارداران اوی
|که دادست ازیشان و بگرفت چیز
|وزیشان که خسپد به تیمار نیز
|دگر آنک در شهر دانا که‌اند
|گر از نیستی ناتوانا که‌اند
|دگر کیست آنک از در پادشاست
|جهاندیده پیرست و گر پارساست
|شهنشاه گوید که از رنج من
|مبادا کسی شاد بی‌گنج من
|مگر مرد با دانش و یادگیر
|چه نیکوتر از مرد دانا و پیر
|جهاندیدگان را همه خواستار
|جوان و پسندیده و بردبار
|جوانان دانا و دانش‌پذیر
|سزد گر نشینند بر جای پیر
|چو لشکرش رفتی به جایی به جنگ
|خرد یار کردی و رای و درنگ
|فرستاده‌ای برگزیدی دبیر
|خردمند و با دانش و یادگیر
|پیامی به دادی به آیین و چرب
|بدان تا نباشد به بیداد حرب
|فرستاده رفتی بر دشمنش
|که بشناختی راز پیراهنش
|شنیدی سخن گر خرد داشتی
|غم و رنج بد را به بد داشتی
|بدان یافت او خلعت شهریار
|همان عهد و منشور با گوشوار
|وگر تاب بودی به سرش اندرون
|به دل کین و اندر جگر جوش خون
|سپه را بدادی سراسر درم
|بدان تا نباشند یک تن دژم
|یکی پهلوان خواستی نامجوی
|خردمند و بیدار و آرامجوی
|دبیری به آیین و با دستگاه
|که دارد ز بیداد لشکر نگاه
|وزان پس یکی مرد بر پشت پیل
|نشستی که رفتی خروشش دو میل
|زدی بانگ کای نامداران جنگ
|هرانکس که دارد دل و نام و ننگ
|نباید که بر هیچ درویش رنج
|رسد گر بر آنکس بود نام و گنج
|به هر منزلی در خورید و دهید
|بران زیردستان سپاسی نهید
|به چیز کسان کس میازید دست
|هرانکس که او هست یزدان‌پرست
|به دشمن هرانکس که بنمود پشت
|شود زان سپس روزگارش درشت
|اگر دخمه باشد به چنگال اوی
|وگر بند ساید بر و یال اوی
|ز دیوان دگر نام او کرده پاک
|خورش خاک و رفتنش بر تیره خاک
|به سالار گفتی که سستی مکن
|همان تیز و پیش دستی مکن
|همیشه به پیش سپه دار پیل
|طلایه پراگنده بر چار میل
|نخستین یکی گرد لشکر به گرد
|چو پیش آیدت روز ننگ و نبرد
|به لشکر چنین گوی کاین خود کیند
|بدین رزمگاه اندرون برچیند
|از ایشان صد اسپ افگن از ما یکی
|همان صد به پیش یکی اندکی
|شما را همه پاک برنا و پیر
|ستانم همه خلعت از اردشیر
|چو اسپ افگند لشکر از هر دو روی
|نباید که گردان پرخاشجوی
|بیاید که ماند تهی قلب گاه
|وگر چند بسیار باشد سپاه
|چنان کن که با میمنه میسره
|بکوشند جنگ‌آوران یکسره
|همان نیز با میسره میمنه
|بکوشند و دلها همه بر بنه
|بود لشکر قلب بر جای خویش
|کس از قلبگه نگسلد پای خویش
|وگر قلب ایشان بجنبد ز جای
|تو با لشکر از قلب‌گاه اندر آی
|چو پیروز گردی ز کس خون مریز
|که شد دشمن بدکنش در گریز
|چو خواهد ز دشمن کسی زینهار
|تو زنهارده باش و کینه مدار
|چو تو پشت دشمن ببینی به چیز
|مپرداز و مگذر هم از جای نیز
|نباید که ایمن شوید از کمین
|سپه باشد اندر در و دشت کین
|هرآنگه که از دشمن ایمن شوی
|سخن گفتن کس همی نشنوی
|غنیمت بدان بخش کو جنگ جست
|به مردی دل از جان شیرین بشست
|هرانکس که گردد به دستت اسیر
|بدین بارگاه آورش ناگزیر
|من از بهر ایشان یکی شارستان
|برآرم به بومی که بد خارستان
|ازین پندها هیچ گونه مگرد
|چو خواهی که مانی تو بی‌رنج و درد
|به پیروزی اندر به یزدان گرای
|که او باشدت بی‌گمان رهنمای
|ز جایی که آمد فرستاده‌ای
|ز ترکی و رومی و آزاده‌ای
|ازو مرزبان آگهی داشتی
|چنین کارها خوار نگذاشتی
|بره بر بدی خان او ساخته
|کنارنگ زان کار پرداخته
|ز پوشیدنیها و از خوردنی
|نیازش نبودی به گستردنی
|چو آگه شدی زان سخن کاردار
|که او بر چه آمد بر شهریار
|هیونی سرافراز و مردی دبیر
|برفتی به نزدیک شاه اردشیر
|بدان تا پذیره شدندی سپاه
|بیاراستی تخت پیروز شاه
|کشیدی پرستنده هر سو رده
|همه جامه‌هاشان به زر آژده
|فرستاده را پیش خود خواندی
|به نزدیکی تخت بنشاندی
|به پرسش گرفتی همه راز اوی
|ز نیک و بد و نام و آواز اوی
|ز داد و ز بیداد وز کشورش
|ز آیین وز شاه وز لشکرش
|به ایوانش بردی فرستاده‌وار
|بیاراستی هرچ بودی به کار
|وزان پس به خوان و میش خواندی
|بر تخت زرینش بنشاندی
|به نخچیر بردیش با خویشتن
|شدی لشکر بیشمار انجمن
|کسی کردنش را فرستاده‌وار
|بیاراستی خلعت شهریار
|به هر سو فرستاد پس موبدان
|بی‌آزار و بیداردل بخردان
|که تا هر سوی شهرها ساختند
|بدین نیز گنجی بپرداختند
|بدان تا کسی را که بی‌خانه بود
|نبودش نوا بخت بیگانه بود
|همان تا فراوان شود زیردست
|خورش ساخت با جایگاه نشست
|ازو نام نیکی بود در جهان
|چه بر آشکار و چه اندر نهان
|چو او در جهان شهریاری نبود
|پس از مرگ او یادگاری نبود
|منم ویژه زنده کن نام اوی
|مبادا جز از نیکی انجام اوی
|فراوان سخن در نهان داشتی
|به هر جای کارآگهان داشتی
|چو بی‌مایه گشتی یکی مایه‌دار
|ازان آگهی یافتی شهریار
|چو بایست برساختی کار اوی
|نماندی چنان تیره بازار اوی
|زمین برومند و جای نشست
|پرستیدن مردم زیردست
|بیاراستی چون ببایست کار
|نگشتی نهانش به کس آشکار
|تهی‌دست را مایه دادی بسی
|بدو شاد کردی دل هرکسی
|همان کودکان را به فرهنگیان
|سپردی چو بودی ورا هنگ آن
|به هر برزنی در دبستان بدی
|همان جای آتش‌پرستان بدی
|نماندی که بودی کسی را نیاز
|نگه داشتی سختی خویش راز
|به میدان شدی بامداد پگاه
|برفتی کسی کو بدی دادخواه
|نچستی بداد اندر آزرم کس
|چه کهتر چه فرزند فریادرس
|چه کهتر چه مهتر به نزدیک اوی
|نجستی همی رای تاریک اوی
|ز دادش جهان یکسر آباد کرد
|دل زیردستان به خود شاد کرد
|جهاندار چون گشت با داد جفت
|زمانه پی او نیارد نهفت
|فرستاده بودی به گرد جهان
|خردمند و بیدار کارآگهان
|به جایی که بودی زمینی خراب
|وگر تنگ بودی به رود اندر آب
|خراج اندر آن بوم برداشتی
|زمین کسان خوار نگذاشتی
|گر ایدونک دهقان بدی تنگ دست
|سوی نیستی گشته کارش ز هست
|بدادی ز گنج آلت و چارپای
|نماندی که پایش برفتی ز جای
|ز دانا سخن بشنو ای شهریار
|جهان را برین گونه آباد دار
|چو خواهی که آزاد باشی ز رنج
|بی‌آزار و بی‌رنج آگنده گنج
|بی‌آزاری زیردستان گزین
|بیابی ز هرکس به داد آفرین
|چو از روم وز چین وز ترک و هند
|جهان شد مر او را چو رومی پرند
|ز هر مرز پیوسته شد باژ و ساو
|کسی را نبد با جهاندار تاو
|همه مهتران را ز ایران بخواند
|سزاوار بر تخت شاهی نشاند
|ازان پس شهنشاه بر پای خاست
|به خوبی بیاراست گفتار راست
|چنین گفت کای نامداران شهر
|ز رای و خرد هرک دارید بهر
|بدانید کاین تیرگردان سپهر
|ننازد به داد و نیازد به مهر
|یکی را چو خواهد برآرد بلند
|هم آخر سپارد به خاک نژند
|نماند به جز نام زو در جهان
|همه رنج با او شود در نهان
|به گیتی ممانید جز نام نیک
|هرانکس که خواهد سرانجام نیک
|ترا روزگار اورمزد آن بود
|که خشنودی پاک یزدان بود
|به یزدان گرای و به یزدان گشای
|که دارنده اویست و نیکی فزای
|ز هر بد به دادار گیهان پناه
|که او راست بر نیک و بد دستگاه
|کند بر تو آسان همه کار سخت
|ز رای دلفروز و پیروز بخت
|نخستین ز کار من اندازه گیر
|گذشته بد و نیک من تازه گیر
|که کردم به دادار گیهان پناه
|مرا داد بر نیک و بد دستگاه
|زمین هفت کشور به شاهی مراست
|چنان کز خداوندی او سزاست
|همی باژ خواهم ز روم و ز هند
|جهان شد مرا همچو رومی پرند
|سپاسم ز یزدان که او داد زور
|بلند اختر و بخش کیوان و هور
|ستایش که داند سزاوار اوی
|نیایش بر آیین و کردار اوی
|مگر کو دهد بازمان زندگی
|بماند بزرگی و تابندگی
|کنون هرچ خواهیم کردن ز داد
|بکوشیم وز داد باشیم شاد
|ز ده یک مرا چند بر شهرهاست
|که دهقان و موبد بران بر گواست
|چو باید شما را ببخشم همه
|همان ده یک و بوم و باژ و رمه
|مگر آنک آید شما را فزون
|بیارد سوی گنج ما رهنمون
|ز ده یک که من بستدم پیش ازین
|ز باژ آنچ کم بود گر بیش ازین
|همی از پی سود بردم به کار
|به در داشتن لشکر بی‌شمار
|بزرگی شما جستم و ایمنی
|نهان کردن کیش آهرمنی
|شما دست یکسر به یزدان زنید
|بکوشید و پیمان او مشکنید
|که بخشنده اویست و دارنده اوی
|بلند آسمان را نگارنده اوی
|ستمدیده را اوست فریادرس
|منازید با نازش او به کس
|نباید نهادن دل اندر فریب
|که پیش فراز اندر آید نشیب
|کجا آنک بر سود تاجش به ابر
|کجا آنک بودی شکارش هژبر
|نهالی همه خاک دارند و خشت
|خنک آنک جز تخم نیکی نکشت
|همه هرک هست اندرین مرز من
|کجا گوش دارند اندرز من
|نمایم شما را کنون راه پنج
|که سودش فزون آید از تاج و گنج
|به گفتار این نامدار اردشیر
|همه گوش دارید برنا و پیر
|هرانکس که داند که دادار هست
|نباشد مگر پاک و یزدان پرست
|دگر آنک دانش مگیرید خوار
|اگر زیردستست و گر شهریار
|سه دیگر بدانی که هرگز سخن
|نگردد بر مرد دانا کهن
|چهارم چنان دان که بیم گناه
|فزون باشد از بند و زندان شاه
|به پنجم سخن مردم زشت‌گوی
|نگیرد به نزد کسان آب‌روی
|بگویم یکی تازه اندرز نیز
|کجا برتر از دیده و جان و چیز
|خنک آنک آباد دارد جهان
|بود آشکارای او چون نهان
|دگر آنک دارند آواز نرم
|خرد دارد و شرم و گفتار گرم
|به پیش کسان سیم از بهر لاف
|به بیهوده بپراگند بر گزاف
|ز مردم ندارد کسی زان سپاس
|نبپسندد آن مرد یزدان شناس
|میانه گزینی بمانی به جای
|خردمند خوانند و پاکیزه‌رای
|کزین بگذری پنج رایست پیش
|کجا تازه گردد ترا دین وکیش
|تن آسانی و شادی افزایدت
|که با شهد او زهر نگزایدت
|یکی آنک از بخشش دادگر
|به آز و به کوشش نیابی گذر
|توانگر شود هرک خرسند گشت
|گل نوبهارش برومند گشت
|دگر بشکنی گردن آز را
|نگویی به پیش زنان راز را
|سه دگیر ننازی به ننگ و نبرد
|که ننگ ونبرد آورد رنج و درد
|چهارم که دل دور داری ز غم
|ز نا آمده دل نداری دژم
|نه پیچی به کاری که کار تو نیست
|نتازی بدان کو شکار تو نیست
|همه گوش دارید پند مرا
|سخن گفتن سودمند مرا
|بود بر دل هرکسی ارجمند
|که یابند ازو ایمنی از گزند
|زمانی میاسای ز آموختن
|اگر جان همی خواهی افروختن
|چو فرزند باشد به فرهنگ دار
|زمانه ز بازی برو تنگ دار
|همه یاد دارید گفتار ما
|کشیدن بدین کار تیمار ما
|هرآن کس که با داد و روشن دلید
|از آمیزش یکدگر مگسلید
|دل آرام دارید بر چار چیز
|کزو خوبی و سودمندیست نیز
|یکی بیم و آزرم و شرم خدای
|که باشد ترا یاور و رهنمای
|دگر داد دادن تن خویش را
|نگه داشتن دامن خویش را
|به فرمان یزدان دل آراستن
|مرا چون تن خویشتن خواستن
|سه دیگر که پیدا کنی راستی
|بدور افگنی کژی و کاستی
|چهارم که از رای شاه جهان
|نپیچی دلت آشکار و نهان
|ورا چون تن خویش خواهی به مهر
|به فرمان او تازه گردد سپهر
|دلت بسته داری به پیمان اوی
|روان را نپیچی ز فرمان اوی
|برو مهر داری چو بر جان خویش
|چو با داد بینی نگهبان خویش
|غم پادشاهی جهانجوی راست
|ز گیتی فزونی سگالد نه کاست
|گر از کارداران وز لشکرش
|بداند که رنجست بر کشورش
|نیازد به داد او جهاندار نیست
|برو تاج شاهی سزاوار نیست
|سیه کرد منشور شاهنشهی
|ازان پس نباشد ورا فرهی
|چنان دان که بیدادگر شهریار
|بود شیر درنده در مرغزار
|همان زیردستی که فرمان شاه
|به رنج و به کوشش ندارد نگاه
|بود زندگانیش با درد و رنج
|نگردد کهن در سرای سپنج
|اگر مهتری یابد و بهتری
|نیابد به زفتی و کنداوری
|دل زیردستان ما شاد باد
|هم از داد ماگیتی آباد باد
|چو بر تخت بنشست شاه اردشیر
|بشد پیش گاهش یکی مرد پیر
|کجا نام آن پیر خراد بود
|زبان و روانش پر از داد بود
|چنین داد پاسخ که ای شهریار
|انوشه بدی تا بود روزگار
|همیشه بوی شاد و پیروزبخت
|به تو شادمان کشور و تاج و تخت
|به جایی رسیدی که مرغ و دده
|زنند از پس و پیش تختت رده
|بزرگ جهان از کران تا کران
|سرافراز بر تاجور مهتران
|که داند صفت کردن از داد تو
|که داد و بزرگیست بنیاد تو
|همان آفرین در فزایش کنیم
|خدای جهان را نیایش کنیم
|که ما زنده اندر زمان توایم
|به هر کار نیکی گمان توایم
|خریدار دیدار چهر ترا
|همان خوب گفتار و مهر ترا
|تو ایمن بوی کز تو ما ایمنیم
|مبادا که پیمان تو بشکنیم
|تو بستی ره بدسگالان ما
|ز هند و ز چین و همالان ما
|پراگنده شد غارت و جنگ و موش
|نیاید همی جوش دشمن به گوش
|بماناد این شاه تا جاودان
|همیشه سر و کار با موبدان
|نه کس چون تو دارد ز شاهان خرد
|نه اندیشه از رای تو بگذرد
|پیی برفگندی به ایران ز داد
|که فرزند ما باشد از داد شاد
|به جایی رسیدی هم‌اندر سخن
|که نو شد ز رای تو مرد کهن
|خردها فزون شد ز گفتار تو
|جهان گشت روشن به دیدار تو
|بدین انجمن هرک دارد نژاد
|به تو شادمانند وز داد شاد
|توی خلعت ایزدی بخت را
|کلاه و کمر بستن و تخت را
|بماناد این شاه با مهر و داد
|ندارد جهان چون تو خسرو به یاد
|جهان یکسر از رای وز فر تست
|خنک آنک در سایهٔ پر تست
|همیشه سر تخت جای تو باد
|جهان زیر فرمان و رای تو باد
|الا ای خریدار مغز سخن
|دلت برگسل زین سرای کهن
|کجا چون من و چون تو بسیار دید
|نخواهد همی با کسی آرمید
|اگر شهریاری و گر پیشکار
|تو ناپایداری و او پایدار
|چه با رنج باشی چه با تاج و تخت
|ببایدت بستن به فرجام رخت
|اگر ز آهنی چرخ بگدازدت
|چو گشتی کهن نیز ننوازدت
|چو سرو دلارای گردد به خم
|خروشان شود نرگسان دژم
|همان چهرهٔ ارغوان زعفران
|سبک مردم شاد گردد گران
|اگر شهریاری و گر زیردست
|بجز خاک تیره نیابی نشست
|کجا آن بزرگان با تاج و تخت
|کجا آن سواران پیروزبخت
|کجا آن خردمند کندآوران
|کجا آن سرافراز و جنگی سران
|کجا آن گزیده نیاکان ما
|کجا آن دلیران و پاکان ما
|همه خاک دارند بالین و خشت
|خنک آنک جز تخم نیکی نکشت
|نشان بس بود شهریار اردشیر
|چو از من سخن بشنوی یادگیر
|چو سال اندر آمد به هفتاد و هشت
|جهاندار بیدار بیمار گشت
|بفرمود تا رفت شاپور پیش
|ورا پندها داد ز اندازه بیش
|بدانست کامد به نزدیک مرگ
|همی زرد خواهد شدن سبز برگ
|بدو گفت کاین عهد من یاددار
|همه گفت بدگوی را باددار
|سخنهای من چون شنودی بورز
|مگر بازدانی ز ناارز ارز
|جهان راست کردم به شمشیر داد
|نگه داشتم ارج مرد نژاد
|چو کار جهان مر مرا گشت راست
|فزون شد زمین زندگانی بکاست
|ازان پس که بسیار بردیم رنج
|به رنج اندرون گرد کردیم گنج
|شما را همان رنج پیشست و ناز
|زمانی نشیب و زمانی فراز
|چنین است کردار گردان سپهر
|گهی درد پیش آردت گاه مهر
|گهی بخت گردد چو اسپی شموس
|به نعم اندرون زفتی آردت و بوس
|زمانی یکی باره‌ای ساخته
|ز فرهختگی سر برافراخته
|بدان ای پسر کاین سرای فریب
|ندارد ترا شادمان بی‌نهیب
|نگهدار تن باش و آن خرد
|چو خواهی که روزت به بد نگذرد
|چو بر دین کند شهریار آفرین
|برادر شود شهریاری و دین
|نه بی‌تخت شاهیست دینی به پای
|نه بی‌دین بود شهریاری به جای
|دو دیباست یک در دگر بافته
|برآورده پیش خرد تافته
|نه از پادشا بی‌نیازست دین
|نه بی‌دین بود شاه را آفرین
|چنین پاسبانان یکدیگرند
|تو گویی که در زیر یک چادرند
|نه آن زین نه این زان بود بی‌نیاز
|دو انباز دیدیمشان نیک‌ساز
|چو باشد خداوند رای و خرد
|دو گیتی همی مرد دینی برد
|چو دین را بود پادشا پاسبان
|تو این هر دو را جز برادر مخوان
|چو دین‌دار کین دارد از پادشا
|مخوان تا توانی ورا پارسا
|هرانکس که بر دادگر شهریار
|گشاید زبان مرد دینش مدار
|چه گفت آن سخن‌گوی با آفرین
|که چون بنگری مغز دادست دین
|سر تخت شاهی بپیچد سه کار
|نخستین ز بیدادگر شهریار
|دگر آنک بی‌سود را برکشد
|ز مرد هنرمند سر درکشد
|سه دیگر که با گنج خویشی کند
|به دینار کوشد که بیشی کند
|به بخشندگی یاز و دین و خرد
|دروغ ایچ تا با تو برنگذرد
|رخ پادشا تیره دارد دروغ
|بلندیش هرگز نگیرد فروغ
|نگر تا نباشی نگهبان گنج
|که مردم ز دینار یازد به رنج
|اگر پادشا آز گنج آورد
|تن زیردستان به رنج آورد
|کجا گنج دهقان بود گنج اوست
|وگر چند بر کوشش و رنج اوست
|نگهبان بود شاه گنج ورا
|به بار آورد شاخ رنج ورا
|بدان کوش تا دور باشی ز خشم
|به مردی به خواب از گنهکار چشم
|چو خشم آوری هم پشیمان شوی
|به پوزش نگهبان درمان شوی
|هرانگه که خشم آورد پادشا
|سبک‌مایه خواند ورا پارسا
|چو بر شاه زشتست بد خواستن
|بباید به خوبی دل آراستن
|وگر بیم داری به دل یک زمان
|شود خیره رای از بد بدگمان
|ز بخشش منه بر دل اندوه نیز
|بدان تا توان ای پسر ارج چیز
|چنان دان که شاهی بدان پادشاست
|که دور فلک را ببخشید راست
|زمانی غم پادشاهی برد
|رد و موبدش رای پیش آورد
|بپرسد هم از کار بیداد و داد
|کند این سخن بر دل شاه یاد
|به روزی که رای شکار آیدت
|چو یوز درنده به کار آیدت
|دو بازی بهم در نباید زدن
|می و بزم و نخچیر و بیرون شدن
|که تن گردد از جستن می گران
|نگه داشتند این سخن مهتران
|وگر دشمن آید به جایی پدید
|ازین کارها دل بباید برید
|درم دادن و تیغ پیراستن
|ز هر پادشاهی سپه خواستن
|به فردا ممان کار امروز را
|بر تخت منشان بدآموز را
|مجوی از دل عامیان راستی
|که از جست‌وجو آیدت کاستی
|وزیشان ترا گر بد آید خبر
|تو مشنو ز بدگوی و انده مخور
|نه خسروپرست و نه یزدان‌پرست
|اگر پای گیری سر آید به دست
|چنین باشد اندازهٔ عام شهر
|ترا جاودان از خرد باد بهر
|بترس از بد مردم بدنهان
|که بر بدنهان تنگ گردد جهان
|سخن هیچ مگشای با رازدار
|که او را بود نیز انباز و یار
|سخن را تو آگنده دانی همی
|ز گیتی پراگنده خوانی همی
|چو رازت به شهر آشکارا شود
|دل بخردان بی‌مدرا شود
|برآشوبی و سر سبک خواندت
|خردمند گر پیش بنشاندت
|تو عیب کسان هیچ‌گونه مجوی
|که عیب آورد بر تو بر عیب‌جوی
|وگر چیره گردد هوا بر خرد
|خردمندت از مردمان نشمرد
|خردمند باید جهاندار شاه
|کجا هرکسی را بود نیک‌خواه
|کسی کو بود تیز و برترمنش
|بپیچد ز پیغاره و سرزنش
|مبادا که گیرد به نزد تو جای
|چنین مرد گر باشدت رهنمای
|چو خواهی که بستایدت پارسا
|بنه خشم و کین چون شوی پادشا
|هوا چونک بر تخت حشمت نشست
|نباشی خردمند و یزدان‌پرست
|نباید که باشی فراوان سخن
|به روی کسان پارسایی مکن
|سخن بشنو و بهترین یادگیر
|نگر تا کدام آیدت دلپذیر
|سخن پیش فرهنگیان سخته گوی
|گه می نوازنده و تازه‌روی
|مکن خوار خواهنده درویش را
|بر تخت منشان بداندیش را
|هرانکس که پوزش کند بر گناه
|تو بپذیر و کین گذشته مخواه
|همه داده ده باش و پروردگار
|خنک مرد بخشنده و بردبار
|چو دشمن بترسد شود چاپلوس
|تو لشکر بیارای و بربند کوس
|به جنگ آنگهی شو که دشمن ز جنگ
|بپرهیزد و سست گردد به ننگ
|وگر آشتی جوید و راستی
|نبینی به دلش اندرون کاستی
|ازو باژ بستان و کینه مجوی
|چنین دار نزدیک او آب‌روی
|بیارای دل را به دانش که ارز
|به دانش بود تا توانی بورز
|چو بخشنده باشی گرامی شوی
|ز دانایی و داد نامی شوی
|تو عهد پدر با روانت بدار
|به فرزندمان هم‌چنین یادگار
|چو من حق فرزند بگزاردم
|کسی را ز گیتی نیازاردم
|شما هم ازین عهد من مگذرید
|نفس داستان را به بد مشمرید
|تو پند پدر همچنین یاددار
|به نیکی گرای و بدی باد دار
|به خیره مرنجان روان مرا
|به آتش تن ناتوان مرا
|به بد کردن خویش و آزار کس
|مجوی ای پسر درد و تیمار کس
|برین بگذرد سالیان پانصد
|بزرگی شما را به پایان رسد
|بپیچد سر از عهد فرزند تو
|هم‌انکس که باشد ز پیوند تو
|ز رای و ز دانش به یکسو شوند
|همان پند دانندگان نشنوند
|بگردند یکسر ز عهد و وفا
|به بیداد یازند و جور و جفا
|جهان تنگ دارند بر زیردست
|بر ایشان شود خوار یزدان‌پرست
|بپوشند پیراهن بدتنی
|ببالند با کیش آهرمنی
|گشاده شود هرچ ما بسته‌ایم
|ببالاید آن دین که ما شسته‌ایم
|تبه گردد این پند و اندرز من
|به ویرانی آرد رخ این مرز من
|همی خواهم از کردگار جهان
|شناسندهٔ آشکار و نهان
|که باشد ز هر بد نگهدارتان
|همه نیک نامی بود یارتان
|ز یزدان و از ما بر آن کس درود
|که تارش خرد باشد و داد پود
|نیارد شکست اندرین عهد من
|نکوشد که حنظل کند شهد من
|برآمد چهل سال و بر سر دو ماه
|که تا برنهادم به شاهی کلاه
|به گیتی مرا شارستانست شش
|هوا خوشگوار و به زیر آب خوش
|یکی خواندم خورهٔ اردشیر
|که گردد زبادش جوان مرد پیر
|کزو تازه شد کشور خوزیان
|پر از مردم و آب و سود و زیان
|دگر شارستان گندشاپور نام
|که موبد ازان شهر شد شادکام
|دگر بوم میسان و رود فرات
|پر از چشمه و چارپای و نبات
|دگر شارستان برکهٔ اردشیر
|پر از باغ و پر گلشن و آبگیر
|چو رام اردشیرست شهری دگر
|کزو بر سوی پارس کردم گذر
|دگر شارستان اورمزد اردشیر
|هوا مشک بوی و به جوی آب شیر
|روان مرا شادگردان به داد
|که پیروز بادی تو بر تخت شاد
|بسی رنجها بردم اندر جهان
|چه بر آشکار و چه اندر نهان
|کنون دخمه را برنهادیم رخت
|تو بسپار تابوت و پرداز تخت
|بگفت این و تاریک شد بخت اوی
|دریغ آن سر و افسر و تخت اوی
|چنین است آیین خرم جهان
|نخواهد بما برگشادن نهان
|انوشه کسی کو بزرگی ندید
|نبایستش از تخت شد ناپدید
|بکوشی و آری ز هرگونه چیز
|نه مردم نه آن چیز ماند به نیز
|سرانجام با خاک باشیم جفت
|دو رخ را به چادر بباید نهفت
|بیا تا همه دست نیکی بریم
|جهان جهان را به بد نسپرسم
|بکوشیم بر نیک‌نامی به تن
|کزین نام یابیم بر انجمن
|خنک آنک جامی بگیرد به دست
|خورد یاد شاهان یزدان‌پرست
|چو جام نبیدش دمادم شود
|بخسپد بدانگه که خرم شود
|کنون پادشاهی شاپور گوی
|زبان برگشای از می و سور گوی
|بران آفرین کافرین آفرید
|مکان و زمان و زمین آفرید
|هم آرام ازویست و هم کار ازوی
|هم انجام ازویست و فرجام ازوی
|سپهر و زمان و زمین کرده است
|کم و بیش گیتی برآورده است
|ز خاشاک ناچیز تا عرش راست
|سراسر به هستی یزدان گواست
|جز او را مخوان کردگار جهان
|شناسندهٔ آشکار و نهان
|ازو بر روان محمد درود
|بیارانش بر هریکی برفزود
|سرانجمن بد ز یاران علی
|که خوانند او را علی ولی
|همه پاک بودند و پرهیزگار
|سخنهایشان برگذشت از شمار
|کنون بر سخنها فزایش کنیم
|جهان‌آفرین را ستایش کنیم
|ستاییم تاج شهنشاه را
|که تختش درفشان کند ماه را
|خداوند با فر و با بخش و داد
|زمانه به فرمان او گشت شاد
|خداوند گوپال و شمشیر و گنج
|خداوند آسانی و درد و رنج
|جهاندار با فر و نیکی‌شناس
|که از تاج دارد به یزدان سپاس
|خردمند و زیبا و چیره‌سخن
|جوانی بسال و بدانش کهن
|همی مشتری بارد از ابر اوی
|بتازیم در سایهٔ فر اوی
|به رزم آسمان را خروشان کند
|چو بزم آیدش گوهرافشان کند
|چو خشم آورد کوه ریزان شود
|سپهر از بر خاک لرزان شود
|پدر بر پدر شهریارست و شاه
|بنازد بدو گنبد هور و ماه
|بماناد تا جاودان نام اوی
|همه مهتری باد فرجام اوی
|سر نامه کردم ثنای ورا
|بزرگی و آیین و رای ورا
|ازو دیدم اندر جهان نام نیک
|ز گیتی ورا باد فرجام نیک
|ز دیدار او تاج روشن شدست
|ز بدها ورا بخت جوشن شدست
|بنازد بدو مردم پارسا
|هم‌انکس که شد بر زمین پادشا
|هوا روشن از بارور بخت اوی
|زمین پایهٔ نامور تخت اوی
|به رزم اندرون ژنده پیل بلاست
|به بزم اندرون آسمان وفاست
|چو در رزم رخشان شود رای اوی
|همی موج خیزد ز دریای اوی
|به نخچیر شیران شکار وی‌اند
|دد و دام در زینهار وی‌اند
|از آواز گرزش همی روز جنگ
|بدرد دل شیر و چرم پلنگ
|سرش سبز باد و دلش پر ز داد
|جهان بی‌سر و افسر او مباد
|چو شاپور بنشست بر تخت داد
|کلاه دلفروز بر سر نهاد
|شدند انجمن پیش او بخردان
|بزرگان فرزانه و موبدان
|چنین گفت کای نامدار انجمن
|بزرگان پردانش و رای‌زن
|منم پاک فرزند شاه اردشیر
|سرایندهٔ دانش و یادگیر
|همه گوش دارید فرمان من
|مگردید یکسر ز پیمان من
|وزین هرچ گویم پژوهش کنید
|وگر خام گویم نکوهش کنید
|چو من دیدم اکنون به سود و زیان
|دو بخشش نهاده شد اندر میان
|یکی پادشا پاسبان جهان
|نگهبان گنج کهان و مهان
|وگر شاه با داد و فرخ پیست
|خرد بی‌گمان پاسبان ویست
|خرد پاسبان باشد و نیک‌خواه
|سرش برگذارد ز ابر سیاه
|همه جستنش داد و دانش بود
|ز دانش روانش به رامش بود
|دگر آنک او بزمون خرد
|بکوشد بمه ردی و گرد آورد
|به دانش ز یزدان شناسد سپاس
|خنک مرد دانا و یزدان‌شناس
|به شاهی خردمند باشد سزا
|به جای خرد زر شود بی‌بها
|توانگر شود هرک خشنود گشت
|دل آرزو خانهٔ دود گشت
|کرا آرزو بیش تیمار بیش
|بکوش ونیوش و منه آز پیش
|به آسایش و نیک‌نامی گرای
|گریزان شو از مرد ناپاک رای
|به چیز کسان دست یازد کسی
|که فرهنگ بهرش نباشد بسی
|مرا بر شما زان فزونست مهر
|که اختر نماید همی بر سپهر
|همان رسم شاه بلند اردشیر
|بجای آورم با شما ناگزیر
|ز دهقان نخواهم جز از سی یکی
|درم تا به لشکر دهم اندکی
|مرا خوبی و گنج آباد هست
|دلیری و مردی و بنیاد هست
|ز چیز کسان بی‌نیازیم نیز
|که دشمن شود مردم از بهر چیز
|بر ما شما را گشتاده‌ست راه
|به مهریم با مردم نیک‌خواه
|بهر سو فرستیم کارآگهان
|بجوییم بیدار کار جهان
|نخواهیم هرگز بجز آفرین
|که بر ما کنند از جهان‌آفرین
|مهان و کهان پاک برخاستند
|زبان را به خوبی بیاراستند
|به شاپور بر آفرین خواندند
|زبرجد به تاجش برافشاندند
|همی تازه شد رسم شاه اردشیر
|بدو شاد گشتند برنا و پیر
|وزان پس پراگنده شد آگهی
|که بیکار شد تخت شاهنشهی
|به مرد اردشیر آن خردمند شاه
|به شاپور بسپرد گنج و سپاه
|خروشی برآمد ز هر مرز و بوم
|ز قیدافه برداشتند باژ روم
|چو آگاهی آمد به شاپور شاه
|بیاراست کوس و درفش و سپاه
|همی راند تا پیش التوینه
|سپاهی سبک بی‌نیاز از بنه
|سپاهی ز قیدافه آمد برون
|که از گرد خورشید شد تیره‌گون
|ز التوینه هم‌چنین لشکری
|بیامد سپهدارشان مهتری
|برانوش بد نام آن پهلوان
|سواری سرافراز و روشن‌روان
|کجا بود بر قیصران ارجمند
|کمند افگنی نامداری بلند
|چو برخاست آواز کوس از دو روی
|ز قلب اندر آمد گو نامجوی
|وزین سو بشد نامدرای دلیر
|کجا نام او بود گرزسپ شیر
|برآمد ز هر دو سپه کوس و غو
|بجنبید در قلبگه شاه نو
|ز بس نالهٔ بوق و هندی درای
|همی چرخ و ماه‌اندر آمد ز جای
|تبیره ببستند بر پشت پیل
|همی‌بر شد آوازشان بر دو میل
|زمین جنب جنبان شد و پر ز گرد
|چو آتش درخشان سنان نبرد
|روانی کجا با خرد بود جفت
|ستاره همی بارد از چرخ گفت
|برانوش جنگی به قلب اندرون
|گرفتار شد با دلی پر ز خون
|وزان رومیان کشته شد سه هزار
|بالتوینه در صف کارزار
|هزار و دو سیصد گرفتار شد
|دل جنگیان پر ز تیمار شد
|فرستاد قیصر یکی یادگیر
|به نزدیک شاپور شاه اردشیر
|که چندین تو از بهر دینار خون
|بریزی تو با داور رهنمون
|چه گویی چو پرسند روز شمار
|چه پوزش کنی پیش پروردگار
|فرستیم باژی چنان هم که بود
|برین نیز دردی نباید فزود
|همان نیز با باژ فرمان کنیم
|ز خویشان فراوان گروگان کنیم
|ز التوینه بازگردی رواست
|فرستیم با باژ هرچت هواست
|همی بود شاپور تا باژ و ساو
|فرستاد قیصر ده انبان گاو
|غلام و پرستار رومی هزار
|گرانمایه دیبا نه اندر شمار
|بالتوینه در ببد روز هفت
|ز روم اندر آمد به اهواز رفت
|یکی شارستان نام شاپور گرد
|برآورد و پرداخت در روز ارد
|همی برد سالار زان شهر رنج
|بپردخت بسیار با رنج گنج
|یکی شارستان بود آباد بوم
|بپردخت بهر اسیران روم
|در خوزیان دارد این بوم و بر
|که دارند هرکس بروبر گذر
|به پارس اندرون شارستان بلند
|برآورد پاکیزه و سودمند
|یکی شارستان کرد در سیستان
|در آنجای بسیار خرماستان
|که یک نیم او کرده بود اردشیر
|دگر نیم شاپور گرد و دلیر
|کهن دژ به شهر نشاپور کرد
|که گویند با داد شاپور کرد
|همی برد هر سو برانوش را
|بدو داشتی در سخن گوش را
|یکی رود بد پهن در شوشتر
|که ماهی نکردی بروبر گذر
|برانوش را گفت گر هندسی
|پلی ساز آنجا چنانچون رسی
|که ما بازگردیم و آن پل به جای
|بماند به دانایی رهنمای
|به رش کرده بالای این پل هزار
|بخواهی ز گنج آنچ آید به کار
|تو از دانشی فیلسوفان روم
|فراز آر چندی بران مرز و بوم
|چو این پل برآید سوی خان خویش
|برو تازیان باش مهمان خویش
|ابا شادمانی و با ایمنی
|ز بد دور وز دست اهریمنی
|به تدبیر آن پل باستاد مرد
|فراز آوریدش بران کارکرد
|بپردخت شاپور گنجی بران
|که زان باشد آسانی مردمان
|چو شد شه برانوش کرد آن تمام
|پلی کرد بالا هزارانش گام
|چو شد پل تمام او ز ششتر برفت
|سوی خان خود روی بنهاد تفت
|همی بود شاپور با داد و رای
|بلنداختر و تخت شاهی به جای
|چو سی سال بگذشت بر سر دو ماه
|پراگنده شد فر و اورنگ شاد
|بفرمود تا رفت پیش اورمزد
|بدو گفت کای چون گل اندر فرزد
|تو بیدار باش و جهاندار باش
|جهاندیدگان را خریدار باش
|نگر تا به شاهی ندارد امید
|بخوان روز و شب دفتر جمشید
|بجز داد و خوبی مکن در جهان
|پناه کهان باش و فر مهان
|به دینار کم ناز و بخشنده باش
|همان دادده باش و فرخنده باش
|مزن بر کم‌آزار بانگ بلند
|چو خواهی که بختت بود یارمند
|همه پند من سربسر یادگیر
|چنان هم که من دارم از اردشیر
|بگفت این و رنگ رخش زرد گشت
|دل مرد برنا پر از درد گشت
|چه سازی همی زین سرای سپنج
|چه نازی به نام و چه نازی به گنج
|ترا تنگ تابوت بهرست و بس
|خورد گنج تو ناسزاوار کس
|نگیرد ز تو یاد فرزند تو
|نه نزدیک خویشان و پیوند تو
|ز میراث دشنام باشدت بهر
|همه زهر شد پاسخ پای‌زهر
|به یزدان گرای و سخن زو فزای
|که اویست روزی ده و رهنمای
|درود تو بر گور پیغمبرش
|که صلوات تاجست بر منبرش
|سر گاه و دیهیم شاه اورمزد
|بیارایم اکنون چو ماه اورمزد
|ز شاهی برو هیچ تاوان نبود
|ازان بد که عهدش فراوان نبود
|چو بنشست شاه اورمزد بزرگ
|به آبشخور آمد همی میش و گرگ
|چنین گفت کای نامور بخردان
|جهان گشته و کار دیده ردان
|بکوشیم تا نیکی آریم و داد
|خنک آنک پند پدر کرد یاد
|چو یزدان نیکی‌دهش نیکوی
|بما داد و تاج سر خسروی
|به نیکی کنم ویژه انبازتان
|نخواهم که بی من بود رازتان
|بدانید کان کو منی فش بود
|بر مهتران سخت ناخوش بود
|ستیره بود مرد را پیش رو
|بماند نیازش همه ساله نو
|همان رشک شمشیر نادان بود
|همیشه برو بخت خندان بود
|دگر هرک دارد ز هر کار ننگ
|بود زندگانی و روزیش تنگ
|در آز باشد دل سفله مرد
|بر سفلگان تا توانی مگرد
|هرانکس که دانش نیابی برش
|مکن ره‌گذر تازید بر درش
|به مرد خردمند و فرهنگ و رای
|بود جاودان تخت شاهی به پای
|دلت زنده باشد به فرهنگ و هوش
|به بد در جهان تا توانی مکوش
|خرد همچو آبست و دانش زمین
|بدان کاین جدا و آن جدا نیست زین
|دل شاه کز مهر دوری گرفت
|اگر بازگردد نباشد شگفت
|هرانکس که باشد مرا زیردست
|همه شادمان باد و یزدان‌پرست
|به خشنودی کردگار جهان
|خرد یار باد آشکار و نهان
|خردمند گر مردم پارسا
|چو جایی سخن راند از پادشا
|همه سخته باید که راند سخن
|که گفتار نیکو نگردد کهن
|نباید که گویی بجز نیکوی
|وگر بد سراید نگر نشنوی
|ببیند دل پادشا راز تو
|همان بشنود گوش آواز تو
|چه گفت آن سخن‌گوی پاسخ نیوش
|که دیوار دارد به گفتار گوش
|همه انجمن خواندند آفرین
|بران شاه بینادل و پاک‌دین
|پراگنده گشت آن بزرگ انجمن
|همه شاد زان سرو سایه فگن
|همان رسم شاپور شاه اردشیر
|همی داشت آن شاه دانش‌پذیر
|جهانی سراسر بدو گشت شاد
|چه نیکو بود شاه با بخش و داد
|همی راند با شرم و با داد کار
|چنین تا برآمد برین روزگار
|بگسترد کافور بر جای مشک
|گل و ارغوان شد به پالیز خشک
|سهی سرو او گشت همچون کمان
|نه آن بود کان شاه را بدگمان
|نبود از جهان شاد بس روزگار
|سرآمد بران دادگر شهریار
|چو دانست کز مرگ نتوان گریخت
|بسی آب خونین ز دیده بریخت
|بگسترد فرش اندر ایوان خویش
|بفرمود کامدش بهرام پیش
|بدو گفت کای پاک‌زاده پسر
|به مردی و دانش برآورده سر
|به من پادشاهی نهادست روی
|که رنگ رخم کرد همرنگ موی
|خم آورد بالای سرو سهی
|گل سرخ را داد رنگ بهی
|چو روز تو آمد جهاندار باش
|خردمند باش و بی‌آزار باش
|نگر تا نپیچی سر از دادخواه
|نبخشی ستمکارگان را گناه
|زبان را مگردان به گرد دروغ
|چو خواهی که تاج از تو گیرد فروغ
|روانت خرد باد و دستور شرم
|سخن گفتن خوب و آواز نرم
|خداوند پیروز یار تو باد
|دل زیردستان شکار تو باد
|بنه کینه و دور باش از هوا
|مبادا هوا بر تو فرمانرا
|سخن چین و بی‌دانش و چاره‌گر
|نباید که یابد به پیشت گذر
|ز نادان نیابی جز از بتری
|نگر سوی بی‌دانشان ننگری
|چنان دان که بی‌شرم و بسیارگوی
|نبیند به نزد کسی آب‌روی
|خرد را مه و خشم را بنده‌دار
|مشو تیز با مرد پرهیزگار
|نگر تا نگردد به گرد تو آز
|که آز آورد خشم و بیم و نیاز
|همه بردباری کن و راستی
|جدا کن ز دل کژی و کاستی
|بپرهیز تا بد نگرددت نام
|که بدنام گیتی نبیند به کام
|ز راه خرد ایچ گونه متاب
|پشیمانی آرد دلت را شتاب
|درنگ آورد راستیها پدید
|ز راه خرد سر نباید کشید
|سر بردباران نیاید به خشم
|ز نابودنیها بخوابند چشم
|وگر بردباری ز حد بگذرد
|دلاور گمانی به سستی برد
|هرانکس که باشد خداوند گاه
|میانجی خرد را کند بر دو راه
|نه سستی نه تیزی به کاراندرون
|خرد باد جان ترا رهنمون
|نگه دار تا مردم عیب‌جوی
|نجوید به نزدیک تو آب‌روی
|ز دشمن مکن دوستی خواستار
|وگر چند خواند ترا شهریار
|درختی بود سبز و بارش کبست
|وگر پای گیری سر آید به دست
|اگر در فرازی و گر در نشیب
|نباید نهادن سر اندر فریب
|به دل نیز اندیشهٔ بد مدار
|بداندیش را بد بود روزگار
|سپهبد کجا گشت پیمان‌شکن
|بخندد بدو نامدار انجمن
|خردگیر کرایش جان تست
|نگهدار گفتار و پیمان تست
|هم آرایش تاج و گنج و سپاه
|نمایندهٔ گردش هور و ماه
|نگر تا نسازی ز بازوی گنج
|که بر تو سرآید سرای سپنج
|مزن رای جز با خردمند مرد
|از آیین شاهان پیشی مگرد
|به لشکر بترسان بداندیش را
|به ژرفی نگه کن پس و پیش را
|ستاینده‌ای کو ز بهر هوا
|ستاید کسی را همی ناسزا
|شکست تو جوید همی زان سخن
|ممان تا به پیش تو گردد کهن
|کسی کش ستایش بیاید به کار
|تو او را ز گیتی به مردم مدار
|که یزدان ستایش نخواهد همی
|نکوهیده را دل بکاهد می
|هرانکس که او از گنهکار چشم
|بخوابید و آسان فرو برد خشم
|فزونیش هر روز افزون شود
|شتاب آورد دل پر از خون شود
|هرانکس که با آب دریا نبرد
|بجوید نباشد خردمند مرد
|کمان دار دل را زبانت چو تیر
|تو این گفته‌های من آسان مگیر
|گشاد پرت باشد و دست راست
|نشانه بنه زان نشان کت هواست
|زبان و خرد با دلت راست کن
|همی ران ازان سان که خواهی سخن
|هرانکس که اندر سرش مغز بود
|همه رای و گفتار او نغز بود
|هرانگه که باشی تو با رای‌زن
|سخنها بیارای بی‌انجمن
|گرت رای با آزمایش بود
|همه روزت اندر فزایش بود
|شود جانت از دشمن آژیرتر
|دل و مغز و رایت جهانگیرتر
|کسی را کجا پیش رو شد هوا
|چنان دان که رایش نگیرد نوا
|اگر دوست یابد ترا تازه‌روی
|بیفزاید این نام را رنگ و بوی
|تو با دشمنت رو پر آژنگ دار
|بداندیش را چهره بی‌رنگ دار
|به ارزانیان بخش هرچت هواست
|که گنج تو ارزانیان را سزاست
|بکش جان و دل تا توانی ز رشک
|که رشک آورد گرم و خونین سرشک
|هرانگه که رشک آورد پادشا
|نکوهش کند مردم پارسا
|چو اندرز بنوشت فرخ دبیر
|بیاورد و بنهاد پیش وزیر
|جهاندار برزد یکی باد سرد
|پس آن لعل رخسارگان کرد زرد
|چو رنگین رخ تاجور تیره شد
|ازان درد بهرام دل خیره شد
|چهل روز بد سوکوار و نژند
|پر از گرد و بیکار تخت بلند
|چنین بود تا بود گردان سپهر
|گهی پر ز درد و گهی پر ز مهر
|تو گر باهشی مشمر او را به دوست
|کجا دست یابد بدردت پوست
|شب اورمزد آمد و ماه دی
|ز گفتن بیاسای و بردار می
|کنون کار دیهیم بهرام ساز
|که در پادشاهی نماند دراز
|چو بهرام بنشست بر تخت زر
|دل و مغز جوشان ز مرگ پدر
|همه نامداران ایرانیان
|برفتند پیشش کمر بر میان
|برو خواندند آفرین خدای
|که تا جای باشد تو مانی به جای
|که تاج کیی تارکت را سزاست
|پدر بر پدر پادشاهی تراست
|رخ بدسگالان تو زرد باد
|وزان رفته جان تو بی‌درد باد
|چنین داد پاسخ که ای مهتران
|سواران جنگی و کنداوران
|ز دهقان وز مرد خسروپرست
|به گیتی سوی بد میازید دست
|بدانید کاین چرخ ناپایدار
|نه پرورده داند نه پروردگار
|سراسر ببندید دست از هوا
|هوا را مدارید فرمانروا
|کسی کو بپرهیزد از بدکنش
|نیالاید اندر بدیها تنش
|بدین سوی همواره خرم بود
|گه رفتن آیدش بی‌غم بود
|پناهی بود گنج را پادشا
|نوازندهٔ مردم پارسا
|تن شاه دین را پناهی بود
|که دین بر سر او کلاهی بود
|خنک آنک در خشم هشیارتر
|همان بر زمین او بی‌آزارتر
|گه دست تنگی دلی شاد و راد
|جهان بی‌تن مرد دانا مباد
|چو بر دشمنی بر توانا بود
|به پی نسپرد ویژه دانا بود
|ستیزه نه نیک آید از نامجوی
|بپرهیز و گرد ستیزه مپوی
|سپاهی و دهقان و بیکار شاه
|چنان دان که هر سه ندارند راه
|به خواب اندرست آنک بیکار بود
|پشیمان شود پس چو بیدار بود
|ز گفتار نیکو و کردار زشت
|ستایش نیابی نه خرم بهشت
|همه نام جویید و نیکی کنید
|دل نیک پی مردمان مشکنید
|مرا گنج و دینار بسیار هست
|بزرگی و شاهی و نیروی دست
|خورید آنک دارید و آن را که نیست
|بداند که با گنج ما او یکیست
|سر بدرهٔ ما گشادست باز
|نباید نشستن کس اندر نیاز
|برو نیز بگذشت سال دراز
|سر تاجور اندر آمد به گاز
|یکی پور بودش دلارام بود
|ورا نام بهرام بهرام بود
|بیاورد و بنشاندش زیر تخت
|بدو گفت کای سبز شاخ درخت
|نبودم فراوان من از تخت شاد
|همه روزگار تو فرخنده باد
|سراینده باش و فزاینده باش
|شب و روز بارامش و خنده باش
|چنان رو که پرسند روز شمار
|نپیچی سر از شرم پروردگار
|به داد و دهش گیتی آباد دار
|دل زیردستان خود شاد دار
|که برکس نماند جهان جاودان
|نه بر تاجدار و نه بر موبدان
|تو از چرخ گردان مدان این ستم
|چو از باد چندی گذاری به دم
|به سه سال و سه ماه و بر سر سه روز
|تهی ماند زو تخت گیتی فروز
|چو بهرام گیتی به بهرام داد
|پسر مر ورا دخمه آرام داد
|چنین بود تا بود چرخ بلند
|به انده چه داری دلت را نژند
|چه گویی چه جویی چه شاید بدن
|برین داستانی نشاید زدن
|روانت گر از آز فرتوت نیست
|نشست تو جز تنگ تابوت نیست
|اگر مرگ دارد چنین طبع گرگ
|پر از می یکی جام خواهم بزرگ
|چو بهرام در سوک بهرامشاه
|چهل روز ننهاد بر سر کلاه
|برفتند گردان بسیار هوش
|پر از درد با ناله و با خروش
|نشستند با او به سوک و به درد
|دو رخ زرد و لبها شده لاژورد
|وزان پس بشد موبد پاک‌رای
|که گیرد مگر شاه بر گاه جای
|به یک هفته با او بکوشید سخت
|همی بود تا بر نشست او به تخت
|چو بنشست بهرام بر تخت داد
|برسم کیان تاج بر سر نهاد
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|فروزندهٔ گردش روزگار
|فزایندهٔ دانش و راستی
|گزایندهٔ کژی و کاستی
|خداوند کیوان و گردان سپهر
|ز بنده نخواهد بجز داد و مهر
|ازان پس چنین گفت کای بخردان
|جهاندیده و پاک‌دل موبدان
|شما هرک دارید دانش بزرگ
|مباشید با شهریاران سترگ
|به فرهنگ یازد کسی کش خرد
|بود روشن و مردمی پرورد
|سر مردمی بردباری بود
|چو تندی کند تن به خواری بود
|هرانکس که گشت ایمن او شاد شد
|غم و رنج با ایمنی باد شد
|توانگر تر آن کو دلی راد داشت
|درم گرد کردن به دل باد داشت
|اگر نیستت چیز لختی بورز
|که بی‌چیز کس را ندارند ارز
|مروت نیابد کرا چیز نیست
|همان جاه نزد کسش نیز نیست
|چو خشنود باشی تن‌آسان شوی
|وگر آز ورزی هراسان شوی
|نه کوشیدنی کان برآرد به رنج
|روان را به پیچاند از آز گنج
|ز کار زمانه میانه گزین
|چو خواهی که یابی بداد آفرین
|چو خشنود داری جهان را به داد
|توانگر بمانی و از داد شاد
|همه ایمنی باید و راستی
|نباید به داد اندرون کاستی
|چو شادی بکاهی بکاهد روان
|خرد گردد اندر میان ناتوان
|چو شد پادشاهیش بر سال بیست
|یکی کم برو زندگانی گریست
|شد آن تاجور شاه با خاک جفت
|ز خرم جهان دخمه بودش نهفت
|جهان را چنین است آیین و ساز
|ندارد به مرگ از کسی چنگ باز
|پسر بود او را یکی شادکام
|که بهرام بهرامیان داشت نام
|بیامد نشست از بر تخت شاد
|کلاه کیانی به سر بر نهاد
|کنون کار بهرام بهرامیان
|بگویم تو بشنو به جان و روان
|چو بنشست بهرام بهرامیان
|ببست از پی داد و بخشش میان
|به تاجش زبرجد برافشاندند
|همی نام کرمان شهش خواندند
|چنین گفت کز دادگر یک خدای
|خرد بادمان بهره و داد و رای
|سرای سپنجی نماند به کس
|ترا نیکوی باد فریادرس
|به نیکی گراییم و فرمان کنیم
|به داد و دهش دل گروگان کنیم
|که خوبی و زشتی ز ما یادگار
|بماند تو جز تخم نیکی مکار
|چو شد پادشاهیش بر چار ماه
|برو زار بگریست تخت و کلاه
|زمانه برین سان همی بگذرد
|پیش مردم آزور بشمرد
|می لعل پیش آور ای روزبه
|چو شد سال گوینده بر شست و سه
|چو بهرام دانست کامدش مرگ
|نهنگی کجا بشکرد پیل و کرگ
|جهان را به فرزند بسپرد و گفت
|که با مهتران آفرین باد جفت
|بنوش و بباز و بناز و ببخش
|مکن روز بر تاج و بر تخت دخش
|چو برگشت بهرام را روز و بخت
|به نرسی سپرد آن زمان تاج و تخت
|چنین است و این را بی‌اندازه دان
|گزاف فلک هر زمان تازه دان
|کنون کار نرسی بگویم همی
|ز دل زنگ و زنگار شویم همی
|چو نرسی نشست از بر تخت عاج
|به سر بر نهاد آن سزاوار تاج
|همه مهتران با نثار آمدند
|ز درد پدر سوکوار آمدند
|بریشان سپهدار کرد آفرین
|که ای مهربانان باداد و دین
|بدانید کز کردگار جهان
|چنین رفت کار آشکار و نهان
|که ما را فزونی خرد داد و شرم
|جوانمردی و داد و آواز نرم
|همان ایمنی شادمانی بود
|کرا ز اخترش مهربانی بود
|خردمند مرد ار ترا دوست گشت
|چنان دان که با تو ز یک پوست گشت
|تو کردار خوب از توانا شناس
|خرد نیز نزدیک دانا شناس
|دلیری ز هشیار بودن بود
|دلاور به جای ستودن بود
|هرانکس که بگریزد از کارکرد
|ازو دور شد نام و ننگ و نبرد
|همان کاهلی مردم از بددلیست
|هم‌آواز آن بددلی کاهلیست
|همی زیست نه سال با رای و پند
|جهان را سخن گفتنش سودمند
|چو روزش فراز آمد و بخت شوم
|شد آن ترگ پولاد بر سان موم
|دوان شد به بالینش شاه اورمزد
|به رخشانی لاله اندر فرزد
|که فرزند آن نامور شاه بود
|فرزوان چو در تیره شب ماه بود
|بدو گفت کای نازدیده جوان
|مبر دست سوی بدی تا توان
|تو از جای بهرام و نرسی به بخت
|سزاوار تاجی و زیبای تخت
|بدین زور و بالا و این فر و یال
|بهر دانش از هرکسی بی‌همال
|مبادا که تاج از تو گریان شود
|دل انجمن بر تو بریان شود
|جهان را به آیین شاهان بدار
|چو آمختی از پاک پروردگار
|به فرجام هم روز تو بگذرد
|سپهر روانت به پی بسپرد
|چنان رو که پرسند پاسخ کنی
|به پاسخ‌گری روز فرخ کنی
|بگفت این و چادر به سر درکشید
|یکی بادسرد از جگر برکشید
|همان روز گفتی که نرسی نبود
|همان تخت و دیهیم و کرسی نبود
|چو بر گاه رفت اورمزد بزرگ
|ز نخچیر کوتاه شد چنگ گرگ
|جهان را همی داشت با ایمنی
|نهان گشت کردار آهرمنی
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|توانا و دانا و پروردگار
|شب و روز و گردان سپهر آفرید
|چو بهرام و کیوان و مهر آفرید
|ازویست پیروزی و فرهی
|دل و داد و دیهیم شاهنشهی
|همیشه دل ما پر از داد باد
|دل زیردستان به ما شاد باد
|ستایش نیابد سر سفله مرد
|بر سفلگان تا توانی مگرد
|همان نیز با مرد بدخواه رای
|اگر پندگیری به نیکی گرای
|ز بخشش هرانکس که جوید سپاس
|نخواندش بخشنده یزدان‌شناس
|ستاننده گر ناسپاست نیز
|سزد گر ندارد کس او را به چیز
|هراسان بود مردم سخت‌کار
|که او را نباشد کسی دوستدار
|وگر سستی آرد به کار اندرون
|نخواند ورا رای‌زن رهنمون
|گر از کاهلان یار خواهی به کار
|نباشی جهانجوی و مردم‌شمار
|نگر خویشتن را نداری بزرگ
|وگر گاه یابی نگردی سترگ
|چو بدخو شود مرد درویش خوار
|همی بیند آن از بد روزگار
|همه‌ساله بیکار و نالان ز بخت
|نه رای و نه دانش نه زیبای تخت
|وگر بازگیرند ازو خواسته
|شود جان و مغز و دلش کاسته
|به بی چیزی و بدخویی یازد اوی
|ندارد خرد گردن افرازد اوی
|نه چیز و نه دانش نه رای و هنر
|نه دین و نه خشنودی دادگر
|شما را شب و روز فرخنده باد
|بداندیش را جان پراگنده باد
|برو مهتران آفرین ساختند
|خود از سوک شاهان بپرداختند
|چو نه سال بگذشت بر سر سپهر
|گل زرد شد آن چو گلنار چهر
|غمی شد ز مرگ آن سر تاجور
|بمرد و به شاهی نبودش پسر
|چنان نامور مرد شیرین‌سخن
|به نوی بشد زین سرای کهن
|چنین بود تا بود چرخ روان
|توانا به هر کار و ما ناتوان
|چهل روز سوکش همی داشتند
|سر گاه او خوار بگذاشتند
|به چندین زمان تخت بیکار بود
|سر مهتران پر ز تیمار بود
|نگه کرد موبد شبستان شاه
|یکی لاله رخ دید تابان چو ماه
|سر مژه چون خنجر کابلی
|دو زلفش چو پیچان خط مغولی (؟)
|مسلسل یک اندر دگر بافته
|گره بر زده سرش برتافته
|پری چهره را بچه اندر نهان
|ازان خوب‌رخ شادمان شد جهان
|چهل روزه شد رود و می خواستند
|یکی تخت شاهی بیاراستند
|به سر برش تاجی برآویختند
|بران تاج زر و درم ریختند
|چهل روز بگذشت بر خوب‌چهر
|یکی کودک آمد چو تابنده مهر
|ورا موبدش نام شاپور کرد
|بران شادمانی یکی سور کرد
|تو گفتی همی فره ایزدیست
|برو سایهٔ رایت بخردیست
|برفتند گردان زرین کمر
|بیاویختند از برش تاج زر
|چو آن خرد را سیر دادند شیر
|نوشتند پس در میان حریر
|چهل روزه را زیر آن تاج زر
|نهادند بر تخت فرخ پدر
|به شاهی برو آفرین خواندند
|همه مهتران گوهر افشاندند
|یکی موبدی بود شهرو به نام
|خردمند و شایسته و شادکام
|بیامد به کرسی زرین نشست
|میان پیش او بندگی را ببست
|جهان را همی داشت با داد و رای
|سپه را به هر نیک و بد رهنمای
|پراگنده گنج و سپاه ورا
|بیاراست ایوان و گاه ورا
|چنین تا برآمد برین پنج سال
|برافراخت آن کودک خرد یال
|نشسته شبی شاه در طیسفون
|خردمند موبد به پیش اندرون
|بدانگه که خورشید برگشت زرد
|پدید آمد آن چادر لاژورد
|خروش آمد از راه اروندرود
|به موبد چنین گفت هست این درود
|چنین گفت موبد بران شاه خرد
|که ای پاک‌دل نیک پی شاه گرد
|کنون مرد بازاری و چاره جوی
|ز کلبه سوی خانه بنهاد روی
|چو بر دجله بر یکدگر بگذرند
|چنین تنگ پل را به پی بسپرند
|بترسد چنین هرکس از بیم کوس
|چنین برخروشند چون زخم کوس
|چنین گفت شاپور با موبدان
|که ای پرهنر نامور بخردان
|پلی دیگر اکنون بباید زدن
|شدن را یکی راه باز آمدن
|بدان تا چنین زیردستان ما
|گر از لشکری در پرستان ما
|به رفتن نباشند زین سان به رنج
|درم داد باید فراوان ز گنج
|همه موبدان شاد گشتند سخت
|که سبز آمد آن نارسیده درخت
|یکی پل بفرمود موبد دگر
|به فرمان آن کودک تاجور
|ازو شادمان شد دل مادرش
|بیاورد فرهنگ جویان برش
|به زودی به فرهنگ جایی رسید
|کز آموزگاران سراندر کشید
|چو بر هفت شد رسم میدان نهاد
|هم‌آورد و هم رسم چوگان نهاد
|بهشتم شد آیین تخت و کلاه
|تو گفتی کمر بست بهرامشاه
|تن خویش را از در فخر کرد
|نشستنگه خود به اصطخر کرد
|بر آیین فرخ نیاکان خویش
|گزیده سرافراز و پاکان خویش
|چو یک چند بگذشت بر شاه روز
|فروزنده شد تاج گیتی فروز
|ز غسانیان طایر شیردل
|که دادی فلک را به شمشیر دل
|سپاهی ز رومی و از قادسی
|ز بحرین و از کرد وز پارسی
|بیامد به پیرامن طیسفون
|سپاهی ز اندازه بیش اندرون
|به تاراج داد آن همه بوم و بر
|کرا بود با او پی و پا و پر
|ز پیوند نرسی یکی یادگار
|کجا نوشه بد نام آن نوبهار
|بیامد به ایوان آن ماه‌روی
|همه طیسفون گشت پر گفت‌وگوی
|ز ایوانش بردند و کردند اسیر
|که دانا نبودند و دانش‌پذیر
|چو یک سال نزدیک طایر بماند
|ز اندیشگان دل به خون در نشاند
|ز طایر یکی دختش آمد چو ماه
|تو گفتی که نرسیست با تاج و گاه
|پدر مالکه نام کردش چو دید
|که دختش همی مملکت را سزید
|چو شاپور را سال شد بیست و شش
|مهی‌وش کیی گشت خورشیدفش
|به دشت آمد و لشکرش را بدید
|ده و دو هزار از یلان برگزید
|ابا هر یکی بادپایی هیون
|به پیش اندرون مرد صد رهنمون
|هیون برنشستند و اسپان به دست
|برفتند گردان خسروپرست
|ازان پس ابا ویژگان برنشست
|میان کیی تاختن را بببست
|برفت از پس شاه غسانیان
|سرافراز طایر هژبر ژیان
|فراوان کس از لشکر او بکشت
|چو طایر چنان دید بنمود پشت
|برآمد خروشیدن داروگیر
|ازیشان گرفتند چندی اسیر
|که اندازهٔ آن ندانست کس
|برفتند آن ماندگان زان سپس
|حصاری شدند آن سپه در یمن
|خروش آمد از کودک و مرد و زن
|بیاورد شاپور چندان سپاه
|که بر مور و بر پشه بربست راه
|ورا با سپاهش به دژ در بیافت
|در جنگ و راه گریزش نیافت
|شب و روز یک ماهشان جنگ بود
|سپه را به دژ بر علف تنگ بود
|به شبگیر شاپور یل برنشست
|همی رفت جوشان کمانی به دست
|سیه جوشن خسروی در برش
|درفشان درفش سیه بر سرش
|ز دیوار دژ مالکه بنگرید
|درفش و سر نامداران بدید
|چو گل رنگ رخسار و چون مشک موی
|به رنگ طبرخون گل مشک بوی
|بشد خواب و آرام زان خوب چهر
|بر دایه شد با دلی پر ز مهر
|بدو گفت کین شاه خورشیدفش
|که ایدر بیامد چنین کینه‌کش
|بزرگی او چون نهان منست
|جهان خوانمش کو جهان منست
|پیامی ز من نزد شاپور بر
|به رزم آمدست او ز من سور بر
|بگویش که با تو ز یک گوهرم
|هم از تخم نرسی کنداورم
|همان نیز با کین نه هم گوشه‌ام
|که خویش توام دختر نوشه‌ام
|مرا گر بخواهی حصار آن تست
|چو ایوان بیابی نگار آن تست
|برین کار با دایه پیمان کنی
|زبان در بزرگی گروگان کنی
|بدو دایه گفت آنچ فرمان دهی
|بگویم بیارمت زو آگهی
|چو شب در زمین پادشاهی گرفت
|ز دریا به دریا سپاهی گرفت
|زمین تیره‌گون کوه چون نیل شد
|ستاره به کردار قندیل شد
|تو گویی که شمعست سیصدهزار
|بیاویخته ز آسمان حصار
|بشد دایه لرزان پر از ترس و بیم
|ز طایر همی شد دلش بدو نیم
|چو آمد به نزدیک پرده‌سرای
|خرامید نزدیک آن پاک‌رای
|بدو گفت اگر نزد شاهم بری
|بیابی ز من تاج و انگشتری
|هشیوار سالار بارش ببرد
|ز دهلیز پرده بر شاه گرد
|بیامد زمین را به مژگان برفت
|سخن هرچ بشنید با شاه گفت
|ز گفتار او شاد شد شهریار
|بخندید و دینار دادش هزار
|دو یاره یکی طوق و انگشتری
|ز دیبای چینی و از بربری
|چنین داد پاسخ که با ماه روی
|به خوبی سخنها فراوان بگوی
|بگویش که گفت او به خورشید و ماه
|به زنار و زردشت و فرخ کلاه
|که هر چیز کز من بخواهی همی
|گر از پادشاهی بکاهی همی
|ز من هیچ بد نشنود گوش تو
|نجویم جدایی ز آغوش تو
|خریدارم او را به تخت و کلاه
|به فرمان یزدان و گنج و سپاه
|چو بشنید پاسخ هم اندر زمان
|ز پرده بیامد بر دژ دوان
|شنیده بران سرو سیمین بگفت
|که خورشید ناهید را گشت جفت
|ز بالا و دیدار شاپور شاه
|بگفت آنچ آمد به تابنده ماه
|ز خاور چو خورشید بنمود تاج
|گل زرد شد بر زمین رنگ ساج
|ز گنجور دستور بستد کلید
|خورش خانه و خمهای نبید
|بدژدر هرانکس که بد مهتری
|وزان جنگیان رنج دیده سری
|خورشها فرستاد و چندی نبید
|هم از بویها نرگس و شنبلید
|پرستندهٔ باده را پیش خواند
|به خوبی سخنها فراوان براند
|بدو گفت کامشب تویی باده‌ده
|به طایر همه بادهٔ ساده ده
|همان تا بدارند باده به دست
|بدان تا بخسپند و گردند مست
|بدو گفت ساقی که من بنده‌ام
|به فرمان تو در جهان زنده‌ام
|چو خورشید بر باختر گشت زرد
|شب تیره گفتش که از راه برد
|می خسروی خواست طایر به جام
|نخستین ز غسانیان برد نام
|چو بگذشت یک پاس از تیره شب
|بیاسود طایر ز بانگ جلب
|برفتند یکسر سوی خوابگاه
|پرستندگان را بفرمود شاه
|که با کس نگوید سخن جز براز
|نهانی در دژ گشادند باز
|بدان شاه شاپور خود چشم داشت
|از آواز مستان به دل خشم داشت
|چو شمع از در دژ بیفروخت گفت
|که گشتیم با بخت بیدار جفت
|مر آن ماه‌رخ را به پرده‌سرای
|بفرمود تا خوب کردند جای
|سپه را همه سر به سر گرد کرد
|گزین کرد مردان ننگ و نبرد
|به باره برآورد چندی سوار
|هرانکس که بود از در کارزار
|به دژ در شد و کشتن اندرگرفت
|همه گنجهای کهن برگرفت
|سپه بود با طایر اندر حصار
|همه مست خفته فزون از هزار
|دگر خفته آسیمه برخاستند
|به هر جای جنگی بیاراستند
|ازیشان کس از بیم ننمود پشت
|بسی نامور شاه ایران بکشت
|چو شد طایر اندر کف او اسیر
|بیامد برهنه دوان ناگزیر
|به چنگ وی آمد حصار و بنه
|گرفتار شد مردم بدتنه
|ببود آن شب و بامداد پگاه
|چو خورشید بنمود زرین کلاه
|یکی تخت پیروزه اندر حصار
|به آیین نهادند و دادند بار
|چو از بارپردخته شد شهریار
|به نزدیک او شد گل نوبهار
|ز یاقوت سرخ افسری بر سرش
|درفشان ز زربفت چینی برش
|بدانست کای جادوی کار اوست
|بدو بد رسیدن ز کردار اوست
|چنین گفت کای شاه آزاد مرد
|نگه کن که که فرزند با من چه کرد
|چنین گفت شاپور بدنام را
|که از پرده چون دخت بهرام را
|بیاری و رسوا کنی دوده را
|برانگیزی آن کین آسوده را
|به دژخیم فرمود تا گردنش
|زند به آتش اندر بسوزد تنش
|سر طایر از ننگ در خون کشید
|دو کتف وی از پشت بیرون کشید
|هرانکس کجا یافتی از عرب
|نماندی که با کس گشادی دو لب
|ز دو دست او دور کردی دو کفت
|جهان ماند از کار او در شگفت
|عرابی ذوالاکتاف کردش لقب
|چو از مهره بگشاد کفت عرب
|وزانجا یگه شد سوی پارس باز
|جهانی همه برد پیشش نماز
|برین نیز بگذشت چندی سپهر
|وزان پس دگرگونه بنمود چهر
|چنان بد که یک روز با تاج و گنج
|همی داشت از بودنی دل به رنج
|ز تیره شب اندر گذشته سه پاس
|بفرمود تا شد ستاره‌شناس
|بپرسیدش از تخت شاهنشهی
|هم از رنج وز روزگار بهی
|منجم بیاورد صلاب را
|بینداخت آرامش و خواب را
|نگه کرد روشن به قلب اسد
|که هست او نماینده فتح و جد
|بدان تا رسد پادشا را بدی
|فزاید بدو فره ایزدی
|چو دیدند گفتندش ای پادشا
|جهانگیر و روشن‌دل و پارسا
|یکی کار پیش است با رنج و درد
|نیارد کس آن بر توبر یاد کرد
|چنین داد شاپور پاسخ بدوی
|که ای مرد داننده و راه‌جوی
|چه چارست تا این ز من بگذرد
|تنم اختر بد به پی نسپرد
|ستاره‌شمر گفت کای شهریار
|ازین گردش چرخ ناپایدار
|به مردی و دانش نیابی گذر
|خردمند گر مرد پرخاشخر
|بباشد همه بودنی بی‌گمان
|نتابیم با گردش آسمان
|چنین داد پاسخ گرانمایه شاه
|که دادار باشد ز هر بد نگاه
|که گردان بلند آسمان آفرید
|توانایی و ناتوان آفرید
|بگسترد بر پادشاهیش داد
|همی بود یک چند بی‌رنج و شاد
|چو آباد شد زو همه مرز و بوم
|چنان آرزو کرد کاید به روم
|ببیند که قیصر سزاوار هست
|ابا لشکر و گنج و نیروی دست
|همان راز بگشاد با کدخدای
|یک پهلوان گرد با داد و رای
|همه راز و اندیشه با او بگفت
|همی داشت از هرکس اندر نهفت
|چنین گفت کاین پادشاهی به داد
|بدارید کزداد باشید شاد
|شتر خواست پرمایه ده کاروان
|به هر کاروان بر یکی ساروان
|ز دینار وز گوهران بار کرد
|ازان سی شتر بار دینار کرد
|بیامد پراندیشه ز آبادبوم
|همی رفت زین سان سوی مرز روم
|یکی روستا بود نزدیک شهر
|که دهقان و شهری بدو بود بهر
|بیامد به خان یکی کدخدای
|بپرسید کاید مرا هست جای
|برو آفرین کرد مهتر بسی
|که چون تو نیابیم مهمان کسی
|ببود آن شب و خورد و بخشید چیز
|ز دهقان بسی آفرین یافت نیز
|سپیده برآمد بنه برنهاد
|سوی خانهٔ قیصر آمد چو باد
|بیامد به نزدیک سالار بار
|برو آفرین کرد و بردش نثار
|بپرسید و گفتش چه مردی بگوی
|که هم شاه‌شاخی و هم شاه‌روی
|چنین داد پاسخ که ای پادشا
|یکی پارسی مردم و پارسا
|به بازارگانی برفتم ز جز
|یکی کاروان دارم از خز و بز
|کنون آمدستم بدین بارگاه
|مگر نزد قیصر گشاینده راه
|ازین بار چیزی کش اندر خورست
|همه گوهر و آلت لشکرست
|پذیرد سپارد به گنجور گنج
|بدان شاد باشم ندارم به رنج
|دگر را فروشم به زر و به سیم
|به قیصر پناهم نپیچم ز بیم
|بخرم هرانچم بباید ز روم
|روم سوی ایران ز آباد بوم
|ز درگاه برخاست مرد کهن
|بر قیصر آمد بگفت این سخن
|بفرمود تا پرده برداشتند
|ز در سوی قیصرش بگذاشتند
|چو شاپور نزدیک قیصر رسید
|بکرد آفرینی چنان چون سزید
|نگه کرد قیصر به شاپور گرد
|ز خوبی دل و دیده او را سپرد
|بفرمود تا خوان و می ساختند
|ز بیگانه ایوان بپرداختند
|جفادیده ایرانیی بد به روم
|چنانچون بود مرد بیداد و شوم
|به قیصر چنین گفت کای سرفراز
|یکی نو سخن بشنو از من به راز
|که این نامور مرد بازارگان
|که دیبا فروشد به دینارگان
|شهنشاه شاپور گویم که هست
|به گفتار و دیدار و فر و نشست
|چو بشنید قیصر سخن تیره شد
|همی چشمش از روی او خیره شد
|نگهبانش برکرد و با کس نگفت
|همی داشت آن راز را در نهفت
|چو شد مست برخاست شاپور شاه
|همی داشت قیصر مر او را نگاه
|بیامد نگهبان و او را گرفت
|که شاپور نرسی توی ای شگفت
|به جای زنان برد و دستش ببست
|به مردی ز دام بلا کس نجست
|چو زین باره دانش نیاید به بر
|چه باید شمار ستاره‌شمر
|بر مست شمعی همی سوختند
|به زاریش در چرم خر دوختند
|همی گفت هرکس که این شوربخت
|همی پوست خر جست و بگذاشت تخت
|یکی خانه‌ای بود تاریک و تنگ
|ببردند بدبخت را بی‌درنگ
|بدان جای تنگ اندر انداختند
|در خانه را قفل بر ساختند
|کلیدش به کدبانوی خانه داد
|تنش را بدان چرم بیگانه داد
|به زن گفت چندان دهش نان و آب
|که از داشتن زو نگیرد شتاب
|اگر زنده ماند به یک چندگاه
|بداند مگر ارج تخت و کلاه
|همان تخت قیصر نیایدش یاد
|کسی را کجا نیست قیصر نژاد
|زن قیصر آن خانه را در ببست
|به ایوان دگر جای بودش نشست
|یکی ماه‌رخ بود گنجور اوی
|گزیده به هر کار دستور اوی
|که ز ایرانیان داشتی او نژاد
|پدر بر پدر بر همی داشت یاد
|کلید در خانه او را سپرد
|به چرم اندرون بسته شاپور گرد
|همان روز ازان مرز لشکر براند
|ورا بسته در پوست آنجا بماند
|چو قیصر به نزدیک ایران رسید
|سپه یک به یک تیغ کین برکشید
|از ایران همی برد رومی اسیر
|نبود آن یلان را کسی دستگیر
|به ایران زن و مرد و کودک نماند
|همان چیز بسیار و اندک نماند
|نبود آگهی در میان سپاه
|نه مرده نه زنده ز شاپور شاه
|گریزان همه شهر ایران ز روم
|ز مردم تهی شد همه مرز و بوم
|از ایران بی‌اندازه ترسا شدند
|همه مرز پیش سکوبا شدند
|چنین تا برآمد برین چندگاه
|به ایران پراگنده گشته سپاه
|به روم آنک شاپور را داشتی
|شب و روز تنهاش نگذاشتی
|کنیزک نبودی ز شاپور شاد
|ازان کش ز ایرانیان بد نژاد
|شب و روز زان چرم گریان بدی
|دل او ز شاپور بریان بدی
|بدو گفت روزی که ای خوب روی
|چه مردی مترس ایچ با من بگوی
|که در چرم چو نازک اندام تو
|همی بگسلد خواب و آرام تو
|چو سروی بدی بر سرش گرد ماه
|بران ماه کرسی ز مشک سیاه
|کنون چنبری گشت بالای سرو
|تن پیل وارت به کردار غرو
|دل من همی بر تو بریان شود
|دو چشمم شب و روز گریان شود
|بدین سختی اندر چه جویی همی
|که راز تو با من نگویی همی
|بدو گفت شاپور کای خوب‌چهر
|گرت هیچ بر من بجنبید مهر
|به سوگند پیمانت خواهم یکی
|کزان نگذری جاودان اندکی
|نگویی به بدخواه راز مرا
|کنی یاد درد و گداز مرا
|بگویم ترا آنچ درخواستی
|به گفتار پیدا کنم راستی
|کنیزک به دادار سوگند خورد
|به زنار شماس هفتاد گرد
|به جان مسیحا و سوک صلیب
|به دارای ایران گشته مصیب
|که راز تو با کس نگویم ز بن
|نجویم همی بتری زین سخن
|همه راز شاپور با او بگفت
|بماند آن سخن نیک و بد در نهفت
|بدو گفت اکنون چو فرمان دهی
|بدین راز من دل گروگان دهی
|سر از بانوان برتر آید ترا
|جهان زیر پای اندر آید ترا
|به هنگام نان شیرگرم آوری
|بپوشی سخن نرم نرم‌آوری
|به شیر اندر آغارم این چرم خر
|که این چرم گردد به گیتی سمر
|پس از من بسی سالیان بگذرد
|بگوید همی هرک دارد خرد
|کنیزک همی خواستی شیر گرم
|نهانی ز هرکس به آواز نرم
|چو کشتی یکی جام برداشتی
|بر آتش همی تیز بگذاشتی
|به نزدیک شاپور بردی نهان
|نگفتی نهان با کس اندر جهان
|دو هفته سپهر اندرین گشته شد
|به فرجام چرم خر آغشته شد
|چو شاپور زان پوست آمد برون
|همه دل پر از درد و تن پر ز خون
|چنین گفت پس با کنیزک به راز
|که ای پاک بینادل و نیک‌ساز
|یکی چاره باید کنون ساختن
|ز هر گونه اندیشه انداختن
|که ما را گذر باشد از شهر روم
|مباد آفرین بر چنین مرز و بوم
|کنیزک بدو گفت فردا پگاه
|شوند این بزرگان سوی جشنگاه
|یکی جشن باشد به روم اندرون
|که مرد و زن و کودک آید برون
|چو کدبانو از شهر بیرون شود
|بدان جشن خرم به هامون شود
|شود جای خالی و من چاره‌جوی
|بسازم نترسم ز پتیاره گوی
|دو اسپ و دو گوپال و تیر و کمان
|به پیش تو آرم به روشن روان
|ببست اندر اندیشه دل را نخست
|از آخر دو اسپ گرانمایه جست
|همان تیغ و گوپال و برگستوان
|همان جوشن و مغفر هندوان
|به اندیشه دل را به جای آورید
|خرد را بران رهنمای آورید
|چو از باختر چشمه اندر کشید
|شب آن چادر قار بر سر کشید
|پراندیشه شد جان شاپور شاه
|که فردا چه سازد کنیزک پگاه
|چو بر زد سر از برج شیر آفتاب
|ببالید روز و بپالود خواب
|به جشن آمدند آنک بودی به شهر
|بزرگان جوینده از جشن بهر
|کنیزک سوی چاره بنهاد روی
|چنانچون بود مردم چاره‌جوی
|چو ایوان خالی به چنگ آمدش
|دل شیر و چنگ و پلنگ آمدش
|دو اسپ گرانمایه ز آخر ببرد
|گزیده سلیح سواران گرد
|ز دینار چندانک بایست نیز
|ز خوشاب و یاقوت و هرگونه چیز
|چو آمد همه ساز رفتن به جای
|شب آمد دو تن راست کردند رای
|سوی شهر ایران نهادند روی
|دو خرم نهان شاد و آرامجوی
|شب و روز یکسر همی تاختند
|به خواب و به خوردن نپرداختند
|برین‌گونه از شهر بر خورستان
|همی راند تا کشور سورستان
|چو اسب و تن از تاختن گشت سست
|فرود آمدن را همی جای جست
|دهی خرم آمد به پیشش به راه
|پر از باغ و میدان و پر جشنگاه
|تن از رنج خسته گریزان ز بد
|بیامد در باغبانی بزد
|بیامد دمان مرد پالیزبان
|که هم نیک‌دل بود و هم میزبان
|دو تن دیده با نیزه و درع و خود
|ز شاپور پرسید هست این درود
|بدین بیگهی از کجا خاستی
|چنین تاختن را بیاراستی
|بدو گفت شاپور کای نیک‌خواه
|سخن چند پرسی ز گم کرده راه
|یک مرد ایرانیم راه‌جوی
|گریزان بدین مرز بنهاده روی
|پر از دردم از قیصر و لشکرش
|مبادا که بینم سر و افسرش
|گر امشب مرا میزبانی کنی
|هشیواری و مرزبانی کنی
|برآنم که روزی به کار آیدت
|درختی که کشتی به بار آیدت
|بدو باغبان گفت کین خان تست
|تن باغبان نیز مهمان تست
|بدان چیز کاید مرا دست‌رس
|بکوشم بیارم نگویم به کس
|فرود آمد از باره شاپور شاه
|کنیزک همی رفت با او به راه
|خورش ساخت چندان زن باغبان
|ز هر گونه چندانک بودش توان
|چو نان خورده شد کار می ساختند
|سبک مایه جایی بپرداختند
|سبک باغبان می به شاپور داد
|که بردار ازان کس که آیدت یاد
|بدو گفت شاپور کای میزبان
|سخن‌گوی و پرمایه پالیزبان
|کسی کو می آرد نخست او خورد
|چو بیشش بود سالیان و خرد
|تو از من به سال اندکی برتری
|تو باید که چون می دهی می خوری
|بدو باغبان گفت کای پرهنر
|نخست آن خورد می که با زیب‌تر
|تو باید که باشی برین پیش رو
|که پیری به فرهنگ و بر سال نو
|همی بود تاج آید از موی تو
|همی رنگ عاج آید از روی تو
|بخندید شاپور و بستد نبید
|یکی باد سرد از جگر برکشید
|به پالیزبان گفت کای پاک‌دین
|چه آگاهی استت ز ایران زمین
|چنین دادپاسخ که ای برمنش
|ز تو دور بادا بد بدکنش
|به بدخواه ما باد چندان زیان
|که از قیصر آمد به ایرانیان
|از ایران پراگنده شد هرک بود
|نماند اندران بوم کشت و درود
|ز بس غارت و کشتن مرد و زن
|پراگنده گشت آن بزرگ انجمن
|وزیشان بسی نیز ترسا شدند
|به زنار پیش سکوبا شدند
|بس جاثلیقی به سر بر کلاه
|به دور از بر و بوم و آرامگاه
|بدو گفت شاپور شاه اورمزد
|که رخشان بدی همچو ماه اورمزد
|کجا شد که قیصر چنین چیره شد
|ز بخت آب ایرانیان تیره شد
|بدو باغبان گفت کای سرفراز
|ترا جاودان مهتری باد و ناز
|ازو مرده و زنده جایی نشان
|نیامد به ایران بدان سرکشان
|هرانکس که بودند ز آبادبوم
|اسیرند سرتاسر اکنون به روم
|برین زار بگریست پالیزبان
|که بود آن زمان شاه را میزبان
|بدو میزان گفت کایدر سه روز
|بباشی بود خانه گیتی فروز
|که دانا زد این داستان از نخست
|که هرکس که آزرم مهمان نجست
|نباشد خرد هیچ نزدیک اوی
|نیاز آورد بخت تاریک اوی
|بباش و بیاسای و می خور به کام
|چو گردد دلت رام بر گوی نام
|بدو گفت شاپور کری رواست
|به مابر کنون میزبان پادشاست
|ببود آن شب و خورد و گفت و شنید
|سپیده چو از کوه سر بر کشید
|چو زرین درفشی برآورد راغ
|بر میهمان شد خداوند باغ
|بدو گفت روز تو فرخنده باد
|سرت برتر از بر بارنده باد
|سزای تومان جایگاهی نبود
|به آرام شایسته گاهی نبود
|چو مهمان درویش باشی خورش
|نیابی نه پوشیدن و پرورش
|بدو گفت شاپور کای نیک‌بخت
|من این خانه بگزیدم از تاج و تخت
|یکی زند واست آر با بر سمت
|به زمزم یکی پاسخی پرسمت
|بیاورد هرچش بفرمود شاه
|بیفزود نزدیک شه پایگاه
|به زمزم بدو گفت برگوی راست
|کجا موبد موبد اکنون کجاست
|چنین داد پاسخ ورا باغبان
|که ای پاک‌دل مرد شیرین‌زبان
|دو چشمم ز جایی که دارم نشست
|بدان خانهٔ موبدان موبه دست
|نهانی به پالیزبان گفت شاه
|که از مهتر ده گل مهره خواه
|چو بشنید زو این سخن باغبان
|گل و مشک و می خواست و آمد دمان
|جهاندار بنهاد بر گل نگین
|بدان باغبان داد و کرد آفرین
|بدو گفت کین گل به موبد سپار
|نگر تا چه گوید همه گوش دار
|سپیده دمان مرد با مهر شاه
|بر موبد موبد آمد پگاه
|چو نزدیک درگاه موبد رسید
|پراگنده گردان و در بسته دید
|به آواز زان بارگه بار خواست
|چو بگشاد در باغبان رفت راست
|چو آمد به نزدیک موبد فراز
|بدو مهر بنمود و بردش نماز
|چو موبد نگه کرد و آن مهره دید
|ز شادی دل رای‌زن بردمید
|وزان پس بران نام چندی گریست
|بدان باغبان گفت کاین مهر کیست
|چنین داد پاسخ که ای نامدار
|نشسته به خان منست این سوار
|یکی ماه با وی چو سرو سهی
|خردمند و با زیب و با فرهی
|بدو گفت موبد که ای نامجوی
|نشان که دارد به بالا و روی
|بدو باغبان گفت هرکو بهار
|بدیدست سرو از لب جویبار
|دو بازو به کردار ران هیون
|برش چون بر شیر و چهرش چو خون
|همی رنگ شرم آید از مهر اوی
|همی زیب تاج آید از چهر اوی
|چو پالیزبان گفت و موبد شنید
|به روشن روان مرد دانا بدید
|که آن شیردل مرد جز شاه نیست
|همان چهر او جز در گاه نیست
|فرستاده‌ای جست روشن‌روان
|فرستاد موبد بر پهلوان
|که پیدا شد آن فر شاپور شاه
|تو از هر سوی انجمن کن سپاه
|فرستادهٔ موبد آمد دوان
|ز جایی که بد تا در پهلوان
|بگفت آنک در باغ شادی و بخت
|شکفته شد آن خسروانی درخت
|سپهبد ز گفتار او گشت شاد
|دلش پر ز کین گشت و لب پر ز باد
|به دادار گفت ای جهاندار راست
|پرستش کنی جز ترا ناسزاست
|که دانست هرگز که شاپور شاه
|ببیند سپه نیز و او را سپاه
|سپاس از تو ای دادگر یک خدای
|جهاندار و بر نیکویی رهنمای
|چو شب برکشید آن درفش سیاه
|ستاره پدید آمد از گرد ماه
|فراز آمد از هر سوی لشکری
|به جایی که بد در جهان مهتری
|سوی سورستان سربرافراختند
|یگان و دوگانه همی تاختند
|به درگاه پالیزبان آمدند
|به شادی بر میزبان آمدند
|چو لشکر شد آسوده بر درسرای
|به نزدیک شاه آمد آن پاک‌رای
|به شاه جهان گفت پس میزبان
|خجستست بر ماه پالیزبان
|سپاه انجمن شد بدین درسرای
|نگه کن کنون تا چه آیدت رای
|بفرمود تا برگشادند راه
|اگر چه فرومایه بد جایگاه
|چو رفتند نزدیک آن نامجوی
|یکایک نهادند بر خاک روی
|مهان را همه شاه در بر گرفت
|ز بدها خروشیدن اندر گرفت
|بگفت آنک از چرم خر دیده بود
|سخنهای قیصر که بشنیده بود
|هم آزادی آن بت خوب‌چهر
|بگفت آنچ او کرد پیدا ز مهر
|کزو یافتم جان و از کردگار
|که فرخنده بادا برو روزگار
|وگر شهریاری و فرخنده‌ای
|بود بندهٔ پرهنر بنده‌ای
|منم بنده این مهربان بنده را
|گشاده‌دل و نازپرورده را
|ز هر سو که اکنون سپاه منست
|وگر پادشاهی و راه منست
|همه کس فرستید و آگه کنید
|طلایه پراگنده بر ره کنید
|ببندید ویژه ره طیسفون
|نباید که آگاهی آید برون
|چو قیصر بیابد ز ما آگهی
|که بیدار شد فر شاهنشهی
|بیاید سپاه مرا برکند
|دل و پشت ایرانیان بشکند
|کنون ما نداریم پایاب اوی
|نه پیچیم با بخت شاداب اوی
|چو موبد بیاید بیارد سپاه
|ز لشکر ببندیم بر پشه راه
|بسازیم و آرایشی نو کنیم
|نهانی مگر باغ بی‌خو کنیم
|بباید به هر گوشه‌ای دیده‌بان
|طلایه به روز و به شب پاسبان
|ازان پس نمانیم از رومیان
|کسی خسپد ایمن گشاده‌میان
|بسی برنیامد برین روزگار
|که شد مردم لشکری شش هزار
|فرستاد شاپور کارآگهان
|سوی طیسفون کاردیده مهان
|بدان تا ز قیصر دهند آگهی
|ازان برز درگاه با فرهی
|برفتند کارآگهان ناگهان
|نهفته بجستند کار جهان
|بدیدند هرگونه بازآمدند
|بر شاه گردن‌فراز آمدند
|که قیصر ز می خوردن و از شکار
|همی هیچ نندیشد از کارزار
|سپاهش پراگنده از هر سوی
|به تاراج کردن به هر پهلوی
|نه روزش طلایه نه شب پاسبان
|سپاهش همه چون رمه بی‌شبان
|نبیند همی دشمن از هیچ روی
|پسند آمدش زیستن برزوی
|چو شاپور بشنید زان شاد شد
|همه رنجها بر دلش باد شد
|گزین کرد ز ایرانیان سه هزار
|زره‌دار و برگستوان ور سوار
|شب تیره جوشن به بر در کشید
|سپه را سوی طیسفون برکشید
|به تیره شبان تیز بشتافتی
|چو روشن شدی روی برتافتی
|همی راندی در بیابان و کوه
|بران راه بی‌راه خود با گروه
|فزون از دو فرسنگ پیش سپاه
|همی دیده‌بان بود بی‌راه و راه
|چنین تا به نزدیکی طیسفون
|طلایه همی راند پیش اندرون
|به لشکر گه آمد گذشته دو پاس
|ز قیصر نبودش به دل در هراس
|ازان مرز بشنید آواز کوس
|غو پاسبانان چو بانگ خروس
|پر از خیمه یک دشت و خرگاه بود
|ازان تاختن خود که آگاه بود
|ز می مست قیصر به پرده‌سرای
|ز لشکر نبود اندران مرز جای
|چو گیتی چنان دید شاپور گرد
|عنان کیی بارگی را سپرد
|سپه را به لشکرگه اندر کشید
|بزد دست و گرز گران برکشید
|به ابر اندر آمد دم کرنای
|جرنگیدن گرز و هندی درای
|دهاده برآمد ز هر پهلوی
|چکاچاک برخاست از هر سوی
|تو گفتی همی آسمان بترکید
|ز خورشید خون بر هوا برچکید
|درفشیدن کاویانی درفش
|شب تیره و تیغهای بنفش
|تو گفتی هوا تیغ بارد همی
|جهان یکسره میغ دارد همی
|ز گرد سپه کوه شد ناپدید
|ستاره همی دامن اندرکشید
|سراپردهٔ قیصر بی‌هنر
|همی کرد شاپور زیر و زبر
|به هر گوشه‌ای آتش اندر زدند
|همی آسمان بر زمین بر زدند
|سرانجام قیصر گرفتار شد
|وزو اختر نیک بیزار شد
|وزان خیمه‌ها نامداران اوی
|دلیر و گزیده سواران اوی
|گرفتند بسیار و کردند بند
|چنین است کردار چرخ بلند
|گهی زو فراز آید و گه نشیب
|گهی شادمانی و گاهی نهیب
|بی‌آزاری و مردمی بهترست
|کرا کردگار جهان یاورست
|چو شب دامن روز اندر کشید
|درفش خور آمد ز بالا پدید
|بفرمود شاپور تا شد دبیر
|قلم خواست و انقاس و مشک و حریر
|نوشتند نامه به هر مهتری
|به هر پادشاهی و هر کشوری
|سرنامه کرد آفرین مهان
|ز ما بنده بر کردگار جهان
|که اوراست بر نیکویی دست‌رس
|به نیرو نیازش نیاید به کس
|همو آفرینندهٔ روزگار
|به نیکی همو باشد آموزگار
|چو قیصر که فرمان یزدان بهشت
|به ایران بجز تخم زشتی نکشت
|به زاری همی بند ساید کنون
|چو جان را نبودش خرد رهنمون
|همان تاج ایران بدو در سپرد
|ز گیتی بجز نام زشتی نبرد
|گسسته شد آن لشکر و بارگاه
|به نیروی یزدان که بنمود راه
|هرانکس که باشد ز رومی به شهر
|ز شمشیر باید که یابند بهر
|همه داد جویید و فرمان کنید
|به خوبی ز سر باز پیمان کنید
|هیونی بر آمد ز هر سو دمان
|ابا نامهٔ شاه روشن روان
|ز لشکرگه آمد سوی طیسفون
|بی‌آزار بنشست با رهنمون
|چو تاج نیاکانش بر سر نهاد
|ز دادار نیکی دهش کرد یاد
|بفرمود تا شد به زندان دبیر
|به انقاس بنوشت نام اسیر
|هزار و صد و ده برآمد شمار
|بزرگان روم آنک بد نامدار
|همه خویش و پیوند قیصر بدند
|به روم اندرون ویژه مهتر بدند
|جهاندار ببریدشان دست و پای
|هرانکس که بد بر بدی رهنمای
|بفرمود تا قیصر روم را
|بیارند سالار آن بوم را
|بشد روزبان دست قیصرکشان
|ز زندان بیاورد چون بیهشان
|جفادیده چون روی شاپور دید
|سرشکش ز دیده به رخ بر چکید
|بمالید رنگین رخش بر زمین
|همی کرد بر تاج و تخت آفرین
|زمین را سراسر به مژگان برفت
|به موی و به روی گشت با خاک جفت
|بدو گفت شاه ای سراسر بدی
|که ترسایی و دشمن ایزدی
|پسر گویی آنرا کش انباز نیست
|ز گیتیش فرجام و آغاز نیست
|ندانی تو گفتن سخن جز دروغ
|دروغ آتشی بد بود بی‌فروغ
|اگر قیصری شرم و رایت کجاست
|به خوبی دل رهنمایت کجاست
|چرا بندم از چرم خر ساختی
|بزرگی به خاک اندر انداختی
|چو بازارگانان به بزم آمدم
|نه با کوس و لشکر به رزم آمدم
|تو مهمان به چرم خر اندر کنی
|به ایران گرایی و لشکر کنی
|ببینی کنون جنگ مردان مرد
|کزان پس نجویی به ایران نبرد
|بدو گفت قیصر که ای شهریار
|ز فرمان یزدان که یابد گذار
|ز من بخت شاها خرد دور کرد
|روانم بر دیو مزدور کرد
|مکافات بد گر کنی نیکوی
|به گیتی درون داستانی شوی
|که هرگز نگردد کهن نام تو
|برآید به مردی همه کام تو
|اگر یابم از تو به جان زینهار
|به چشمم شود گنج و دینار خوار
|یکی بنده باشم به درگاه تو
|نجویم جز آرایش گاه تو
|بدو شاه گفت ای بد بی‌هنر
|چرا کردی این بوم زیر و زبر
|کنون هرک بردی ز ایران اسیر
|همه باز خواهم ز تو ناگزیر
|دگر خواسته هرچ بردی به روم
|مبادا که بینی تو آن بوم شوم
|همه یکسر از خانه بازآوری
|بدین لشکر سرفراز آوری
|از ایران هرانجا که ویران شدست
|کنام پلنگان و شیران شدست
|سراسر برآری به دینار خویش
|بیابی مکافات کردار خویش
|دگر هرک کشتی ز ایرانیان
|بجویی ز روم از نژاد کیان
|به یک تن ده از روم تاوان دهی
|روان را به پیمان گروگان دهی
|نخواهم بجز مرد قیصرنژاد
|که باشند با ما بدین بوم شاد
|دگر هرچ ز ایران بریدی درخت
|نبرد درخت گشن نیک‌بخت
|بکاری و دیوارها برکنی
|ز دلها مگر خشم کمتر کنی
|کنون من به بندی ببندم ترا
|ز چرم خران کی پسندم ترا
|گرین هرچ گفتم نیاری به جای
|بدرند چرمت ز سر تا به پای
|دو گوشش به خنجر بدو شاخ کرد
|به یک جای بینیش سوراخ کرد
|مهاری به بینی او برنهاد
|چو شاپور زان چرم خر کرد یاد
|دو بند گران برنهادش به پای
|ببردش همان روزبان باز جای
|عرض‌گاه و دیوان بیاراستند
|کلید در گنجها خواستند
|سپاه انجمن شد چو روزی بداد
|سرش پر ز کین و دلش پر ز باد
|از ایران همی راند تا مرز روم
|هرانکس که بود اندران مرز و بوم
|بکشتند و خانش همی سوختند
|جهانی به آتش برافروختند
|چو آگاهی آمد ز ایران به روم
|که ویران شد آن مرز آباد بوم
|گرفتار شد قیصر نامدار
|شب تیره اندر صف کارزار
|سراسر همه روم گریان شدند
|وز آواز شاپور بریان شدند
|همی گفت هرکس که این بد که کرد
|مگر قیصر آن ناجوانمرد مرد
|ز قیصر یکی که برادرش بود
|پدر مرده و زنده مادرش بود
|جوانی کجا یانسش بود نام
|جهانجوی و بخشنده و شادکام
|شدند انجمن لشکری بر درش
|درم داد پرخاشجو مادرش
|بدو گفت کین برادر بخواه
|نبینی که آمد ز ایران سپاه
|چو بشنید یانس بجوشید و گفت
|که کین برادر نشاید نهفت
|بزد کوس و آورد بیرون صلیب
|صلیب بزرگ و سپاهی مهیب
|سپه را چو روی اندرآمد به روی
|بی‌آرام شد مردم کینه‌جوی
|رده برکشیدند و برخاست غو
|بیامد دوان یانس پیش رو
|برآمد یکی ابر و گردی سیاه
|کزان تیرگی دیده گم کرد راه
|سپه را به یک روی بر کوه بود
|دگر آب زانسو که انبوه بود
|بدین گونه تا گشت خورشید زرد
|ز هر سو همی خاست گرد نبرد
|بکشتند چندانک روی زمین
|شد از جوشن کشتگان آهنین
|چو از قلب شاپور لشکر براند
|چپ و راستش ویژگان را بخواند
|چو با مهتران گرم کرد اسپ شاه
|زمین گشت جنبان و پیچان سپاه
|سوی لشکر رومیان حمله برد
|بزرگش یکی بود با مرد خرد
|بدانست یانس که پایاب شاه
|ندارد گریزان بشد با سپاه
|پس‌اندر همی تاخت شاپور گرد
|به گرد از هوا روشنایی ببرد
|به هر جایگه بر یکی توده کرد
|گیاها به مغز سر آلوده کرد
|ازان لشکر روم چندان بکشت
|که یک دشت سر بود بی‌پای و پشت
|به هامون سپاه و چلیپا نماند
|به دژها صلیب و سکوبا نماند
|ز هر جای چندان غنیمت گرفت
|که لشکر همی ماند زو در شگفت
|ببخشید یکسر همه بر سپاه
|جز از گنج قیصر نبد بهر شاه
|کجا دیده‌بد رنج از گنج اوی
|نه هم گوشه بد گنج با رنج اوی
|همه لشکر روم گرد آمدند
|ز قیصر همی داستانها زدند
|که ما را چنو نیز مهتر مباد
|به روم اندرون نام قیصر مباد
|به روم اندرون جای مذبح نماند
|صلیب و مسیح و موشح نماند
|چو زنار قسیس شد سوخته
|چلیپا و مطران برافروخته
|کنون روم و قنوج ما را یکیست
|چو آواز دین مسیح اندکیست
|یکی مرد بود از نژاد سران
|هم از تخمهٔ نامور قیصران
|برانوش نام و خردمند بود
|زبان و روانش پر از بند بود
|بدو گفت لشکر که قیصر تو باش
|برین لشکر و بوم مهتر تو باش
|به گفتار تو گوش دارد سپاه
|بیفروز تاج و بیارای گاه
|بیاراستند از برش تخت عاج
|برانوش بنشست بر سرش تاج
|به جای بزرگیش بنشاندند
|همه رومیان آفرین خواندند
|برانوش بنشست و اندیشه کرد
|ز روم و ز آوردگاه نبرد
|بدانست کو را ز شاه بلند
|ز روم و ز آویزش آید گزند
|فرستاده‌ای جست بارای و شرم
|که دانش سراید به آواز نرم
|دبیری بزرگ و جهاندیده‌ای
|خردمند و دانا پسندیده‌ای
|بیاورد و بنشاند نزدیک خویش
|بگفت آن سخنهای باریک خویش
|یکی نامه بنوشت پرآفرین
|ز دادار بر شهریار زمین
|که جاوید تاج تو پاینده باد
|همه مهتران پیش تو بنده باد
|تو دانی که تاراج و خون ریختن
|چه با بیگنه مردم آویختن
|مهان سرافراز دارند شوم
|چه با شهر ایران چه با مرز روم
|گر این کین ایرج به دست از نخست
|منوچهر کرد آن به مردی درست
|تن سلم زان کین کنون خاک شد
|هم از تور روی زمین پاک شد
|وگر کین داراست و اسکندری
|که نو شد بر وی زمین داوری
|مر او را دو دستور بد کشته بود
|و دیگر کزو بخت برگشته بود
|گرت کین قیصر فزاید همی
|به زندان تو بند ساید همی
|نباید که ویران شود بوم روم
|که چون روم دیگر نبودست بوم
|وگر غارت و کشتنت بود رای
|همه روم گشتند بی‌دست و پای
|زن و کودکانش اسیر تواند
|جگر خسته از تیغ و تیر تواند
|گه آمد که کمتر کنی کین و خشم
|فرو خوابنی از گذشته دو چشم
|فدای تو بادا همه خواسته
|کزین کین همی جان شود کاسته
|تو دل خوش کن و شهر چندین مسوز
|نباید که روز اندر آید به روز
|نباشد پسند جهان‌آفرین
|که بیداد جوید جهاندار کین
|درود جهاندار بر شاه باد
|بلند اخترش افسر ماه باد
|نویسنده بنهاد پس خامه را
|چو اندر نوشت آن کیی نامه را
|نهادند پس مهر قیصر بروی
|فرستاده بنهاد زی شاه روی
|بیامد خردمند و نامه بداد
|ز قیصر به شاپور فرخ نژاد
|چو آن نامور نامه برخواندند
|سخنهای نغزش برافشاندند
|ببخشود و دیده پر از آب کرد
|بروهای جنگی پر از تاب کرد
|هم‌اندر زمان نامه پاسخ نوشت
|بگفت آنکجا رفته بد خوب و زشت
|که مهمان به چرم خر اندر که دوخت
|که بازار کین کهن برفروخت
|تو گرد بخردی خیز پیش من آی
|خود و فیلسوفان پاکیزه رای
|چو زنهار دادم نسازمت جنگ
|گشاده کنم بر تو این راه تنگ
|فرستاده برگشت و پاسخ ببرد
|سخنها یکایک همه برشمرد
|برانوش چون پاسخ نامه دید
|ز شادی دل پاک‌تن بردمید
|بفرمود تا نامداران روم
|برفتند صد مرد زان مرز و بوم
|درم بار کردند خروار شست
|هم از گوهر و جامهٔ بر نشست
|ز دینار گنجی ز بهر نثار
|فراز آمد از هر سوی سی هزار
|همه مهتران نزد شاه آمدند
|برهنه سر و بی‌کلاه آمدند
|چو دینار پیشش فرو ریختند
|بگسترده زر کهن بیختند
|ببخشود و شاپور و بنواختشان
|به خوبی بر اندازه بنشاختشان
|برانوش را گفت کز شهر روم
|بیامد بسی مرد بیداد و شوم
|به ایران زمین آنچ بد شارستان
|کنون گشت یکسر همه خارستان
|عوض خواهم آن را که ویران شدست
|کنام پلنگان و شیران شدست
|برانوش گفتا چه باید بگوی
|چو زنهار دادی مه بر تاب روی
|چنین داد پاسخ گرانمایه شاه
|چو خواهی که یکسر ببخشم گناه
|ز دینار رومی به سالی سه بار
|همی داد باید هزاران هزار
|دگر آنک باشد نصیبین مرا
|چو خواهی که کوته شود کین مرا
|برانوش گفتا که ایران تراست
|نصیبین و دشت دلیران تراست
|پذیرفتم این مایه‌ور باژ و ساو
|که با کین و خشمت نداریم تاو
|نوشتند عهدی ز شاپور شاه
|کزان پس نراند ز ایران سپاه
|مگر با سزاواری و خرمی
|کجا روم را زو نیاید کمی
|ازان پس گسی کرد و بنواختشان
|سر از نامداران برافراختشان
|چو ایشان برفتند لشکر براند
|جهان‌آفرین را فراوان بخواند
|همی رفت شادان به اصطخر پارس
|که اصطخر بد بر زمین فخر پارس
|چو اندر نصیبین خبر یافتند
|همه جنگ را تیز بشتافتند
|که ما را نباید که شاپور شاه
|نصیبین بگیرد بیارد سپاه
|که دین مسیحا ندارد درست
|همش کیش زردشت و زند است و است
|چو آید ز ما برنگیرد سخن
|نخواهیم استا و دین کهن
|زبردست شد مردم زیردست
|به کین مرد شهری به زین برنشست
|چو آگاهی آمد به شاپور شاه
|که اندر نصیبین ندادند راه
|ز دین مسیحا برآشفت شاه
|سپاهی فرستاد بی‌مر به راه
|همی گفت پیغمبری کش جهود
|کشد دین او را نشاید ستود
|برفتند لشکر به کردار گرد
|سواران و شیران روز نبرد
|به یک هفته آنجا همی جنگ بود
|دران شهر از جنگ بس تنگ بود
|بکشتند زیشان فراوان سران
|نهادند بر زنده بند گران
|همه خواستند آن زمان زینهار
|نوشتند نامه بر شهریار
|ببخشیدشان نامبردار شاه
|بفرمود تا بازگردد سپاه
|به هر کشوری نامداری گرفت
|همان بر جهان کامگاری گرفت
|همی خواندندیش پیروز شاه
|همی بود یک چند با تاج و گاه
|کنیزک که او را رهانیده بود
|بدان کامگاری رسانیده بود
|دلفروزو فرخ‌پیش نام کرد
|ز خوبان مر او را دلارام کرد
|همان باغبان را بسی خواسته
|بداد و گسی کردش آراسته
|همی بود قیصر به زندان و بند
|به زاری و خواری و زخم کمند
|به روم اندرون هرچ بودش ز گنج
|فراز آوریده ز هر سو به رنج
|بیاورد و یکسر به شاپور داد
|همی بود یک چند لب پر ز باد
|سرانجام در بند و زندان بمرد
|کلاه کیی دیگری را سپرد
|به رومش فرستاد شاپور شاه
|به تابوت وز مشک بر سر کلاه
|چنین گفت کاینست فرجام ما
|ندانم کجا باشد آرام ما
|یکی را همه زفتی و ابلهیست
|یکی با خردمندی و فرهیست
|برین و بران روز هم بگذرد
|خنگ آنک گیتی به بد نسپرد
|به تخت کیان اندر آورد پای
|همی بود چندی جهان کدخدای
|وزان پس بر کشور خوزیان
|فرستاد بسیار سود و زیان
|ز بهر اسیران یکی شهر کرد
|جهان را ازان بوم پر بهر کرد
|کجا خرم‌آباد بد نام شهر
|وزان بوم خرم کرا بود بهر
|کسی را که از پیش ببرید دست
|بدین مرز بودیش جای نشست
|بر و بوم او یکسر او را بدی
|سر سال نو خلعتی بستدی
|یکی شارستان کرد دیگر به شام
|که پیروز شاپور کردش به نام
|به اهواز کرد آن سیم شارستان
|بدو اندرون کاخ و بیمارستان
|کنام اسیرانش کردند نام
|اسیر اندرو یافتی خواب و کام
|ز شاهیش بگذشت پنجاه سال
|که اندر زمانه نبودش همال
|بیامد یکی مرد گویا ز چین
|که چون او مصور نبیند زمین
|بدان چربه دستی رسیده به کام
|یکی برمنش مرد مانی به نام
|به صورتگری گفت پیغمبرم
|ز دین‌آوران جهان برترم
|ز چین نزد شاپور شد بار خواست
|به پیغمبری شاه را یار خواست
|سخن گفت مرد گشاده‌زبان
|جهاندار شد زان سخن بدگمان
|سرش تیز شد موبدان را بخواند
|زمانی فراوان سخنها براند
|کزین مرد چینی و چیره‌زبان
|فتادستم از دین او در گمان
|بگویید و هم زو سخن بشنوید
|مگر خود به گفتار او بگروید
|بگفتند کین مرد صورت پرست
|نه بر مایهٔ موبدان موبه دست
|زمانی سخن بشنو او را بخوان
|چو بیند ورا کی گشاید زبان
|بفرمود تا موبد آمدش پیش
|سخن گفت با او ز اندازه بیش
|فرو ماند مانی میان سخن
|به گفتار موبد ز دین کهن
|بدو گفت کای مرد صورت پرست
|به یزدان چرا آختی خیره‌دست
|کسی کو بلند آسمان آفرید
|بدو در مکان و زمان آفرید
|کجا نور و ظلمت بدو اندرست
|ز هر گوهری گوهرش برترست
|شب و روز و گردان سپهر بلند
|کزویت پناهست و زویت گزند
|همه کردهٔ کردگارست و بس
|جزو کرد نتواند این کرده کس
|به برهان صورت چرا بگروی
|همی پند دین‌آوران نشنوی
|همه جفت و همتا و یزدان یکیست
|جز از بندگی کردنت رای نیست
|گرین صورت کرده جنبان کنی
|سزد گر ز جنبده برهان کنی
|ندانی که برهان نیاید به کار
|ندارد کسی این سخن استوار
|اگر اهرمن جفت یزدان بدی
|شب تیره چون روز خندان بدی
|همه ساله بودی شب و روز راست
|به گردش فزونی نبودی نه کاست
|نگنجد جهان‌آفرین در گمان
|که او برترست از زمان و مکان
|سخنهای دیوانگانست و بس
|بدین‌بر نباشد ترا یار کس
|سخنها جزین نیز بسیار گفت
|که با دانش و مردمی بود جفت
|فرو ماند مانی ز گفتار اوی
|بپژمرد شاداب بازار اوی
|ز مانی برآشفت پس شهریار
|برو تنگ شد گردش روزگار
|بفرمود پس تاش برداشتند
|به خواری ز درگاه بگذاشتند
|چنین گفت کاین مرد صورت‌پرست
|نگنجد همی در سرای نشست
|چو آشوب و آرام گیتی به دوست
|بباید کشیدن سراپاش پوست
|همان خامش آگنده باید به کاه
|بدان تا نجوید کس این پایگاه
|بیاویختند از در شارستان
|دگر پیش دیوار بیمارستان
|جهانی برو آفرین خواندند
|همی خاک بر کشته افشاندند
|ز شاپور زان‌گونه شد روزگار
|که در باغ با گل ندیدند خار
|ز داد و ز رای و ز آهنگ اوی
|ز بس کوشش و جنگ و نیرنگ اوی
|مر او را به هر بوم دشمن نماند
|بدی را به گیتی نشیمن نماند
|چو نومید شد او ز چرخ بلند
|بشد سالیانش به هفتاد و اند
|بفرمود تا پیش او شد دبیر
|ابا موبد موبدان اردشیر
|جوانی که کهتر برادرش بود
|به داد و خرد بر سر افسرش بود
|ورا نام بود اردشیر جوان
|توانا و دانا به سود و زیان
|پسر بد یکی خرد شاپور نام
|هنوز از جهان نارسیده به کام
|چنین گفت پس شاه با اردشیر
|که ای گرد و چابک سوار دلیر
|اگر با من از داد پیمان کنی
|زبان را به پیمان گروگان کنی
|که فرزند من چون به مردی رسد
|به گاه دلیری و گردی رسد
|سپاری بدو تخت و گنج و سپاه
|تو دستور باشی ورا نیک‌خواه
|من این تاج شاهی سپارم به تو
|همان گنج و لشکر گذارم به تو
|بپذرفت زو این سخن اردشیر
|به پیش بزرگان و پیش دبیر
|که چون کودک او به مردی رسد
|که دیهیم و تاج کیی را سزد
|سپارم همه پادشاهی ورا
|نسازم جز از نیک‌خواهی ورا
|چو بشنید شاپور پیش مهان
|بدو داد دیهیم و مهر شهان
|چنین گفت پس شاه با اردشیر
|که کار جهان بر دل آسان مگیر
|بدان ای برادر که بیداد شاه
|پی پادشاهی ندارد نگاه
|به آگندن گنج شادان بود
|به زفتی سر سرفرازان بود
|خنک شاه باداد و یزدان پرست
|کزو شاد باشد دل زیردست
|به داد و به بخشش فزونی کند
|جهان را بدین رهنمونی کند
|نگه دارد از دشمنان کشورش
|به ابر اندر آرد سر و افسرش
|به داد و به آرام گنج آگند
|به بخشش ز دل رنج بپراگند
|گناه از گنهکار بگذاشتن
|پی مردمی را نگه داشتن
|هرانکس که او این هنرها بجست
|خرد باید و حزم و رای درست
|بباید خرد شاه را ناگزیر
|هم آموزش مرد برنا و پیر
|دل پادشا چون گراید به مهر
|برو کامها تازه دارد سپهر
|گنهکار باشد تن زیردست
|مگر مردم پاک و یزدان پرست
|دل و مغز مردم دو شاه تنند
|دگر آلت تن سپاه تنند
|چو مغز و دل مردم آلوده گشت
|به نومیدی از رای پالوده گشت
|بدان تن سراسیمه گردد روان
|سپه چون زید شاه بی‌پهلوان
|چو روشن نباشد بپراگند
|تن بی‌روان را به خاک افگند
|چنین همچو شد شاه بیدادگر
|جهان زو شود زود زیر و زبر
|بدوبر پس از مرگ نفرین بود
|همان نام او شاه بی دین بود
|بدین دار چشم و بدان دار گوش
|که اویست دارنده جان و هوش
|هران پادشا کو جزین راه جست
|ز نیکیش باید دل و دست شست
|ز کشورش بپراگند زیردست
|همان از درش مرد خسروپرست
|نبینی که دانا چه گوید همی
|دلت را ز کژی بشوید همی
|که هر شاه کو را ستایش بود
|همه کارش اندر فزایش بود
|نکوهیده باشد جفا پیشه مرد
|به گرد در آزداران مگرد
|بدان ای برادر که از شهریار
|بجوید خردمند هرگونه کار
|یکی آنک پیروزگر باشد اوی
|ز دشمن نتابد گه جنگ روی
|دگر آنک لشکر بدارد به داد
|بداند فزونی مرد نژاد
|کسی کز در پادشاهی بود
|نخواهد که مهتر سپاهی بود
|چهارم که با زیردستان خویش
|همان باگهر در پرستان خویش
|ندارد در گنج را بسته سخت
|همی بارد از شاخ بار درخت
|بباید در پادشاهی سپاه
|سپاهی در گنج دارد نگاه
|اگر گنجت آباد داری به داد
|تو از گنج شاد و سپاه از تو شاد
|سلیحت در آرایش خویش دار
|سزد کت شب تیره آید به کار
|بس ایمن مشو بر نگهدار خویش
|چو ایمن شدی راست کن کار خویش
|سرانجام مرگ آیدت بی‌گمان
|اگر تیره‌ای گر چراغ جهان
|برادر چو بشنید چندی گریست
|چو اندرز بنوشت سالی بزیست
|برفت و بماند این سخن یادگار
|تو اندر جهان تخم زفتی مکار
|که هم یک زمان روز تو بگذرد
|چنین برده رنج تو دشمن خورد
|چو آدینه هر مزد بهمن بود
|برین کار فرخ نشیمن بود
|می لعل پیش آور ای هاشمی
|ز خمی که هرگز نگیرد کمی
|چو شست و سه شد سال شد گوش کر
|ز بیشی چرا جویم آیین و فر
|کنون داستانهای شاه اردشیر
|بگویم ز گفتار من یادگیر
|چو بنشست بر گاه شاه اردشیر
|بیاراست آن تخت شاپور پیر
|کمر بست و ایرانیان را بخواند
|بر پایهٔ تخت زرین نشاند
|چنین گفت کز دور چرخ بلند
|نخواهم که باشد کسی را گزند
|جهان گر شود رام با کام من
|ببینند تیزی و آرام من
|ور ایدونک با ما نسازد جهان
|بسازیم ما با جهان جهان
|برادر جهان ویژه ما را سپرد
|ازیرا که فرزند او بود خرد
|فرستم روان ورا آفرین
|که از بدسگالان بشست او زمین
|چو شاپور شاپور گردد بلند
|شود نزد او گاه و تاج ارجمند
|سپارم بدو گاه و تاج و سپاه
|که پیمان چنین کرد شاپور شاه
|من این تخت را پایکار وی‌ام
|همان از پدر یادگار وی‌ام
|شما یکسره داد یاد آورید
|بکوشید و آیین و داد آورید
|چنان دان که خوردیم و بر ما گذشت
|چو مردی همه رنج ما باد گشت
|چو ده سال گیتی همی داشت راست
|بخورد و ببخشید چیزی که خواست
|نجست از کسی باژ و ساو و خراج
|همی رایگان داشت آن گاه و تاج
|مر او را نکوکار زان خواندند
|که هرکس تن‌آسان ازو ماندند
|چو شاپور گشت از در تاج و گاه
|مر او را سپرد آن خجسته کلاه
|نگشت آن دلاور ز پیمان خویش
|به مردی نگه داشت سامان خویش
|چو شاپور بنشست بر جای عم
|از ایران بسی شاد و بهری دژم
|چنین گفت کای نامور بخردان
|جهاندیده و رای‌زن موبدان
|بدانید کان کس که گوید دروغ
|نگیرد ازین پس بر ما فروغ
|دروغ از بر ما نباشد ز رای
|که از رای باشد بزرگی به جای
|همان مر تن سفله را دوستدار
|نیابی به باغ اندرون چون نگار
|سری را کجا مغز باشد بسی
|گواژه نباید زدن بر کسی
|زبان را نگهدار باید بدن
|نباید روان را به زهر آژدن
|که بر انجمن مرد بسیار گوی
|بکاهد به گفتار خود آب‌روی
|اگر دانشی مرد راند سخن
|تو بشنو که دانش نگردد کهن
|دل مرد مطمع بود پر ز درد
|به گرد طمع تا توانی مگرد
|مکن دوستی با دروغ آزمای
|همان نیز با مرد ناپاک‌رای
|سرشت تن از چار گوهر بود
|گذر زین چهارانش کمتر بود
|اگر سفله‌گر مرد با شرم و راد
|به آزادگی یک دل و یک نهاد
|سیم کو میانه گزیند ز کار
|بسند آیدش بخشش کردگار
|چهارم که بپراگند بر گزاف
|همی دانشی نام جوید ز لاف
|دو گیتی بیابد دل مرد راد
|نباشد دل سفله یک روز شاد
|بدین گیتی او را بود نام زشت
|بدان گیتی‌اندر نیابد بهشت
|دو گیتی نیابد دل مرد لاف
|که بپراگند خواسته بر گزاف
|ستوده کسی کو میانه گزید
|تن خویش را آفرین گسترید
|شما را جهان‌آفرین یار باد
|همیشه سر بخت بیدار باد
|جهاندارمان باد فریادرس
|که تخت بزرگی نماند به کس
|بگفت این و از پیش برخاستند
|ز یزدان برو آفرین خواستند
|چو شد سالیان پنج بر چار ماه
|بشد شاه روزی به نخچیرگاه
|جهان شد پر از یوز و باران و سگ
|چه پرنده و چند تازان به تگ
|ستاره زدند از پی خوابگاه
|چو چیزی بخورد و بیاسود شاه
|سه جام می خسروانی بخورد
|پراندیشه شد سر سوی خواب کرد
|پراگنده گشتند لشکر همه
|چو در خواب شد شهریار رمه
|بخفت او و از دشت برخاست باد
|که کس باد ازان سان ندارد به یاد
|فروبرده چوب ستاره بکند
|بزد بر سر شهریار بلند
|جهانجوی شاپور جنگی بمرد
|کلاه کیی دیگری را سپرد
|میاز و مناز و متاز و مرنج
|چه تازی به کین و چه نازی به گنج
|که بهر تو اینست زین تیره‌گوی
|هنر جوی و راز جهان را مجوی
|که گر بازیابی به پیچی بدرد
|پژوهش مکن گرد رازش مگرد
|چنین است کردار این چرخ تیر
|چه با مرد برنا چه با مردپیر
|خردمند و شایسته بهرامشاه
|همی داشت سوک پدر چندگاه
|چو بنشست بر جایگاه مهی
|چنین گفت بر تخت شاهنشهی
|که هر شاه کز داد گنج آگند
|بدانید کان گنج نپراگند
|ز ما ایزد پاک خشنود باد
|بداندیش را دل پر از دود باد
|همه دانش اوراست ما بنده‌ایم
|که کاهنده و هم فزاینده‌ایم
|جهاندار یزدان بود داد و راست
|که نفزود در پادشاهی نه کاست
|کسی کو به بخشش توانا بود
|خردمند و بیدار و دانا بود
|نباید که بندد در گنج سخت
|به ویژه خداوند دیهیم و تخت
|وگر چند بخشی ز گنج سخن
|برافشان که دانش نیاید به بن
|ز نیک و بدیها به یزدان گرای
|چو خواهی که نیکیت ماند به جای
|اگر زو شناسی همه خوب و زشت
|بیابی به پاداش خرم بهشت
|وگر برگزینی ز گیتی هوا
|بمانی به چنگ هوا بی‌نوا
|چو داردت یزدان بدو دست یاز
|بدان تا نمانی به گرم و گداز
|چنین است امیدم به یزدان پاک
|که چون سر بیارم بدین تیره‌خاک
|جهاندار پیروز دارد مرا
|همان گیتی افروز دارد مرا
|گر اندر جهان داد بپراگنم
|ازان به که بیداد گنج آگنم
|که ایدر بماند همه رنج ما
|به دشمن رسد بی‌گمان گنج ما
|که تخت بزرگی نماند به کس
|جهاندار باشد ترا یار بس
|بد و نیک ماند ز ما یادگار
|تو تخم بدی تا توانی مکار
|چو شد سال آن پادشا بر دو هفت
|به پالیز آن سرو یازان بخفت
|به یک چندگه دیر بیمار بود
|دل کهتران پر ز تیمار بود
|نبودش پسر پنج دخترش بود
|یکی کهتر از وی برادرش بود
|بدو داد ناگاه گنج و سپاه
|همان مهر شاهی و تخت و کلاه
|جهاندار برنا ز گیتی برفت
|برو سالیان برگذشته دو هفت
|ایا شست و سه ساله مرد کهن
|تو از باد تا چند رانی سخن
|همان روز تو ناگهان بگذرد
|در توبه بگزین و راه خرد
|جهاندار زین پیر خشنود باد
|خرد مایه باد و سخن سود باد
|اگر در سخن موی کافد همی
|به تاریکی اندر ببافد همی
|گر او این سخن‌ها که اندرگرفت
|به پیری سرآرد نباشد شگفت
|به نام شهنشاه شمشیرزن
|به بالا سرش برتر از انجمن
|زمانه به کام شهنشاه باد
|سر تخت او افسر ماه باد
|کزویست کام و بدویست نام
|ورا باد تاج کیی شادکام
|بزرگی و دانش ورا راه باد
|وزو دست بدخواه کوتاه باد
|چو شد پادشا بر جهان یزدگرد
|سپه را ز دشت اندرآورد گرد
|کلاه برادر به سر بر نهاد
|همی بود ازان مرگ ناشاد شاد
|چنین گفت با نامداران شهر
|که هرکس که از داد یابند بهر
|نخست از نیایش به یزدان کنید
|دل از داد ما شاد و خندان کنید
|بدان را نمانم که دارند هوش
|وگر دست یازند بد را بکوش
|کسی کو بجوید ز ما راستی
|بیارامد از کژی و کاستی
|به هرجای جاه وی افزون کنیم
|ز دل کینه و آز بیرون کنیم
|سگالش نگوییم جز با ردان
|خردمند و بیداردل موبدان
|کسی را کجا پر ز آهو بود
|روانش ز بیشی به نیرو بود
|به بیچارگان بر ستم سازد اوی
|گر از چیز درویش بفرازد اوی
|بکوشیم و نیروش بیرون کنیم
|به درویش ما نازش افزون کنیم
|کسی کو بپرهیزد از خشم ما
|همی بگذرد تیز بر چشم ما
|همی بستر از خاک جوید تنش
|همان خنجر هندوی گردنش
|به فرمان ما چشم روشن کنید
|خرد را به تن بر چو جوشن کنید
|تن هرکسی گشت لرزان چو بید
|که گوپال و شمشیرشان بد امید
|چو شد بر جهان پادشاهیش راست
|بزرگی فزون کرد و مهرش بکاست
|خردمند نزدیک او خوار گشت
|همه رسم شاهیش بیکار گشت
|کنارنگ با پهلوان و ردان
|همان دانشی پرخرد موبدان
|یکی گشت با باد نزدیک اوی
|جفا پیشه شد جان تاریک اوی
|سترده شد از جان او مهر و داد
|به هیچ آرزو نیز پاسخ نداد
|کسی را نبد نزد او پایگاه
|به ژرفی مکافات کردی گناه
|هرانکس که دستور بد بر درش
|فزایندهٔ اختر و افسرش
|همه عهد کردند با یکدگر
|که هرگز نگویند زان بوم و بر
|همه یکسر از بیم پیچان شدند
|ز هول شهنشاه بیجان شدند
|فرستادگان آمدندی ز راه
|همان زیردستان فریادخواه
|چو دستور زان آگهی یافتی
|بدان کارها تیز بشتافتی
|به گفتار گرم و به آواز نرم
|فرستاده را راه دادی به شرم
|بگفتی که شاه از در کار نیست
|شما را بدو راه دیدار نیست
|نمودم بدو هرچ درخواستی
|به فرمانش پیدا شد آن راستی
|ز شاهیش بگذشت چون هفت سال
|همه موبدان زو به رنج و وبال
|سر سال هشتم مه فوردین
|که پیدا کند در جهان هور دین
|یکی کودک آمدش هرمزد روز
|به نیک اختر و فال گیتی فروز
|هم‌انگه پدر کرد بهرام‌نام
|ازان کودک خرد شد شادکام
|به در بر ستاره‌شمر هرک بود
|که شایست گفتار ایشان شنود
|یکی مایه‌ور بود با فر و هوش
|سر هندوان بود نامش سروش
|یکی پارسی بود هشیار نام
|که بر چرخ کردی به دانش لگام
|بفرمود تا پیش شاه آمدند
|هشیوار و جوینده راه آمدند
|به صلاب کردند ز اختر نگاه
|هم از زیچ رومی بجستند راه
|از اختر چنان دید خرم نهان
|که او شهریاری بود در جهان
|ابر هفت کشور بود پادشا
|گو شاددل باشد و پارسا
|برفتند پویان بر شهریار
|همان زیچ و صلابها بر کنار
|بگفتند با تاجور یزدگرد
|که دانش ز هرگونه کردیم گرد
|چنان آمد اندر شمار سپهر
|که دارد بدین کودک خرد مهر
|مر او را بود هفت کشور زمین
|گرانمایه شاهی بود بافرین
|ز گفتارشان شاد شد شهریار
|ببخشیدشان گوهر شاهوار
|چو ایشان برفتند زان بارگاه
|رد و موبد و پاک دستور شاه
|نشستند و جستند هرگونه رای
|که تا چارهٔ آن چه آید به جای
|گرین کودک خرد خوی پدر
|نگیرد شو خسروی دادگر
|گر ایدونک خوی پدر دارد اوی
|همه بوم زیر و زبر دارد اوی
|نه موبد بود شاد و نه پهلوان
|نه او در جهان شاد روشن‌روان
|همه موبدان نزد شاه آمدند
|گشاده‌دل و نیک‌خواه آمدند
|بگفتند کاین کودک برمنش
|ز بیغاره دورست و ز سرزنش
|جهان سربسر زیر فرمان اوست
|به هر کشوری باژ و پیمان اوست
|نگه کن به جایی که دانش بود
|ز داننده کشور به رامش بود
|ز پرمایگان دایگانی گزین
|که باشد ز کشور برو آفرین
|هنر گیرد این شاه خرم نهان
|ز فرمان او شاد گردد جهان
|چو بشنید زان موبدان یزدگرد
|ز کشور فرستادگان کرد گرد
|هم‌انگه فرستاد کسها به روم
|به هند و به چین و به آباد بوم
|همان نامداری سوی تازیان
|بشد تا ببیند به سود و زیان
|به هر سو همی رفت خواننده‌ای
|که بهرام را پروراننده‌ای
|بجوید سخنگوی و دانش‌پذیر
|سخن‌دان و هر دانشی یادگیر
|بیامد ز هر کشوری موبدی
|جهاندیده و نیک‌پی بخردی
|چو یکسر بدان بارگاه آمدند
|پژوهنده نزدیک شاه آمدند
|بپرسید بسیار و بنواختشان
|به هر برزنی جایگه ساختشان
|برفتند نعمان و منذر به شب
|بسی نامداران گرد از عرب
|بزرگان چو در پارس گرد آمدند
|بر تاجور یزدگرد آمدند
|همی گفت هرکس که ما بنده‌ایم
|سخن بشنویم و سراینده‌ایم
|که باید چنین روزگار از مهان
|که بایسته فرزند شاه جهان
|به بر گیرد ودانش آموزدش
|دل از تیرگیها بیفروزدش
|ز رومی و هندی و از پارسی
|نجومی و گر مردم هندسی
|همه فیلسوفان بسیاردان
|سخن‌گوی وز مردم کاردان
|بگفتند هریک به آواز نرم
|که ای شاه باداد و با رای و شرم
|همه سربسر خاک پای توایم
|به دانش همه رهنمای توایم
|نگر تا پسندت که آید همی
|وگر سودمندت که آید همی
|چنین گفت منذر که ما بنده‌ایم
|خود اندر جهان شاه را زنده‌ایم
|هنرهای ما شاه داند همه
|که او چون شبانست و ما چون رمه
|سواریم و گردیم و اسپ افگنیم
|کسی را که دانا بود بشکنیم
|ستاره‌شمر نیست چون ما کسی
|که از هندسه بهره دارد بسی
|پر از مهر شاهست ما را روان
|به زیر اندرون تازی اسپان دمان
|همه پیش فرزند تو بنده‌ایم
|بزرگی وی را ستاینده‌ایم
|چو بشنید زو این سخن یزدگرد
|روان و خرد را برآورد گرد
|نگه کرد از آغاز فرجام را
|بدو داد پرمایه بهرام را
|بفرمود تا خلعتش ساختند
|سرش را به گردون برافراختند
|تنش را به خلعت بیاراستند
|ز در اسپ شاه یمن خواستند
|ز ایوان شاه جهان تا به دشت
|همی اشتر و اسپ و هودج گذشت
|پرستنده و دایهٔ بی‌شمار
|ز بازارگه تا در شهریار
|به بازار گه بسته آیین به راه
|ز دروازه تا پیش درگاه شاه
|جو منذر بیامد به شهر یمن
|پذیره شدندش همه مرد و زن
|چو آمد به آرامگاه از نخست
|فراوان زنان نژادی بجست
|ز دهقان و تازی و پرمایگان
|توانگر گزیده گران سایگان
|ازین مهتران چار زن برگزید
|که آید هنر بر نژادش پدید
|دو تازی دو دهقان ز تخم کیان
|ببستند مرا دایگی را میان
|همی داشتندش چنین چار سال
|چو شد سیرشیر و بیاگند یال
|به دشواری از شیر کردند باز
|همی داشتندش به بر بر به ناز
|چو شد هفت ساله به منذر چه گفت
|که آن رای با مهتری بود جفت
|چنین گفت کای مهتر سرفراز
|ز من کودک شیرخواره مساز
|به داننده فرهنگیانم سپار
|چو کارست بیکار خوارم مدار
|بدو گفت منذر که ای سرفراز
|به فرهنگ نوزت نیامد نیاز
|چو هنگام فرهنگ باشد ترا
|به دانایی آهنگ باشد ترا
|به ایوان نمانم که بازی کنی
|به بازی همی سرفرازی کنی
|چنین پاسخ آورد بهرام باز
|که از من تو بی‌کار خوردی مساز
|مرا هست دانش اگر سال نیست
|بسان گوانم بر و یال نیست
|ترا سال هست و خرد کمترست
|نهاد من از رای تو دیگرست
|ندانی که هرکس که هنگام جست
|ز کار آن گزیند که باید نخست
|تو گر باز هنگام جویی همی
|دل از نیکویها بشویی همی
|همه کار بی‌گاه و بی‌بر بود
|بهین از تن زندگان سر بود
|هران چیز کان در خور پادشاست
|بیاموزیم تا بدانم سزاست
|سر راستی دانش ایزدیست
|خنک آنک بادانش و بخردیست
|نگه کرد منذر بدو خیره ماند
|به زیر لبان نام یزدان بخواند
|فرستاد هم در زمان رهنمون
|سوی شورستان سرکشی بر هیون
|سه موبد نگه کرد فرهنگ جوی
|که در شورستان بودشان آب‌روی
|یکی تا دبیری بیاموزدش
|دل از تیرگیها بیفروزدش
|دگر آنک دانستن باز و یوز
|بیاموزدش کان بود دلفروز
|ودیگر که چوگان و تیر و کمان
|همان گردش رزم با بدگمان
|چپ و راست پیچان عنان داشتن
|به آوردگه باره برگاشتن
|چنین موبدان پیش منذر شدند
|ز هر دانشی داستانها زدند
|تن شاه زاده بدیشان سپرد
|فزاینده خود دانشی بود و گرد
|چنان گشت بهرام خسرونژاد
|که اندر هنر داد مردی بداد
|هنر هرچ بگذشت بر گوش اوی
|به فرهنگ یازان شدی هوش اوی
|چو شد سال آن نامور بر سه شش
|دلاور گوی گشت خورشیدفش
|به موبد نبودش به چیزی نیاز
|به فرهنگ جویان و آن یوز و باز
|به آوردگه بر عنان تافتن
|برافگندن اسپ و هم تاختن
|به منذر چنین گفت کای پاک‌رای
|گسی کن هنرمند را باز جای
|ازان هر یکی را بسی هدیه داد
|ز درگاه منذر برفتند شاد
|وزان پس به منذر چنین گفت شاه
|که اسپان این نیزه‌داران بخواه
|بگو تا بپیچند پیشم عنان
|به چشم اندر آرند نوک سنان
|بهایی کنند آنچ آید خوشم
|درم پیش خواهم بریشان کشم
|چنین پاسخ آورد منذر بدوی
|که ای پر هنر خسرو نامجوی
|گله‌دار اسپان من پیش تست
|خداوند او هم به تن خویش تست
|گر از تازیان اسپ خواهی خرید
|مرا رنج و سختی چه باید کشید
|بدو گفت بهرام کای نیک‌نام
|به نیکیت بادا همه ساله کام
|من اسپ آن گزینم که اندر نشیب
|بتازم نه بینم عنان از رکیب
|چو با تگ چنان پایدارش کنم
|به نوروز با باد یارش کنم
|وگر آزموده نباشد ستور
|نشاید به تندی برو کرد زور
|بنه عمان بفرمود منذر که رو
|فسیله گزین از گله‌دار نو
|همه دشت پیش سواران بگرد
|نگر تا کجا یابی اسپ نبرد
|بشد تیز نعمان صد اسپ آورید
|ز اسپان جنگی بسی برگزید
|چو بهرام دید آن بیامد به دشت
|چپ و راست پیچید و چندی بگشت
|هر اسپی که با باد همبر بدی
|همه زیر بهرام بی‌پر شدی
|برین‌گونه تا برگزید اشقری
|یکی بادپایی گشاده‌بری
|هم از داغ دیگر کمیتی به رنگ
|تو گفتی ز دریا برآمد نهنگ
|همی آتش افروخت از نعل اوی
|همی خون چکید از بر لعل اوی
|بها داد منذر چو بود ارزشان
|که در بیشهٔ کوفه بد مرزشان
|بپذرفت بهرام زو آن دو اسپ
|فروزنده بر سان آذر گشسپ
|همی داشتش چون یکی تازه سیب
|که از باد ناید بروبر نهیب
|به منذر چنین گفت روزی جوان
|که ای مرد باهنگ و روشن‌روان
|چنین بی‌بهانه همی داریم
|زمانی به تیمار نگذاریم
|همی هرک بینی تو اندر جهان
|دلی نیست اندر جهان بی‌نهان
|ز اندوه باشد رخ مرد زرد
|به رامش فزاید تن زادمرد
|برین‌بر یکی خوبی افزای پس
|که باشد ز هر درد فریادرس
|اگر تاجدارست اگر پهلوان
|به زن گیرد آرام مرد جوان
|همان زو بود دین یزدان به پای
|جوان را به نیکی بود رهنمای
|کنیزک بفرمای تا پنج و شش
|بیارند با زیب و خورشیدفش
|مگر زان یکی دو گزین آیدم
|هم اندیشهٔ آفرین آیدم
|مگر نیز فرزند بینم یکی
|که آرام دل باشدم اندکی
|جهاندار خشنود باشد ز من
|ستوده بمانم به هر انجمن
|چو بشنید منذر ز خسرو سخن
|برو آفرین کرد مرد کهن
|بفرمود تا سعد گوینده تفت
|سوی کلبهٔ مرد نخاس رفت
|بیاورد رومی کنیزک چهل
|همه از در کام و آرام دل
|دو بگزید بهرام زان گلرخان
|که در پوستشان عاج بود استخوان
|به بالا به کردار سرو سهی
|همه کام و زیبایی و فرهی
|ازان دو ستاره یکی چنگ‌زن
|دگر لاله رخ چون سهیل یمن
|به بالا چون سرو و به گیسو کمند
|بها داد منذر چو آمد پسند
|بخندید بهرام و کرد آفرین
|رخش گشت همچون بدخشان نگین
|جز از گوی و میدان نبودیش کار
|گهی زخم چوگان و گاهی شکار
|چنان بد که یک روز بی‌انجمن
|به نخچیرگه رفت با چنگ زن
|کجا نام آن رومی آزاده بود
|که رنگ رخانش به می داده بود
|به پشت هیون چمان برنشست
|ابا سرو آزاده چنگی به دست
|دلارام او بود و هم کام اوی
|همیشه به لب داشتی نام اوی
|به روز شکارش هیون خواستی
|که پشتش به دیبا بیاراستی
|فروهشته زو چار بودی رکیب
|همی تاختی در فراز و نشیب
|رکابش دو زرین دو سیمین بدی
|همان هر یکی گوهر آگین بدی
|همان زیر ترکش کمان مهره داشت
|دلاور ز هر دانشی بهره داشت
|به پیش اندر آمدش آهو دو جفت
|جوانمرد خندان به آزاده گفت
|که ای ماه من چون کمان را به زه
|برآرم به شست اندر آرم گره
|کدام آهو افگنده خواهی به تیر
|که ماده جوانست و همتاش پیر
|بدو گفت آزاده کای شیرمرد
|به آهو نجویند مردان نبرد
|تو آن ماده را نر گردان به تیر
|شود ماده از تیر تو نر پیر
|ازان پس هیون را برانگیز تیز
|چو آهو ز چنگ تو گیرد گریز
|کمان مهره انداز تا گوش خویش
|نهد هم‌چنان خوار بر دوش خویش
|هم‌انگه ز مهره بخاردش گوش
|بی‌آزار پایش برآرد به دوش
|به پیکان سر و پای و گوشش بدوز
|چو خواهی که خوانمت گیتی فروز
|کمان را به زه کرد بهرام گور
|برانگیخت از دشت آرام شور
|دو پیکان به ترکش یکی تیر داشت
|به دشت اندر از بهر نخچیر داشت
|هم‌انگه چو آهو شد اندر گریز
|سپهبد سروهای آن نره تیز
|به تیر دو پیکان ز سر برگرفت
|کنیزک بدو ماند اندر شگفت
|هم‌اندر زمان نر چون ماده گشت
|سرش زان سروی سیه ساده گشت
|همان در سروگاه ماده دو تیر
|بزد همچنان مرد نخچیرگیر
|دو پیکان به جای سرو در سرش
|به خون اندرون لعل گشته برش
|هیون را سوی جفت دیگر بتاخت
|به خم کمان مهره در مهره ساخت
|به گوش یکی آهو اندر فکند
|پسند آمد و بود جای پسند
|بخارید گوش آهو اندر زمان
|به تیر اندر آورد جادو کمان
|سر و گوش و پایش به پیکان بدوخت
|بدان آهو آزاده را دل بسوخت
|بزد دست بهرام و او را ز زین
|نگونسار برزد به روی زمین
|هیون از بر ماه‌چهره براند
|برو دست و چنگش به خون درفشاند
|چنین گفت کای بی‌خرد چنگ‌زن
|چه بایست جستن به من برشکن
|اگر کند بودی گشاد برم
|ازین زخم ننگی شدی گوهرم
|چو او زیر پای هیون در سپرد
|به نخچیر زان پس کنیزک نبرد
|دگر هفته با لشکری سرفراز
|به نخچیرگه رفت با یوز و باز
|برابر ز کوهی یکی شیر دید
|کجا پشت گوری همی بر درید
|برآورد زاغ سیه را بزه
|به تندی به شست سه‌پر زد گره
|دل گور بردوخت با پشت شیر
|پر از خون هژبر از بر و گور زیر
|چو او گور و شیر دلاور بکشت
|به ایوان خرامید تیغی به مشت
|دگر هفته نعمان و منذر به راه
|همی رفت با او به نخچیرگاه
|بسی نامور برده از تازیان
|کزیشان بدی راه سود و زیان
|همی خواست منذر که بهرام گور
|بدیشان نماید سواری و زور
|شترمرغ دیدند جایی گله
|دوان هر یکی چون هیونی یله
|چو بهرام‌گور آن شترمرغ دید
|به کردار باد هوا بردمید
|کمان را بمالید خندان به چنگ
|بزد بر کمر چار تیر خدنگ
|یکایک همی راند اندر کمان
|بدان تا سرآرد بریشان زمان
|همی برشکافید پرشان به تیر
|بدین سان زند مرد نخچیرگیر
|به یک سوزن این زان فزون‌تر نبود
|همان تیر زین تیر برتر نبود
|برفت و بدید آنک بد نامدار
|به یک موی‌بر بود زخم سوار
|همی آفرین خواند منذر بدوی
|همان نیزه‌داران پرخاشجوی
|بدو گفت منذر که ای شهریار
|بتو شادمانم چو گلبن به بار
|مبادا که خم آورد ماه تو
|وگر سست گردد کمرگاه تو
|هم‌انگه چون منذر به ایوان رسید
|ز بهرام رایش به کیوان رسید
|فراوان مصور بجست از یمن
|شدند این سران بر درش انجمن
|بفرمود تا زخم او را به تیر
|مصور نگاری کند بر حریر
|سواری چو بهرام با یال و کفت
|بلند اشتری زیر و زخمی شگفت
|کمان مهره و شیر و آهو و گور
|گشاده بر و چربه دستی به زور
|شترمرغ و هامون و آن زخم تیر
|ز قیر سیه تازه شد بر حریر
|سواری برافگند زی شهریار
|فرستاد نزدیک او آن نگار
|فرستاده چون شد بر یزدگرد
|همه لشکر آمد بران نامه گرد
|همه نامداران فروماندند
|به بهرام بر آفرین خواندند
|وزان پس هنرها چو کردی به کار
|همی تاختندی بر شهریار
|پدر آرزو کرد بهرام را
|چه بهرام خورشید خودکام را
|به منذر چنین گفت بهرام شیر
|که هرچند مانیم نزد تو دیر
|همان آرزوی پدر خیزدم
|چو ایمن شوم در برانگیزدم
|برآرست منذر چو بایست کار
|ز شهر یمن هدیهٔ شهریار
|ز اسپان تازی به زرین ستام
|ز چیزی که پرمایه بردند نام
|ز برد یمانی و تیغ یمن
|گر هرچ معدنش بد در عدن
|چو نعمان که با شاه همراه بود
|به نزدیک او افسر ماه بود
|چنین تا به شهر صطخر آمدند
|که از شاه‌زاد به فخر آمدند
|ازان پس چو آگاهی آمد به شاه
|ز فرزند و نعمان تازی به راه
|بیامد هم‌انگاه نزد پدر
|چو دیدش پدر را برآورد سر
|به پیش کیی تخت او سرفراز
|بیامد شتابان و بردش نماز
|چو بهرام را دید بیدار شاه
|بدان فر و آن شاخ و آن گردگاه
|شگفتی فروماند از کار اوی
|ز بالا و فرهنگ و دیدار اوی
|فراوان بپرسید و بنواختش
|به نزدیک خود جایگه ساختش
|به برزن درون جای نعمان گزید
|یکی کاخ بهرام را چون سزید
|فرستاد نزدیک او بندگان
|چو اندر خور او پرستندگان
|شب و روز بهرام پیش پدر
|همی از پرستش نخارید سر
|چو یک ماه نعمان ببد نزد شاه
|همی خواست تا بازگردد به راه
|بشب کس فرستاد و او را بخواند
|برابرش بر تخت شاهی نشاند
|بدو گفت منذر بسی رنج دید
|که آزاده بهرام را پرورید
|بدین کار پاداش نزد منست
|بهار شما اورمزد منست
|پسندیدم این رای و فرهنگ اوی
|که سوی خرد بینم آهنگ اوی
|تو چون دیر ماندی بدین بارگاه
|پدر چشم دارد همانا به راه
|ز دینار گنجیش پنجه هزار
|بدادند با جامهٔ شهریار
|ز آخر به سیمین و زرین لگام
|ده اسپ گرانمایه بردند نام
|ز گستردنیهای زیبنده نیز
|ز رنگ و ز بوی و ز هرگونه چیز
|ز گنج جهاندار ایران ببرد
|یکایک به نعمان منذر سپرد
|به شادی در بخشش اندر گشاد
|بر اندازه یارانش را هدیه داد
|به منذر یکی نامه بنوشت شاه
|چنانچون بود در خور پیشگاه
|به آزادی از کار فرزند اوی
|که شاه یمن گشت پیوند اوی
|به پاداش این کار یازم همی
|به چونین پسر سرفرازم همی
|یکی نامه بنوشت بهرام گور
|که کار من ایدر تباهست و شور
|نه این بود چشم امیدم به شاه
|که زین سان کند سوی کهتر نگاه
|نه فرزندم ایدر نه چون چاکری
|نه چون کهتری شاددل بر دری
|به نعمان بگفت آنچ بودش نهان
|ز بد راه و آیین شاه جهان
|چو نعمان برفت از در شهریار
|بیامد بر منذر نامدار
|بدو نامهٔ شاه گیتی بداد
|ببوسید منذر به سر بر نهاد
|وزان هدیه‌ها شادمانی نمود
|بران آفرین آفرین برفزود
|وزان پس فرستاده اندر نهفت
|ز بهرام چندی به منذر بگفت
|پس آن نامه برخواند پیشش دبیر
|رخ نامور گشت همچون زریر
|هم‌اندر زمان زود پاسخ نوشت
|سخنهای با مغز و فرخ نوشت
|چنین گفت کای مهتر نامور
|نگر سر نپیچی ز راه پدر
|به نیک و بد شاه خرسند باش
|پرستنده باش و خردمند باش
|بدیها به صبر از مهان بگذرد
|سر مرد باید که دارد خرد
|سپهر روان را چنین است رای
|تو با رای او هیچ مفزای پای
|دلی را پر از مهر دارد سپهر
|دلی پر ز کین و پر آژنگ چهر
|جهاندار گیتی چنین آفرید
|چنان کو چماند بباید چمید
|ازین پس ترا هرچ آید به کار
|ز دینار وز گوهر شاهوار
|فرستم نگر دل نداری به رنج
|نیرزد پراگنده رنج تو گنج
|ز دینار گنجی کنون ده هزار
|فرستادم اینک ز بهر نثار
|پرستار کو رهنمای تو بود
|به پرده درون دلگشای تو بود
|فرستادم اینک به نزدیک تو
|که روشن کند جان تاریک تو
|هرانگه که دینار بردی به کار
|گرانی مکن هیچ بر شهریار
|که دیگر فرستمت بسیار نیز
|وزین پادشاهی ز هرگونه چیز
|پرستنده باش و ستاینده باش
|به کار پرستش فزاینده باش
|تو آن خوی بد را ز شاه جهان
|جدا کرد نتوانی اندر نهان
|فرستاد زان تازیان ده سوار
|سخن‌گوی و بینادل و دوستدار
|رسیدند نزدیک بهرامشاه
|ابا بدره و برده و نیک‌خواه
|خردمند بهرام زان شاد شد
|همه دردها بر دلش باد شد
|وزان پس بدان پند شاه عرب
|پرستش بدی کار او روز و شب
|چنان بد که یک روز در بزمگاه
|همی بود بر پای در پیش شاه
|چو شد تیره بر پای خواب آمدش
|هم از ایستادن شتاب آمدش
|پدر چون بدیدش بهم برده چشم
|به تندی یکی بانگ برزد به خشم
|به دژخیم فرمود کو را ببر
|کزین پس نبیند کلاه و کمر
|بدو خانه زندان کن و بازگرد
|نزیبد برو گاه و ننگ و نبرد
|به ایوان همی بود خسته جگر
|ندید اندران سال روی پدر
|مگر مهر و نوروز و جشن سده
|که او پیش رفتی میان رده
|چنان بد که طینوش رومی ز راه
|فرستاده آمد به نزدیک شاه
|ابا بدره و برده و باژ روم
|فرستاد قیصر به آباد بوم
|چو آمد شهنشاه بنواختش
|سزاوار او جایگه ساختش
|فرستاد بهرام زی او پیام
|که ای مرد بیدار گسترده کام
|ز کهتر به چیزی بیازرد شاه
|ازو دور گشتم چنین بی‌گناه
|تو خواهش کنی گر ترا بخشدم
|مگر بخت پژمرده بدرخشدم
|سوی دایگانم فرستد مگر
|که منذر مرا به ز مام و پدر
|چو طینوش بشنید پیغام اوی
|برآورد ازان آرزو کام اوی
|دل‌آزار بهرام زان شاد گشت
|وزان بند بی‌مایه آزاد گشت
|به درویش بخشید بسیار چیز
|وزان جایگه رفتن آراست نیز
|همه زیردستان خود را بخواند
|شب تیره چون باد لشکر براند
|به یاران همی گفت یزدان سپاس
|که رفتیم و ایمن شدیم از هراس
|چو آمد به نزدیک شهر یمن
|پذیره شدش کودک و مرد و زن
|برفتند نعمان و منذر ز جای
|همان نیزه‌داران پاکیزه‌رای
|چو منذر ببهرام نزدیک شد
|ز گرد سپه روز تاریک شد
|پیاده شدند آن دو آزادمرد
|همی گفت بهرام تیمار و درد
|ز گفتار او چند منذر گریست
|بپرسید گفت اختر شاه چیست
|بدو گفت بهرام کو خود مباد
|که گیرد ز شوم اخترش نیز یاد
|که هر کو نیاید به راه خرد
|ز کردار ترسم که کیفر برد
|فرود آوریدش هم‌انجا که بود
|بران نیکوی نیکویها فزود
|بجز بزم و میدان نبودیش کار
|وگر بخشش و کوشش کارزار
|وزان پس غم و شادی یزدگرد
|چنان گشت بر پور چون باد ارد
|برین نیز چندی زمان برگذشت
|به ایران پدر پور فرخ به دشت
|ز شاهی پراندیشه شد یزدگرد
|ز هر کشوری موبدان کرد گرد
|به اخترشناسان بفرمود شاه
|که تا کردهر یک به اختر نگاه
|که تا کی بود در جهان مرگ اوی
|کجا تیره گردد سر و ترگ اوی
|چه باشد کجا باشد آن روزگار
|که پژمرده گردد گل شهریار
|ستاره‌شمر گفت کاین خود مباد
|که شاه جهان گیرد از مرگ یاد
|چو بخت شهنشاه بدرو شود
|از ایدر سوی چشمهٔ سو شود
|فراز آورد لشکر و بوق و کوس
|به شادی نظاره شود سوی طوس
|بر آن جایگه بر بود هوش اوی
|چو این راز بگذشت بر گوش اوی
|ازین دانش ار یادگیری به دست
|که این راز در پردهٔ ایزدست
|چو بشنید زو شاه سوگند خورد
|به خراد برزین و خورشید زرد
|که من چشمهٔ سو نبینم به چشم
|نه هنگام شادی نه هنگام خشم
|برین نیز برگشت گردون سه ماه
|زمانه به جوش آمد از خون شاه
|چو بیدادگر شد شبان با رمه
|بدو بازگردد بدیها همه
|ز بینیش بگشاد یک روز خون
|پزشک آمد از هر سوی رهنمون
|به دارو چو یک هفته بستی پزشک
|دگر هفته خون آمدی چون سرشک
|بدو گفت موبد که ای شهریار
|بگشتی تو از راه پروردگار
|تو گفتی که بگریزم از چنگ مرگ
|چو باد خزان آمد از شاخ برگ
|ترا چاره اینست کز راه شهد
|سوی چشمهٔ سو گرایی به مهد
|نیایش کنی پیش یزدان پاک
|بگردی به زاری بران گرم خاک
|بگویی که من بندهٔ ناتوان
|زده دام سوگند پیش روان
|کنون آمدم تا زمانم کجاست
|به پیش تو این داور داد و راست
|چو بشنید شاه آن پسند آمدش
|همان درد را سودمند آمدش
|بیاورد سیصد عماری و مهد
|گذر کرد بر سوی دریای شهر
|شب و روز بودی به مهد اندرون
|ز بینیش گه‌گه همی رفت خون
|چو نزدیکی چشمهٔ سو رسید
|برون آمد از مهد و دریا بدید
|ازان آب لختی به سر بر نهاد
|ز یزدان نیکی دهش کرد یاد
|زمانی نیامد ز بینیش خون
|بخورد و بیاسود با رهنمون
|منی کرد و گفت اینت آیین و رای
|نشستن چه بایست چندین به جای
|چو گردنکشی کرد شاه رمه
|که از خویشتن دید نیکی همه
|ز دریا برآمد یکی اسپ خنگ
|سرین گرد چون گور و کوتاه لنگ
|دوان و چو شیر ژیان پر ز خشم
|بلند و سیه‌خایه و زاغ چشم
|کشان دم در پای با یال و بش
|سیه سم و کفک‌افگن و شیرکش
|چنین گفت با مهتران یزدگرد
|که این را سپاه اندر آرید گرد
|بشد گرد چوپان و ده کره‌تاز
|یکی زین و پیچان کمند دراز
|چه دانست راز جهاندار شاه
|که آوردی این اژدها را به راه
|فروماند چوپان و لشکر همه
|برآشفت ازان شهریار رمه
|هم‌انگاه برداشت زین و لگام
|به نزدیک آن اسپ شد شادکام
|چنان رام شد خنگ بر جای خویش
|که ننهاد دست از پس و پای پیش
|ز شاه جهاندار بستد لگام
|به زین بر نهادن همان گشت رام
|چو زین بر نهادش برآهخت تنگ
|نجنبید بر جای تازان نهنگ
|پس پای او شد که بنددش دم
|خروشان شد آن بارهٔ سنگ سم
|بغرید و یک جفته زد بر برش
|به خاک اندر آمد سر و افسرش
|ز خاک آمد و خاک شد یزدگرد
|چه جویی تو زین بر شده هفت‌گرد
|چو از گردش او نیابی رها
|پرستیدن او نیارد بها
|به یزدان گرای و بدو کن پناه
|خداوند گردنده خورشید ماه
|چو او کشته شد اسپ آبی چوگرد
|بیامد بران چشمهٔ لاژورد
|به آب اندرون شد تنش ناپدید
|کس اندر جهان این شگفتی ندید
|ز لشکر خروشی برآمد چو کوس
|که شاها زمان آوریدت به طوس
|همه جامه‌ها را بکردند چاک
|همی ریختند از بر یال و خاک
|ازان پس بکافید موبد برش
|میان تهیگاه و مغز سرش
|بیاگند یکسر به کافور و مشک
|به دیبا تنش را بکردند خشک
|به تابوت زرین و در مهد ساج
|سوی پارس شد آن خداوند تاج
|چنین است رسم سرای بلند
|چو آرام یابی بترس از گزند
|تو رامی و با تو جهان رام نیست
|چو نام خورده آید به از جام نیست
|پرستیدن دین بهست از گناه
|چو باشد کسی را بدین پایگاه
|چو در دخمه شد شهریار جهان
|ز ایران برفتند گریان مهان
|کنارنگ با موبد و پهلوان
|هشیوار دستور روشن‌روان
|همه پاک در پارس گرد آمدند
|بر دخمه یزدگرد آمدند
|چو گستهم کو پیل کشتی بر اسپ
|دگر قارن گرد پور گشسپ
|چو میلاد و چون پارس مرزبان
|چو پیروز اسپ‌افگن از گرزبان
|دگر هرک بودند ز ایران مهان
|بزرگان و کنداوران جهان
|کجا خوارشان داشتی یزدگرد
|همه آمدند اندران شهرگرد
|چنین گفت گویا گشسپ دبیر
|که ای نامداران برنا و پیر
|جهاندارمان تا جهان آفرید
|کسی زین نشان شهریاری ندید
|که جز کشتن و خواری و درد و رنج
|بیاگندن از چیز درویش گنج
|ازین شاه ناپاک‌تر کس ندید
|نه از نامداران پیشین شنید
|نخواهیم بر تخت زین تخمه‌کس
|ز خاکش به یزدان پناهیم و بس
|سرافراز بهرام فرزند اوست
|ز مغز و دل و رای پیوند اوست
|ز منذر گشاید سخن سربسر
|نخواهیم بر تخت بیدادگر
|بخوردند سوگندهای گران
|هرانکس که بودند ایرانیان
|کزین تخمه کس را به شاهنشهی
|نخواهیم با تاج و تخت مهی
|برین برنهادند و برخاستند
|همی شهریاری دگر خواستند
|چو آگاهی مرگ شاه جهان
|پراگنده شد در میان مهان
|الان شاه و چون پارس پهلوسیاه
|چو بیورد و شگنان زرین کلاه
|همی هریکی گفت شاهی مراست
|هم از خاک تا برج ماهی مراست
|جهانی پرآشوب شد سر به سر
|چو از تخت گم شد سر تاجور
|به ایران رد و موبد و پهلوان
|هرانکس که بودند روشن‌روان
|بدین کار در پارس گرد آمدند
|بسی زین نشان داستانها زدند
|که این تاج شاهی سزاوار کیست
|ببینید تا از در کار کیست
|بجویید بخشنده‌ای دادگر
|که بندد برین تخت زرین کمر
|که آشوب بنشاند از روزگار
|جهان مرغزاریست بی‌شهریار
|یکی مرد بد پیر خسرو به نام
|جوانمرد و روشن‌دل و شادکام
|هم از تخمه سرفرازان بد اوی
|به مرز اندر از بی‌نیازان بد اوی
|سپردند گردان بدو تاج و گاه
|برو انجمن شد ز هر سو سپاه
|پس آگاهی آمد به بهرام گور
|که از چرخ شد تخت را آب شور
|پدرت آن سرافراز شاهان بمرد
|به مرد و همه نام شاهی ببرد
|یکی مرد بر گاه بنشاندند
|به شاهی همی خسروش خواندند
|بخوردند سوگند یکسر سپاه
|کزان تخمه هرگز نخواهیم شاه
|که بهرام فرزند او همچو اوست
|از آب پدر یافت او مغز و پوست
|چو بشنید بهرام رخ را بکند
|ز مرگ پدر شد دلش مستمند
|برآمد دو هفته ز شهر یمن
|خروشیدن کودک و مرد و زن
|چو یک ماه بنشست با سوک شاه
|سر ماه نو را بیاراست گاه
|برفتند نعمان و منذر بهم
|همه تازیان یمن بیش و کم
|همه زار و با شاه گریان شدند
|ابی آتش از درد بریان شدند
|زبان برگشادند زان پس ز بند
|که ای پرهنر شهریار بلند
|همه در جهان خاک را آمدیم
|نه جویای تریاک را آمدیم
|بمیرد کسی کو ز مادر بزاد
|زهش چون ستم بینم و مرگ داد
|به منذر چنین گفت بهرام گور
|که اکنون چو شد روز ما تار و تور
|ازین تخمه گر نام شاهنشهی
|گسسته شود بگسلد فرهی
|ز دشت سواران برآرند خاک
|شود جای بر تازیان بر مغاک
|پراندیشه باشید و یاری کنید
|به مرگ پدر سوگواری کنید
|ز بهرام بشنید منذر سخن
|به مردی یکی پاسخ افگند بن
|چنین گفت کاین روزگار منست
|برین دشت روز شکار منست
|تو بر تخت بنشین و نظاره باش
|همه ساله با تاج و با یاره باش
|همه نامداران برین هم‌سخن
|که نعمان و منذر فگندند بن
|ز پیش جهانجوی برخاستند
|همه تاختن را بیاراستند
|بفرمود منذر به نعمان که رو
|یکی لشکری ساز شیران نو
|ز شیبان و از قیسیان ده هزار
|فرازآر گرد از در کارزار
|من ایرانیان را نمایم که شاه
|کدامست با تاج و گنج و سپاه
|بیاورد نعمان سپاهی گران
|همه تیغ‌داران و نیزه‌وران
|بفرمود تا تاختنها برند
|همه روی کشور به پی بسپرند
|ره شورستان تا در طیسفون
|زمین خیره شد زیر نعل اندرون
|زن و کودک و مرد بردند اسیر
|کس آن رنجها را نبد دستگیر
|پر از غارت و سوختن شد جهان
|چو بیکار شد تخت شاهنشهان
|پس آگاهی آمد به روم و به چین
|به ترک و به هند و به مکران زمین
|که شد تخت ایران ز خسرو تهی
|کسی نیست زیبای شاهنشهی
|همه تاختن را بیاراستند
|به بیدادی از جای برخاستند
|چو از تخم شاهنشهان کس نبود
|که یارست تخت کیی را بسود
|به ایران همی هرکسی دست آخت
|به شاهنشهی تیز گردن فراخت
|چو ایرانیان آگهی یافتند
|یکایک سوی چاره بشتافتند
|چو گشتند زان رنج یکسر ستوه
|نشستند یک با دگر همگروه
|که این کار ز اندازه اندر گذشت
|ز روم و ز هند و سواران دشت
|یکی چاره باید کنون ساختن
|دل و جان ازین کار پرداختن
|بجستند موبد فرستاده‌ای
|سخن‌گوی و بینادل آزاده‌ای
|کجا نام آن گو جوانوی بود
|دبیری بزرگ و سخن‌گوی بود
|بدان تا به نزدیک منذر شود
|سخن گوید و گفت او بشنود
|به منذر بگوید که ای سرفراز
|جهان را به نام تو بادا نیاز
|نگهدار ایران نیران توی
|به هر جای پشت دلیران توی
|چو این تخت بی‌شاه و بی‌تاج شد
|ز خون مرز چون پر دراج شد
|تو گفتیم باشی خداوند مرز
|که این مرز را از تو دیدیم ارز
|کنون غارت از تست و خون ریختن
|به هر جای تاراج و آویختن
|نبودی ازین پیش تو بدکنش
|ز نفرین بترسیدی و سرزنش
|نگه کن بدین تا پسند آیدت
|به پیران سر این سودمند آیدت
|جز از تو زبر داوری دیگرست
|کز اندیشهٔ برتران برترست
|بگوید فرستاده چیزی که دید
|سخن نیز کز کاردانان شنید
|جوانوی دانا ز پیش سران
|بیامد سوی دشت نیزه‌وران
|به منذر سخن گفت و نامه بداد
|سخنهای ایرانیان کرد یاد
|سخنهایش بشنید شاه عرب
|به پاسخ برو هیچ نگشاد لب
|چنین گفت کای دانشی چاره‌جوی
|سخن زین نشان با شهنشاه گوی
|بگوی این که گفتی به بهرامشاه
|چو پاسخ بجویی نمایدت راه
|فرستاد با او یکی نامدار
|جوانوی شد تا در شهریار
|چو بهرام را دید داننده مرد
|برو آفریننده را یاد کرد
|ازان برز و بالا و آن یال و کفت
|فروماند بینادل اندر شگفت
|همی می چکد گویی از روی اوی
|همی بوی مشک آید از موی اوی
|سخن‌گوی بی‌فر و بی‌هوش گشت
|پیامش سراسر فراموش گشت
|بدانست بهرام کو خیره شد
|ز دیدار چشم و دلش تیره شد
|بپرسید بسیار و بنواختش
|به خوبی بر تخت بنشاختش
|چو گستاخ شد زو بپرسید شاه
|کز ایران چرا رنجه گشتی به راه
|فرستاد با او یکی پرخرد
|که او را به نزدیک منذر برد
|بگوید که آن نامه پاسخ نویس
|به پاسخ سخنهای فرخ نویس
|وزان پس نگر تا چه دارد پیام
|ازو بشنود پاسخ او تمام
|بیامد جوانو سخنها بگفت
|رخ منذر از رای او برشکفت
|چو بشنید زان مرد بنا سخن
|مر آن نامه را پاسخ افگند بن
|جوانوی را گفت کای پرخرد
|هرانکس که بد کرد کیفر برد
|شنیدم همه هرچ دادی پیام
|وزان نامداران که کردی سلام
|چنین گوی کاین بد که کرد از نخست
|که بیهوده پیکار بایست جست
|شهنشاه بهرام گور ایدرست
|که با فر و برزست و با لشکرست
|ز سوراخ چون مار بیرون کشید
|همی دامن خویش در خون کشید
|گر ایدونک من بودمی رای زن
|به ایرانیان بر نبودی شکن
|جوانوی روی شهنشاه دید
|وزو نیز چندی سخنها شنید
|بپرسید تا شاید او تخت را
|بزرگی و پیروزی و بخت را
|ز منذر چو بشنید زان‌سان سخن
|یکی روشن اندیشه افگند بن
|چنین داد پاسخ که ای سرفراز
|به دانایی از هرکسی بی‌نیاز
|از ایرانیان گر خرد گشته شد
|فراوان از آزادگان کشته شد
|کنون من یکی نامجویم کهن
|اگر بشنوی تا بگویم سخن
|ترا با شهنشاه بهرام گور
|خرامید باید ابی جنگ و شور
|به ایران زمین در ابا یوز و باز
|چنانچون بود شاه گردن‌فراز
|شنیدن سخنهای ایرانیان
|همانا ز جنبش نباید زیان
|بگویی تو نیز آنچ اندرخورد
|خردمندی و دوری از بی‌خرد
|ز رای بدان دور داری منش
|بپیچی ز بیغاره و سرزنش
|چو بشنید منذر ورا هدیه داد
|کسی کردش از شهر آباد شاد
|خود و شاه بهرام با رای‌زن
|نشستند و گفتند بی‌انجمن
|سخنشان بران راست شد کز یمن
|به ایران خرامند با انجمن
|گزین کرد از تازیان سی هزار
|همه نیزه‌داران خنجرگزار
|به دینارشان یکسر آباد کرد
|سر نامداران پر از باد کرد
|چو آگاهی این به ایران رسید
|جوانوی نزد دلیران رسید
|بزرگان ازان کار غمگین شدند
|بر آذر پاک برزین شدند
|ز یزدان همی خواستند آنک رزم
|مگر باز گردد به شادی و بزم
|چو منذر به نزدیک جهرم رسید
|برآن دشت بی‌آب لشکر کشید
|سراپرده زد راد بهرامشاه
|به گرد اندر آمد ز هر سو سپاه
|به منذر چنین گفت کای رای‌زن
|به جهرم رسیدی ز شهر یمن
|کنون جنگ سازیم گر گفت‌وگوی
|چو لشکر به روی اندر آورد روی
|بدو گفت منذر مهان را بخوان
|چو آیند پیشت بیارای خوان
|سخن گوی و بشنو ازیشان سخن
|کسی تیز گردد تو تیزی مکن
|بخوانیم تا چیستشان در نهان
|کرا خواند خواهند شاه جهان
|چو دانسته شد چارهٔ آن کنیم
|گر آسان بود کینه پنهان کنیم
|ور ایدون کجا کین و جنگ آورند
|بپیچند و خوی پلنگ آورند
|من این دشت جهرم چو دریا کنم
|ز خورشید تابان ثریا کنم
|بر آنم که بینند چهر ترا
|چنین برز و بالا و مهر ترا
|خردمندی و رای و فرهنگ تو
|شکیبایی و دانش و سنگ تو
|نخواهند جز تو کسی تخت را
|کله را و زیبایی بخت را
|ور ایدونک گم کرده دارند راه
|بخواهند بردن همی از تو گاه
|من و این سواران و شمشیر تیز
|برانگیزم اندر جهان رستخیز
|ببینی بروهای پرچین من
|فدای تو بادا تن و دین من
|چو بینند بی‌مر سپاه مرا
|همان رسم و آیین و راه مرا
|همین پادشاهی که میراث تست
|پدر بر پدر کرد شاید درست
|سه دیگر که خون ریختن کار ماست
|همان ایزد دادگر یار ماست
|کسی را جز از تو نخواهند شاه
|که زیبای تاجی و زیبای گاه
|ز منذر چو شاه این سخنها شنید
|بخندید و شادان دلش بردمید
|چو خورشید برزد سر از تیغ کوه
|ردان و بزرگان ایران گروه
|پذیره شدن را بیاراستند
|یکی دانشی انجمن خواستند
|نهادند بهرام را تخت عاج
|به سر بر نهاده بهاگیر تاج
|نشستی به آیین شاهنشهان
|بیاراست کو بود شاه جهان
|ز یک دست بهرام منذر نشست
|دگر دست نعمان و تیغی به دست
|همان گرد بر گرد پرده‌سرای
|ستاده بزرگان تازی به پای
|از ایرانیان آنک بد پاک‌رای
|بیامد به دهلیز پرده‌سرای
|بفرمود تا پرده برداشتند
|ز درشان به آواز بگذاشتند
|به شاه جهان آفرین خواندند
|به مژگان همی خون برافشاندند
|رسیدند نزدیک بهرامشاه
|بدیدند زیبا یکی تاج و گاه
|به آواز گفتند انوشه بدی
|همیشه ز تو دور دست بدی
|شهنشاه پرسید و بنواختشان
|به اندازه بر پایگه ساختشان
|چنین گفت بهرام کای مهتران
|جهاندیده و سالخورده سران
|پدر بر پدر پادشاهی مراست
|چرا بخشش اکنون برای شماست
|به آواز گفتند ایرانیان
|که ما را شکیبا مکن بر زیان
|نخواهیم یکسر به شاهی ترا
|بر و بوم ما را سپاهی ترا
|کزین تخمه پرداغ و دودیم و درد
|شب و روز با پیچش و باد سرد
|چنین گفت بهرام کری رواست
|هوا بر دل هرکسی پادشاست
|مرا گر نخواهید بی‌رای من
|چرا کس نشانید بر جای من
|چنین گفت موبد که از راه داد
|نه خسرو گریزد نه کهتر نژاد
|تو از ما یکی باش و شاهی گزین
|که خوانند هرکس برو آفرین
|سه روز اندران کار شد روزگار
|که جویند ز ایران یکی شهریار
|نوشتند پس نام صد نامور
|فروزندهٔ تاج و تخت و کمر
|ازان صد یکی نام بهرام بود
|که در پادشاهی دلارام بود
|ازین صد به پنجاه بازآمدند
|پر از چاره و پرنیاز آمدند
|ز پنجاه بهرام بود از نخست
|اگر جست پای پدر گر نجست
|ز پنجاه بازآوریدند سی
|ز ایرانی و رومی و پارسی
|ز سی نیز بهرام بد پیش رو
|که هم تاجور بود و هم شیر نو
|ز سی کرد داننده موبد چهار
|وزین چار بهرام بد شهریار
|چو تنگ اندرآمد ز شاهی سخن
|ز ایرانیان هرک او بد کهن
|نخواهیم گفتند بهرام را
|دلیر و سبکسار و خودکام را
|خروشی برآمد میان سران
|دل هرکسی تیز گشت اندران
|چنین گفت منذر به ایرانیان
|که خواهم که دانم به سود و زیان
|کزین سال ناخورده شاه جوان
|چرایید پر درد و تیره‌روان
|بزرگان به پاسخ بیاراستند
|بسی خسته دل پارسی خواستند
|ز ایران کرا خسته بد یزدگرد
|یکایک بران دشت کردند گرد
|بریده یکی را دو دست و دو پای
|یکی مانده بر جای و جانش به جای
|یکی را دو دست و دو گوش و زبان
|بریده شده چون تن بی‌روان
|یکی را ز تن دور کرده دو کفت
|ازان مردمان ماند منذر شگفت
|یکی را به مسمار کنده دو چشم
|چو منذر بدید آن برآورد خشم
|غمی گشت زان کار بهرام سخت
|به خاک پدر گفت کای شوربخت
|اگر چشم شادیت بر دوختی
|روان را به آتش چرا سوختی
|جهانجوی منذر به بهرام گفت
|که این بد بریشان نباید نهفت
|سخنها شنیدی تو پاسخ‌گزار
|که تندی نه خوب آید از شهریار
|چنین گفت بهرام کای مهتران
|جهاندیده و کارکرده سران
|همه راست گفتید و زین بترست
|پدر را نکوهش کنم در خورست
|ازین چاشنی هست نزدیک من
|کزان تیره شد رای تاریک من
|چو ایوان او بود زندان من
|چو بخشایش آورد یزدان من
|رهانید طینوشم از دست اوی
|بشد خسته کام من از شست اوی
|ازان کرده‌ام دست منذر پناه
|که هرگز ندیدم نوازش ز شاه
|بدان خو مبادا که مردم بود
|چو باشد پی مردمی گم بود
|سپاسم ز یزدان که دارم خرد
|روانم همی از خرد برخورد
|ز یزدان همی خواستم تاکنون
|که باشد به خوبی مرا رهنمون
|که تا هرچ با مردمان کرد شاه
|بشوییم ما جان و دل زان گناه
|به کام دل زیردستان منم
|بر آیین یزدان‌پرستان منم
|شبان باشم و زیردستان رمه
|تن‌آسانی و داد جویم همه
|منش هست و فرهنگ و رای و هنر
|ندارد هنر شاه بیدادگر
|لئیمی و کژی ز بیچارگیست
|به بیدادگر بر بباید گریست
|پدر بر پدر پادشاهی مراست
|خردمندی و نیکخواهی مراست
|ز شاپور بهرام تا اردشیر
|همه شهریاران برنا و پیر
|پدر بر پدربر نیای منند
|به دین و خرد رهنمای منند
|ز مادر نبیرهٔ شمیران شهم
|ز هر گوهری با خرد همرهم
|هنر هم خرد هم بزرگیم هست
|سواری و مردی و نیروی دست
|کسی را ندارم ز مردان به مرد
|به رزم و به بزم و به هر کارکرد
|نهفته مرا گنج و آگنده هست
|همان نامداران خسروپرست
|جهان یکسر آباد دارم به داد
|شما یکسر آباد باشید و شاد
|هران بوم کز رنج ویران شدست
|ز بیدادی شاه ایران شدست
|من آباد گردانم آن را به داد
|همه زیردستان بمانند شاد
|یکی با شما نیز پیمان کنم
|زبان را به یزدان گروگان کنم
|بیاریم شاهنشهی تخت عاج
|برش در میان تنگ بنهیم تاج
|ز بیشه دو شیر ژیان آوریم
|همان تاج را در میان آوریم
|ببندیم شیر ژیان بر دو سوی
|کسی را که شاهی کند آرزوی
|شود تاج برگیرد از تخت عاج
|به سر برنهد نامبردار تاج
|به شاهی نشیند میان دو شیر
|میان شاه و تاج از بر و تخت زیر
|جز او را نخواهیم کس پادشا
|اگر دادگر باشد و پارسا
|وگر زین که گفتم بتابید یال
|گزینید گردنکشی را همال
|به جایی که چون من بود پیش رو
|سنان سواران بود خار و خو
|من و منذر و گرز و شمشیر تیز
|ندانند گردان تازی گریز
|برآریم گرد از شهنشاهتان
|همان از بر و بوم وز گاهتان
|کنون آنچ گفتیم پاسخ دهید
|بدین داوری رای فرخ نهید
|بگفت این و برخاست و در خیمه شد
|جهانی ز گفتارش آسیمه شد
|به ایران رد و موبدان هرک بود
|که گفتار آن شاه دانا شنود
|بگفتند کین فره ایزدیست
|نه از راه کژی و نابخردیست
|نگوید همی یک سخن جز به داد
|سزد گر دل از داد داریم شاد
|کنون آنک گفت او ز شیر ژیان
|یکی تاج و تخت کیی بر میان
|گر او را بدرند شیران نر
|ز خونش بپرسد ز ما دادگر
|چو خود گفت و این رسم بد خود نهاد
|همان کز به مرگش نباشیم شاد
|ور ایدون کجا تاج بردارد اوی
|به فر از فریدون گذر دارد اوی
|جز از شهریارش نخوانیم کس
|ز گفتارها داد دادیم و بس
|گذشت آن شب و بامداد پگاه
|بیامد نشست از بر گاه شاه
|فرستاد و ایرانیان را بخواند
|ز روز گذشته فراوان براند
|به آواز گفتند پس موبدان
|که هستی تو داناتر از بخردان
|به شاهنشهی در چه پیش آوری
|چو گیری بلندی و کنداوری
|چه پیش آری از داد و از راستی
|کزان گم شود کژی و کاستی
|چنین داد پاسخ به فرزانگان
|بدان نامداران و مردانگان
|که بخشش بیفزایم از گفت‌وگوی
|بکاهم ز بیدادی و جست و جوی
|کسی را کجا پادشاهی سزاست
|زمین را بدیشان ببخشیم راست
|جهان را بدارم به رای و به داد
|چو ایمنی کنم باشم از داد شاد
|کسی را که درویش باشد به نیز
|ز گنج نهاده ببخشیم چیز
|گنه کرده را پند پیش آوریم
|چو دیگر کند بند پیش آوریم
|سپه را به هنگام روزی دهیم
|خردمند را دلفروزی دهیم
|همان راست داریم دل با زبان
|ز کژی و تاری بپیچم روان
|کسی کو بمیرد نباشدش خویش
|وزو چیز ماند ز اندازه بیش
|به دوریش بخشم نیارم به گنج
|نبندم دل اندر سرای سپنج
|همه رای با کاردانان زنیم
|به تدبیر پشت هوا بشکنیم
|ز دستور پرسیم یکسر سخن
|چو کاری نو افگند خواهم ز بن
|کسی کو همی داد خواهد ز من
|نجویم پراگندن انجمن
|دهم داد آنکس که او داد خواست
|به چیزی نرانم سخن جز به راست
|مکافات سازم بدان را به بد
|چنان کز ره شهریاران سزد
|برین پاک یزدان گوای منست
|خرد بر زبان رهنمای منست
|همان موبد و موبد موبدان
|پسندیده و کاردیده ردان
|برین کار یک سال گر بگذرد
|نپیچم ز گفتار جان و خرد
|ز میراث بیزارم و تاج و تخت
|ازان پس نشینم بر شوربخت
|چو پاسخ شنیدند آن بخردان
|بزرگان و بیداردل موبدان
|ز گفت گذشته پشیمان شدند
|گنه کارگان سوی درمان شدند
|به آواز گفتند یک با دگر
|که شاهی بود زین سزاوارتر
|به مردی و گفتار و رای و نژاد
|ازین پاک‌تر در جهان کس نزاد
|ز داد آفریدست ایزد ورا
|مبادا که کاری رسد بد ورا
|به گفتار اگر هیچ تاب آوریم
|خرد را همی سر به خواب آوریم
|همه نیکویها بیابیم ازوی
|به خورد و به داد اندر آریم روی
|بدین برز بالا و این شاخ و یال
|به گیتی کسی نیست او را همال
|پس پشت او لشکر تازیان
|چو منذرش یاور به سود و زیان
|اگر خود بگیرد سر گاه خویش
|به گیتی که باشد ز بهرام بیش
|ازان پس ز ایرانیانش چه باک
|چه ما پیش او در چه یک مشت خاک
|به بهرام گفتند کای فرمند
|به شاهی توی جان ما را پسند
|ندانست کس در هنرهای تو
|به پاکی تن و دانش و رای تو
|چو خسرو که بود از نژاد پشین
|به شاهی برو خواندند آفرین
|همه زیر سوگند و بند وییم
|که گوید که اندر گزند وییم
|گرو زین سپس شاه ایران بود
|همه مرز در چنگ شیران بود
|گروهی به بهرام باشند شاد
|ز خسرو دگر پاره گیرند یاد
|ز داد آن چنان به که پیمان تست
|ازان پس جهان زیر فرمان تست
|بهانه همان شیر جنگیست و بس
|ازین پس بزرگی نجویند کس
|بدان گشت بهرام همداستان
|که آورد او پیش ازین داستان
|چنین بود آیین شاهان داد
|که چون نو بدی شاه فرخ‌نژاد
|بر او شدی موبد موبدان
|ببردی سه بینادل از بخردان
|همو شاه بر گاه بنشاندی
|بدان تاج بر آفرین خواندی
|نهادی به نام کیان بر سرش
|بسودی به شادی دو رخ بر برش
|ازان پس هرانکس که بردی نثار
|به خواهنده دادی همی شهریار
|به موبد سپردند پس تاج و تخت
|به هامون شد از شهر بیداربخت
|دو شیر ژیان داشت گستهم گرد
|به زنجیر بسته به موبد سپرد
|ببردند شیران جنگی کشان
|کشنده شد از بیم چون بیهشان
|ببستند بر پایهٔ تخت عاج
|نهادند بر گوشهٔ عاج تاج
|جهانی نظاره بران تاج و تخت
|که تا چون بود کار آن نیک‌بخت
|که گر شاه پیروز گردد برین
|برو شهریاران کنند آفرین
|چو بهرام و خسرو به هامون شدند
|بر شیر با دل پر از خون شدند
|چو خسرو بدید آن دو شیر ژیان
|نهاده یکی افسر اندر میان
|بدان موبدان گفت تاج از نخست
|مر آن را سزاتر که شاهی بجست
|و دیگر که من پیرم و او جوان
|به چنگال شیر ژیان ناتوان
|بران بد که او پیش‌دستی کند
|به برنایی و تن‌درستی کند
|بدو گفت بهرام کری رواست
|نهانی نداریم گفتار راست
|یکی گرزه گاوسر برگرفت
|جهانی بدو مانده اندر شگفت
|بدو گفت موبد که ای پادشا
|خردمند و بادانش و پارسا
|همی جنگ شیران که فرمایدت
|جز از تاج شاهی چه افزایدت
|تو جان از پی پادشاهی مده
|خورش بی‌بهانه به ماهی مده
|همه بی‌گناهیم و این کار تست
|جهان را همه دل به بازار تست
|بدو گفت بهرام کای دین‌پژوه
|تو زین بی‌گناهی و دیگر گروه
|هم‌آورد این نره شیران منم
|خریدار جنگ دلیران منم
|بدو گفت موبد به یزدان پناه
|چو رفتی دلت را بشوی از گناه
|چنان کرد کو گفت بهرامشاه
|دلش پاک شد توبه کرد از گناه
|همی رفت با گرزهٔ گاوروی
|چو دیدند شیران پرخاشجوی
|یکی زود زنجیر بگسست و بند
|بیامد بر شهریار بلند
|بزد بر سرش گرز بهرام گرد
|ز چشمش همی روشنایی ببرد
|بر دیگر آمد بزد بر سرش
|فرو ریخت از دیده خون از برش
|جهاندار بنشست بر تخت عاج
|به سر بر نهاد آن دلفروز تاج
|به یزدان پناهید کو بد پناه
|نمایندهٔ راه گم کرده راه
|بشد خسرو و برد پیشش نماز
|چنین گفت کای شاه گردن‌فراز
|نشست تو بر گاه فرخنده باد
|یلان جهان پیش تو بنده باد
|تو شاهی و ما بندگان توایم
|به خوبی فزایندگان توایم
|بزرگان برو گوهر افشاندند
|بران تاج نو آفرین خواندند
|ز گیتی برآمد سراسر خروش
|در آذر بد این جشن روز سروش
|برآمد یکی ابر و شد تیره‌ماه
|همی تیر بارید ز ابر سیاه
|نه دریا پدید و نه دشت و نه راغ
|نبینم همی در هوا پر زاغ
|حواصل فشاند هوا هر زمان
|چه سازد همی زین بلند آسمان
|نماندم نمکسود و هیزم نه جو
|نه چیزی پدیدست تا جودرو
|بدین تیرگی روز و بیم خراج
|زمین گشته از برف چون کوه عاج
|همه کارها را سراندر نشیب
|مگر دست گیرد حسین قتیب
|کنون داستانی بگویم شگفت
|کزان برتر اندازه نتوان گرفت
|چو بر تخت بنشست بهرام گور
|برو آفرین کرد بهرام و هور
|پرستش گرفت آفریننده را
|جهاندار و بیدار و بیننده را
|خداوند پیروزی و برتری
|خداوند افزونی و کمتری
|خداوند داد و خداوند رای
|کزویست گیتی سراسر به پای
|ازان پس چنین گفت کاین تاج و تخت
|ازو یافتم کافریدست بخت
|بدو هستم امید و هم زو هراس
|وزو دارم از نیکویها سپاس
|شما هم بدو نیز نازش کنید
|بکوشید تا عهد او نشکنید
|زبان برگشادند ایرانیان
|که بستیم ما بندگی را میان
|که این تاج بر شاه فرخنده باد
|همیشه دل و بخت او زنده باد
|وزان پس همه آفرین خواندند
|همه بر سرش گوهر افشاندند
|چنین گفت بهرام کای سرکشان
|ز نیک و بد روز دیده نشان
|همه بندگانیم و ایزد یکیست
|پرستش جز او را سزاوار نیست
|ز بد روز بی‌بیم داریمتان
|به بدخواه حاجت نیاریمتان
|بگفت این و از پیش برخاستند
|برو آفرین نو آراستند
|شب تیره بودند با گفت‌وگوی
|چو خورشید بر چرخ بنمود روی
|به آرام بنشست بر گاه شاه
|برفتند ایرانیان بارخواه
|چنین گفت بهرام با مهتران
|که این نیکنامان و نیک‌اختران
|به یزدان گراییم و رامش کنیم
|بتازیم و دل زین جهان برکنیم
|بگفت این و اسپ کیان خواستند
|کیی بارگاهش بیاراستند
|سه دیگر چو بنشست بر تخت گفت
|که رسم پرستش نباید نهفت
|به هستی یزدان گوایی دهیم
|روان را بدین آشنایی دهیم
|بهشتست و هم دوزخ و رستخیز
|ز نیک و ز بد نیست راه گریز
|کسی کو نگرود به روز شمار
|مر او را تو بادین و دانا مدار
|به روز چهارم چو بر تخت عاج
|بسر بر نهاد آن پسندیده تاج
|چنین گفت کز گنج من یک زمان
|نیم شاد کز مردم شادمان
|نیم خواستار سرای سپنج
|نه از بازگشتن به تیمار و رنج
|که آنست جاوید و این ره‌گذار
|تو از آز پرهیز و انده مدار
|به پنجم چنین گفت کز رنج کس
|نیم شاد تا باشدم دست‌رس
|به کوشش بجوییم خرم بهشت
|خنک آنک جز تخم نیکی نکشت
|ششم گفت بر مردم زیردست
|مبادا که هرگز بجویم شکست
|جهان را ز دشمن تن‌آسان کنیم
|بداندیشگان را هراسان کنیم
|به هفتم چو بنشست گفت ای مهان
|خردمند و بیدار و دیده جهان
|چو با مردم زفت زفتی کنیم
|همی با خردمند جفتی کنیم
|هرانکس که با ما نسازند گرم
|بدی بیش ازان بیند او کز پدرم
|هرانکس که فرمان ما برگزید
|غم و درد و رنجش نباید کشید
|به هشتم چو بنشست فرمود شاه
|جوانوی را خواندن از بارگاه
|بدو گفت نزدیک هر مهتری
|به هر نامداری و هر کشوری
|یکی نامه بنویس با مهر و داد
|که بهرام بنشست بر تخت شاد
|خداوند بخشایش و راستی
|گریزنده از کژی و کاستی
|که با فر و برزست و با مهر و داد
|نگیرد جز از پاک دادار یاد
|پذیرفتم آن را که فرمان برد
|گناه آن سگالد که درمان برد؟
|نشستم برین تخت فرخ پدر
|بر آیین طهمورث دادگر
|به داد از نیاکان فزونی کنم
|شما را به دین رهنمونی کنم
|جز از راستی نیست با هرکسی
|اگر چند ازو کژی آید بسی
|بران دین زردشت پیغمبرم
|ز راه نیاکان خود نگذرم
|نهم گفت زردشت پیشین بروی
|به راهیم پیغمبر راست‌گوی
|همه پادشاهید بر چیز خویش
|نگهبان مرز و نگهبان کیش
|به فرزند و زن نیز هم پادشا
|خنک مردم زیرک و پارسا
|نخواهیم آگندن زر به گنج
|که از گنج درویش ماند به رنج
|گر ایزد مرا زندگانی دهد
|برین اختران کامرانی دهد
|یکی رامشی نامه خوانید نیز
|کزان جاودان ارج یابید و چیز
|ز ما بر همه پادشاهی درود
|به ویژه که مهرش بود تار و پود
|نهادند بر نامه‌ها بر نگین
|فرستادگان خواست با آفرین
|برفتند با نامه‌ها موبدان
|سواران بینادل و بخردان
|دگر روز چون بردمید آفتاب
|ببالید کوه و بپالود خواب
|به نزدیک منذر شدند این گروه
|که بهرام شه بود زیشان ستوه
|که خواهشگری کن به نزدیک شاه
|ز کردار ما تا ببخشد گناه
|که چونان بدیم از بد یزدگرد
|که خون در تن نامداران فسرد
|ز بس زشت گفتار و کردار اوی
|ز بیدادی و درد و آزار اوی
|دل ما به بهرام ازان بود سرد
|که از شاه بودیم یکسر به درد
|بشد منذر و شاه را کرد نرم
|بگسترد پیشش سخنهای گرم
|ببخشید اگر چندشان بد گناه
|که با گوهر و دادگر بود شاه
|بیاراست ایوان شاهنشهی
|برفت آنک بودند یکسر مهی
|چو جای بزرگی بپرداختند
|کرا بود شایسته بنشاختند
|به هر جای خوانی بیاراستند
|می و رود و رامشگران خواستند
|دوم روز رفتند دیگر گروه
|سپهبد نیامد ز خوردن ستوه
|سیم روز جشن و می و سور بود
|غم از کاخ شاه جهان دور بود
|بگفت آنک نعمان و منذر چه کرد
|ز بهر من این پاک زاده دو مرد
|همه مهتران خواندند آفرین
|بران دشت آباد و مردان کین
|ازان پس در گنج بگشاد شاه
|به دینار و دیبا بیاراست گاه
|به اسپ و سنان و به خفتان جنگ
|ز خود و ز هر گوهری رنگ‌رنگ
|سراسر به نعمان و منذر سپرد
|جوانوی رفت آن بدیشان شمرد
|کس اندازهٔ بخشش او نداشت
|همان تاو با کوشش او نداشت
|همان تازیان را بسی هدیه داد
|از ایوان شاهی برفتند شاد
|بیاورد پس خلعت خسروی
|همان اسپ و هم جامهٔ پهلوی
|به خسرو سپردند و بنواختش
|بر گاه فرخنده بنشاختش
|شهنشاه خسرو به نرسی رسید
|ز تخت اندر آمد به کرسی رسید
|برادرش بد یک‌دل و یک‌زبان
|ازو کهتر آن نامدار جوان
|ورا پهلوان کرد بر لشکرش
|بدان تا به آیین بود کشورش
|سپه را سراسر به نرسی سپرد
|به بخشش همی پادشاهی ببرد
|در گنج بگشاد و روزی بداد
|سپاهش به دینار گشتند شاد
|بفرمود پس تا گشسپ دبیر
|بیامد بر شاه مردم پذیر
|کجا بود دانا بدان روزگار
|شمار جهان داشت اندر کنار
|جوانوی بیدار با او بهم
|که نزدیک او بد شمار درم
|ز باقی که بد نزد ایرانیان
|بفرمود تا بگسلد از میان
|دبیران دانا به دیوان شدند
|ز بهر درم پیش کیوان شدند
|ز باقی که بد بر جهان سربسر
|همه برگرفتند یک با دگر
|نود بار و سه بار کرده شمار
|به ایران درم بد هزاران هزار
|ببخشید و دیوان بر آتش نهاد
|همه شهر ایران بدو گشت شاد
|چو آگاه شد زان سخن هرکسی
|همی آفرین خواند هرکس بسی
|برفتند یکسر به آتشکده
|به ایوان نوروز و جشن سده
|همی مشک بر آتش افشاندند
|به بهرام بر آفرین خواندند
|وزان پس بفرمود کارآگهان
|یکی تا بگردند گرد جهان
|کسی را کجا رانده بد یزدگرد
|بجست و به یک شهرشان کرد گرد
|بدان تا شود نامهٔ شهریار
|که آزادگان را کند خواستار
|فرستاد خلعت به هر مهتری
|ببخشید به اندازه‌شان کشوری
|رد و موبد و مرزبان هرک بود
|که آواز بهرام زان سان شنود
|سراسر به درگاه شاه آمدند
|گشاده‌دل و نیکخواه آمدند
|بفرمود تا هرک بد دادجوی
|سوی موبد موبد آورد روی
|چو فرمانش آمد ز گیتی به جای
|منادیگری کرد بر در به پای
|که ای زیردستان بیدار شاه
|ز غم دور باشید و دور از گناه
|وزین پس بران کس کنید آفرین
|که از داد آباد دارد زمین
|ز گیتی به یزدان پناهید و بس
|که دارنده اویست و فریادرس
|هرانکس که بگزید فرمان ما
|نپیچد سر از رای و پیمان ما
|برو نیکویها برافزون کنیم
|ز دل کینه و آز بیرون کنیم
|هرانکس که از داد بگریزد اوی
|به بادآفره در بیاویزد اوی
|گر ایدونک نیرو دهد کردگار
|به کام دل ما شود روزگار
|برین نیکویها فزایش بود
|شما را بر ما ستایش بود
|همه شهر ایران به گفتار اوی
|برفتند شادان‌دل و تازه‌روی
|بدانگه که شد پادشاهیش راست
|فزون گشت شادی و انده بکاست
|همه روز نخچیر بد کار اوی
|دگر اسپ و میدان و چوگان و گوی
|چنان بد که روزی به نخچیر شیر
|همی رفت با چند گرد دلیر
|بشد پیر مردی عصایی به دست
|بدو گفت کای شاه یزدان‌پرست
|به راهام مردیست پرسیم و زر
|جهودی فریبنده و بدگهر
|به آزادگی لنبک آبکش
|به آرایش خوان و گفتار خوش
|بپرسید زان کهتران کاین کیند
|به گفتار این پیر سر بر چیند
|چنین گفت با او یکی نامدار
|که ای با گهر نامور شهریار
|سقاایست این لنبک آبکش
|جوانمرد و با خوان و گفتار خوش
|به یک نیم روز آب دارد نگاه
|دگر نیمه مهمان بجوید ز راه
|نماند به فردا از امروز چیز
|نخواهد که در خانه باشد به نیز
|به راهام بی‌بر جهودیست زفت
|کجا زفتی او نشاید نهفت
|درم دارد و گنج و دینار نیز
|همان فرش دیبا و هرگونه چیز
|منادیگری را بفرمود شاه
|که شو بانگ زن پیش بازارگاه
|که هرکس که از لنبک آبکش
|خرد آب خوردن نباشدش خوش
|همی بود تا زرد گشت آفتاب
|نشست از بر باره بی‌زور و تاب
|سوی خانهٔ لنبک آمد چو باد
|بزد حلقه بر درش و آواز داد
|که من سرکشی‌ام ز ایران سپاه
|چو شب تیره شد بازماندم ز شاه
|درین خانه امشب درنگم دهی
|همه مردمی باشد و فرهی
|ببد شاد لنبک ز آواز اوی
|وزان خوب گفتار دمساز اوی
|بدو گفت زود اندر آی ای سوار
|که خشنود باد ز تو شهریار
|اگر با تو ده تن بدی به بدی
|همه یک به یک بر سرم مه بدی
|فرود آمد از باره بهرامشاه
|همی داشت آن باره لنبک نگاه
|بمالید شادان به چیزی تنش
|یکی رشته بنهاد بر گردنش
|چو بنشست بهرام لنبک دوید
|یکی شهره شطرنج پیش آورید
|یکی کاسه آورد پر خوردنی
|بیاورد هرگونه آوردنی
|به بهرام گفت ای گرانمایه مرد
|بنه مهره بازی از بهر خورد
|بدید آنک کلنبک بدو داد شاه
|بخندید و بنهاد بر پیش گاه
|چو نان خورده شد میزبان در زمان
|بیاورد جامی ز می شادمان
|همی خورد بهرام تا گشت مست
|به خوردنش آنگه بیازید دست
|شگفت آمد او را ازان جشن اوی
|وزان خوب گفتار وزان تازه روی
|بخفت آن شب و بامداد پگاه
|از آواز او چشم بگشاد شاه
|چنین گفت لنبک به بهرام گور
|که شب بی نوا بد همانا ستور
|یک امروز مهمان من باش وبس
|وگر یار خواهی بخوانیم کس
|بیاریم چیزی که باید به جای
|یک امروز با ما به شادی بپای
|چنین گفت با آبکش شهریار
|که امروز چندان نداریم کار
|که ناچار ز ایدر بباید شدن
|هم اینجا به نزد تو خواهم بدن
|بسی آفرین کرد لنبک بروی
|ز گفتار او تازه‌تر کرد روی
|بشد لنبک و آب چندی کشید
|خریدار آبش نیامد پدید
|غمی گشت و پیراهنش درکشید
|یکی آبکش را به بر برکشید
|بها بستد و گوشت بخرید زود
|بیامد سوی خانه چون باد و دود
|بپخت و بخوردند و می خواستند
|یکی مجلس دیگر آراستند
|بیود آن شب تیره با می به دست
|همان لنبک آبکش می‌پرست
|چو شب روز شد تیز لنبک برفت
|بیامد به نزدیک بهرام تفت
|بدو گفت روز سیم شادباش
|ز رنج و غم و کوشش آزاد باش
|بزن دست با من یک امروز نیز
|چنان دان که بخشیده‌ای زر و چیز
|بدو گفت بهرام کین خود مباد
|که روز سه دیگر نباشیم شاد
|برو آبکش آفرین خواند و گفت
|که بیداردل باش و با بخت جفت
|به بازار شد مشک و آلت ببرد
|گروگان به پرمایه مردی سپرد
|خرید آنچ بایست و آمد دوان
|به نزدیک بهرام شد شادمان
|بدو گفت یاری ده اندر خورش
|که مرد از خورشها کند پرورش
|ازو بستد آن گوشت بهرام زود
|برید و بر آتش خورشها فزود
|چو نان خورده شد می‌گرفتند و جام
|نخست از شهنشاه بردند نام
|چو می خورده شد خواب را جای کرد
|به بالین او شمع بر پای کرد
|به روز چهارم چو بفروخت هور
|شد از خواب بیدار بهرام گور
|بشد میزبان گفت کای نامدار
|ببودی درین خانهٔ تنگ و تار
|بدین خانه اندر تن‌آسان نه‌ای
|گر از شاه ایران هراسان نه‌ای
|دو هفته بدین خانهٔ بی‌نوا
|بباشی گر آید دلت را هوا
|برو آفرین کرد بهرامشاه
|که شادان و خرم بدی سال و ماه
|سه روز اندرین خانه بودیم شاد
|که شاهان گیتی گرفتیم یاد
|به جایی بگویم سخنهای تو
|که روشن شود زو دل و رای تو
|که این میزبانی ترا بر دهد
|چو افزون دهی تخت و افسر دهد
|بیامد چو گرد اسپ را زین نهاد
|به نخچیرگه رفت زان خانه شاد
|همی کرد نخچیر تا شب ز کوه
|برآمد سبک بازگشت از گروه
|ز پیش سواران چو ره برگرفت
|سوی خان بی‌بر به راهام تفت
|بزد در بگفتا که بی‌شهریار
|بماندم چو او بازماند از شکار
|شب آمد ندانم همی راه را
|نیابم همی لشکر و شاه را
|گر امشب بدین خانه یابم سپنج
|نباشد کسی را ز من هیچ رنج
|به پیش به راهام شد پیشکار
|بگفت آنچ بشنید ازان نامدار
|به راهام گفت ایچ ازین در مرنج
|بگویش که ایدر نیابی سپنج
|بیامد فرستاده با او بگفت
|که ایدر ترا نیست جای نهفت
|بدو گفت بهرام با او بگوی
|کز ایدر گذشتن مرا نیست روی
|همی از تو من خانه خواهم سپنج
|نیارم به چیزت ازان پس به رنج
|چو بشنید پویان بشد پیشکار
|به نزد به راهام گفت این سوار
|همی ز ایدر امشب نخواهد گذشت
|سخن گفتن و رای بسیار گشت
|به راهام گفتش که رو بی‌درنگ
|بگویش که این جایگاهیست تنگ
|جهودیست درویش و شب گرسنه
|بخسپد همی بر زمین برهنه
|بگفتند و بهرام گفت ار سپنج
|نیابم بدین خانه آیدت رنج
|بدین در بخسپم نجویم سرای
|نخواهم به چیزی دگر کرد رای
|به راهام گفت ای نبرده سوار
|همی رنجه داری مرا خوارخوار
|بخسپی و چیزت بدزدد کسی
|ازان رنجه داری مرا تو بسی
|به خانه درآی ار جهان تنگ شد
|همه کار بی‌برگ و بی‌رنگ شد
|به پیمان که چیزی نخواهی ز من
|ندارم به مرگ آبچین و کفن
|هم امشب ترا و نشست ترا
|خورش باید و نیست چیزی مرا
|گر این اسپ سرگین و آب افگند
|وگر خشت این خانه را بشکند
|به شبگیر سرگینش بیرون کنی
|بروبی و خاکش به هامون کنی
|همان خشت را نیز تاوان دهی
|چو بیدار گردی ز خواب آن دهی
|بدو گفت بهرام پیمان کنم
|برین رنجها سر گروگان کنم
|فرود آمد و اسپ را با لگام
|ببست و برآهخت تیغ از نیام
|نمدزین بگسترد و بالینش زین
|بخفت و دو پایش کشان بر زمین
|جهود آن در خانه از پس ببست
|بیاورد خوان و به خوردن نشست
|ازان پس به بهرام گفت ای سوار
|چو این داستان بشنوی یاد دار
|به گیتی هرانکس که دارد خورد
|سوی مردم بی‌نوا ننگرد
|بدو گفت بهرام کاین داستان
|شنیدستم از گفتهٔ باستان
|شنیدم به گفتار و دیدم کنون
|که برخواندی از گفتهٔ رهنمون
|می آورد چون خورده شد نان جهود
|ازان می ورا شادمانی فزود
|خروشید کای رنج‌دیده سوار
|برین داستان کهن گوش‌دار
|که هرکس که دارد دلش روشنست
|درم پیش او چون یکی جوشنست
|کسی کو ندارد بود خشک لب
|چنانچون توی گرسنه نیم‌شب
|بدو گفت بهرام کاین بس شگفت
|به گیتی مرین یاد باید گرفت
|که از جام یابی سرانجام نیک
|خنک میگسار و می و جام نیک
|چو از کوه خنجر برآورد هور
|گریزان شد از خانه بهرام گور
|بران چرمهٔ ناچران زین نهاد
|چه زین از برش خشک بالین نهاد
|بیامد به راهام گفت ای سوار
|به گفتار خود بر کنون پای‌دار
|تو گفتی که سرگین این بارگی
|به جاروب روبم به یکبارگی
|کنون آنچ گفتی بروب و ببر
|به رنجم ز مهمان بیدادگر
|بدو گفت بهرام شو پایکار
|بیاور که سرگین کشد بر کنار
|دهم زر که تا خاک بیرون برد
|وزین خانهٔ تو به هامون برد
|بدو گفت من کس ندارم که خاک
|بروبد برد ریزد اندر مغاک
|تو پیمان که کردی به کژی مبر
|نباید که خوانمت بیدادگر
|چو بشنید بهرام ازو این سخن
|یکی تازه اندیشه افگند بن
|یکی خوب دستار بودش حریر
|به موزه درون پر ز مشک و عبیر
|برون کرد و سرگین بدو کرد پاک
|بینداخت با خاک اندر مغاک
|به راهام را گفت کای پارسا
|گر آزادیم بشنود پادشا
|ترا از جهان بی‌نیازی دهد
|بر مهتران سرفرازی دهد
|برفت و بیامد به ایوان خویش
|همه شب همی ساخت درمان خویش
|پراندیشه آن شب به ایوان بخفت
|بخندید و آن راز با کس نگفت
|به شبگیر چون تاج بر سر نهاد
|سپه را سراسر همه بار داد
|بفرمود تا لنبک آبکش
|بشد پیش او دست کرده به کش
|ببردند ز ایوان به راهام را
|جهود بداندیش و بدکام را
|چو در بارگه رفت بنشاندند
|یکی پاک‌دل مرد را خواندند
|بدو گفت رو بارگیها ببر
|نگر تا نباشی بجز دادگر
|به خان به راهام شو بر گذار
|نگر تا چه بینی نهاده بیار
|بشد پاک‌دل تا به خان جهود
|همه خانه دیبا و دینار بود
|ز پوشیدنی هم ز گستردنی
|ز افگندنی و پراگندنی
|یکی کاروان‌خانه بود و سرای
|کزان خانه بیرون نبودیش جای
|ز در و ز یاقوت و هر گوهری
|ز هر بدره‌ای بر سرش افسری
|که دانند موبد مر آن را شمار
|ندانست کردن بس روزگار
|فرستاد موبد بدانجا سوار
|شتر خواست از دشت جهرم هزار
|همه بار کردند و دیگر نماند
|همی شاددل کاروان را براند
|چو بانگ درای آمد از بارگاه
|بشد مرد بینا بگفت آن به شاه
|که گوهر فزون زین به گنج تو نیست
|همان مانده خروار باشد دویست
|بماند اندران شاه ایران شگفت
|ز راز دل اندیشه‌ها برگرفت
|که چندین بورزید مرد جهود
|چو روزی نبودش ز ورزش چه سود
|ازان صد شتروار زر و درم
|ز گستردنیها و از بیش و کم
|جهاندار شاه آبکش را سپرد
|بشد لنبک از راه گنجی ببرد
|ازان پس براهام را خواند و گفت
|که ای در کمی گشته با خاک جفت
|چه گویی که پیغمبرت چند زیست
|چه بایست چندی به زشتی گریست
|سوار آمد و گفت با من سخن
|ازان داستانهای گشته کهن
|که هرکس که دارد فزونی خورد
|کسی کو ندارد همی پژمرد
|کنون دست یازان ز خوردن بکش
|ببین زین سپس خوردن آبکش
|ز سرگین و زربفت و دستار و خشت
|بسی گفت با سفله مرد کنشت
|درم داد ناپاک دل را چهار
|بدو گفت کاین را تو سرمایه‌دار
|سزا نیست زین بیشتر مر ترا
|درم مرد درویش را سر ترا
|به ارزانیان داد چیزی که بود
|خروشان همی رفت مرد جهود
|چو یوز شکاری به کار آمدش
|بجنبید و رای شکار آمدش
|یکی باره‌ای تیزرو بر نشست
|به هامون خرامید بازی به دست
|یکی بیشه پیش آمدش پردرخت
|نشستنگه مردم نیک‌بخت
|بسان بهشتی یکی سبز جای
|ندید اندرو مردم و چارپای
|چنین گفت کاین جای شیران بود
|همان رزمگاه دلیران بود
|کمان را به زه کرد مرد دلیر
|پدید آمد اندر زمان نره شیر
|یکی نعره زد شیر چون در رسید
|بزد دست شاه و کمان درکشید
|بزد تیر و پهلوش با دل بدوخت
|دل شیر ماده بدوبر بسوخت
|همان ماده آهنگ بهرام کرد
|بغرید و چنگش به اندام کرد
|یکی تیغ زد بر میانش سوار
|فروماند جنگی دران کارزار
|برون آمد از بیشه مردی کهن
|زبانش گشاده به شیرین سخن
|کجا نام او مهربنداد بود
|ازان زخم شمشیر او شاد بود
|یکی مرد دهقان یزدان‌پرست
|بدان بیشه بودیش جای نشست
|چو آمد بر شاه ایران فراز
|برو آفرین کرد و بردش نماز
|بدو گفت کای مهتر نامدار
|به کام تو باد اختر روزگار
|یکی مرد دهقانم ای پاک‌رای
|خداوند این جا و کشت و سرای
|خداوند گاو و خر و گوسفند
|ز شیران شده بددل و مستمند
|کنون ایزد این کار بر دست تو
|برآورد بر قبضه و شست تو
|زمانی درین بیشه آیی چنین
|بباشی به شیر و می و انگبین
|به ره هست چندانک باید به کار
|درختان بارآور و سایه‌دار
|فرود آمد از باره بهرامشاه
|همی کرد زان بیشه جایی نگاه
|که باشد زمین سبز و آب روان
|چنانچون بود جای مرد جوان
|بشد مهربنداد و رامشگران
|بیاورد چندی ز ده مهتران
|بسی گوسفندان فربه بکشت
|بیامد یکی جام زرین به مشت
|چو نان خورده شد جامهای نبید
|نهادند پیشش گل و شنبلید
|چو شد مهربنداد شادان ز می
|به بهرام گفت ای گو نیک‌پی
|چنان دان که ماننده‌ای شاه را
|همان تخت زرین و هم‌گاه را
|بدو گفت بهرام کری رواست
|نگارنده بر چهرها پادشاست
|چنان آفریند که خواهد همی
|مر آن را گزیند که خواهد همی
|اگر من همی نیک مانم به شاه
|ترا دادم این بیشه و جایگاه
|بگفت این و زان جایگه برنشست
|به ایوان خرم خرامید مست
|بخفت آن شب تیره در بوستان
|همی یاد کرد از لب دوستان
|چو بنشست می خواست از بامداد
|بزرگان لشکر برفتند شاد
|بیامد هم‌انگه یکی مرد مه
|ورا میوه آورد چندی ز ده
|شتربارها نار و سیب و بهی
|ز گل دسته‌ها کرده شاهنشهی
|جهاندار چون دید بنواختش
|میان یلان پایگه ساختش
|همین مه که با میوه و بوی بود
|ورا پهلوی نام کبروی بود
|به روی جهاندار جام نبید
|دو من را به یکبار اندر کشید
|چو شد مرد خرم ز دیدار شاه
|ازان نامداران و آن جشنگاه
|یکی جام دیگر پر از می بلور
|به دلش اندر افتاد زان جام شور
|ز پیش بزرگان بیازید دست
|بدان جام می تاخت و بر پای جست
|به یاد شهنشاه بگرفت جام
|منم گفت میخواره کبروی نام
|به روی شهنشاه جام نبید
|چو من درکشم یار خواهم گزید
|به جام اندرون بود می پنج من
|خورم هفت ازین بر سر انجمن
|پس انگه سوی ده روم من به هوش
|ز من نشنود کس به مستی خروش
|چنان هفت جام پر از می بخورد
|ازان می پرستان برآورد گرد
|به دستوری شاه بیرون گذشت
|که داند که می در تنش چون گذشت
|وزان جای خرم بیامد به دشت
|چو در سینهٔ مرد، می گرم گشت
|برانگیخت اسپ از میان گروه
|ز هامون همی تاخت تا پیش کوه
|فرود آمد از باره جایی نهفت
|یله کرد و در سایهٔ کوه خفت
|ز کوه اندرآمد کلاغ سیاه
|دو چشمش بکند اندران خوابگاه
|همی تاختند از پس‌اندر گروه
|ورا مرده دیدند بر پیش کوه
|دو چشمش ز سر کنده زاغ سیاه
|برش اسپ او ایستاده به راه
|برو کهترانش خروشان شدند
|وزان مجلس و جام جوشان شدند
|چو بهرام برخاست از خوابگاه
|بیامد بر او یکی نیک‌خواه
|که کبروی را چشم روشن کلاغ
|ز مستی بکندست در پیش راغ
|رخ شهریار جهان زرد شد
|ز تیمار کبروی پر درد شد
|هم‌انگه برآمد ز درگه خروش
|که ای نامداران با فر و هوش
|حرامست می در جهان سربسر
|اگر زیردستت گر نامور
|برین‌گونه بگذشت سالی تمام
|همی داشتی هرکسی می حرام
|همان شه چو مجلس بیاراستی
|همان نامهٔ باستان خواستی
|چنین بود تا کودکی کفشگر
|زنی خواست با چیز و نام و گهر
|نبودش دران کار افزار سخت
|همی زار بگریست مامش ز بخت
|همانا نهان داشت لختی نبید
|پسر را بدان خانه اندر کشید
|به پور جوان گفت کاین هفت جام
|بخور تا شوی ایمن و شادکام
|مگر بشکنی امشب آن مهر تنگ
|کلنگ از نمد کی کندکان سنگ
|بزد کفشگر جام می هفت و هشت
|هم‌اندر زمان آتشش سخت گشت
|جوانمرد را جام گستاخ کرد
|بیامد در خانه سوراخ کرد
|وزان جایگه شد به درگاه خویش
|شده شاددل یافته راه خویش
|چنان بد که از خانه شیران شاه
|یکی شیر بگسست و آمد به راه
|ازان می همی کفشگر مست بود
|به دیده ندید آنچ بایست بود
|بشد تیز و بر شیر غران نشست
|بیازید و بگرفت گوشش به دست
|بران شیر غران پسر شیر بود
|جوان از بر و شر در زیر بود
|همی شد دوان شیروان چون نوند
|به یک دست زنجیر و دیگر کمند
|چو آن شیربان جهاندار شاه
|بیامد ز خانه بدان جایگاه
|یکی کفشگر دید بر پشت شیر
|نشسته چو بر خر سواری دلیر
|بیامد دوان تا در بارگاه
|دلیر اندر آمد به نزدیک شاه
|بگفت آن دلیری کزو دیده بود
|به دیده بدید آنچ نشنیده بود
|جهاندار زان در شگفتی بماند
|همه موبدان و ردان را بخواند
|به موبد چنین گفت کاین کفشگر
|نگه کن که تا از که دارد گهر
|همان مادرش چون سخن شد دراز
|دوان شد بر شاه و بگشاد راز
|نخست آفرین کرد بر شهریار
|که شادان بزی تا بود روزگار
|چنین گفت کاین نورسیده به جای
|یکی زن گزین کرد و شد کدخدای
|به کار اندرون نایژه سست بود
|دلش گفتی از سست خودرست بود
|بدادم سه جام نبیدش نهان
|که ماند کس از تخم او در جهان
|هم‌اندر زمان لعل گشتش رخان
|نمد سر برآورد و گشت استخوان
|نژادش نبد جز سه جام نبید
|که دانست کاین شاه خواهد شنید
|بخندید زان پیرزن شاه گفت
|که این داستان را نشاید نهفت
|به موبد چنین گفت کاکنون نبید
|حلالست میخواره باید گزید
|که چندان خورد می که بر نره شیر
|نشیند نیارد ورا شیر زیر
|نه چندان که چشمش کلاغ سیاه
|همی برکند رفته از نزد شاه
|خروشی برآمد هم‌انگه ز در
|که ای پهلوانان زرین کمر
|به اندازه‌بر هرکسی می خورید
|به آغاز و فرجام خود بنگرید
|چو می‌تان به شادی بود رهنمون
|بکوشید تا تن نگردد زبون
|بیامد سوم روز شبگیر شاه
|سوی دشت نخچیرگه با سپاه
|به دست چپش هرمز کدخدای
|سوی راستش موبد پاک‌رای
|برو داستانها همی خواندند
|ز جم و فریدون سخن راندند
|سگ و یوز در پیش و شاهین و باز
|همی تا به سر برد روز دراز
|چو خورشید تابان به گنبد رسید
|به جایی پی گور و آهو ندید
|چو خورشید تابان درم ساز گشت
|ز نخچیرگه تنگدل بازگشت
|به پیش اندر آمد یکی سبز جای
|بسی اندرو مردم و چارپای
|ازان ده فراوان به راه آمدند
|نظاره به پیش سپاه آمدند
|جهاندار پرخشم و پرتاب بود
|همی خواست کاید بدان ده فرود
|نکردند زیشان کسی آفرین
|تو گفتی ببست آن خران را زمین
|ازان مردمان تنگدل گشت شاه
|به خوبی نکرد اندر ایشان نگاه
|به موبد چنین گفت کاین سبز جای
|پر از خانه و مردم و چارپای
|کنام دد و دام و نخچیر باد
|به جوی اندرون آب چون قیر باد
|بدانست موبد که فرمان شاه
|چه بود اندران سوی ده شد ز راه
|بدیشان چنین گفت کاین سبزجای
|پر از خانه و مردم و چارپای
|خوش آمد شهنشاه بهرام را
|یکی تازه کرد اندرین کام را
|دگر گفت موبد بدان مردمان
|که جاوید دارید دل شادمان
|شما را همه یکسره کرد مه
|بدان تا کند شهره این خوب ده
|بدین ده زن و کودکان مهترند
|کسی را نباید که فرمان برند
|بدین ده چه مزدور و چه کدخدای
|به یک راه باید که دارند جای
|زن و کودک و مرد جمله مهید
|یکایک همه کدخدای دهید
|خروشی برآمد ز پرمایه ده
|ز شادی که گشتند همواره مه
|زن و مرد ازان پس یکی شد به رای
|پرستار و مزدور با کدخدای
|چو ناباک شد مرد برنا به ده
|بریدند ناگه سر مرد مه
|همه یک به دیگر برآمیختند
|به هرجای بی‌راه خون ریختند
|چو برخاست زان روستا رستخیز
|گرفتند ناگاه ازان ده گریز
|بماندند پیران ابی پای و پر
|بشد آلت ورزش و ساز و بر
|همه ده به ویرانی آورد روی
|درختان شده خشک و بی‌آب جوی
|شده دست ویران و ویران سرای
|رمیده ازو مردم و چارپای
|چو یک سال بگذشت و آمد بهار
|بران ره به نخچیر شد شهریار
|بران جای آباد خرم رسید
|نگه کرد و بر جای بر ده ندید
|درختان همه خشک و ویران‌سرای
|همه مرز بی‌مردم و چارپای
|دل شاه بهرام ناشاد گشت
|ز یزدان بترسید و پر داد گشت
|به موبد چنین گفت کای روزبه
|دریغست ویران چنین خوب ده
|برو تیز و آباد گردان بگه نج
|چنان کن کزین پس نبینند رنج
|ز پیش شهنشاه موبد برفت
|از آنجا به ویران خرامید تفت
|ز برزن همی سوی برزن شتافت
|بفرجام بیکار پیری بیافت
|فرود آمد از باره بنواختش
|بر خویش نزدیک بنشاختش
|بدو گفت کای خواجهٔ سالخورد
|چنین جای آباد ویران که کرد
|چنین داد پاسخ که یک روزگار
|گذر کرد بر بوم ما شهریار
|بیامد یکی بی‌خرد موبدی
|ازان نامداران بی‌بر بدی
|بما گفت یکسر همه مهترید
|نگر تا کسی را به کس نشمرید
|بگفت این و این ده پرآشوب گشت
|پر از غارت و کشتن و چوب گشت
|که یزدان ورا یار به اندازه باد
|غم و مرگ و سختی بر و تازه باد
|همه کار این جا پر از تیرگیست
|چنان شد که بر ما بباید گریست
|ازین گفته پردرد شد روزبه
|بپرسید و گفت از شما کیست مه
|چنین داد پاسخ که مهتر بود
|به جایی که تخم گیا بر بود
|بدو روزبه گفت مهتر تو باش
|بدین جای ویران به سر بر تو باش
|ز گنج جهاندار دینار خواه
|هم از تخم و گاو و خر و بار خواه
|بکش هرک بیکار بینی به ده
|همه کهترانند یکسر تو مه
|بدان موبد پیش نفرین مکن
|نه بر آرزو راند او این سخن
|اگر یار خواهی ز درگاه شاه
|فرستمت چندانک خواهی بخواه
|چو بشنید پیر این سخن شاد شد
|از اندوه دیرینه آزاد شد
|هم‌انگه سوی خانه شد مرد پیر
|بیاورد مردم سوی آبگیر
|زمین را به آباد کردن گرفت
|همه مرزها را سپردن گرفت
|ز همسایگان گاو و خر خواستند
|همه دشت یکسر بیاراستند
|خود و مرزداران بکوشید سخت
|بکشتند هرجای چندی درخت
|چو یک برزن نیک آباد شد
|دل هرک دید اندران شاد شد
|ازان جای هرکس که بگریختی
|به مژگان همی خون فرو ریختی
|چو آگاهی آمد ز آباد جای
|هم از رنج این پیر سر کدخدای
|یکایک سوی ده نهادند روی
|به هر برزن آباد کردند جوی
|همان مرغ و گاو و خر و گوسفند
|یکایک برافزود بر کشتمند
|درختی به هر جای هرکس بکشت
|شد آن جای ویران چو خرم بهشت
|به سالی سه دیگر بیاراست ده
|برآمد ز ورزش همه کام مه
|چو آمد به هنگام خرم بهار
|سوی دشت نخچیر شد شهریار
|ابا موبدش نام او روزبه
|چو هر دو رسیدند نزدیک ده
|نگه کرد فرخنده بهرام گور
|جهان دید پرکشتمند و ستور
|برآورده زو کاخهای بلند
|همه راغ و هامون پر از گوسفند
|همه راغ آب و همه دشت جوی
|همه ده پر از مردم خوب‌روی
|پراگنده بر کوه و دشتش بره
|بهشتی شده بوم او یکسره
|به موبد چنین گفت کای روزبه
|چه کردی که ویران بد این خوب ده
|پراگنده زو مردم و چارپای
|چه دادی که آباد کردند جای
|بدو گفت موبد که از یک سخن
|به پای آمد این شارستان کهن
|همان از یک اندیشه آباد شد
|دل شاه ایران ازین شاد شد
|مرا شاه فرمود کاین سبز جای
|به دینار گنج اندر آورد به پای
|بترسیدم از کردگار جهان
|نکوهیدن از کهتران و مهان
|بدیدم چو یک دل دو اندیشه کرد
|ز هر دو برآورد ناگاه کرد
|همان چون به یک شهر دو کدخدای
|بود بوم ایشان نماند به جای
|برفتم بگفتم به پیران ده
|که ای مهتران بر شما نیست مه
|زنان کدخدایند و کودک همان
|پرستار و مزدورتان این زمان
|چو مهتر شدند آنک بودند که
|به خاک اندر آمد سر مرد مه
|به گفتار ویران شد این پاک جای
|نکوهش ز من دور و ترس از خدای
|ازان پس بریشان ببخشود شاه
|برفتم نمودم دگرگونه راه
|یکی با خرد پیر کردم به پای
|سخن‌گوی و بادانش و رهنمای
|بکوشید و ویرانی آباد کرد
|دل زیردستان بدان شاد کرد
|چو مهتر یکی گشت شد رای راست
|بیفزود خوبی و کژی بکاست
|نهانی بدیشان نمودم بدی
|وزان پس گشادم در ایزدی
|سخن بهتر از گوهر نامدار
|چو بر جایگه بر برندش به کار
|خرد شاه باید زبان پهلوان
|چو خواهی که بی‌رنج ماند روان
|دل شاه تا جاودان شاد باد
|ز کژی و ویرانی آباد باد
|چو بشنید شاه این سخن گفت زه
|سزاوار تاجی تو این روزبه
|ببخشید یک بدره دینار زرد
|بران پرهنر مرد بیننده مرد
|ورا خلعت خسروی ساختند
|سرش را به ابر اندر افراختند
|دگر هفته با موبدان و ردان
|به نخچیر شد شهریار جهان
|چنان بد که ماهی به نخچیرگاه
|همی بود میخواره و با سپاه
|ز نخچیر کوه و ز نخچیر دشت
|گرفتن ز اندازه اندر گذشت
|سوی شهر شد شاددل با سپاه
|شب آمد به ره گشت گیتی سیاه
|برزگان لشکر همی راندند
|سخنهای شاهنشهان خواندند
|یکی آتشی دید رخشان ز دور
|بران سان که بهمن کند شاه سور
|شهنشاه بر روشنی بنگرید
|به یک سو دهی خرم آمد پدید
|یکی آسیا دید در پیش ده
|نشسته پراگنده مردان مه
|وزان سوی آتش همه دختران
|یکی جشنگه ساخته بر کران
|ز گل هر یکی بر سرش افسری
|نشسته به هرجای رامشگری
|همی چامهٔ رزم خسرو زدند
|وزان جایگه هر زمان نو زدند
|همه ماه‌روی و همه جعدموی
|همه جامه گوهر مه مشک موی
|به نزدیک پیش در آسیا
|به رامش کشیده نخی بر گیا
|وزان هر یکی دسته گل به دست
|ز شادی و از می شده نیم‌مست
|ازان پس خروش آمد از جشنگاه
|که جاوید ماناد بهرامشاه
|که با فر و برزست و با مهر و چهر
|برویست بر پای گردان سپهر
|همی می چکد گویی از روی اوی
|همی بوی مشک آید از موی اوی
|شکارش نباشد جز از شیر و گور
|ازیراش خوانند بهرام گور
|جهاندار کاواز ایشان شنید
|عنان را بپیچید و زان سو کشید
|چو آمد به نزدیکی دختران
|نگه کرد جای از کران تا کران
|همه دشت یکسر پر از ماه دید
|به شهر آمدن راه کوتاه دید
|بفرمود تا میگساران ز راه
|می آرند و میخواره نزدیک شاه
|گسارنده آورد جام بلور
|نهادند بر دست بهرام گور
|ازان دختران آنک بد نامدار
|برون آمدند از میانه چهار
|یکی مشک نام و دگر سیسنک
|یکی نام نار و دگر سوسنک
|بر شاه رفتند با دست‌بند
|به رخ چون بهار و به بالا بلند
|یکی چامه گفتند بهرام را
|شهنشاه با دانش و نام را
|ز هر چار پرسید بهرام گور
|کزیشان به دلش اندر افتاد شور
|که ای گلرخان دختران که‌اید
|وزین آتش افروختن بر چه‌اید
|یکی گفت کای سرو بالا سوار
|به هر چیز ماننده شهریار
|پدرمان یکی آسیابان پیر
|بدین کوه نخچیر گیرد به تیر
|بیاید همانا چو شب تیره شد
|ورا دید از تیرگی خیره شد
|هم‌اندر زمان آسیابان ز کوه
|بیاورد نخچیر خود با گروه
|چو بهرام را دید رخ را به خاک
|بمالید آن پیر آزاده پاک
|یکی جام زرین بفرمود شاه
|بدان پیر دادن که آمد ز راه
|بدو گفت کاین چار خورشید روی
|چه داری چو هستند هنگام شوی
|برو پیرمرد آفرین کرد و گفت
|که این دختران مرا نیست جفت
|رسیده بدین سال دوشیزه‌اند
|به دوشیزگی نیز پاکیزه‌اند
|ولیکن ندارند چیزی فزون
|نگوییم زین بیش چیزی کنون
|بدو گفت بهرام کاین هر چهار
|به من ده وزین بیش دختر مکار
|چنین داد پاسخ ورا پیرمرد
|کزین در که گفتی سوارا مگرد
|نه جا هست ما را نه بوم و نه بر
|نه سیم و سرای و نه گاو و نه خر
|بدو گفت بهرام شاید مرا
|که بی‌چیز ایشان بباید مرا
|بدو گفت هرچار جفت تواند
|پرستارگان نهفت تواند
|به عیب و هنر چشم تو دیدشان
|بدین‌سان که دیدی پسندیده‌شان
|بدو گفت بهرام کاین هر چهار
|پذیرفتم از پاک پروردگار
|بگفت این و از جای بر پای خاست
|به دشت اندر آوای بالای خاست
|بفرمود تا خادمان سپاه
|برند آن بتان را به مشکوی شاه
|سپاه اندر آمد یکایک ز دشت
|همه شب همی دشت لشکر گذشت
|فروماند زان آسیابان شگفت
|شب تیره اندیشه اندر گرفت
|به زن گفت کاین نامدار چو ماه
|بدین برز بالا و این دستگاه
|شب تیره بر آسیا چون رسید
|زنش گفت کز دور آتش بدید
|بر آواز این رامش دختران
|ز مستی می آورد و رامشگران
|چنین گفت پس آسیابان به زن
|که ای زن مرا داستانی بزن
|که نیکیست فرجام این گر بدی
|زنش گفت کاری بود ایزدی
|نپرسید چون دید مرد از نژاد
|نه از خواسته بر دلش بود یاد
|به روی زمین بر همی ماه جست
|نه دینار و نه دختر شاه جست
|بت آرا ببیند چو ایشان به چین
|گسسته شود بر بتان آفرین
|برین گونه تا شید بر پشت راغ
|برآمد جهان شد چو روشن چراغ
|همی رفت هرگونه‌ای داستان
|چه از بدنژاد و چه از راستان
|چو شب روز شد مهتر آمد به ده
|بدین پیر گفتا که ای روزبه
|به بالینت آمد شب تیره‌بخت
|به بار آمد آن سبز شاخ درخت
|شب تیره‌گون دوش بهرامشاه
|همی آمد از دشت نخچیرگاه
|نگه کرد این جشن و آتش بدید
|عنان را بپیچید و زین سو کشید
|کنون دختران تو جفت وی‌اند
|به آرام اندر نهفت وی‌اند
|بدان روی و آن موی و آن راستی
|همی شاه را دختر آراستی
|شهنشاه بهرام داماد تست
|به هر کشوری زین سپس یاد تست
|ترا داد این کشور و مرز پاک
|مخور غم که رستی ز اندوه و باک
|بفرمای فرمان که پیمان تراست
|همه بندگانیم و فرمان تراست
|کنون ما همه کهتران توایم
|چه کهتر همه چاکران توایم
|بدو آسیابان و زن خیره ماند
|همی هر یکی نام یزدان بخواند
|چنین گفت مهتر که آن روی و موی
|ز چرخ چهارم خور آورد شوی
|دگر هفته آمد به نخچیرگاه
|خود و موبدان و ردان سپاه
|بیامد یکی سرد مهترپرست
|چو باد دمان با گرازی به دست
|بپرسید مهتر که بهرامشاه
|کجا باشد اندر میان سپاه
|بدو گفت هرکس که تو شاه را
|چه جویی نگویی به ما راه را
|چنین داد پاسخ که تا روی شاه
|نبینم نگویم سخن با سپاه
|بدو گفت موبد چه باید بگوی
|تو شاه جهان را ندانی به روی
|بر شاه بردند جوینده را
|چنان دانشی مرد گوینده را
|بیامد چو بهرام را دید گفت
|که با تو سخن دارم اندر نهفت
|عنان را بپیچید بهرام گور
|ز دیدار لشکر برون راند دور
|بدو گفت مرد این جهاندیده شاه
|به گفتار من کرد باید نگاه
|بدین مرز دهقانم و کدخدای
|خدای بر و بوم و ورز و سرای
|همی آب بردم بدین مرز خویش
|که در کار پیدا کنم ارز خویش
|چو بسیار گشت آب گستاخ شد
|میان یکی مرز سوراخ شد
|شگفتی خروشی به گوش آمدم
|کزان بیم جای خروش آمدم
|همی اندران جای آواز سنج
|خروشش همی ره نماید به گنج
|چو بشنید بهرام آنجا کشید
|همه دشت پر سبزه و آب دید
|بفرمود تا کارگر با گراز
|بیارند چندی ز راه دراز
|فرود آمد از باره شاه بلند
|شراعی زدند از برکشتمند
|شب آمد گوان شمعی افروختند
|به هر جای آتش همی سوختند
|ز دریا چو خورشید برزد درفش
|چو مصقول کرد این سرای بنفش
|ز هر سو برفتند کاریگران
|شدند انجمن چون سپاهی گران
|زمین را به کندن گرفتند پاک
|شد آن جای هامون سراسر مغاک
|ز کندن چو گشتند مردم ستوه
|پدید آمد از خاک چیزی چو کوه
|یکی خانه‌ای کرده از پخته خشت
|به ساروج کرده بسان بهشت
|کننده تبر زد همی از برش
|پدید آمد از دور جای درش
|چو موبد بدید اندر آمد به در
|ابا او یکی ایرمانی دگر
|یکی خانه دیدند پهن و دراز
|برآورده بالای او چند باز
|ز زر کرده بر پای دو گاومیش
|یکی آخری کرده زرینش پیش
|زبرجد به آخر درون ریخته
|به یاقوت سرخ اندر آمیخته
|چو دو گاو گردون میانش تهی
|شکمشان پر از نار و سیب و بهی
|میان بهی در خوشاب بود
|که هر دانه‌ای قطرهٔ آب بود
|همان گاو را چشم یاقوت بود
|ز پیری سر گاو فرتوت بود
|همه گرد بر گرد او شیر و گور
|یکی دیده یاقوت و دیگر بلور
|تذروان زرین و طاوس زر
|همه سینه و چشمهاشان گهر
|چو دستور دید آن بر شاه شد
|به رای بلند افسر ماه شد
|به نرمی به شاه جهان گفت خیز
|که آمد همی گنجها را جهیز
|یکی خانهٔ گوهر آمد پدید
|که چرخ فلک داشت آن را کلید
|بدو گفت بنگر که بر گنج نام
|نویسد کسی کش بود گنج کام
|نگه کن بدان گنج تا نام کیست
|گر آگندن او به ایام کیست
|بیامد سر موبدان چون شنید
|بران گاو بر مهر جمشید دید
|به شاه جهان گفت کردم نگاه
|نوشتست بر گاو جمشید شاه
|بدو گفت شاه ای سر موبدان
|به هر کار داناتر از بخردان
|ز گنجی که جمشید بنهاد پیش
|چرا کرد باید مرا گنج خویش
|هر آن گنج کان جز به شمشیر و داد
|فراز آید آن پادشاهی مباد
|به ارزانیان ده همه هرچ هست
|مبادا که آید به ما برشکست
|اگر نام باید که پیدا کنیم
|به داد و به شمشیر گنج آگنیم
|نباید سپاه مرا بهره زین
|نه تنگست بر ما زمان و زمین
|فروشید گوهر به زر و به سیم
|زن بیوه و کودکان یتیم
|تهی‌دست مردم که دارند نام
|گسسته دل از نام و آرام و کام
|ز ویران و آباد گرد آورید
|ازان پس یکایک همه بشمرید
|ببخشید دینار گنج و درم
|به مزد روان جهاندار جم
|ازان ده یک آنرا که بنمود راه
|همی شاه جست از میان سپاه
|مرا تا جوان باشم و تن درست
|چرا بایدم گنج جمشید جست
|گهر هرک بستاند از جمشید
|به گیتی مبادش به نیکی امید
|چو با لشکر تن به رنج آوریم
|ز روم و ز چین نام و گنج آوریم
|مرا اسپ شبدیز و شمشیر تیز
|نگیرم فریب و ندانم گریز
|وزان جایگه شد سوی گنج خویش
|که گرد آورید از خوی و رنج خویش
|بیاورد گردان کشورش را
|درم داد یکساله لشکرش را
|یکی بزمگه ساخت چون نوبهار
|بیاراست ایوان گوهرنگار
|می لعل رخشان به جام بلور
|چو شد خرم و شاد بهرام گور
|به یاران چنین گفت کای سرکشان
|شنیده ز تخت بزرگی نشان
|ز هوشنگ تا نوذر نامدار
|کجا ز آفریدون بد او یادگار
|برین هم نشان تا سر کیقباد
|که تاج فریدون به سر بر نهاد
|ببینید تا زان بزرگان که ماند
|بریشان بجز آفرین را که خواند
|چو کوتاه شد گردش روزگار
|سخن ماند زان مهتران یادگار
|که این را منش بود و آن را نبود
|یکی را نکوهش دگر را ستود
|یکایک به نوبت همه بگذریم
|سزد گر جهان را به بد نسپریم
|چرا گنج آن رفتگان آوریم
|وگر دل به دینارشان گستریم
|نبندم دل اندر سرای سپنج
|ننازم به تاج و نیازم به گنج
|چو روزی به شادی همی بگذرد
|خردمند مردم چرا غم خورد
|هرانکس کزین زیردستان ما
|ز دهقان و از در پرستان ما
|بنالد یکی کهتر از رنج من
|مبادا سر وافسر وگنج من
|یکی پیر بد نام او ماهیار
|شده سال او بر صد و شست و چار
|چو آواز بشنید بر پای خاست
|چنین گفت کای مهتر داد و راست
|چنین یافتم از فریدون و جم
|وزان نامداران هر بیش و کم
|چو تو شاه ننشست کس در جهان
|نه کس این شنید از کهان و مهان
|به هنگام جم چون سخن راندند
|ورا گنج گاوان همی خواندند
|چو گنجی پراگنده‌ای در جهان
|میان کهان و میان مهان
|دلت گر به درهای دریاستی
|ز دریا گهر موج برخاستی
|ندانست کس در جهان کان کجاست
|به خاکست گر در دم اژدهاست
|تو چون یافتی ننگریدی به گنج
|که ننگ آمدت این سرای سپنج
|به دریا همانا که چندین گهر
|به دیده ندیدست کس بیشتر
|به دوریش بخشیدی این گوهران
|همان گاو گوهر کران تا کران
|پس از رفتنت نام تو زنده باد
|تو آباد و پیروز و بخت از تو شاد
|بسی دفتر خسروان زین سخن
|سیه گردد و هم نیاید به بن
|به روز سدیگر برون رفت شاه
|ابا لشکر و ساز نخچیرگاه
|بزرگان ایران ز بهر شکار
|به درگاه رفتند سیصد سوار
|ابا هر سواری پرستنده سی
|ز ترک و ز رومی و از پارسی
|پرستنده سیصد ز ایوان شاه
|برفتند با ساز نخچیرگاه
|ز دیبا بیاراسته صد شتر
|رکابش همه زر و پالانش در
|ده اشتر نشستنگه شاه را
|به دیبا بیاراسته گاه را
|به پیش اندر آراسته هفت پیل
|برو تخت پیروزه همرنگ نیل
|همه پایهٔ تخت زر و بلور
|نشستنگه شاه بهرام گور
|ابا هر یکی تیغ‌زن صد غلام
|به زرین کمرها و زرین ستام
|صد اشتر بد از بهر رامشگران
|همه بر سران افسر از گوهران
|ابا بازداران صد و شست باز
|دو صد چرغ و شاهین گردن‌فراز
|پس‌اندر یکی مرغ بودی سیاه
|گرامی‌تر آن بود بر چشم شاه
|سیاهی به چنگ و به منقار زرد
|چو زر درخشنده بر لاژورد
|همی خواندش شاه طغری به نام
|دو چشمش به رنگ پر از خون دو جام
|که خاقان چینش فرستاده بود
|یکی تخت با تاج بیجاده بود
|یکی طوق زرین زبرجد نگار
|چهل یاره و سی و شش گوشوار
|شتروار سیصد طرایف ز چین
|فرستاد و یاقوت سیصد نگین
|پس بازداران صد و شست یوز
|ببردند با شاه گیتی فرزو
|بیاراسته طوق یوز از گهر
|بدو اندر افگنده زنجیر زر
|بیامد شهنشاه زین سان به دشت
|همی تاجش از مشتری برگذشت
|هرانکس که بودند نخچیرجوی
|سوی آب دریا نهادند روی
|جهاندار بهرام هر هفت سال
|بدان آب رفتی به فرخنده فال
|چو لشکر به نزدیک دریا رسید
|شهنشاه دریا پر از مرغ دید
|بزد طبل و طغری شد اندر هوا
|شکیبا نبد مرغ فرمانروا
|زبون بود چنگال او را کلنگ
|شکاری چو نخچیر بود او پلنگ
|سرانجام گشت از جهان ناپدید
|کلنگی به چنگ آمدش بردمید
|بپرید بر سان تیر از کمان
|یکی بازدار از پس اندر دمان
|دل شاه گشت از پریدنش تنگ
|همی تاخت از پس به آواز زنگ
|یکی باغ پیش اندر آمد فراخ
|برآورده از گوشهٔ باغ کاخ
|بشد تازیان با تنی چند شاه
|همی بود لشکر به نخچیرگاه
|چو بهرام گور اندر آمد به باغ
|یکی جای دید از برش تند راغ
|میان گلستان یکی آبگیر
|بروبر نشسته یکی مرد پیر
|زمینش به دیبا بیاراسته
|همه باغ پر بنده و خواسته
|سه دختر بر او نشسته چو عاج
|نهاده به سربر ز پیروزه تاج
|به رخ چون بهار و به بالا بلند
|به ابرو کمان و به گیسو کمند
|یکی جام بر دست هر یک بلور
|بدیشان نگه کرد بهرام گور
|ز دیدارشان چشم او خیره شد
|ز باز و ز طغری دلش تیره شد
|چو دهقان پرمایه او را بدید
|رخ او شد از بیم چون شنبلید
|خردمند پیری و برزین به نام
|دل او شد از شاه ناشادکام
|برفت از بر حوض برزین چو باد
|بر شاه شد خاک را بوسه داد
|چنین گفت کای شاه خورشیدچهر
|به کام تو گرداد گردان سپهر
|نیارمت گفتن که ایدر بایست
|بدین مرز من با سواری دویست
|سر و نام برزین برآید به ماه
|اگر شاد گردد بدین باغ شاه
|به برزین چنین گفت شاه جهان
|که امروز طغری شد از من نهان
|دلم شد ازان مرغ گیرنده تنگ
|که مرغان چو نخچیر بد او پلنگ
|چنین پاسخ آورد به رزین به شاه
|که اکنون یکی مرغ دیدم سیاه
|ابا زنگ زرین تنش همچو قیر
|همان چنگ و منقار او چون زریر
|بیامد بران گوزبن بر نشست
|بیاید هم‌اکنون به بختت به دست
|هم‌انگه یکی بنده را گفت شاه
|که رو گوزین کن سراسر نگاه
|بشد بنده چون باد و آواز داد
|که همواره شاه جهان باد شاد
|که طغری به شاخی برآویختست
|کنون بازدارش بگیرد به دست
|چو طغری پدید آمد آن پیر گفت
|که ای بر زمین شاه بی‌بار و جفت
|پی مرزبان بر تو فرخنده باد
|همه تاجداران ترا بنده باد
|بدین شادی اکنون یکی جام خواه
|چو آرام دل یافتی کام خواه
|شهنشاه گیتی بران آبگیر
|فرود آمد و شادمان گشت پیر
|بیامد هم‌انگاه دستور اوی
|همان گنج داران و گنجور اوی
|بیاورد برزین می سرخ و جام
|نخستین ز شاه جهان برد نام
|بیاورد خوان و خورش ساختند
|چو از خوردن نان بپرداختند
|ازان پس بیاورد جامی بلور
|نهادند بر دست بهرام گور
|جهاندار بهرام بستد نبید
|از اندازهٔ خط برتر کشید
|چو برزین چنان دید برگشت شاد
|بیامد به هر جای خمی نهاد
|چو شد مست برزین بدان دختران
|چنین گفت کای پرخرد مهتران
|بدین باغ بهرامشاه آمدست
|نه گردنکشی با سپاه آمدست
|هلا چامه پیش آور ای چامه‌گوی
|تو چنگ آور ای دختر ماه‌روی
|برفتند هر سه به نزدیک شاه
|نهادند بر سر ز گوهر کلاه
|یکی پای کوب و دگر چنگ‌زن
|سه دیگر خوش‌آواز لشکر شکن
|به آواز ایشان شهنشاه جام
|ز باده تهی کرد و شد شادکام
|بدو گفت کاین دختران کیند
|که با تو بدین شادمانی زیند
|چنین گفت برزین که ای شهریار
|مبیناد بی‌تو کسی روزگار
|چنان دان که این دلبران منند
|پسندیده و دختران منند
|یکی چامه‌گوی و یکی چنگ‌زن
|سیم پای کوبد شکن بر شکن
|چهارم به کردار خرم بهار
|بدین سان که بیند همی شهریار
|بدان چامه‌زن گفت کای ماه‌روی
|بپرداز دل چامهٔ شاه گوی
|بتان چامه و چنگ برساختند
|یکایک دل از غم بپرداختند
|نخستین شهنشاه را چامه‌گوی
|چنین گفت کای خسرو ماه‌روی
|نمانی مگر بر فلک ماه را
|به شادی همان خسرو گاه را
|به دیدار ماهی و بالای ساج
|بنازد بتو تخت شاهی و تاج
|خنک آنک شبگیر بیندت روی
|خنک آنک یابد ز موی تو بوی
|میان تنگ چون شیر و بازو ستبر
|همی فر تاجت برآید به ابر
|به گلنار ماند همی چهر تو
|به شادی بخندد دل از مهر تو
|دلت همچو دریا و رایت چو ابر
|شکارت نبینم همی جز هژبر
|همی مو شکافی به پیکان تیر
|همی آب گردد ز داد تو شیر
|سپاهی که بیند کمند ترا
|همان بازوی زورمند ترا
|به درد دل و مغز جنگاوران
|وگر چند باشد سپاهی گران
|چو آن چامه بشنید بهرام گور
|بخورد آن گران سنگ جام بلور
|بدو گفت شاه ای سرافراز مرد
|چشیده ز گیتی بسی گرم و سرد
|نیابی تو داماد بهتر ز من
|گو شهریاران سر انجمن
|بمن ده تو این هر سه دخترت را
|به کیوان برافرازم اخترت را
|به دو گفت برزین که ای شهریار
|بتو شاد بادا می و میگسار
|که یارست گفت این خود اندر جهان
|که دارد چنین زهره اندر نهان
|مرا گر پذیری بسان رهی
|که بپرستم این تخت شاهنشهی
|پرستش کنم تاج و تخت ترا
|همان فر و اورنگ و بخت ترا
|همان این سه دختر پرستنده‌اند
|به پیش تو بر پای چون بنده‌اند
|پرستندگان را پسندید شاه
|بدان سان که از دور دیدش سه ماه
|به بالای ساجند و همرنگ عاج
|سزاوار تخت‌اند و زیبای تاج
|پس‌انگاه گفتش به بهرام پیر
|که ای شاه دشمن‌کش و شیرگیر
|بگویم کنون هرچ هستم نهان
|بد و نیک با شهریار جهان
|ز پوشیدنی هم ز گستردنی
|ز افگندنی و پراگندگی
|همانا شتربار باشد دویست
|به ایوان من بنده‌گر بیش نیست
|همان یاره و طوق و هم تاج و تخت
|کزان دختران را بود نیک‌بخت
|ز برزین بخندید بهرام و گفت
|که چیزی که داری تو اندر نهفت
|بمان تا بباشد هم‌انجا به جای
|تو با جام می سوی رامش گرای
|بدو پیر گفت این سه دختر چو ماه
|به راه کیومرث و هوشنگ شاه
|ترا دادم و خاک پای تواند
|همه هر سه زنده برای تواند
|مهین دخترم نام ماه‌آفرید
|فرانک دوم و سیوم شنبلید
|پسندیدشان شاه چون دیدشان
|ز بانو زنان نیز بگزیدشان
|به برزین چنین گفت کاین هر سه ماه
|پسندید چون دید بهرامشاه
|بفرمود تا مهد زرین چهار
|بیارد ز لشکر یکی نامدار
|چو هر سه مه اندر عماری نشست
|ز رومی همان خادم آورد شست
|به مشکوی زرین شدند این سه ماه
|همی بود تا مست‌تر گشت شاه
|بدو گفت برزین که ای شهریار
|جهاندار و دانا و نیزه‌گزار
|یکی بنده‌ام تا زیم شاه را
|نیایش کنم خاک درگاه را
|یکی بنده تازانهٔ شاه را
|ببرد و بیاراست درگاه را
|سپه را ز سالار گردنکشان
|جز از تازیانه نبودی نشان
|چو دیدی کسی شاخ شیب دراز
|دوان پیش رفتی و بردی نماز
|همی بود بهرام تا گشت مست
|چو خرم شد اندر عماری نشست
|بیامد به مشکوی زرین خویش
|سوی خانهٔ عنبر آگین خویش
|چو آمد یکی هفته آنجا ببود
|بسی خورد و بخشید و شادی نمود
|به هشتم بیامد به دشت شکار
|خود و روزبه با سواری هزار
|همه دشت یکسر پر از گور دید
|ز قربان کمان کیان برکشید
|دو زاغ کمان را به زه بر نهاد
|ز یزدان پیروزگر کرد یاد
|بهاران و گوران شده جفت جوی
|ز کشتن به روی اندر آورده روی
|همی پوست کند این ازآن آن ازین
|ز خونشان شده لعل روی زمین
|همی بود بهرام تا گور نر
|به مستی جدا شد یک از یک دگر
|چو پیروز شد نره گور دلیر
|یکی ماده را اندر آورد زیر
|به زه داشت بهرام جنگی کمان
|بخندید چون گور شد شادمان
|بزد تیر بر پشت آن گور نر
|گذر کرد بر گور پیکان و پر
|نر و ماده را هر دو بر هم بدوخت
|دل لشکر از زخم او بر فروخت
|ز لشکر هرانکس که آن زخم دید
|بران شهریار آفرین گسترید
|که چشم بد از فر تو دور باد
|همه روزگاران تو سور باد
|به مردی تواندر زمانه نوی
|که هم شاه و هم خسرو و هم گوی
|وزانجا برانگیخت شبرنگ را
|بدیدش یکی بیشه تنگ را
|دو شیر ژیان پیش آن بیشه دید
|کمان را به زه کرد و اندر کشید
|بزد تیر بر سینهٔ شیر چاک
|گذر کرد تا پر و پیکان به خاک
|بر ماده شد تیز بگشاد دست
|بر شیر با گردرانش ببست
|چنین گفت کان تیر بی‌پر بود
|نبد تیز پیکان او کر بود
|سپاهی همی خواندند آفرین
|که ای نامور شهریار زمین
|ندید و نبیند کسی در جهان
|چو تو شاه بر تخت شاهنشهان
|چو با تیر بی‌پر تو شیرافگنی
|پی کوه خارا ز بن برکنی
|بدان مرغزار اندرون راند شاه
|ز لشکر هرانکس که بد نیک‌خواه
|یکی بیشه دیدند پر گوسفند
|شبانان گریزان ز بیم گزند
|یکی سرشبان دید بهرام را
|بر او دوید از پی نام را
|بدو گفت بهرام کاین گوسفند
|که آرد بدین جای ناسودمند
|بدو سرشبان گفت کای شهریار
|ز گیتی من آیم بدین مرغزار
|همین گوسفندان گوهرفروش
|به دشت اندر آوردم از کوه دوش
|توانگر خداوند این گوسفند
|بپیچد همی از نهیب گزند
|به خروار با نامور گوهرست
|همان زر و سیمست و هم زیورست
|ندارد جز از دختری چنگ‌زن
|سر جعد زلفش شکن بر شکن
|نخواهد جز از دست دختر نبید
|کسی مردم پیر ازین سان ندید
|اگر نیستی داد بهرامشاه
|مر او را کجا ماندی دستگاه
|شهنشاه گیتی نکوشد به زر
|همان موبدش نیست بیدادگر
|نگویی مرا کاین ددان ار که کشت
|که او را خدای جهان باد پشت
|بدو گفت بهرام کاین هر دو شیر
|تبه شد به پیکان مرد دلیر
|چو شیران جنگی بکشت او برفت
|سواری سرافراز با یار هفت
|کجا باشد ایوان گوهرفروش
|پدیدار کن راه و بر ما مپوش
|بدو سرشبان گفت ز ایدر برو
|دهی تازه پیش اندر آیدت نو
|به شهر آید آواز زان جایگاه
|به نزدیکی کاخ بهرامشاه
|چو گردون بپوشد حریر سیاه
|به جشن آید آن مرد با دستگاه
|گر ایدونک باشدت لختی درنگ
|به گوش آیدت نوش و آواز چنگ
|چو بشنید بهرام بالای خواست
|یکی جامهٔ خسرو آرای خواست
|جدا شد ز دستور وز لشکرش
|همانا پر از آرزو شد سرش
|چنین گفت با موبدان روزبه
|که اکنون شود شاه ایران به ده
|نشنید بدان خان گوهر فروش
|همه سوی گفتار دارید گوش
|بخواهد همان دخترش از پدر
|نهد بی‌گمان بر سرش تاج زر
|نیابد همی سیری از خفت و خیز
|شب تیره زو جفت گیرد گریز
|شبستان مر او را فزون از صدست
|شهنشاه زین‌سان که باشد به دست
|کنون نه صد و سی زن از مهتران
|همه بر سران افسر از گوهران
|ابا یاره و تاج و با تخت زر
|درفشان ز دیبای رومی گهر
|شمردست خادم به مشکوی شاه
|کزیشان یکی نیست بی‌دستگاه
|همی باژ خواهد ز هر مرز و بوم
|به سالی پریشان رود باژ روم
|دریغ آن بر و کتف و بالای شاه
|دریغ آن رخ مجلس آرای شاه
|نبیند چنو کس به بالای و زور
|به یک تیر بر هم بدوزد دو گور
|تبه گردد از خفت و خیز زنان
|به زودی شود سست چون پرنیان
|کند دیده تاریک و رخساره زرد
|به تن سست گردد به لب لاژورد
|ز بوی زنان موی گردد سپید
|سپیدی کند در جهان ناامید
|جوان را شود گوژ بالای راست
|ز کار زنان چندگونه بلاست
|به یک ماه یک بار آمیختن
|گر افزون بود خون بود ریختن
|همین بار از بهر فرزند را
|بباید جوان خردمند را
|چو افزون کنی کاهش افزون کند
|ز سستی تن مرد بی‌خون کند
|برفتند گویان به ایوان شاه
|یکی گفت خورشید گم کرد راه
|شب تیره‌گون رفت بهرام گور
|پرستنده یک تن ز بهر ستور
|چو آواز چنگ اندر آمد به گوش
|بشد شاه تا خان گوهر فروش
|همی تاخت باره به آواز چنگ
|سوی خان بازارگان بی‌درنگ
|بزد حلقه را بر در و بار خواست
|خداوند خورشید را یار خواست
|پرستندهٔ مهربان گفت کیست
|زدن در شب تیره از بهر چیست
|چنین داد پاسخ که شبگیر شاه
|بیامد سوی دشت نخچیرگاه
|بلنگید در زیر من بارگی
|ازو بازگشتم به بیچارگی
|چنین اسپ و زرین ستامی به کوی
|بدزدد کسی من شوم چاره‌جوی
|بیامد کنیزک به دهقان بگفت
|که مردی همی خواهد از ما نهفت
|همی گوید اسپی به زرین ستام
|بدزدند از ایدر شود کار خام
|چنین داد پاسخ که بگشای در
|به بهرام گفت اندر آی ای پسر
|چو شاه اندر آمد چنان جای دید
|پرستنده هر جای برپای دید
|چنین گفت کای دادگر یک خدای
|به خوبی توی بنده را رهنمای
|مبادا جز از داد آیین من
|مباد آز و گردنکشی دین من
|همه کار و کردار من داد باد
|دل زیردستان به ما شاد باد
|گر افزون شود دانش و داد من
|پس از مرگ روشن بود یاد من
|همه زیردستان چو گوهرفروش
|بمانند با نالهٔ چنگ و نوش
|چو آمد به بالای ایوان رسید
|ز در دختر میزبان را بدید
|چو دهقان ورا دید بر پای خاست
|بیامد خم آورد بالای راست
|بدو گفت شب بر تو فرخنده باد
|همه بدسگالان ترا بنده باد
|نهالی بیفگند و مسند نهاد
|ز دیدار او میزبان گشت شاد
|گرانمایه خوانی بیاورد زود
|برو خوردنیها ازان سان که بود
|بیامد یکی مرد مهترپرست
|بفرمود تا اسپ او را ببست
|پرستنده را نیز خوان خواستند
|یکی جای دیگر بیاراستند
|همان میزبان را یکی زیرگاه
|نهادند و بنشست نزدیک شاه
|به پوزش بیاراست پس میزبان
|به بهرام گفت ای گو مرزبان
|توی میهمان اندرین خان من
|فدای تو بادا تن و جان من
|بدو گفت بهرام تیره شبان
|که یابد چنین تازه‌رو میزبان
|چو نان خورده شد جام باید گرفت
|به خواب خوش آرام باید گرفت
|به یزدان نباید بود ناسپاس
|دل ناسپاسان بود پرهراس
|کنیزک ببرد آبه دستان و تشت
|ز دیدار مهمان همی خیره گشت
|چو شد دست شسته می و جام خواست
|به می رامش و نام و آرام خواست
|کنیزک بیاورد جامی نبید
|می سرخ و جام و گل و شنبلید
|بیازید دهقان به جام از نخست
|بخورد و به مشک و گلابش بشست
|به بهرام داد آن دلارای جام
|بدو گفت میخواره را چیست نام
|هم‌اکنون بدین با تو پیمان کنم
|به بهرام شاهت گروگان کنم
|فراوان بخندید زو شهریار
|بدو گفت نامم گشسپ سوار
|من ایدر به آواز چنگ آمدم
|نه از بهر جای درنگ آمدم
|بدو میزبان گفت کاین دخترم
|همی به آسمان اندر آرد سرم
|همو میگسارست و هم چنگ‌زن
|همان چامه گویست و لشکر شکن
|دلارام را آرزو نام بود
|همو میگسار و دلارام بود
|به سرو سهی گفت بردار چنگ
|به پیش گشسپ آی با بوی و رنگ
|بیامد بر پادشا چنگ زن
|خرامان بسان بت برهمن
|به بهرام گفت ای گزیده سوار
|به هر چیز مانندهٔ شهریار
|چنان دان که این خانه بر سور تست
|پدر میزبانست و گنجور تست
|شبان سیه بر تو فرخنده باد
|سرت برتر از ابر بارنده باد
|بدو گفت بنشین و بردار چنگ
|یکی چامه باید مرا بی‌درنگ
|شود ماهیار ایدر امشب جوان
|گروگان کند پیش مهمان روان
|زن چنگ‌زن چنگ در بر گرفت
|نخستین خروش مغان درگرفت
|دگر چامه را باب خود ماهیار
|تو گفتی بنالد همی چنگ زار
|چو رود بریشم سخن‌گوی گشت
|همه خانهٔ وی سمن بوی گشت
|پدر را چنین گفت کای ماهیار
|چو سرو سهی بر لب جویبار
|چو کافور کرده سر مشکبوی
|زبان گرم‌گوی و دل آزرم جوی
|همیشه بداندیشت آزرده باد
|به دانش روان تو پرورده باد
|توی چون فریدون آزاده خوی
|منم چون پرستار نام آرزوی
|ز مهمان چنان شاد گشتم که شاه
|به جنگ ا ندرون چیره بیند سپاه
|چو این گفته شد سوی مهمان گذشت
|ابا چامه و چنگ نالان گذشت
|به مهمان چنین گفت کای شاه‌فش
|بلنداختر و یک‌دل و کینه‌کش
|کسی کو ندیدست بهرام را
|خنیده سوار دلارام را
|نگه کرد باید به روی تو بس
|جز او را نمانی ز لشکر به کس
|میانت چو غروست و بالا چو سرو
|خرامان شده سرو همچون تذرو
|به دل نره شیر و به تن ژنده پیل
|بناورد خشت افگنی بر دو میل
|رخانت به گلنار ماند درست
|تو گویی به می برگ گل را بشست
|دو بازو به کردار ران هیون
|به پای اندر آری که بیستون
|تو آنی کجا چشم کس چون تو مرد
|ندید و نبیند به روز نبرد
|تن آرزو خاک پای تو باد
|همه‌ساله زنده برای تو باد
|جهاندار ازان چامه و چنگ اوی
|ز دیدار و بالا و آهنگ اوی
|بروبر ازان گونه شد مبتلا
|که گفتی دلش گشت گنج بلا
|چو در پیش او مست شد ماهیار
|چنین گفت با میزبان شهریار
|که دختر به من ده به آیین و دین
|چو خواهی که یابی به داد آفرین
|چنین گفت با آرزو ماهیار
|کزین شیردل چند خواهی نثار
|نگه کن بدو تا پسند آیدت
|بر آسودگی سودمند آیدت
|چنین گفت با ماهیار آرزوی
|که ای باب آزاده و نیک خوی
|مرا گر همی داد خواهی به کس
|همالم گشسپ سوارست و بس
|تو گویی به بهرام ماند همی
|چو جانست و با او نشستن دمی
|به گفتار دختر بسنده نکرد
|به بهرام گفت ای سوار نبرد
|به ژرفی نگه کن سراپای اوی
|همان دانش و کوشش و رای اوی
|نگه کن بدو تا پسند تو هست
|ازو آگهی بهترست ار نشست
|بدین نیکوی نیز درویش نیست
|به گفتن مرا رای کم‌بیش نیست
|اگر بشمری گوهر ماهیار
|فزون آید از بدرهٔ شهریار
|گر او را همی بایدت جام‌گیر
|مکن سرسری امشب آرام‌گیر
|به مستی بزرگان نبستند بند
|به ویژه کسی کو بود ارجمند
|بمان تا برآرد سپهر آفتاب
|سر نامداران برآید ز خواب
|بیاریم پیران داننده را
|شکیبا دل و چیز خواننده را
|شب تیره از رسم بیرون بود
|نه آیین شاه آفریدون بود
|نه فرخ بود مست زن خواستن
|وگر نیز کاری نو آراستن
|بدو گفت بهرام کاین بیهده‌ست
|زدن فال بد رای و راه به دست
|پسند منست امشب این چنگ‌زن
|تو این فال بد تا توانی مزن
|چنین گفت با دخترش آرزوی
|پسندیدی او را به گفتار و خوی
|بدو گفت آری پسندیده‌ام
|به جان و به دل هست چون دیده‌ام
|بکن کار زان پس به یزدان سپار
|نه گردون به جنگست با ماهیار
|بدو گفت کاکنون تو جفت ویی
|چنان دان که اندر نهفت ویی
|بدو داد و بهرام گورش بخواست
|چو شب روز شد کار او گشت راست
|سوی حجرهٔ خویش رفت آرزوی
|سرایش همه خفته بد چار سوی
|بیامد به جای دگر ماهیار
|همی ساخت کار گشسپ سوار
|پرستنده را گفت درها ببند
|یکی را بتاز از پس گوسفند
|نباید که آرند خوان بی‌بره
|بره نیز پرورده باید سره
|چو بیدار گردد فقاع و یخ آر
|همی باش پیش گشسپ سوار
|یکی جام کافور بر با گلاب
|چنان کن که بویا بود جای خواب
|من از جام می همچنانم که دوش
|نتابد می این پیر گوهر فروش
|بگفت این و چادر به سر برکشید
|تن‌آسانی و خواب در بر کشید
|چو خورشید تابنده بفراخت تاج
|زمین شد به کردار دریای عاج
|پرستنده تازانه شهریار
|بیاویخت از خانهٔ ماهیار
|سپه را ز سالار گردنکشان
|بجستند زان تازیانه نشان
|سپاه انجمن شد به درگاه بر
|کجا همچنان بر در شاه‌بر
|هرانکس که تازانه دانست باز
|برفتند و بردند پیشش نماز
|چو دربان بدید آن سپاه‌گران
|کمردار بسیار و ژوپین وران
|بیامد بر خفته برسان گرد
|سر پیر از خواب بیدار کرد
|بدو گفت برخیز و بگشای دست
|نه هنگام خوابست و جای نشست
|که شاه جهانست مهمان تو
|بدین بی‌نوا خانه و مان تو
|یکایک دل مرد گوهرفروش
|ز گفتار دربان برآمد به جوش
|بدو گفت کاین را چه گویی همی
|پی شهریاران چه جویی همی
|همان چو ز گوینده بشنید مست
|خروشان ازانجای برپای جست
|ز دربان برآشفت و گفت این سخن
|نگوید خردمند مرد کهن
|پرستنده گفت ای جهاندیده مرد
|ترا بر زمین شاه ایران که کرد
|بیامد پرستنده هنگام روز
|که پیدا نبد هور گیتی فروز
|یکی تازیانه به زر تافته
|به هرجای گوهر برو بافته
|بیاویخت از پیش درگاه ما
|بدان سو که باشد گذرگاه ما
|ز دربان چو بشنید یکسر سخن
|بپیچید بیدار مرد کهن
|که من دوش پیش شهنشاه مست
|چرا بودم و دخترم می پرست
|بیامد سوی حجرهٔ آرزوی
|بدو گفت کای ماه آزاده‌خوی
|شهنشاه بهرام بود آنک دوش
|بیامد سوی خان گوهرفروش
|همی آمد از دشت نخچیرگاه
|عنان تافتست از کهن دژ به راه
|کنون خیز و دیبای چینی بپوش
|بنه بر سر افسر چنان هم که دوش
|نثارش کن از گوهر شاهوار
|سه یاقوت سرخ از در شهریار
|چو بینی رخ شاه خورشیدفش
|دو تایی برو دست کرده بکش
|مبین مر ورا چشم در پیش دار
|ورا چون روان و تن خویش دار
|چو پرسدت با او سخن نرم‌گوی
|سخنهای با شرم و بازرم گوی
|من اکنون نیایم اگر خواندم
|به جای پرستنده بنشاندم
|بسان همالان نشستم به خوان
|که اندر تنم خرد با استخوان
|که من نیز گستاخ گشتم به شاه
|به پیر و جوان از می آید گناه
|هم‌انگه یکی بنده آمد دوان
|که بیدار شد شاه روشن‌روان
|چو بیدار شد ایمن و تن‌درست
|به باغ اندر آمد سر و تن بشست
|نیایش کنان پیش خورشید شد
|ز یزدان دلی پر ز امید شد
|وزانجا بیامد به جای نشست
|یکی جام می خواست از می پرست
|چو از کهتران آگهی یافت شاه
|بفرمودشان بازگشتن به راه
|بفرمود تا رفت پیش آرزوی
|همی بودش از آرزوی آرزوی
|برفت آرزو با می و با نثار
|پرستنده با تاج و با گوشوار
|دو تا گشت و اندر زمین بوس داد
|بخندید زو شاه و برگشت شاد
|بدو گفت شاه این کجا داشتی
|مرا مست کردی و بگذاشتی
|همان چامه و چنگ ما را بس است
|نثار زنان بهر دیگر کس است
|بیار آنک گفتی ز نخچیرگاه
|ز رزم و سر نیزه و زخم شاه
|ازان پس بدو گفت گوهرفروش
|کجا شد که ما مست گشتیم دوش
|چو بشنید دختر پدر را بخواند
|همی از دل شاه خیره بماند
|بیامد پدر دست کرده به کش
|به پیش شهنشاه خورشیدفش
|بدو گفت شاها ردا بخردا
|بزرگا سترگا گوا موبدا
|کسی کو خرد دارد و باهشی
|نباید گزیدن جز از خامشی
|ز نادانی آمد گنهکاریم
|گمانم که دیوانه پنداریم
|سزد گر ببخشی گناه مرا
|درفشان کنی روز و ماه مرا
|منم بر درت بندهٔ بی‌خرد
|شهنشاهم از بخردان نشمرد
|چنین داد پاسخ که از مرد مست
|خردمند چیزی نگیرد به دست
|کسی را که می انده آرد به روی
|نباید که یابد ز می رنگ و بوی
|به مستی ندیدم ز تو بدخوی
|همی ز آرزو این سخن بشنوی
|تو پوزش بران کن که تا چنگ زن
|بگوید همان لاله اندر سمن
|بگوید یکی تا بدان می خوریم
|پی روز ناآمده نشمریم
|زمین بوسه داد آن زمان ماهیار
|بیاورد خوان و برآراست کار
|بزرگان که بودند بر در به پای
|بیاوردشان مرد پاکیزه‌رای
|سوی حجرهٔ خویش رفت آرزوی
|ز مهمان بیگانه پرچین به روی
|همی بود تا چرخ پوشد سیاه
|ستاره پدید آید از گرد ماه
|چو نان خورده شد آرزو را بخواند
|به کرسی زر پیکرش برنشاند
|بفرمود تا چنگ برداشت ماه
|بدان چامه کز پیش فرمود شاه
|چنین گفت کای شهریار دلیر
|که بگذارد از نام تو بیشه شیر
|توی شاه پیروز و لشکرشکن
|همان رویه چون لاله اندر چمن
|به بالای تو بر زمین شاه نیست
|به دیدار تو بر فلک ماه نیست
|سپاهی که بیند سپاه ترا
|به جنگ اندر آوردگاه ترا
|بدرد دل و مغزشان از نهیب
|بلندی ندانند باز از نشیب
|هم‌انگه چو از باده خرم شدند
|ز خردک به جام دمادم شدند
|بیامد بر پادشا روزبه
|گزیدند جایی مر او را به ده
|بفرمود بهرام خادم چهل
|همه ماه‌چهر و همه دلگسل
|رخ رومیان همچو دیبای روم
|ازیشان همی تازه شد مرز و بوم
|بشد آرزو تا به مشکوی شاه
|نهاده به سر بر ز گوهر کلاه
|بیامد شهنشاه با روزبه
|گشاده‌دل و شاد از ایوان مه
|همی‌راند گویان به مشکوی خویش
|به سوی بتان سمن‌بوی خویش
|بخفت آن شب و بامداد پگاه
|بیامد سوی دشت نخچیرگاه
|همه راه و بی‌راه لشکر گذشت
|چنان شد که یک ماه ماند او به دشت
|سراپرده و خیمه‌ها ساختند
|ز نخچیر دشتی بپرداختند
|کسی را نیامد بران دشت خواب
|می و گوشت نخچیر و چنگ و رباب
|بیابان همی آتش افروختند
|تر و خشک هیزم بسی سوختند
|برفتند بسیار مردم ز شهر
|کسی کش ز دینار بایست بهر
|همی بود چندی خرید و فروخت
|بیابان ز لشکر همی برفروخت
|ز نخچیر دشت و ز مرغان آب
|همی یافت خواهنده چندان کباب
|که بردی به خروار تا خان خویش
|بر کودک خرد و مهمان خویش
|چو ماهی برآمد شتاب آمدش
|همی با بتان رای خواب آمدش
|بیاورد لشکر ز نخچیرگاه
|ز گرد سواران ندیدند راه
|همی رفت لشکر به کردار گرد
|چنین تا رخ روز شد لاژورد
|یکی شارستان پیشش آمد به راه
|پر از برزن و کوی و بازارگاه
|بفرمود تا لشکرش با بنه
|گذارند و ماند خود او یک تنه
|بپرسید تا مهتر ده کجاست
|سر اندر کشید و همی رفت راست
|شکسته دری دید پهن و دراز
|بیامد خداوند و بردش نماز
|بپرسید کاین خانه ویران کراست
|میان ده این جای ویران چراست
|خداوند گفت این سرای منست
|همین بخت بد رهنمای منست
|نه گاو ستم ایدر نه پوشش نه خر
|نه دانش نه مردی نه پای و نه پر
|مرا دیدی اکنون سرایم ببین
|بدین خانه نفرین به از آفرین
|ز اسپ اندر آمد بدید آن سرای
|جهاندار را سست شد دست و پای
|همه خانه سرگین بد از گوسفند
|یکی طاق بر پای و جای بلند
|بدو گفت چیزی ز بهر نشست
|فراز آور ای مرد مهمان‌پرست
|چنین داد پاسخ که بر میزبان
|به خیره چرا خندی ای مرزبان
|گر افگندنی هیچ بودی مرا
|مگر مرد مهمان ستودی مرا
|نه افگندنی هست و نه خوردنی
|نه پوشیدنی و نه گستردنی
|به جای دگر خانه جویی رواست
|که ایدر همه کارها بی‌نواست
|ورا گفت بالش نگه کن یکی
|که تا برنشینم برو اندکی
|بدو گفت ایدر نه جای نکوست
|همانا ترا شیر مرغ آرزوست
|پس‌انگاه گفتش که شیر آر گرم
|چنان چون بیابی یکی نان نرم
|چنین داد پاسخ که ایدو گمان
|که خوردی و گشتی ازو شادمان
|اگر نان بدی در تنم جان بدی
|اگر چند جانم به از نان بدی
|بدو گفت گر نیستت گوسفند
|که آمد به خان تو سرگین فگند
|چنین داد پاسخ که شب تیره شد
|مرا سر ز گفتار تو خیره شد
|یکی خانه بگزین که یابی پلاس
|خداوند آن خانه دارد سپاس
|چه باشی به نزدیکی شوربخت
|که بستر کند شب ز برگ درخت
|به زر تیغ داری به زربر رکیب
|نباید که آید ز دزدت نهیب
|ز یزدان بترس و ز من دور باش
|به هر کار چون من تو رنجور باش
|چو خانه برین‌گونه ویران بود
|گذرگاه دزدان و شیران بود
|بدو گفت اگر دزد شمشیر من
|ببردی کنون نیستی زیر من
|کدیور بدو گفت زین در مرنج
|که در خان من کس نیابد سپنج
|بدو گفت شاه ای خردمند پیر
|چه باشی به پیشم همی خیره خیر
|چنانچون گمانم هم از آب سرد
|ببخشای ای مرد آزادمرد
|کدیور بدو گفت کان آبگیر
|به پیش است کمتر ز پرتاب تیر
|بخور چند خواهی و بردار نیز
|چه جویی بدین بی‌نوا خانه چیز
|همانا بدیدی تو درویش مرد
|ز پیری فرومانده از کارکرد
|چنین داد پاسخ که گر مهتری
|نداری مکن جنگ با لشکری
|چه نامی بدو گفت فرشیدورد
|نه بوم و نه پوشش نه خواب و نه خورد
|بدو گفت بهرام با کام خویش
|چرا نان نجویی بدین نام خویش
|کدیور بدو گفت کز کردگار
|سرآید مگر بر من این روزگار
|نیایش کنم پیش یزدان خویش
|ببینم مگر بی‌تو ویران خویش
|چرا آمدی در سرای تهی
|که هرگز نبینی مهی و بهی
|بگفت این و بگریست چندان به زار
|که بگریخت ز آواز او شهریار
|بخندید زان پیر و آمد به راه
|دمادم بیامد پس او سپاه
|چو بیرون شد از نامور شارستان
|به پیش اندر آمد یکی خارستان
|تبر داشت مردی همی کند خار
|ز لشکر بشد پیش او شهریار
|بدو گفت مهتر بدین شارستان
|کرا دانی ای دشمن خارستان
|چنین داد پاسخ که فرشیدورد
|بماند همه ساله بی‌خواب و خورد
|مگر گوسفندش بود صدهزار
|همان اسپ و استر بود زین شمار
|زمین پر ز آگنده دینار اوست
|که مه مغز بادش بتن‌بر مه پوست
|شکم گرسنه مانده تن برهنه
|نه فرزند و خویش نه‌بار و بنه
|اگر کشتمندش فروشد به زر
|یکی خانه بومش کند پر گهر
|شبانش همی گوشت جوشد به شیر
|خود او نان ارزن خورد با پنیر
|دو جامه ندیدست هرگز به هم
|ازویست هم بر تن او ستم
|چنین گفت با خارزن شهریار
|که گر گوسفندش ندانی شمار
|بدانی همانا کجا دارد اوی
|شمارش بتو گفت کی یارد اوی
|چنین گفت کای رزم دیده سوار
|ازان خواسته کس نداند شمار
|بدان خارزن داد دینار چند
|بدو گفت کاکنون شدی ارجمند
|بفرمود تا از میان سپاه
|بیاید یکی مرد دانا به راه
|کجا نام آن مرد بهرام بود
|سواری دلیر و دلارام بود
|فرستاد با نامور سی سوار
|گزین کرده شایسته مردان کار
|دبیری گزین کرد پرهیزگار
|بدان‌سان که دانست کردن شمار
|بدان خارزن گفت ز ایدر برو
|همی خارکندی کنون زر درو
|ازان خواسته ده یکی مر تراست
|بدین مردمان راه بنمای راست
|دل افرزو بد نام آن خارزن
|گرازنده مردی به نیروی تن
|گرانمایه اسپی بدو داد و گفت
|که با باد باید که گردی تو جفت
|دل‌افروز بد گیتی افروز شد
|چو آمد به درگاه پیروز شد
|بیاورد لشکر به کوه و به دشت
|همی گوسفند از عدد برگذشت
|شتر بود بر کوه ده کاروان
|به هر کاروان بر یکی ساروان
|ز گاوان ورز و ز گاوان شیر
|ز پشم و ز روغن ز کشت و پنیر
|همه دشت و کوه و بیابان کنام
|کس او را به گیتی ندانست نام
|بیابان سراسر همه کنده سم
|همان روغن گاو در سم به خم
|ز شیراز وز ترف سیصدهراز
|شتروار بد بر لب جویبار
|یکی نامه بنوشت بهرام هور
|به نزد شهنشاه بهرام گور
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|که اویست پیروز و پروردگار
|دگر آفرین بر شهنشاه کرد
|که کیش بدی (را) نگونسار کرد
|چنین گفت کای شهریار جهان
|ز تو شاد یکسر کهان و مهان
|کز اندازه دادت همی بگذرد
|ازین خامشی گنج کیفر برد
|همه کار گیتی به اندازه به
|دل شاه ز اندیشه‌ها تازه به
|یکی گم شده نام فرشیدورد
|نه در بزمگاه و نه اندر نبرد
|ندانست کس نام او در جهان
|میان کهان و میان مهان
|نه خسروپرست و نه یزدان‌شناس
|ندانست کردن به چیزی سپاس
|چنین خواسته گسترد در جهان
|تهی‌دست و پر غم نشسته نهان
|به بیداد ماند همی داد شاه
|منه پند گفتار من بر گناه
|پی افگن یکی گنج زین خواسته
|سیوم سال را گردد آراسته
|دبیران داننده را خواندم
|برین کوه آباد بنشاندم
|شمارش پدیدار نامد هنوز
|نویسنده را پشت برگشت کوز
|چنین گفت گوینده کاندر زمین
|ورا زر و گوهر فزونست زین
|برین کوهسارم دو دیده به راه
|بدان تا چه فرمان دهد پیشگاه
|ز من باد بر شاه ایران درود
|بمان زنده تا نام تارست و پود
|هیونی برافگند پویان به راه
|بدان تا برد نامه نزدیک شاه
|چو آن نامه برخواند بهرام‌گور
|به دلش اندر افتارد زان کار شور
|دژم گشت و دیده پر از آب کرد
|بروهای جنگی پر از تاب کرد
|بفرمود تا پیش او شد دبیر
|قلم خواست رومی و چینی حریر
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|خداوند پیروز و به روزگار
|خداوند دانایی و فرهی
|خداوند دیهیم شاهنشهی
|نبشت آن که گر دادگر بودمی
|همین مرد را رنج ننمودمی
|نیاورد گرد این ز دزدی و خون
|نبد هم کسی را به بد رهنمون
|همی بد که این مرد بد ناسپاس
|ز یزدان نبودش به دل در هراس
|یکی پاسبان بد برین خواسته
|دل و جان ز افزون شدن کاسته
|بدین دشت چه گرگ و چه گوسفند
|چو باشد به پیکار و ناسودمند
|به زیر زمین در چه گوهر چه سنگ
|کزو خورد و پوشش نیاید به چنگ
|نسازیم ازان رنج بنیاد گنج
|نبندیم دل در سرای سپنج
|فریدون نه پیداست اندر جهان
|همان ایرج و سلم و تور از مهان
|همان جم و کاوس با کیقباد
|جزین نامداران که داریم یاد
|پدرم آنک زو دل پر از درد بود
|نبد دادگر ناجوانمرد بود
|کسی زین بزرگان پدیدار نیست
|بدین با خداوند پیکار نیست
|تو آن خواسته گرد کن هرچ هست
|ببخش و مبر زان به یک چیز دست
|کسی را که پوشیده دارد نیاز
|که از بد همی دیر یابد جواز
|همان نیز پیری که بیکار گشت
|به چشم گرانمایگان خوار گشت
|دگر هرک چیزیش بود و بخورد
|کنون ماند با درد و با بادسرد
|کسی را که نامست و دینار نیست
|به بازارگانی کسش یار نیست
|دگر کودکانی که بینی یتیم
|پدر مرده و مانده بی زر و سیم
|زنانی که بی‌شوی و بی‌پوشش‌اند
|که کاری ندانند و بی‌کوشش‌اند
|بریشان ببخش این همه خواسته
|برافروز جان و روان کاسته
|تو با آنک رفتی سوی گنج باد
|همه داد و پرهیزگاریت باد
|نهان کرده دینار فرشیدورد
|بدو مان همی تا نماند به درد
|مر او را چه دینار و گوهر چه خاک
|چو بایست کردن همی در مغاک
|سپهر گراینده یار تو باد
|همان داد و پرهیز کار تو باد
|نهادند بر نامه‌بر مهر شاه
|فرستاد برگشت و آمد به راه
|بفرمود تا تخت شاهنشهی
|به باغ بهار اندر آرد رهی
|به فرمان ببردند پیروزه تخت
|نهادند زیر گلفشان درخت
|می و جام بردند و رامشگران
|به پالیز رفتند با مهتران
|چنین گفت با رای‌زن شهریار
|که خرم به مردم بود روزگار
|به دخمه درون بس که تنهاشویم
|اگر چند با برز و بالا شویم
|همه بسترد مرگ دیوانها
|به پای آورد کاخ و ایوانها
|ز شاه و ز درویش هر کو بمرد
|ابا خویشتن نام نیکی ببرد
|ز گیتی ستایش به مابر بس است
|که گنج درم بهر دیگر کس است
|بی‌آزاری و راستی بایدت
|چو خواهی که این خورده نگزایدت
|کنون سال من رفت بر سی و هشت
|بسی روز بر شادمانی گذشت
|چو سال جوان بر کشد بر چهل
|غم روز مرگ اندرآید به دل
|چو یک موی گردد به سر بر سپید
|بباید گسستن ز شادی امید
|چو کافور شد مشک معیوب گشت
|به کافور بر تاج ناخوب گشت
|همی بزم و بازی کنم تا دو سال
|چو لختی شکست اندر آید به یال
|شوم پیش یزدان بپوشم پلاس
|نباشم ز گفتار او ناسپاس
|به شادی بسی روز بگذاشتم
|ز بادی که بد بهره برداشتم
|کنون بر گل و نار و سیب و بهی
|ز می جام زرین ندارم تهی
|چو بینم رخ سیب بیجاده رنگ
|شود آسمان همچو پشت پلنگ
|برومند و بویا بهاری بود
|می سرخ چون غمگساری بود
|هوا راست گردد نه گرم و نه سرد
|زمین سبزه و آبها لاژورد
|چو با مهرگانی بپوشیم خز
|به نخچیر باید شدن سوی جز
|بدان دشت نخچیر کاری کنیم
|که اندر جهان یادگاری کنیم
|کنون گردن گور گردد سبتر
|دل شیر نر گیرد و رنگ ببر
|سگ و یوز با چرغ و شاهین و باز
|نباید کشیدن به راه دراز
|که آن جای گرزست و تیر و کمان
|نباشیم بی‌تاختن یک زمان
|بیابان که من دیده‌ام زیر جز
|شده چون بن نیزه بالای گز
|بران جایگه نیز یابیم شیر
|شکاری بود گر بمانیم دیر
|همی بود تا ابر شهریوری
|برآمد جهان شد پر از لشکری
|ز هر گوشه‌ای لشکری جنگجوی
|سوی شاه ایران نهادند روی
|ازیشان گزین کرد گردنکشان
|کسی کو ز نخچیر دارد نشان
|بیاورد لشکر به دشت شکار
|سواران شمشیر زن ده هزار
|ببردند خرگاه و پرده‌سرای
|همان خیمه و آخر و چارپای
|همه زیردستان به پیش سپاه
|برفتند هرجای کندند چاه
|بدان تا نهند از بر چاه چرخ
|کنند از بر چرخ چینی سطرخ
|پس لشکر اندر همی تاخت شاه
|خود و ویژگان تا به نخچیرگاه
|بیابان سراسر پر از گور دید
|همه بیشه از شیر پرشور دید
|چنین گفت کاینجا شکار منست
|که از شیر بر خاک چندین تنست
|بخسپید شادان‌دل و تن‌درست
|که فردا بباید مرا شیر جست
|کنون میگساریم تا چاک روز
|چو رخشان شود هور گیتی فروز
|نخستین به شمشیر شیر افگنیم
|همان اژدهای دلیر افگنیم
|چو این بیشه از شیر گردد تهی
|خدنگ مرا گور گردد رهی
|ببود آن شب و بامداد پگاه
|سوی بیشه رفتند شاه و سپاه
|هم‌انگاه بیرون خرامید شیر
|دلاور شده خورده از گور سیر
|به یاران چنین گفت بهرام گرد
|که تیر و کمان دارم و دست برد
|ولیکن به شمشیر یازم به شیر
|بدان تا نخواند مرا نادلیر
|بپوشید تر کرده پشمین قبای
|به اسپ نبرد اندر آورد پای
|چو شیر اژدها دید بر پای خاست
|ز بالا دو دست اندر آورد راست
|همی خواست زد بر سر اسپ اوی
|بزد پاشنه مرد نخچیر جوی
|بزد بر سر شیر شمشیر تیز
|سبک جفت او جست راه گریز
|ز سر تا میانش بدونیم کرد
|دل نره شیران پر از بیم کرد
|بیامد دگر شیر غران دلیر
|همی جفت او بچه پرورد زیر
|بزد خنجری تیز بر گردنش
|سر شیر نر کنده شد از تنش
|یکی گفت کای شاه خورشید چهر
|نداری همی بر تن خویش مهر
|همه بیشه شیرند با بچگان
|همه بچگان شیر مادر مکان
|کنون باید آژیر بودن دلیر
|که در مهرگان بچه دارد به زیر
|سه فرسنگ بالای این بیشه است
|به یک سال اگر شیرگیری به دست
|جهان هم نگردد ز شیران تهی
|تو چندین چرا رنج بر تن نهی
|چو بنشست بر تخت شاه از نخست
|به پیمان جز از چنگ شیران نجست
|کنون شهریاری به ایران تراست
|به گور آمدی جنگ شیران چراست
|بدو گفت شاه ای خردمند پیر
|به شبگیر فردا من و گور و تیر
|سواران گردنکش اندر زمان
|نکردند نامی به تیر و کمان
|اگر داد مردی بخواهیم داد
|به گوپال و شمشیر گیریم یاد
|بدو گفت موبد که مرد سوار
|نبیند چو تو گرد در کارزار
|که چشم بد از فر تو دور باد
|نشست تو در گلشن و سور باد
|به پرده‌سرای آمد از بیشه شاه
|ابا موبد و پهلوان سپاه
|همی خواند لشکر برو آفرین
|که بی‌تو مبادا کلاه و نگین
|به خرگاه شد چون سپه بازگشت
|ز دادنش گیتی پرآواز گشت
|یکی دانشی مرزبان پیش‌کار
|به خرگاه نو بر پراگنده خار
|نهادند کافور و مشک و گلاب
|بگسترد مشک از بر جای خواب
|همه خیمه‌ها خوان زرین نهاد
|برو کاسه آرایش چین نهاد
|بیاراست سالار خوان از بره
|همه خوردنیها که بد یکسره
|چو نان خورده شد شاه بهرام گور
|بفرمود جامی بزرگ از بلور
|که آرد پری‌چهرهٔ میگسار
|نهد بر کف دادگر شهریار
|چنین گفت کان شهریار اردشیر
|که برنا شد از بخت او مرد پیر
|سر مایه او بود ما کهتریم
|اگر کهتری را خود اندر خوریم
|به رزم و به بزم و به رای و به خوان
|جز او را جهاندار گیتی مخوان
|بدانگه که اسکندر آمد ز روم
|به ایران و ویران شد این مرز و بوم
|کجا ناجوانمرد بود و درشت
|چو سی و شش از شهریاران بکشت
|لب خسروان پر ز نفرین اوست
|همه روی گیتی پر از کین اوست
|کجا بر فریدون کنند آفرین
|برویست نفرین ز جویای کین
|مبادا جز از نیکویی در جهان
|ز من در میان کهان و مهان
|بیارید گفتا منادیگری
|خوش آواز و از نامداران سری
|که گردد سراسر به گرد سپاه
|همی برخروشد به بی‌راه و راه
|بگوید که بر کوی بر شهر جز
|گر از گوهر و زر و دیبا و خز
|چنین تا به خاشاک ناچیز پست
|بیازد کسی ناسزاوار دست
|بر اسپش نشانم ز پس کرده روی
|ز ایدر کشان با دو پرخاشجوی
|دو پایش ببندند در زیر اسپ
|فرستمش تا خان آذرگشسپ
|نیایش کند پیش آتش به خاک
|پرستش کند پیش یزدان پاک
|بدان کس دهم چیز او را که چیز
|ازو بستد و رنج او دید نیز
|وگر اسپ در کشت‌زاری کند
|ور آهنگ بر میوه‌داری کند
|ز زندان نیابد به سالی رها
|سوار سرافراز گر بی‌بها
|همان رنج ما بس گزیدست بهر
|بیاییم و آزرده گردند شهر
|برفتند بازارگانان شهر
|ز جز و ز برقوه مردم دو بهر
|بیابان چو بازار چین شد ز بار
|بران‌سو که بد لشکر شهریار
|دگر روز چون تاج بفروخت هور
|جهاندار شد سوی نخچیر گور
|کمان را به زه بر نهاده سپاه
|پس لشکر اندر همی رفت شاه
|چنین گفت هرکو کمان را به دست
|بمالد گشاید به اندازه شست
|نباید زدن تیر جز بر سرون
|که از سینه پیکانش آید برون
|یکی پهلوان گفت کای شهریار
|نگه کن بدین لشکر نامدار
|که با کیست زین‌گونه تیر و کمان
|بداندیش گر مرد نیکی گمان
|مگر باشد این را گشاد برت
|که جاوید بادا سر و افسرت
|چو تو تیر گیری و شمشیر و گرز
|ازان خسروی فر و بالای برز
|همه لشکر از شاه دارند شرم
|ز تیر و کمانشان شود دست نرم
|چنین داد پاسخ که این ایزدیست
|کزو بگذری زور بهرام چیست
|برانگیخت شبدیز بهرام را
|همی تیز کرد او دلارام را
|چو آمدش هنگام بگشاد شست
|بر گور را با سرونش ببست
|هم‌انگاه گور اندر آمد به سر
|برفتند گردان زرین کمر
|شگفت اندران زخم او ماندند
|یکایک برو آفرین خواندند
|که کس پر و پیکان تیرش ندید
|به بالای آن گور شد ناپدید
|سواران جنگی و مردان کین
|سراسر برو خواندند آفرین
|بدو پهلوان گفت کای شهریار
|مبیناد چشمت بد روزگار
|سواری تو و ما همه بر خریم
|هم از خروران در هنر کمتریم
|بدو گفت شاه این نه تیر منست
|که پیروزگر دستگیر منست
|کرا پشت و یاور جهاندار نیست
|ازو خوارتر در جهان خوار نیست
|برانگیخت آن بارکش را ز جای
|تو گفتی شد آن باره پران همای
|یکی گور پیش آمدش ماده بود
|بچه پیش ازو رفته او مانده بود
|یکی تیغ زد بر میانش سوار
|بدونیم شد گور ناپایدار
|رسیدند نزدیک او مهتران
|سرافراز و شمشیر زن کهتران
|چو آن زخم دیدند بر ماده گور
|خردمند گفت اینت شمشیر و زور
|مبیناد چشم بد این شاه را
|نماند بجز بر فلک ماه را
|سر مهتران جهان زیر اوست
|فلک زیر پیکان و شمشیر اوست
|سپاه از پس‌اندر همی تاختند
|بیابان ز گوران بپرداختند
|یکی مرد بر گرد لشکر بگشت
|که یک تن مباد اندرین پهن دشت
|که گوری فروشد به بازارگان
|بدیشان دهند این همه رایگان
|ز بر کوی با نامداران جز
|ببردند بسیار دیبا و خز
|بپذرفت و فرمود تا باژ و ساو
|نخواهند اگر چندشان بود تاو
|ازان شهرها هرک درویش بود
|وگر نانش از کوشش خویش بود
|ز بخشیدن او توانگر شدند
|بسی نیز با تخت و افسر شدند
|به شهر اندر آمد ز نخچیرگاه
|بکی هفته بد شادمان با سپاه
|برفتی خوش‌آواز گوینده‌ای
|خردمند و درویش جوینده‌ای
|بگفتی که ای دادخواهندگان
|به یزدان پناهید از بندگان
|کسی کو بخفتست با رنج ما
|وگر نیستش بهره از گنج ما
|به میدان خرامید تا شهریار
|مگر بر شما نوکند روزگار
|دگر هرک پیرست و بیکار و سست
|همان کو جوانست و ناتن درست
|وگر وام دارد کسی زین گروه
|شدست از بد وام خواهان ستوه
|وگر بی‌پدر کودکانند نیز
|ازان کس که دارد بخواهند چیز
|بود مام کودک نهفته نیاز
|بدوبر گشایم در گنج باز
|وگر مایه‌داری توانگر بمرد
|بدین مرز ازو کودکان ماند خرد
|گنه کار دارد بدان چیز رای
|ندارد به دل شرم و بیم خدای
|سخن زین نشان کس مدارید باز
|که از رازداران منم بی‌نیاز
|توانگر کنم مرد درویش را
|به دین آورم جان بدکیش را
|بتوزیم فام کسی کش درم
|نباشد دل خویش دارد به غم
|دگر هرک دارد نهفته نیاز
|همی دارد از تنگی خویش راز
|مر او را ازان کار بی‌غم کنم
|فزون شادی و اندهش کم کنم
|گر از کارداران بود رنج نیز
|که او از پدرمرده‌ای خواست چیز
|کنم زنده بر دار بیداد را
|که آزرد او مرد آزاد را
|گشادند زان پس در گنج باز
|توانگر شد آنکس که بودش نیاز
|ز نخچیرگه سوی بغداد رفت
|خرد یافته با دلی شاد رفت
|برفتند گردنکشان پیش اوی
|ز بیگانه و آنک بد خویش اوی
|بفرمود تا بازگردد سپاه
|بیامد به کاخ دلارای شاه
|شبستان زرین بیاراستند
|پرستندگان رود و می خواستند
|بتان چامه و چنگ برساختند
|ز بیگانه ایوان بپرداختند
|ز رود و می و بانگ چنگ و سرود
|هوا را همی داد گفتی درود
|به هر شب ز هر حجره یک دست‌بند
|ببردند تا دل ندارد نژند
|دو هفته همی بود دل شادمان
|در گنج بگشاد روز و شبان
|درم داد و آمد به شهر صطخر
|به سر بر نهاد آن کیان تاج فخر
|شبستاان خود را چو در باز کرد
|بتان را ز گنج درم ساز کرد
|به مشکوی زرین هرانکس که تاج
|نبودش بزیر اندرون تخت عاج
|ازان شاه ایران فراوان ژکید
|برآشفت وز روزبه لب گزید
|بدو گفت من باژ روم و خزر
|بدیشان دهم چون بیاری بدر
|هم‌اکنون به خروار دینار خواه
|ز گنج ری و اصفهان باژ خواه
|شبستان برین‌گونه ویران بود
|نه از اختر شاه ایران بود
|ز هر کشوری باژ نو خواستند
|زمین را به دیبا بیاراستند
|برین‌گونه یک چند گیتی بخورد
|به بزم و به رزم و به ننگ و نبرد
|دگر هفته تنها به نخچیر شد
|دژم بود با ترکش و تیر شد
|ز خورشید تابنده شد دشت گرم
|سپهبد ز نخچیر برگشت نرم
|سوی کاخ بازارگانی رسید
|به هر سو نگه کرد و کس را ندید
|ببازارگان گفت ما را سپنج
|توان داد کز ما نبینی تو رنج
|چو بازارگانش فرود آورید
|مر او را یکی خوابگه برگزید
|همی بود نالان ز درد شکم
|به بازارگان داد لختی درم
|بدو گفت لختی نبید کهن
|ابا مغز بادام بریان بکن
|اگر خانگی مرغ باشد رواست
|کزین آرزوها دلم را هواست
|نیاورد بازارگان آنچ گفت
|نبد مغز بادامش اندر نهفت
|چو تاریک شد میزبان رفت نرم
|یکی مرغ بریان بیاورد گرم
|بیاراست خوان پیش بهرام برد
|به بازارگان گفت بهرام گرد
|که از تو نبید کهن خواستم
|زبان را به خواهش بیاراستم
|نیاوردی و داده بودم درم
|که نالنده بودم ز درد شکم
|چنین داد پاسخ که ای بی‌خرد
|نداری خرد کو روان پرورد
|چو آوردم این مرغ بریان گرم
|فزون خواستن نیست آیین و شرم
|چو بشنید بهرام زو این سخن
|بشد آرزوی نبید کهن
|پشیمان شد از گفت خود نان بخورد
|برو نیز یاد گذشته نکرد
|چو هنگامهٔ خوابش آمد بخفت
|به بازارگان نیز چیزی نگفت
|ز دریای جوشان چو خور بردمید
|شد آن چادر قیرگون ناپدید
|همی گفت پرمایه بازارگان
|به شاگرد کای مرد ناکاردان
|مران مرغ کارزش نبد یک درم
|خریدی به افزون و کردی ستم
|گر ارزان خریدی ابا این سوار
|نبودی مرا تیره شب کارزار
|خریدی مر او را به دانگی پنیر
|بدی با من امروز چون آب و شیر
|بدو گفت اگر این نه کار منست
|چنان دان که مرغ از شمار منست
|تو مهمان من باش با این سوار
|بدین مرغ با من مکن کارزار
|چو بهرام برخاست از خواب خوش
|بشد نزد آن بارهٔ دست‌کش
|که زین برنهد تا به ایوان شود
|کلاهش ز ایوان به کیوان شود
|چو شاگرد دیدش به بهرام گفت
|که امروز با من به بد باش جفت
|بشد شاه و بنشست بر تخت اوی
|شگفتی فروماند از بخت اوی
|جوان رفت و آورد خایه دویست
|به استاد گفت ای گرامی مه‌ایست
|یکی مرغ بریان با نان گرم
|نبید کهن آر و بادام نرم
|بشد نزد بهرام گفت ای سوار
|همی خایه کردی تو دی خواستار
|کنون آرزوها بیاریم گرم
|هم از چندگونه خورشهای نرم
|بگفت این و زان پس به بازار شد
|به ساز دگرگون خریدار شد
|شکر جست و بادام و مرغ و بره
|که آرایش خوان کند یکسره
|می و زعفران برد و مشک و گلاب
|سوی خانه شد با دلی پرشتاب
|بیاورد خوان با خورشهای نغز
|جوان بر منش بود و پاکیزه‌مغز
|چو نان خورده شد جام پر می‌ببرد
|نخستنی به بهرام خسرو سپرد
|بدین‌گونه تا شاد و خرم شدند
|ز خردک به جام دمادم شدند
|چنین گفت با میزبان شهریار
|که بهرام ما را کند خواستار
|شما می گسارید و مستان شوید
|مجنبید تا می پرستان شوید
|بمالید پس باره را زین نهاد
|سوی گلشن آمد ز می گشته شاد
|به بازارگان گفت چندین مکوش
|از افزونی این مرد ارزان فروش
|به دانگی مرا دوش بفروختی
|همی چشم شاگرد را دوختی
|که مرغی خریدی فزون از بها
|نهادی مرا در دم اژدها
|بگفت این به بازارگان و برفت
|سوی گاه شاهی خرامید تفت
|چو خورشید بر تخت بنمود تاج
|جهانبان نشست از بر تخت عاج
|بفرمود خسرو به سالار بار
|که بازارگان را کند خواستار
|بیارند شاگر با او بهم
|یکی شاد ازیشان و دیگر دژم
|چو شاگرد و استاد رفتند زود
|به پیش شهنشاه ایران چو دود
|چو شاگرد را دید بنواختش
|بر مهتران شاد بنشاختش
|یکی بدره بردند نزدیک اوی
|که چون ماه شد جان تاریک اوی
|به بازارگان گفت تا زنده‌ای
|چنان دان که شاگرد را بنده‌ای
|همان نیز هر ماهیانی دوبار
|درم شست گنجی بروبر شمار
|به چیز تو شاگرد مهمان کند
|دل مرد آزاده خندان کند
|به موبد چنین گفت زان پس که شاه
|چو کار جهان را ندارد نگاه
|چه داند که مردم کدامست به
|چگونه شناسد کهان را ز مه
|همی بود یک چند با مهتران
|می روشن و جام و رامشگران
|بهار آمد و شد جهان چون بهشت
|به خاک سیه بر فلک لاله کشت
|همه بومها پر ز نخجیر گشت
|بجوی آبها چون می و شیر گشت
|گرازیدن گور و آهو به شخ
|کشیدند بر سبزه هر جای نخ
|همه جویباران پر از مشک دم
|بسان گل نارون می به خم
|بگفتند با شاه بهرام گور
|که شد دیر هنگام نخچیر گور
|چنین داد پاسخ که مردی هزار
|گزین کرد باید ز لشکر سوار
|سوی تور شد شاه نخچیرجوی
|جهان گشت یکسر پر از گفت‌وگوی
|ز گور و ز غرم و ز آهو جهان
|بپرداختند آن دلاور مهان
|سه دیگر چو بفروخت خورشید تاج
|زمین زرد شد کوه و دریا چو عاج
|به نخچیر شد شهریار دلیر
|یکی اژدها دید چون نره شیر
|به بالای او موی زیر سرش
|دو پستان بسان زنان از برش
|کمان را به زه کرد و تیر خدنگ
|بزد بر بر اژدها بی‌درنگ
|دگر تیز زد بر میان سرش
|فروریخت چون آب خون از برش
|فرود آمد و خنجری برکشید
|سراسر بر اژدها بردرید
|یکی مرد برنا فروبرده بود
|به خون و به زهر اندر افسرده بود
|بران مرد بسیار بگریست زار
|وزان زهر شد چشم بهرام تار
|وزانجا بیامد به پرده‌سرای
|می آورد و خوبان بربط سرای
|چو سی روز بگذشت ز اردیبهشت
|شد از میوه پالیزها چون بهشت
|چنان ساخت کاید به تور اندرون
|پرستنده با او یکی رهنمون
|به شبگیر هرمزد خرداد ماه
|ازان دشت سوی دهی رفت‌شاه
|ببیند که اندر جهان داد هست
|بجوید دل مرد یزدان‌پرست
|همی راند شبدیز را نرم‌نرم
|برین‌گونه تا روز برگشت گرم
|همی‌راند حیران و پیچان به راه
|به خواب و به آب آرزومند شاه
|چنین تا به آباد جایی رسید
|به هامون به نزد سرایی رسید
|زنی دید بر کتف او بر سبوی
|ز بهرام خسرو بپوشید روی
|بدو گفت بهرام کایدر سپنج
|دهید ار نه باید گذشتن به رنج
|چنین گفت زن کای نبرده سوار
|تو این خانه چون خانهٔ خویش دار
|چو پاسخ شنید اسپ در خانه راند
|زن میزبان شوی را پیش خواند
|بدو گفت کاه آر و اسپش بمال
|چو گاه جو آید بکن در جوال
|خود آمد به جایی که بودش نهفت
|ز پیش اندرون رفت و خانه برفت
|حصیری بگسترد و بالش نهاد
|به بهرام بر آفرین کرد یاد
|سوی خانهٔ آب شد آب برد
|همی در نهان شوی را برشمرد
|که این پیر و ابله بماند به جای
|هرانگه که بیند کس اندر سرای
|نباشد چنین کار کار زنان
|منم لشکری‌دار دندان کنان
|بشد شاه بهرام و رخ را بشست
|کزان اژدها بود ناتن درست
|بیامد نشست از بر آن حصیر
|بدر خانه بر پای بد مرد پیر
|بیاورد خوانی و بنهاد راست
|برو تره و سرکه و نان و ماست
|بخورد اندکی نان و نالان بخفت
|به دستار چینی رخ اندر نهفت
|چو از خواب بیدار شد زن بشوی
|همی گفت کای زشت ناشسته روی
|بره کشت باید ترا کاین سوار
|بزرگست و از تخمهٔ شهریار
|که فر کیان دارد و نور ماه
|نماند همی جز به بهرامشاه
|چنین گفت با زن گرانمایه شوی
|که چندین چرا بایدت گفت‌وگوی
|نداری نمکسود و هیزم نه نان
|چه سازی تو برگ چنین میهمان
|بره‌کشتی و خورد و رفت این سوار
|تو شو خر به انبوهی اندر گذار
|زمستان و سرما و باد دمان
|به پیش آیدت یک زمان بی‌گمان
|همی گفت انباز و نشنید زن
|که هم نیک‌پی بود و هم رای‌زن
|به ره کشته شد هم به فرجام کار
|به گفتار آن زن ز بهر سوار
|چو شد کشته دیگی هریسه بپخت
|برند آتش از هیزم نیم‌سخت
|بیاورد چیزی بر شهریار
|برو خایه و تره جویبار
|یکی پاره بریان ببرد از بره
|همان پخته چیزی که بد یکسره
|چو بهرام دست از خورشها بشست
|همی بود بی‌خواب و ناتن‌درست
|چو شب کرد با آفتاب انجمن
|کدوی می و سنجد آورد زن
|بدو گفت شاه ای زن کم‌سخن
|یکی داستان گوی با من کهن
|بدان تا به گفتار تو می خوریم
|به می درد و اندوه را بشکریم
|بتو داستان نیز کردم یله
|ز بهرامت آزادیست ار گله
|زن کم‌سخن گفت آری نکوست
|هم آغاز هر کار و فرجام ازوست
|بدو گفت بهرام کاین است و بس
|ازو دادجویی نبینند کس
|زن برمنش گفت کای پاک‌رای
|برین ده فراوان کس است و سرای
|همیشه گذار سواران بود
|ز دیوان و از کارداران بود
|یکی نام دزدی نهد بر کسی
|که فرجام زان رنج یابد بسی
|ز بهر درم گرددش کینه‌کش
|که ناخوش کند بر دلش روز خوش
|زن پاک‌تن را به آلودگی
|برد نام و آرد به بیهودگی
|زیانی بود کان نیابد به گنج
|ز شاه جهاندار اینست رنج
|پراندیشه شد زان سخن شهریار
|که بد شد ورا نام زان مایه‌کار
|چنین گفت پس شاه یزدان‌شناس
|که از دادگر کس ندارد سپاس
|درشتی کنم زین سخن ماه چند
|که پیدا شود داد و مهر از گزند
|شب تیره ز اندیشه پیچان بخفت
|همه شب دلش با ستم بود جفت
|بدانگه که شب چادر مشک‌بوی
|بدرید و بر چرخ بنمود روی
|بیامد زن از خانه با شوی گفت
|که هر کاره و آتش آر از نهفت
|ز هرگونه تخم اندرافگن به آب
|نباید که بیند ورا آفتاب
|کنون تا بدوشم ازین گاو شیر
|تو این کار هر کاره، آسان مگیر
|بیاورد گاو از چراگاه خویش
|فراوان گیا برد و بنهاد پیش
|به پستانش بر دست مالید و گفت
|به نام خداوند بی‌یار و جفت
|تهی بود پستان گاوش ز شیر
|دل میزبان جوان گشت پیر
|چنین گفت با شوی کای کدخدای
|دل شاه گیتی دگر شد بران
|ستمکاره شد شهریار جهان
|دلش دوش پیچان شد اندر نهان
|بدو گفت شوی از چه گویی همی
|به فال بد اندر چه جویی همی
|چنین گفت زن کای گرانمایه شوی
|مرا بیهده نیست این گفت‌وگوی
|چو بیدادگر شد جهاندار شاه
|ز گردون نتابد ببایست ماه
|به پستانها در شود شیرخشک
|نبودی به نافه درون نیز مشک
|زنا و ربا آشکارا شود
|دل نرم چون سنگ خارا شود
|به دشت اندرون گرگ مردم خورد
|خردمند بگریزد از بی‌خرد
|شود خایه در زیر مرغان تباه
|هرانگه که بیدادگر گشت شاه
|چراگاه این گاو کمتر نبود
|هم آبشخورش نیز بتر نبود
|به پستان چنین خشک شد شیراوی
|دگرگونه شد رنگ و آژیر اوی
|چو بهرامشاه این سخنها شنود
|پشیمانی آمدش ز اندیشه زود
|به یزدان چنین گفت کای کردگار
|توانا و دانندهٔ روزگار
|اگر تاب گیرد دل من ز داد
|ازین پس مرا تخت شاهی مباد
|زن فرخ پاک یزدان‌پرست
|دگر باره بر گاو مالید دست
|به نام خداوند زردشت گفت
|که بیرون گذاری نهان از نهفت
|ز پستان گاوش ببارید شیر
|زن میزبان گفت کای دستگیر
|تو بیداد را کرده‌ای دادگر
|وگرنه نبودی ورا این هنر
|ازان پس چنین گفت با کدخدای
|که بیداد را داد شد باز جای
|تو باخنده و رامشی باش زین
|که بخشود بر ما جهان‌آفرین
|به هرکاره چون شیربا پخته شد
|زن و مرد زان کار پردخته شد
|به نزدیک مهمان شد آن پاک‌رای
|همی برد خوان از پسش کدخدای
|نهاده بدو کاسهٔ شیربا
|چه نیکو بدی گر بدی زیربا
|ازان شیربا شاه لختی بخورد
|چنین گفت پس با زن رادمرد
|که این تازیانه به درگاه بر
|بیاویز جایی که باشد گذر
|نگه کن یکی شاخ بر در بلند
|نباید که از باد یابد گزند
|ازان پس ببین تا که آید ز راه
|همی کن بدین تازیانه نگاه
|خداوند خانه بپویید سخت
|بیاویخت آن شیب شاه از درخت
|همی داشت آن را زمانی نگاه
|پدید آمد از راه بی‌مر سپاه
|هرانکس که این تازیانه بدید
|به بهرامشاه آفرین گسترید
|پیاده همه پیش شیب دراز
|برفتند و بردند یک یک نماز
|زن و شوی گفت این بجز شاه نیست
|چنین چهره جز درخور گاه نیست
|پر از شرم رفتند هر دو ز راه
|پیاده دوان تا به نزدیک شاه
|که شاها بزرگا ردا بخردا
|جهاندار و بر موبدان موبدا
|بدین خانه درویش بد میزبان
|زنی بی‌نوا شوی پالیزبان
|بران بندگی نیز پوزش نمود
|همان شاه ما را پژوهش نمود
|که چون تو بدین جای مهمان رسید
|بدین بی‌نوا خانه و مان رسید
|بدو گفت بهرام کای روزبه
|ترا دادم این مرز و این خوب ده
|همیشه جز از میزبانی مکن
|برین باش و پالیزبانی مکن
|بگفت این و خندان بشد زان سرای
|نشست از بر بارهٔ بادپای
|بشد زان ده بی‌نوا شهریار
|بیامد به ایوان گوهرنگار
|برین‌گونه یک چند گیتی بخورد
|به رزم و به بزم و به ننگ و نبرد
|پس آگاهی آمد به هند و به روم
|به ترک و به چین و به آباد بوم
|که بهرام را دل به بازیست بس
|کسی را ز گیتی ندارد به کس
|طلایه نه و دیده‌بان نیز نه
|به مرز اندرون پهلوان نیز نه
|به بازی همی بگذارند جهان
|نداند همی آشکار و نهان
|چو خاقان چین این سخنها شنید
|ز چین و ختن لشکری برگزید
|درم داد و سر سوی ایران نهاد
|کسی را نیامد ز بهرام یاد
|وزان سوی قیصر سپه برگرفت
|همه کشور روم لشگر گرفت
|به ایران چو آگاهی آمد ز روم
|ز هند و ز چین و ز آباد بوم
|که قیصر سپه کرد و لشکر کشید
|ز چین و ختن لشکر آمد پدید
|به ایران هرانکس که بد پیش‌رو
|ز پیران و از نامداران نو
|همه پیش بهرام گور آمدند
|پر از خشم و پیکار و شور آمدند
|بگفتند با شاه چندی درشت
|که بخت فروزانت بنمود پشت
|سر رزمجویان به رزم اندرست
|ترا دل به بازی و بزم اندرست
|به چشم تو خوارست گنج و سپاه
|هم‌ان تاج ایران و هم تخت و گاه
|چنین داد پاسخ جهاندار شاه
|بدان موبدان نماینده راه
|که دادار گیهان مرا یاورست
|که از دانش برتران برترست
|به نیروی آن پادشاه بزرگ
|که ایران نگه دارم از چنگ گرگ
|به بخت و سپاه و به شمشیر و گنج
|ز کشور بگردانم این درد و رنج
|همی کرد بازی بدان همنشان
|وزو پر ز خون دیدهٔ سرکشان
|همی گفت هرکس کزین پادشا
|بپیچد دل مردم پارسا
|دل شاه بهرام بیدار بود
|ازین آگهی پر ز تیمار بود
|همی ساختی کار لشکر نهان
|ندانست رازش کس اندر جهان
|همه شهر ایران ز کارش به بیم
|از اندیشگان دل شده به دو نیم
|همه گشته نومید زان شهریار
|تن و کدخدایی گرفتند خوار
|پس آگاه آمد به بهرامشاه
|که آمد ز چین اندر ایران سپاه
|جهاندار گستهم را پیش خواند
|ز خاقان چین چند با او براند
|کجا پهلوان بود و دستور بود
|چو رزم آمدی پیش رنجور بود
|دگر مهرپیروز به زاد را
|سوم مهربرزین خراد را
|چو بهرام پیروز بهرامیان
|خزروان رهام با اندیان
|یکی شاه گیلان یکی شاه ری
|که بودند در رای هشیار پی
|دگر داد برزین رزم‌آزمای
|کجا زاولستان بدو بد به پای
|بیاورد چون قارن برزمهر
|دگر دادبرزین آژنگ چهر
|گزین کرد ز ایرانیان سی‌هزار
|خردمند و شایستهٔ کارزار
|برادرش را داد تخت و کلاه
|که تا گنج و لشکر بدارد نگاه
|خردمند نرسی آزاد چهر
|همش فر و دین بود هم داد و مهر
|وزان جایگه لشکر اندر کشید
|سوی آذرآبادگان پرکشید
|چو از پارس لشکر فراوان ببرد
|چنین بود رای بزرگان و خرد
|که از جنگ بگریخت بهرامشاه
|وزان سوی آذر کشیدست راه
|چو بهرام رخ سوی دریا نهاد
|رسولی ز قیصر بیامد چو باد
|به کاخیش نرسی فرود آورید
|گرانمایه جایی چنانچون سزید
|نشستند با رای‌زن بخردان
|به نزدیک نرسی همه موبدان
|سراسر سخنشان بد از شهریار
|که داد او به باد آن همه روزگار
|سوی موبدان موبد آمد سپاه
|به آگاه بودن ز بهرامشاه
|که بر ما همی رنج بپراگند
|چرا هم ز لشکر نه گنج آگند
|به هرجای زر برفشاند همی
|هم ارج جوانی نداند همی
|پراگنده شد شهری و لشکری
|همی جست هرکس ره مهتری
|کنون زو نداریم ما آگهی
|بما بازگردد بدی ار بهی
|ازان پس چو گفتارها شد کهن
|برین بر نهادند یکسر سخن
|کز ایران یکی مرد با آفرین
|فرستند نزدیک خاقان چین
|که بنشین ازین غارت و تاختن
|ز هرگونه باید برانداختن
|مگر بوم ایران بماند به جای
|چو از خانه آواره شد کدخدای
|چنین گفت نرسی که این روی نیست
|مر این آب را در جهان جوی نیست
|سلیحست و گنجست و مردان مرد
|کز آتش به خنجر برآرند گرد
|چو نومیدی آمد ز بهرامشاه
|کجا رفت با خوارمایه سپاه
|گر اندیشهٔ بد کنی بد رسد
|چه باید به شاهان چنین گشت بد
|شنیدند ایرانیان این سخن
|یکی پاسخ کژ فگندند بن
|که بهارم ز ایدر سپاهی ببرد
|که ما را به غم دل بباید سپرد
|چو خاقان بیاید به ایران به جنگ
|نماند برین بوم ما بوی و رنگ
|سپاهی و نرسی نماند به جای
|بکوبند بر خیره ما را به پای
|یکی چاره سازیم تا جای ما
|بماند ز تن نگسلد پای ما
|یکی موبدی بود نامش همای
|هنرمند و بادانش و پاک‌رای
|ورا برگزیدند ایرانیان
|که آن چاره را تنگ بندد میان
|نوشتند پس نامه‌ای بنده‌وار
|از ایران به نزدیک آن شهریار
|سرنامه گفتند ما بنده‌ایم
|به فرمان و رایت سرافگنده‌ایم
|ز چیزی که باشد به ایران زمین
|فرستیم نزدیک خاقان چین
|همان نیز با هدیه و باژ و ساو
|که با جنگ ترکان نداریم تاو
|بیامد ز ایران خجسته همای
|خود و نامداران پاکیزه‌رای
|پیام بزرگان به خاقان بداد
|دل شاه ترکان بدان گشت شاد
|وزان جستن تیز بهرامشاه
|گریزان بشد تازیان با سپاه
|به پیش گرانمایه خاقان بگفت
|دل و جان خاقان چو گل برشکفت
|به ترکان چنین گفت خاقان چین
|که ما برنهادیم بر چرخ زین
|که آورد بی‌جنگ ایران به چنگ؟
|مگر ما به رای و به هوش و درنگ؟
|فرستاده را چیز بسیار داد
|درم داد چینی و دینار داد
|یکی پاسخ نامه بنوشت و گفت
|که با جان پاکان خرد باد جفت
|بدان بازگشتیم همداستان
|که گفت این فرستادهٔ راستان
|چو من با سپاه اندرآیم به مرو
|کنم روی کشور چو پر تذرو
|به رای و به داد و به رنگ و به بوی
|ابا آب شیر اندر آرم به جوی
|بباشیم تا باژ ایران رسد
|همان هدیه و ساو شیران رسد
|به مرو آیم و زاستر نگذرم
|نخواهم که رنج آید از لشکرم
|فرستاده تازان به ایران رسید
|ز خاقان بگفت آنچ دید و شنید
|به مرو اندر آورد خاقان سپاه
|جهان شد ز گرد سواران سیاه
|چو آسوده شد سر بخوردن نهاد
|کسی را نیامد ز بهرام یاد
|به مرو اندرون بانگ چنگ و رباب
|کسی را نبد جای آرام و خواب
|سپاهش همه باره کرده یله
|طلایه نه بردشت و نه راحله
|شکار و می و مجلس و بانگ چنگ
|شب و روز ایمن نشسته ز جنگ
|همی باژ ایرانیان چشم داشت
|ز دیر آمدن دل پر از خشم داشت
|وزان روی بهرام بیدار بود
|سپه را ز دشمن نگهدار بود
|شب و روز کارآگهان داشتی
|سپه را ز دشمن نهان داشتی
|چو آگهی آمد به بهرامشاه
|که خاقان به مروست و چندان سپاه
|بیاورد لشکر ز آذر گشسپ
|همه بی‌بنه هر یکی با دو اسپ
|قبا جوشن و ترگ رومی کلاه
|شب و روز چون باد تازان به راه
|همی تاخت لشکر چو از کوه سیل
|به آمل گذشت از در اردبیل
|ز آمل بیامد به گرگان کشید
|همی درد و رنج بزرگان کشید
|ز گرگان بیامد به شهر نسا
|یکی رهنمون پیش پر کیمیا
|به کوه و بیابان بی‌راه رفت
|به روز و به شب‌گاه و بی‌گاه رفت
|به روز اندرون دیده‌بان داشتی
|به تیره شبان پاسبان داشتی
|بدین‌سان بیامد به نزدیک مرو
|نپرد بدان گونه پران تذرو
|نوندی بیامد ز کارآگهان
|که خاقان شب و روز بی‌اندهان
|به تدبیر نخچیر کشمیهن است
|که دستورش از کهل اهریمنست
|چو بهرام بشنید زان شاد شد
|همه رنجها بر دلش باد شد
|برآسود روزی بدان رزمگاه
|چو آسوده‌تر گشت شاه و سپاه
|به کشمیهن آمد به هنگام روز
|که برزد سر از کوه گیتی فروز
|همه گوش پرنالهٔ بوق شد
|همه چشم پر رنگ منجوق شد
|دهاده برآمد ز نخچیرگاه
|پرآواز شد گوش شاه و سپاه
|بدرید از آواز گوش هژبر
|تو گفتی همی ژاله بارد ز ابر
|چو خاقان ز نخچیر بیدار شد
|به دست خزروان گرفتار شد
|چنان شد ز خون خاک آوردگاه
|که گفتی همی تیربارد ز ماه
|چو سیصد تن از نامداران چین
|گرفتند و بستند بر پشت زین
|چو خاقان چینی گرفتار شد
|ازان خواب آنگاه بیدار شد
|سپهبد ز کشمیهن آمد به مرو
|شد از تاختن چارپایان چو غرو
|به مرو اندر از چینیان کس نماند
|بکشتند وز جنگیان بس نماند
|هرانکس کزیشان گریزان برفت
|پس‌اندر همی تاخت بهرام تفت
|برین‌سان همی‌راند فرسنگ سی
|پس پشت او قارن پارسی
|چو برگشت و آمد به نخچیرگاه
|ببخشید چیز کسان بر سپاه
|ز پیروزی چین چو سربر فراخت
|همه کامگاری ز یزدان شناخت
|کجا داد بر نیک و بد دستگاه
|که دارندهٔ آفتابست و ماه
|بیاسود در مرو بهرام‌گور
|چو آسوده شد شاه و جنگی ستور
|ز تیزی روانش مدارا گزید
|دلش رای رزم بخارا گزید
|به یک روز و یک شب به آموی شد
|ز نخچیر و بازی جهانجوی شد
|بیامد ز آموی یک پاس شب
|گذر کرد بر آب و ریگ فرب
|چو خورشید روی هوا کرد زرد
|بینداخت پیراهن لاژورد
|زمانه شد از گرد چون پر چرغ
|جهانجوی بگذشت بر مای و مرغ
|همه لشکر ترک بر هم زدند
|به بوم و به دشت آتش اندر زدند
|ستاره همی دامن ماه جست
|پدر بر پسر بر همی راه جست
|ز ترکان هرانکس که بد پیش رو
|ز پیران و خنجرگزاران تو
|همه پیش بهرام رفتند خوار
|پیاده پر از خون دل خاکسار
|که شاها ردا و بلند اخترا
|بر آزادگان جهان مهترا
|گر ایدونک خاقان گنهکار گشت
|ز عهد جهاندار بیزار گشت
|به دستت گرفتار شد بی‌گمان
|چو بشکست پیمان شاه جهان
|تو خون سر بیگناهان مریز
|نه خوب آید از نامداران ستیز
|گر از ما همی باژ خواهی رواست
|سر بیگناهان بریدن چراست
|همه مرد و زن بندگان توایم
|به رزم اندر افگندگان توایم
|دل شاه بهرام زیشان بسوخت
|به دست خرد چشم خشمش بدوخت
|ز خون ریختن دست گردان ببست
|پراندیشه شد شاه یزدان‌پرست
|چو مهر جهاندار پیوسته شد
|دل مرد آشفته آهسته شد
|بر شاه شد مهتر مهتران
|بپذرفت هر سال باژ گران
|ازین کار چون کام او شد روا
|ابا باژ بستد ز ترکان نوا
|چو برگشت و آمد به شهر فرب
|پر از رنگ رخسار و پرخنده لب
|برآسود یک هفته لشکر نراند
|ز چین مهتران را همه پیش خواند
|برآورد میلی ز سنگ و ز گج
|که کس را به ایران ز ترک و خلج
|نباشد گذر جز به فرمان شاه
|همان نیز جیحون میانجی به راه
|به لشکر یکی مرد بد شمر نام
|خردمند و با گوهر و رای و کام
|مر او را به توران زمین شاه کرد
|سر تخت او افسر ماه کرد
|همان تاج زرینش بر سر نهاد
|همه شهر توران بدو گشت شاد
|چو شد کار توران زمین ساخته
|دل شاه ز اندیشه پرداخته
|بفرمود تا پیش او شد دبیر
|قلم خواست با مشک و چینی حریر
|به نرسی یکی نامه فرمود شاه
|ز پیکار ترکان و کار سپاه
|سر نامه کرد آفرین نهان
|ازین بنده بر کردگار جهان
|خداوند پیروزی و دستگاه
|خداوند بهرام و کیوان و ماه
|خداوند گردنده چرخ بلند
|خداوند ارمنده خاک نژند
|بزرگی و خردی به پیمان اوست
|همه بودنی زیر فرمان اوست
|نوشتم یکی نامه از مرز چین
|به نزد برادر به ایران زمین
|به نزد بزرگان ایرانیان
|نوشتن همین نامه بر پرنیان
|هرانکس که او رزم خاقان ندید
|ازین جنگجویان بباید شنید
|سپه بود چندانک گفتی سپهر
|ز گردش به قیر اندر اندود چهر
|همه مرز شد همچو دریای خون
|سر بخت بیداد گشته نگون
|به رزم اندرون او گرفتار شد
|وزو چرخ گردنده بیزار شد
|کنون بسته آوردمش بر هیون
|جگر خسته و دیدگان پر ز خون
|همه گردن سرکشان گشت نرم
|زبان چرب و دلها پر از خون گرم
|پذیرفت باژ آنک بدخواه بود
|به راه آمدند آنک بی‌راه بود
|کنون از پس نامه من با سپاه
|بیایم به کام دل نیک‌خواه
|هیونان کفک‌افگن بادپای
|برفتند چون ابر غران ز جای
|چو نامه به نزدیک نرسی رسید
|ز شادی دل پادشا بردمید
|بشد موبد موبدان پیش اوی
|هرانکس که بود از یلان جنگ جوی
|به شادی برآمد ز ایران خروش
|نهادند هر یک به آواز گوش
|دل نامداران ز تشویر شاه
|همی بود پیچان ز بهر گناه
|به پوزش به نزدیک موبد شدند
|همه دل‌هراسان ز هر بد شدند
|کز اندیشه کژ و فرمان دیو
|ببرد دل از راه گیهان خدیو
|بدان مایه لشکر که برد این گمان
|که یزدان گشاید در آسمان
|شگفتیست این کز گمان بگذرد
|هم از رای داننده مرد خرد
|چو پاسخ شود نامه بر خوب و زشت
|همین پوزش ما بباید نوشت
|که گر چند رفت از برزگان گناه
|ببخشد مگر نامبردار شاه
|بپذرفت نرسی که ایدون کنم
|که کین از دل شاه بیرون کنم
|پس آن نامه را زود پاسخ نوشت
|پدیدار کرد اندرو خوب و زشت
|که ایرانیان از پی درد و رنج
|همان از پی بوم و فرزند و گنج
|گرفتند خاقان چین را پناه
|به نومیدی از نامبردار شاه
|نه از دشمنی بد نه از درد و کین
|نه بر شاه بودست کس را گزین
|یکی مهتری نام او برزمهر
|بدان رفتن راه بگشاد چهر
|بیامد به نزدیک شاه جهان
|همه رازها برگشاد از نهان
|ز گفتار او شاه خشنود گشت
|چنین آتش تیز بی‌دود گشت
|چغانی و چگلی و بلخی ردان
|بخاری و از غرجگان موبدان
|برفتند با باژ و برسم به دست
|نیایش کنان پیش آتش‌پرست
|که ما شاه را یکسره بنده‌ایم
|همان باژ را گردن افگنده‌ایم
|همان نیز هر سال با باژ و ساو
|به درگه شدی هرک بودیش تاو
|چو شد ساخته کار آتشکده
|همان جای نوروز و جشن سده
|بیامد سوی آذرآبادگان
|خود و نامداران و آزادگان
|پرستندگان پیش آذر شدند
|همه موبدان دست بر سر شدند
|پرستندگان را ببخشید چیز
|وز آتشکده روی بنهاد تیز
|خرامان بیامد به شهر صطخر
|که شاهنشهان را بدان بود فخر
|پراگنده از چرم گاوان میش
|که بر پشت پیلان همی راند پیش
|هزار و صد و شست قنطار بود
|درم بو ازو نیز و دینار بود
|که بر پهلوی موبد پارسی
|همی نام بردیش پیداوسی
|بیاورد پس مشکهای ادیم
|بگسترد و شادان برو ریخت سیم
|به ره بر هران پل که ویران بدید
|رباطی که از کاروانان شنید
|ز گیتی دگر هرکه درویش بود
|وگر نانش از کوشش خویش بود
|سدگیر به کپان بسختید سیم
|زن بیوه و کودکان یتیم
|چهارم هران پیر کز کارکرد
|فروماند وزو روز ننگ و نبرد
|به پنجم هرانکس که بد با نژاد
|توانگر نکردی ازو هیچ یاد
|ششم هرکه آمد ز راه دراز
|همی داشت درویشی خویش راز
|بدیشان ببخشید چندین درم
|نبد شاه روزی ز بخشش دژم
|غنیمت همه بهر لشکر نهاد
|نیامدش از آگندن گنج باد
|بفرمود پس تاج خاقان چین
|که پیش آورد مردم پاک‌دین
|گهرها که بود اندرو آژده
|بکندند و دیوار آتشکده
|به زر و به گوهر بیاراستند
|سر تخت آذر بپیراستند
|وزان جایگه شد سوی طیسفون
|که نرسی بد و موبد رهنمون
|پذیره شدندش همه مهتران
|بزرگان ایران و کنداوران
|چو نرسی بدید آن سر و تاج شاه
|درفش دلفروز و چندان سپاه
|پیاده شد و برد پیشش نماز
|بزرگان و هم موبد سرفراز
|بفرمود بهرام تا برنشست
|گرفت آن زمان دست او را به دست
|بیامد نشست از بر تخت زر
|بزرگان به پیش اندرون با کمر
|ببخشید گنجی به مرد نیاز
|در تنگ زندان گشادند باز
|زمانه پر از رامش و داد شد
|دل غمگنان از غم آزاد شد
|ز هر کشوری رنج و غم دور کرد
|ز بهر بزرگان یکی سور کرد
|بدان سور هرکس که بشتافتی
|همه خلعت مهتری یافتی
|سیوم روز بزم ردان ساختند
|نویسنده را پیش بنشاختند
|به می خوردن اندر چو بگشاد چهر
|یکی نامه بنوشت شادان به مهر
|سر نامه کرد آفرین از نخست
|بران کو روان را به شادی بشست
|خرد بر دل خویش پیرایه کرد
|به رنج تن از مردمی مایه کرد
|همه نیکویها ز یزدان شناخت
|خرد جست و با مرد دانا بساخت
|بدانید کز داد جز نیکویی
|نیاید نکوبد در بدخویی
|هرانکس که از کارداران ما
|سرافراز و جنگی سواران ما
|بنالد نه بیند بجز چاه و دار
|وگر کشته بر خاک افگنده خوار
|بکوشید تا رنجها کم کنید
|دل غمگنان شاد و بی‌غم کنید
|که گیتی فراوان نماند به کس
|بی‌آزاری و داد جویید و بس
|بدین گیتی اندر نشانه منم
|سر راستی را بهانه منم
|که چندان سپه کرد آهنگ من
|هم آهنگ این نامدار انجمن
|از ایدر برفتم به اندک سپاه
|شدند آنک بدخواه بد نیک خواه
|یکی نامداری چو خاقان چین
|جهاندار با تاج و تخت و نگین
|به دست من‌اندر گرفتار شد
|سر بخت ترکان نگونسار شد
|مرا کرد پیروز یزدان پاک
|سر دشمنان رفت در زیر خاک
|جز از بندگی پیشهٔ من مباد
|جز از راست اندیشهٔ من مباد
|نخواهم خراج از جهان هفت سال
|اگر زیردستی بود گر همال
|به هر کارداری و خودکامه‌ای
|نوشتند بر پهلوی نامه‌ای
|که از زیردستان جز از رسم و داد
|نرانید و از بد نگیرید یاد
|هرانکس که درویش باشد به شهر
|که از روز شادی نیابند بهر
|فرستید نزدیک ما نامشان
|برآریم زان آرزو کامشان
|دگر هرک هستند پهلونژاد
|که گیرند از رفتن رنج یاد
|هم از گنج ما بی‌نیازی دهید
|خردمند را سرفرازی دهید
|کسی را که فامست و دستش تهیست
|به هر کار بی‌ارج و بی فرهیست
|هم از گنج‌ماشان بتوزید فام
|به دیوانهایشان نویسید نام
|ز یزدان بخواهید تا هم چنین
|دل ما بدارد به آیین و دین
|بدین مهر ما شادمانی کنید
|بران مهتران مهربانی کنید
|همان بندگان را مدارید خوار
|که هستند هم بندهٔ کردگار
|کسی کش بود پایهٔ سنگیان
|دهد کودکان را به فرهنگیان
|به دانش روان را توانگر کنید
|خرد را ز تن بر سر افسر کنید
|ز چیز کسان دور دارید دست
|بی‌آزار باشید و یزدان‌پرست
|بکوشید و پیمان ما مشکنید
|پی و بیخ و پیوند بد برکنید
|به یزدان پناهید و فرمان کنید
|روان را به مهرش گروگان کنید
|مجویید آزار همسایگان
|هم آن بزرگان و پرمایگان
|هرانکس که ناچیز بد چیره گشت
|وز اندازهٔ کهتری برگذشت
|بزرگش مخوانید کان برتری
|سبک بازگردد سوی کهتری
|ز درویش چیزی مدارید باز
|هرانکس که هست از شما بی‌نیاز
|به پاکان گرایید و نیکی کنید
|دل و پشت خواهندگان مشکنید
|هران چیز کان دور گشت از پسند
|بدان چیز نزدیک باشد گزند
|ز دارنده بر جان آنکس درود
|که از مردمی باشدش تار و پود
|چو اندر نوشتند چینی حریر
|سر خامه را کرد مشکین دبیر
|به عنوان برش شاه گیتی نوشت
|دل داد و دانندهٔ خوب و زشت
|خداوند بخشایش و فر و زور
|شهنشاه بخشنده بهرام گور
|سوی مرزبانان فرمانبران
|خردمند و دانا و جنگی سران
|به هر سو نوند و سوار و هیون
|همی رفت با نامهٔ رهنمون
|چو آن نامه آمد به هر کشوری
|به هر نامداری و هر مهتری
|همی گفت هرکس که یزدان سپاس
|که هست این جهاندار یزدان شناس
|زن و مرد و کودک به هامون شدند
|به هر کشور از خانه بیرون شدند
|همی خواندند آفرین نهان
|بران دادگر شهریار جهان
|ازان پس به خوردن بیاراستند
|می و رود و رامشگران خواستند
|یکی نیمه از روز خوردن بدی
|دگر نیمه زو کارکردن بدی
|همی نو به هر بامدادی پگاه
|خروشی بدی پیش درگاه شاه
|که هرکس که دارد خورید و دهید
|سپاسی ز خوردن به خود برنهید
|کسی کش نیازست آید به گنج
|ستاند ز گنج درم سخته پنج
|سه من تافته بادهٔ سالخورده
|به رنگ گل نار و با رنگ زرد
|هانی به رامش نهادند روی
|پرآواز میخواره شد شهر و کوی
|چنان بد که از بید و گل افسری
|ز دیدار او خواستندی کری
|یکی شاخ نرگس به تای درم
|خریدی کسی زان نگشتی دژم
|ز شادی جوان شد دل مرد پیر
|به چشمه درون آبها گشت شیر
|جهانجوی کرد از جهاندار یاد
|که یکسر جهان دید زان‌گونه شاد
|به نرسی چنین گفت یک روز شاه
|کز ایدر برو با نگین و کلاه
|خراسان ترا دادم آباد کن
|دل زیردستان به ما شاد کن
|نگر تا نباشی بجز دادگر
|میاویز چنگ اندرین رهگذر
|پدر کرد بیداد و پیچد ازان
|چو مردی برهنه ز باد خزان
|بفرمود تا خلعتش ساختند
|گرانمایه گنجی بپرداختند
|بدو گفت یزدان پناه تو باد
|سر تخت خورشید گاه تو باد
|به رفتن دو هفته درنگ آمدش
|تن‌آسان خراسان به چنگ آمدش
|چو نرسی بشد هفته‌ای برگذشت
|دل شاه ز اندیشه پردخته گشت
|بفرمود تا موبد موبدان
|برفت و بیاورد چندی ردان
|بدو گفت شد کار قیصر دراز
|رسولش همی دیر یابد جواز
|چه مردست و اندر خرد تا کجاست
|که دارد روان از خرد پشت راست
|بدو گفت موبد انوشه بدی
|جهاندار و با فره ایزدی
|یکی مرد پیرست با رای و شرم
|سخن گفتنش چرب و آواز نرم
|کسی کش فلاطون به دست اوستاد
|خردمند و بادانش و بانژاد
|یکی برمنش بود کامد ز روم
|کنون خیره گشت اندرین مرز و بوم
|بپژمرد چون لاله در ماه دی
|تنش خشک و رخساره همرنگ نی
|همه کهترانش به کردار میش
|که روز شکارش سگ آید به پیش
|به کندی و تندی بما ننگرید
|وزین مرز کس را به کس نشمرید
|به موبد چنین گفت بهرام گور
|که یزدان دهد فر و دیهیم و زور
|مرا گر جهاندار پیروز کرد
|شب تیره بر بخت من روز کرد
|یکی قیصر روم و قیصر نژاد
|فریدون ورا تاج بر سر نهاد
|بزرگست وز سلم دارد نژاد
|ز شاهان فزون‌تر به رسم و به داد
|کنون مردمی کرد و فرزانگی
|چو خاقان نیامد به دیوانگی
|ورا پیش خوانیم هنگام بار
|سخن تا چه گوید که آید به کار
|وزان پس به خوبی فرستمش باز
|ز مردم نیم در جهان بی‌نیاز
|یکی رزم جوید سپاه آورد
|دگر بزم و زرین کلاه آورد
|مرا ارج ایشان بباید شناخت
|بزرگ آنک با نامداران بساخت
|برو آفرین کرد موبد به مهر
|که شادان بدی تا بگردد سپهر
|سپهبد فرستاده را پیش خواند
|بران نامور پیشگاهش نشاند
|چو بشنید بیدار شاه جهان
|فرستاده را خواند پیش مهان
|بیامد جهاندیده دانای پیر
|سخن‌گوی و بادانش و یادگیر
|به کش کرده دست و سرافگنده پست
|بر تخت شاهی به زانو نشست
|بپرسید بهرام و بنواختش
|بر تخت پیروزه بنشاختش
|بدو گفت کایدر بماندی تو دیر
|ز دیدار این مرز ناگشته سیر
|مرا رزم خاقان ز تو باز داشت
|به گیتی مرا همچو انباز داشت
|کنون روزگار توام تازه شد
|ترا بودن ایدر بی‌اندازه شد
|سخن هرچ گویی تو پاسخ دهیم
|وز آواز تو روز فرخ نهیم
|فرستادهٔ پیر کرد آفرین
|که بی‌تو مبادا زمان و زمین
|هران پادشاهی که دارد خرد
|ز گفت خردمند رامش برد
|به یزدان خردمند نزدیک‌تر
|بداندیش را روز تاریک‌تر
|تو بر مهتران جهان مهتری
|که هم مهتر و شاه و هم بهتری
|ترا دانش و هوش و دادست و فر
|بر آیین شاهان پیروزگر
|همانت خرد هست و پاکیزه رای
|بر هوشمندان توی کدخدای
|که جاوید بادی تن و جان درست
|مبیناد گردون میان تو سست
|زبانت ترازوست و گفتن گهر
|گهر سخته هرگز که بیند به زر
|اگر چه فرستادهٔ قیصرم
|همان چاکر شاه را چاکرم
|درودی رسانم ز قیصر به شاه
|که جاوید باد این سر و تاج و گاه
|و دیگر که فرمود تا هفت چیز
|بپرسم ز دانندگان تو نیز
|بدو گفت شاه این سخنها بگوی
|سخن‌گوی را بیشتر آب‌روی
|بفرمود تا موبد موبدان
|بشد پیش با مهتران و ردان
|بشد موبد و هرکه دانا بدند
|به هر دانشی‌بر توانا بدند
|سخن‌گوی بگشاد راز از نهفت
|سخنهای قیصر به موبد بگفت
|به موبد چنین گفت کای رهنمون
|چه چیز آنک خوانی همی اندرون
|دگر آنک بیرونش خوانی همی
|جزین نیز نامش ندانی همی
|زبر چیست ای مهتر و زبر چیست
|همان بیکرانه چه و خوار کیست
|چه چیز آنک نامش فراوان بود
|مر او را به هر جای فرمان بود
|چنین گفت موبد به فرزانه مرد
|که مشتاب وز راه دانش مگرد
|مر این را که گفتی تو پاسخ یکیست
|سخن در درون و برون اندکیست
|برون آسمان و درونش هواست
|زبر فر یزدان فرمانرواست
|همان بیکران در جهان ایزدست
|اگر تاب گیری به دانش به دست
|زبر چون بهشتست و دوزخ به زیر
|بد آن را که باشد به یزدان دلیر
|دگر آنک بسیار نامش بود
|رونده به هر جای کامش بود
|خرد دارد ای پیر بسیار نام
|رساند خرد پادشا را به کام
|یکی مهر خوانند و دیگر وفا
|خرد دور شد درد ماند و جفا
|زبان‌آوری راستی خواندش
|بلنداختری زیرکی داندش
|گهی بردبار و گهی رازدار
|که باشد سخن نزد او پایدار
|پراگنده اینست نام خرد
|از اندازه‌ها نام او بگذرد
|تو چیزی مدان کز خرد برترست
|خرد بر همه نیکویها سرست
|خرد جوید آگنده راز جهان
|که چشم سر ما نبیند نهان
|دگر آنک دارد جهاندار خوار
|به هر دانش از کردهٔ کردگار
|ستاره‌ست رخشان ز چرخ بلند
|که بینا شمارش بداند که چند
|بلند آسمان را که فرسنگ نیست
|کسی را بدو راه و آهنگ نیست
|همی خوار گیری شمار ورا
|همان گردش روزگار ورا
|کسی کو ببیند ز پرتاب تیر
|بماند شگفت اندرو تیز ویر
|ستاره همی بشمرد ز آسمان
|ازین خوارتر چیست ای شادمان
|من این دانم ار هست پاسخ جزین
|فراخست رای جهان‌آفرین
|سخن‌دان قیصر چو پاسخ شنید
|زمین را ببوسید و فرمان گزید
|به بهرام گفت ای جهاندار شاه
|ز یزدان برین‌بر فزونی مخواه
|که گیتی سراسر به فرمان تست
|سر سرکشان زیر پیمان تست
|پسند بزرگان فرخ‌نژاد
|ندارد جهان چون تو شاهی به یاد
|همان نیز دستورت از موبدان
|به دانش فزونست از بخردان
|همه فیلسوفان ورا بنده‌اند
|به دانایی او سرافگنده‌اند
|چو بهرام بشنید شادی نمود
|به دلش اندرون روشنایی فزود
|به موبدم درم داد ده بدره نیز
|همان جامه و اسپ و بسیار چیز
|وزانجا خرامان بیامد بدر
|خرد یافته موبد پرهنر
|فرستادهٔ قیصر نامدار
|سوی خانه رفت از بر شهریار
|چو خورشید بر چرخ بنمود دست
|شهنشاه بر تخت زرین نشست
|فرستادهٔ قیصر آمد به در
|خرد یافته موبد پرگهر
|به پیش شهنشاه رفتند شاد
|سخنها ز هرگونه کردند یاد
|فرستاده را موبد شاه گفت
|که ای مرد هشیار بی‌یار و جفت
|ز گیتی زیانکارتر کار چیست
|که بر کردهٔ او بباید گریست
|چه دانی تو اندر جهان سودمند
|که از کردنش مرد گردد بلند
|فرستاده گفت آنک دانا بود
|همیشه بزرگ و توانا بود
|تن مرد نادان ز گل خوارتر
|به هر نیکئی ناسزاوارتر
|ز نادان و دانا زدی داستان
|شنیدی مگر پاسخ راستان
|بدو گفت موبد که نیکو نگر
|بیندیش و ماهی به خشکی مبر
|فرستاده گفت ای پسندیده مرد
|سخن‌ها ز دانش توان یاد کرد
|تو این گر دگرگونه دانی بگوی
|که از دانش افزون شود آبروی
|بدو گفت موبد که اندیشه کن
|کز اندیشه بازیب گردد سخن
|ز گیتی هرانکو بی‌آزارتر
|چنان دان که مرگش زیانکارتر
|به مرگ بدان شاد باشی رواست
|چو زاید بد و نیک تن مرگ راست
|ازین سودمندی بود زان زیان
|خرد را میانجی کن اندر میان
|چو بشنید رومی پسند آمدش
|سخنهای او سودمند آمدش
|بخندید و بر شاه کرد آفرین
|بدو گفت فرخنده ایران زمین
|که تخت شهنشاه بیند همی
|چو موبد بروبر نشیند همی
|به دانش جهان را بلند افسری
|به موبد ز هر مهتری برتری
|اگر باژ خواهی ز قیصر رواست
|ک دستور تو بر جهان پادشاست
|ز گفتار او شاد شد شهریار
|دلش تازه شد چو گل اندر بهار
|برون شد فرستاده از پیش شاه
|شب آمد برآمد درفش سیاه
|پدید آمد آن چادر مشکبوی
|به عنبر بیالود خورشید روی
|شکیبا نبد گنبد تیزگرد
|سر خفته از خواب بیدار کرد
|درفشی بزد چشمهٔ آفتاب
|سر شاه گیتی سبک شد ز خواب
|در بار بگشاد سالار بار
|نشست از بر تخت خود شهریار
|بفرمود تا خلعت آراستند
|فرستاده را پیش او خواستند
|ز سیمین و زرین و اسپ و ستام
|ز دینار گیتی که بردند نام
|ز دینار و گوهر ز مشک و عبیر
|فزون گشت از اندیشهٔ تیزویر
|چو از کار رومی بپردخت شاه
|دلش گشت پیچان ز کار سپاه
|بفرمود تا موبد رای‌زن
|بشد با یکی نامدار انجمن
|ببخشید روی زمین سربسر
|ابر پهلوانان پرخاشخر
|درم داد و اسپ و نگین و کلاه
|گرانمایه را کشور و تاج و گاه
|پر از راستی کرد یکسر جهان
|وزو شادمانه کهان و مهان
|هرانکس که بیداد بد دور کرد
|به نادادن چیز و گفتار سرد
|وزان پس چنین گفت با موبدان
|که ای پرهنر پاک‌دل بخردان
|جهان را ز هرگونه دارید یاد
|ز کردار شاهان بیداد و داد
|بسی دست شاهان ز بیداد و آز
|تهی ماند و هم تن ز آرام و ناز
|جهان از بداندیش در بیم بود
|دل نیک‌مردان به دو نیم بود
|همه دست کرده به کار بدی
|کسی را نبد کوشش ایزدی
|نبد بر زن و زاده کس پادشا
|پر از غم دل مردم پارسا
|به هر جای گستردن دست دیو
|بریده دل از بیم گیهان خدیو
|سر نیکویها و دست بدیست
|در دانش و کوشش بخردیست
|همه پاک در گردن پادشاست
|که پیدا شود زو همه کژ و راست
|پدر گر به بیداد یازید دست
|نبد پاک و دانا و یزدان‌پرست
|مدارید کردار او بس شگفت
|که روشن دلش رنگ آتش گرفت
|ببینید تا جم و کاوس شاه
|چه کردند کز دیو جستند راه
|پدر همچنان راه ایشان بجست
|به آب خرد جان تیره نشست
|همه زیردستانش پیچان شدند
|فراوان ز تندیش بیجان شدند
|کنون رفت و زو نام بد ماند و بس
|همی آفرین او نیابد ز کس
|ز ما باد بر جان او آفرین
|مبادا که پیچد روانش ز کین
|کنون بر نشستم بر گاه اوی
|به مینو کشد بی‌گمان راه اوی
|همی خواهم از کردگار جهان
|که نیرو دهد آشکار و نهان
|که با زیردستان مدارا کنیم
|ز خاک سیه مشک سارا کنیم
|که با خاک چون جفت گردد تنم
|نگیرد ستمدیده‌ای دامنم
|شما همچنین چادر راستی
|بپوشید شسته دل از کاستی
|که جز مرگ را کس ز مادر نزاد
|ز دهقان و تازی و رومی نژاد
|به کردار شیرست آهنگ اوی
|نپیچد کسی گردن از چنگ اوی
|همان شیر درنده را بشکرد
|به خواری تن اژدها بسپرد
|کجا آن سر و تاج شاهنشهان
|کجا آن بزرگان و فرخ مهان
|کجا آن سواران گردنکشان
|کزیشان نبینم به گیتی نشان
|کجا ان پری چهرگان جهان
|کزیشان بدی شاد جان مهان
|هرانکس که رخ زیر چادر نهفت
|چنان دان که گشتست با خاک جفت
|همه دست پاکی و نیکی بریم
|جهان را به کردار بد نشمریم
|به یزدان دارنده کو داد فر
|به تاج و به تخت و نژاد و گهر
|که گر کارداری به یک مشک خاک
|زبان جوید اندر بلند و مغاک
|هم‌انجا بسوزم به آتش تنش
|کنم بر سر دار پیراهنش
|وگر در گذشته ز شب چند پاس
|بدزدد ز درویش دزدی پلاس
|به تاوانش دیبا فرستم ز گنج
|بشویم دل غمگنان را ز رنج
|وگر گوسفندی برند از رمه
|به تیره شب و روزگار دمه
|یکی اسپ پرمایه تاوان دهم
|مبادا که بر وی سپاسی نهم
|چو با دشمنم کارزاری بود
|وزان جنگ خسته سواری بود
|فرستمش یکساله زر و درم
|نداریم فرزند او را دژم
|ز دادار دارنده یکسر سپاس
|که اویست جاوید نیکی‌شناس
|به آب و به آتش میازید دست
|مگر هیربد مرد آتش‌پرست
|مریزید هم خون گاوان ورز
|که ننگست در گاو کشتن به مرز
|ز پیری مگر گاو بیکار شد
|به چشم خداوند خود خوار شد
|نباید ز بن کشت گاو زهی
|که از مرز بیرون شود فرهی
|همه رای با مرد دانا زنید
|دل کودک بی‌پدر مشکنید
|از اندیشهٔ دیو باشید دور
|گه جنگ دشمن مجویید سور
|اگر خواهم از زیردستان خراج
|ز دارنده بیزارم و تخت عاج
|اگر بدکنش بد پدر یزدگرد
|به پاداش آن داد کردیم گرد
|همه دل ز کردار او خوش کنید
|به آزادی آهنگ آتش کنید
|ببخشد مگر کردگارش گناه
|ز دوزخ به مینو نمایدش راه
|کسی کو جوانست شادی کنید
|دل مردمان جوان مشکنید
|به پیری به مستی میازید دست
|که همواره رسوا بود پیر مست
|گنهکار یزدان مباشید هیچ
|به پیری به آید به رفتن بسیچ
|چو خشنود گردد ز ما کردگار
|به هستی غم روز فردا مدار
|دل زیردستان به ما شاد باد
|سر سرکشان از غم آزاد باد
|همه نامداران چو گفتار شاه
|شنیدند و کردند نیکو نگاه
|همه دیده کردند پیشش پر آب
|ازان شاه پردانش و زودیاب
|خروشان برو آفرین خواندند
|ورا پادشا زمین خواندند
|وزیر خردمند بر پای خاست
|چنین گفت کی خسرو داد و راست
|جهان از بداندیش بی بیم گشت
|وزین مرزها رنج و سختی گذشت
|مگر نامور شنگل از هندوان
|که از داد پیچیده دارد روان
|ز هندوستان تا در مرز چین
|ز دزدان پرآشوب دارد زمین
|به ایران همی دست یازد به بد
|بدین داستان کارسازی سزد
|تو شاهی و شنگل نگهبان هند
|چرا باژ خواهد ز چین و ز سند
|براندیش و تدبیر آن بازجوی
|نباید که ناخوبی آید بروی
|چو بشنید شاه آن پراندیشه شد
|جهان پیش او چون یکی بیشه شد
|چنین گفت کاین کار من در نهان
|بسازم نگویم به کس در جهان
|به تنها ببینم سپاه ورا
|همان رسم شاهی و گاه ورا
|شوم پیش او چون فرستادگان
|نگویم به ایران به آزادگان
|بشد پاک دستور او با دبیر
|جزو هرکسی آنک بد ناگزیر
|بگفتند هرگونه از بیش و کم
|ببردند قرطاس و مشک و قلم
|یکی نامه بنوشت پر پند و رای
|پر از دانش و آفرین خدای
|سر نامه کرد از نخست آفرین
|ز یزدان برآنکس که جست آفرین
|خداوند هست و خداوند نیست
|همه چیز جفتست و ایزد یکیست
|ز چیزی کجا او دهد بنده را
|پرستنده و تاج دارنده را
|فزون از خرد نیست اندر جهان
|فروزنده کهتران و مهان
|هرانکس که او شاد شد از خرد
|جهان را به کردار بد نسپرد
|پشیمان نشد هر که نیکی گزید
|که بد آب دانش نیارد مزید
|رهاند خرد مرد را از بلا
|مبادا کسی در بلا مبتلا
|نخستین نشان خرد آن بود
|که از بد همه‌ساله ترسان بود
|بداند تن خویش را در نهان
|به چشم خرد جست راز جهان
|خرد افسر شهریاران بود
|همان زیور نامداران بود
|بداند بد و نیک مرد خرد
|بکوشد به داد و بپیچد ز بد
|تو اندازهٔ خود ندانی همی
|روان را به خون در نشانی همی
|اگر تاجدار زمانه منم
|به خوبی و زشتی بهانه منم
|تو شاهی کنی کی بود راستی
|پدید آید از هر سوی کاستی
|نه آیین شاهان بود تاختن
|چنین با بداندیشگان ساختن
|نیای تو ما را پرستنده بود
|پدر پیش شاهان ما بنده بود
|کس از ما نبودند همداستان
|که دیر آمدی باژ هندوستان
|نگه کن کنون روز خاقان چین
|که از چین بیامد به ایران زمین
|به تاراج داد آنک آورده بود
|بپیچید زان بد که خود کرده بود
|چنین هم همی بینم آیین تو
|همان بخشش و فره دین تو
|مرا ساز جنگست و هم خواسته
|همان لشکر یکدل آراسته
|ترا با دلیران من پای نیست
|به هند اندرون لشکر آرای نیست
|تو اندر گمانی ز نیروی خویش
|همی پیش دریا بری جوی خویش
|فرستادم اینک فرستاده‌ای
|سخن‌گوی با دانش آزاده‌ای
|اگر باژ بفرست اگر جنگ را
|به بی‌دانشی سخت کن تنگ را
|ز ما باد بر جان آنکس درود
|که داد و خرد باشدش تار و پود
|چو خط از نسیم هوا گشت خشک
|نوشتند و بر وی پراگند مشک
|به عنوانش بر نام بهرام کرد
|که دادش سر هر بدی رام کرد
|که تاج کیان یافت از یزدگرد
|به خرداد ماه اندرون روز ارد
|سپهدار مرز و نگهدار بوم
|ستانندهٔ باژ سقلاب و روم
|به نزدیک شنگل نگهبان هند
|ز دریای قنوج تا مرز سند
|چو بنهاد بر نامه‌بر مهر شاه
|برآراست بر ساز نخچیرگاه
|به لشکر ز کارش کس آگه نبود
|جز از نامدارانش همره نبود
|بیامد بدین‌سان به هندوستان
|گذشت از بر آب جادوستان
|چو نزدیک ایوان شنگل رسید
|در پرده و بارگاهش بدید
|برآورده‌ای بود سر در هوا
|بدربر فراوان سلیح و نوا
|سواران و پیلان بدربر به پای
|خروشیدن زنگ با کرنای
|شگفتی بان بارگه بر بماند
|دلش را به اندیشه اندر نشاند
|چنین گفت با پرده‌داران اوی
|پرستنده و پای‌کاران اوی
|که از نزد پیروز بهرامشاه
|فرستاده آمد بدین بارگاه
|هم اندر زمان رفت سالار بار
|ز پرده درون تا بر شهریار
|بفرمود تا پرده برداشتند
|به ارجش ز درگاه بگذاشتند
|خرامان همی رفت بهرام گور
|یکی خانه دید آسمانش بلور
|ازارش همه سیم و پیکرش زر
|نشانده به هر جای چندی گهر
|نشسته به نزدیک او رهنمای
|پس پشت او ایستاده به پای
|برادرش را دید بر زیرگاه
|نهاده به سر بر ز گوهر کلاه
|چو آمد به نزدیک شنگل فراز
|ورا دید با تاج بر تخت ناز
|همه پایهٔ تخت زر و بلور
|نشسته برو شاه با فر و زور
|بر تخت شد شاه و بردش نماز
|همی بود پیشش زمانی دراز
|چنین گفت زان کو ز شاهان مهست
|جهاندار بهرام یزدان‌پرست
|یکی نامه دارم بر شاه هند
|نوشته خطی پهلوی بر پند
|چو آواز بهرام بشنید شاه
|بفرمود زرین یکی زیرگاه
|بران کرسی زرش بنشاندند
|ز درگاه یارانش را خواندند
|چو بنشست بگشاد لب را ز بند
|چنین گفت کای شهریار بلند
|زبان برگشایم چو فرمان دهی
|که بی‌تو مبادا بهی و مهی
|بدو گفت شنگل که بر گوی هین
|که گوینده یابد ز چرخ آفرین
|چنین گفت کز شاه خسرونژاد
|که چون او به گیتی ز مادر نزاد
|مهست آن سرافراز بر روی دهر
|که با داد او زهر شد پای زهر
|بزرگان همه باژ دار وی‌اند
|به نخچیر شیران شکار وی‌اند
|چو شمشیر خواهد به رزم اندرون
|بیابان شود همچو دریای خون
|به بخشش چو ابری بود دربار
|بود پیش او گنج دینار خوار
|پیامی رسانم سوی شاه هند
|همان پهلوی نامه‌ای برپرند
|چو بشنید شد نامه را خواستار
|شگفتی بماند اندران نامدار
|چو آن نامه برخواند مرد دبیر
|رخ تاجور گشت همچون زریر
|بدو گفت کای مرد چیره‌سخن
|به گفتار مشتاب و تندی مکن
|بزرگی نماید همی شاه تو
|چنان هم نماید همی راه تو
|کسی باژ خواهد ز هندوستان
|نباشم ز گوینده همداستان
|به لشکر همی گوید این گر به گنج
|وگر شهر و کشور سپردن به رنج
|کلنگ‌اند شاهان و من چون عقاب
|وگر خاک و من همچو دریای آب
|کسی با ستاره نکوشد به جنگ
|نه با آسمان جست کس نام و ننگ
|هنر بهتر از گفتن نابکار
|که گیرد ترا مرد داننده خوار
|نه مردی نه دانش نه کشور نه شهر
|ز شاهی شما را زبانست بهر
|نهفته همه بوم گنج منست
|نیاکان بدو هیچ نابرده دست
|دگر گنج برگستوان و زره
|چو گنجور ما برگشاید گره
|به پیلانش باید کشیدن کلید
|وگر ژنده پیلش تواند کشید
|وگر گیری از تیغ و جوشن شمار
|ستاره شود پیش چشم تو خوار
|زمین بر نتابد سپاه مرا
|همان ژنده پیلان و گاه مرا
|هزار ار به هندی زنی در هزار
|بود کس که خواند مرا شهریار
|همان کوه و دریای گوهر مراست
|به من دارد اکنون جهان پشت راست
|همان چشمهٔ عنبر و عود و مشک
|دگر گنج کافور ناگشته خشک
|دگر داروی مردم دردمند
|به روی زمین هرک گردد نژند
|همه بوم ما را بدین‌سان برست
|اگر زر و سیمست و گر گوهرست
|چو هشتاد شاهند با تاج زر
|به فرمان من تنگ بسته کمر
|همه بوم را گرد دریاست راه
|نیاید بدین خاک‌بر دیو گاه
|ز قنوج تا مرز دریای چین
|ز سقلاب تا پیش ایران زمین
|بزرگان همه زیردست منند
|به بیچارگی در پرست منند
|به هند و به چین و ختن پاسبان
|نرانند جز نام من بر زبان
|همه تاج ما را ستاینده‌اند
|پرستندگی را فزاینده‌اند
|به مشکوی من دخت فغفور چین
|مرا خواند اندر جهان‌آفرین
|پسر دارم از وی یکی شیردل
|که بستاند از که به شمشیر دل
|ز هنگام کاوس تا کیقباد
|ازین بوم و برکس نکردست یاد
|همان نامبردار سیصد هزار
|ز لشکر که خواند مرا شهریار
|ز پیوستگانم هزار و دویست
|کزیشان کسی را به من راه نیست
|همه زاد بر زاد خویش منند
|که در هند بر پای پیش منند
|که در بیشه شیران به هنگام جنگ
|ز آورد ایشان بخاید دو چنگ
|گر آیین بدی هیچ آزاده را
|که کشتی به تندی فرستاده را
|سرت را جدا کردمی از تنت
|شدی مویه‌گر بر تو پیراهنت
|بدو گفت بهرام کای نامدار
|اگر مهتری کام کژی مخار
|مرا شاه من گفت کو را بگوی
|که گر بخردی راه کژی مجوی
|ز درگه دو دانا پدیدار کن
|زبان‌آور و کامران بر سخن
|گر ایدونک زیشان به رای و خرد
|یکی بر یکی زان ما بگذرد
|مرا نیز با مرز تو کار نیست
|که نزدیک بخرد سخن خوار نیست
|وگرنه ز مردان جنگاوران
|کسی کو گراید به گرز گران
|گزین کن ز هندوستان صد سوار
|که با یک تن از ما کند کارزار
|نخواهیم ما باژ از مرز تو
|چو پیدا شدی مردی و ارز تو
|چو بشنید شنگل به بهرام گفت
|که رای تو با مردمی نیست جفت
|زمانی فرودآی و بگشای بند
|چه گویی سخن‌های ناسودمند
|یکی خرم ایوان بپرداختند
|همه هرچ بایست برساختند
|بیاسود بهرام تا نیم‌روز
|چو بر اوج شد تاج گیتی فروز
|چو در پیش شنگل نهادند خوان
|یکی را بفرمود کو را بخوان
|کز ایران فرستادهٔ خسروپرست
|سخن‌گوی و هم کامگار نوست
|کسی را که با اوست هم زین‌نشان
|بیاور به خوان رسولان نشان
|بشد تیز بهرام و بر خوان نشست
|بنان دست بگشاد و لب را ببست
|چو نان خورده شد مجلس آراستند
|نوازندهٔ رود و می خواستند
|همی بوی مشک آمد از خوردنی
|همان زیر زربفت گستردنی
|بزرگان چو از باده خرم شدند
|ز تیمار نابوده بی‌غم شدند
|دو تن را بفرمود زورآزمای
|به کشتی که دارند با دیو پای
|برفتند شایسته مردان کار
|ببستندشان بر میانها ازار
|همی کرد زور ان برین این بران
|گرازان و پیچان دو مرد گران
|چو برداشت بهرام جام بلور
|به مغزش نبید اندرافگند شور
|بشنگل چنین گفت کای شهریار
|بفرمای تا من ببندم ازار
|چو با زورمندان به کشتی شوم
|نه اندر خرابی و مستی شوم
|بخندید شنگل بدو گفت خیز
|چو زیر آوری خون ایشان بریز
|چو بشنید بهرام بر پای خاست
|به مردی خم آورد بالای راست
|کسی را که بگرفت زیشان میان
|چو شیری که یازد به گور ژیان
|همی بر زمین زد چنان کاستخوانش
|شکست و بپالود رنگ رخانش
|بدو مانده بد شنگل اندر شگفت
|ازان برز بالا و آن زور و کفت
|به هندی همی نام یزدان بخواند
|ورا از چهل مرد برتر نشاند
|چو گشتند مست از می خوشگوار
|برفتند ز ایوان گوهرنگار
|چو گردون بپوشید چینی حریر
|ز خوردن برآسود برنا و پیر
|چو زرین شد آن چادر مشکبوی
|فروزنده بر چرخ بنمود روی
|شه هندوان باره را برنشست
|به میدان خرامید چوگان به دست
|ببردند با شاه تیر و کمان
|همی تاخت بر آرزو یک زمان
|به بهرام فرمود تا بر نشست
|کمان کیانی گرفته به دست
|به شنگل چنین گفت کای شهریار
|چنان دان که هستند با من سوار
|همی تیر و چوگان کنند آرزوی
|چو فرمان دهد شاه آزاده‌خوی
|چنین گفت شنگل که تیر و کمان
|ستون سواران بود بی‌گمان
|تو با شاخ و یالی بیفراز دست
|به زه کن کمان را و بگشای شست
|کمان را به زه کرد بهرام گرد
|عنان را به اسپ تگاور سپرد
|یکی تیر بگرفت و بگشاد شست
|نشانه به یک چوبه بر هم شکست
|گرفتند یکسر برو آفرین
|سواران میدان و مردان کین
|ز بهرام شنگل شد اندرگمان
|که این فر و این برز و تیر و کمان
|نماند همی این فرستاده را
|نه هندی نه ترکی نه آزاده را
|اگر خویش شاهست گر مهترست
|برادرش خوانم هم اندر خورست
|بخندید و بهرام را گفت شاه
|که ای پرهنر با گهر پیشگاه
|برادر توی شاه را بی‌گمان
|بدین بخشش و زور و تیر و کمان
|که فر کیان داری و زور شیر
|نباشی مگر نامداری دلیر
|بدو گفت بهرام کای شاه هند
|فرستادگان را مکن ناپسند
|نه از تخمهٔ یزدگردم نه شاه
|برادرش خوانیم باشد گناه
|از ایران یکی مرد بیگانه‌ام
|نه دانش پژوهم نه فرزانه‌ام
|مرا بازگردان که دورست راه
|نباید که یابد مرا خشم شاه
|بدو گفت شنگل که تندی مکن
|که با تو هنوزست ما را سخن
|نبایدت کردن به رفتن شتاب
|که رفتن به زودی نباشد صواب
|بر ما بباش و دل آرام گیر
|چو پخته نخواهی می خام گیر
|پس‌انگاه دستور را پیش خواند
|ز بهرام با او سخن چند راند
|گر این مرد بهرام را خویش نیست
|گر از پهلوان نام او بیش نیست
|چو گویی دهد او تن‌اندر فریب
|گر از گفت من در دل آرد نهیب
|تو گویی مر او را نکوتر بود
|تو آن گوی با وی که در خور بود
|بگویش بران رو که باشد صواب
|که پیش شه هند بفزودی آب
|کنون گر بباشی به نزدیک اوی
|نگه‌داری آن رای باریک اوی
|هرانجا که خوشتر ولایت تراست
|سپهداری و باژ و ملکت تراست
|به جایی که باشد همیشه بهار
|نسیم بهار آید از جویبار
|گهر هست و دینار و گنج درم
|چو باشد درم دل نباشد به غم
|نوازنده شاهی که از مهر تو
|بخندد چو بیند همی چهر تو
|به سالی دو بارست بار درخت
|ز قنوج برنگذرد نیک‌بخت
|چو این گفته باشی به پرسش ز نام
|که از نام گردد دلم شادکام
|مگر رام گردد بدین مرز ما
|فزون گردد از فر او ارز ما
|ورا زود سالار لشکر کنیم
|بدین مرز با ارز ما سر کنیم
|بیامد جهاندیده دستور شاه
|بگفت این به بهرام و بنمود راه
|ز بهرام زان پس بپرسید نام
|که بی‌نام پاسخ نبودی تمام
|چو بشنید بهرام رنگ رخش
|دگر شد که تا چون دهد پاسخش
|به فرجام گفت ای سخن‌گوی مرد
|مرا در دو کشور مکن روی زرد
|من از شاه ایران نپیجم به گنج
|گر از نیستی چند باشم به رنج
|جزین باشد آرایش دین ما
|همان گردش راه و آیین ما
|هرانکس که پیچد سر از شاه خویش
|به برخاستن گم کند راه خویش
|فزونی نجست آنک بودش خرد
|بد و نیک بر ما همی بگذرد
|خداوند گیتی فریدون کجاست
|که پشت زمانه بدو بود راست
|کجا آن بزرگان خسرونژاد
|جهاندار کیخسرو و کیقباد
|دگر آنک دانی تو بهرام را
|جهاندار پیروز خودکام را
|اگر من ز فرمان او بگذرم
|به مردی سرآرد جهان بر سرم
|نماند بر و بوم هندوستان
|به ایران کشد خاک جادوستان
|همان به که من باز گردم بدر
|ببیند مرا شاه پیروزگر
|گر از نام پرسیم برزوی نام
|چنین خواندم شاه و هم باب و مام
|همه پاسخ من بشنگل رسان
|که من دیر ماندم به شهر کسان
|چو دستور بشنید پاسخ ببرد
|شنیده سخن پیش او برشمرد
|ز پاسخ پر آژنگ شد روی شاه
|چنین گفت اگر دور ماند ز راه
|یکی چاره سازم کنون من که روز
|سرآید بدین مرد لشکر فروز
|یکی کرگ بود اندران شهر شاه
|ز بالای او بسته بر باد راه
|ازان بیشه بگریختی شیر نر
|هم از آسمان کرگس تیرپر
|یکایک همه هند زو پر خروش
|از آواز او کر شدی تیز گوش
|به بهرام گفت ای پسندیده مرد
|برآید به دست تو این کارکرد
|به نزدیک آن کرگ باید شدن
|همه چرم او را به تیر آژدن
|اگر زو تهی گردد این بوم و بر
|به فر تو این مرد پیروزگر
|یکی دست باشدت نزدیک من
|چه نزدیک این نامدار انجمن
|که جاوید در کشور هندوان
|بود زنده نام تو تا جاودان
|بدو گفت بهرام پاکیزه‌رای
|که با من بباید یکی رهنمای
|چو بینم به نیروی یزدان تنش
|ببینی به خون غرقه پیراهنش
|بدو داد شنگل یکی رهنمای
|که او را نشیمن بدانست و جای
|همی رفت با نیک‌دل رهنمون
|بدان بیشهٔ کرگ ریزنده خون
|همی گفت چندی ز آرام اوی
|ز بالا و پهنا و اندام اوی
|چو بنمود و برگشت و بهرام رفت
|خرامان بدان بیشهٔ کرگ تفت
|پس پشت او چند ایرانیان
|به پیکار آن کرگ بسته میان
|چو از دور دیدند خرطوم اوی
|ز هنگش همی پست شد بوم اوی
|بدو هرکسی گفت شاها مکن
|ز مردی همی بگذرد این سخن
|نکردست کس جنگ با کوه و سنگ
|وگر چه دلیرست خسرو به چنگ
|به شنگل چنین گوی کاین راه نیست
|بدین جنگ دستوری شاه نیست
|چنین داد پاسخ که یزدان پاک
|مرا گر به هندوستان داد خاک
|به جای دگر مرگ من چون بود
|که اندیشه ز اندازه بیرون بود
|کمان را به زه کرد مرد جوان
|تو گفتی همی خوار گیرد روان
|بیامد دوان تا به نزدیک کرگ
|پر از خشم سر دل نهاده به مرگ
|کمان کیانی گرفته به چنگ
|ز ترکش برآورد تیر خدنگ
|همی تیر بارید همچون تگرگ
|برین همنشان تا غمین گشت کرگ
|چو دانست کو را سرآمد زمان
|برآهیخت خنجر به جای کمان
|سر کرگ را راست ببرید و گفت
|به نام خداوند بی‌یار و جفت
|که او داد چندین مرا فر و زور
|به فرمان او تابد از چرخ هور
|بفرمود تا گاو و گردون برند
|سر کرگ زان بیشه بیرون برند
|ببردند چون دید شنگل ز دور
|به دیبا بیاراست ایوان سور
|چو بر تخت بنشست پرمایه شاه
|نشاندند بهرام را پیش گاه
|همی کرد هر کس برو آفرین
|بزرگان هند و سواران چنین
|برفتند هر مهتری با نثار
|به بهرام گفتند کای نامدار
|کسی را سزای تو کردار نیست
|به کردار تو راه دیدار نیست
|ازو شادمان شنگل و دل به غم
|گهی تازه‌روی و زمانی دژم
|یکی اژدها بود بر خشک و آب
|به دریا بدی گاه بر آفتاب
|همی درکشیدی به دم ژنده پیل
|وزو خاستی موج دریای نیل
|چنین گفت شنگل به یاران خویش
|بدان تیزهش رازداران خویش
|که من زین فرستادهٔ شیرمرد
|گهی شادمانم گهی پر ز درد
|مرا پشت بودی گر ایدر بدی
|به قنوج بر کشوری سر بدی
|گر از نزد ما سوی ایران شود
|ز بهرام قنوج ویران شود
|چو کهتر چنین باشد و مهتر اوی
|نماند برین بوم ما رنگ و بوی
|همه شب همی کار او ساختم
|یکی چارهٔ دیگر انداختم
|فرستمش فردا بر اژدها
|کزو بی‌گمانی نیابد رها
|نباشم نکوهیدهٔ کار اوی
|چو با اژدها خود شود جنگجوی
|بگفت این و بهرام را پیش خواند
|بسی داستان دلیران براند
|بدو گفت یزدان پاک‌آفرین
|ترا ایدر آورد ز ایران زمین
|که هندوستان را بشویی ز بد
|چنان کز ره نامداران سزد
|یکی کار پیش است با درد و رنج
|به آغاز رنج و به فرجام گنج
|چو این کرده باشی زمانی مپای
|به خشنودی من برو باز جای
|به شنگل چنین پاسخ آورد شاه
|ک از رای تو بگذرم نیست راه
|ز فرمان تو نگذرم یک زمان
|مگر بد بود گردش آسمان
|بدو گفت شنگل که چندین بلاست
|بدین بوم ما در یکی اژدهاست
|به خشکی و دریا همی بگذرد
|نهنگ دم آهنگ را بشمرد
|توانی مگر چاره‌ای ساختن
|ازو کشور هند پرداختن
|به ایران بری باژ هندوستان
|همه مرز باشند همداستان
|همان هدیهٔ هند با باژ نیز
|ز عود و ز عنبر ز هرگونه چیز
|بدو گفت بهرام کای پادشا
|بهند اندرون شاه و فرمانروا
|به فرمان دارنده یزدان پاک
|پی اژدها را ببرم ز خاک
|ندانم که او را نشیمن کجاست
|بباید نمودن به من راه راست
|فرستاد شنگل یکی راه‌جوی
|که آن اژدها را نماید بدوی
|همی رفت با نامور سی سوار
|از ایران سواران خنجرگزار
|همی تاخت تا پیش دریا رسید
|به تاریکی آن اژدها را بدید
|بزرگان ایران خروشان شدند
|وزان اژدها نیز جوشان شدند
|به بهرام گفتند کای شهریار
|تو این را چو آن کرگ پیشین مدار
|به ایرانیان گفت بهرام گرد
|که این را به دادار باید سپرد
|مرا گر زمانه بدین اژدهاست
|به مردی فزونی نگیرد نه کاست
|کمان را به زه کرد و بگزید تیر
|که پیکانش را داده بد زهر و شیر
|بران اژدها تیرباران گرفت
|چپ و راست جنگ سواران گرفت
|به پولاد پیکان دهانش بدوخت
|همی خار زان زهر او برفروخت
|دگر چار چوبه بزد بر سرش
|فرو ریخت با زهر خون از برش
|تن اژدها گشت زان تیر سست
|همی خاک را خون زهرش بشست
|یکی تیغ زهرآبگون برکشید
|به تندی دل اژدها بردرید
|به تیغ و تبرزین بزد گردنش
|به خاک اندر افگند بیجان تنش
|به گردون سرش سوی شنگل کشید
|چو شاه آن سر اژدها را بدید
|برآمد ز هندوستان آفرین
|ز دادار بر بوم ایران‌زمین
|که زاید برآن خاک چونین سوار
|که با اژدها سازد او کارزار
|برین برز بالا و این شاخ و یال
|نباشد جز از شهریارش همال
|همان شاه شنگل دلی پر ز درد
|همی داشت از کار او روی زرد
|شب آمد بیاورد فرزانه را
|همان مردم خویش و بیگانه را
|چنین گفت کاین مرد بهرامشاه
|بدین زور و این شاخ و این دستگاه
|نباشد همی ایدر از هیچ روی
|ز هرگونه آمیختم رنگ و بوی
|گر از نزد ما او به ایران شود
|به نزدیک شاه دلیران شود
|سپاه مرا سست خواند به کار
|به هندوستان نیست گوید سوار
|سرافراز گردد مگر دشمنم
|فرستاده را سر ز تن برکنم
|نهانش همی کرد خواهم تباه
|چه بینید این را چه دانید راه
|بدو گفت فرزانه کای شهریار
|دلت را بدین‌گونه رنجه مدار
|فرستادهٔ شهریاران کشی
|به غمری برد راه و بیدانشی
|کس اندیشه زین‌گونه هرگز نکرد
|به راه چنین رای هرگز مگرد
|بر مهتران زشت‌نامی بود
|سپهبد به مردم گرامی بود
|پس‌انگه بیاید از ایران سپاه
|یکی تاجداری چو بهرامشاه
|نماند ز ما کس بدینجا درست
|ز نیکی نباید ترا دست شست
|رهانیدهٔ ماست از اژدها
|نه کشتن بود رنج او را بها
|بدین بوم ما اژدها کشت و کرگ
|به تن زندگانی فزایش نه مرگ
|چو بشنید شنگل سخن تیره شد
|ز گفتار فرزانگان خیره شد
|ببود آن شب و بامداد پگاه
|فرستاد کس نزد بهرامشاه
|به تنها تن خویش بی‌انجمن
|نه دستور بد پیش و نه رای زن
|به بهرام گفت ای دلارای مرد
|توانگر شدی گرد بیشی مگرد
|بتو داد خواهم همی دخترم
|ز گفتار و کردار باشد برم
|چو این کرده باشم بر من بایست
|کز ایدر گذشتن ترا روی نیست
|ترا بر سپه کامگاری دهم
|به هندوستان شهریاری دهم
|فروماند بهرام وا ندیشه کرد
|ز تخت و نژاد و ز ننگ و نبرد
|ابا خویشتن گفت کاین جنگ نیست
|ز پیوند شنگل مرا ننگ نیست
|و دیگر که جان بر سر آرم بدین
|ببینم مگر خاک ایران زمین
|که ایدر بدین‌سان بماندیم دیر
|برآویخت با دام روباه شیر
|چنین داد پاسخ که فرمان کنم
|ز گفتارت آرایش جان کنم
|تو از هر سه دختر یکی برگزین
|که چون بینمش خوانمش آفرین
|ز گفتار او شاد شد شاه هند
|بیاراست ایوان به چینی پرند
|سه دختر بیامد چو خرم بهار
|به آرایش و بوی و رنگ و نگار
|به بهرام گور آن زمان گفت رو
|بیارای دل را به دیدار نو
|بشد تیز بهرام و او را بدید
|ازان ماه‌رویان یکی برگزید
|چو خرم بهاری سپینود نام
|همه شرم و ناز و همه رای و کام
|بدو داد شنگل سپینود را
|چو سرو سهی شمع بی‌دود را
|یکی گنج پرمایه‌تر برگزید
|بدان ماه‌رخ داد شنگل کلید
|بیاورد یاران بهرام را
|سواران بازیب و با نام را
|درم داد ودینار و هرگونه چیز
|همان عنبر و عود و کافورنیز
|بیاراست ایوان گوهرنگار
|ز قنوج هرکس که بد نامدار
|خرامان بران بزمگاه آمدند
|به شادی همه نزد شاه آمدند
|ببودند یک هفته با می به دست
|همه شاد و خرم به جای نشست
|سپینود با شاه بهرام گور
|چو می بود روشن به جام بلور
|چو زین آگهی شد به فغفور چین
|که با فر مردی ز ایران زمین
|به نزدیک شنگل فرستاده بود
|همانا ز ایران تهم‌زاده بود
|بدو داد شنگل یکی دخترش
|که بر ماه ساید همی افسرش
|یکی نامه نزدیک بهرامشاه
|نوشت آن جهاندار با دستگاه
|به عنوان بر از شهریار جهان
|سر نامداران و شاه مهان
|به نزد فرستادهٔ پارسی
|که آمد به قنوج با یار سی
|دگر گفت کامد بما آگهی
|ز تو نامور مرد با فرهی
|خردمندی و مردی و رای تو
|فشرده به هرجای بر پای تو
|کجا کرگ و آن نامور اژدها
|ز شمشیر تیزت نیامد رها
|بتو داد دختر که پیوند ماست
|که هندوستان خاک او را بهاست
|سر خویش را بردی اندر هوا
|به پیوند این شاه فرمانروا
|به ایران بزرگیست این شاه را
|کجا کهترش افسر ماه را
|به دستوری شاه در بر گرفت
|به قنوج شد یار دیگر گرفت
|کنون رنج بردار و ایدر بیای
|بدین مرز چندانک باید به پای
|به دیدار تو چشم روشن کنیم
|روان را ز رای تو جوشن کنیم
|چو خواهی که ز ایدر شوی باز جای
|زمانی نگویم بر من بپای
|برو شاد با خلعت و خواسته
|خود و نامداران آراسته
|ترا آمدن پیش من ننگ نیست
|چو با شاه ایران مرا جنگ نیست
|مکن سستی از آمدن هیچ رای
|چو خواهی که برگردی ایدر مپای
|چو نامه بیامد به بهرام گور
|به دلش اندر افتاد زان نامه شور
|نویسنده بر خواند و پاسخ نوشت
|به پالیز کین بر درختی بکشت
|سر نامه گفت آنچ گفتی رسید
|دو چشم تو جز کشور چین ندید
|به عنوان بر از پادشاه جهان
|نوشتی سرافراز و تاج مهان
|جز آن بد که گفتی سراسر سخن
|بزرگی نو را نخواهم کهن
|شهنشاه بهرام گورست و بس
|چنو در زمانه ندانیم کس
|به مردی و دانش به فر و نژاد
|چنو پادشا کس ندارد به یاد
|جهاندار پیروزگر خواندش
|ز شاهان سرافرازتر خواندش
|دگر آنک گفتی که من کرده‌ام
|به هندوستان رنجها برده‌ام
|همان اختر شاه بهرام بود
|که با فر و اورند و بانام بود
|هنر نیز ز ایرانیانست و بس
|ندارند کرگ ژیان را به کس
|همه یکدلانند و یزدان‌شناس
|به نیکی ندارند ز اختر سپاس
|دگر آنک دختر به من داد شاه
|به مردی گرفتم چنین پیشگاه
|یکی پادشا بود شنگل بزرگ
|به مردی همی راند از میش گرگ
|چو با من سزا دید پیوند خویش
|به من داد شایسته فرزند خویش
|دگر آنک گفتی که خیز ایدر آی
|به نیکی بباشم ترا رهنمای
|مرا شاه ایران فرستد به هند
|به چین آیم از بهر چینی پرند
|نباشد ز من بنده همداستان
|که رانم بدین گونه‌بر داستان
|دگر آنک گفتی که با خواسته
|به ایران فرستمت آراسته
|مرا کرد یزدان ازان بی‌نیاز
|به چیز کسان دست کردن دراز
|ز بهرام دارم به بخشش سپاس
|نیایش کنم روز و شب در سه پاس
|چهارم سخن گر ستودی مرا
|هنر ز آنچ برتر فزودی مرا
|پذیرفتم این از تو ای شاه چین
|بگوییم با شاه ایران زمین
|ز یزدان ترا باد چندان درود
|که آن را نداند فلک تار و پود
|بران نامه بنهاد مهر نگین
|فرستاد پاسخ سوی شاه چین
|چو بهرام با دخت شنگل بساخت
|زن او همی شاه گیتی شناخت
|شب و روز گریان بد از مهر اوی
|نهاده دو چشم اندران چهر اوی
|چو از مهرشان شنگل آگاه شد
|ز بدها گمانیش کوتاه شد
|نشستند یک روز شادان بهم
|همی رفت هرگونه از بیش و کم
|سپینود را گفت بهرامشاه
|که دانم که هستی مرا نیک‌خواه
|یکی راز خواهم همی با تو گفت
|چنان کن که ماند سخن در نهفت
|همی رفت خواهم ز هندوستان
|تو باشی بدین کار همداستان
|به تنها بگویم ترا یک سخن
|نباید که داند کس از انجمن
|به ایران مرا کار زین بهترست
|همم کردگار جهان یاورست
|به رفتن گر ایدونک رای آیدت
|به خوبی خرد رهنمای آیدت
|به هر جای نام تو بانو بود
|پدر پیش تختت به زانو بود
|سپینود گفت ای سرافراز مرد
|تو بر خیره از راه دانش مگرد
|بهین زنان جهان آن بود
|کزو شوی همواره خندان بود
|اگر پاک جانم ز پیمان تو
|بپیچد به بیزارم از جان تو
|بدو گفت بهرام پس چاره کن
|وزین راز مگشای بر کس سخن
|سپینود گفت ای سزاوار تخت
|بسازم اگر باشدم یار بخت
|یکی جشنگاهست ز ایدر نه دور
|که سازد پدرم اندران بیشه سور
|که دارند فرخ مران جای را
|ستایند جای بت‌آرای را
|بود تا بران بیشه فرسنگ بیست
|که پیش بت اندر بباید گریست
|بدان جای نخچیر گوران بود
|به قنوج در عود سوزان بود
|شود شاه و لشکر بدان جایگاه
|که بی‌ره نماید بران بیشه راه
|اگر رفت خواهی بدانجای رو
|همیشه کهن باش و سال تو نو
|ز امروز بشکیب تا نیم روز
|چو پیدا شود تاج گیتی فروز
|چو از شهر بیرون رود شهریار
|به رفتن بیارای و بر ساز کار
|ز گفتار او گشت بهرام شاد
|نخفت اندر اندیشه تا بامداد
|چو بنمود خورشید بر چرخ دست
|شب تیره بار غریبان ببست
|نشست از بر باره بهرام گور
|همی راند با ساز نخچیر گور
|به زن گفت بر ساز و با کس مگوی
|نهادیم هر دو سوی راه روی
|هرانکس که بودند ایرانیان
|به رفتن ببستند با او میان
|بیامد چو نزدیک دریا رسید
|به ره بار بازارگانان بدید
|که بازارگانان ایران بدند
|به آب و به خشکی دلیران بدند
|چو بازارگان روی بهرام دید
|شهنشاه لب را به دندان گزید
|نفرمود بردن به پیشش نماز
|ز نادان سخن را همی داشت راز
|به بازارگان گفت لب را ببند
|کزین سودمندی و هم با گزند
|گرین راز در هند پیدا شود
|ز خون خاک ایران چو دریا شود
|گشاده بران کار کو لب ببست
|زبان بسته باید گشاده دو دست
|زبان شما را به سوگند سخت
|ببندیم تا بازیابیم بخت
|بگویید کز پاک یزدان خدای
|بریدیم و بستیم با دیو رای
|اگر هرگز از رای بهرامشاه
|بپیچیم و داریم بد را نگاه
|چو سوگند شد خورده و ساخته
|دل شاه زان رنج پرداخته
|بدیشان چنین گفت پس شهریار
|که نزد شما از من این زنهار
|بدارید و با جان برابر کنید
|چو خواهید کز پندم افسر کنید
|گر از من شود تخت پرداخته
|سپاه آید از هر سوی ساخته
|نه بازارگان ماند ایدر نه شاه
|نه دهقان نه لشکر نه تخت و کلاه
|چو زان‌گونه دیدند گفتار اوی
|برفتند یکسر پر از آب روی
|که جان بزرگان فدای تو باد
|جوانی و شاهی روای تو باد
|اگر هیچ راز تو پیدا شود
|ز خون کشور ما چو دریا شود
|که یارد بدین گونه اندیشه کرد
|مگر بخت را گوید از ره بگرد
|چو بشنید شاه آن گرفت آفرین
|بران نامداران با فر و دین
|همی رفت پیچان به ایوان خویش
|به یزدان سپرده تن و جان خویش
|بدانگه که بهرام شد سوی راه
|چنین گفت با زن که ای نیک‌خواه
|ابا مادر خویشتن چاره ساز
|چنان کو درستی نداندت راز
|که چون شاه شنگل سوی جشنگاه
|شود خواستار آید از نزد شاه
|بگوید که برزوی شد دردمند
|پذیردش پوزش شه هوشمند
|زن این بند بنهاد با مادرش
|چو بشنید پس مادر از دخترش
|همی بود تا تازه شد جشنگاه
|گرانمایگان برگرفتند راه
|چو برساخت شنگل که آید به دشت
|زنش گفت برزوی بیمار گشت
|به پوزش همی گوید ای شهریار
|تو دل را بمن هیچ رنجه مدار
|چو ناتندرستی بود جشنگاه
|دژم باشد و داند این مایه شاه
|به زن گفت شنگل که این خود مباد
|که بیمار باشد کند جشن یاد
|ز قنوج شبگیر شنگل برفت
|ابا هندوان روی بنهاد تفت
|چو شب تیره شد شاه بهرام گفت
|که آمد گه رفتن ای نیک جفت
|بیامد سپینود را برنشاند
|همی پهلوی نام یزدان بخواند
|بپوشید خفتان و خود برنشست
|کمندی به فتراک و گرزی به دست
|همی راند تا پیش دریا رسید
|چو ایرانیان را همه خفته دید
|برانگیخت کشتی و زورق بساخت
|به زورق سپینود را در نشاخت
|به خشکی رسیدند چون روز گشت
|جهان پهلوان گیتی افروز گشت
|سواری ز قنوج تازان برفت
|به آگاهی رفتن شاه تفت
|که برزوی و ایرانیان رفته‌اند
|همان دختر شاه را برده‌اند
|شنید این سخن شنگل از نیک‌خواه
|چو آتش بیامد ز نخچیرگاه
|همه لشکر خویش را برنشاند
|پس شاه بهرام لشکر براند
|بدین‌گونه تا پیش دریا رسید
|سپینود و بهرام یل را بدید
|غمی گشت و بگذاشت دریا به خشم
|ازان سوی دریا چو بر کرد چشم
|بدیدش سپینود و بهرام را
|مران مرد بی‌باک خودکام را
|به دختر چنین گفت کای بدنژاد
|که چون تو ز تخم بزرگان مباد
|تو با این فریبنده مرد دلیر
|ز دریا گذشتی به کردار شیر
|که بی‌آگهی من به ایران شوی
|ز مینوی خرم به ویران شوی
|ببینی کنون زخم ژوپین من
|چو ناگاه رفتی ز بالین من
|بدو گفت بهرام کای بدنشان
|چرا تاختی باره چون بیهشان
|مرا آزمودی گه کارزار
|چنانم که با باده و میگسار
|تو دانی که از هندوان صدهزار
|بود پیش من کمتر از یک سوار
|چو من باشم و نامور یار سی
|زره‌دار با خنجر پارسی
|پر از خون کنم کشور هندوان
|نمانم که باشد کسی با روان
|بدانست شنگل که او راست گفت
|دلیری و گردی نشاید نهفت
|بدو گفت شنگل که فرزند را
|بیفگندم و خویش و پیوند را
|ز دیده گرامی‌ترت داشتم
|به سر بر همی افسرت داشتم
|ترا دادم آن را که خود خواستی
|مرا راستی بد ترا کاستی
|جفا برگزیدی به جای وفا
|وفا را جفا کی پسندی سزا
|چه گویم تراکانک فرزند بود
|به اندیشهٔ من خردمند بود
|کنون چون دلاور سواری شدست
|گمانم که او شهریاری شدست
|دل پارسی باوفا کی بود
|چو آری کند رای او نی بود
|چنان بچهٔ شیر بودی درست
|که از خون دل دایگانش بشست
|چو دندان برآورد و شد تیز چنگ
|به پروردگار آمدش رای جنگ
|بدو گفت بهرام چون دانیم
|بداندیش و بدساز چون خوانیم
|به رفتن نباشد مرا سرزنش
|نخواهی مرا بددل و بدکنش
|شهنشاه ایران و توران منم
|سپهدار و پشت دلیران منم
|ازین پس سزای تو نیکی کنم
|سر بدسگالت ز تن برکنم
|به ایران به جای پدر دارمت
|هم از باژ کشور نیازارمت
|همان دخترت شمع خاور بود
|سر بانوان را چو افسر بود
|ز گفتار او ماند شنگل شگفت
|ز سر شارهٔ هندوی برگرفت
|بزد اسپ وز پیش چندان سپاه
|بیامد به پوزش به نزدیک شاه
|شهنشاه را شاد در بر گرفت
|وزان گفتها پوزش اندر گرفت
|به دیدار بهرام شد شادکام
|بیاراست خوان و بیاورد جام
|برآورد بهرام راز از نهفت
|سخنهای ایرانیان باز گفت
|که کردار چون بود و اندیشه چون
|که بودم بدین داستان رهنمون
|می چند خوردند و برخاستند
|زبان را به پوزش بیاراستند
|دو شاه دلارای یزدان‌پرست
|وفا را بسودند بر دست دست
|کزین پس دل از راستی نشکنیم
|همی بیخ کژی ز بن برکنیم
|وفادار باشیم تا جاودان
|سخن بشنویم از لب بخردان
|سپینود را نیز پدرود کرد
|بر خویش تار و برش پود کرد
|سبک پشت بر یکدگر گاشتند
|دل کینه بر جای بگذاشتند
|یکی سوی خشک و یکی سوی آب
|برفتند شادان‌دل و پرشتاب
|چو آگاهی آمد به ایران که شاه
|بیامد ز قنوج خود با سپاه
|ببستند آذین به راه و به شهر
|همی هرکس از کار برداشت بهر
|درم ریختند از کران تا کران
|هم از مشک و دینار و هم زعفران
|چو آگاه شد پور او یزدگرد
|سپاه پراگنده را کرد گرد
|چو نرسی و چون موبد موبدان
|پذیره شدندش همه بخردان
|چو بهرام را دید فرزند اوی
|بیامد بمالید بر خاک روی
|برادرش نرسی و موبد همان
|پر از گرد رخسار و دل شادمان
|چنان هم بیامد به ایوان خویش
|به یزدان سپرده تن و جان خویش
|بیاسود چون گشت گیتی سیاه
|به کردار سیمین سپر گشت ماه
|چو پیراهن شب بدرید روز
|پدید آمد آن شمع گیتی فروز
|شهنشاه بر تخت زرین نشست
|در بار بگشاد و لب را ببست
|برفتند هر کس که بد مهتری
|خردمند و در پادشاهی سری
|جهاندار بر تخت بر پای خاست
|بیاراست پاکیزه گفتار راست
|نخست از جهان‌آفرین یاد کرد
|ز وام خرد گردن آزاد کرد
|چنین گفت کز کردگار جهان
|شناسندهٔ آشکار و نهان
|بترسید و او را ستایش کنید
|شب تیره پیشش نیایش کنید
|که او داد پیروزی و دستگاه
|خداوند تابنده خورشید و ماه
|هرانکس که خواهد که یابد بهشت
|نگردد به گرد بد و کار زشت
|چو داد و دهش باشد و راستی
|بپیچد دل از کژی و کاستی
|ز ما کس مباشید زین پس به بیم
|اگر کوه زر دارد و گنج سیم
|ز دلها همه بیم بیرون کنید
|نیایش به دارای بیچون کنید
|کشاورز گر مرد دهقان‌نژاد
|بکوشید با ما به هنگام داد
|هران را که ما تاج دادیم و تخت
|ز یزدان شناسید وز داد و بخت
|نکوشم به آگندن گنج من
|نخواهم پراگنده کرد انجمن
|یکی گنج خواهم نهادن ز داد
|که باشد روانم پس از مرگ شاد
|برین نیز گر خواست یزدان بود
|دل روشن از بخت خندان بود
|برین نیکویها فزایش کنیم
|سوی نیک‌بختی نمایش کنیم
|گر از لشکر و کارداران من
|ز خویشان و جنگی سواران من
|کسی رنج بگزید و با من نگفت
|همی دارد آن کژی اندر نهفت
|ورا از تن خویش باشد بزه
|بزه کی گزیند کسی بی‌مزه(؟)
|منم پیش یزدان ازو دادخواه
|که در چادر ابر بنهفت ماه
|شما را مگر دیگرست آرزوی
|که هرکس دگرگونه باشد به خوی
|بگویید گستاخ با من سخن
|مگر نو کنم آرزوی کهن
|همه گوش دارید و فرمان کنید
|ازین پند آرایش جان کنید
|بگفت این و بنشست بر تخت داد
|کلاه کیانی به سر بر نهاد
|بزرگان برو خواندند آفرین
|که بی‌تو مبادا کلاه و نگین
|چو دانا بود شاه پیروز بخت
|بنازد بدو کشور و تاج و تخت
|ترا مردی و دانش و فرهی
|فزون آمد از تخت شاهنشهی
|بزرگی و هم دانش و هم نژاد
|چو تو شاه گیتی ندارد به یاد
|کنون آفرین بر تو شد ناگزیر
|ز ما هر که هستیم برنا و پیر
|هم آزادی تو به یزدان کنیم
|دگر پیش آزادمردان کنیم
|برین تخت ارزانیانست شاه
|به داد و به پیروزی و دستگاه
|همه مردگان را برآری ز خاک
|به داد و به بخشش به گفتار پاک
|خداوند دارنده یار تو باد
|سر اختر اندر کنار تو باد
|برفتند با رامش از پیش تخت
|بزرگان و فرزانهٔ نیک‌بخت
|نشست آن زمان شاه و لشکر بر اسپ
|بیامد سوی خان آذر گشسپ
|بسی زر و گوهر به درویش داد
|نیاز آنک بنهفت ازو بیش داد
|پرستندهٔ آتش زردهشت
|همی رفت با باژ و برسم به مشت
|سپینود را پیش او برد شاه
|بیاموختش دین و آیین و راه
|بشستش به دین به و آب پاک
|ازو دور شد گرد و زنگار و خاک
|در تنگ زندانها باز کرد
|به هرسو درم دادن آغاز کرد
|پس آگاه شد شنگل از کار شاه
|ز دختر که شد شاه را پیش‌گاه
|به دیدار ایران بدش آرزوی
|بر دختر شاه آزاده‌خوی
|فرستاد هندی فرستاده‌ای
|سخن‌گوی مردی و آزاده‌ای
|یکی عهد نو خواست از شهریار
|که دارد به خان اندرون یادگار
|به نوی جهاندار عهدی نوشت
|چو خورشید تابان به باغ بهشت
|یکی پهلوی نامه از خط شاه
|فرستاده آورد و بنمود راه
|فرستاده چون نزد شنگل رسید
|سپهدار قنوج خطش بدید
|ز هندوستان ساز رفتن گرفت
|ز خویشان چینی نهفتن گرفت
|بیامد به درگاه او هفت شاه
|که آیند با رای شنگل به راه
|یکی شاه کابل دگر هند شاه
|دگر شاه سندل بشد با سپاه
|دگر شاه مندل که بد نامدار
|همان نیز جندل که بد کامگار
|ابا ژنده پیلان و زنگ و درای
|یکی چتر هندی به سر بر به پای
|همه نامجوی و همه نامدار
|همه پاک با طوق و با گوشوار
|همه ویژه با گوهر و سیم و زر
|یکی چتر هندی ز طاوس نر
|به دیبا بیاراسته پشت پیل
|همی تافت آن لشکر از چند میل
|ابا هدیهٔ شاه و چندان نثار
|که دینار شد خوار بر شهریار
|همی راند منزل به منزل سپاه
|چو زان آگهی یافت بهرامشاه
|بزرگان ز هر شهر برخاستند
|پذیره شدن را بیاراستند
|بیامد شهنشاه تا نهروان
|خردمند و بیدار و روشن‌روان
|دو شاه گرانمایه و نیک‌ساز
|رسیدند پس یک به دیگر فراز
|به نزدیک اندر فرود آمدند
|که با پوزش و با درود آمدند
|گرفتند مر یکدگر را به بر
|دو شاه سرافراز با تاج و فر
|پیاده شده لشکر از هر دو روی
|جهانی سراسر پر از گفت‌وگوی
|دو شاه و دو لشکر رسیده بهم
|همی رفت هرگونه از بیش و کم
|به زین بر نشستند هر دو سوار
|همان پرهنر لشکر نامدار
|به ایوانها تخت زرین نهاد
|برو جامهٔ خسرو آیین نهاد
|به ره بر بره مرغ بریان نهاد
|به یک تیر پرتاب بر خوان نهاد
|می آورد و برخواند رامشگران
|همه جام پر از کران تا کران
|چو نان خورده شد مجلس شاهوار
|بیاراست پر بوی و رنگ و نگار
|پرستندگان ایستاده به پای
|بهشتی شده کاخ و گاه و سرای
|همه آلت می سراسر بلور
|طبقهای زرین ز مشک و بخور
|ز زر افسری بر سر میگسار
|به پای اندرون کفش گوهرنگار
|فروماند زان کاخ شنگل شگفت
|به می خوردن اندیشه اندر گرفت
|که تا این بهشتست یا بوستان
|همی بوی مشک آید از دوستان
|چنین گفت با شاه ایران به راز
|که با دخترم راه دیدار ساز
|بفرمود تا خادمان سپاه
|پدر را گذراند نزدیک ماه
|همی رفت با خادمان نامدار
|سرای دگر دید چون نوبهار
|چو دخترش را دید بر تخت عاج
|نشسته به آرام با فر و تاج
|بیامد پدر بر سرش بوسه داد
|رخان را به رخسار او برنهاد
|پدر زار بگریست از مهر اوی
|همان بر پدر دختر ماه‌روی
|همی دست بر سود شنگل به دست
|ازان کاخ و ایوان و جای نشست
|سپینود را گفت اینت بهشت
|برستی ز کاخ بت‌آرای زشت
|همان هدیه‌ها را که آورده بود
|اگر بدره و تاج و گر برده بود
|بدو داد با هدیهٔ شهریار
|شد آن خرم ایوان چو باغ بهار
|وزان جایگه شد به نزدیک شاه
|همی کرد مرد اندر ایوان نگاه
|بزرگان چو خرم شدند از نبید
|پرستار او خوابگاهی گزید
|سوی خوابگه رفتن آراستند
|ز هرگونه‌ای جامه‌ها خواستند
|چو پیدا شد این چادر مشک‌رنگ
|ستاره بروبر چو پشت پلنگ
|بکردند میخوارگان خواب خوش
|همه ناز را دست کرده بکش
|چنین تا پدید آمد آن زرد جام
|که خورشید خوانی مر او را به نام
|بینداخت آن چادر لاژورد
|بگسترد بر دشت یاقوت زرد
|به نخچیر شد شاه بهرام گرد
|شهنشاه هندوستان را ببرد
|چو از دشت نخچیر باز آمدند
|خجسته پی و بزمساز آمدند
|چنین هم بگوی و به نخچیر و سور
|زمانی نبودی ز بهرام دور
|بیامد ز میدان چو تیر از کمان
|بر دختر خویش رفت آن زمان
|قلم خواست از ترک و قرطاس خواست
|ز مشک سیه سوده انقاس خواست
|سر عهد کرد آفرین از نخست
|بران کو جهان از نژندی بشست
|بگسترد هم پاکی و راستی
|سوی دیو شد کژی و کاستی
|سپینود را جفت بهرامشاه
|سپردم بدین نامور پیشگاه
|شهنشاه تا جاودان زنده باد
|بزرگان همه پیش او بنده باد
|چو من بگذرم زین سپنجی سرای
|به قنوج بهرامشاهست رای
|ز فرمان این تاجور مگذرید
|تن مرده را سوی آتش برید
|سپارید گنجم به بهرامشاه
|همان کشور و تاج و گاه و سپاه
|سپینود را داد منشور هند
|نوشته خطی هندوی بر پرند
|به ایران همی بود شنگل دو ماه
|فرستاد پس مهتری نزد شاه
|به دستوری بازگشتن به جای
|خود و نامداران فرخنده‌رای
|بدان شد شهنشاه همداستان
|که او بازگردد به هندوستان
|ز چیزی که باشد به ایران زمین
|بفرمود تا کرد موبد گزین
|ز دینار و ز گوهر شاهوار
|ز تیغ و ز خود و کمر بی‌شمار
|ز دیبا و از جامهٔ نابسود
|که آن را شمار و کرانه نبود
|به اندازه یارانش را هم چنین
|بیاراست اسپان به دیبای چین
|گسی کردشان شاد و خشنود شاه
|سه منزل همی راند با او به راه
|نبد هم بدین هدیه همداستان
|علف داد تا مرز هندوستان
|چو باز آمد از راه بهرامشاه
|به آرام بنشست بر پیش‌گاه
|ز مرگ و ز روز بد اندیشه کرد
|دلش گشت پر درد و رخساره زرد
|بفرمود تا پیش او شد دبیر
|سرافراز موبد که بودش وزیر
|همی خواست تا گنجها بنگرد
|زر و گوهر و جامه‌ها بشمرد
|که بااو ستاره‌شمر گفته بود
|ز گفتار ایشان برآشفته بود
|که باشد ترا زندگانی سه بیست
|چهارم به مرگت بباید گریست
|همی گفت شادی کنم بیست سال
|که دارم به رفتن به گیتی همال
|دگر بیست از داد و بخشش جهان
|کنم راست با آشکار و نهان
|نمانم که ویران شود گوشه‌ای
|بیابد ز من هرکسی توشه‌ای
|سوم بیست بر پیش یزدان به پای
|بباشم مگر باشدم رهنمای
|ستاره‌شمر شست و سه سال گفت
|شمار سه سالش بد اندر نهفت
|ز گفت ستاره‌شمر جست گنج
|وگرنه نبودش خود از گنج رنج
|خنک مرد بی‌رنج و پرهیزگار
|به ویژه کسی کو بود شهریار
|چو گنجور بشنید شد پیش گنج
|به کار شمردن همی برد رنج
|به سختی چنان روزگاری ببرد
|همه پیش دستور او برشمرد
|چو دستور او برگرفت آن شمار
|پراندیشه آمد بر شهریار
|بدو گفت تا بیست و سه سال نیز
|همانا نیازت نیاید به چیز
|ز خورد و ز بخشش گرفتم شمار
|درمهای این لشکر نامدار
|فرستاده‌ای نیز کاید برت
|ز شاهان وز نامور کشورت
|بدین سال گنج تو آراستست
|که پر زر و سیمست و پر خواستست
|چو بشنید بهرام و اندیشه کرد
|ز دانش غم نارسیده نخورد
|بدو گفت کوتاه شد داوری
|که گیتی سه روزست چون بنگری
|چو دی رفت و فردا نیامد هنوز
|نباشم ز اندیشه امروز کوز
|چو بخشیدنی باشد و تاج و تخت
|نخواهم ز گیتی ازین بیش رخت
|بفرمود پس تا خراج جهان
|نخواهند نیز از کهان و مهان
|به هر شهر مردی پدیدار کرد
|سر خفته از خواب بیدار کرد
|بدان تا نجویند پیکار نیز
|نیاید ز پیکار افگار نیز
|ز گنج آنچ بایستشان خوردنی
|ز پوشیدنی گر ز گستردنی
|بدین پرخرد موبدان داد و گفت
|که نیک و بد از من نباید نهفت
|میان سخنها میانجی بوید
|نخواهند چیزی کرانجی بوید
|مرا از به و بتر آگه کنید
|ز بدها گمانیم کوته کنید
|پراگنده شد موبد اندر جهان
|نماند ایچ نیک و بد اندر نهان
|بران پر خرد کارها بسته شد
|ز هر کشوری نامه پیوسته شد
|که از داد و پیکاری و خواسته
|خرد شد به مغز اندرون کاسته
|ز بس جنگ و خون ریختن در جهان
|جوانان ندانند ارج مهان
|دل آگنده گردد جوان را به چیز
|نبیند هم از شاه و موبد به نیز
|برین‌گونه چون نامه پیوسته شد
|ز خون ریختن شاه دل خسته شد
|به هر کشوری کارداری گزید
|پر از داد و دانش چنانچون سزید
|هم از گنج بد پوشش و خوردشان
|ز پوشیدن و باز گستردشان
|که شش ماه دیوان بیاراستی
|وزان زیردستان درم خواستی
|نهادی بران سیم نام خراج
|به دیوان ستاننده با فر و تاج
|به شش ماه بستد به شش باز داد
|نبودی ستاننده زان سیم شاد
|بدان چاره تا مرد پیکار خون
|نریزد نباشد به بد رهنمون
|وزان پس نوشتند کارآگهان
|که از داد وز ایمنی در جهان
|که هر کش درم بد خراجش نبود
|به سرش اندرون داوریها فزود
|ز پری به کژی نهادند روی
|پر از رنج گشتند و پرخاشجوی
|چو آن نامه بر خواند بهرام گور
|به دلش اندر افتاد زان کار شور
|ز هر کشوری مرزبانی گزید
|پر از داد دلشان چنانچون سزید
|به درگاه یکساله روزی بداد
|ز یزدان نیکی دهش کرد یاد
|بفرمود کان را که ریزند خون
|گر آرند کژی به کار اندرون
|برانند فرمان یزدان بروی
|بدان تا شود هرکسی چاره‌جوی
|برآمد برین بر بسی روزگار
|بکی نامه فرمود پس شهریار
|سوی راستگویان و کارآگهان
|کجا او پراگنده بد در جهان
|که اندر جهان چیست ناسودمند
|که آرد برین پادشاهی گزند
|نوشتند پاسخ که از داد شاه
|نگردد کسی گرد آیین و راه
|بشد رای و اندیشهٔ کشت و ورز
|به هر کشوری راست بیکار مرز
|پراگنده بینیم گاوان کار
|گیا رست از دشت وز کشت‌زار
|چنین داد پاسخ که تا نیم‌روز
|که بالا کند تاج گیتی فروز
|نباید کس آسود از کشت و ورز
|ز بی‌ارز مردم مجویید ارز
|که بی‌کار مردم ز بی‌دانشیست
|به بی دانشان بر بباید گریست
|ورا داد باید دو و چار دانگ
|چو شد گرسنه تا نیاید به بانگ
|کسی کو ندارد بر و تخم و گاو
|تو با او به تندی و زفتی مکاو
|به خوبی نوا کن مر او را به گنج
|کس از نیستی تا نیاید به رنج
|گر ایدونک باشد زیان از هوا
|نباشد کسی بر هوا پادشا
|چو جایی بپوشد زمین را ملخ
|برد سبزی کشتمندان به شخ
|تو از گنج تاوان او بازده
|به کشور ز فرموده آواز ده
|وگر بر زمین گورگاهی بود
|وگر نابرومند راهی بود
|که ناکشته باشد به گرد جهان
|زمین فرومایگان و مهان
|کسی کو بدین پایکار منست
|وگر ویژه پروردگار منست
|کنم زنده در گور جایی که هست
|مبادش نشیمن مبادش نشست
|نهادند بر نامه بر مهر شاه
|هیونی برافگند هر سو به راه
|ازان پس به هرسو یکی نامه کرد
|به جایی که درویش بد جامه کرد
|بپرسید هرجا که بی‌رنج کیست
|به هرجای درویش و بی‌گنج کیست
|ز کار جهان یکسر آگه کنید
|دلم را سوی روشنی ره کنید
|بیامدش پاسخ ز هر کشوری
|ز هر نامداری و هر مهتری
|که آباد بینیم روی زمین
|به هرجای پیوسته شد آفرین
|مگر مرد درویش کز شهریار
|بنالد همی از بد روزگار
|که چون می گسارد توانگر همی
|به سر بر ز گل دارد افسر همی
|به آواز رامشگران می خورند
|چو ما مردمان را به کس نشمرند
|تهی دست بی‌رود و گل می خورد
|توانگر همانا ندارد خرد
|بخندید زان نامه بیدار شاه
|هیونی برافگند پویان به راه
|به نزدیک شنگل فرستاد کس
|چنین گفت کای شاه فریادرس
|ازان لوریان برگزین ده هزار
|نر و ماده بر زخم بربط سوار
|به ایران فرستش که رامشگری
|کند پیش هر کهتری بهتری
|چو برخواند آن نامه شنگل تمام
|گزین کرد زان لوریان به نام
|به ایران فرستاد نزدیک شاه
|چنان کان بود در خور نیک‌خواه
|چو لوری بیامد به درگاه شاه
|بفرمود تا برگشادند راه
|به هریک یکی گاو داد و خری
|ز لوری همی ساخت برزیگری
|همان نیز خروار گندم هزار
|بدیشان سپرد آنک بد پایدار
|بدان تا بورزد به گاو و به خر
|ز گندم کند تخم و آرد به بر
|کند پیش درویش رامشگری
|چو آزادگان را کند کهتری
|بشد لوری و گاو و گندم بخورد
|بیامد سر سال رخساره زرد
|بدو گفت شاه این نه کار تو بود
|پراگندن تخم و کشت و درود
|خری ماند اکنون بنه برنهید
|بسازید رود و بریشم دهید
|کنون لوری از پاک گفتار اوی
|همی گردد اندر جهان چاره‌جوی
|سگ و کبک بفزود بر گفت شاه
|شب و روز پویان به دزدی به راه
|برین سان همی خورد شست و سه سال
|کس اندر زمانه نبودش همال
|سر سال در پیش او شد دبیر
|خردمند موبد که بودش وزیر
|که شد گنج شاه بزرگان تهی
|کنون آمدم تا چه فرمان دهی
|هرانکس که دارد روانش خرد
|به مال کسان از بنه ننگرد
|چنین پاسخ آورد این خود مساز
|که هستیم زین ساختن بی‌نیاز
|جهان را بدان باز هل کافرید
|سر گردش آفرینش بدید
|همی بگذرد چرخ و یزدان به جای
|به نیکی ترا و مرا رهنمای
|بخفت آن شب و بامداد پگاه
|بیامد به درگاه بی‌مر سپاه
|گروهی که بایست کردند گرد
|بر شاه شد پور او یزدگرد
|به پیش بزرگان بدو داد تاج
|همان طوق با افسر و تخت عاج
|پرستیدن ایزد آمدش رای
|بینداخت تاج و بپردخت جای
|گرفتش ز کردار گیتی شتاب
|چو شب تیره شد کرد آهنگ خواب
|چو بنمود دست آفتاب از نشیب
|دل موبد شاه شد پر نهیب
|که شاه جهان برنخیرد همی
|مگر از کرانی گریزد همی
|بیامد به نزد پدر یزدگرد
|چو دیدش کف اندر دهانش فسرد
|ورا دید پژمرده رنگ رخان
|به دیبای زربفت بر داده جان
|چنین بود تا بود و این بود روز
|تو دل را به آز و فزونی مسوز
|بترسد دل سنگ و آهن ز مرگ
|هم ایدر ترا ساختن نیست برگ
|بی‌آزاری و مردمی بایدت
|گذشته چو خواهی که نگزایدت
|همی نو کنم بخشش و داد اوی
|مبادا که گیرد به بد یاد اوی
|ورا دخمه‌ای ساختند شاهوار
|ابا مرگ او خلق شد سوکوار
|کنون پرسخن مغزم اندیشه کرد
|بگویم جهان جستن یزدگرد
|چو شد پادشا بر جهان یزدگرد
|سپاه پراگنده را کرد گرد
|نشستند با موبدان و ردان
|بزرگان و سالاروش بخردان
|جهانجوی بر تخت زرین نشست
|در رنج و دست بدی را ببست
|نخستین چنین گفت کن کز گناه
|برآسود شد ایمن از کینه‌خواه
|هر آنکس که دل تیره دارد ز رشک
|مر آن درد را دور باشد پزشک
|که رشک آورد آز و گرم و گداز
|دژ آگاه دیوی بود دیرساز
|هرآن چیز کنت نیاید پسند
|دل دوست و دشمن بر آن برمبند
|مدارا خرد را برابر بود
|خرد بر سر دانش افسر بود
|به جای کسی گر تو نیکی کنی
|مزن بر سرش تا دلش نشکنی
|چو نیکی کنش باشی و بردبار
|نباشی به چشم خردمند خوار
|اگر بخت پیروز یاری دهد
|مرا بر جهان کامگاری دهد
|یکی دفتری سازم از راستی
|که بندد در کژی و کاستی
|همی‌داشت یک چند گیتی بداد
|زمانه بدو شاد و او نیز شاد
|به هر سو فرستاد بی‌مر سپاه
|همی‌داشت گیتی ز دشمن نگاه
|ده و هشت بگذشت سال از برش
|به پاییز چون تیره گشت افسرش
|بزرگان و دانندگان را بخواند
|بر تخت زرین به زانو نشاند
|چنین گفت کین چرخ ناپایدار
|نه پرورده داند نه پرودگار
|به تاج گرانمایگان ننگرد
|شکاری که یابد همی بشکرد
|کنون روز من بر سر آید همی
|به نیرو شکست اندر آید همی
|سپردم به هرمز کلاه و نگین
|همه لشکر و گنج ایران زمین
|همه گوش دارید و فرمان کنید
|ز پیمان او رامش جان کنید
|اگر چند پیروز با فر و یال
|ز هرمز فزونست چندی به سال
|ز هرمز همی‌بینم آهستگی
|خردمندی و داد و شایستگی
|بگفت این و یک هفته زان پس بزیست
|برفت و برو تخت چندی گریست
|اگر صد بمانی و گر بیست‌وپنج
|ببایدت رفتن ز جای سپنج
|هران چیز کید همی در شمار
|سزد گر نخوانی ورا پایدار
|چو هرمز برآمد به تخت پدر
|به سر برنهاد آن کیی تاج زر
|چو پیروز را ویژه گفتی ز خشم
|همی آب رشک اندر آمد به چشم
|سوی شاه هیتال شد ناگهان
|ابا لشکر و گنج و چندی مهان
|چغانی شهی بد فغانیش نام
|جهانجوی با لشکر و گنج و کام
|فغانیش را گفت کای نیک‌خواه
|دو فرزند بودیم زیبای گاه
|پدر تاج شاهی به کهتر سپرد
|چو بیدادگر بد سپرد و بمرد
|چو لشکر دهی مر مرا گنج هست
|سلیح و بزرگی و نیروی دست
|فغانی بدو گفت که آری رواست
|جهاندار هم بر پدر پادشاست
|به پیمان سپارم سپاهی تو را
|نمایم سوی داد راهی تو را
|که باشد مرا ترمذ و ویسه گرد
|که خون عهد این دارم از یزدگرد
|بدو گفت پیروز کری رواست
|فزون زان بتو پادشاهی سزاست
|بدو داد شمشیرزن سی‌هزار
|ز هیتالیان لشکری نامدار
|سپاهی بیاورد پیروزشاه
|که از گرد تاریک شد چرخ ماه
|برآویخت با هرمز شهریار
|فراوان ببودستشان کارزار
|سرانجام هرمز گرفتار شد
|همه تاجها پیش او خوار شد
|چو پیروز روی برادر بدید
|دلش مهر پیوند او برگزید
|بفرمود تا بارگی برنشست
|بشد تیز و ببسود رویش بدست
|فرستاد بازش بایوان خویش
|بدو خوانده بد عهد و پیمان خویش
|بیامد بتخت کیی برنشست
|چنان چون بود شاه یزدان‌پرست
|نخستین چنین گفت با مهتران
|که ای پرهنر پاکدل سروران
|همی‌خواهم از داور بی‌نیاز
|که باشد مرا زندگانی دراز
|که که را به که دارم و مه به مه
|فراوان خرد باشدم روز به
|سر مردمی بردباری بود
|سبک سر همیشه بخواری بود
|ستون خرد داد و بخشایشست
|در بخشش او را چو آرایشست
|زبان چرب و گویندگی فر اوست
|دلیری و مردانگی پر اوست
|هران نامور کو ندارد خرد
|ز تخت بزرگی کجا برخورد
|خردمند هم نیز جاوید نیست
|فری برتر از فر جمشید نیست
|چو تاجش به ماه اندر آمد بمرد
|نشست کیی دیگری را سپرد
|نماند برین خاک جاوید کس
|ز هر بد به یزدان پناهید و بس
|همی‌بود یک سال با داد و پند
|خردمند وز هر بدی بی‌گزند
|دگر سال روی هوا خشک شد
|به جو اندرون آب چون مشک شد
|سه دیگر همان و چهارم همان
|ز خشکی نبد هیچکس شادمان
|هوا را دهان خشک چون خاک شد
|ز تنگی به جو آب تریاک شد
|ز بس مردن مردم و چارپای
|پیی را ندیدند بر خاک جای
|شهنشاه ایران چو دید آن شگفت
|خراج و گزیت از جهان برگرفت
|به هر سو که انبار بودش نهان
|ببخشید بر کهتران و مهان
|خروشی برآمد ز درگاه شاه
|که ای نامداران با دستگاه
|غله هرچ دارید پیدا کنید
|ز دینار پیروز گنج آگنید
|هر آنکس که دارد نهانی غله
|وگر گاو و گر گوسفند و گله
|به نرخی فروشد که او را هواست
|که از خوردنی جانور بی‌نواست
|به هر کارداری و خودکامه‌ای
|فرستاد تازان یکی نامه‌ای
|که انبارها برگشایند باز
|به گیتی برآنکس که هستش نیاز
|کسی گر بمیرد بنایافت نان
|ز برنا و از پیر مرد و زنان
|بریزم ز تن خون انباردار
|کجا کار یزدان گرفتست خوار
|بفرمود تا خانه بگذاشتند
|به دشت آمد و دست برداشتند
|همی به آسمان اندر آمد خروش
|ز بس مویه و درد و زاری و جوش
|ز کوه و بیابان وز دشت و غار
|ز یزدان همی‌خواستی زینهار
|برین گونه تا هفت سال از جهان
|ندیدند سبزی کهان و مهان
|بهشتم بیامد مه فوردین
|برآمد یکی ابر با آفرین
|همی در بارید بر خاک خشک
|همی‌آمد از بوستان بوی مشک
|شده ژاله برگل چو مل در قدح
|همی‌تافت از ابر قوس قزح
|زمانه‌برست از بد بدگمان
|به هرجای بر زه نهاده کمان
|چو پیروز ازان روز تنگی‌برست
|بر آرام بر تخت شاهی نشست
|یکی شارستان کرد پیروز کام
|بفرمود کو را نهادند نام
|جهاندار گوینده گفت این ریست
|که آرمام شاهان فرخ پیست
|دگر کرد بادان پیروزنام
|خنیده بهرجایش آرام و کام
|که اکنونش خوانی همی اردبیل
|که قیصر بدو دارد از داد میل
|چو این بومها یکسر آباد کرد
|دل مردم پر خرد شاد کرد
|درم داد با لشکر نامدار
|سوی جنگ جستن برآراست کار
|بدان جنگ هرمز بدی پیش‌رو
|همی‌رفت با کارسازان نو
|قباد از پس پشت پیروز شاه
|همی‌راند چون باد لشکر به راه
|که پیروز را پاک فرزند بود
|خردمند شاخی برومند بود
|بلاش از بر تخت بنشست شاد
|که کهتر پسر بود با مهر و داد
|یکی پارسی بود بس نامدار
|ورا سوفزا خواندی شهریار
|بفرمود پیروز کایدر بباش
|چو دستور شایسته نزد بلاش
|سپه را سوی جنگ ترکان کشید
|همی تاج و تخت کیی را سزید
|همی‌راند با لشکر و گنج و ساز
|که پیکار جویند با خوشنواز
|نشانی که بهرام یل کرده بود
|ز پستی بلندی برآورده بود
|نبشته یکی عهد شاهنشهان
|که از ترک و ایرانیان در جهان
|کسی زین نشان هیچ برنگذرد
|کزان رود برتر زمین نشمرد
|چو پیروز شیراوژن آنجا رسید
|نشان کردن شاه ایران بدید
|چنین گفت یکسر بگردنکشان
|که از پیش ترکان برین همنشان
|مناره برآرم به شمشیر و گنج
|ز هیتال تا کس نباشد به رنج
|چو باشد مناره به پیش برک
|بزرگان به پیش من آرند چک
|بگویم که آن کرد بهرام گور
|به مردی و دانایی و فر و زور
|نمانم بجایی پی خوشنواز
|به هیتال و ترک از نشیب و فراز
|چو بشنید فرزند خاقان که شاه
|ز جیحون گذر کرد خود با سپاه
|همی‌بشکند عهد بهرام گور
|بدان تازه شد کشتن و جنگ و شور
|دبیر جهاندیده را خوشنواز
|بفرمود تا شد بر او فراز
|یکی نامه بنوشت با آفرین
|ز دادار بر شهریار زمین
|چنین گفت کز عهد شاهان داد
|به گردی نخوانمت خسرونژاد
|نه این بود عهد نیاکان تو
|گزیده جهاندار و پاکان تو
|چو پیمان آزادگان بشکنی
|نشان بزرگی به خاک افگنی
|مرا با تو پیمان بباید شکست
|به ناچار بردن بشمشیر دست
|به نامه ز هر کارش آگاه کرد
|بسی هدیه با نامه همراه کرد
|سواری سراینده و سرفراز
|همی‌رفت با نامهٔ خوشنواز
|چو آن نامه برخواند پیروز شاه
|برآشفت زان نامور پیشگاه
|فرستاده را گفت برخیز و رو
|به نزدیک آن مرد دیوانه شو
|بگویش که تا پیش رود برک
|شما را فرستاد بهرام چک
|کنون تا لب رود جیحون تو راست
|بلندی و پستی و هامون تو راست
|من اینک بیارم سپاهی گران
|سرافراز گردان جنگ آوران
|نمانم مگر سایهٔ خوشنواز
|که باشد بروی زمین بر دراز
|فرستاده آمد بکردار گرد
|شنیده سخنها همه یاد کرد
|همی‌گفت یک چند با خوشنواز
|ازان شاه گردنکش و دیرساز
|چو گفتار بشنید و نامه بخواند
|سپاه پراگنده را برنشاند
|بیاورد لشکر به دشت نبرد
|همان عهد را بر سر نیزه کرد
|که بستد نیایش ز بهرامشاه
|که جیحون میانجیست ما را به راه
|یکی مرد بینادل و چرب‌گوی
|ز لشکر گزین کرد با آبروی
|بدو گفت نزدیک پیروز رو
|به چربی سخن‌گوی و پاسخ شنو
|بگویش که عهد نیای تو را
|بلند اختر و رهنمای تو را
|همی بر سر نیزه پیش سپاه
|بیارم چو خورشید تابان به راه
|بدان تا هر آنکس که دارد خرد
|به منشور آن دادگر بنگرد
|مرا آفرین بر تو نفرین بود
|همان نام تو شاه بی‌دین بود
|نه یزدان پسندد نه یزدان‌پرست
|نه اندر جهان مردم زیردست
|که بیداد جوید کسی در جهان
|بپیچد سر از عهد شاهنشهان
|به داد و به مردی چو بهرام شاه
|کسی نیز ننهاد بر سر کلاه
|برین بر جهاندار یزدان گواست
|که او را گوا خواستن ناسزاست
|که بیداد جوید همی جنگ من
|چنین با سپه کردن آهنگ من
|نباشی تو زین جنگ پیروزگر
|نیابی مگر ز اختر نیک بر
|ازین پس نخواهم فرستاد کس
|بدین جنگ یزدان مرا یار بس
|فرستاده با نامه آمد چو گرد
|سخنها به پیروز بر یاد کرد
|چو برخواند آن نامهٔ خوشنواز
|پر از خشم شد شاه گردن فراز
|فرستاده را گفت چندین سخن
|نگویم جهاندیده مرد کهن
|که از چاچ یک پی نهد نزد رود
|به نوک سنانش فرستم درود
|فرستاده آمد بر خوشنواز
|فراوان سخن گفت با او به راز
|که نزدیک پیروز ترس خدای
|ندیدم نبودش کسی رهنمای
|همه دیدمش جنگ جوید همی
|به فرمان یزدان نگوید همی
|چو بشندی زو این سخن خوشنواز
|به یزدان پناهید و بردش نماز
|چنین گفت کای داور داد و پاک
|تویی آفرینندهٔ هور و خاک
|تو دانی که پیروز بیدادگر
|ز بهرام بیشی ندارد هنر
|پی او ز روی زمین برگسل
|مه نیرو مه آهنگ جانش مه دل
|سخنهای بیداد گوید همی
|بزرگی به شمشیر جوید همی
|به گرد سپه بر یکی کنده کرد
|سرش را بپوشید و آگنده کرد
|کمندی فزون بود بالای اوی
|همان سی ارش کرده پهنای اوی
|چو این کرده شد نام یزدان بخواند
|ز پیش سمرقند لشکر براند
|وزان روی سرگشته پیروز شاه
|همی‌راند چون باد لشکر به راه
|وزین روی پر بیم دل خوشنواز
|چنین تا برکنده آمد فراز
|برآمد ز هردو سپه بوق و کوس
|هوا شد ز گرد سپاه آبنوس
|چنان تیرباران بد از هر دو روی
|که چون آب خون اندر آمد به جوی
|چو نزدیکی کنده شد خوشنواز
|همی‌گفت با داور پاک راز
|وزان روی چون باد پیروزشاه
|همی‌تاخت با خوارمایه سپاه
|چو آمد به نزدیکی خوشنواز
|سپهدار ترکان ازو گشت باز
|عنان را بپیچید و بنمود پشت
|پس او سپاه اندر آمد درشت
|برانگیخت پس باره پیروزشاه
|همی‌راند با گرز و رومی کلاه
|به کنده در افتاد با چند مرد
|بزرگان و شیران روز نبرد
|چو نرسی برادرش و فرخ قباد
|بزرگان و شاهان فرخ نژاد
|برین سان نگون شد سر هفت شاه
|همه نامداران زرین کلاه
|وزان جایگه شاددل خوشنواز
|به نزدیکی کنده آمد فراز
|برآورد زان کنده هر کس که زیست
|همان خاک بربخت ایشان گریست
|بزرگان و پیکارجویان هران
|کسی را که در کنده آمد زمان
|شکسته سر و پشت پیروزشاه
|شه نامداران با تاج و گاه
|ز شاهان نبد زنده جز کیقباد
|شد آن لشکر و پادشاهی بباد
|همی‌راند با کام دل خوشنواز
|سرافراز با لشکر رزمساز
|به تاراج داده سپاه و بنه
|نه کس میسره دید و نه میمنه
|ز ایرانیان چند بردند اسیر
|چه افگنده بر خاک و خسته به تیر
|نباید که باشد جهانجوی زفت
|دل زفت با خاک تیره‌ست جفت
|چنین آمد این چرخ ناپایدار
|چه با زیردست و چه با شهریار
|بپیچاند آن را که خود پرورد
|اگر تو شوی پاسبان خرد
|نماند برین خاک جاوید کس
|تو را توشه از راستی باد و بس
|چو بگذشت برکنده بر خوشنواز
|سپاهش شد از خواسته بی‌نیاز
|به آهن ببستند پای قباد
|ز تخت و نژادش نکردند یاد
|چو آگاهی آمد به ایران سپاه
|ازان کنده و رزم پیروز شاه
|خروشی برآمد ز کشور بدرد
|ازان شهر یاران آزادمرد
|چو اندر جهان این سخن گشت فاش
|فرود آمد از تخت زرین بلاش
|همه گوشت بازو به دندان بکند
|همی‌ریخت بر تخت خاک نژند
|سپاهی و شهری ز ایران بدرد
|زن و مرد و کودک همی مویه کرد
|همه کنده موی و همه خسته روی
|همه شاه‌جوی و همه راه‌جوی
|که تا چون گریزند ز ایران زمین
|گرآیند لشکر ازان دشت کین
|چو بنشست با سوگ ماهی بلاش
|سرش پر ز گرد و رخش پرخراش
|سپاه آمد و موبد موبدان
|هر آنکس که بود از رد و بخردان
|فراوان بگفتند با او ز پند
|سخنها که بودی ورا سودمند
|بران تخت شاهیش بنشاندند
|بسی زر و گوهر برافشاندند
|چو بنشست بر گاه گفت ای ردان
|بجویید رای و دل بخردان
|شما را بزرگیست نزدیک من
|چو روشن شود رای تاریک من
|به گیتی هر آنکس که نیکی کند
|بکوشد که تا رای ما نشکند
|هر آنکس کجا باشد او بدسگال
|که خواهد همی کار خود را همال
|نخستین به پندش توانگر کنم
|چو نپذیرد از خونش افسر کنم
|هرآنگه که زین لشکر دین‌پرست
|بنالد بر ما یکی زیردست
|دل مرد بیدادگر بشکنم
|همه بیخ و شاخش ز بن برکنم
|مباشید گستاخ با پادشا
|بویژه کسی کو بود پارسا
|که او گاه زهرست و گه پای‌زهر
|مجویید از زهر تریاک بهر
|ز گیتی تو خوشنودی شاه‌جوی
|مشو پیش تختش مگر تازه‌روی
|چو خشم آورد شاه پوزش گزین
|همی خوان به بیداد و دادآفرین
|هرآنگه که گویی که دانا شدم
|به هر دانشی بر توانا شدم
|چنان دان که نادان‌تری آن زمان
|مشو بر تن خویش بر بدگمان
|وگر کار بندید پند مرا
|سخن گفتن سودمند مرا
|ز شاهان داننده یابید گنج
|کسی را ز دانش ندیدم به رنج
|برو مهتران آفرین خواندند
|ز دانایی او فرو ماندند
|برفتند خشنود ز ایوان اوی
|به یزدان سپرده تن و جان اوی
|بدآنگه که پیروز شد سوی جنگ
|یکی پهلوان جست با رای و سنگ
|که باشد نگهبان تخت و کلاه
|بلاش جوان را بود نیکخواه
|بدان کار شایسته بد سوفزای
|یکی نامور بود پاکیزه‌رای
|جهاندیده از شهر شیراز بود
|سپهبددل و گردن‌افراز بود
|هم او مرزبان بد بزابلستان
|ببست و بغزنین و کابلستان
|چو آگاهی آمد سوی سوفزای
|ز پیروز بی‌رای و بی‌رهنمای
|ز مژگان سرشکش برخ برچکید
|همه جامهٔ پهلوی بردرید
|ز سر برگرفتند گردان کلاه
|به ماتم نشستند با سوگ شاه
|همی‌گفت بر کینهٔ شهریار
|بلاش جوان چون بود خواستار
|بدانست کان کار بی‌سود شد
|سر تاج شاهی پر از دود شد
|سپاه پراگنده را گرد کرد
|بزد کوس وز دشت برخاست گرد
|فراز آمدش تیغزن صد هزار
|همه جنگجوی از در کارزار
|درم داد و آن لشکر آباد کرد
|دل مردم کینه‌ور شاد کرد
|فرستاده‌ای خواند شیرین‌زبان
|خردمند و بیدار و روشن‌روان
|یکی نامه بنوشت پر داغ و درد
|دو دیده پر از آب و رخسار زرد
|به نامه درون پندها یاد داد
|ز جمشید و کیخسرو کیقباد
|وزان پس فرستاد نزد بلاش
|که شاها تو از مرگ غمگین مباش
|که این مرگ هر کس نخواهد چشید
|شکیبایی و نام باید گزید
|ز باد آمده باز گردد بدم
|یکی داد خواندش و دیگر ستم
|کنون من به دستوری شهریار
|بسیجم برین گونه بر کارزار
|کزین کینه و خون پیروز شاه
|بنالد ز چرخ روان هور و ماه
|فرستاده زین روی برداشت پای
|وزان سوی گریان بشد باز جای
|بیاراست لشکر چو پر تذرو
|بیامد ز زاولستان سوی مرو
|یکی مرد بگزید بیداردل
|که آهسته دارد به گفتار دل
|نویسندهٔ نامه را گفت خیز
|که آمد سر خامه را رستخیز
|یکی نامه بنویس زی خوشنواز
|که ای بی‌خرد روبه دیوساز
|گنهکار کردی به یزدان تنت
|شود مویه گر بر تو پیراهنت
|به شاه آنک تو کردی ای بیوفا
|ببینی کنون زور تیغ جفا
|به کشتی شهنشاه را بی‌گناه
|نبیره جهاندار بهرام شاه
|یکی کین نو ساختی در جهان
|که آن کینه هرگز نگردد نهان
|چرا پیش او چون یکی چابلوس
|نرفتی چو برخاست آوای کوس
|نیای تو زین خاندان زنده بود
|پدر پیش بهرام پاینده بود
|من اینک به مرو آمدم کینه‌خواه
|نماند به هیتالیان تاج و گاه
|اسیران و آن خواسته هرچ هست
|که از رزمگاه آمدستت بدست
|همه بازخواهم به شمشیر کین
|بخ مرو آورم خاک توران زمین
|نمانم جهان را بفرزند تو
|نه بر دوده و خویش و پیوند تو
|بفرمان یزدان ببرم سرت
|ز خون همچو دریا کنم کشورت
|نه کین باشد این چند گویم دراز
|که از کین پیروز با خوشنواز
|شود زیر خاک پی من تباه
|به یزدان روانش بود دادخواه
|فرستاده با نامهٔ سوفزای
|بیامد چو شیر دلاور ز جای
|چو آشفته آمد بر خوشنواز
|بشد پیش تخت و ببردش نماز
|بدو داد پس نامهٔ سوفزای
|همی‌بود یک چند پیشش بپای
|نویسندهٔ نامه را داد و گفت
|که پنهان بگوی آنچ نرمست و زفت
|به مهتر چنین گفت مرد دبیر
|که این نامه پر گرز و تیغست و تیر
|شکسته شد آن مرد جنگ‌آزمای
|ازان پر سخن نامهٔ سوفزار
|هم اندر زمان زود پاسخ نبشت
|سخن هرچ بود اندرو خوب و زشت
|نخستین چنین گفت کز کردگار
|بترسیم وز گردش روزگار
|که هر کس که بودست یزدان‌پرست
|نیاورد در عهد شاهان شکست
|فرستادمش نامهٔ پندمند
|دگر عهد آن شهریار بلند
|برو خوار بود آنچ گفتم سخن
|هم اندیشهٔ روزگار کهن
|چو او کینه‌ور گشت و من چاره‌جوی
|سپه را چو روی اندر آمد به روی
|به پیروز بر اختر آشفته شد
|نه برکام من شاه تو کشته شد
|چو بشکست پیمان شاهان داد
|نبود از جوانیش یک روز شاد
|نیامد پسند جهان‌آفرین
|تو گویی که بگرفت پایش زمین
|هر آنکس که عهد نیا بشکند
|سر راستی را بپای افگند
|چو پیروز باشد به دشت نبرد
|شکسته بکنده درون پر ز گرد
|گر آیی تو ایدر هم آراستست
|نه جنگ و نه جنگ‌آوران کاستست
|فرستاده با نامه تازان ز جای
|به یک هفته آمد سوی سوفزای
|چو برخواند آن نامه را پهلوان
|به دشنام بگشاد گویا زبان
|ز میدان خروشیدن گاودم
|شنیدند و آوای رویینه خم
|بکش میهن آورد چندان سپاه
|که بر چرخ خورشید گم کرد راه
|برین همنشان روز بگذاشتند
|همی راه را خانه پنداشتند
|چو آگاهی آمد سوی خوشنواز
|به دشت آمد و جنگ را کرد ساز
|به پیکند شد رزمگاهی گزید
|که چرخ روان روی هامون ندید
|وزین روی پر کینه دل سوفزای
|به کردار باد اندر آمد ز جای
|چو شب تیره شد پهلوان سپاه
|به پیلان آسوده بربست راه
|طلایه همی‌گشت بر هر دو سوی
|جهان شد پر آواز پرخاشجوی
|غو پاسبانان و بانگ جرس
|همی‌آمد از دور بر پیش و پس
|چنین تا پدید آمد از میغ شید
|در و دشت شد چون بلور سپید
|دو لشکر همی جنگ را ساختند
|درفش بزرگی برافراختند
|از آواز گردان پرخاشخر
|بدرید مر اژدها را جگر
|هوا دام کرکس شد از پر تیر
|زمین شد ز خون سران آبگیر
|ز هر سو ز مردان تلی کشته بود
|کرا از جهان روز برگشته بود
|بجنبید بر قلبگه سوفزای
|یکایک سپاه اندر آمد ز جای
|وزان روی با تیغ کین خوشنواز
|بپیچید و آمد به تنگی فراز
|یکی تیغ زد بر سرش سوفزای
|سپاه اندر آمد به تندی ز جای
|بجست از کف تیغزن خوشنواز
|به شیب اندر انداخت اسب از فراز
|بدید آنک شد روزگارش درشت
|عنان را بپیچید و بنمود پشت
|چو باد دمان از پسش سوفزای
|همی‌تاخت با نیزهٔ سرگرای
|بسی کرد زان نامداران اسیر
|بسی کشته شد هم بپیکان و تیر
|همی‌تاخت تا پیش لشکر رسید
|بره بر بسی کشته و خسته دید
|ز بالا نگه کرد پس خوشنواز
|سپه را به هامون نشیب و فراز
|همه دشت پرکشته و خواسته
|شده دشت چون چرخ آراسته
|سلیح و کمرها و اسب و رهی
|ستام و سنان و کلاه مهی
|همی‌برد هر کس بر سوفزای
|تلی گشته چون کوه البرز جای
|ببخشید یکسر همه بر سپاه
|نکرد اندر آن چیز ترکان نگاه
|به لشکر چنین گفت کامروز کار
|به کام ما بد از روزگار
|چو خورشید بنماید از چرخ دست
|برین دشت خیره نباید نشست
|به کین شهنشاه ایران شویم
|برین دز به کردار شیران شویم
|همه لشکرش دست بر برزدند
|همی هر کسی رای دیگر زدند
|برین همنشان تا ز خم سپهر
|پدید آمد آن زیور تاج مهر
|تبیره برآمد ز پرده‌سرای
|نشست از بر باره بر سوفزای
|فرستاده‌ای آمد از خوشنواز
|به نزدیک سالار گردن‌فراز
|که از جنگ و پیکار و خون ریختن
|نباشد جز از رنج و آویختن
|دو مرد خردمند نیکو گمان
|به دوزخ فرستیم هر دو روان
|اگر بازجویی ز راه ردی
|بدانی که آن کار بد ایزدی
|نه بر باد شد کشته پیروزشاه
|کز اختر سرآمد بدو سال و ماه
|گنهکار شد زانک بشکست عهد
|گزین کرد حنظل بینداخت شهد
|کنون بودنی بود و بر ما گذشت
|خنک آنک گرد گذشته نگشت
|اسیران وز خواسته هرچ بود
|ز سیم و زر و گوهر نابسود
|ز اسب و سلیح و ز تاج و ز تخت
|که آن روز بگذاشت پیروزبخت
|فرستم همه نزد سالار شاه
|سراپرده و گنج و پیل و سپاه
|چو پیروزگر سوی ایران شوی
|به نزدیک شاه دلیران شوی
|نباشد مرا سوی ایران بسیچ
|تو از عهد بهرام گردن مپیچ
|شهنشاه گیتی ببخشید راست
|مرا ترک و چین است و ایران تو راست
|چو بشنید پیغام او سوفراز
|بیاورد لشکر به پرده‌سرای
|فرستاده را گفت پیش سپاه
|بگوی آنچ بشنیدی از رزمخواه
|بیامد فرستادهٔ خوشنواز
|بگفت آنچ بود آشکارا و راز
|چنین گفت لشکر که فرمان تو راست
|بدین آشتی رای و پیمان تو راست
|به ایران نداند کسی از تو به
|بما بر تویی شاه و سالار و مه
|چنین گفت با سرکشان سوفزای
|که امروز ما را جزین نیست رای
|کزیشان ازین پس نجوییم جنگ
|به ایران بریم این سپه بی‌درنگ
|که در دست ایشان بود کیقباد
|چو فرزند پیروز خسرو نژاد
|همان موبد موبدان اردشیر
|ز لشکر بزرگان برنا و پیر
|اگر جنگ سازیم با خوشنواز
|شودکار بی‌سود بر ما دراز
|کشد آنک دارد ز ایران اسیر
|قباد جهانجوی چون اردشیر
|اگر نیستی در میانه قباد
|ز موبد نکردی دل و مغز یاد
|گر او را ز ترکان بد آید بروی
|نماند به ایران جز از گفت و گوی
|یکی ننگ باشد که تا رستخیز
|بماند میان دلیران ستیز
|فرستاده را نغز پاسخ دهیم
|درین آشتی رای فرخ نهیم
|مگر باز بینیم روی قباد
|که بی او سر پادشاهی مباد
|همان موبد پاکدل اردشیر
|کسی را که بینید برنا و پیر
|فرستاده را خواند پس پهلوان
|سخن گفت با او به شیرین زبان
|چنین گفت کاین ایزدی بود و بس
|جهان بد سگالد نگوید بکس
|بزرگان ایران که هستند اسیر
|قبادست با نامدار اردشیر
|دگر هر که دارید بر نای بند
|فرستید سوی منش ارجمند
|دگر خواسته هرچ دارید نیز
|ز دینار وز تاج و هرگونه چیز
|یکایک فرستید نزدیک من
|به پیش بزرگان این انجمن
|به تاراج و کشتن نیازیم دست
|که ما بی‌نیازیم و یزدان‌پرست
|ز جیحون به روز دهم بگذریم
|وزان پس پیی خاک را نسپریم
|همه هرچ گفتم تو را گوش‌دار
|چو رفتی یکایک برو برشمار
|فرستاده هم در زمان گشت باز
|بیامد گرازان بر خوشنواز
|بگفت آنچ بشنید وزو گشت شاد
|همانگاه برداشت بند قباد
|همان خواسته سر به سر گرد کرد
|کجا یافت از خاک و دشت نبرد
|همان تخت با تاج پیروز شاه
|چو چیز پراگندهٔ آن سپاه
|فرستاد یکسر سوی سوفزای
|به دست یکی مرد پاکیزه‌رای
|چو لشکر بدیدند روی قباد
|ز دیدار او انجمن گشت شاد
|بزرگان همه خیمه بگذاشتند
|همه دست بر آسمان داشتند
|که پور شهنشاه را بی‌گزند
|بدیدند با هرک بد ارجمند
|همانگه فروهشت پرده‌سرای
|سپهبد باسب اندر آورد پای
|ز جیحون گذر کرد پیروز و شاد
|ابا نامور موبد و کیقباد
|چو آگاهی آمد به ایران زمین
|ازان نیک‌پی مهتر بفرین
|همان جنگ و پیکار با خوشنواز
|ز رای چنان مرد نیرنگ‌ساز
|همان موبد موبدان اردشیر
|اسیران که بودند برنا و پیر
|که از جنگ برگشت پیروز و شاد
|گشاده شد از بند پای قباد
|بیاورد و اکنون ز جیحون گذشت
|ز ایران سپاهست بر کوه و دشت
|خروشی ز ایران برآمد که گوش
|تو گفتی همی کر شود زان خروش
|بزرگان فرزانه برخاستند
|پذیره شدن را بیاراستند
|بلاش آن زمان تخت زرین نهاد
|که تا برنشیند برو کیقباد
|چو آمد به شهر اندرون سوفزای
|بزرگان برفتند یک سر ز جای
|پذیره شدن را بیاراست شاه
|همی‌رفت با آنک بودش سپاه
|بلاش آن زمان دید روی قباد
|رها گشته از بند پیروز و شاد
|مر او را سبک شاه در برگرفت
|ز هیتال و چین دست بر سر گرفت
|ز راه اندر ایوان شاه آمدند
|گشاده‌دل و نیک‌خواه آمدند
|بفرمود تا خوان بیاراستند
|می و رود و رامشگران خواستند
|همی‌بود جشنی نه بر آرزوی
|ز تیمار پیروز آزاده‌خوی
|همه چامه گر سوفزا را ستود
|ببربط همی رزم ترکان سرود
|مهان را همه چشم بر سوفزای
|ازو گشته شاد و بدو داده رای
|همه شهر ایران بدو گشت باز
|کسی را که بد کینهٔ خوشنواز
|بدان پهلوان دل همی شاد کرد
|روان را ز اندیشه آزاد کرد
|ببد سوفزای از جهان بی‌همال
|همی‌رفت زین گونه تا چار سال
|نبودی جز آن چیز کو خواستی
|جهان را به رای خود آراستی
|چر فرمان او گشت در شهر فاش
|به خوبی بپرداخت گاه از بلاش
|بدو گفت شاهی نرانی همی
|بدان را ز نیکان ندانی همی
|همی پادشاهی به بازی کنی
|ز پری وز بی‌نیازی کنی
|قباد از تو در کار داناترست
|بدین پادشاهی تواناترست
|به ایوان خویش اندر آمد بلاش
|نیارست گفتن که ایدر مباش
|همی‌گفت بی‌رنج تخت این بود
|که بی‌کوشش و درد و نفرین بود
|چو بر تخت بنشست فرخ قباد
|کلاه بزرگی به سر برنهاد
|سوی طیسفون شد ز شهر صطخر
|که آزادگان را بدو بود فخر
|چو بر تخت پیروز بنشست گفت
|که از من مدارید چیزی نهفت
|شما را سوی من گشادست راه
|به روز سپید و شبان سیاه
|بزرگ آنکسی کو به گفتار راست
|زبان را بیاراست و کژی نخواست
|چو بخشایش آرد بخشم اندرون
|سر راستان خواندش رهنمون
|نهد تخت خشنودی اندر جهان
|بیابد بدادآفرین مهان
|دل خویش را دور دارد ز کین
|مهان و کهانش کنند آفرین
|هرانگه که شد پادشا کژ گوی
|ز کژی شود شاه پیکارجوی
|سخن را بباید شنید از نخست
|چو دانا شود پاسخ آید درست
|چو داننده مردم بود آزور
|همی دانش او نیاید به بر
|هرآنگه که دانا بود پرشتاب
|چه دانش مر او را چه در سر شراب
|چنان هم که باید دل لشکری
|همه در نکوهش کند کهتری
|توانگر کجا سخت باشد به چیز
|فرومایه‌تر شد ز درویش نیز
|چو درویش نادان کند مهتری
|به دیوانگی ماند این داوری
|چو عیب تن خویش داند کسی
|ز عیب کسان برنخواند بسی
|ستون خرد بردباری بود
|چو تندی کند تن بخواری بود
|چو خرسند گشتی به داد خدای
|توانگر شدی یکدل و پاکرای
|گر آزاد داری تنت را ز رنج
|تن مرد بی‌رنج بهتر ز گنج
|هران کس که بخشش کند با کسی
|بمیرد تنش نام ماند بسی
|همه سر به سر دست نیکی برید
|جهان جهان را ببد مسپرید
|همه مهتران آفرین خواندند
|زبرجد به تاجش برافشاندند
|جوان بود سالش سه پنج و یکی
|ز شاهی ورا بهره بود اندکی
|همی‌راند کار جهان سوفزای
|قباد اندر ایران نبد کدخدای
|همه کار او پهلوان راندی
|کس را بر شاه ننشاندی
|نه موبد بد او را نه فرمان روای
|جهان بد به دستوری سوفزای
|چنین بود تا بیست و سه ساله گشت
|به جام اندرون باده چون لاله گشت
|بیامد بر تاجور سوفزای
|به دستوری بازگشتن به جای
|سپهبد خود و لشکرش ساز کرد
|بزد کوس و آهنگ شیراز کرد
|همی‌رفت شادان سوی شهر خویش
|ز هر کام برداشته بهر خویش
|همه پارس او را شده چون رهی
|همی‌بود با تاج شاهنشهی
|بدان بد که من شاه بنشاندم
|به شاهی برو آفرین خواندم
|گر از من کسی زشت گوید بدوی
|ورا سرد گوید براند ز روی
|همی باژ جستی ز هر کشوری
|ز هر نامداری و هر مهتری
|چو آگاهی آمد بسوی قباد
|ز شیراز وز کار بیداد و داد
|همی‌گفت هر کس که جز نام شاه
|ندارد ز ایران ز گنج و سپاه
|نه فرمانش باشد به چیزی نه رای
|جهان شد همه بندهٔ سوفزای
|هرآنکس که بد رازدار قباد
|برو بر سخنها همی‌کرد یاد
|که از پادشاهی بنامی بسند
|چرا کردی ای شهریار بلند
|ز گنج تو آگنده‌تر گنج او
|بباید گسست از جهان رنج او
|همه پارس چون بندهٔ او شدند
|بزرگان پرستندهٔ او شدند
|ز گفتار بد شد دل کیقباد
|ز رنجش به دل برنکرد ایچ یاد
|همی‌گفت گر من فرستم سپاه
|سر او بگردد شود رزمخواه
|چو من دشمنی کرده باشم به گنج
|ازو دید باید بسی درد و رنج
|کند هر کسی یاد کردار اوی
|نهانی ندانند بازار اوی
|ندارم ز ایران یکی رزمخواه
|کز ایدر شود پیش او با سپاه
|بدو گفت فرزانه مندیش زین
|که او شهریاری شود بفرین
|تو را بندگانند و سالار هست
|که سایند بر چرخ گردنده دست
|چو شاپور رازی بیاید ز جای
|بدرد دل بدکنش سوفزای
|شنید این سخن شاه و نیرو گرفت
|هنرها بشست از دل آهو گرفت
|همانگه جهاندیده‌ای کیقباد
|بفرمود تا برنشیند چو باد
|به نزدیک شاپور رازی شود
|برآواز نخچیر و بازی شود
|هم اندر زمان برنشاند ورا
|ز ری سوی درگاه خواند ورا
|دو اسبه فرستاده آمد بری
|چو باد خزانی به هنگام دی
|چو دیدش بپرسید سالار بار
|وزو بستد آن نامهٔ شهریار
|بیامد به شاپور رازی سپرد
|سوار سرافراز را پیش برد
|برو خواند آن نامهٔ کیقباد
|بخندید شاپور مهرک‌نژاد
|که جز سوفزا دشمن اندر جهان
|ورا نیست در آشکار و نهان
|ز هر جای فرمانبران را بخواند
|سوی طیسفون تیز لشکر براند
|چو آورد لشکر به نزدیک شاه
|هم اندر زمان برگشادند راه
|چو دیدش جهاندار بنواختش
|بر تخت پیروزه بنشاختش
|بدو گفت زین تاج بی‌بهره‌ام
|ببی بهره‌ئی در جهان شهره‌ام
|همه سوفزا راست بهر از مهی
|همی نام بینم ز شاهنشهی
|ازین داد و بیداد در گردنم
|به فرجام روزی بپیچد تنم
|به ایران برادر بدی کدخدای
|به هستی ز بیدادگر سوفزای
|بدو گفت شاپور کای شهریار
|دلت را بدین کار رنجه مدار
|یکی نامه باید نوشتن درشت
|تو را نام و فر و نژادست و پشت
|بگویی که از تخت شاهنشاهی
|مرا بهره رنجست و گنج تهی
|تویی باژخواه و منم با گناه
|نخواهم که خوانی مرا نیز شاه
|فرستادم اینک یکی پهلوان
|ز کردار تو چند باشم نوان
|چو نامه بدین‌گونه باشد بدوی
|چو من دشمن و لشکری جنگجوی
|نمانم که برهم زند نیز چشم
|نگویم سخن پیش او جز بخشم
|نویسندهٔ نامه را خواندند
|به نزدیک شاپور بنشاندند
|بگفت آن سخنها که با شاه گفت
|شد آن کلک بیجاده با قار جفت
|چو بر نامه بر مهر بنهاد شاه
|بیاورد شاپور لشکر به راه
|گزین کرد پس هرک بد نامدار
|پراگنده از لشکر شهریار
|خود و نامداران پرخاشجوی
|سوی شهر شیراز بنهاد روی
|چو آگاه شد زان سخن سوفزای
|همانگه بیاورد لشکر ز جای
|پذیره شدش با سپاهی گران
|گزیده سواران و جوشنوران
|رسیدند پس یک به دیگر فراز
|فرود آمدند آن دو گردن‌فراز
|چو بنشست شاپور با سوفزای
|فراوان زدند از بد و نیک رای
|بدو داد پس نامهٔ شهریار
|سخن رفت هرگونه دشوار و خوار
|چو برخواند آن نامه را پهلوان
|بپژمرد و شد کند و تیره‌روان
|چو آن نامه برخواند شاپور گفت
|که اکنون سخن را نباید نهفت
|تو را بند فرمود شاه جهان
|فراوان بنالید پیش مهان
|بران سان که برخوانده‌ای نامه را
|تو دانی شهنشاه خودکامه را
|چنین داد پاسخ بدو پهلوان
|که داند مرا شهریار جهان
|بدان رنج و سختی که بردم ز شاه
|برفتم ز زاولستان با سپاه
|به مردی رهانیدم او را ز بند
|نماندم که آید برویش گزند
|مرا داستان بود نزدیک شاه
|همان نزد گردان ایران سپاه
|گر ای دون که بندست پاداش من
|تو را چنگ دادن به پرخاش من
|نخواهم زمان از تو پایم ببند
|بدارد مرا بند او سودمند
|ز یزدان وز لشکرم نیست شرم
|که من چند پالوده‌ام خون گرم
|بدانگه کجا شاه در بند بود
|به یزدان مرا سخت سوگند بود
|که دستم نبیند مگر دست تیغ
|به جنگ آفتاب اندر آرم بمیغ
|مگر سر دهم گر سرخوشنواز
|به مردی ز تخت اندر آرم بگاز
|کنونم که فرمود بندم سزاست
|سخنهای ناسودمندم سزاست
|ز فرمان او هیچ گونه مگرد
|چو پیرایه دان بند بر پای مرد
|چو بنشست شاپور پایش ببست
|بزد نای رویین و خود برنشست
|بیاوردش از پارس پیش قباد
|قباد از گذشته نکرد ایچ یاد
|بفرمود کو را به زندان برند
|به نزدیک ناهوشمندان برند
|به شیراز فرمود تا هرچ بود
|ز مردان و گنج و ز کشت و درود
|بیاورد یک سر سوی طیسفون
|سپردش به گنجور او رهنمون
|چو یک هفته بگذشت هرگونه رای
|همی‌راند با موبد از سوفزای
|چنین گفت پس شاه را رهنمون
|که یارند با او همه طیسفون
|همه لشکر و زیردستان ما
|ز دهقان وز در پرستان ما
|گر او اندر ایران بماند درست
|ز شاهی بباید تو را دست شست
|بداندیش شاه جهان کشته به
|سر بخت بدخواه برگشته به
|چو بشنید مهتر ز موبد سخن
|بنو تاخت و بیزار شد از کهن
|بفرمود پس تاش بیجان کنند
|بروبر دل و دیده پیچان کنند
|بکردند پس پهلوان را تباه
|شد آن گرد فرزانه و نیک‌خواه
|چو آگاهی آمد بایرانیان
|که آن پیلتن را سرآمد زمان
|خروشی برآمد ز ایران بدرد
|زن و مرد و کودک همی مویه کرد
|برآشفت ایران و برخاست گرد
|همی هر کسی کرد ساز نبرد
|همی‌گفت هرکس که تخت قباد
|اگر سوفزا شد به ایران مباد
|سپاهی و شهری همه شد یکی
|نبردند نام قباد اندکی
|برفتند یکسر بایوان شاه
|ز بدگوی پردرد و فریادخواه
|کسی را که بر شاه بدگوی بود
|بداندیش او و بلاجوی بود
|بکشتند و بردند ز ایوان کشان
|ز جاماسب جستند چندی نشان
|که کهتر برادر بد و سرفراز
|قبادش همی‌پروریدی بناز
|ورا برگزیدند و بنشاندند
|به شاهی برو آفرین خواندند
|به آهن ببستند پای قباد
|ز فر و نژادش نکردند یاد
|چنینست رسم سرای کهن
|سرش هیچ پیدا نبینی ز بن
|یکی پور بد سوفزا را گزین
|خردمند و پاکیزه و به آفرین
|جوانی بی‌آزار و زرمهر نام
|که از مهر او بد پدر شادکام
|سپردند بسته بدو شاه را
|بدان گونه بد رای بدخواه را
|که آن مهربان کینهٔ سوفزای
|بخواهد بدرد از جهان کدخدای
|بی‌آزار زرمهر یزدان‌پرست
|نسودی ببد با جهاندار دست
|پرستش همی‌کرد پیش قباد
|وزان بد نکرد ایچ بر شاه یاد
|جهاندار زو ماند اندر شگفت
|ز کردار او مردمی برگرفت
|همی‌کرد پوزش که بدخواه من
|پرآشوب کرد اختر و ماه من
|گر ای دون که یابم رهایی ز بند
|تو را باشد از هر بدی سودمند
|ز دل پاک بردارم آزار تو
|کنم چشم روشن بدیدار تو
|بدو گفت زر مهر کای شهریار
|زبان را بدین باز رنجه مدار
|پدر گر نکرد آنچ بایست کرد
|ز مرگش پسر گرم و تیمار خورد
|تو را من بسان یکی بنده‌ام
|به پیش تو اندر پرستنده‌ام
|چو گویی به سوگند پیمان کنم
|که هرگز وفای تو را نشکنم
|ازو ایمنی یافت جان قباد
|ز گفتار آن پر خرد گشت شاد
|وزان پس بدو راز بگشاد و گفت
|که اندیشه از تو تخواهم نهفت
|گشادست بر پنج تن راز من
|جزین نشنود یک تن آواز من
|همین تاج و تخت از تو دارم سپاس
|بوم جاودانه تو را حق‌شناس
|چو بشنید زر مهر پاکیزه‌رای
|سبک بند را برگشادش ز پای
|فرستاد و آن پنج تن را بخواند
|همه رازها پیش ایشان براند
|شب تیره از شهر بیرون شدند
|ز دیدار دشمن به هامون شدند
|سوی شاه هیتال کردند روی
|ز اندیشگان خسته و راه جوی
|برین گونه سرگشته آن هفت مرد
|باهواز رفتند تازان چو گرد
|رسیدند پویان به پرمایه ده
|بده در یکی نامبردار مه
|بدان خان دهقان فرود آمدند
|ببودند و یک هفته دم برزدند
|یکی دختری داشت دهقان چو ماه
|ز مشک سیه بر سرش بر کلاه
|جهانجوی چون روی دختر بدید
|ز مغز جوان شد خرد ناپدید
|همانگه بیامد بزرمهر گفت
|که باتو سخن دارم اندر نهفت
|برو راز من پیش دهقان بگوی
|مگر جفت من گردد این خوبروی
|بشد تیز و رازش به دهقان بگفت
|که این دخترت را کسی نیست جفت
|یکی پاک انبازش آمد به جای
|که گردی بر اهواز بر کدخدای
|گرانمایه دهقان بزرمهر گفت
|که این دختر خوب را نیست جفت
|اگر شاید این مرد فرمان تو راست
|مرین را بدان ده که او را هواست
|بیامد خردمند نزد قباد
|چنین گفت کین ماه جفت تو باد
|پسندیدی و ناگهان دیدیش
|بدان سان که دیدی پسندیدیش
|قباد آن پری روی را پیش خواند
|به زانوی کنداورش برنشاند
|ابا او یک انگشتری بود و بس
|که ارزش به گیتی ندانست کس
|بدو داد و گفت این نگین را بدار
|بود روز کاین را بود خواستار
|بدان ده یکی هفته از بهر ماه
|همی‌بود و هشتم بیامد به راه
|بر شاه هیتال شد کیقباد
|گذشته سخنها بدو کرد یاد
|بگفت آنچ کردند ایرانیان
|بدی را ببستند یک یک میان
|بدو گفت شاه از بد خوشنواز
|همانا بدین روزت آمد نیاز
|به پیمان سپارم تو را لشکری
|ازان هر یکی بر سران افسری
|که گر باز یابی تو گنج و کلاه
|چغانی بباشد تو را نیکخواه
|مرا باشد این مرز و فرمان تو را
|ز کرده نباشد پشیمان تو را
|زبردست را گفت خندان قباد
|کزین بوم هرگز نگیریم یاد
|چو خواهی فرستمت بی‌مر سپاه
|چغانی که باشد که یازد بگاه
|چو کردند عهد آن دو گردن فراز
|در گنج زر و درم کرد باز
|به شاه جهاندار دادش رمه
|سلیح سواران و لشکر همه
|بپذرفت شمشیرزن سی‌هزار
|همه نامداران گرد و سوار
|ز هیتالیان سوی اهواز شد
|سراسر جهان زو پر آواز شد
|چو نزدیکی خان دهقان رسید
|بسی مردم از خانه بیرون دوید
|یکی مژده بردند نزد قباد
|که این پور بر شاه فرخنده باد
|پسرزاد جفت تو در شب یکی
|که از ماه پیدا نبود اندکی
|چو بشنید در خانه شد شادکام
|همانگاه کسریش کردند نام
|ز دهقان بپرسید زان پس قباد
|که ای نیکبخت از که داری نژاد
|بدو گفت کز آفریدون گرد
|که از تخم ضحاک شاهی ببرد
|پدرم این چنین گفت و من این چنین
|که بر آفریدون کنیم آفرین
|ز گفتار او شادتر شد قباد
|ز روزی که تاج کیی برنهاد
|عماری بسیجید و آمد به راه
|نشسته بدو اندرون جفت شاه
|بیاورد لشکر سوی طیسفون
|دل از درد ایرانیان پر ز خون
|به ایران همه سالخورده ردان
|نشستند با نامور بخردان
|که این کار گردد به ما بر دراز
|میان دو شهزاد گردن‌فراز
|ز روم و ز چین لشکر آید کنون
|بریزند زین مرز بسیار خون
|بباید خرامید سوی قباد
|مگر کان سخنها نگیرد بیاد
|بیاریم جاماسب ده ساله را
|که با در همتا کند ژاله را
|مگرمان ز تاراج و خون ریختن
|به یک سو گراییم ز آویختن
|برفتند یکسر سوی کیقباد
|بگفتند کای شاه خسرونژاد
|گر از تو دل مردمان خسته شد
|بشوخی دل و دیدها شسته شد
|کنون کامرانی بدان کت هواست
|که شاه جهان بر جهان پادشاست
|پیاده همه پیش او در دوان
|برفتند پر خاک تیره‌روان
|گناه بزرگان ببخشید شاه
|ز خون ریختن کرد پوزش به راه
|ببخشید جاماسب را همچنین
|بزرگان برو خواندند آفرین
|بیامد به تخت کیی برنشست
|ورا گشت جاماسب مهترپرست
|برین گونه تا گشت کسری بزرگ
|یکی کودکی شد دلیر و سترگ
|به فرهنگیان داد فرزند را
|چنان بار شاخ برومند را
|همه کار ایران و توران بساخت
|بگردون کلاه مهی برفراخت
|وزان پس بیاورد لشکر بروم
|شد آن بارهٔ او چو یک مهره موم
|همه بوم و بر آتش اندر زدند
|همه رومیان دست بر سر زدند
|همی‌کرد زان بوم و بر خارستان
|ازو خواست زنهار دو شارستان
|یکی مندیا و دگر فارقین
|بیامختشان زند و بنهاد دین
|نهاد اندر آن مرز آتشکده
|بزرگی بنوروز و جشن سده
|مداین پی افگند جای کیان
|پراگنده بسیار سود و زیان
|از اهواز تا پارس یک شارستان
|بکرد و برآورد بیمارستان
|اران خواند آن شارستان را قباد
|که تازی کنون نام حلوان نهاد
|گشادند هر جای رودی ز آب
|زمین شد پر از جای آرام و خواب
|بیامد یکی مرد مزدک بنام
|سخنگوی با دانش و رای و کام
|گرانمایه مردی و دانش فروش
|قباد دلاور بدو داد گوش
|به نزد جهاندار دستور گشت
|نگهبان آن گنج و گنجور گشت
|ز خشکی خورش تنگ شد در جهان
|میان کهان و میان مهان
|ز روی هوا ابر شد ناپدید
|به ایران کسی برف و باران ندید
|مهان جهان بر در کیقباد
|همی هر کسی آب و نان کرد یاد
|بدیشان چنین گفت مزدک که شاه
|نماید شما را بامید راه
|دوان اندر آمد بر شهریار
|چنین گفت کای نامور شهریار
|به گیتی سخن پرسم از تو یکی
|گر ای دون که پاسخ دهی اندکی
|قباد سراینده گفتش بگوی
|به من تازه کن در سخن آبروی
|بدو گفت آنکس که مارش گزید
|همی از تنش جان بخواهد پرید
|یکی دیگری را بود پای زهر
|گزیده نیابد ز تریاک بهر
|سزای چنین مردگویی که چیست
|که تریاک دارد درم سنگ بیست
|چنین داد پاسخ ورا شهریار
|که خونیست این مرد تریاک‌دار
|به خون گزیده ببایدش کشت
|به درگاه چون دشمن آمد بمشت
|چو بشنید برخاست از پیش شاه
|بیامد به نزدیک فریادخواه
|بدیشان چنین گفت کز شهریار
|سخن کردم از هر دری خواستار
|بباشید تا بامداد پگاه
|نمایم شما را سوی داد راه
|برفتند و شبگیر باز آمدند
|شخوده رخ و پرگداز آمدند
|چو مزدک ز در آن گره را بدید
|ز درگه سوی شاه ایران دوید
|چنین گفت کای شاه پیروزبخت
|سخنگوی و بیدار و زیبای تخت
|سخن گفتم و پاسخش دادییم
|به پاسخ در بسته بگشادییم
|گر ای دون که دستور باشد کنون
|بگوید سخن پیش تو رهنمون
|بدو گفت برگوی و لب را مبند
|که گفتار باشد مرا سودمند
|چنین گفت کای نامور شهریار
|کسی را که بندی ببند استوار
|خورش بازگیرند زو تا بمرد
|به بیچارگی جان و تن را سپرد
|مکافات آنکس که نان داشت او
|مرین بسته را خوار بگذاشت او
|چه باشد بگوید مرا پادشا
|که این مرد دانا بد و پارسا
|چنین داد پاسخ که میکن بنش
|که خونیست ناکرده بر گردنش
|چو بشنید مزدک زمین بوس داد
|خرامان بیامد ز پیش قباد
|بدرگاه او شد به انبوه گفت
|که جایی که گندم بود در نهفت
|دهدی آن بتاراج در کوی و شهر
|بدان تا یکایک بیابید بهر
|دویدند هرکس که بد گرسنه
|به تاراج گندم شدند از بنه
|چه انبار شهری چه آن قباد
|ز یک دانه گندم نبودند شاد
|چو دیدند رفتند کارآگهان
|به نزدیک بیدار شاه جهان
|که تاراج کردند انبار شاه
|به مزدک همی‌بازگردد گناه
|قباد آن سخن‌گوی را پیش خواند
|ز تاراج انبار چندی براند
|چنین داد پاسخ کانوشه بدی
|خرد را به گفتار توشه بدی
|سخن هرچ بشنیدم از شهریار
|بگفتم به بازاریان خوارخوار
|به شاه جهان گفتم از مار و زهر
|ازان کس که تریاک دارد به شهر
|بدین بنده پاسخ چنین داد شاه
|که تریاک‌دارست مرد گناه
|اگر خون این مرد تریاک‌دار
|بریزد کسی نیست با او شمار
|چو شد گرسنه نان بود پای زهر
|به سیری نخواهد ز تریاک بهر
|اگر دادگر باشی ای شهریار
|به انبار گندم نیاید به کار
|شکم گرسنه چند مردم بمرد
|که انبار را سود جانش نبرد
|ز گفتار او تنگ دل شد قباد
|بشد تیز مغزش ز گفتار داد
|وزان پس بپرسید و پاسخ شنید
|دل و جان او پر ز گفتار دید
|ز چیزی که گفتند پیغمبران
|همان دادگر موبدان و ردان
|به گفتار مزدک همه کژ گشت
|سخنهاش ز اندازه اندر گذشت
|برو انجمن شد فروان سپاه
|بسی کس به آبی راهی آمد ز راه
|همی‌گفت هر کو توانگر بود
|تهیدست با او برابر بود
|نباید که باشد کسی برفزود
|توانگر بود تار و درویش پود
|جهان راست باید که باشد به چیز
|فزونی توانگر چرا جست نیز
|زن و خانه و چیز بخشیدنیست
|تهی دست کس با توانگر یکیست
|من این را کنم راست با دین پاک
|شود ویژه پیدا بلند از مغاک
|هران کس که او جز برین دین بود
|ز یزدان وز منش نفرین بود
|ببد هرک درویش با او یکی
|اگر مرد بودند اگر کودکی
|ازین بستدی چیز و دادی بدان
|فرو مانده بد زان سخن بخردان
|چو بشنید در دین او شد قباد
|ز گیتی به گفتار او بود شاد
|ورا شاه بنشاند بر دست راست
|ندانست لشکر که موبد کجاست
|بر او شد آنکس که درویش بود
|وگر نانش از کوشش خویش بود
|به گرد جهان تازه شد دین او
|نیارست جستن کسی کین او
|توانگر همی سر ز تنگی نگاشت
|سپردی بدرویش چیزی که داشت
|چنان بد که یک روز مزدک پگاه
|ز خانه بیامد به نزدیک شاه
|چنین گفت کز دین پرستان ما
|همان پاکدل زیردستان ما
|فراوان ز گیتی سران بردرند
|فرود آوری گر ز در بگذرند
|ز مزدک شنید این سخنها قباد
|بسالار فرمود تا بار داد
|چنین گفت مزدک به پرمایه شاه
|که این جای تنگست و چندان سپاه
|همان نگنجند در پیش شاه
|به هامون خرامد کندشان نگاه
|بفرمود تا تخت بیرون برند
|ز ایوان شاهی به هامون برند
|به دشت آمد از مزدکی صدهزار
|برفتند شادان بر شهریار
|چنین گفت مزدک به شاه زمین
|که ای برتر از دانش به آفرین
|چنان دان که کسری نه بر دین ماست
|ز دین سر کشیدن وراکی سزاست
|یکی خط دستش بباید ستد
|که سر بازگرداند از راه بد
|به پیچاند از راستی پنج چیز
|که دانا برین پنج نفزود نیز
|کجا رشک و کینست و خشم و نیاز
|به پنجم که گردد برو چیزه آز
|تو چون چیره باشی برین پنج دیو
|پدید آیدت راه کیهان خدیو
|ازین پنج ما را زن و خواستست
|که دین بهی در جهان کاستست
|زن و خواسته باشد اندر میان
|چو دین بهی را نخواهی زیان
|کزین دو بود رشک و آز و نیاز
|که با خشم و کین اندر آید براز
|همی دیو پیچد سر بخردان
|بباید نهاد این دو اندر میان
|چو این گفته شد دست کسری گرفت
|بدو مانده بد شاه ایران شگفت
|ازو نامور دست بستد بخشم
|به تندی ز مزدک بخوربید چشم
|به مزدک چنین گفت خندان قباد
|که از دین کسری چه داری به یاد
|چنین گفت مزدک که این راه راست
|نهانی نداند نه بر دین ماست
|همانگه ز کسری بپرسید شاه
|که از دین به بگذری نیست راه
|بدو گفت کسری چو یابم زمان
|بگویم که کژست یکسر گمان
|چو پیدا شود کژی و کاستی
|درفشان شود پیش تو راستی
|بدو گفت مزدک زمان چندروز
|همی‌خواهی از شاه گیتی‌فروز
|ورا گفت کسری زمان پنج ماه
|ششم را همه بازگویم به شاه
|برین برنهادند و گشتند باز
|بایوان بشد شاه گردن‌فراز
|فرستاد کسری به هر جای کس
|که داننده‌ای دید و فریادرس
|کس آمد سوی خره اردشیر
|که آنجا بد از داد هرمزد پیر
|ز اصطخر مهرآذر پارسی
|بیامد بدرگاه با یار سی
|نشستند دانش‌پژوهان به هم
|سخن رفت هرگونه از بیش و کم
|به کسری سپردند یکسر سخن
|خردمند و دانندگان کهن
|چو بشنید کسری به نزد قباد
|بیامد ز مزدک سخن کرد یاد
|که اکنون فراز آمد آن روزگار
|که دین بهی را کنم خواستار
|گر ای دون که او را بود راستی
|شود دین زردشت بر کاستی
|پذیرم من آن پاک دین ورا
|به جان برگزینم گزین ورا
|چو راه فریدون شود نادرست
|عزیز مسیحی و هم زند و است
|سخن گفتن مزدک آید به جای
|نباید به گیتی جزو رهنمای
|ور ای دون که او کژ گوید همی
|ره پاک یزدان نجوید همی
|بمن ده ورا و آنک در دین اوست
|مبادا یکی را به تن مغز و پوست
|گوا کرد زرمهر و خرداد را
|فرایین و بندوی و بهزاد را
|وزان جایگه شد بایوان خویش
|نگه داشت آن راست پیمان خویش
|به شبگیر چون شید بنمود تاج
|زمین شد به کردار دریای عاج
|همی‌راند فرزند شاه جهان
|سخن‌گوی با موبدان و ردان
|به آیین به ایوان شاه آمدند
|سخن‌گوی و جوینده راه آمدند
|دلارای مزدک سوی کیقباد
|بیامد سخن را در اندرگشاد
|چنین گفت کسری به پیش گروه
|به مزدک که ای مرد دانش‌پژوه
|یکی دین نو ساختی پرزیان
|نهادی زن و خواسته درمیان
|چه داند پسر کش که باشد پدر
|پدر همچنین چون شناسد پسر
|چو مردم سراسر بود در جهان
|نباشند پیدا کهان و مهان
|که باشد که جوید در کهتری
|چگونه توان یافتن مهتری
|کسی کو مرد جای و چیزش کراست
|که شد کارجو بنده با شاه راست
|جهان زین سخن پاک ویران شود
|نباید که این بد به ایران شود
|همه کدخدایند و مزدور کیست
|همه گنج دارند و گنجور کیست
|ز دین‌آوران این سخن کس نگفت
|تو دیوانگی داشتی در نهفت
|همه مردمان را به دوزخ بری
|همی کار بد را ببد نشمری
|چو بشنید گفتار موبد قباد
|برآشفت و اندر سخن داد داد
|گرانمایه کسری ورا یار گشت
|دل مرد بی‌دین پرآزار گشت
|پرآواز گشت انجمن سر به سر
|که مزدک مبادا بر تاجور
|همی‌دارد او دین یزدان تباه
|مباد اندرین نامور بارگاه
|ازان دین جهاندار بیزار شد
|ز کرده سرش پر ز تیمار شد
|به کسری سپردش همانگاه شاه
|ابا هرک او داشت آیین و راه
|بدو گفت هر کو برین دین اوست
|مبادا یکی را بتن مغز و پوست
|بدان راه بد نامور صدهزار
|به فرزند گفت آن زمان شهریار
|که با این سران هرچ خواهی بکن
|ازین پس ز مزدک مگردان سخن
|به درگاه کسری یکی باغ بود
|که دیوار او برتر از راغ بود
|همی گرد بر گرد او کنده کرد
|مرین مردمان را پراگنده کرد
|بکشتندشان هم بسان درخت
|زبر پی و زیرش سرآگنده سخت
|به مزدک چنین گفت کسری که رو
|بدرگاه باغ گرانمایه شو
|درختان ببین آنک هر کس ندید
|نه از کاردانان پیشین شنید
|بشد مزدک از باغ و بگشاد در
|که بیند مگر بر چمن بارور
|همانگه که دید از تنش رفت هوش
|برآمد به ناکام زو یک خروش
|یکی دار فرمود کسری بلند
|فروهشت از دار پیچان کمند
|نگون‌بخت را زنده بردار کرد
|سرمرد بی‌دین نگون‌سار کرد
|ازان پس بکشتش بباران تیر
|تو گر باهشی راه مزدک مگیر
|بزرگان شدند ایمن از خواسته
|زن و زاده و باغ آراسته
|همی‌بود با شرم چندی قباد
|ز نفرین مزدک همی‌کرد یاد
|به درویش بخشید بسیار چیز
|برآتشکده خلعت افگند نیز
|ز کسری چنان شاد شد شهریار
|که شاخش همی گوهر آورد بار
|ازان پس همه رای با او زدی
|سخن هرچ گفتی ازو بشندی
|ز شاهیش چون سال شد بر چهل
|غم روز مرگ اندر آمد به دل
|یکی نامه بنوشت پس بر حریر
|بر آن خط شایسته خود بد دبیر
|نخست آفرین کرد بر دادگر
|که دارد ازو دین و هم زو هنر
|بباشد همه بی‌گمان هرچ گفت
|چه بر آشکار و چه اندر نهفت
|سر پادشاهیش را کس ندید
|نشد خوار هرکس که او را گزید
|هر آنکس که بینید خط قباد
|به جز پند کسری مگیرید یاد
|به کسری سپردم سزاوار تخت
|پس از مرگ ما او بود نیک‌بخت
|که یزدان ازین پور خشنود باد
|دل بدسگالش پر از دود باد
|ز گفتار او هیچ مپراگنید
|بدو شاد باشید و گنج آگنید
|بران نامه بر مهر زرین نهاد
|بر موبد رام بر زین نهاد
|به هشتاد شد سالیان قباد
|نبد روز پیری هم از مرگ شاد
|بمرد و جهان مردری ماند از اوی
|شد از چهر و بیناییش رنگ و بوی
|تنش را بدیبا بیاراستند
|گل و مشک و کافور و می خواستند
|یکی دخمه کردند شاهنشهی
|یکی تاج شاهی و تخت مهی
|نهادند بر تخت زر شاه را
|ببستند تا جاودان راه را
|چو موبد بپردخت از سوگ شاه
|نهاد آن کیی نامه بر پیشگاه
|بران انجمن نامه برخواندند
|ولیعهد را شاد بنشاندند
|چو کسری نشست از بر گاه نو
|همی‌خواندندی ورا شاه نو
|به شاهی برو آفرین خواندند
|به سر برش گوهر برافشاندند
|ورا نام کردند نوشین روان
|که مهتر جوان بود و دولت جوان
|به سر شد کنون داستان قباد
|ز کسری کنم زین سپس نام یاد
|همش داد بود و همش رای و نام
|به داد و دهش یافته نام و کام
|الا ای دلارای سرو بلند
|چه بودت که گشتی چنین مستمند
|بدان شادمانی و آن فر و زیب
|چرا شد دل روشنت پرنهیب
|چنین گفت پرسنده را سروبن
|که شادان بدم تا نبودم کهن
|چنین سست گشتم ز نیروی شست
|به پرهیز و با او مساو ایچ دست
|دم اژدها دارد و چنگ شیر
|بخاید کسی را که آرد بزیر
|هم‌آواز رعدست و هم زور کرگ
|به یک دست رنج و به یک دست مرگ
|ز سرو دلارای چنبر کند
|سمن برگ را رنگ عنبر کند
|گل ارغوان را کند زعفران
|پس زعفران رنجهای گران
|شود بسته بی‌بند پای نوند
|وزو خوار گردد تن ارجمند
|مرا در خوشاب سستی گرفت
|همان سرو آزاد پستی گرفت
|خروشان شد آن نرگسان دژم
|همان سرو آزاده شد پشت خم
|دل شاد و بی غم پر از درد گشت
|چنین روز ما ناجوانمرد گشت
|بدانگه که مردم شود سیر شیر
|شتاب آورد مرگ و خواندش پیر
|چل و هشت بد عهد نوشین روان
|تو بر شست رفتی نمانی جوان
|چو کسری نشست از بر تخت عاج
|به سر برنهاد آن دل‌افروز تاج
|بزرگان گیتی شدند انجمن
|چو بنشست سالار با رای‌زن
|سر نامداران زبان برگشاد
|ز دادار نیکی دهش کرد یاد
|چنین گفت کز کردگار سپهر
|دل ما پر از آفرین باد و مهر
|کزویست نیک و بدویست کام
|ازو مستمندیم وزو شادکام
|ازویست فرمان و زویست مهر
|به فرمان اویست بر چرخ مهر
|ز رای وز تیمار او نگذریم
|نفس جز به فرمان او نشمریم
|به تخت مهی بر هر آنکس که داد
|کند در دل او باشد از داد شاد
|هر آنکس که اندیشهٔ بد کند
|به فرجام بد با تن خود کند
|ز ما هرچ خواهند پاسخ دهیم
|بخواهش گران روز فرخ نهیم
|از اندیشهٔ دل کس آگاه نیست
|به تنگی دل اندر مرا راه نیست
|اگر پادشا را بود پیشه داد
|بود بی‌گمان هر کس از داد شاد
|از امروز کاری به فردا ممان
|که داند که فردا چه گردد زمان
|گلستان که امروز باشد به بار
|تو فردا چنی گل نیاید به کار
|بدانگه که یابی تن زورمند
|ز بیماری اندیش و درد و گزند
|پس زندگی یاد کن روز مرگ
|چنانیم با مرگ چون باد و برگ
|هر آنگه که در کار سستی کنی
|همه رای ناتندرستی کنی
|چو چیره شود بر دل مرد رشک
|یکی دردمندی بود بی‌پزشک
|دل مرد بیکار و بسیار گوی
|ندارد به نزد کسان آبروی
|وگر بر خرد چیره گردد هوا
|نخواهد به دیوانگی بر گوا
|بکژی تو را راه نزدیکتر
|سوی راستی راه باریکتر
|به کاری کزو پیشدستی کنی
|به آید که کندی و سستی کنی
|اگر جفت گردد زبان بر دروغ
|نگیرد ز بخت سپهری فروغ
|سخن گفتن کژ ز بیچارگیست
|به بیچارگان بربباید گریست
|چو برخیزد از خواب شاه از نخست
|ز دشمن بود ایمن و تندرست
|خردمند وز خوردنی بی‌نیاز
|فزونی برین رنج و دردست و آز
|وگر شاه با داد و بخشایشست
|جهان پر ز خوبی و آسایشست
|وگر کژی آرد بداد اندرون
|کبستش بود خوردن و آب خون
|هر آنکس که هست اندرین انجمن
|شنید این برآورده آواز من
|بدانید و سرتاسر آگاه بید
|همه ساله با بخت همراه بید
|که ما تاجداری به سر برده‌ایم
|بداد و خرد رای پرورده‌ایم
|ولیکن ز دستور باید شنید
|بد و نیک بی‌او نیاید پدید
|هر آنکس که آید بدین بارگاه
|ببایست کاری نیابند راه
|نباشم ز دستور همداستان
|که بر من بپوشد چنین داستان
|بدرگاه بر کارداران من
|ز لشکر نبرده سواران من
|چو روزی بدیشان نداریم تنگ
|نگه کرد باید بنام و به ننگ
|همه مردمی باید و راستی
|نباید به کار اندرون کاستی
|هر آنکس که باشد از ایرانیان
|ببندد بدین بارگه برمیان
|بیابد ز ما گنج و گفتار نرم
|چو باشد پرستنده با رای و شرم
|چو بیداد جوید یکی زیردست
|نباشد خردمند و خسروپرست
|مکافات باید بدان بد که کرد
|نباید غم ناجوانمرد خورد
|شما دل به فرمان یزدان پاک
|بدارید وز ما مدارید باک
|که اویست بر پادشا پادشا
|جهاندار و پیروز و فرمانروا
|فروزندهٔ تاج و خورشید و ماه
|نماینده ما را سوی داد راه
|جهاندار بر داوران داورست
|ز اندیشهٔ هر کسی برترست
|مکان و زمان آفرید و سپهر
|بیاراست جان و دل ما به مهر
|شما را دل از مهر ما برفروخت
|دل و چشم دشمن به ما بربدوخت
|شما رای و فرمان یزدان کنید
|به چیزی که پیمان دهد آن کنید
|نگهدار تا جست و تخت بلند
|تو را بر پرستش بود یارمند
|همه تندرستی به فرمان اوست
|همه نیکویی زیر پیمان اوست
|ز خاشاک تا هفت چرخ بلند
|همان آتش و آب و خاک نژند
|به هستی یزدان گوایی دهند
|روان تو را آشنایی دهند
|ستایش همه زیر فرمان اوست
|پرستش همه زیر پیمان اوست
|چو نوشین‌روان این سخن برگرفت
|جهانی ازو مانده اندر شگفت
|همه یک سر از جای برخاستند
|برو آفرین نو آراستند
|شهنشاه دانندگان را بخواند
|سخنهای گیتی سراسر براند
|جهان را ببخشید بر چار بهر
|وزو نامزد کرد آبادشهر
|نخستین خراسان ازو یاد کرد
|دل نامداران بدو شاد کرد
|دگر بهره زان بد قم و اصفهان
|نهاد بزرگان و جای مهان
|وزین بهره بود آذرابادگان
|که بخشش نهادند آزادگان
|وز ارمینیه تا در اردبیل
|بپیمود بینادل و بوم گیل
|سیوم پارس و اهواز و مرز خزر
|ز خاور ورا بود تا باختر
|چهارم عراق آمد و بوم روم
|چنین پادشاهی و آباد بوم
|وزین مرزها هرک درویش بود
|نیازش به رنج تن خویش بود
|ببخشید آگنده گنجی برین
|جهانی برو خواندند آفرین
|ز شاهان هرآنکس که بد پیش ازوی
|اگر کم بدش گاه اگر بیش ازوی
|بجستند بهره ز کشت و درود
|نرستست کس پیش ازین نابسود
|سه یک بود یا چار یک بهر شاه
|قباد آمد و ده یک آورد راه
|زده یک بر آن بد که کمتر کند
|بکوشد که کهتر چو مهتر کند
|زمانه ندادش بران بر درنگ
|به دریا بس ایمن مشو بر نهنگ
|به کسری رسید آن سزاوار تاج
|ببخشید بر جای ده یک خراج
|شدند انجمن بخردان و ردان
|بزرگان و بیداردل موبدان
|همه پادشاهان شدند انجمن
|زمین را ببخشید و برزد رسن
|گزیتی نهادند بر یک درم
|گر ای دون که دهقان نباشد دژم
|کسی را کجا تخم گر چارپای
|به هنگام ورزش نبودی بجای
|ز گنج شهنشاه برداشتی
|وگرنه زمین خوار بگذاشتی
|بنا کشته اندر نبودی سخن
|پراگنده شد رسمهای کهن
|گزیت رز بارور شش درم
|به خرما ستان بر همین بد رقم
|ز زیتون و جوز و ز هر میوه‌دار
|که در مهرگان شاخ بودی ببار
|ز ده بن درمی رسیدی به گنج
|نبوید جزین تا سر سال رنج
|وزین خوردنیهای خردادماه
|نکردی به کار اندرون کس نگاه
|کسی کش درم بود و دهقان نبود
|ندیدی غم رنج و کشت و درود
|بر اندازه از ده درم تا چهار
|بسالی ازو بستدی کاردار
|کسی بر کدیور نکردی ستم
|به سالی به سه بهره بود این درم
|گزارنده بودی به دیوان شاه
|ازین باژ بهری به هر چار ماه
|دبیر و پرستندهٔ شهریار
|نبودی به دیوان کسی زین شمار
|گزیت و خراج آنچ بد نام برد
|بسه روزنامه به موبد سپرد
|یکی آنک بر دست گنجور بود
|نگهبان آن نامه دستور بود
|دگر تا فرستد به هر کشوری
|به هر نامداری و هر مهتری
|سه دیگر که نزدیک موبد برند
|گزیت و سر باژها بشمرند
|به فرمان او بود کاری که بود
|ز باژ و خراج و ز کشت و درود
|پراگنده کاراگهان در جهان
|که تا نیک و بد زو نماند نهان
|همه روی گیتی پر از داد کرد
|بهرجای ویرانی آباد کرد
|بخفتند بر دشت خرد و بزرگ
|به آبشخور آمد همی میش و گرگ
|یکی نامه فرمود بر پهلوی
|پسند آیدت چون ز من بشنوی
|نخستین سر نامه کرد از مهست
|شهنشاه کسری یزدان‌پرست
|به بهرام روز و بخرداد شهر
|که یزدانش داد از جهان تاج بهر
|برومند شاخ از درخت قباد
|که تاج بزرگی به سر برنهاد
|سوی کارداران باژ و خراج
|پرستنده شایستهٔ فر و تاج
|بی‌اندازه از ما شما را درود
|هنر با نژاد این بود با فزود
|نخستین سخن چون گشایش کنیم
|جهان‌آفرین را ستایش کنیم
|خردمند و بینادل آنرا شناس
|که دارد ز دادار کیهان سپاس
|بداند که هست او ز ما بی‌نیاز
|به نزدیک او آشکارست راز
|کسی را کجا سرفرازی دهد
|نخستین ورا بی‌نیازی دهد
|مرا داد فرمان و خود داورست
|ز هر برتری جاودان برترست
|به یزدان سزد ملک و مهتر یکیست
|کسی را جز از بندگی کار نیست
|ز مغز زمین تا به چرخ بلند
|ز افلاک تا تیره خاک نژند
|پی مور بر خویشتن برگواست
|که ما بندگانیم و او پادشاست
|نفرمود ما را جز از راستی
|که دیو آورد کژی و کاستی
|اگر بهر من زین سرای سپنج
|نبودی جز از باغ و ایوان و گنج
|نجستی دل من به جز داد و مهر
|گشادن بهر کار بیدار چهر
|کنون روی بوم زمین سر به سر
|ز خاور برو تا در باختر
|به شاهی مرا داد یزدان پاک
|ز خورشید تابنده تا تیره خاک
|نباید که جز داد و مهر آوریم
|وگر چین به کاری بچهر آوریم
|شبان بداندیش و دشت بزرگ
|همی گوسفندان بماند بگرگ
|نباید که بر زیردستان ما
|ز دهقان وز دین‌پرستان ما
|به خشکی به خاک و بکشتی برآب
|برخشنده روز و به هنگام خواب
|ز بازارگانان تر و ز خشک
|درم دارد و در خوشاب و مشک
|که تابنده خور جز بداد و به مهر
|نتابد بریشان ز خم سپهر
|برین‌گونه رفت از نژاد و گهر
|پسر تاج یابد همی از پدر
|به جز داد و خوبی نبد در جهان
|یکی بود با آشکارا نهان
|نهادیم بر روی گیتی خراج
|درخت گزیت از پی تخت عاج
|چو این نامه آرند نزد شما
|که فرخنده باد اورمزد شما
|کسی کو برین یک درم بگذرد
|ببیداد بر یک نفس بشمرد
|به یزدان که او داد دیهیم و فر
|که من خود میانش ببرم به ار
|برین نیز بادافرهٔ کردگار
|نباید که چشم بد آید به کار
|همین نامه و رسم بنهید پیش
|مگردید ازین فرخ آیین خویش
|به هر چار ماهی یکی بهر ازین
|بخواهید با داد و با آفرین
|به جایی که باشد زیان ملخ
|وگر تف خورشید تابد به شخ
|دگر تف باد سپهر بلند
|بدان کشتمندان رساند گزند
|همان گر نبارد به نوروز نم
|ز خشکی شود دشت خرم دژم
|مخواهید با ژاندران بوم و رست
|که ابر بهاران به باران نشست
|ز تخم پراگنده و مزد رنج
|ببخشید کارندگانرا ز گنج
|زمینی که آن را خداوند نیست
|به مرد و ورا خویش و پیوند نیست
|نباید که آن بوم ویران بود
|که در سایهٔ شاه ایران بود
|که بدگو برین کار ننگ آورد
|که چونین بهانه بچنگ آورد
|ز گنج آنچ باید مدارید باز
|که کردست یزدان مرا بی‌نیاز
|چو ویران بود بوم در بر من
|نتابد درو سایهٔ فر من
|کسی را که باشد برین مایه کار
|اگر گیرد این کار دشوار خوار
|کنم زنده بر دار جایی که هست
|اگر سرفرازست و گر زیردست
|بزرگان که شاهان پیشین بدند
|ازین کار بر دیگر آیین بدند
|بد و نیک با کارداران بدی
|جهان پیش اسب‌سواران بدی
|خرد را همه خیره بفریفتند
|بافزونی گنج نشکیفتند
|مرا گنج دادست و دهقان سپاه
|نخواهیم بدینار کردن نگاه
|شما را جهان بازجستن بداد
|نگه داشتن ارج مرد نژاد
|گرامی‌تر از جان بدخواه من
|که جوید همی کشور و گاه من
|سپهبد که مردم فروشد به زر
|نباید بدین بارگه برگذر
|کسی را کند ارج این بارگاه
|که با داد و مهرست و با رسم و راه
|چو بیداردل کارداران من
|به دیوان موبد شدند انجمن
|پدید آید از گفت یک تن دروغ
|ازان پس نگیرد بر ما فروغ
|به بیدادگر بر مرا مهر نیست
|پلنگ و جفاپیشه مردم یکیست
|هر آنکس که او راه یزدان بجست
|بب خرد جان تیره بشست
|بدین بارگاهش بلندی بود
|بر موبدان ارجمندی بود
|به نزدیک یزدان ز تخمی که کشت
|به باید بپاداش خرم بهشت
|که ما بی‌نیازیم ازین خواسته
|که گردد به نفرین روان کاسته
|گر از پوست درویش باشد خورش
|ز چرمش بود بی‌گمان پرورش
|پلنگی به از شهریاری چنین
|که نه شرم دارد نه آیین نه دین
|گشادست بر ما در راستی
|چه کوبیم خیره در کاستی
|نهانی بدو داد دادن بروی
|بدان تا رسد نزد ما گفت و گوی
|به نزدیک یزدان بود ناپسند
|نباشد بدین بارگه ارجمند
|ز یزدان وز ما بدان کس درود
|که از داد و مهرش بود تاروپود
|اگر دادگر باشدی شهریار
|بماند به گیتی بسی پایدار
|که جاوید هر کس کنند آفرین
|بران شاه کباد دارد زمین
|ز شاهان که با تخت و افسر بدند
|به گنج و به لشکر توانگر بدند
|نبد دادگرتر ز نوشین‌روان
|که بادا همیشه روانش جوان
|نه زو پرهنرتر به فرزانگی
|به تخت و بداد و به مردانگی
|ورا موبدی بود بابک بنام
|هشیوار و دانادل و شادکام
|بدو داد دیوان عرض و سپاه
|بفرمود تا پیش درگاه شاه
|بیاراست جایی فراخ و بلند
|سرش برتر از تیغ کوه پرند
|بگسترد فرشی برو شاهوار
|نشستند هرکس که بود او به کار
|ز دیوان بابک برآمد خروش
|نهادند یک سر برآواز گوش
|که ای نامداران جنگ آزمای
|سراسر به اسب اندر آرید پای
|خرامید یک‌یک به درگاه شاه
|به سر برنهاده ز آهن کلاه
|زره‌دار با گرزهٔ گاوسار
|کسی کو درم خواهد از شهریار
|بیامد به ایوان بابک سپاه
|هوا شد ز گرد سواران سیاه
|چو بابک سپه را همه بنگرید
|درفش و سر تاج کسری ندید
|ز ایوان باسب اندر آورد پای
|بفرمودشان بازگشتن ز جای
|برین نیز بگذشت گردان سپهر
|چو خورشید تابنده بنمود چهر
|خروشی برآمد ز درگاه شاه
|که ای گرزداران ایران سپاه
|همه با سلیح و کمان و کمند
|بدیوان بابک شوید ارجمند
|برفتند با نیزه و خود و کبر
|همی گرد لشکر برآمد به ابر
|نگه کرد بابک به گرد سپاه
|چو پیدا نبد فر و اورند شاه
|چنین گفت کامروز با مهر و داد
|همه بازگردید پیروز و شاد
|به روز سه دیگر برآمد خروش
|که ای نامداران با فر و هوش
|مبادا که از لشکری یک سوار
|نه با ترگ و با جوشن کارزار
|بیاید برین بارگه بگذرد
|عرض گاه و ایوان او بنگرد
|هر آنکس که باشد به تاج ارجمند
|به فر و بزرگی و تخت بلند
|بداند که بر عرض آزرم نیست
|سخن با محابا و با شرم نیست
|شهنشاه کسری چو بگشاد گوش
|ز دیوان بابک برآمد خروش
|بخندید کسری و مغفر بخواست
|درفش بزرگی برافراشت راست
|به دیوان بابک خرامید شاه
|نهاده ز آهن به سر بر کلاه
|فروهشت از ترگ رومی زره
|زده بر زره بر فراوان گره
|یکی گرزهٔ گاوپیکر به چنگ
|زده بر کمرگاه تیر خدنگ
|به بازو کمان و بزین بر کمند
|میان را بزرین کمر کرده بند
|برانگیخت اسب و بیفشارد ران
|به گردن برآورد گرز گران
|عنان را چپ و راست لختی بسود
|سلیح سواری به بابک نمود
|نگه کرد بابک پسند آمدش
|شهنشاه را فرمند آمدش
|بدو گفت شاها انوشه بدی
|روان را به فرهنگ توشه بدی
|بیاراستی روی کشور بداد
|ازین گونه داد از تو داریم یاد
|دلیری بد از بنده این گفت و گوی
|سزد گر نپیچی تو از داد روی
|عنان را یکی بازپیچی براست
|چنان کز هنرمندی تو سزاست
|دگرباره کسری برانگیخت اسب
|چپ و راست برسان آذرگشسب
|نگه کرد بابک ازو خیره ماند
|جهان‌آفرین را فراوان بخواند
|سواری هزار و گوی دوهزار
|نبودی کسی را گذر بر چهار
|درمی فزون کرد روزی شاه
|به دیوان خروش آمد از بارگاه
|که اسب سر جنگجویان بیار
|سوار جهان نامور شهریار
|فراوان بخندید نوشین روان
|که دولت جوان بود و خسرو جوان
|چو برخاست بابک ز دیوان شاه
|بیامد بر نامور پیشگاه
|بدو گفت کای شهریار بزرگ
|گر امروز من بنده گشتم سترگ
|همه در دلم راستی بود و داد
|درشتی نگیرد ز من شاه یاد
|درشتی نمایم چو باشم درست
|انوشه کسی کو درشتی نجست
|بدو گفت شاه ای هشیوار مرد
|تو هرگز ز راه درستی مگرد
|تن خویش را چون محابا کنی
|دل راستی را همی‌بشکنی
|بدین ارز تو نزد من بیش گشت
|دلم سوی اندیشه خویش گشت
|که ما در صف کار ننگ و نبرد
|چگونه برآریم ز آورد گرد
|چنین داد پاسخ به پرمایه شاه
|که چون نو نبیند نگین و کلاه
|چو دست و عنان تو ای شهریار
|به ایوان ندیدست پیکرنگار
|به کام تو گردد سپهر بلند
|دلت شاد بادا تنت بی‌گزند
|به موبد چنین گفت نوشین‌روان
|که با داد ما پیر گردد جوان
|به گیتی نباید که از شهریار
|بماند جز از راستی یادگار
|چرا باید این گنج و این روز رنج
|روان بستن اندر سرای سپنج
|چو ایدر نخواهی همی‌آرمید
|بباید چرید و بباید چمید
|پراندیشه بودم ز کار جهان
|سخن را همی‌داشتم در نهان
|که تا تاج شاهی مرا دشمنست
|همه گرد بر گرد آهرمنست
|به دل گفتم آرم ز هر سو سپاه
|بخواهم ز هر کشوری رزمخواه
|نگردد سپاه انجمن جز به گنج
|به بی مردی آید هم از گنج رنج
|اگر بد به درویش خواهد رسید
|ازین آرزو دل بباید برید
|همی‌راندم با دل خویش راز
|چو اندیشه پیش خرد شد فراز
|سوی پهلوانان و سوی ردان
|هم از پند بیداردل بخردان
|نبشتم بخ هر کشوری نامه‌ای
|به هر نامداری و خودکامه‌ای
|که هر کس که دارید هوش و خرد
|همی کهتری را پسر پرورد
|به میدان فرستید با ساز جنگ
|بجویند نزدیک ما نام و ننگ
|نباید که اندر فراز و نشیب
|ندانند چنگ و عنان و رکیب
|به گرز و به شمشیر و تیر و کمان
|بدانند پیچید با بدگمان
|جوان بی‌هنر سخت ناخوش بود
|اگر چند فرزند آرش بود
|عرض شد ز در سوی هر کشوری
|درم برد نزدیک هر مهتری
|چهل روز بودی درم را درنگ
|برفتند از شهر با ساز جنگ
|ز دیوان چو دینار برداشتند
|بدان خرمی روز بگذاشتند
|کنون لاجرم روی گیتی بمرد
|بیاراستم تا کی آید نبرد
|مرا ساز و لشکر ز شاهان پیش
|فزونست و هم دولت و رای بیش
|سخنها چو بشنید موبد ز شاه
|بسی آفرین خواند بر تاج و گاه
|چو خورشید بنمود تابنده چهر
|در باغ بگشاد گردان سپهر
|پدید آمد آن تودهٔ شنبلید
|دو زلف شب تیره شد ناپدید
|نشست از بر تخت نوشین روان
|خجسته دلفروز شاه جوان
|جهانی به درگاه بنهاد روی
|هر آنکس که بد بر زمین راه‌جوی
|خروشی برآمد ز درگاه شاه
|که هر کس که جوید سوی داد راه
|بیاید بدرگاه نوشین روان
|لب شاه خندان و دولت جوان
|به آواز گفت آن زمان شهریار
|که جز پاک یزدان مجویید یار
|که دارنده اویست و هم رهنمای
|همو دست گیرد به هر دوسرای
|مترسید هرگز ز تخت و کلاه
|گشادست بر هر کس این بارگاه
|هر آنکس که آید به روز و به شب
|ز گفتار بسته مدارید لب
|اگر می گساریم با انجمن
|گر آهسته باشیم با رای‌زن
|به چوگان و بر دشت نخچیرگاه
|بر ما شما را گشادست راه
|به خواب و به بیداری و رنج و ناز
|ازین بارگه کس مگردید باز
|مخسبید یک تن ز من تافته
|مگر آرزوها همه یافته
|بدان گه شود شاد و روشن دلم
|که رنج ستم دیده‌گان بگسلم
|مبادا که از کارداران من
|گر از لشکر و پیشکاران من
|نخسبد کسی با دلی دردمند
|که از درد او بر من آید گزند
|سخنها اگرچه بود در نهان
|بپرسد ز من کردگار جهان
|ز باژ و خراج آن کجا مانده است
|که موبد به دیوان ما رانده است
|نخواهند نیز از شما زر و سیم
|مخسبید زین پس ز من دل ببیم
|برآمد ز ایوان یکی آفرین
|بجوشید تابنده روی زمین
|که نوشین روان باد با فرهی
|همه ساله با تخت شاهنشهی
|مبادا ز تو تخت پردخت و گاه
|مه این نامور خسروانی کلاه
|برفتند با شادی و خرمی
|چو باغ ارم گشت روی زمی
|ز گیتی ندیدی کسی را دژم
|ز ابر اندر آمد به هنگام نم
|جهان شد به کردار خرم بهشت
|ز باران هوا بر زمین لاله کشت
|در و دشت و پالیز شد چون چراغ
|چو خورشید شد باغ و چون ماه راغ
|پس آگاهی آمد به روم و به هند
|که شد روی ایران چو رومی پرند
|زمین را به کردار تابنده ماه
|به داد و به لشکر بیاراست شاه
|کسی آن سپه را نداند شمار
|به گیتی مگر نامور شهریار
|همه با دل شاد و با ساز جنگ
|همه گیتی افروز با نام و ننگ
|دل شاه هر کشوری خیره گشت
|ز نوشین‌روان رایشان تیره گشت
|فرستاده آمد ز هند و ز چین
|همه شاه را خواندند آفرین
|ندیدند با خویشتن تاو او
|سبک شد به دل باژ با ساو او
|همه کهتری را بیاراستند
|بسی بدره و برده‌ها خواستند
|به زرین عمود و به زرین کلاه
|فرستادگان برگرفتند راه
|به درگاه شاه جهان آمدند
|چه با ساو و باژ مهان آمدند
|بهشتی بد آراسته بارگاه
|ز بس برده و بدره و بارخواه
|برین نیز بگذشت چندی سپهر
|همی‌رفت با شاه ایران به مهر
|خردمند کسری چنان کرد رای
|کزان مرز لختی بجنبد ز جای
|بگردد یکی گرد خرم جهان
|گشاده کند رازهای نهان
|بزد کوس وز جای لشکر براند
|همی ماه و خورشید زو خیره ماند
|ز بس پیکر و لشکر و سیم و زر
|کمرهای زرین و زرین سپر
|تو گفتی بکان اندرون زر نماند
|همان در خوشاب و گوهر نماند
|تن آسان بسوی خراسان کشید
|سپه را به آیین ساسان کشید
|به هر بوم آباد کو بربگذشت
|سراپرده و خیمه‌ها زد به دشت
|چو برخاستی نالهٔ کرنای
|منادیگری پیش کردی به پای
|که ای زیردستان شاه جهان
|که دارد گزندی ز ما در نهان
|مخسبید ناایمن از شهریار
|مدارید ز اندیشه دل نابکار
|ازین گونه لشکر بگرگان کشید
|همی تاج و تخت بزرگان کشید
|چنان دان که کمی نباشد ز داد
|هنر باید از شاه و رای و نژاد
|ز گرگان بخ ساری و آمل شدند
|به هنگام آواز بلبل شدند
|در و دشت یه کسر همه بیشه بود
|دل شاه ایران پراندیشه بود
|ز هامون به کوهی برآمد بلند
|یکی تازیی برنشسته سمند
|سر کوه و آن بیشه‌ها بنگرید
|گل و سنبل و آب و نخچیر دید
|چنین گفت کای روشن کردگار
|جهاندار و پیروز و پروردگار
|تویی آفرینندهٔ هور و ماه
|گشاینده و هم نماینده راه
|جهان آفریدی بدین خرمی
|که از آسمان نیست پیدا زمی
|کسی کو جز از تو پرستد همی
|روان را به دوزخ فرستد همی
|ازیرا فریدون یزدان‌پرست
|بدین بیشه برساخت جای نشست
|بدو گفت گوینده کای دادگر
|گر ایدر ز ترکان نبودی گذر
|ازین مایه‌ور جا بدین فرهی
|دل ما ز رامش نبودی تهی
|نیاریم گردن برافراختن
|ز بس کشتن و غارت و تاختن
|نماند ز بسیار و اندک به جای
|ز پرنده و مردم و چارپای
|گزندی که آید به ایران سپاه
|ز کشور به کشور جزین نیست راه
|بسی پیش ازین کوشش و رزم بود
|گذر ترک را راه خوارزم بود
|کنون چون ز دهقان و آزادگان
|برین بوم و بر پارسازادگان
|نکاهد همی رنج کافزایشست
|به ما برکنون جای بخشایست
|نباشد به گیتی چنین جای شهر
|گر از داد تو ما بیابیم بهر
|همان آفریدون یزدان‌پرست
|به بد بر سوی ما نیازید دست
|اگر شاه بیند به رای بلند
|به ما برکند راه دشمن ببند
|سرشک از دو دیده ببارید شاه
|چو بشنید گفتار فریادخواه
|به دستور گفت آن زمان شهریار
|که پیش آمد این کار دشوار خوار
|نشاید کزین پس چمیم و چریم
|وگر تاج را خویشتن پروریم
|جهاندار نپسندد از ما ستم
|که باشیم شادان و دهقان دژم
|چنین کوه و این دشتهای فراخ
|همه از در باغ و میدان و کاخ
|پر از گاو و نخچیر و آب روان
|ز دیدن همی خیره گردد روان
|نمانیم کین بوم ویران کنند
|همی غارت از شهر ایران کنند
|ز شاهی وز روی فرزانگی
|نشاید چنین هم ز مردانگی
|نخوانند بر ما کسی آفرین
|چو ویران بود بوم ایران زمین
|به دستور فرمود کز هند و روم
|کجا نام باشد به آباد بوم
|ز هر کشوری مردم بیش بین
|که استاد بینی برین برگزین
|یکی باره از آب برکش بلند
|برش پهن و بالای او ده کمند
|به سنگ و به گچ باید از قعر آب
|برآورده تا چشمهٔ آفتاب
|هر آنگه که سازیم زین گونه بند
|ز دشمن به ایران نیاید گزند
|نباید که آید یکی زین به رنج
|بده هرچ خواهند و بگشای گنج
|کشاورز و دهقان و مرد نژاد
|نباید که آزار یابد ز داد
|یکی پیر موبد بران کار کرد
|بیابان همه پیش دیوار کرد
|دری برنهادند ز آهن بزرگ
|رمه یک سر ایمن شد از بیم گرگ
|همه روی کشور نگهبان نشاند
|چو ایمن شد از دشت لشکر براند
|ز دریا به راه الانان کشید
|یکی مرز ویران و بیکار دید
|به آزادگان گفت ننگست این
|که ویران بود بوم ایران زمین
|نشاید که باشیم همداستان
|که دشمن زند زین نشان داستان
|ز لشکر فرستاده‌ای برگزید
|سخن‌گوی و دانا چنان چون سزید
|بدو گفت شبگیر ز ایدر بپوی
|بدین مرزبانان لشکر بگوی
|شنیدم ز گفتار کارآگهان
|سخن هرچ رفت آشکار و نهان
|که گفتید ما را ز کسری چه باک
|چه ایران بر ما چه یک مشت خاک
|بیابان فراخست و کوهش بلند
|سپاه از در تیر و گرز و کمند
|همه جنگجویان بیگانه‌ایم
|سپاه و سپهبد نه زین خانه‌ایم
|کنون ما به نزد شما آمدیم
|سراپرده و گاه و خیمه زدیم
|در و غار جای کمین شماست
|بر و بوم و کوه و زمین شماست
|فرستاده آمد بگفت این سخن
|که سالار ایران چه افگند بن
|سپاه الانی شدند انجمن
|بزرگان فرزانه و رای زن
|سپاهی که شان تاختن پیشه بود
|وز آزادمردی کم‌اندیشه بود
|از ایشان بدی شهر ایران ببیم
|نماندی بکس جامه و زر و سیم
|زن و مرد با کودک و چارپای
|به هامون رسیدی نماندی بجای
|فرستاده پیغام شاه جهان
|بدیشان بگفت آشکار و نهان
|رخ نامداران ازان تیره گشت
|دل از نام نوشین‌روان خیره گشت
|بزرگان آن مرز و کنداوران
|برفتند با باژ و ساو گران
|همه جامه و برده و سیم و زر
|گرانمایه اسبان بسیار مر
|از ایشان هر آنکس که پیران بدند
|سخن‌گوی و دانش‌پذیران بدند
|همه پیش نوشین‌روان آمدند
|ز کار گذشته نوان آمدند
|چو پیش سراپردهٔ شهریار
|رسیدند با هدیه و با نثار
|خروشان و غلتان به خاک اندرون
|همه دیده پر خاک و دل پر ز خون
|خرد چون بود با دلاور به راز
|به شرم و به پوزش نیاید نیاز
|بر ایشان ببخشود بیدار شاه
|ببخشید یک سر گذشته گناه
|بفرمود تا هرچ ویران شدست
|کنام پلنگان و شیران شدست
|یکی شارستانی برآرند زود
|بدو اندرون جای کشت و درود
|یکی باره‌ای گردش اندر بلند
|بدان تا ز دشمن نیابد گزند
|بگفتند با نامور شهریار
|که ما بندگانیم با گوشوار
|برآریم ازین سان که فرمود شاه
|یکی باره و نامور جایگاه
|وزان جایگه شاه لشکر براند
|به هندوستان رفت و چندی بماند
|به فرمان همه پیش او آمدند
|به جان هر کسی چاره‌جو آمدند
|ز دریای هندوستان تا دو میل
|درم بود با هدیه و اسب و پیل
|بزرگان همه پیش شاه آمدند
|ز دوده دل و نیک‌خواه آمدند
|بپرسید کسری و بنواختشان
|براندازه بر پایگه ساختشان
|به دل شاد برگشت ز آن جایگاه
|جهانی پر از اسب و پیل و سپاه
|به راه اندر آگاهی آمد به شاه
|که گشت از بلوجی جهانی سیاه
|ز بس کشتن و غارت و تاختن
|زمین را به آب اندر انداختن
|ز گیلان تباهی فزونست ازین
|ز نفرین پراگنده شد آفرین
|دل شاه نوشین روان شد غمی
|برآمیخت اندوه با خرمی
|به ایرانیان گفت الانان و هند
|شد از بیم شمشیر ما چون پرند
|بسنده نباشیم با شهر خویش
|همی شیر جوییم پیچان ز میش
|بدو گفت گوینده کای شهریار
|به پالیز گل نیست بی‌زخم خار
|همان مرز تا بود با رنج بود
|ز بهر پراگندن گنج بود
|ز کار بلوج ارجمند اردشیر
|بکوشید با کاردانان پیر
|نبد سودمندی به افسون و رنگ
|نه از بند وز رنج و پیکار و جنگ
|اگرچند بد این سخن ناگزیر
|بپوشید بر خویشتن اردشیر
|ز گفتار دهقان برآشفت شاه
|به سوی بلوج اندر آمد ز راه
|چو آمد به نزدیک آن مرز و کوه
|بگردید گرد اندرش با گروه
|برآنگونه گرد اندر آمد سپاه
|که بستند ز انبوه بر باد راه
|همه دامن کوه تا روی شخ
|سپه بود برسان مور و ملخ
|منادیگری گرد لشکر بگشت
|خروش آمد از غار وز کوه و دشت
|که از کوچگه هرک یابید خرد
|وگر تیغ دارند مردان گرد
|وگر انجمن باشد از اندکی
|نباید که یابد رهایی یکی
|چو آگاه شد لشکر از خشم شاه
|سوار و پیاده ببستند راه
|از ایشان فراوان و اندک نماند
|زن و مرد جنگی و کودک نماند
|سراسر به شمشیر بگذاشتند
|ستم کردن و رنج برداشتند
|ببود ایمن از رنج شاه جهان
|بلوجی نماند آشکار و نهان
|چنان بد که بر کوه ایشان گله
|بدی بی‌نگهبان و کرده یله
|شبان هم نبودی پس گوسفند
|به هامون و بر تیغ کوه بلند
|همه رختها خوار بگذاشتند
|در و کوه را خانه پنداشتند
|وزان جایگه سوی گیلان کشید
|چو رنج آمد از گیل و دیلم پدید
|ز دریا سپه بود تا تیغ کوه
|هوا پر درفش و زمین پر گروه
|پراگنده بر گرد گیلان سپاه
|بشد روشنایی ز خورشید و ماه
|چنین گفت کایدر ز خرد و بزرگ
|نیاید که ماند یکی میش و گرگ
|چنان شد ز کشته همه کوه و دشت
|که خون در همه روی کشور بگشت
|ز بس کشتن و غارت و سوختن
|خروش آمد و نالهٔ مرد و زن
|ز کشته به هر سو یکی توده بود
|گیاها به مغز سر آلوده بود
|ز گیلان هر آنکس که جنگی بدند
|هشیوار و بارای و سنگی بدند
|ببستند یک سر همه دست خویش
|زنان از پس و کودک خرد پیش
|خروشان بر شهریار آمدند
|دریده‌بر و خاکسار آمدند
|شدند اندران بارگاه انجمن
|همه دستها بسته و خسته تن
|که ما بازگشتیم زین بدکنش
|مگر شاه گردد ز ما خوش منش
|اگر شاه را دل ز گیلان بخست
|ببریم سرها ز تنها بدست
|دل شاه خشنود گردد مگر
|چو بیند بریده یکی توده سر
|چو چندان خروش آمد از بارگاه
|وزان گونه آوار بشنید شاه
|برایشان ببخشود شاه جهان
|گذشته شد اندر دل او نهان
|نوا خواست از گیل و دیلم دوصد
|کزان پس نگیرد یکی راه بد
|یکی پهلوان نزد ایشان بماند
|چو بایسته شد کار لشکر براند
|ز گیلان به راه مداین کشید
|شمار و کران سپه را ندید
|به ره بر یکی لشکر بی‌کران
|پدید آمد از دور نیزه‌وران
|سواری بیامد به کردار گرد
|که در لشکر گشن بد پای مرد
|پیاده شد از اسب و بگشاد لب
|چنین گفت کاین منذرست از عرب
|بیامد که بیند مگر شاه را
|ببوسد همی خاک درگاه را
|شهنشاه گفتا گر آید رواست
|چنان دان که این خانهٔ ما وراست
|فرستاده آمد زمین بوس داد
|برفت و شنیده همه کرد یاد
|چو بشنید منذر که خسرو چه گفت
|برخساره خاک زمین را برفت
|همانگه بیامد به نزدیک شاه
|همه مهتران برگشادند راه
|بپرسید زو شاه و شادی نمود
|ز دیدار او روشنایی فزود
|جهاندیده منذر زبان برگشاد
|ز روم وز قیصر همی‌کرد یاد
|بدو گفت اگر شاه ایران تویی
|نگهدار پشت دلیران تویی
|چرا رومیان شهریاری کنند
|به دشت سواران سواری کنند
|اگر شاه برتخت قیصر بود
|سزد کو سرافراز و مهتر بود
|چه دستور باشد گرانمایه شاه
|نبیند ز ما نیز فریادخواه
|سواران دشتی چو رومی سوار
|بیابند جوشن نیاید به کار
|ز گفتار منذر برآشفت شاه
|که قیصر همی‌برفرازد کلاه
|ز لشکر زبان‌آوری برگزید
|که گفتار ایشان بداند شنید
|بدو گفت ز ایدر برو تا بروم
|میاسای هیچ اندر آباد بوم
|به قیصر بگو گر نداری خرد
|ز رای تو مغز تو کیفر برد
|اگر شیر جنگی بتازد بگور
|کنامش کند گور و هم آب شور
|ز منذر تو گر دادیابی بسست
|که او را نشست از بر هر کسست
|چپ خویش پیدا کن از دست راست
|چو پیدا کنی مرز جویی رواست
|چو بخشندهٔ بوم و کشور منم
|به گیتی سرافراز و مهتر منم
|همه آن کنم کار کز من سزد
|نمانم که بادی بدو بروزد
|تو با تازیان دست یازی بکین
|یکی در نهان خویشتن را ببین
|و دیگر که آن پادشاهی مراست
|در گاو تا پشت ماهی مراست
|اگر من سپاهی فرستم بروم
|تو را تیغ پولاد گردد چو موم
|فرستاده از نزد نوشین‌روان
|بیامد به کردار باد دمان
|بر قیصر آمد پیامش بداد
|بپیچید بی‌مایه قیصر ز داد
|نداد ایچ پاسخ ورا جز فریب
|همی دور دید از بلندی نشیب
|چنین گفت کز منذر کم خرد
|سخن باور آن کن که اندر خورد
|اگر خیره منذر بنالد همی
|برین‌گونه رنجش ببالد همی
|ور ای دون که از دشت نیزه‌وران
|نبالد کسی از کران تا کران
|زمین آنک بالاست پهنا کنیم
|وزان دشت بی‌آب دریا کنیم
|فرستاده بشنید و آمد چو گرد
|شنیده سخنها همه یاد کرد
|برآشفت کسری بدستور گفت
|که با مغز قیصر خرد نیست جفت
|من او را نمایم که فرمان کراست
|جهان جستن و جنگ و پیمان کراست
|ز بیشی وز گردن افراختن
|وزین کشتن و غارت و تاختن
|پشیمانی آنگه خورد مرد مست
|که شب زیر آتش کند هر دو دست
|بفرمود تا برکشیدند نای
|سپاه اندر آمد ز هر سو ز جای
|ز درگاه برخاست آوای کوس
|زمین قیرگون شد هوا آبنوس
|گزین کرد زان لشکر نامدار
|سواران شمشیرزن سی‌هزار
|به منذر سپرد آن سپاه گران
|بفرمود کز دشت نیزه‌وران
|سپاهی بر از جنگجویان بروم
|که آتش برآرند زان مرز و بوم
|که گر چند من شهریار توام
|برین کینه بر مایه‌دار توام
|فرستاده‌ای ما کنون چرب‌گوی
|فرستیم با نامه‌ای نزد اوی
|مگر خود نیاید تو را زان گزند
|به روم و به قیصر تو ما را پسند
|نویسنده‌ای خواست از بارگاه
|به قیصر یکی نامه فرمود شاه
|ز نوشین‌روان شاه فرخ‌نژاد
|جهانگیر وزنده کن کیقباد
|به نزدیک قیصر سرافراز روم
|نگهبان آن مرز و آباد بوم
|سر نامه کرد آفرین از نخست
|گرانمایگی جز به یزدان نجست
|خداوند گردنده خورشید و ماه
|کزویست پیروزی و دستگاه
|که بیرون شد از راه گردان سپهر
|اگر جنگ جوید وگر داد و مهر
|تو گر قیصری روم را مهتری
|مکن بیش با تازیان داوری
|وگر میش جویی ز چنگال گرگ
|گمانی بود کژ و رنجی بزرگ
|وگر سوی منذر فرستی سپاه
|نمانم به تو لشکر و تاج و گاه
|وگر زیردستی بود بر منش
|به شمشیر یابد ز من سرزنش
|تو زان مرز یک رش مپیمای پای
|چو خواهی که پیمان بماند بجای
|وگر بگذری زین سخن بگذرم
|سر و گاه تو زیر پی بسپرم
|درود خداوند دیهیم و زور
|بدان کو نجوید ببیداد شور
|نهادند بر نامه بر مهر شاه
|سواری گزیدند زان بارگاه
|چنانچون ببایست چیره‌زبان
|جهاندیده و گرد و روشن‌روان
|فرستاده با نامهٔ شهریار
|بیامد بر قیصر نامدار
|برو آفرین کرد و نامه بداد
|همان رای کسری برو کرد یاد
|سخنهاش بشنید و نامه بخواند
|بپیچید و اندر شگفتی بماند
|ز گفتار کسری سرافزار مرد
|برو پر ز چین کرد و رخساره زرد
|نویسنده را خواند و پاسخ نوشت
|پدیدار کرد اندرو خوب و زشت
|سر خامه چون کرد رنگین بقار
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|نگارندهٔ برکشیده سپهر
|کزویست پرخاش و آرام و مهر
|به گیتی یکی را کند تاجور
|وزو به یکی پیش او با کمر
|اگر خود سپهر روان زان تست
|سر مشتری زیر فرمان تست
|به دیوان نگه کن که رومی‌نژاد
|به تخم کیان باژ هرگز نداد
|تو گر شهریاری نه من کهترم
|همان با سر و افسر و لشکرم
|چه بایست پذرفت چندین فسوس
|ز بیم پی پیل و آوای کوس
|بخواهم کنون از شما باژ و ساو
|که دارد به پرخاش با روم تاو
|به تاراج بردند یک چند چیز
|گذشت آن ستم برنگیریم نیز
|ز دشت سواران نیزه‌وران
|برآریم گرد از کران تا کران
|نه خورشید نوشین‌روان آفرید
|وگر بستد از چرخ گردان کلید
|که کس را نخواند همی از مهان
|همه کام او یابد اندر جهان
|فرستاده را هیچ پاسخ نداد
|به تندی ز کسری نیامدش یاد
|چو مهر از بر نامه بنهاد گفت
|که با تو صلیب و مسیحست جفت
|فرستاده با او نزد هیچ دم
|دژم دید پاسخ بیامد دژم
|بیامد بر شهر ایران چو گرد
|سخنهای قیصر همه یاد کرد
|چو برخواند آن نامه را شهریار
|برآشفت با گردش روزگار
|همه موبدان و ردان را بخواند
|ازان نامه چندی سخنها براند
|سه روز اندران بود با رای‌زن
|چه با پهلوانان لشکر شکن
|چهارم بران راست شد رای شاه
|که راند سوی جنگ قیصر سپاه
|برآمد ز در نالهٔ گاودم
|خروشیدن نای و روینیه خم
|به آرام اندر نبودش درنگ
|همی از پی راستی جست جنگ
|سپه برگرفت و بنه برنهاد
|ز یزدان نیکی دهش کرد یاد
|یکی گرد برشد که گفتی سپهر
|به دریای قیر اندر اندود چهر
|بپوشید روی زمین را به نعل
|هوا یک سر از پرنیان گشت لعل
|نبد بر زمین پشه را جایگاه
|نه اندر هوا باد را ماند راه
|ز جوشن سواران وز گرد پیل
|زمین شد به کردار دریای نیل
|جهاندار با کاویانی درفش
|همی‌رفت با تاج و زرینه کفش
|همی برشد آوازشان بر دو میل
|به پیش سپاه اندرون کوس و پیل
|پس پشت و پیش اندر آزادگان
|همی‌رفته تا آذرابادگان
|چو چشمش برآمد بذرگشسب
|پیاده شد از دور و بگذاشت اسب
|ز دستور پاکیزه برسم بجست
|دو رخ را به آب دو دیده بشست
|به باژ اندر آمد به آتشکده
|نهاده به درگاه جشن سده
|بفرمود تا نامهٔ زند و است
|بواز برخواند موبد درست
|رد و هیربد پیش غلتان به خاک
|همه دامن قرطها کرده چاک
|بزرگان برو گوهر افشاندند
|به زمزم همی آفرین خواندند
|چو نزدیکتر شد نیایش گرفت
|جهان‌آفرین را ستایش گرفت
|ازو خواست پیروزی و دستگاه
|نمودن دلش را سوی داد راه
|پرستندگان را ببخشید چیز
|به جایی که درویش دیدند نیز
|یکی خیمه زد پیش آتشکده
|کشیدند لشکر ز هر سو رده
|دبیر خردمند را پیش خواند
|سخنهای بایسته با او براند
|یکی نامه فرمود با آفرین
|سوی مرزبانان ایران زمین
|که ترسنده باشید و بیدار بید
|سپه را ز دشمن نگهدار بید
|کنارنگ با پهلوان هرک هست
|همه داد جویید با زیردست
|بدارید چندانک باید سپاه
|بدان تا نیابد بداندیش راه
|درفش مرا تا نبیند کسی
|نباید که ایمن بخسبد بسی
|از آتشکده چون بشد سوی روم
|پراگنده شد زو خبر گرد بوم
|به پیش آمد آنکس که فرمان گزید
|دگر زان بر و بوم شد ناپدید
|جهاندیده با هدیه و با نثار
|فراوان بیامد بر شهریار
|به هر بوم و بر کو فرود آمدی
|ز هر سو پیام و درود آمدی
|ز گیتی به هر سو که لشکر کشید
|جز از بزم و شادی نیامد پدید
|چنان بد که هر شب ز گردان هزار
|به بزم آمدندی بر شهریار
|چو نزدیک شد رزم را ساز کرد
|سپه را درم دادن آغاز کرد
|سپهدار شیروی بهرام بود
|که در جنگ با رای و آرام بود
|چپ لشکرش را به فرهاد داد
|بسی پندها بر برو کرد یاد
|چو استاد پیروز بر میمنه
|گشسب جهانجوی پیش بنه
|به قلب اندر اورند مهران به پای
|که در کینه گه داشتی دل به جای
|طلایه به هرمزد خراد داد
|بسی گفت با او ز بیداد و داد
|به هر سوی رفتند کارآگهان
|بدان تا نماند سخن در نهان
|ز لشکر جهاندیدگان را بخواند
|بسی پند و اندرز نیکو براند
|چنین گفت کین لشکر بی‌کران
|ز بی‌مایگان وز پرمایگان
|اگر یک تن از راه من بگذرند
|دم خویش بی‌رای من بشمرند
|بدرویش مردم رسانند رنج
|وگر بر بزرگان که دارند گنج
|وگر کشتمندی بکوبد به پای
|وگر پیش لشکر بجنبد ز جای
|ور آهنگ بر میوه‌داری کند
|وگر ناپسندیده کاری کند
|به یزدان که او داد دیهیم و زور
|خداوند کیوان و بهرام و هور
|که در پی میانش ببرم به تیغ
|وگر داستان را برآید به میغ
|به پیش سپه در طلایه منم
|جهانجوی و در قلب مایه منم
|نگهبان پیل و سپاه و بنه
|گهی بر میان گاه برمیمنه
|به خشکی روم گر بدریای آب
|نجویم برزم اندر آرام و خواب
|منادیگری نام او رشنواد
|گرفت آن سخنهای کسری به یاد
|بیامد دوان گرد لشکر بگشت
|به هر خیمه و خرگهی برگذشت
|خروشید کای بی‌کرانه سپاه
|چنینست فرمان بیدار شاه
|که گر جز به داد و به مهر و خرد
|کسی سوی خاک سیه بنگرد
|بران تیره خاکش بریزند خون
|چو آید ز فرمان یزدان برون
|به بانگ منادی نشد شاه رام
|به روز سپید و شب تیره‌فام
|همی گرد لشکر بگشتی به راه
|همی‌داشتی نیک و بد را نگاه
|ز کار جهان آگهی داشتی
|بد و نیک را خوار نگذاشتی
|ز لشکر کسی کو به مردی به راه
|ورا دخمه کردی بران جایگاه
|اگر بازماندی ازو سیم و زر
|کلاه و کمان و کمند و کمر
|بد و نیک با مرده بودی به خاک
|نبودی به از مردم اندر مغاک
|جهانی بدو مانده اندر شگفت
|که نوشین روان آن بزرگی گرفت
|به هر جایگاهی که جنگ آمدی
|ورارای و هوش و درنگ آمدی
|فرستاده‌ای خواستی راستگوی
|که رفتی بر دشمن چاره‌جوی
|اگر یافتندی سوی داد راه
|نکردی ستم خود خردمند شاه
|اگر جنگ جستی به جنگ آمدی
|به خشم دلاور نهنگ آمدی
|به تاراج دادی همه بوم و رست
|جهان را به داد و به شمشیر جست
|به کردار خورشید بد رای شاه
|که بر تر و خشکی بتابد به راه
|ندارد ز کس روشنایی دریغ
|چو بگذارد از چرخ گردنده میغ
|همش خاک و هم ریگ و هم رنگ و بوی
|همش در خوشاب و هم آب جوی
|فروغ و بلندی نبودش ز کس
|دلفروز و بخشنده او بود و بس
|شهنشاه را مایه این بود و فر
|جهان را همی‌داشت در زیر پر
|ورا جنگ و بخشش چو بازی بدی
|ازیران چنان بی‌نیازی بدی
|اگر شیر و پیل آمدندیش پیش
|نه برداشتی جنگ یک روز بیش
|سپاهی که با خود و خفتان جنگ
|به پیش سپاه آمدی به یدرنگ
|اگر کشته بودی و گر بسته زار
|بزاندان پیروزگر شهریار
|چنین تا بیامد بران شارستان
|که شوراب بد نام آن کارستان
|برآورده‌ای دید سر بر هوا
|پر از مردم و ساز جنگ و نوا
|ز خارا پی افگنده در قعر آب
|کشیده سر باره اندر سحاب
|بگرد حصار اندر آمد سپاه
|ندیدند جایی به درگاه راه
|برو ساخت از چار سو منجنیق
|به پای آمد آن بارهٔ جاثلیق
|برآمد ز هر سوی دز رستخیز
|ندیدند جایی گذار و گریز
|چو خورشید تابان ز گنبد بگشت
|شد آن بارهٔ دز به کردار دشت
|خروش سواران و گرد سپاه
|ابا دود و آتش برآمد به ماه
|همه حصن بی‌تن سر و پای بود
|تن بی‌سرانشان دگر جای بود
|غو زینهاری و جوش زنان
|برآمد چو زخم تبیره‌زنان
|از ایشان هر آنکس که پرمایه بود
|به گنج و به مردی گرانپایه بود
|ببستند بر پیل و کردند بار
|خروش آمد و نالهٔ زینهار
|نبخشود بر کس به هنگام رزم
|نه بر گنج دینار برگاه بزم
|وزان جایگاه لشکر اندر کشید
|بره بر دزی دیگر آمد پدید
|که در بند او گنج قیصر بدی
|نگهدار آن دز توانگر بدی
|که آرایش روم بد نام اوی
|ز کسری برآمد به فرجام اوی
|بدان دز نگه کرد بیدار شاه
|هنوز اندرو نارسیده سپاه
|بفرمود تا تیرباران کنند
|هوا چون تگرگ بهاران کنند
|یکی تاجور خود به لشکر نماند
|بران بوم و بر خار و خاور بماند
|همه گنج قیصر به تاراج داد
|سپه را همه بدره و تاج داد
|برآورد زان شارستان رستخیز
|همه برگرفتند راه گریز
|خروش آمد از کودک و مرد و زن
|همه پیر و برنا شدند انجمن
|به پیش گرانمایه شاه آمدند
|غریوان و فریادخواه آمدند
|که دستور و فرمان و گنج آن تست
|بروم اندرون رزم و رنج آن تست
|به جان ویژه زنهار خواه توایم
|پرستار فر کلاه توایم
|بفرمود پس تا نکشتند نیز
|برایشان ببخشود بسیار چیز
|وزان جایگه لشکر اندر کشید
|از آرایش روم برتر کشید
|نوندی ز گفتار کارآگهان
|بیامد به نزدیک شاه جهان
|که قیصر سپاهی فرستاد پیش
|ازان نامداران و گردان خویش
|به پیش اندرون پهلوانی سترگ
|به جنگ اندرون هر یکی همچو گرگ
|به رومیش خوانند فرفوریوس
|سواری سرافراز با بوق و کوس
|چو این گفته شد پیش بیدار شاه
|پدید آمد از دور گرد سپاه
|بخندید زان شهریار جهان
|بدو گفت کین نیست از ما نهان
|کجا جنگ را پیش ازین ساختیم
|ز اندیشه هرگونه پرداختیم
|کی تاجور بر لب آورد کف
|بفرمود تا برکشیدند صف
|سپاهی بیامد به پیش سپاه
|بشد بسته بر گرد و بر باد راه
|شده، نامور لشکری انجمن
|یلان سرافراز شمشیرزن
|همه جنگ را تنگ بسته میان
|بزرگان و فرزانگان و کیان
|به خون آب داده همه تیغ را
|بدان تیغ برنده مر میغ را
|سپه را نبد بیشتر زان درنگ
|که نخچیر گیرد ز بالا پلنگ
|به هر سو ز رومی تلی کشته بود
|دگر خسته از جنگ برگشته بود
|بشد خسته از جنگ فرفوریوس
|دریده درفش و نگونسار کوس
|سواران ایران بسان پلنگ
|به هامون کجا غرمش آید بچنگ
|پس رومیان در همی‌تاختند
|در و دشت ازیشان بپرداختند
|چنان هم همی‌رفت با ساز جنگ
|همه نیزه و گرز و خنجر به چنگ
|سپه را بهامونی اندر کشید
|برآوردهٔ دیگر آمد پدید
|دزی بود با لشکر و بوق و کوس
|کجا خواندندیش قالینیوس
|سر باره برتر ز پر عقاب
|یکی کنده‌ای گردش اندر پر آب
|یکی شارستان گردش اندر فراخ
|پر ایوان و پالیز و میدان و کاخ
|ز رومی سپاهی بزرگ اندروی
|همه نامداران پرخاشجوی
|دو فرسنگ پیش اندرون بود شاه
|سیه گشت گیتی ز گرد سپاه
|خروشی برآمد ز قالینیوس
|کزان نعره اندک شد آواز کوس
|بدان شارستان در نگه کرد شاه
|همی هر زمانی فزون شد سپاه
|ز دروازها جنگ برساختند
|همه تیر و قاروره انداختند
|چو خورشید تابنده برگشت زرد
|ز گردنده یک بهره شد لاژورد
|ازان بارهٔ دز نماند اندکی
|همه شارستان با زمی شد یکی
|خروشی برآمد ز درگاه شاه
|که ای نامداران ایران سپاه
|همه پاک زین شهر بیرون شوید
|به تاریکی اندر به هامون شوید
|اگر هیچ بانگ زن و مرد پیر
|وگر غارت و شورش و داروگیر
|به گوش من آید بتاریک شب
|که بگشاید از رنج یک مردلب
|هم اندر زمان آنک فریاد ازوست
|پر از کاه بینند آگنده پوست
|چو برزد ز خرچنگ تیغ آفتاب
|بفرسود رنج و بپالود خواب
|تبیره برآمد ز درگاه شاه
|گرانمایگان برگرفتند راه
|ازان دز و آن شارستان مرد و زن
|به درگاه کسری شدند انجمن
|که ایدر ز جنگی سواری نماند
|بدین شارستان نامداری نماند
|همه کشته و خسته شد بی‌گناه
|گه آمد که بخشایش آید ز شاه
|زن و کودک خرد و برنا و پیر
|نه خوب آید از داد یزدان اسیر
|چنان شد دز و باره و شارستان
|کزان پس ندیدند جز خارستان
|چو قیصر گنهکار شد ما که‌ایم
|بقالینیوس اندرون بر چه‌ایم
|بران رومیان بر ببخشود شاه
|گنهکار شد رسته و بیگناه
|بسی خواسته پیش ایشان بماند
|وزان جایگه نیز لشکر براند
|هران کس که بود از در کارزار
|ببستند بر پیل و کردند بار
|به انطاکیه در خبر شد ز شاه
|که با پیل و لشکر بیامد به راه
|سپاهی بران شهر شد بی‌کران
|دلیران رومی و کنداوران
|سه روز اندران شاه را شد درنگ
|بدان تا نباشد به بیداد جنگ
|چهارم سپاه اندر آمد چو کوه
|دلیران ایران گروها گروه
|برفتند یک سر سواران روم
|ز بهر زن و کودک و گنج و بوم
|به شهر اندر آمد سراسر سپاه
|پیی را نبد بر زمین نیز راه
|سه جنگ گران کرده شد در سه روز
|چهارم چو بفروخت گیتی‌فروز
|گشاده شد آن مرز آباد بوم
|سواری ندیدند جنگی بروم
|بزرگان که با تخت و افسر بدند
|هم آنکس که گنجور قیصر بدند
|به شاه جهاندار دادند گنج
|به چنگ آمدش گنج چون دید رنج
|اسیران و آن گنج قیصر به راه
|به سوی مداین فرستاد شاه
|وزیشان هران کس که جنگی بدند
|نهادند بر پشت پیلان ببند
|زمین دید رخشان‌تر از چرخ ماه
|بگردید بر گرد آن شهر شاه
|ز بس باغ و میدان و آب روان
|همی تازه شد پیر گشته جهان
|چنین گفت با موبدان شهریار
|که انطاکیه است این اگر نوبهار
|کسی کو ندیدست خرم بهشت
|ز مشک اندرو خاک وز زر خشت
|درختش ز یاقوت و آبش گلاب
|زمینش سپهر آسمان آفتاب
|نگه کرد باید بدین تازه بوم
|که آباد بادا همه مرز روم
|یکی شهر فرمود نوشین روان
|بدو اندرون آبهای روان
|به کردار انطاکیه چون چراغ
|پر از گلشن و کاخ و میدان و باغ
|بزرگان روشن‌دل و شادکام
|ورا زیب خسرو نهادند نام
|شد آن زیب خسرو چو خرم بهار
|بهشتی پر از رنگ و بوی و نگار
|اسیران کزان شهرها بسته بود
|ببند گران دست و پا خسته بود
|بفرمود تا بند برداشتند
|بدان شهرها خوار بگذاشتند
|چنین گفت کاین نوبر آورده جای
|همش گلشن و بوستان و سرای
|بکردیم تا هر کسی را به کام
|یکی جای باشد سزاوار نام
|ببخشید بر هر کسی خواسته
|زمین چون بهشتی شد آراسته
|ز بس بر زن و کوی و بازارگاه
|تو گفتی نماندست بر خاک راه
|بیامد یکی پرسخن کفشگر
|چنین گفت کای شاه بیدادگر
|بقالینیوس اندرون خان من
|یکی تود بد پیش پالان من
|ازین زیب خسرو مرا سود نیست
|که بر پیش درگاه من تود نیست
|بفرمود تا بر در شوربخت
|بکشتند شاداب چندی درخت
|یکی مرد ترسا گزین کرد شاه
|بدو داد فرمان و گنج و کلاه
|بدو گفت کاین زیب خسرو تو راست
|غریبان و این خانه نو تو راست
|به سان درخت برومند باش
|پدر باش گاهی چو فرزند باش
|ببخشش بیارای و زفتی مکن
|بر اندازه باید ز هر در سخن
|ز انطاکیه شاه لشکر براند
|جهاندیده ترسا نگهبان نشاند
|پس آگاهی آمد ز فرفوریوس
|بگفت آنچ آمد بقالینیوس
|به قیصر چنین گفت کآمد سپاه
|جهاندار کسری ابا پیل و گاه
|سپاهست چندانک دریا و کوه
|همی‌گردد از گرد اسبان ستوه
|بگردید قیصر ز گفتار خویش
|بزرگان فرزانه را خواند پیش
|ز نوشین‌روان شد دلش پر هراس
|همی رای زد روز و شب در سه‌پاس
|بدو گفت موبد که این رای نیست
|که با رزم کسری تو را پای نیست
|برآرند ازین مرز آباد خاک
|شود کردهٔ قیصر اندر مغاک
|زوان سراینده و رای سست
|جز از رنج بر پادشاهی نجست
|چو بشنید قیصر دلش خیره گشت
|ز نوشین‌روان رای او تیره گشت
|گزین کرد زان فیلسوفان روم
|سخن‌گوی با دانش و پاک بوم
|به جای آمد از موبدان شست مرد
|به کسری شدن نامزدشان بکرد
|پیامی فرستاد نزدیک شاه
|گرانمایگان برگرفتند راه
|چو مهراس داننده‌شان پیش رو
|گوی در خرد پیر و سالار نو
|ز هر چیز گنجی به پیش اندرون
|شمارش گذر کرده بر چند و چون
|بسی لابه و پند و نیکو سخن
|پشیمان ز گفتارهای کهن
|فرستاد با باژ و ساو گران
|گروگان ز خویشان و کنداوران
|چو مهراس گفتار قیصر شنید
|پدید آمد آن بند بد را کلید
|رسیدند نزدیک نوشین‌روان
|چو الماس کرده زبان با روان
|چو مهراس نزدیک کسری رسید
|برومی یکی آفرین گسترید
|تو گفتی ز تیزی وز راستی
|ستاره برآرد همی زآستی
|به کسری چنین گفت کای شهریار
|جهان را بدین ارجمندی مدار
|برومی تو اکنون و ایران تهیست
|همه مرز بی‌ارز و بی‌فرهیست
|هران گه که قیصر نباشد بروم
|نسنجد به یک پشه این مرز و بوم
|همه سودمندی ز مردم بود
|چو او گم شود مردمی گم بود
|گر این رستخیز از پی خواستست
|که آزرم و دانش بدو کاستست
|بیاوردم اکنون همه گنج روم
|که روشن‌روان بهتر از گنج و بوم
|چو بشنید زو این سخن شهریار
|دلش گشت خرم چو باغ بهار
|پذیرفت زو هرچ آورده بود
|اگر بدرهٔ زر و گر برده بود
|فرستادگان را ستایش گرفت
|بران نیکویها فزایش گرفت
|بدو گفت کای مرد روشن خرد
|نبرده کسی کو خرد پرورد
|اگر زر گردد همه خاک روم
|تو سنگی‌تری زان سرافزار بوم
|نهادند بر روم بر باژ و ساو
|پراگنده دینار ده چرم گاو
|وزان جایگه نالهٔ گاودم
|شنیدند و آواز رویینه خم
|جهاندار بیدار لشکر براند
|به شام آمد و روزگاری بماند
|بیاورد چندان سلیح و سپاه
|همان برده و بدره و تاج و گاه
|که پشت زمی را همی‌داد خم
|ز پیلان وز گنجهای درم
|ازان مرز چون رفتن آمدش رای
|به شیروی بهرام بسپرد جای
|بدو گفت کاین باژ قیصر بخواه
|مکن هیچ سستی به روز و به ماه
|ببوسید شیروی روی زمین
|همی‌خواند بر شهریار آفرین
|که بیدار دل باش و پیروزبخت
|مگر داد زرد این کیانی درخت
|تبیره برآمد ز درگاه شاه
|سوی اردن آمد درفش سپاه
|جهاندار کسری چو خورشید بود
|جهان را ازو بیم و امید بود
|برین سان رود آفتاب سپهر
|به یک دست شمشیر و یک دست مهر
|نه بخشایش آرد به هنگام خشم
|نه خشم آیدش روز بخشش به چشم
|چنین بود آن شاه خسرونژاد
|بیاراسته بد جهان را بداد
|اگر شاه دیدی وگر زیردست
|وگر پاکدل مرد یزدان‌پرست
|چنان دان که چاره نباشد ز جفت
|ز پوشیدن و خورد و جای نهفت
|اگر پارسا باشد و رای‌زن
|یکی گنج باشد براگنده زن
|بویژه که باشد به بالا بلند
|فروهشته تا پای مشکین کمند
|خردمند و هشیار و با رای و شرم
|سخن گفتنش خوب و آوای نرم
|برین سان زنی داشت پرمایه شاه
|به بالای سرو و به دیدار ماه
|بدین مسیحا بد این ماه‌روی
|ز دیدار او شهر پر گفت و گوی
|یکی کودک آمدش خورشید چهر
|ز ناهید تابنده‌تر بر سپهر
|ورا نامور خواندی نوش‌زاد
|نجستی ز ناز از برش تندباد
|ببالید برسان سرو سهی
|هنرمند و زیبای شاهنشهی
|چو دوزخ بدانست و راه بهشت
|عزیز و مسیح و ره زردهشت
|نیامد همی‌زند و استش درست
|دو رخ را به آب مسیحا بشست
|ز دین پدر کیش مادر گرفت
|زمانه بدو مانده اندر شگفت
|چنان تنگدل گشته زو شهریار
|که از گل نیامد جز از خار بار
|در کاخ و فرخنده ایوان او
|ببستند و کردند زندان او
|نشستنگهش جند شاپور بود
|از ایران وز باختر دور بود
|بسی بسته و پر گزندان بدند
|برین بهره با او به زندان بدند
|بدان گه که باز آمد از روم شاه
|بنالید زان جنبش و رنج راه
|چنان شد ز سستی که از تن بماند
|ز ناتندرستی باردن بماند
|کسی برد زی نوش‌زاد آگهی
|که تیره شد آن فر شاهنشهی
|جهانی پر آشوب گردد کنون
|بیارند هر سو به بد رهنمون
|جهاندار بیدار کسری بمرد
|زمان و زمین دیگری را سپرد
|ز مرگ پدر شاد شد نوش‌زاد
|که هرگز ورا نام نوشین مباد
|برین داستان زد یکی مرد پیر
|که گر شادی از مرگ هرگز ممیر
|پسر کو ز راه پدر بگذرد
|ستم‌کاره خوانیمش ار بی‌خرد
|اگر بیخ حنظل بود تر و خشک
|نشاید که بار آورد شاخ مشک
|چرا گشت باید همی زان سرشت
|که پالیزبانش ز اول بکشت
|اگر میل یابد همی سوی خاک
|ببرد ز خورشید وز باد و خاک
|نه زو بار باید که یابد نه برگ
|ز خاکش بود زندگانی و مرگ
|یکی داستان کردم از نوش‌زاد
|نگه کن مگر سر نپیچی ز داد
|اگر چرخ را کوش صدری بدی
|همانا که صدریش کسری بدی
|پسر سر چرا پیچد از راه اوی
|نشست که جوید ابر گاه اوی
|ز من بشنو این داستان سر به سر
|بگویم تو را ای پسر در بدر
|چو گفتار دهقان بیاراستم
|بدین خویشتن را نشان خواستم
|که ماند ز من یادگاری چنین
|بدان آفرین کو کند آفرین
|پس از مرگ بر من که گوینده‌ام
|بدین نام جاوید جوینده‌ام
|چنین گفت گویندهٔ پارسی
|که بگذشت سال از برش چار سی
|که هر کس که بر دادگر دشمنست
|نه مردم نژادست که آهرمنست
|هم از نوش‌زاد آمد این داستان
|که یاد آمد از گفته باستان
|چو بشنید فرزند کسری که تخت
|بپردخت زان خسروانی درخت
|در کاخ بگشاد فرزند شاه
|برو انجمن شد فراوان سپاه
|کسی کو ز بند خرد جسته بود
|به زندان نوشین‌روان بسته بود
|ز زندانها بندها برگرفت
|همه شهر ازو دست بر سر گرفت
|به شهر اندرون هرک ترسا بدند
|اگر جاثلیق ار سکوبا بدند
|بسی انجمن کرد بر خویشتن
|سواران گردنکش و تیغ‌زن
|فراز آمدندش تنی سی‌هزار
|همه نیزه‌داران خنجرگزار
|یکی نامه بنوشت نزدیک خویش
|ز قیصر چو آیین تاریک خویش
|که بر جندشاپور مهتر تویی
|هم‌آواز و هم‌کیش قیصر تویی
|همه شهر ازو پرگنهکار شد
|سر بخت برگشته بیدار شد
|خبر زین به شهر مداین رسید
|ازان که آمد از پور کسری پدید
|نگهبان مرز مداین ز راه
|سواری برافگند نزدیک شاه
|سخن هرچ بشنید با او بگفت
|چنین آگهی کی بود در نهفت
|فرستاده برسان آب روان
|بیامد به نزدیک نوشین‌روان
|بگفت آنچ بشنید و نامه بداد
|سخنها که پیدا شد از نوش‌زاد
|ازو شاه بشنید و نامه بخواند
|غمی گشت زان کار و تیره بماند
|جهاندار با موبد سرفراز
|نشست و سخن رفت چندی به راز
|چو گشت آن سخن بر دلش جای گیر
|بفمود تا نزد او شد دبیر
|یکی نامه بنوشت با داغ و درد
|پرآژنگ رخ لب پر از باد سرد
|نخستین بران آفرین گسترید
|که چرخ و زمان و زمین آفرید
|نگارندهٔ هور و کیوان و ماه
|فروزندهٔ فر و دیهیم و گاه
|ز خاشاک ناچیز تا شیر و پیل
|ز گرد پی مور تا رود نیل
|همه زیر فرمان یزدان بود
|وگر در دم سنگ و سندان بود
|نه فرمان او را کرانه پدید
|نه زو پادشاهی بخواهد برید
|بدانستم این نامهٔ ناپسند
|که آمد ز فرزند چندین گزند
|وزان پرگناهان زندان‌شکن
|که گشتند با نوش‌زاد انجمن
|چنین روز اگر چشم دارد کسی
|سزد گر نماند به گیتی بسی
|که جز مرگ را کس ز مادر نزاد
|ز کسری بر آغاز تا نوش‌زاد
|رها نیست از چنگ و منقار مرگ
|پی پشه و مور با پیل و کرگ
|زمین گر گشاده کند راز خویش
|بپیماید آغاز و انجام خویش
|کنارش پر از تاجداران بود
|برش پر ز خون سواران بود
|پر از مرد دانا بود دامنش
|پر از خوب رخ جیب پیراهنش
|چه افسر نهی بر سرت بر چه ترگ
|بدو بگذرد زخم پیکان مرگ
|گروهی که یارند با نوش‌زاد
|که جز مرگ کسری ندارند یاد
|اگر خود گذر یابی از روز بد
|به مرگ کسی شاه باشی سزد
|و دیگر که از مرگ شاهان داد
|نگیرد کسی یاد جز بدنژاد
|سر نوش‌زاد از خرد بازگشت
|چنین دیو با او هم‌آواز گشت
|نباشد برو پایدار این سخن
|برافراخت چون خواست آمد ببن
|نبایست کو نزد ما دستگاه
|بدین آگهی خیره کردی تباه
|اگر تخت گشتی ز خسرو تهی
|همو بود زیبای شاهنشهی
|چنین بود خود در خور کیش اوی
|سزاوار جان بداندیش اوی
|ازین بر دل اندیشه و باک نیست
|اگر کیش فرزند ما پاک نیست
|وزین کس که با او بهم ساختند
|وز آزرم ما دل بپرداختند
|وزان خواسته کو تبه کرد نیز
|همی بر دل ما نسنجد به چیز
|بداندیش و بیکار و بدگوهرند
|بدین زیردستی نه اندر خورند
|ازین دست خوارست بر ما سخن
|ز کردار ایشان تو دل بد مکن
|مرا بیم و باک از جهانداورست
|که از دانش برتو ران برترست
|نباید که شد جان ما بی‌سپاس
|به نزدیک یزدان نیکی‌شناس
|مرا داد پیروزی و فرهی
|فزونی و دیهیم شاهنشهی
|سزای دهش گر نیایش بدی
|مرا بر فزونی فزایش بدی
|گر از پشت من رفت یک قطره آب
|به جای دگر یافته جای خواب
|چو بیدار شد دشمن آمد مرا
|بترسم که رنج از من آمد مرا
|وگر گاه خشم جهاندار نیست
|مرا از چنین کار تیمار نیست
|وزان کس که با او شدند انجمن
|همه زار و خوارند بر چشم من
|وزان نامه کز قیصر آمد بدوی
|همی آب تیره درآمد به جوی
|ازان کو هم‌آواز و هم کیش اوست
|گمانند قیصر بتن خویش اوست
|کسی را که کوتاه باشد خرد
|بدین نیاکان خود ننگرد
|گران بی‌خرد سر بپیچد ز داد
|به دشنام او لب نباید گشاد
|که دشنام او ویژه دشنام ماست
|کجا از پی و خون و اندام ماست
|تو لشکر بیارای و بر ساز جنگ
|مدارا کن اندر میان با درنگ
|ور ای دون که تنگ اندر آید سخن
|به جنگ اندرون هیچ تندی مکن
|گرفتنش بهتر ز کشتن بود
|مگرش از گنه بازگشتن بود
|از آبی کزو سرو آزاد رست
|سزد گر نباید بدو خاک شست
|وگر خوار گیرد تن ارجمند
|به پستی نهد روی سرو بلند
|سرش برگراید ز بالین ناز
|مدار ایچ ازو گرز و شمشیر باز
|گرامی که خواری کند آرزوی
|نشاید جدا کرد او را ز خوی
|یکی ارجمندی بود کشته خوار
|چو با شاه گیتی کند کارزار
|تواز کشتن او مدار ایچ باک
|چوخون سرخویش گیرد به خاک
|سوی کیش قیصر گراید همی
|ز دیهیم ما سر بتابدهمی
|عزیزی بود زار و خوار و نژند
|گزیده به شاهی ز چرخ بلند
|بدین داستان زد یکی مهرنوش
|پرستار با هوش و پشمینه پوش
|که هرکو به مرگ پدر گشت شاد
|ورا رامش و زندگانی مباد
|تو از تیرگی روشنایی مجوی
|که با آتش آب اندر آید به جوی
|نه آسانیی دید بی رنج کس
|که روشن زمانه برینست و بس
|تو با چرخ گردان مکن دوستی
|که‌گه مغز اویی و گه پوستی
|چه جویی زکردار او رنگ و بوی
|بخواهد ربودن چو به نمود روی
|بدان گه بود بیم رنج و گزند
|که گردون گردان برآرد بلند
|سپاهی که هستند با نوش زاد
|کجا سر به پیچند چندین ز داد
|تو آن را جز از باد و بازی مدان
|گزاف زنان بود و رای بدان
|هران کس که ترساست از لشکرش
|همی از پی کیش پیچد سرش
|چنینست کیش مسیحا که دم
|زنی تیز و گردد کسی زو دژم
|نه پروای رای مسیحابود
|به فرجام خصمش چلیپا بود
|دگر هرکه هست از پراگندگان
|بدآموز و بدخواه و از بندگان
|از ایشان یکی برتری رای نیست
|دم باد با رای ایشان یکیست
|به جنگ ار گرفته شود نوش‌زاد
|برو زین سخنها مکن هیچ یاد
|که پوشیده رویان او در نهان
|سرآرند برخویشتن بر زمان
|هم ایوان او ساز زندان اوی
|ابا آنک بردند فرمان اوی
|در گنج یک سر بدو برمبند
|وگر چه چنین خوار شد ارجمند
|ز پوشیده رویان و از خوردنی
|ز افگندنی هم ز گستردنی
|برو هیچ تنگی نباید به چیز
|نباید که چیزی نیابد به نیز
|وزین مرزبانان ایرانیان
|هران کس که بستند با او میان
|چو پیروز گردی مپیچان سخن
|میانشان به خنجر به دو نیم کن
|هران کس که او دشمن پادشاست
|به کام نهنگش سپاری رواست
|جزان هرک ما را به دل دشمنست
|ز تخم جفا پیشه آهرمنست
|ز ما نیکوییها نگیرند یاد
|تو را آزمایش بس ازنوش زاد
|ز نظاره هرکس که دشنام داد
|زبانش بجنبید بر نوش زاد
|بران ویژه دشنام ما خواستند
|به هنگام بدگفتن آراستند
|مباش اندرین نیزهمداستان
|که بدخواه راند چنین داستان
|گراو بی هنرشد هم ازپشت ماست
|دل ما برین راستی برگواست
|زبان کسی کو ببد کرد یاد
|وزو بود بیداد برنوش زاد
|همه داغ کن برسر انجمن
|مبادش زبان ومبادش دهن
|کسی کو بجوید همی روزگار
|که تا سست گردد تن شهریار
|به کار آورد کژی و دشمنی
|بداندیشی و کیش آهرمنی
|بدین پادشاهی نباشد رواست
|که فر و سر و افسر و چهر ماست
|نهادند برنامه بر مهر شاه
|فرستاده برگشت پویان به راه
|چو از ره سوی رام برزین رسید
|بگفت آنچ از شاه کسری شنید
|چو آن گفته شد نامه او بداد
|به فرمان که فرمود با نوش زاد
|سپه کردن و جنگ را ساختن
|وز آزرم او مغز پرداختن
|چوآن نامه برخواند مرد کهن
|شنید از فرستاده چندی سخن
|بدانگه که خیزد خروش خروس
|ز درگاه برخاست آوای کوس
|سپاهی بزرگ از مداین برفت
|بشد رام برزین سوی جنگ تفت
|پس آگاهی آمد سوی نوش‌زاد
|سپاه انجمن کرد و روزی بداد
|همه جاثلیقان و به طریق روم
|که بودند زان مرز آبادبوم
|سپهدار شماس پیش اندرون
|سپاهی همه دست شسته به خون
|برآمد خروش از در نوش‌زاد
|بجنبید لشکر چو دریا ز باد
|به هامون کشیدند یکسر ز شهر
|پر از جنگ سر دل پر از کین و زهر
|چو گرد سپه رام برزین بدید
|بزد نای رویین وصف بر کشید
|ز گرد سواران جوشنوران
|گراییدن گرزهای گران
|دل سنگ خارا همی‌بردرید
|کسی روی خورشید تابان ندید
|به قلب سپاه اندرون نوش‌زاد
|یکی ترگ رومی به سر برنهاد
|سپاهی بد از جاثلقیان روم
|که پیدا نبد از پی نعل بوم
|تو گفتی مگر خاک جوشان شدست
|هوا بر سر او خروشان شدست
|زره دار گردی بیامد دلیر
|کجا نام اوبود پیروز شیر
|خروشید کای نامور نوش‌زاد
|سرت را که پیچید چونین ز داد
|بگشتی ز دین کیومرثی
|هم از راه هوشنگ و طهمورثی
|مسیح فریبنده خود کشته شد
|چو از دین یزدان سرش گشته شد
|ز دین آوران کین آنکس مجوی
|کجا کارخود را ندانست روی
|اگر فر یزدان برو تافتی
|جهود اندرو راه کی یافتی
|پدرت آن جهاندار آزادمرد
|شنیدی که با روم و قیصر چه کرد
|تو با او کنون جنگ سازی همی
|سرت به آسمان برفرازی همی
|بدین چهرچون ماه و این فرو برز
|برین یال و کتف و برین دست و گرز
|نبینم خرد هیچ نزدیک تو
|چنین خیره شد جان تاریک تو
|دریغ آن سرو تاج و نام و نژاد
|که اکنون همی‌داد خواهی به باد
|تو با شاه کسری بسنده نه‌ای
|وگر پیل و شیر دمنده نه‌ای
|چو دست و عنان توای شهریار
|بایوان شاهان ندیدم نگار
|چو پای و رکیب تو و یال تو
|چنین شورش و دست و کوپال تو
|نگارندهٔ چین نگاری ندید
|زمانه چو تو شهریاری ندید
|جوانی دل شاه کسری مسوز
|مکن تیره این آب گیتی‌فروز
|پیاده شو از باره زنهار خواه
|به خاک افگن این گرز و رومی کلاه
|اگر دور از ایدر یکی باد سرد
|نشاند بروی تو بر تیره گرد
|دل شهریار از تو بریان شود
|ز روی تو خورشید گریان شود
|به گیتی همه تخم زفتی مکار
|ستیزه نه خوب آید از شهریار
|گر از رای من سر به یک سو بری
|بلندی گزینی و کنداوری
|بسی پند پیروز یاد آیدت
|سخن هی ابد گوی یاد آیدت
|چنین داد پاسخ ورانوش‌زاد
|که‌ای پیر فرتوت سر پر ز باد
|ز لشکر مرا زینهاری مخواه
|سرافراز گردان و فرزند شاه
|مرا دین کسری نباید همی
|دلم سوی مادر گراید همی
|که دین مسیحاست آیین اوی
|نگردم من از فره و دین اوی
|مسیحای دین دار اگرکشته شد
|نه فر جهاندار ازو گشته شد
|سوی پاک یزدان شد آن رای پاک
|بلندی ندید اندرین تیره خاک
|اگرمن شوم کشته زان باک نیست
|کجا زهر مرگست و تریاک نیست
|بگفت این سخن پیش پیروز پیر
|بپوشید روی هوا را بتیر
|برفتند گردان لشکر ز جای
|خروش آمد از کوس وز کرنای
|سپهبد چوآتش برانگیخت اسب
|بیامد بکردار آذر گشسب
|چپ لشکر شاه ایران ببرد
|به پیش سپه در نماند ایچ گرد
|فراوان ز مردان لشکر بکشت
|ازان کار شد رام برزین درشت
|بفرمود تا تیرباران کنند
|هوا چون تگرگ بهاران کنند
|بگرد اندرون خسته شد نوش‌زاد
|بسی کرد از پند پیروز یاد
|بیامد به قلب سپه پر ز درد
|تن از تیر خسته رخ از درد زرد
|چنین گفت پیش دلیران روم
|که جنگ پدر زار و خوارست و شوم
|بنالید و گریان سقف را بخواند
|سخن هرچ بودش به دل در براند
|بدو گفت کین روزگارم دژم
|ز من بر من آورد چندین ستم
|کنون چون به خاک اندر آید سرم
|سواری برافگن بر مادرم
|بگویش که شد زین جهان نوش‌زاد
|سرآمدبدو روز بیداد و داد
|تو از من مگر دل نداری به رنج
|که اینست رسم سرای سپنج
|مرا بهره اینست زین تیره روز
|دلم چون بدی شاد و گیتی‌فروز
|نزاید جز از مرگ را جانور
|اگر مرگ دانی غم من مخور
|سر من ز کشتن پر از دود نیست
|پدر بتر از من که خشنود نیست
|مکن دخمه و تخت و رنج دراز
|به رسم مسیحا یکی گور ساز
|نه کافور باید نه مشک و عبیر
|که من زین جهان کشته گشتم بتیر
|بگفت این و لب را بهم برنهاد
|شد آن نامور شیردل نوش‌زاد
|چو آگاه شد لشکر از مرگ شاه
|پراگنده گشتند زان رزمگاه
|چو بشنید کو کشته شد پهلوان
|غریوان به بالین او شد دوان
|ازان رزمگه کس نکشتند نیز
|نبودند شاد و نبردند چیز
|و را کشته دیدند و افگنده خوار
|سکوبای رومی سرش بر کنار
|همه رزمگه گشت زو پر خروش
|دل رام برزین پر از درد و جوش
|زاسقف بپرسید کزنوش زاد
|از اندرز شاهی چه داری به یاد
|چنین داد پاسخ که جز مادرش
|برهنه نباید که بیند برش
|تن خویش چون دید خسته به تیر
|ستودان نفرمود و مشک و عبیر
|نه افسر نه دیبای رومی نه تخت
|چو از بندگان دید تاریک بخت
|برسم مسیحا کنون مادرش
|کفن سازد و گور و هم چادرش
|کنون جان او با مسیحا یکیست
|همانست کاین خسته بردار نیست
|مسیحی بشهر اندرون هرک بود
|نبد هیچ ترسای رخ ناشخود
|خروش آمد از شهروز مرد و زن
|که بودند یک سر شدند انجمن
|تن شهریار دلیر و جوان
|دل و دیده شاه نوشین‌روان
|به تابوتش از جای برداشتند
|سه فرسنگ بر دست بگذاشتند
|چوآگاه شد زان سخن مادرش
|به خاک اندرآمد سر و افسرش
|ز پرده برهنه بیامد به راه
|برو انجمن گشته بازارگاه
|سراپرده‌ای گردش اندر زدند
|جهانی همه خاک بر سر زدند
|به خاکش سپردند و شد نوش‌زاد
|ز باد آمد و ناگهان شد به باد
|همه جند شاپور گریان شدند
|ز درد دل شاه بریان شدند
|چه پیچی همی خیره در بند آز
|چودانی که ایدر نمانی دراز
|گذرجوی و چندین جهان را مجوی
|گلش زهر دارد به سیری مبوی
|مگردان سرازدین وز راستی
|که خشم خدای آورد کاستی
|چو این بشنوی دل زغم بازکش
|مزن بر لبت بر ز تیمار تش
|گرت هست جام می‌زرد خواه
|به دل خرمی را مدان از گناه
|نشاط وطرب جوی وسستی مکن
|گزافه مپرداز مغزسخن
|اگر در دلت هیچ حب علیست
|تو را روز محشر به خواهش ولیست
|نگر خواب را بیهده نشمری
|یکی بهره دانی ز پیغمبری
|به ویژه که شاه جهان بیندش
|روان درخشنده بگزیندش
|ستاره زند رای با چرخ و ماه
|سخنها پراگنده کرده به راه
|روانهای روشن ببیند به خواب
|همه بودنیها چوآتش برآب
|شبی خفته بد شاه نوشین روان
|خردمند و بیدار و دولت جوان
|چنان دید درخواب کز پیش تخت
|برستی یکی خسروانی درخت
|شهنشاه را دل بیاراستی
|می‌و رود و رامشگران خواستی
|بر او بران گاه آرام و ناز
|نشستی یکی تیزدندان گراز
|چو بنشست می خوردن آراستی
|وزان جام نوشین‌روان خواستی
|چوخورشید برزد سر از برج گاو
|ز هر سو برآمد خروش چگاو
|نشست از بر تخت کسری دژم
|ازان دیده گشته دلش پر ز غم
|گزارندهٔ خواب را خواندند
|ردان را ابر گاه بنشاندند
|بگفت آن کجا دید در خواب شاه
|بدان موبدان نماینده راه
|گزارندهٔ خواب پاسخ نداد
|کزان دانش او را نبد هیچ یاد
|به نادانی آنکس که خستو شود
|ز فام نکوهنده یک سو شود
|ز داننده چون شاه پاسخ نیافت
|پراندیشه دل را سوی چاره تافت
|فرستاد بر هر سویی مهتری
|که تا باز جوید ز هر کشوری
|یکی بدره با هر یکی یار کرد
|به برگشتن امید بسیار کرد
|به هر بدره‌ای بد درم ده هزار
|بدان تاکند در جهان خواستار
|گزارنده خواب دانا کسی
|به هر دانشی راه جسته بسی
|که بگزارد این خواب شاه جهان
|نهفته بر آرد ز بند نهان
|یکی بدره آگنده او را دهند
|سپاسی به شاه جهان برنهند
|به هر سو بشد موبدی کاردان
|سواری هشیوار بسیار دان
|یکی از ردان نامش آزادسرو
|ز درگاه کسری بیامد به مرو
|بیامد همه گرد مرو او بجست
|یکی موبدی دید بازند و است
|همی کودکان را بیاموخت زند
|به تندی و خشم و ببانگ بلند
|یکی کودکی مهتر ایدر برش
|پژوهنده زند وا ستا سرش
|همی‌خواندندیش بوزرجمهر
|نهاده بران دفتر از مهر چهر
|عنانرا بپیچید موبد ز راه
|بیامد بپرسید زو خواب شاه
|نویسنده گفت این نه کارمنست
|زهر دانشی زند یارمنست
|ز موبد چو بشنید بوزرجمهر
|بدو داد گوش و بر افروخت چهر
|باستاد گفت این شکارمنست
|گزاریدن خواب کارمنست
|یکی بانگ برزد برو مرد است
|که تو دفتر خویش کردی درست
|فرستاده گفت ای خردمند مرد
|مگر داند او گرد دانا مگرد
|غمی شد ز بوزرجمهر اوستاد
|بگوی آنچ داری بدو گفت یاد
|نگویم من این گفت جز پیش شاه
|بدانگه که بنشاندم پیش گاه
|بدادش فرستاده اسب و درم
|دگر هرچ بایستش از بیش و کم
|برفتند هر دو برابر ز مرو
|خرامان چو زیر گل اندر تذرو
|چنان هم گرازان و گویان ز شاه
|ز فرمان وز فر وز تاج و گاه
|رسیدند جایی کجا آب بود
|چو هنگامه خوردن و خواب بود
|به زیر درختی فرود آمدند
|چوچیزی بخوردند و دم بر زدند
|بخفت اندران سایه بوزرجمهر
|یکی چادر اندرکشیده به چهر
|هنوز این گرانمایه بیدار بود
|که با او به راه اندرون یار بود
|نگه کرد و پیسه یکی مار دید
|که آن چادر از خفته اندر کشید
|ز سر تا به پایش ببویید سخت
|شد ازپیش اونرم سوی درخت
|چو مار سیه بر سر دار شد
|سر کودک از خواب بیدار شد
|چو آن اژدها شورش او شنید
|بران شاخ باریک شد ناپدید
|فرستاده اندر شگفتی بماند
|فراوان برو نام یزدان بخواند
|به دل گفت کین کودک هوشمند
|بجایی رسد در بزرگی بلند
|وزان بیشه پویان به راه آمدند
|خرامان به نزدیک شاه آمدند
|فرستاده از پیش کودک برفت
|برتخت کسری خرامید تفت
|بدو گفت کای شاه نوشین‌روان
|تویی خفته بیدار و دولت جوان
|برفتم ز درگاه شاها به مرو
|بگشتم چو اندر گلستان تذرو
|ز فرهنگیان کودکی یافتم
|بیاوردم و تیز بشتافتم
|بگفت آن سخن کزلب او شنید
|ز مار سیاه آن شگفتی که دید
|جهاندار کسری ورا پیش خواند
|وزان خواب چندی سخنها براند
|چوبشنید دانا ز نوشین روان
|سرش پرسخن گشت و گویا زبان
|چنین داد پاسخ که در خان تو
|میان بتان شبستان تو
|یکی مرد برناست کز خویشتن
|به آرایش جامه کردست زن
|ز بیگانه پردخته کن جایگاه
|برین رای ما تا نیابند راه
|بفرمای تا پیش تو بگذرند
|پی خویشتن بر زمین بسپرند
|بپرسیم زان ناسزای دلیر
|که چون اندر آمد به بالین شیر
|ز بیگانه ایوانش پردخت کرد
|درکاخ شاهنشهی سخت کرد
|بتان شبستان آن شهریار
|برفتند پر بوی و رنگ و نگار
|سمن بوی خوبان با ناز و شرم
|همه پیش کسری برفتند نرم
|ندیدند ازین سان کسی در میان
|برآشفت کسری چو شیر ژیان
|گزارنده گفت این نه اندر خورست
|غلامی میان زنان اندرست
|شمن گفت رفتن بافزون کنید
|رخ از چادر شرم بیرون کنید
|دگر باره بر پیش بگذاشتند
|همه خواب را خیره پنداشتند
|غلامی پدید آمد اندر میان
|به بالای سرو و بچهر کیان
|تنش لرز لرزان به کردار بید
|دل از جان شیرین شده نا امید
|کنیزک بدان حجره هفتاد بود
|که هر یک به تن سرو آزاد بود
|یکی دختری مهتر چاج بود
|به بالای سرو و ببر عاج بود
|غلامی سمن پیکر و مشک‌بوی
|به خان پدر مهربان بد بدوی
|بسان یکی بنده در پیش اوی
|به هر جا که رفتی بدی خویش اوی
|بپرسید ز و گفت کین مرد کیست
|کسی کو چنین بنده پرورد کیست
|چنین برگزیدی دلیر و جوان
|میان شبستان نوشین‌روان
|چنین گفت زن کین ز من کهترست
|جوانست و با من ز یک مادرست
|چنین جامه پوشید کز شرم شاه
|نیارست کردن به رویش نگاه
|برادر گر از تو بپوشید روی
|ز شرم توبود آن بهانه مجوی
|چو بشنید این گفته نوشین‌روان
|شگفت آمدش کار هر دو جوان
|برآشفت زان پس به دژخیم گفت
|که این هر دو در خاک باید نهفت
|کشنده ببرد آن دو تن را دوان
|پس پردهٔ شاه نوشین‌روان
|برآویختشان درشبستان شاه
|نگونسار پرخون و تن پر گناه
|گزارندهٔ خواب را بدره داد
|ز اسب وز پوشیدنی بهره داد
|فرومانده از دانش او شگفت
|ز گفتارش اندازه‌ها برگرفت
|نوشتند نامش به دیوان شاه
|بر موبدان نماینده راه
|فروزنده شد نام بوزرجمهر
|بدو روی بنمود گردان سپهر
|همی روز روزش فزون بود بخت
|بدو شادمان بد دل شاه سخت
|دل شاه کسری پر از داد بود
|به دانش دل ومغزش آباد بود
|بدرگاه بر موبدان داشتی
|ز هر دانشی بخردان داشتی
|همیشه سخن گوی هفتاد مرد
|به درگاه بودی بخواب و بخورد
|هرانگه که پردخته گشتی ز کار
|ز داد و دهش وز می و میگسار
|زهر موبدی نوسخن خواستی
|دلش را بدانش بیاراستی
|بدانگاه نو بود بوزرجمهر
|سراینده وزیرک وخوب چهر
|چنان بدکزان موبدان و ردان
|ستاره شناسان و هم بخردان
|همی دانش آموخت و اندر گذشت
|و زان فیلسوفان سرش برگذشت
|چنان بد که بنشست روزی بخوان
|بفرمود کاین موبدان را بخوان
|که باشند دانا و دانش پذیر
|سراینده و باهش و یاد گیر
|برفتند بیداردل موبدان
|زهر دانشی راز جسته ردان
|چو نان خورده شد جام می‌خواستند
|به می جان روشن بیاراستند
|بدانندگان شاه بیدار گفت
|که دانش گشاده کنید از نهفت
|هران کس که دارد به دل دانشی
|بگوید مرا زو بود رامشی
|ازیشان هران کس که دانا بدند
|بگفتن دلیر و توانا بدند
|زبان برگشادند برشهریار
|کجا بود داننده را خواستار
|چو بوزرجمهر آن سخنها شنید
|بدانش نگه کردن شاه دید
|یکی آفرین کرد و بر پای خاست
|چنین گفت کای داور داد و راست
|زمین بنده تاج وتخت تو باد
|فلک روشن از روی و بخت تو باد
|گر ای دون که فرمان دهی بنده را
|که بگشاید از بند گوینده را
|بگویم و گر چند بی‌مایه‌ام
|بدانش در از کمترین پایه‌ام
|نکوهش نباشد که دانا زبان
|گشاده کند نزد نوشین‌روان
|نگه کرد کسری بداننده گفت
|که دانش چرا باید اندر نهفت
|چوان برزبان پادشاهی نمود
|ز گفتار او روشنایی فزود
|بدو گفت روشن روان آنکسی
|که کوتاه گوید به معنی بسی
|کسی را که مغزش بود پرشتاب
|فراوان سخن باشد و دیر یاب
|چو گفتار بیهوده بسیار گشت
|سخن گوی در مردمی خوارگشت
|هنرجوی و تیمار بیشی مخور
|که گیتی سپنجست و ما بر گذر
|همه روشنیهای تو راستیست
|ز تاری وکژی بباید گریست
|دل هرکسی بندهٔ آرزوست
|وزو هر یکی را دگرگونه خوست
|سر راستی دانش ایزدست
|چو دانستیش زو نترسی بدست
|خردمند ودانا و روشن روان
|تنش زین جهانست وجان زان جهان
|هران کس که در کار پیشی کند
|همه رای وآهنگ بیشی کند
|بنایافت رنجه مکن خویشتن
|که تیمارجان باشد و رنج تن
|ز نیرو بود مرد را راستی
|ز سستی دروغ آید وکاستی
|ز دانش چوجان تو را مایه نیست
|به از خامشی هیچ پیرایه نیست
|چو بردانش خویش مهرآوری
|خرد را ز تو بگسلد داوری
|توانگر بود هر کرا آز نیست
|خنک بنده کش آز انباز نیست
|مدارا خرد را برادر بود
|خرد بر سر جان چو افسر بود
|چو دانا تو را دشمن جان بود
|به از دوست مردی که نادان بود
|توانگر شد آنکس که خشنود گشت
|بدو آز و تیمار او سود گشت
|بموختن گر فروتر شوی
|سخن را ز دانندگان بشنوی
|به گفتار گرخیره شد رای مرد
|نگردد کسی خیره همتای مرد
|هران کس که دانش فرامش کند
|زبان را به گفتار خامش کند
|چوداری بدست اندرون خواسته
|زر و سیم و اسبان آراسته
|هزینه چنان کن که بایدت کرد
|نشاید گشاد و نباید فشرد
|خردمند کز دشمنان دور گشت
|تن دشمن او را چو مزدور گشت
|چو داد تن خویشتن داد مرد
|چنان دان که پیروز شد در نبرد
|مگو آن سخن کاندرو سود نیست
|کزان آتشت بهره جز دود نیست
|میندیش ازان کان نشاید بدن
|نداند کس آهن به آب آژدن
|فروتن بود شه که دانا بود
|به دانش بزرگ و توانا بود
|هر آنکس که او کردهٔ کردگار
|بداند گذشت از بد روزگار
|پرستیدن داور افزون کند
|ز دل کاوش دیو بیرون کند
|بپرهیزد از هرچ ناکردنیست
|نیازارد آن را که نازردنیست
|به یزدان گراییم فرجام کار
|که روزی ده اویست و پروردگار
|ازان خوب گفتار بوزرجمهر
|حکیمان همه تازه کردند چهر
|یکی انجمن ماند اندر شگفت
|که مرد جوان آن بزرگی گرفت
|جهاندار کسری درو خیره ماند
|سرافراز روزی دهان را بخواند
|بفرمود تا نام او سر کنند
|بدانگه که آغاز دفتر کنند
|میان مهان بخت بوزرجمهر
|چو خورشید تابنده شد بر سپهر
|ز پیش شهنشاه برخاستند
|برو آفرینی نو آراستند
|بپرسش گرفتند زو آنچ گفت
|که مغز ودلش باخرد بود جفت
|زبان تیز بگشاد مرد جوان
|که پاکیزه دل بود و روشن‌روان
|چنین گفت کز خسرو دادگر
|نپیچید باید به اندیشه سر
|کجا چون شبانست ما گوسفند
|و گر ما زمین او سپهر بلند
|نشاید گذشتن ز پیمان اوی
|نه پیچیدن از رای و فرمان اوی
|بشادیش باید که باشیم شاد
|چو داد زمانه بخواهیم داد
|هنرهاش گسترده اندرجهان
|همه راز او داشتن درنهان
|مشو با گرامیش کردن دلیر
|کزآتش بترسد دل نره شیر
|اگر کوه فرمانش دارد سبک
|دلش خیره خوانیم و مغزش تنک
|همه بد ز شاهست و نیکی زشاه
|کزو بند و چاهست و هم تاج و گاه
|سرتاجور فر یزدان بود
|خردمند ازو شاد وخندان بود
|ازآهرمنست آن کزو شاد نیست
|دل و مغزش از دانش آباد نیست
|شنیدند گفتار مرد جوان
|فروبست فرتوت را زو زبان
|پراگنده گشتند زان انجمن
|پر از آفرین روز و شبشان دهن
|دگر هفته روشن دل شهریار
|همی‌بود داننده را خواستار
|دل از کار گیتی به یکسو کشید
|کجا خواست گفتار دانا شنید
|کسی کو سرافراز درگاه بود
|به دانندگی درخور شاه بود
|برفتند گویندگان سخن
|جوان و جهاندیده مرد کهن
|سرافراز بوزرجمهرجوان
|بشد باحکیمان روشن‌روان
|حکیمان داننده و هوشمند
|رسیدند نزدیک تخت بلند
|نهادند رخ سوی بوزرجمهر
|که کسری همی زو برافروخت چهر
|ازیشان یکی بود فرزانه‌تر
|بپرسید ازو از قضا و قدر
|که انجام و فرجام چونین سخن
|چه گونه‌است و این برچه آید ببن
|چنین داد پاسخ که جوینده مرد
|دوان وشب و روز با کار کرد
|بود راه روزی برو تارو تنگ
|بجوی اندرون آب او با درنگ
|یکی بی هنر خفته بر تخت بخت
|همی گل فشاند برو بر درخت
|چنینست رسم قضا و قدر
|ز بخشش نیابی به کوشش گذر
|جهاندار دانا و پروردگار
|چنین آفرید اختر روزگار
|دگرگفت کان چیز کافزون ترست
|کدامست و بیشی که را در خورست
|چنین گفت کان کس که داننده تر
|به نیکی کرا دانش آید ببر
|دگرگفت کز ما چه نیکوترست
|ز گیتی کرانیکویی درخورست
|چنین داد پاسخ که آهستگی
|کریمی وخوبی وشایستگی
|فزونتر بکردن سرخویش پست
|ببخشد نه از بهر پاداش دست
|بکوشد بجوید بگرد جهان
|خرامد به هنگام با همرهان
|دگر گفت کاندر خردمند مرد
|هنرچیست هنگام ننگ و نبرد
|چنین گفت کان کس که آهوی خویش
|ببیند بگرداند آیین وکیش
|بپرسید دیگر که در زیستن
|چه سازی که کمتر بود رنج تن
|چنین داد پاسخ که گر با خرد
|دلش بردبارست رامش برد
|بداد وستد در کند راستی
|ببندد در کژی و کاستی
|ببخشد گنه چون شود کامکار
|نباشد سرش تیز و نا بردبار
|بپرسید دیگر که از انجمن
|نگهبان کدامست برخویشتن
|چنین گفت کان کو پس آرزوی
|نرفت از کریمی وز نیک خوی
|دگر کو بسستی نشد پیش کار
|چو دید او فزونی بدروزگار
|دگرگفت کزبخشش نیک‌خوی
|کدامست نیکوتر از هر دو سوی
|کجا در دو گیتیش بارآورد
|بسالی دو بارش بهارآورد
|چنین گفت کان کس که با خواسته
|ببخشش کند جانش آراسته
|وگر بر ستاننده آرد سپاس
|ز بخشنده بازارگانی شناس
|دگر گفت کز مرد پیرایه چیست
|وزان نیکوییها گرانمایه چیست
|چنین داد پاسخ که بخشنده مرد
|کجا نیکویی با سزاوار کرد
|ببالد به کردار سرو بلند
|چو بالید هرگز نباشد نژند
|وگر ناسزا را بسایی به مشک
|نبوید نروید گل از خار خشک
|سخن پرسی از گنگ گر مرد کر
|به بار آید ورای ناید ببر
|یکی گفت کاندر سرای سپنج
|نباشد خردمند بی‌درد و رنج
|چه سازیم تا نام نیک آوریم
|درآغاز فرجام نیک آوریم
|بدو گفت شو دور باش از گناه
|جهان را همه چون تن خویش خواه
|هران چیزکانت نیاید پسند
|تن دوست و دشمن دران برمبند
|دگرگفت کوشش ز اندازه بیش
|چن گویی کزین دوکدامست پیش
|چنین داد پاسخ که اندر خرد
|جز اندیشه چیزی نه اندر خورد
|بکوشی چو در پیش کار آیدت
|چوخواهی که رنجی به بار آیدت
|سزای ستایش دگر گفت کیست
|اگر برنکوهیده باید گریست
|چنین گفت کان کو به یزدان پاک
|فزون دارد امید و هم بیم و باک
|دگر گفت کای مرد روشن‌خرد
|ز گردون چه بر سر همی‌بگذرد
|کدامست خوشتر مرا روزگار
|ازین برشده چرخ ناپایدار
|سخن گوی پاسخ چنین داد باز
|که هرکس که گشت ایمن و بی‌نیاز
|به خوبی زمانه ورا داد داد
|سزد گر نگیری جز از داد یاد
|بپرسید دیگر که دانش کدام
|به گیتی که باشیم زو شادکام
|چنین گفت کان کو بود بردبار
|به نزدیک اومرد بی‌شرم خوار
|دگر گفت کان کو نجوید گزند
|ز خوها کدامش بود سودمند
|بگفت آنک مغزش نجوشد زخشم
|بخوابد بخشم از گنهکار چشم
|دگر گفت کان چیست ای هوشمند
|که آید خردمند را آن پسند
|چنین گفت کان کو بود پر خرد
|ندارد غم آن کزو بگذرد
|وگر ارجمندی سپارد به خاک
|نبندد دل اندر غم و درد پاک
|دگر کو ز نادیدنیها امید
|چنان بگسلد دل چو از باد بید
|دگر گفت بد چیست بر پادشای
|کزو تیره گردد دل پارسای
|چنین داد پاسخ که بر شهریار
|خردمند گوید که آهو چهار
|یکی آنک ترسد ز دشمن به جنگ
|و دیگر که دارد دل از بخش تنگ
|دگر آنک رای خردمند مرد
|به یک سو نهد روز ننگ و نبرد
|چهارم که باشد سرش پرشتاب
|نجوید به کار اندر آرام و خواب
|بپرسید دیگر که بی عیب کیست
|نکوهیدن آزادگان را بچیست
|چنین گفت کین رابه بخشیم راست
|که جان وخرد درسخن پادشاست
|گرانمایگان را فسون ودروغ
|به کژی و بیداد جستن فروغ
|میانه بو د مرد کنداوری
|نکوهشگر و سر پر از داوری
|منش پستی وکام برپادشا
|به بیهوده خستن دل پارسا
|زبان راندن و دیده بی‌آب شرم
|گزیدن خروش اندر آواز نرم
|خردمند مردم که دارد روا
|خرد دور کردن ز بهر هوا
|بپرسید دیگر یکی هوشمند
|که اندرجهان چیست آن بی‌گزند
|چنین داد پاسخ او کز نخست
|درپاک یزدان بدانست وجست
|کزویت سپاس و بدویت پناه
|خداوند روز و شب و هور و ماه
|دل خویش راآشکار و نهان
|سپردن به فرمان شاه جهان
|تن خویشتن پروریدن به ناز
|برو سخت بستن در رنج وآز
|نگه داشتن مردم خویش را
|گسستن تن از رنج درویش را
|سپردن به فرهنگ فرزند خرد
|که گیتی بنادان نشاید سپرد
|چوفرمان پذیرنده باشد پسر
|نوازنده باید که باشد پدر
|بپرسید دیگر که فرزند راست
|به نزد پدر جایگاهش کجاست
|چنین داد پاسخ که نزد پدر
|گرامی چوجانست فرخ پسر
|پس ازمرگ نامش بماند به جای
|ازیرا پسرخواندش رهنمای
|بپرسید دیگر که ازخواسته
|که دانی که دارد دل آراسته
|چنین داد پاسخ که مردم به چیز
|گرامیست وز چیز خوارست نیز
|نخست آنکه یابی بدو آرزوی
|ز هستیش پیدا کنی نیک‌خوی
|وگر چون بباید نیاری به کار
|همان سنگ وهم گوهر شاهوار
|دگر گفت با تاج و نام بلند
|کرا خوانی از خسروان سودمند
|چنین داد پاسخ کزان شهریار
|که ایمن بود مرد پرهیزکار
|وز آواز او بدهراسان بود
|زمین زیر تختش تن آسان بود
|دگر گفت مردم توانگر بچیست
|به گیتی پر از رنج و درویش کیست
|چنین گفت آنکس که هستش بسند
|ببخش خداوند چرخ بلند
|کسی را کجا بخت انباز نیست
|بدی در جهان بتر از آز نیست
|ازو نامداران فروماندند
|همه همزبان آفرین خواندند
|چو یک هفته بگذشت هشتم پگاه
|نشست از بر تخت پیروز شاه
|بخواند آنکسی راکه دانا بدند
|به گفتار ودانش توانا بدند
|بگفتند هرگونه‌ای هرکسی
|همانا پسندش نیامد بسی
|چنین گفت کسری به بوزرجمهر
|که از چادر شرم بگشای چهر
|سخن گوی دانا زبان برگشاد
|ز هرگونه دانش همی‌کرد یاد
|نخست آفرین کرد بر شهریار
|که پیروز بادا سر تاجدار
|دگر گفت مردم نگردد بلند
|مگر سر بپیچد ز راه گزند
|چو باید که دانش بیفزایدت
|سخن یافتن را خرد بایدت
|در نام جستن دلیری بود
|زمانه ز بد دل به سیری بود
|وگر تخت جویی هنر بایدت
|چوسبزی بود شاخ و بر بایدت
|چوپرسند پرسندگان از هنر
|نشاید که پاسخ دهیم ازگهر
|گهر بی‌هنر ناپسندست وخوار
|برین داستان زد یکی هوشیار
|که گر گل نبوید به رنگش مجوی
|کز آتش بروید مگر آب جوی
|توانگر به بخشش بود شهریار
|به گنج نهفته نه‌ای پایدار
|به گفتار خوب ار هنر خواستی
|به کردار پیدا کند راستی
|فروتر بود هرک دارد خرد
|سپهرش همی درخرد پرورد
|چنین هم بود مردم شاد دل
|ز کژیش خون گردد آزاد دل
|خرد درجهان چون درخت وفاست
|وزو بار جستن دل پادشاست
|چوخرسند باشی تن آسان شوی
|چو آز آوری زو هراسان شوی
|مکن نیک مردی به جان کسی
|که پاداش نیکی نیابی بسی
|گشاده دلانرا بود بخت یار
|انوشه کسی کو بود بردبار
|هران کس که جوید همی برتری
|هنرها بباید بدین داوری
|یکی رای وفرهنگ باید نخست
|دوم آزمایش بباید درست
|سیوم یار باید بهنگام کار
|ز نیک وز بد برگرفتن شمار
|چهارم که مانی بجا کام را
|ببینی ز آغاز فرجام را
|به پنجم اگر زورمندی بود
|به تن کوشش آری بلندی بود
|وزین هر دری جفت گردد سخن
|هنرخیره بی‌آزمایش مکن
|ازان پس چو یارت بود نیکساز
|بروبر به هنگامت آید نیاز
|چو کوشش نباشد تن زورمند
|نیارد سر آرزوها ببند
|چو کوشش ز اندازه اندر گذشت
|چنان دان که کوشنده نومید گشت
|خوی مرد دانا بگوییم پنج
|کزان عادت او خود نباشد به رنج
|چونادان عادت کند هفت چیز
|ز وان هفت چیز به رنج‌ست نیز
|نخست آنک هرکس که دارد خرد
|ندارد غم آن کزو بگذرد
|نه شادان کند دل بنایافته
|نه گر بگذرد زو شود تافته
|چو از رنج وز بد تن آسان شود
|ز نابودنیها هراسان شود
|چو سختیش پیش آید از هر شمار
|شود پیش و سستی نیارد به کار
|ز نادان که گفتیم هفتست راه
|یکی آنک خشم آورد بی‌گناه
|گشاده کند گنج بر ناسزای
|نه زو مزد یابد بهر دو سرای
|سه دیگر به یزدان بود ناسپاس
|تن خویش را در نهان ناشناس
|چهارم که با هر کسی راز خویش
|بگوید برافرازد آواز خویش
|به پنجم به گفتار ناسودمند
|تن خویش دارد بدرد و گزند
|ششم گردد ایمن ز نا استوار
|همی پرنیان جوید از خار بار
|به هفتم که بستیهد اندر دروغ
|به بی‌شرمی اندر بجوید فروغ
|چنان دان توای شهریار بلند
|که از وی نبیند کسی جز گزند
|چو بر انجمن مرد خامش بود
|ازان خامشی دل به رامش بود
|سپردن به دانای داننده گوش
|به تن توشه یابد به دل رای وهوش
|شنیده سخنها فرامش مکن
|که تاجست برتخت شاهی سخن
|چوخواهی که دانسته آید به بر
|به گفتار بگشای بند از هنر
|چوگسترد خواهی به هر جای نام
|زبان برکشی همچو تیغ از نیام
|چو بامرد دانات باشد نشست
|زبردست گردد سر زیر دست
|ز دانش بود جان و دل را فروغ
|نگر تا نگردی به گرد دروغ
|سخنگوی چون بر گشاید سخن
|بمان تا بگوید تو تندی مکن
|زبان را چو با دل بود راستی
|ببندد ز هر سو درکاستی
|ز بیکار گویان تو دانا شوی
|نگویی ازان سان کزو بشنوی
|ز دانش دربی‌نیازی مجوی
|و گر چند ازو سخنی آید بروی
|همیشه دل شاه نوشین‌روان
|مبادا ز آموختن ناتوان
|بپرسید پس موبد تیز مغز
|که اندر جهان چیست کردار نغز
|کجا مرد را روشنایی دهد
|ز رنج زمانه رهایی دهد
|چنین داد پاسخ که هر کو خرد
|بیابد ز هر دو جهان بر خورد
|بدو گفت گرنیستش بخردی
|خرد خلعتی روشنست ایزدی
|چنین داد پاسخ که دانش بهست
|چو دانا بود برمهان برمهست
|بدو گفت گر راه دانش نجست
|بدین آب هرگز روان را نشست
|چنین داد پاسخ که از مرد گرد
|سرخویش را خوار باید شمرد
|اگر تاو دارد به روز نبرد
|سر بدسگال اندر آرد بگرد
|گرامی بود بر دل پادشا
|بود جاودان شاد و فرمانروا
|بدو گفت گرنیستش بهره زین
|ندارد پژوهیدن آیین و دین
|چنین داد پاسخ که آن به که مرگ
|نهد بر سر او یکی تیره ترگ
|دگر گفت کزبار آن میوه دار
|که دانا بکارد به باغ بهار
|چه سازیم تاهرکسی برخوریم
|وگر سایهٔ او به پی بسپریم
|چنین داد پاسخ که هر کو زبان
|ز بد بسته دارد نرنجد روان
|کسی را ندرد به گفتار پوست
|بود بر دل انجمن نیز دوست
|همه کار دشوارش آسان شود
|ورا دشمن ودوست یکسان شود
|دگر گفت کان کو ز راه گزند
|بگردد بزرگست و هم ارجمند
|چنین داد پاسخ که کردار بد
|بسان درختیست با بار بد
|اگر نرم گوید زبان کسی
|درشتی به گوشش نیاید بسی
|بدان کز زبانست گوشش به رنج
|چو رنجش نجویی سخن را بسنج
|همان کم سخن مرد خسروپرست
|جز از پیش گاهش نشاید نشست
|دگر از بدیهای نا آمده
|گریزد چو از دام مرغ و دده
|سه دیگر که بر بد توانا بود
|بپرهیزد ار ویژه دانا بود
|نیازد به کاری که ناکردنیست
|نیازارد آن را که نازردنیست
|نماند که نیکی برو بگذرد
|پی روز نا آمده نشمرد
|بدشمن ز نخچیر آژیرتر
|برو دوست همواره چون تیر و پر
|ز شادی که فرجام او غم بود
|خردمند را ارز وی کم بود
|تن آسانی و کاهلی دور کن
|بکوش وز رنج تنت سور کن
|که ایدر تو را سود بی‌رنج نیست
|چنان هم که بی‌پاسبان گنج نیست
|ازین باره گفتار بسیار گشت
|دل مردم خفته بیدار گشت
|جهان زنده باد به نوشین‌روان
|همیشه جهاندار و دولت جوان
|برو خواندند آفرین موبدان
|کنارنگ و بیداردل بخردان
|ستودند شاه جهان را بسی
|برفتند با خرمی هرکسی
|دوهفته برین نیز بگذشت شاه
|بپردخت روزی ز کاری سپاه
|بفرمود تا موبدان و ردان
|به ایوان خرامند با بخردان
|بپرسید شاه ازبن و از نژاد
|ز تیزی و آرام و فرهنگ و داد
|ز شاهی وز داد کنداوران
|ز آغاز وفرجام نیک اختران
|سخن کرد زین موبدان خواستار
|به پرسش گرفت آنچ آید به کار
|به بوزرجمهر آن زمان شاه گفت
|که رخشنده گوهر برآر از نهفت
|یکی آفرین کرد بوزرجمهر
|که‌ای شاه روشن‌دل و خوب‌چهر
|چنان دان که اندر جهان نیز شاه
|یکی چون تو ننهاد برسرکلاه
|به داد و به دانش به تاج و به تخت
|به فر و به چهر و برای و به بخت
|چوپرهیزکاری کند شهریار
|چه نیکوست پرهیز با تاجدار
|ز یزدان بترسد گه داوری
|نگردد به میل و بکنداوری
|خرد راکند پادشا بر هوا
|بدانگه که خشم آورد پادشا
|نباید که اندیشهٔ شهریار
|بود جز پسندیدهٔ کردگار
|ز یزدان شناسد همه خوب و زشت
|به پاداش نیکی بجوید بهشت
|زبان راست گوی و دل آزرم‌جوی
|همیشه جهان را بدو آبروی
|هران کس که باشد ورا رای‌زن
|سبک باشد اندر دل انجمن
|سخن گوی وروشن دل و دادده
|کهان را بکه دارد و مه به مه
|کسی کو بود شاه را زیر دست
|نباید که یابد به جائی شکست
|بدانگه شد تاج خسرو بلند
|که دانا بود نزد او ارجمند
|نگه داشتن کار درگاه را
|به زهر آژدن کام بدخواه را
|چو دارد ز هر دانشی آگهی
|بماند جهاندار با فرهی
|نباید که خسبد کسی دردمند
|که آید مگر شاه را زو گزند
|کسی کو به بادافره اندرخورست
|کجا بدنژادست و بد گوهرست
|کند شاه دور از میان گروه
|بی‌آزار تا زو نگردد ستوه
|هران کس که باشد به زندان شاه
|گنهکار گر مردم بیگناه
|به فرمان یزدان بباید گشاد
|بزند و باست آنچ کردست یاد
|سپهبد به فرهنگ دارد سپاه
|براساید از درد فریادخواه
|چو آژیر باشی ز دشمن برای
|بداندیش را دل برآید ز جای
|همه رخنهٔ پادشاهی بمرد
|بداری به هنگام پیش از نبرد
|به چیزی که گردد نکوهیده شاه
|نکوهش بود نیز با فر و گاه
|ازو دور گشتن به رغم هوا
|خرد را بران رای کردن گوا
|فزودن به فرزند برمهر خویش
|چو در آب دیدن بود چهر خویش
|ز فرهنگ وز دانش آموختن
|سزد گر دلت یابد افروختن
|گشادن برو بر در گنج خویش
|نباید که یادآورد رنج خویش
|هرانگه که یازد ببد کار دست
|دل شاه بچه نباید شکست
|چو بر بد کنش دست گردد دراز
|به خون جز به فرمان یزدان میاز
|و گر دشمنی یابی اندر دلش
|چو خوباشد از بوستان بگسلش
|که گر دیر ماند بنیرو شود
|وزو باغ شاهی پرآهو شود
|چوباشد جهانجوی با فر و هوش
|نباید که دارد به بدگوی گوش
|ز دستور بد گوهر و گفت بد
|تباهی به دیهیم شاهی رسد
|نباید شنیدن ز نادان سخن
|چو بد گوید از داد فرمان مکن
|همه راستی باید آراستن
|نباید که دیو آورد کاستن
|چواین گفتها بشنود پارسا
|خرد راکند بر دلش پادشا
|کند آفرین تاج برشهریار
|شود تخت شاهی برو پایدار
|بنازد بدو تاج شاهی و تخت
|بداندیش نومید گردد زبخت
|چو برگردد این چرخ ناپایدار
|ازو نام نیکو بود یادگار
|بماناد تا روز باشد جوان
|هنر یافته جان نوشین‌روان
|ز گفتار او انجمن خیره شد
|همه رای دانندگان تیره شد
|چو نوشین‌روان آن سخنها شنود
|به روزیش چندانک بد برفزود
|وزان پندها دیده پر آب کرد
|دهانش پر از در خوشاب کرد
|یکی انجمن لب پر از آفرین
|برفتند ز ایوان شاه زمین
|برین نیز بگذشت یک هفته روز
|بهشتم چو بفروخت گیتی‌فروز
|بیانداخت آن چادر لاژورد
|بیاراست گیتی به دیبای زرد
|شهنشاه بنشست با موبدان
|جهاندیده و کار کرده ردان
|سرموبد موبدان اردشیر
|چو شاپور وچون یزدگرد دبیر
|ستاره شناسان و جویندگان
|خردمند و بیدار گویندگان
|سراینده بوزرجمهر جوان
|بیامد برشاه نوشین‌روان
|بدانندگان گفت شاه جهان
|که باکیست این دانش اندر نهان
|کزو دین یزدان به نیرو شود
|همان تخت شاهی بی‌آهو شود
|چوبشنید زو موبد موبدان
|زبان برگشاد از میان ردان
|چنین داد پاسخ که از داد شاه
|درفشان شود فر دیهیم و گاه
|چو با داد بگشاید از گنج بند
|بماند پس از مرگ نامش بلند
|دگر کو بشوید زبان از دروغ
|نجوید به کژی ز گیتی فروغ
|سپهبد چو با داد و بخشایشست
|ز تاجش زمانه پرآسایشست
|و دیگر که از کهتر پرگناه
|چو پوزش کند باز بخشدش شاه
|به پنجم جهاندار نیکوسخن
|که نامش نگردد به گیتی کهن
|همه راست گوید سخن کم وبیش
|نگردد بهر کار ز آیین خویش
|ششم بر پرستندهٔ تخت خویش
|چنان مهر دارد که بر بخت خویش
|به هفتم سخن هرک دانا بود
|زبانش بگفتن توانا بود
|نگردد دلش سیر ز آموختن
|از اندیشگان مغز را سوختن
|به آزادیست ازخرد هرکسی
|چنانچون ببالد ز اختر بسی
|دلت مگسل ای شاه راد از خرد
|خرد نام و فرجام را پرورد
|منش پست وکم دانش آنکس که گفت
|کنم کم ز گیتی کسی نیست جفت
|چنین گفت پس یزدگرد دبیر
|که ای شاه دانا و دانش‌پذیر
|ابرشاه زشتست خون ریختن
|به اندک سخن دل برآهیختن
|همان چون سبک سر بود شهریار
|بداندیش دست اندآرد به کار
|همان با خردمند گیرد ستیز
|کند دل ز نادانی خویش تیز
|دل شاه گیتی چو پر آز گشت
|روان ورا دیو انباز گشت
|و رایدون که حاکم بود تیزمغز
|نیاید ز گفتار او کار نغز
|دگر کارزاری که هنگام جنگ
|بترسد ز جان و نترسد ز ننگ
|توانگر که باشد دلش تنگ و زفت
|شکم زمین بهتر او را نهفت
|چو بر مرد درویش کنداوری
|نه کهتر نه زیبندهٔ مهتری
|چوکژی کند پیر ناخوش بود
|پس ازمرگ جانش پرآتش بود
|چو کاهل بود مرد برنا به کار
|ازو سیر گردد دل روزگار
|نماند ز نا تندرستی جوان
|مبادش توان و مبادش روان
|چو بوزرجمهر این سخنهای نغز
|شنید و بدانش بیاراست مغز
|چنین گفت باشاه خورشید چهر
|که بادا به کام تو روشن سپهر
|چنان دان که هرکس که دارد خرد
|بدانش روان را همی‌پرورد
|نکوهیده ده کار بر ده گروه
|نکوهیده‌تر نزد دانش پژوه
|یکی آنک حاکم بود با دروغ
|نگیرد بر مرد دانا فروغ
|سپهبد که باشد نگهبان گنج
|سپاهی که او سر بپیچد ز رنج
|دگر دانشومند کو از بزه
|نترسد چو چیزی بود بامزه
|پزشکی که باشد به تن دردمند
|ز بیمار چون باز دارد گزند
|چو درویش مردم که نازد به چیز
|که آن چیز گفتن نیرزد به نیز
|همان سفله کز هر کس آرام و خواب
|ز دریا دریغ آیدش روشن آب
|وگرباد نوشین بتو برجهد
|سپاسی ازان برسرت برنهد
|بهفتم خردمند کاید به خشم
|به چیز کسان برگمارد دو چشم
|بهشتم به نادان نماینده راه
|سپردن به کاهل کسی کارگاه
|همان بیخرد کو نیابد خرد
|پشیمان شود هم ز گفتار بد
|دل مردم بیخرد به آرزوی
|برین گونه آویزد ای نیک‌خوی
|چوآتش که گوگرد یابد خورش
|گرش درنیستان بود پرورش
|دل شاه نوشین‌روان زنده باد
|سران جهان پیش او بنده باد
|برین نیزبگذشت یک هفته ماه
|نشست از بر تخت پیروز شاه
|به یک دست موبد که بودش وزیر
|بدست دگر یزدگرد دبیر
|همان گرد بر گرد او موبدان
|سخن گو چو بوزرجمهر جوان
|به بوزرجمهر آن زمان گفت شاه
|که‌ای مرد پر دانش و نیک‌خواه
|سخنها که جان را بود سودمند
|همی مرد بی‌ارز گردد بلند
|ازو گنج گویا نگیرد کمی
|شنودن بود مرد را خرمی
|چنین گفت موبد به بوزرجمهر
|که‌ای نامورتر ز گردان سپهر
|چه دانی که بیشیش بگزایدت
|چوکمی بود روز بفزایدت
|چنین داد پاسخ که کمتر خوری
|تن آسان شوی هم روان پروری
|ز کردار نیکی چو بیشی کنی
|همی برهماورد پیشی کنی
|چنین گفت پس یزدگرد دبیر
|که‌ای مرد گوینده و یاد گیر
|سه آهو کدامند با دل به راز
|که دارند وهستند زان بی‌نیاز
|چنین داد پاسخ که باری نخست
|دل از عیب جستن ببایدت شست
|بی‌آهو کسی نیست اندر جهان
|چه در آشکار و چه اندر نهان
|چومهتر بود بر تو رشک آوری
|چوکهتر بود زو سرشک آوری
|سه دیگر سخن چین و دوروی مرد
|بران تا برانگیزد از آب گرد
|چو گوینده‌ای کو نه برجایگاه
|سخن گفت و زو دور شد فر و جاه
|همان کو سخن سر به سر نشنود
|نداند به گفتار و هم نگرود
|به چیزی ندارد خردمند چشم
|کزو بازماند بپیچد ز خشم
|بپرسید پس موبد موبدان
|که این برتر از دانش بخردان
|کسی نیست بی‌آرزو درجهان
|اگر آشکارست و گر در نهان
|همان آرزو را پدیدست راه
|که پیدا کند مرد را دستگاه
|کدامین ره آید تو را سودمند
|کدامست با درد و رنج و گزند
|چنین داد پاسخ که راه از دو سوست
|گذشتن تو را تا کدام آرزوست
|ز گیتی یکی بازگشتن به خاک
|که راهی درازست با بیم و باک
|خرد باشدت زین سخن رهنمون
|بدین پرسش اندر چرایی و چون
|خرد مرد راخلعت ایزدیست
|سزاوار خلعت نگه کن که کیست
|تنومند را کو خرد یار نیست
|به گیتی کس او را خریدار نیست
|نباشد خرد جان نباشد رواست
|خرد جان پاکست و ایزد گو است
|چوبنیاد مردی بیاموخت مرد
|سرافراز گردد به ننگ و نبرد
|ز دانش نخستین به یزدان گرای
|که او هست و باشد همیشه به جای
|بدو بگروی کام دل یافتی
|رسیدی به جایی که بشتافتی
|دگر دانش آنست کز خوردنی
|فراز آوری روی آوردنی
|بخورد و بپوشش به یزدان گرای
|بدین دار فرمان یزدان به جای
|گر آیدت روزی به چیزی نیاز
|به دشت و به گنج و به پیلان مناز
|هم از پیشه‌ها آن گزین کاندروی
|ز نامش نگردد نهان آبروی
|همان دوستی باکسی کن بلند
|که باشد بسختی تو را سودمند
|تو در انجمن خامشی برگزین
|چوخواهی که یک سر کنند آفرین
|چو گویی همان گوی کموختی
|به آموختن درجگر سوختی
|سخن سنج و دینار گنجی مسنج
|که در دانشی مرد خوارست گنج
|روان در سخن گفتن آژیرکن
|کمان کن خرد را سخن تیرکن
|چو رزم آیدت پیش هشیار باش
|تنت را ز دشمن نگهدار باش
|چو بدخواه پیش توصف برکشید
|تو را رای وآرام باید گزید
|برابر چو بینی کسی هم نبرد
|نباید که گردد تو را روی زرد
|تو پیروزی ار پیشدستی کنی
|سرت پست گردد چوسستی کنی
|بدانگه که اسب افگنی هوش دار
|سلیح هم آورد را گوش دار
|گرو تیز گردد تو زو برمگرد
|هشیوار یاران گزین در نبرد
|چودانی که با او نتابی مکوش
|ببرگشتن از رزم باز آر هوش
|چنین هم نگه دار تن در خورش
|نباید که بگزایدت پرورش
|بخور آن چنان کان بنگزایدت
|ببیشی خورش تن بنفزایدت
|مکن درخورش خویش را چار سوی
|چنان خور که نیزت کند آرزوی
|ز می نیزهم شادمانی گزین
|که مست ازکسی نشنود آفرین
|چو یزدان پسندی پسندیده‌ای
|جهان چون تنست و تو چون دیده‌ای
|بسی از جهان آفرین یاد کن
|پرستش برین یاد بنیاد کن
|بشر رفی نگه دار هنگام را
|به روز و به شب گاه آرام را
|چودانی که هستی سرشته ز خاک
|فرامش مکن راه یزدان پاک
|پرستش ز خورد ایچ کمتر مکن
|تو نو باش گرهست گیتی کهن
|به نیکی گرای و غنیمت شناس
|همه ز آفریننده دار این سپاس
|مگرد ایچ گونه به گرد بدی
|به نیکی گر ای اگر بخردی
|ستوده‌ترآنکس بود در جهان
|که نیکش بود آشکار و نهان
|هوا را مبر پیش رای وخرد
|کزان پس خرد سوی تو ننگرد
|چوخواهی که رنج تو آید به بر
|ز آموزگاران مپرتاب سر
|دبیری بیاموز فرزند را
|چوهستی بود خویش و پیوند را
|دبیری رساند جوان را به تخت
|کند نا سزا را سزاوار بخت
|دبیریست از پیشه‌ها ارجمند
|کزو مرد افگنده گردد بلند
|چو با آلت و رای باشد دبیر
|نشیند بر پادشا ناگزیر
|تن خویش آژیر دارد ز رنج
|بیابد بی‌اندازه از شاه گنج
|بلاغت چو با خط گرد آیدش
|براندیشه معنی بیفزایدش
|ز لفظ آن گزیند که کوتاه‌تر
|بخط آن نماید که دلخواه‌تر
|خردمند باید که باشد دبیر
|همان بردبار و سخن یادگیر
|هشیوار و سازیدهٔ پادشا
|زبان خامش از بد به تن پارسا
|شکیبا و با دانش و راست‌گوی
|وفادار و پاکیزه و تازه‌روی
|چو با این هنرها شود نزد شاه
|نشاید نشستن مگر پیش گاه
|سخنها چوبشنید از و شهریار
|دلش تازه شد چون گل اندر بهار
|چنین گفت کسری به موبد که رو
|ورا پایگاهی بیارای نو
|درم خواه وخلعت سزاوار اوی
|که در دل نشستست گفتار اوی
|دگر هفته چون هور بفراخت تاج
|بیامد نشست از بر تخت عاج
|ابا نامور موبدان و ردان
|جهاندار و بیدار دل بخردان
|همی‌خواست ز ایشان جهاندارشاه
|همان نیز فرخ دبیر سپاه
|هم از فیلسوفان وز مهتران
|ز هر کشوری کار دیده سران
|همان ساوه و یزدگرد دبیر
|به پیش اندرون بهمن تیزویر
|به بوزرجمهر آن زمان گفت شاه
|که دل را بیارای و بنمای راه
|زمن راستی هرچ دانی بگوی
|به کژی مجو ازجهان آبروی
|پرستش چگونه است فرمان من
|نگه داشتن رای و پیمان من
|ز گیتی چو آگه شوند این مهان
|شنیده بگویند با همرهان
|چنین گفت با شاه بیدار مرد
|که ای برتر از گنبد لاژورد
|پرستیدن شهریار زمین
|نجوید خردمند جز راه دین
|نباید به فرمان شاهان درنگ
|نباید که باشد دل شاه تنگ
|هرآنکس که برپادشا دشمنست
|روانش پرستار آهرمنست
|دلی کو ندارد تن شاه دوست
|نباید که باشد ورا مغز و پوست
|چنان دان که آرام گیتیست شاه
|چونیکی کنیم او دهد دستگاه
|به نیک و بد او را بود دست رس
|نیازد بکین و بزرم کس
|تو مپسند فرزند را جای اوی
|چوجان دار در دل همه رای اوی
|به شهری که هست اندرو مهرشاه
|نیابد نیاز اندران بوم راه
|بدی را تو از فر او بگذرد
|که بختش همه نیکویی پرورد
|جهان را دل ازشاه خندان بود
|که بر چهر او فر یزدان بود
|چو از نعمتش بهرهٔابی بکوش
|که داری همیشه به فرمانش گوش
|به اندیشه گر سربپیچی ازوی
|نبیند به نیکی تو را بخت روی
|چو نزدیک دارد مشو برمنش
|وگر دور گردی مشو بدکنش
|پرستنده گر یابد از شاه رنج
|نگه کن که با رنج نامست و گنج
|نباید که سیر آید از کارکرد
|همان تیز گردد ز گفتار سرد
|اگر گشن شد بنده را دستگاه
|به فر و به نام جهاندار نه شاه
|گر از ده یکی باژ خواهد رواست
|چنان رفت باید که او را هواست
|گرامی‌تر آنکس بود نزد شاه
|که چون گشن بیند ورا دستگاه
|ز بهری که اورا سراید ز گنج
|نماند که باشد بدو درد و رنج
|ز یزدان بود آنک ماند سپاس
|کند آفرین مرد یزدان‌شناس
|و دیگر که اندر دلش راز شاه
|بدارد نگوید به خورشید وماه
|به فرمان شاه آنک سستی کند
|همی از تن خویش مستی کند
|نکوهیده باشد گل آن درخت
|که نپراگند بار بر تاج وتخت
|ز کسهای او پیش او بدمگوی
|که کمتر کنی نزد او آبروی
|و گر پرسدت هرچ دانی نگوی
|به بسیار گفتن مبر آبروی
|هرآنکس که بسیار گوید دروغ
|به نزدیک شاهان نگیرد فروغ
|سخن کان نه اندر خورد با خرد
|بکوشد که بر پادشا نشمرد
|فزونست زان دانش اندر جهان
|که بشنید گوش آشکار و نهان
|کسی را که شاه جهان خوار کرد
|بماند همیشه روان پر ز درد
|همان در جهان ارجمند آن بود
|که با او لب شاه خندان بود
|چو بنوازدت شاه کشی مکن
|اگر چه پرستنده باشی کهن
|که هرچند گردد پرستش دراز
|چنان دان که هست او ز تو بی‌نیاز
|اگر با تو گردد ز چیزی دژم
|به پوزش گرای و مزن هیچ دم
|اگر پرورد دیگری را همان
|پرستار باشد چو تو بی گمان
|و گر نیستت آگهی زان گناه
|برهنه دلت را ببر نزد شاه
|وگر نه هیچ تاب اندر آری به دل
|بدو روی منمای و پی برگسل
|به فرش ببیند نهان تو را
|دل کژ و تیره روان تو را
|ازان پس نیابی تو زو نیکوی
|همان گرم گفتار او نشنوی
|در پادشا همچو دریا شمر
|پرستنده ملاح وکشتی هنر
|سخن لنگر و بادبانش خرد
|به دریا خردمند چون بگذرد
|همان بادبان را کند سایه دار
|که هم سایه‌دارست و هم مایه دار
|کسی کو ندارد روانش خرد
|سزد گر در پادشا نسپرد
|اگر پادشا کوه آتش بدی
|پرستنده را زیستن خوش بدی
|چو آتش گه خشم سوزان بود
|چوخشنود باشد فروزان بود
|ازو یک زمان شیروشهدست بهر
|به دیگر زمان چون گزاینده زهر
|به کردار دریا بود کارشاه
|به فرمان او تابد از چرخ ماه
|ز دریا یکی ریگ دارد به کف
|دگر دربیابد میان صدف
|جهان زنده بادا بنوشین‌روان
|همیشه به فرمانش کیوان روان
|نگه کرد کسری بگفتا راوی
|دلش گشت خرم به دیدار اوی
|چو گفتی که زه بدره بودی چهار
|بدین گونه بد بخشش شهریار
|چو با زه بگفتی زهازه بهم
|چهل بدره بودی ز گنجش درم
|چو گنجور باشاه کردی شمار
|به هربدره بودی درم ده هزار
|شهنشاه با زه زهازه بگفت
|که گفتار او با درم بود جفت
|بیاورد گنجور خورشید چهر
|درم بدره‌ها پیش بوزرجمهر
|برین داستان برسخن ساختم
|به مهبود دستور پرداختم
|میاسای ز آموختن یک زمان
|ز دانش میفگن دل اندرگمان
|چوگویی که فام خرد توختم
|همه هرچ بایستم آموختم
|یکی نغز بازی کند روزگار
|که بنشاندت پیش آموزگار
|ز دهقان کنون بشنو این داستان
|که برخواند از گفتهٔ باستان
|چنین گفت موبد که بر تخت عاج
|چو کسری کسی نیز ننهاد تاج
|به بزم و برزم و به پرهیز وداد
|چنو کس ندارد ز شاهان به یاد
|ز دانندگان دانش آموختی
|دلش را بدانش برافروختی
|خور وخواب با موبدان داشتی
|همی سر به دانش برافراشتی
|برو چون روا شد به چیزی سخن
|تو ز آموختن هیچ سستی مکن
|نباید که گویی که دانا شدم
|به هر آرزو بر توانا شدم
|چو این داستان بشنوی یادگیر
|ز گفتار گوینده دهقان پیر
|بپرسیدم از روزگار کهن
|ز نوشین روان یاد کرد این سخن
|که او را یکی پاک دستور بود
|که بیدار دل بود و گنجور بود
|دلی پرخرد داشت و رای درست
|ز گیتی به جز نیکنامی نجست
|که مهبود بدنام آن پاک مغز
|روان و دلش پر ز گفتار نغز
|دو فرزند بودش چو خرم بهار
|همیشه پرستندهٔ شهریار
|شهنشاه چون بزم آراستی
|و گر به رسم موبدی خواستی
|نخوردی جز ازدست مهبود چیز
|هم ایمن بدی زان دو فرزند نیز
|خورش خانه در خان او داشتی
|تن خویش مهمان او داشتی
|دو فرزند آن نامور پارسا
|خورش ساختندی بر پادشا
|بزرگان ز مهبود بردند رشک
|همی‌ریختندی برخ بر سرشک
|یکی نامور بود زروان به نام
|که او را بدی بر در شاه کام
|کهن بود و هم حاجب شاه بود
|فروزندهٔ رسم درگاه بود
|ز مهبود وفرخ دو فرزند اوی
|همه ساله بودی پر از آبروی
|همی‌ساختی تا سر پادشا
|کند تیز برکار آن پارسا
|ببد گفت از ایشان ندید ایچ راه
|که کردی پرآزار زان جان شاه
|خردمند زان بد نه آگاه بود
|که او را به درگاه بدخواه بود
|ز گفتار و کردار آن شوخ مرد
|نشد هیچ مهبود را روی زرد
|چنان بد که یک روز مردی جهود
|ز زروان درم خواست از بهر سود
|شد آمد بیفزود در پیش اوی
|برآمیخت با جان بدکیش اوی
|چو با حاجب شاه گستاخ شد
|پرستندهٔ خسروی کاخ شد
|ز افسون سخن رفت روزی نهان
|ز درگاه وز شهریار جهان
|ز نیرنگ وز تنبل و جادویی
|ز کردار کژی وز بدخویی
|چو زروان به گفتار مرد جهود
|نگه کرد وزان سان سخنها شنود
|برو راز بگشاد و گفت این سخن
|به جز پیش جان آشکارا مکن
|یکی چاره باید تو را ساختن
|زمانه ز مهبود پرداختن
|که او را بزرگی به جایی رسید
|که پای زمانه نخواهد کشید
|ز گیتی ندارد کسی رابکس
|تو گویی که نوشین روانست و بس
|جز از دست فرزند مهبود چیز
|خورشها نخواهد جهاندار نیز
|شدست از نوازش چنان پرمنش
|که هزمان ببوسد فلک دامنش
|چنین داد پاسخ به زروان جهود
|کزین داوری غم نباید فزود
|چو برسم بخواهد جهاندار شاه
|خورشها ببین تا چه آید به راه
|نگر تابود هیچ شیر اندروی
|پذیره شو وخوردنیها ببوی
|همان بس که من شیر بینم ز دور
|نه مهبود بینی تو زنده نه پور
|که گر زو خورد بی‌گمان روی و سنگ
|بریزد هم اندر زمان بی‌درنگ
|نگه کرد زروان به گفتار اوی
|دلش تازه‌تر شد به دیدار اوی
|نرفتی به درگاه بی‌آن جهود
|خور و شادی و کام بی او نبود
|چنین تا برآمد برین چندگاه
|بد آموز پویان به درگاه شاه
|دو فرزند مهبود هر بامداد
|خرامان شدندی برشاه راد
|پس پردهٔ نامور کدخدای
|زنی بود پاکیزه و پاک رای
|که چون شاه کسری خورش خواستی
|یکی خوان زرین بیاراستی
|سه کاسه نهادی برو از گهر
|به دستار زربفت پوشیده سر
|زدست دو فرزند آن ارجمند
|رسیدی به نزدیک شاه بلند
|خورشها زشهد وز شیر و گلاب
|بخوردی وآراستی جای خواب
|چنان بد که یک روز هر دو جوان
|ببردند خوان نزدنوشین‌روان
|به سر برنهاده یکی پیشکار
|که بودی خورش نزد او استوار
|چو خوان اندرآمد به ایوان شاه
|بدو کرد زروان حاجب نگاه
|چنین گفت خندان به هر دو جوان
|که ای ایمن از شاه نوشین‌روان
|یکی روی بنمای تا زین خورش
|که باشد همی شاه را پرورش
|چه رنگست کاید همی بوی خوش
|یکی پرنیان چادر از وی بکش
|جوان زان خورش زود بگشاد روی
|نگه کرد زروان ز دور اند روی
|همیدون جهود اندرو بنگرید
|پس آمد چو رنگ خورشها بدید
|چنین گفت زان پس به سالار بار
|که آمد درختی که کشتی به بار
|ببردند خوان نزد نوشین‌روان
|خردمند و بیدار هر دو جوان
|پس خوان همی‌رفت زروان چو گرد
|چنین گفت با شاه آزادمرد
|که ای شاه نیک اختر و دادگر
|تو بی‌چاشنی دست خوردن مبر
|که روی فلک بخت خندان تست
|جهان روشن از تخت و میدان تست
|خورشگر بیامیخت با شیر زهر
|بداندیش را باد زین زهر بهر
|چو بشنید زو شاه نوشین‌روان
|نگه کرد روشن به هر دوجوان
|که خوالیگرش مام ایشان بدی
|خردمند و با کام ایشان بدی
|جوانان ز پاکی وز راستی
|نوشتند بر پشت دست آستی
|همان چون بخوردند از کاسه شیر
|توگویی بخستند هر دو به تیر
|بخفتند برجای هر دو جوان
|بدادند جان پیش نوشین‌روان
|چوشاه جهان اندران بنگرید
|برآشفت و شد چون گل شنبلید
|بفرمود کز خان مهبود خاک
|برآرید وز کس مدارید باک
|بر آن خاک باید بریدن سرش
|مه مهبود مانا مه خوالیگرش
|به ایوان مهبود در کس نماند
|ز خویشان او درجهان بس نماند
|به تاراج داد آن همه خواسته
|زن و کودک و گنج آراسته
|رسیده از آن کار زروان به کام
|گهی کام دید اندر آن گاه نام
|به نزدیک او شد جهود ارجمند
|برافراخت سر تا بابر بلند
|بگشت اندرین نیز چندی سپهر
|درستی نهان کرده از شاه چهر
|چنان بد که شاه جهان کدخدای
|به نخچیر گوران همی‌کرد رای
|بفرمود تا اسب نخچیرگاه
|بسی بگذرانند در پیش شاه
|ز اسبان که کسری همی‌بنگرید
|یکی را بران داغ مهبود دید
|ازان تازی اسبان دلش برفروخت
|به مهبود بر جای مهرش بسوخت
|فروریخت آب از دو دیده بدرد
|بسی داغ دل یاد مهبود کرد
|چنین گفت کان مرد با جاه و رای
|ببردش چنان دیو ریمن ز جای
|بدان دوستداری و آن راستی
|چرا زد روانش درکاستی
|نداند جز از کردگار جهان
|ازان آشکارا درستی نهان
|وزان جایگه سوی نخچیرگاه
|بیامد چنان داغ دل کینه خواه
|ز هر کس بره برسخن خواستی
|ز گفتارها دل بیاراستی
|سراینده بسیار همراه کرد
|به افسانه‌ها راه کوتاه کرد
|دبیران و زروان و دستور شاه
|برفتند یک روز پویان به راه
|سخن رفت چندی ز افسون و بند
|ز جادوی و آهرمن پرگزند
|به موبد چنین گفت پس شهریار
|که دل رابه نیرنگ رنجه مدار
|سخن جز به یزدان و از دین مگوی
|ز نیرنگ جادو شگفتی مجوی
|بدو گفت زروان انوشه بدی
|خرد را به گفتار توشه بدی
|ز جادو سخن هرچ گویند هست
|نداند جز از مرد جادوپرست
|اگر خوردنی دارد از شیر بهر
|پدیدار گرداند از دور زهر
|چو بشنید نوشین‌روان این سخن
|برو تازه شد روزگار کهن
|ز مهبود و هر دو پسر یاد کرد
|برآورد بر لب یکی باد سرد
|به ز روان نگه کرد و خامش بماند
|سبک با ره گامزن را براند
|روانش ز اندیشه پر دود بود
|که زروان بداندیش مهبود بود
|همی‌گفت کین مرد ناسازگار
|ندانم چه کرد اندران روزگار
|که مهبود بردست ماکشته شد
|چنان دوده را روز برگشته شد
|مگر کردگار آشکارا کند
|دل و مغز ما را مدارا کند
|که آلوده بینم همی زو سخن
|پر از دردم از روزگار کهن
|همی‌رفت با دل پر از درد وغم
|پرآژنگ رخ دیدگان پر ز نم
|به منزل رسید آن زمان شهریار
|سراپرده زد بر لب جویبار
|چو زروان بیامد به پرده سرای
|ز بیگانه پردخت کردند جای
|ز جادو سخن رفت وز شهد و شیر
|بدو گفت شد این سخن دلپذیر
|ز مهبود زان پس بپرسید شاه
|ز فرزند او تا چرا شد تباه
|چو پاسخ ازو لرز لرزان شنید
|ز زروان گنهکاری آمد پدید
|بدو گفت کسری سخن راست گوی
|مکن کژی و هیچ چاره مجوی
|که کژی نیارد مگر کار بد
|دل نیک بد گردد از یار بد
|سراسر سخن راست زروان بگفت
|نهفته پدید آورید از نهفت
|گنه یک سر افگند سوی جهود
|تن خویش راکرد پر درد و دود
|چو بشنید زو شهریار بلند
|هم اندر زمان پای کردش ببند
|فرستاد نزد مشعبد جهود
|دواسبه سواری به کردار دود
|چوآمد بدان بارگاه بلند
|بپرسید زو نرم شاه بلند
|که این کار چون بود با من بگوی
|بدست دروغ ایچ منمای روی
|جهود از جهاندار زنهار خواست
|که پیداکند راز نیرنگ راست
|بگفت آنچ زروان بدو گفته بود
|سخن هرچ اندر نهان رفته بود
|جهاندار بشنید خیره بماند
|رد و موبد و مرزبان را بخواند
|دگر باره کرد آن سخن خواستار
|به پیش ردان دادگر شهریار
|بفرمود پس تا دو دار بلند
|فروهشته از دار پیچان کمند
|بزد مرد دژخیم پیش درش
|نظاره بروبر همه کشورش
|به یک دار زروان و دیگر جهود
|کشنده برآهخت و تندی نمود
|بباران سنگ و بباران تیر
|بدادند سرها به نیرنگ شیر
|جهان را نباید سپردن ببد
|که بر بد گمان بی‌گمان بد رسد
|ز خویشان مهبود چندی بجست
|کزیشان بیابد کسی تندرست
|یکی دختری یافت پوشیده‌روی
|سه مرد گرانمایه و نیک‌خوی
|همه گنج زروان بدیشان نمود
|دگر هرچ آن داشت مرد جهود
|روانش ز مهبود بریان شدی
|شب تیره تا روز گریان بدی
|ز یزدان همی‌خواستی زینهار
|همی‌ریختی خون دل برکنار
|به درویش بخشید بسیار چیز
|زبانی پر از آفرین داشت نیز
|که یزدان گناهش ببخشد مگر
|ستمگر نخواند ورا دادگر
|کسی کو بود پاک و یزدان پرست
|نیازد به کردار بد هیچ دست
|که گرچند بد کردن آسان بود
|به فرجام زو جان هراسان بود
|اگر بد دل سنگ خارا شود
|نماند نهان آشکارا شود
|وگر چند نرمست آواز تو
|گشاده شود زو همه راز تو
|ندارد نگه راز مردم زبان
|همان به که نیکی کنی درجهان
|چو بیرنج باشی و پاکیزه‌رای
|ازو بهره یابی به هر دو سرای
|کنون کار زروان و مرد جهود
|سرآمد خرد را بباید ستود
|اگر دادگر باشی و سرفراز
|نمانی و نامت بماند دراز
|تن خویش را شاه بیدادگر
|جز از گور و نفرین نیارد به سر
|اگر پیشه دارد دلت راستی
|چنان دان که گیتی بیاراستی
|چه خواهی ستایش پس ازمرگ تو
|خرد باید این تاج و این ترگ تو
|چنان کز پس مرگ نوشین‌روان
|ز گفتار من داد او شد جوان
|ازان پس که گیتی بدوگشت راست
|جز از آفرین در بزرگی نخواست
|بخفتند در دشت خرد و بزرگ
|به آبشخور آمد همی میش وگرگ
|مهان کهتری را بیاراستند
|به دیهیم بر نام او خواستند
|بیاسود گردن ز بند زره
|ز جوشن گشادند گردان گره
|ز کوپال وخنجر بیاسود دوش
|جز آواز رامش نیامد به گوش
|کسی را نبد با جهاندار تاو
|بپیوست با هرکسی باژ و ساو
|جهاندار دشواری آسان گرفت
|همه ساز نخچیر و میدان گرفت
|نشست اندر ایوان گوهرنگار
|همی رای زد با می ومیگسار
|یکی شارستان کرد به آیین روم
|فزون از دو فرسنگ بالای بوم
|بدو اندرون کاخ و ایوان و باغ
|به یک دست رود و به یک دست راغ
|چنان بد بروم اندرون پادشهر
|که کسری بپیمود و برداشت بهر
|برآورد زو کاخهای بلند
|نبد نزد کس درجهان ناپسند
|یکی کاخ کرد اندران شهریار
|بدو اندر ایوان گوهرنگار
|همه شوشهٔ طاقها سیم و زر
|بزر اندرون چند گونه گهر
|یکی گنبد از آبنوس وز عاج
|به پیکر ز پیلسته و شیز و ساج
|ز روم وز هند آنک استاد بود
|وز استاد خویشش هنر یاد بود
|ز ایران وز کشور نیمروز
|همه کارداران گیتی‌فروز
|همه گرد کرد اندران شارستان
|که هم شارستان بود و هم کارستان
|اسیران که از بربر آورده بود
|ز روم وز هر جای کازرده بود
|وزین هر یکی را یکی خانه کرد
|همه شارستان جای بیگانه کرد
|چو از شهر یک سر بپرداختند
|بگرد اندرش روستا ساختند
|بیاراست بر هر سویی کشتزار
|زمین برومند و هم میوه دار
|ازین هریکی را یکی کار داد
|چوتنها بد از کارگر یار داد
|یکی پیشه کار و دگر کشت ورز
|یکی آنک پیمود فرسنگ و مرز
|چه بازارگان و چه یزدان‌پرست
|یکی سرفراز و دگر زیردست
|بیاراست آن شارستان چون بهشت
|ندید اندرو چشم یک جای زشت
|ورا سورستان کرد کسری به نام
|که درسور یابد جهاندار کام
|جز از داد و آباد کردن جهان
|نبودش به دل آشکار و نهان
|زمانه چو او را ز شاهی ببرد
|همه تاج دیگر کسی را سپرد
|چنان دان که یک سر فریبست و بس
|بلندی وپستی نماند بکس
|کنون جنگ خاقان و هیتال گیر
|چو رزم آیدت پیش کوپال گیر
|چه گوید سخنگوی باآفرین
|ز شاه وز هیتال وخاقان چین
|چنین گفت پرمایه دهقان پیر
|سخن هرچ زو بشنوی یادگیر
|که از نامداران با فر و داد
|ز مردان جنگی به فر ونژاد
|چوخاقان چینی نبود از مهان
|گذشته ز کسری بگرد جهان
|همان تا لب رود جیحون ز چین
|برو خواندندی بداد آفرین
|سپهدار با لشکر و گنج و تاج
|بگلزریون بودزان روی چاج
|سخنهای کسری به گرد جهان
|پراگنده شد درمیان مهان
|به مردی و دانایی و فرهی
|بزرگی وآیین شاهنشهی
|خردمند خاقان بدان روزگار
|همی دوستی جست با شهریار
|یکی چند بنشست با رای‌زن
|همه نامداران شدند انجمن
|بدان دوستی را همی جای جست
|همان از رد و موبدان رای جست
|یکی هدیه آراست پس بی‌شمار
|همه یاد کرد از در شهریار
|ز اسبان چینی و دیبای چین
|ز تخت وز تاج وز تیغ و نگین
|طرایف که باشد به چین اندرون
|بیاراست از هر دری برهیون
|ز دینار چینی ز بهر نثار
|به گنجور فرمود تا سی هزار
|بیاورد و با هدیه‌ها یار کرد
|دگر را همه بار دینار کرد
|سخنگوی مردی بجست از مهان
|خردمند و گردیده گرد جهان
|بفرمود تا پیش اوشد دبیر
|ز خاقان یکی نامه‌ای برحریر
|نبشتند برسان ارژنگ چین
|سوی شاه با صد هزار آفرین
|گذر مرد را سوی هیتال بود
|همه ره پر از تیغ و کوپال بود
|ز سغد اندرون تا به جیحون سپاه
|کشیده رده پیش هیتال شاه
|گوی غاتفر نام سالارشان
|به جنگ اندورن نامبردارشان
|چو آگه شد از کار خاقان چین
|وزان هدیهٔ شهریار زمین
|ز لشکر جهاندیده گان را بخواند
|سخن سر به سر پیش ایشان براند
|چنین گفت باسرکشان غاتفر
|که مارا بدآمد ز اختر به سر
|اگر شاه ایران و خاقان چین
|بسازند وز دل کنند آفرین
|هراسست زین دوستی بهر ما
|برین روی ویران شود شهرما
|بباید یکی تاختن ساختن
|جهان از فرستاده پرداختن
|زلشکر یکی نامور برگزید
|سرافراز جنگی چنانچون سزید
|بتاراج داد آن همه خواسته
|هیونان واسبان آراسته
|فرستاده را سر بریدند پست
|ز ترکان چینی سواری نجست
|چوآگاهی آمد به خاقان چین
|دلش گشت پر درد و سر پر ز کین
|سپه را ز قجغارباشی براند
|به چین وختن نامداری نماند
|ز خویشان ارجاسب وافراسیاب
|نپرداخت یک تن به آرام و خواب
|برفتند یکسر به گلزریون
|همه سر پر از خشم و دل پر زخون
|سپهدار خاقان چین سنجه بود
|همی به آسمان بر زد از خاک دود
|ز جوش سواران به چاچ اندرون
|چو خون شد به رنگ آب گلزریون
|چو آگاه شد غاتفر زان سخن
|که خاقان چینی چه افگند بن
|سپاهی ز هیتالیان برگزید
|که گشت آفتاب ازجهان ناپدید
|زبلخ وز شگنان و آموی و زم
|سلیح وسپه خواست و گنج درم
|ز سومان وز ترمذ و ویسه گرد
|سپاهی برآمد زهرسوی گرد
|ز کوه و بیابان وز ریگ و شخ
|بجوشید لشکر چو مور و ملخ
|چو بگذشت خاقان برود برک
|توگفتی همی تیغ بارد فلک
|سپاه انجمن کرد بر مای و مرغ
|سیه گشت خورشید چون پر چرغ
|ز بس نیزه وتیغهای بنفش
|درفشیدن گونه گونه درفش
|به خارا پر از گرد وکوپال بود
|که لشکرگه شاه هیتال بود
|بشد غاتفر با سپاهی چو کوه
|ز هیتال گرد آور دیده گروه
|چو تنگ اندرآمد ز هر سو سپاه
|ز تنگی ببستند بر باد راه
|درخشیدن تیغهای سران
|گراییدن گرزهای گران
|توگفتی که آهن زبان داردی
|هوا گرز را ترجمان داردی
|یکی باد برخاست و گردی سیاه
|بشد روشنایی ز خورشید و ماه
|کشانی وسغدی شدند انجمن
|پر از آب رو کودک و مرد وزن
|که تا چون بود کارآن رزمگاه
|کرا بردهد گردش هور وماه
|یکی هفته آن لشکر جنگجوی
|بروی اندر آورده بودند روی
|به هر جای برتوده‌ای کشته بود
|ز خون خاک وسنک ارغوان گشته بود
|ز بس نیزه و گرز و کوپال و تیغ
|توگفتی همی سنگ بارد ز میغ
|نهان شد بگرد اندرون آفتاب
|پر از خاک شد چشم پران عقاب
|بهشتم سوی غاتفر گشت گرد
|سیه شد جهان چوشب لاژورد
|شکست اندر آمد به هیتالیان
|شکستی که بستنش تا سالیان
|ندیدند وهرکس کزیشان بماند
|به دل در همی نام یزدان بخواند
|پراگنده بر هر سویی خسته بود
|همه مرز پرکشته وبسته بود
|همی این بدان آن بدین گفت جنگ
|ندیدیم هرگز چنین با درنگ
|همانا نه مردم بدند آن سپاه
|نشایست کردن بدیشان نگاه
|به چهره همه دیو بودند و دد
|به دل دور ز اندیشه نیک و بد
|ز ژوپین وز نیزه و گرز و تیغ
|توگفتی ندانند راه گریغ
|همه چهرهٔ اژدها داشتند
|همه نیزه بر ابر بگذاشتند
|همه چنگهاشان بسان پلنگ
|نشد سیر دلشان توگویی ز جنگ
|یکی زین ز اسبان نبرداشتند
|بخفتند و بر برف بگذاشتند
|خورش بارگی راهمه خار بود
|سواری بخفتی دو بیدار بود
|نداریم ما تاب خاقان چین
|گذر کرد باید به ایران زمین
|گر ای دون که فرمان برد غاتفر
|ببندد به فرمان کسری کمر
|سپارد بدو شهر هیتال را
|فرامش کند گرز و کوپال را
|وگرنه خود از تخمهٔ خوشنواز
|گزینیم جنگاوری سرفراز
|که اوشاد باشد بنوشین‌روان
|بدو دولت پیر گردد جوان
|بگوید بدو کار خاقان چین
|جهانی بروبر کنند آفرین
|که با فر و برزست و بخش و خرد
|همی راستی را خرد پرورد
|نهادست بر قیصران باژ و ساو
|ندارند با او کسی زور و تاو
|ز هیتالیان کودک و مرد وزن
|برین یک سخن برشدند انجمن
|چغانی گوی بود فرخ‌نژاد
|جهانجوی پر دانش و بخش و داد
|خردمند و نامش فغانیش بود
|که با گنج و با لشکر خویش بود
|بزرگان هیتال وخاقان چین
|به شاهی برو خواندند آفرین
|پس آگاهی آمد به شاه بزرگ
|ز خاقان که شد نامدار سترگ
|ز هیتال و گردان آن انجمن
|که آمد ز خاقان بریشان شکن
|ز شاه چغانی که با بخت نو
|بیامد نشست از بر تخت نو
|پراندیشه بنشست شاه جهان
|ز گفتار بیدار کارآگهان
|به ایوان بیاراست جای نشست
|برفتند گردان خسروپرست
|ابا موبد موبدان اردشیر
|چوشاپور وچون یزدگرد دبیر
|همان بخردان نماینده راه
|نشستند یک سر بر تخت شاه
|چنین گفت کسری که ای بخردان
|جهان گشته و کار دیده ردان
|یکی آگهی یافتم ناپسند
|سخنهای ناخوب و ناسودمند
|ز هیتال وز ترک وخاقان چین
|وزان مرزبانان توران زمین
|بی اندازه لشکر شدند انجمن
|ز چاچ وز چین وز ترک و ختن
|یکی هفته هیتال با ترک و چین
|ز اسبان نبرداشتند ایچ زین
|به فرجام هیتال برگشته شد
|دو بهره مگر خسته و کشته شد
|بدان نامداری که هیتال بود
|جهانی پر از گرز وکوپال بود
|شگفتست کآمد بریشان شکست
|سپهبد مباد ایچ با رای پست
|اگر غاتفر داشتی نام و رای
|نبردی سپهر آن سپه را ز جای
|چوشد مرز هیتالیان پر ز شور
|بجستند از تخم بهرام گور
|نو آیین یکی شاه بنشاندند
|به شاهی برو آفرین خواندند
|نشستست خاقان بدان روی چاج
|سرافراز با لشگر و گنج تاج
|ز خویشان ارجاسب و افراسیاب
|جز از مرز ایران نبینند به خواب
|ز پیروزی لشکر غاتفر
|همی‌برفرازد به خورشید سر
|سزد گر نباشیم همداستان
|که خاقان نخواند چنین داستان
|که تا آن زمین پادشاهی مراست
|که دارند ازو چینیان پشت راست
|همه زیردستان از ایشان به رنج
|سپرده بدیشان زن و مرد و گنج
|چه بینید یکسر کنون اندرین
|چه سازیم با ترک وخاقان چین
|بزرگان داننده برخاستند
|همه پاسخش را بیاراستند
|گرفتند یک سر برو آفرین
|که ای شاه نیک اختر و پاکدین
|همه مرز هیتال آهرمنند
|دورویند واین مرز را دشمنند
|بریشان سزد هرچ آید ز بد
|هم از شاه گفتار نیکو سزد
|ازیشان اگر نیستی کین و درد
|جز از خون آن شاه آزادمرد
|بکشتند پیروز را ناگهان
|چنان شهریاری چراغ جهان
|مبادا که باشند یک روز شاد
|که هرگز نخیزد ز بیداد داد
|چنینست بادافره دادگر
|همان بدکنش را بد آید به سر
|ز خاقان اگر شاه راند سخن
|که دارد به دل کین و درد کهن
|سزد گر ز خویشان افراسیاب
|بدآموز دارد دو دیده پرآب
|دگر آنک پیروز شد دل گرفت
|اگر زو بترسی نباشد شگفت
|ز هیتال وز لشکر غاتفر
|مکن یاد وتیمار ایشان مخور
|ز خویشان ارجاسب و افراسیاب
|زخاقان که بنشست ازان روی آب
|به روشن روان کار ایشان بساز
|تویی درجهان شاه گردن فراز
|فروغ از تو گیرد روان و خرد
|انوشه کسی کو روان پرورد
|تو داناتری از بزرگ انجمن
|نبایدت فرزانه و رای زن
|تو را زیبد اندر جهان تاج وتخت
|که با فر و برزی و با رای و بخت
|اگر شاه سوی خراسان شود
|ازین پادشاهی هراسان شود
|هرآن گه که بینند بی‌شاه بوم
|زمان تا زمان لشکر آید ز روم
|از ایرانیان باز خواهند کین
|نماند بروبوم ایران زمین
|نه کس پای برخاک ایران نهاد
|نه زین پادشاهی ببد کرد یاد
|اگر شاه را رای کینست وجنگ
|ازو رام گردد به دریا نهنگ
|چو بشنید ز ایرانیان شهریار
|ز بزم وز پرخاش وز کارزار
|کسی را نبد گرد رزم آرزوی
|به بزم و بناز اندرون کرده خوی
|بدانست شاه جهان کدخدای
|که اندر دل بخردان چیست رای
|چنین داد پاسخ که یزدان سپاس
|کزو دارم اندر دو گیتی هراس
|که ایشان نجستند جز خواب وخورد
|فراموش کردند گرد نبرد
|شما را بر آسایش و بزمگاه
|گران شد چنینتان سر از رزمگاه
|تن آسان شود هرک رنج آورد
|ز رنج تنش باز گنج آورد
|به نیروی یزدان سرماه را
|بسیجیم یک سر همه راه را
|به سوی خراسان کشم لشکری
|بخواهم سپاهی ز هرکشوری
|جهان از بدان پاک بی‌خوکنم
|بداد ودهش کشوری نو کنم
|همه نامداران فروماندند
|به پوزش برو آفرین خواندند
|که ای شاه پیروز با فر و داد
|زمانه به دیدار توشاد باد
|همه نامداران تو را بنده‌ایم
|به فرمان و رایت سرافگنده‌ایم
|هرآنگه که فرمان دهد کارزار
|نبیند ز ما کاهلی شهریار
|ازان پس چو بنشست با رای‌زن
|بزرگان وکسری شدند انجمن
|همی‌بود ازین گونه تا ماه نو
|برآمد نشست از برگاه نو
|تو گفتی که جامی ز یاقوت زرد
|نهادند بر چادر لاژورد
|بدیدند بر چهرهٔ شاه ماه
|خروشی برآمد ز درگاه شاه
|چو برزد سر از کوه رخشان چراغ
|زمین شد به کردار زرین جناغ
|خروش آمد و نالهٔ گاو دم
|ببستند بر پیل رویینه خم
|دمادم به لشکر گه آمد سپاه
|تبیره زنان برگرفتند راه
|بدرگاه شد یزدگرد دبیر
|ابا رای‌زن موبد اردشیر
|نبشتند نامه به هر کشوری
|بهر نامداری و هرمهتری
|که شد شاه با لشکر از بهر رزم
|شما کهتری را مسازید بزم
|بفرمود نامه بخاقان چین
|فغانیش راهم بکرد آفرین
|یکی لشکری از مداین براند
|که روی زمین جز بدریا نماند
|زمین کوه تاکوه یک سر سپاه
|درفش جهاندار بر قلبگاه
|یکی لشکری سوی گرگان کشید
|که گشت آفتاب از جهان ناپدید
|بیاسود چندی ز بهر شکار
|همی‌گشت درکوه و در مرغزار
|بسغد اندرون بود خاقان که شاه
|به گرگان همی رای زد با سپاه
|ز خویشان ارجاسب و افراسیاب
|شده سغد یکسر چو دریای آب
|همی‌گفت خاقان سپاه مرا
|زمین برنتابد کلاه مرا
|از ایدر سپه سوی ایران کشیم
|وز ایران به دشت دلیران کشیم
|همه خاک ایران به چین آوریم
|همان تازیان را بدین آوریم
|نمانم که کس تاج دارد نه تخت
|نه اورنگ شاهی نه از تخت بخت
|همی‌بود یک چند باگفت وگوی
|جهانجوی با لشکری جنگجوی
|چنین تا بیامد ز شاه آگهی
|کز ایران بجنبید با فرهی
|وزان به خت پیروزی و دستگاه
|ز دریا به دریا کشیده سپاه
|بپیچید خاقان چو آگاه شد
|به رزم اندرون راه کوتاه شد
|به اندیشه بنشست با رای‌زن
|بزرگان لشکر شدند انجمن
|سپهدار خاقان به دستور گفت
|که این آگهی خوار نتوان نهفت
|شنیدم که کسری به گرگان رسید
|همه روی کشور سپه گسترید
|ندارد همانا ز ما آگاهی
|وگر تارک از رای دارد تهی
|ز چین تا به جیحون سپاه منست
|جهان زیر فر کلاه منست
|مرا پیش او رفت باید به جنگ
|بپوشد درم آتش نام وننگ
|گماند کزو بگذری راه نیست
|و گر در زمانه جز او شاه نیست
|بیاگاهد اکنون چومن جنگجوی
|شوم با سواران چین پیش اوی
|خردمند مردی به خاقان چین
|چنین گفت کای شهریار زمین
|تو با شاه ایران مکن رزم یاد
|مده پادشاهی و لشکر به باد
|ز شاهان نجوید کسی جای اوی
|مگر تیره باشد دل و رای اوی
|که با فر او تخت را شاه نیست
|بدیدار او در فلک ماه نیست
|همی باژ خواهد ز هند وز روم
|ز جایی که گنجست و آباد بوم
|خداوند تاجست و زیبای تخت
|جهاندار و بیدار و پیروز بخت
|چوبشنید خاقان ز موبد سخن
|یکی رای شایسته افگند بن
|چنین گفت با کاردان راه‌جوی
|که این را چه بیند خردمند روی
|دوکارست پیش اندرون ناگزیر
|که خامش نشاید بدن خیره خیر
|که آن را به پایان جز از رنج نیست
|به از بر پراگندن گنج نیست
|ز دینار پوشش نیاید نه خورد
|نه گستردنی روز ننگ و نبرد
|بدو ایمنی باید و خوردنی
|همان پوشش و نغز گستردنی
|هرآنکس که از بد هراسان شود
|درم خوار گیرد تن آسان شود
|ز لشکر سخنگوی ده برگزید
|که دانند گفتار دانا شنید
|یکی نامه بنبشت با آفرین
|سخندان چینی چو ار تنگ چین
|برفت آن خرد یافته ده سوار
|نهان پرسخن تا درشهریار
|به کسری چو برداشتند آگهی
|بیاراست ایوان شاهنشهی
|بفرمود تا پرده برداشتند
|ز درگاهشان شاد بگذاشتند
|برفتند هر ده برشهریار
|ابا نامه و هدیه و با نثار
|جهاندار چون دید بنواختشان
|ز خاقان بپرسید و بنشاختشان
|نهادند سر پیش او بر زمین
|بدادند پیغام خاقان چین
|به چینی یکی نامه‌ای برحریر
|فرستاده بنهاد پیش دبیر
|دبیر آن زمان نامه خواندن گرفت
|همه انجمن ماند اندر شگفت
|سر نامه بود از نخست آفرین
|ز دادار بر شهریار زمین
|دگر سر فرازی و گنج و سپاه
|سلیح وبزرگی نمودن به شاه
|سه دیگر سخن آنک فغفور چین
|مراخواند اندر جهان آفرین
|مرا داد بی‌آرزو دخترش
|نجویند جز رای من لشکرش
|وزان هدیه کز پیش نزدیک شاه
|فرستاد وهیتال بستد ز راه
|بران کینه رفتم من از شهر چاج
|که بستانم از غاتفر گنج وتاج
|بدان گونه رفتم ز گلزریون
|که شد لعلگون آب جیحون ز خون
|چو آگاهی آمد به ماچین و چین
|بگوینده برخواندیم آفرین
|ز پیروزی شاه ومردانگی
|خردمندی و شرم و فرزانگی
|همه دوستی بودی اندرنهان
|که جوییم باشهریار جهان
|چو آن نامه بشنید و گفتار اوی
|بزرگی ومردی وبازار اوی
|فرستاده راجایگه ساختند
|ستودند بسیار و بنواختند
|چو خوان ومی آراستی میگسار
|فرستاده راخواستی شهریار
|ببودند یک ماه نزدیک شاه
|به ایوان بزم و به نخچیرگاه
|یکی بارگه ساخت روزی به دشت
|ز گردسواران هوا تیره گشت
|همه مرزبانان زرین کمر
|بلوچی و گیلی به زرین سپر
|سراسر بدان بارگاه آمدند
|پرستنده نزدیک شاه آمدند
|چوسیصدز پیلان زرین ستام
|ببردند وشمشیر زرین نیام
|درخشیدن تیغ و ژوپین وخشت
|توگویی که زر اندر آهن سرشت
|بدیبا بیاراسته پشت پیل
|بدو تخت پیروزه هم رنگ نیل
|زمین پرخروش وهوا پر ز جوش
|همی کر شد مردم تیزگوش
|فرستادهٔ بردع وهند و روم
|ز هر شهریاری ز آباد بوم
|ز دشت سواران نیزه گزار
|برفتند یک سر سوی شهریار
|به چینی نمود آنک شاهی کراست
|ز خورشید تا پشت ماهی کراست
|هوا پر شد از جوش گرد سوار
|زمین پرشد از آلت کار زار
|به دشت اندر آورد گه ساختند
|سواران جنگی همی‌تاختند
|به کوپال و تیغ و بتیر و کمان
|بگشتند گردنکشان یک زمان
|همه دشت ژوپین‌زن و نیزه‌دار
|به یک سو پیاده به یک سو سوار
|فرستاده‌گان را ز هر کشوری
|ز هر نامداری و هر مهتری
|شگفت آمد از لشکر و ساز اوی
|همان چهره و نام وآواز اوی
|فرستادگان یک به دیگر به راز
|بگفتند کین شاه گردن‌فراز
|هنر جوید وهیچ پیچد عنان
|به کردار پیکر نماید سنان
|هنرگرد نمودی به ما شهریار
|ازو داشتی هر یکی یادگار
|چو هریک برفتی برشاه خویش
|سخن داشتی یارهمراه خویش
|بگفتی که چون شاه نوشین‌روان
|بدیده نبینند پیر و جوان
|سخن هرچ گفتند اندر نهان
|بگفتند با شهریار جهان
|به گنجور فرمود پس شهریار
|که آرد به دشت آلت کارزار
|بیاورد خفتان وخود و زره
|بفرمود تا برگشاید گره
|گشاده برون کرد زورآزمای
|نبرداشتی جوشن او زجای
|همان خود و خفتان و کوپال اوی
|نبرداشتی جز بر و یال اوی
|کمانکش نبودی به لشکر چنوی
|نه ازنامداران چنان جنگجوی
|به آوردگه رفت چون پیل مست
|یکی گرزه گاو پیکر به دست
|به زیر اندرون با رهٔ گامزن
|ز بالای او خیره شد انجمن
|خروش آمد و ناله کرنای
|هم از پشت پیلان جرنگ درای
|تبیره زنان پیش بردند سنج
|زمین آمد از سم اسبان به رنج
|شهنشاه با خود و گبر و سنان
|چپ و راست گردان و پیچان عنان
|فرستادگان خواندند آفرین
|یکایک نهادند سر بر زمین
|به ایوان شد از دشت شاه جهان
|یکایک برفتند با اومهان
|بفرمود تا پیش او شد دبیر
|ابا موبد موبدان اردشیر
|به قرطاس برنامهٔ خسروی
|نویسنده بنوشت بر پهلوی
|قلم چون دو رخ را به عنبر بشست
|سرنامه کرد آفرین از نخست
|بران دادگر کوسپهر آفرید
|بلندی وتندی و مهر آفرید
|همه بنده‌گانیم و او پادشاست
|خرد برتوانایی او گواست
|نفس جز به فرمان اونشمرد
|پی مور بی او زمین نسپرد
|ازو خواستم تا مگر آفرین
|رساند ز ما سوی خاقان چین
|نخست آنک گفتی ز هیتالیان
|کزان گونه بستند بد را میان
|به بیداد برخیره خون ریختند
|به دام نهاده خود آویختند
|اگر بد کنش زور دارد چو شیر
|نباید که باشد به یزدان دلیر
|چوایشان گرفتند راه پلنگ
|تو پیروز گشتی برایشان به جنگ
|و دیگر که گفتی ز گنج و سپاه
|ز نیروی فغفور و تخت و کلاه
|کسی کز بزرگی زند داستان
|نباشد خردمند همداستان
|توتخت بزرگی ندیدی نه تاج
|شگفت آمدت لشکر و مرز چاج
|چنین باکسی گفت باید که گنج
|نبیند نه لشکر نه رزم و نه رنج
|بزرگان گیتی مرا دیده‌اند
|کسان کم ندیدند بشنیده‌اند
|که دریای چین را ندارم به آب
|شود کوه از آرام من درشتاب
|سراسر زمین زیر گنج منست
|کجا آب وخاکست رنج منست
|سه دیگر کجا دوستی خواستی
|به پیوند ما دل بیاراستی
|همی بزم جویی مرا نیست رزم
|نه خرد کسی رزم هرگز به بزم
|و دیگر که با نامبردار مرد
|نجوید خردمند هرگز نبرد
|بویژه که خود کرده باشد به جنگ
|گه رزم جستن نجوید درنگ
|بسی دیده باشد گه کارزار
|نخواهد گه رزم آموزگار
|دل خویش باید که درجنگ سخت
|چنان رام دارد که با تاج و تخت
|تو را یار بادا جهان آفرین
|بماناد روشن کلاه و نگین
|نهادند برنامه بر مهر شاه
|بیاراست آن خسروی تاج و گاه
|برسم کیان خلعت آراستند
|فرستاده را پیش اوخواستند
|ز پیغام هرچش به دل بود نیز
|به گفتار بر نامه بفزود نیز
|بخوبی برفتند ز ایوان شاه
|ستایش کنان برگرفتند راه
|رسیدند پس پیش خاقان چین
|سراسر زبانها پر از آفرین
|جهاندیده خاقان بپردخت جای
|بیامد برتخت او رهنمای
|فرستاده‌گان راهمه پیش خواند
|ز کسری فراوان سخنها براند
|نخست ازهش و دانش و رای اوی
|ز گفتار و دیدار و بالای او
|دگر گفت چندست با او سپاه
|ازیشان که دارد نگین و کلاه
|ز داد وز بیداد وز کشورش
|هم از لشکر و گنج وز افسرش
|فرستاده گویا زبان برگشاد
|همه دیدها پیش او کرد یاد
|به خاقان چین گفت کای شهریار
|تواو را بدین زیردستی مدار
|بدین روزگاری که ما نزد اوی
|ببودیم شادان دل و تازه روی
|به ایوان رزم و به دشت شکار
|ندیدیم هرگز چنو شهریار
|به بالای سروست و هم زور پیل
|به بخشندگی همچو دریای نیل
|چو برگاه باشد سپهر وفاست
|به آورد گه هم نهنگ بلاست
|اگر تیز گردد بغرد چو ابر
|از آواز او رام گردد هژبر
|وگر می‌گسارد به آواز نرم
|همی دل ستاند به گفتار گرم
|خجسته سرو شست بر گاه و تخت
|یکی بارور شاخ زیبا درخت
|همه شهر ایران سپاه ویند
|پرستندگان کلاه ویند
|چوسازد به دشت اندرون بارگاه
|نگنجد همی درجهان آن سپاه
|همه گرزداران با زیب وفر
|همه پیشکاران به زرین کمر
|ز پیل وز بالا و از تخت عاج
|ز اورنگ وز یاره و طوق و تاج
|کس آیین او رانداند شمار
|به گیتی جز از دادگر شهریار
|اگر دشمنش کوه آهن شود
|برخشم اوچشم سوزن شود
|هرآنکس که سیر آید از روزگار
|شود تیز وبا او کند کارزار
|چوخاقان چین آن سخنها شنید
|بپژمرد وشد چون گل شنبلید
|دلش زان سخنها بدو نیم شد
|وز اندیشه مغزش پر از بیم شد
|پراندیشه بنشست با رای‌زن
|چنین گفت با نامدار انجمن
|که ای بخردان روی این کارچیست
|پراندیشه وخسته ز آزار کیست
|نباید که پیروز گشته به جنگ
|همه نامها بازگردد به ننگ
|ز هرگونهٔ موبدان خواستند
|چپ و راست گفتند و آراستند
|چنین گفت خاقان که اینست راه
|که مردم فرستیم نزدیک شاه
|به اندیشه در کار پیشی کنیم
|بسازیم با شاه وخویشی کنیم
|پس پرده ما بسی دخترست
|که برتارک بانوان افسرست
|یکی را به نام شهنشه کنیم
|ز کار وی اندیشه کوته کنیم
|چو پیوند سازیم با او به خون
|نباشد کس اورا به بد رهنمون
|بدو نازش وسرفرازی بود
|وزو بگذری جنگ و بازی بود
|ردان را پسند آمد این رای‌شاه
|به آواز گفتند کاین است راه
|ز لشکر سه پرمایه را برگزید
|که گویند و دانند پاسخ شنید
|درگنج دینار بگشاد و گفت
|که گوهر چرا باید اندر نهفت
|اگر نام راباید و ننگ را
|وگر بخشش و رزم و آهنگ را
|یکی هدیه‌ای ساخت کاندر جهان
|کسی آن ندید از کهان ومهان
|دبیر جهاندیده را پیش خواند
|سخن هرچ بودش به دل در براند
|نخست آفرین کرد برکردگار
|توانا ودانا و پروردگار
|خداوند کیوان و خورشید وماه
|خداوند پیروزی ودستگاه
|ز بنده نخواهد جز از راستی
|نجوید به داد اندرون کاستی
|ازو باد برشاه ایران درود
|خداوند شمشیر و کوپال و خود
|خداوند دانایی وتاج وتخت
|ز پیروزگر یافته کام و بخت
|بداند جهاندار خسرونژاد
|خردمند با سنگ و فرهنگ و راد
|که مردم به مردم بوند ارجمند
|اگر چند باشد بزرگ و بلند
|فرستادگان خردمند من
|که بودند نزدیک پیوند من
|ازان بارگه چون بدین بارگاه
|رسیدند وگفتند چندی ز شاه
|ز داد وخردمندی و بخت اوی
|ز تاج و سرافرازی و تخت اوی
|چنان آرزو خاست کز فر تو
|بباشیم در سایهٔ پرتو
|گرامی‌تو راز خون دل چیز نیست
|هنرمند فرزند با دل یکیست
|یکی پاک دامن که آهسته‌تر
|فزون‌تر بدیدار وشایسته‌تر
|بخواهد ز من گر پسند آیدش
|همانا که این سودمند آیدش
|نباشد جدا مرز ایران ز چین
|فزاید ز ما درجهان آفرین
|پس اندر نبشتند چینی حریر
|ببردند با مهر پیش وزیر
|سه مرد گرانمایه وچرب‌گوی
|گزین کرد خاقان ز خویشان اوی
|برفتند زان بارگاه بلند
|به ایران به نزدیک شاه ارجمند
|چو بشنید کسری بیاراست تاج
|نشست از بر خسروی تخت عاج
|سه مرد گرانمایه و هوشمند
|رسیدند نزدیک تخت بلند
|سه بدره ز دینار چون سی هزار
|ببردند و کردند پیشش نثار
|ز زرین و سیمین و دیبای چین
|درفشان‌تر ازآسمان بر زمین
|فرستادگان را چو بنشاختند
|به چینی زبان آفرین ساختند
|سزاوار ایشان یکی جایگاه
|همانگه بیاراست دستور شاه
|بگشت اندرین نیز یک شب سپهر
|چو برزد سر از کوه تابنده مهر
|نشست از برتخت پیروز شاه
|ز یاقوت بنهاد بر سر کلاه
|بفرمود تاموبد و رای‌زن
|برفتند با نامدار انجمن
|چنین گفت کان نامهٔ برحریر
|بیارند و بنهند پیش دبیر
|همه نامداران نشستند گرد
|خرامان بر شاه شد یزدگرد
|چو آن نامه بر شاه ایران بخواند
|همه انجمن در شگفتی بماند
|ز بس خوبی و پوزش وآفرین
|که پیدا بد از گفت خاقان چین
|همه سرفرازان پرهیزکار
|ستایش گرفتند برشهریار
|که یزدان سپاس و بدویم پناه
|که ننشست یک شاه بر پیشگاه
|به پیروزی و فرو اورند شاه
|بخوبی ونرمی و پیوند شاه
|همه دشمنان پیش تو بنده‌اند
|وگر کهتری راسرافگنده‌اند
|همه بیم زان لشکر چاج بود
|ز خاقان که با گنج و با تاج بود
|به فر شهنشاه شد نیک‌خواه
|همی راه جوید به نزدیک شاه
|هرآنکس که دارد ز گردان خرد
|تن آسانی و راستی پرورد
|چودانست خاقان که او تاو شاه
|ندارد به پیوند او جست راه
|نباید بدین کار کردن درنگ
|که کس را ز پیوند اونیست ننگ
|ز چین تا بخارا سپاه ویند
|همه مهتران نیک خواه ویند
|چو بشنید گفتار آن بخردان
|بزرگان و بیداردل موبدان
|ز بیگانه ایوان بپرداختند
|فرستاده را پیش بنشاختند
|شهنشاه بسیار بنواختشان
|به نزدیکی تخت بنشاختشان
|پیام جهاندار بگزاردند
|براسب سخن پای بفشاردند
|چو بشنید شاه آن سخنهای گرم
|ز گردان چینی به آواز نرم
|چنین داد پاسخ که خاقان چین
|بزرگست و با دانش وآفرین
|به فرزند پیوند جوید همی
|رخ دوستی را بشوید همی
|هرآنکس که دارد روانش خرد
|به چشم خرد کارها بنگرد
|بسازیم و این رای فرخ نهیم
|سخن هرچ گفتست پاسخ دهیم
|چنان باید اکنون که خاقان چین
|دل ماکند شاد بر به گزین
|کسی را فرستم که دارد خرد
|شبستان او سر به سر بنگرد
|یکی برگزیند که نامی ترست
|به خاقان چین برگرامی ترست
|ببیند که تا چون بود مادرش
|بود از نژاد کیان گوهرش
|چواین کرده باشد که کردیم یاد
|سخن را به پیوستگی داد داد
|فرستادگان خواندند آفرین
|که از شاه شادست خاقان چین
|که در پرده پوشیده رویان اوی
|ز دیدار آنکس نپوشند روی
|شهنشاه بشنید ز ایشان سخن
|برو تازه شد روزگار کهن
|نویسندهٔ نامه را پیش خواند
|ز خاقان فراوان سخنها براند
|بفرمود تا نامه پاسخ نبشت
|گزینده سخنهای فرخ نبشت
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|جهاندار پیروز و پروردگار
|به فرمان اویست گیتی به پای
|همویست بر نیک و بد رهنمای
|کسی راکه خواهد کند ارجمند
|ز پستی برآرد به چرخ بلند
|دگر مانده اندر بد روزگار
|چو نیکی نخواهد بدو کردگار
|بهرنیکی از وی شناسم سپاس
|وگر بد کنم زو دل اندر هراس
|نباید که جان باشد اندر تنم
|اگر بیم و امید از و برکنم
|رسید این فرستادهٔ به آفرین
|ابا گرم گفتار خاقان چین
|شنیدم ز پیوستگی هرچ گفت
|ز پاکان که او دارد اندر نهفت
|مرا شاد شد دل زپیوند تو
|بویژه ز پوشیده فرزند تو
|فرستادم اینک یکی هوشمند
|که دارد خرد جان او را ببند
|بیاید بگوید همه راز من
|ز فرجام پیوند و آغاز من
|همیشه تن و جانت پرشرم باد
|دلت شاد و پشتت به ما گرم باد
|نویسنده چون خامه بیکار گشت
|بیاراست قرطاس واندر نوشت
|همان چون سرشک قلم کرد خشک
|نهادند مهری بروبر ز مشک
|برایشان یکی خلعت افگند شاه
|کزان ماند اندر شگفتی سپاه
|گزین کرد کسری خردمند و راد
|کجا نام او بود مهران ستاد
|ز ایرانیان نامور صد سوار
|سخنگوی و شایسته و نامدار
|چنین گفت کسری به مهران ستاد
|که رو شاد و پیروز با مهر و داد
|زبان وگمان بایدت چرب‌گوی
|خرد رهنمای ودل آزر مجوی
|شبستان او را نگه کن نخست
|بد و نیک بایدکه دانی درست
|به آرایش چهره و فر و زیب
|نباید که گیرندت اندر فریب
|پس پردهٔ او بسی درخترست
|که با فر و بالا و با افسرست
|پرستار زاده نیاید به کار
|اگر چند باشد پدر شهریار
|نگر تا کدامست با شرم و داد
|به مادر که دارد ز خاتون نژاد
|نبیره جهاندار فغفور چین
|ز پشت سپهدار خاقان چین
|اگر گوهرتن بود با نژاد
|جهان زو شود شاد او نیز شاد
|چوبشنید مهران ستاد این ز شاه
|بسی آفرین کرد بر تاج و گاه
|برفت از بر گاه گیتی‌فروز
|به فرخنده فال و بخرداد روز
|به خاقان چین آگهی شد که شاه
|فرستاده مهران ستاد و سپاه
|چوآمد به نزدیک خاقان چین
|زمین را ببوسید و کرد آفرین
|جهانجوی چون دید بنواختش
|یکی نامور جایگه ساختش
|ازان کارخاقان پراندیشه گشت
|به سوی شبستان خاتون گذشت
|سخنهای نوشین‌روان برگشاد
|ز گنج وز لشکر بسی کرد یاد
|بدو گفت کین شاه نوشین‌روان
|جوانست و بیدار و دولت جوان
|یکی دختری داد باید بدوی
|که ما را فزاید بدو آبروی
|تو را در پس پرده یک دخترست
|کجا بر سر بانوان افسرست
|مرا آرزویست از مهر اوی
|که دیده نبردارم از چهر اوی
|چهارست نیز از پرستندگان
|پرستار و بیداردل بندگان
|از ایشان یکی را سپارم بدوی
|برآسایم از جنگ وز گفت و گوی
|بدو گفت خاتون که با رای تو
|نگیرد کس اندر جهان جای تو
|برین گونه یک شب بپیمود خواب
|چنین تا برآمد ز کوه آفتاب
|بیامد بدر گاه مهران ستاد
|برتخت او رفت و نامه بداد
|چوآن نامه برخواند خاقان چین
|ز پیمان بخندید وز به گزین
|کلید شبستان بدو داد و گفت
|برو تا کرا بینی اندر نهفت
|پرستار با او بیامد چهار
|که خاقان بدیشان بدی استوار
|چومهران ستاد آن سخنها شنید
|بیاورد با استواران کلید
|درحجره بگشاد و اندر شدند
|پرستندگان داستانها زدند
|که آن راکه اکنون تو بینی بداد
|ستاره ندیدست و خورشید و باد
|شبستان بهشتی شد آراسته
|پر از ماه و خورشید و پرخواسته
|پری چهره بر گاه بنشست پنج
|همه برسران تاج و در زیر گنج
|مگر دخت خاتون که افسر نداشت
|همان یاره وطوق وگوهرنداشت
|یکی جامهٔ کهنه بد بر برش
|کلاهی زمشک ایزدی بر سرش
|ز گرده برخ برنگارش نبود
|جز آرایش کردگارش نبود
|یکی سرو بد بر سرش ماه نو
|فروزان ز دیدار او گاه نو
|چومهران ستاد اندرو بنگرید
|یکی را بدیدار چون او ندید
|بدانست بینادل رای راد
|که دورند خاقان وخاتون ز داد
|به دستار ودستان همی چشم اوی
|بپوشید وزان تازه شد خشم اوی
|پرستنده را گفت نزدیک شاه
|فراوان بود یاره و تاج و گاه
|من این را که بی‌تاج و آرایشست
|گزیدم که این اندر افزایشست
|به رنج از پی به گزین آمدم
|نه از بهر دیبای چین آمدم
|بدو گفت خاتون که ای مرد پیر
|نگویی همی یک سخن دلپذیر
|تو آن را با فر و زیبست و رای
|دل فروز گشته رسیده به جای
|به بالای سرو و برخ چون بهار
|بداند پرستیدن شهریار
|همی کودکی نارسیده به جای
|برو برگزینی نه ای پاکرای
|چنین پاسخ آورد مهران ستاد
|که خاقان اگر سر بپیچد ز داد
|بداند که شاه جهان کدخدای
|بخواند مرا نیز ناپاک رای
|من این را پسندم که بی‌تخت عاج
|ندارد ز بن یاره وطوق وتاج
|اگر مهتران این نبینند رای
|چوفرمان بود باز گردم به جای
|نگه کرد خاقان به گفتار اوی
|شگفت آمدش رای وکردار اوی
|بدانست کان پیر پاکیزه مغز
|بزرگست و شاسیته کار نغز
|خردمند بنشست با رای‌زن
|بپالود زایوان شاه انجمن
|چو پردخته شد جایگاه نشست
|برفتند با زیج رومی بدست
|ستاره شناسان و کندآوران
|هرآنکس که بودند ز ایشان سران
|بفرمود تا هر کرا بود مهر
|بجستند یک سر شمار سپهر
|همی‌کرد موبد به اختر نگاه
|زکردار خاقان و پیوند شاه
|چنین گفت فرجام کای شهریار
|دلت را ببد هیچ رنجه مدار
|که این کار جز بر بهی نگذرد
|ببد رای دشمن جهان نسپرد
|چنینست راز سپهر بلند
|همان گردش اختر سودمند
|کزین دخت خاقان وز پشت شاه
|بیاید یکی شاه زیبای گاه
|برو شهریاران کنند آفرین
|همان پرهنر سرفرازان چین
|چو بشنید خاقان دلش گشت خوش
|بخندید خاتون خورشیدفش
|چو از چاره دلها بپرداختند
|فرستاده را پیش بنشاختند
|بگفتند چیزی که بایست گفت
|ز فرزند خاتون که بد در نهفت
|بپذرفت مهران ستاد از پدر
|به نام شهنشاه پیروزگر
|میانجی بپذرفت خاقان به داد
|همان راکه دارد ز خاتون نژاد
|پرستندگان با نثار آمدند
|به شادی بر شهریار آمدند
|وزان پس یکی گنج آراسته
|بدو در ز هر گونه‌ای خواسته
|ز دینار و ز گوهر و طوق و تاج
|همان مهر پیروزه و تخت عاج
|یکی دیگر ازعود هندی به زر
|برو بافته چند گونه گهر
|ابا هر یکی افسری شاهوار
|صد اسب و صد استر به زین و به بار
|شتر بارکرده ز دیبای چین
|بیاراسته پشت اسبان به زین
|چهل را ز دیبای زربفت گون
|کشیده زبر جد به زر اندرون
|صد اشتر ز گستردنی بار کرد
|پرستنده سیصد پدیدار کرد
|همی‌بود تاهرکسی برنشست
|برآیین چین با درفشی بدست
|بفرمود خاقان پیروزبخت
|که بنهند برکوههٔ پیل تخت
|برو بافته شوشهٔ سیم و زر
|به شوشه درون چند گونه گهر
|درفشی درفشان به دیبای چین
|که پیدا نبودی ز دیبا زمین
|به صد مردش از جای برداشتند
|ز هامون به گردون برافراشتند
|ز دیبا بیاراست مهدی به زر
|به مهد اندرون نابسوده گهر
|چو سیصد پرستار با ماهروی
|برفتند شادان‌دل و راه‌جوی
|فرستاد فرزند را نزد شاه
|سپاهی همی‌رفت با او به راه
|پرستنده پنجاه و خادم چهل
|برو برگذشتند شادان به دل
|چوپردخته شد زان بیامد دبیر
|بیاورد مشک و گلاب وحریر
|یکی نامه بنوشت ار تنگ‌وار
|پر آرایش و بوی و رنگ و نگار
|نخستین ستود آفریننده را
|جهاندار و بیدار و بیننده را
|که هرچیز کو سازد اندر بوش
|بران سو بود بندگان را روش
|شهنشاه ایران مرا افسرست
|نه پیوند او از پی دخترست
|که تامن شنیدستم از بخردان
|بزرگان و بیدار دل موبدان
|ز فر و بزرگی و اورند شاه
|بجستم همی رای و پیوند شاه
|که اندر جهان سر به سر دادگر
|جهاندار چون او نبندد کمر
|به مردی و پیروزی و دستگاه
|به فر و بنیرو و تخت و کلاه
|به رادی و دانش به رای وخرد
|ورا دین یزدان همی‌پرورد
|فرستادم اینک جهان بین خویش
|سوی شاه کسری به آیین خویش
|بفرموده‌ام تا بود بنده‌وار
|چوشاید پس پردهٔ شهریار
|خردگیرد از فر و فرهنگ اوی
|بیاموزد آیین وآهنگ اوی
|که بخت وخرد رهنمون تو باد
|بزرگی ودانش ستون تو باد
|نهادند مهر از بر مشک چین
|فرستاده را داد و کرد آفرین
|یکی خلعت از بهر مهران ستاد
|بیاراست کان کس ندارد به یاد
|که دادی کسی از مهان جهان
|فرستاده را آشکار ونهان
|همان نیز یارانش را هدیه داد
|ز دینار وز مشکشان کرد شاد
|همی‌رفت با دختر وخواسته
|سواران و پیلان آراسته
|چنین تا لب رود جیحون کشید
|به مژگان همی از دلش خون کشید
|همی‌بود تا رود بگذاشتند
|ز خشکی بران روی برداشتند
|ز جیحون دلی پر زخون بازگشت
|ز فرزند با درد انباز گشت
|جو آگاهی آمد ز مهران ستاد
|همی هر کس آن مر ده را هدیه داد
|یکایک همی‌خواندند آفرین
|ابرشاه ایران وسالار چین
|دلی شاد با هدیه و با نثار
|همه مهربان و همه دوستار
|ببستند آذین به شهر و به راه
|درم ریختند از بر تخت شاه
|به آموی و راه بیابان مرو
|زمین بود یک سر چو پر تذرو
|چنین تا به بسطام وگرگان رسید
|تو گفتی زمین آسمان را ندید
|زآیین که بستند بر شهر و دشت
|براهی که لشکر همی‌برگذشت
|وز ایران همه کودک و مرد و زن
|به راه بت چین شدند انجمن
|ز بالا بر ایشان گهر ریختند
|به پی زعفران و درم بیختند
|برآمیخته طشتهای خلوق
|جهان پرشد از نالهٔ کوس و بوق
|همه یال اسبان پر از مشک ومی
|شکر با درم ریخته زیر پی
|ز بس نالهٔ نای و چنگ و رباب
|نبد بر زمین جای آرام وخواب
|چوآمد بت اندر شبستان شاه
|به مهد اندرون کرد کسری نگاه
|یکی سرو دین از برش گرد ماه
|نهاده به مه بر ز عنبر کلاه
|کلاهی به کردار مشکین زره
|ز گوهر کشیده گره برگره
|گره بسته از تار و برتافته
|به افسون یک اندر دگر بافته
|چو از غالیه برگل انگشتری
|همه زیر انگشتری مشتری
|درو شاه نوشین‌روان خیره ماند
|برو نام یزدان فراوان بخواند
|سزاوار او جای بگزید شاه
|بیاراستند از پی ماه گاه
|چو آگاهی آمد به خاقان چین
|ز ایران و ز شاه ایران زمین
|وزان شادمانی به فرزند اوی
|شدن شاد وخرم به پیوند اوی
|بپردخت سغد وسمرقند وچاج
|به قجغار باشی فرستاد تاج
|ازین شهرها چون برفت آن سپاه
|همی مرزبانان فرستاد شاه
|جهان شد پر از داد نوشین‌روان
|بخفتند بردشت پیر و جوان
|یکایک همی‌خواندند آفرین
|ز هر جای برشهریار زمین
|همه دست برداشته به آسمان
|که ای کردگارمکان و زمان
|تواین داد برشاه کسری بدار
|بگردان ز جانش بد روزگار
|که از فر و اورند او در جهان
|بدی دور گشت آشکار و نهان
|به نخجیر چون او به گرگان رسید
|گشاده کسی روی خاقان ندید
|بشد خواب وخورد از سواران چین
|سواری نبرداشت از اسب زین
|پراگنده شد ترک سیصد هزار
|به جایی نبد کوشش کارزار
|کمانی نبایست کردن به زه
|نه که بد از ایدر نه چینی نه مه
|بدین سان بود فر و برز کیان
|به نخچیر آهنگ شیر ژیان
|که نام وی و اختر شاه بود
|که هم تخت و هم بخت همراه بود
|وزان پس بزرگان شدند انجمن
|از آموی تا شهر چاچ و ختن
|بگفتند کاین شهرهای فراخ
|پر از باغ و میدان و ایوان و کاخ
|ز چاچ و برک تا سمرقند و سغد
|بسی بود ویران و آرام جغد
|چغانی وسومان وختلان و بلخ
|شده روز بر هر کسی تار و تلخ
|بخارا وخوارزم وآموی و زم
|بسی یاد دارمی با درد و غم
|ز بیداد وز رنج افراسیاب
|کسی را نبد جای آرام وخواب
|چوکیخسرو آمد برستیم از اوی
|جهانی برآسود از گفت وگوی
|ازان پس چو ارجاسب شد زورمند
|شد این مرزها پر ز درد وگزند
|از ایران چو گشتاسب آمد به جنگ
|ندید ایچ ارجاسب جای درنگ
|برآسود گیتی ز کردار اوی
|که هرگز مبادا فلک یاراوی
|ازان پس چونرسی سپهدار شد
|همه شهرها پر ز تیمار شد
|چوشاپور ارمزد بگرفت جای
|ندانست نرسی سرش را ز پای
|جهان سوی داد آمد و ایمنی
|ز بد بسته شد دست آهرمنی
|چوخاقان جهان بستد از یزدگرد
|ببد تیزدستی برآورد گرد
|بیامد جهاندار بهرام گور
|ازو گشت خاقان پر از درد و شور
|شد از داد او شهرها چون بهشت
|پراگنده شد کار ناخوب و زشت
|به هنگام پیروز چون خوشنواز
|جهان کرد پر درد و گرم و گداز
|مبادا فغانیش فرزند اوی
|مه خویشان مه تخت ومه اورند اوی
|جهاندار کسری کنون مرز ما
|بپذرفت و پرمایه شد ارز ما
|بماناد تا جاودان این بر اوی
|جهان سر به سر چون تن و چون سر اوی
|که از وی زمین داد بیند کنون
|نبینیم رنج ونه ریزیم خون
|ازان پس ز هیتال وترک وختن
|به گلزریون برشدند انجمن
|به هر سو که بد موبدی کاردان
|ردی پاک وهشیار و بسیاردان
|ز پیران هرآنکس که بد رای‌زن
|بروبر ز ترکان شدند انجمن
|چنان رای دیدند یک سر سپاه
|که آیند با هدیه نزدیک شاه
|چو نزدیک نوشین‌روان آمدند
|همه یک دل و یک زبان آمدند
|چنان گشت ز انبوه درگاه شاه
|که بستند برمور و بر پشه راه
|همه برنهادند سر برزمین
|همه شاه راخواندند آفرین
|بگفتند کای شاه ما بنده‌ایم
|به فرمان تو در جهان زنده‌ایم
|همه سرفرازیم با ساز جنگ
|به هامون بدریم چرم پلنگ
|شهنشاه پذرفت ز ایشان نثار
|برستند پاک از بد روزگار
|از ایشان فغانیش بد پیشرو
|سپاهی پسش جنگ سازان نو
|ز گردان چو خشنود شد شهریار
|بیامد به درگاه سالار بار
|بپرسید بسیار و بنواختشان
|بهر برزنی جایگه ساختشان
|وزان پس شهنشاه یزدان‌پرست
|به خاک آمد از جایگاه نشست
|ستایش همی‌کرد برکردگار
|که ای برتر از گردش روزگار
|تودادی مرا فر وفرهنگ و رای
|تو باشی بهر نیکئی رهنمای
|هر آنکس که یابد ز من آگهی
|ازین پس نجوید کلاه مهی
|همه کهتری را بسازند کار
|ندارد کسی زهرهٔ کارزار
|به کوه اندرون مرغ و ماهی بر آب
|چو من خفته باشم نجویند خواب
|همه دام ودد پاسبان منند
|مهان جهان کهتران منند
|کرا برگزینی تو او خوار نیست
|جهان را جز از تو جهاندار نیست
|تو نیرو دهی تا مگر در جهان
|نخسبد ز من مور خسته روان
|چنین پیش یزدان فراوان گریست
|نگر تا چنین درجهان شاه کیست
|به تخت آمد از جایگه نماز
|ز گرگان برفتن گرفتند ساز
|برآمد خروشیدن گاودم
|ز درگاه آواز رویینه خم
|سپه برنشست و بنه برنهاد
|ز یزدان نیکی دهش کرد یاد
|ز دینار و دیبا و تاج و کمر
|ز گنج درم هم ز در و گهر
|ز اسبان و پوشیده رویان و تاج
|دگر مهد پیروزه و تخت عاج
|نشستند بر زین پرستندگان
|بت آرای وهرگونه‌ای بندگان
|فرستاد یکسر سوی طیسفون
|شبستان چینی به پیش اندرون
|به فرخنده فال و به روز آسمان
|برفتند گرد اندرش خادمان
|سرموبدان بود مهران ستاد
|بشد با شبستان خاقان نژاد
|سوی طیسفون رفت گنج و بنه
|سپاهی نماند از یلان یک تنه
|همه ویژه گردان آزداگان
|بیامد سوی آذرآبادگان
|سپاهی بیامد ز هر کشوری
|ز گیلان و ز دیلمان لشکری
|ز کوه بلوج و ز دشت سروچ
|گرازان برفتند گردان کوچ
|همه پاک با هدیه و با نثار
|به پیش سراپردهٔ شهریار
|بدان شهرشد شهریار بزرگ
|که ازمیش کوته کند چنگ گرگ
|به فر جهاندار کسری سپهر
|دگرگونه‌تر شد به کین و به مهر
|به شهری کجا برگذشتی سپاه
|نیازارد زان کشتمندی به راه
|نجستی کسی ازکسی نان وآب
|بره‌بر بیاراستی جای خواب
|برینسان همی گرد گیتی بگشت
|نگه کرد هرجای هامون و دشت
|جهان دید یک سر پر از کشتمند
|در و دشت پرگاو و پرگوسفند
|زمینی که آباد هرگز نبود
|بروبر ندیدند کشت و درود
|نگه کرد کسری برومند یافت
|بهرخانه‌ای چند فرزند یافت
|خمیده سر از بار شاخ درخت
|به فر جهاندار بیداربخت
|به منزل رسیدند نزدیک شاه
|فرستادهٔ قیصر آمد به راه
|ابا هدیه و جامه و سیم و زر
|ز دیبای رومی و چینی کمر
|نثاری که پوشیده شد روی بوم
|چنان باژ هرگز نیامد ز روم
|ز دینار پر کرده ده چرم گاو
|سه ساله فرستاده شد باژ و ساو
|ز قیصر یکی نامه‌ای با نثار
|نبشته سوی نامور شهریار
|فرستاده را پیش بنشاندند
|نگه کرد و نامه برو خواندند
|بسی نرم پیغامها داده بود
|ز چیزی که پیشش فرستاده بود
|کزین پس فزون‌تر فرستیم چیز
|که این ساو بد باژ بایست نیز
|بپذرفت شاه آنک او دید رنج
|فرستاد یکسر همه سوی گنج
|وزان تخت شاه اندر آمد به اسب
|همی‌راند تا خان آذرگشسب
|چو از دور جای پرستش بدید
|شد از آب دیده رخش ناپدید
|فرود آمد از اسب برسم بدست
|به زمزم همی‌گفت ولب را ببست
|همان پیش آتش ستایش گرفت
|جهان آفرین را نیایش گرفت
|همه زر و گوهر فزونی که برد
|سراسر به گنجور آتش سپرد
|پراگند بر موبدان سیم و زر
|همه جامه بخشیدشان با گهر
|همه موبدان زو توانگر شدند
|نیایش کنان پیش آذر شدند
|به زمزم همی‌خواندند آفرین
|بران دادگر شهریار زمین
|و زانجا بیامد سوی طیسفون
|زمین شد ز لشکر که بیستون
|ز بس خواسته کان پراگنده شد
|ز زر و درم کشور آگنده شد
|وزان شهر سوی مداین کشید
|که آنجا بدی گنجها را کلید
|گلستان چین با چهل اوستاد
|همی‌راند در پیش مهران ستاد
|چو کسری بیامد برتخت خویش
|گرازان و انباز با بخت خویش
|جهان چون بهشتی شد آراسته
|ز داد و ز خوبی پر از خواسته
|نشستند شاهان ز آویختن
|به هر جای بیداد و خون ریختن
|جهان پرشد از فره ایزدی
|ببستند گفتی دو دست از بدی
|ندانست کس غارت و تاختن
|دگر دست سوی بدی آختن
|جهانی به فرمان شاه آمدند
|ز کژی و تاری به راه آمدند
|کسی کو بره بر درم ریختی
|ازان خواسته دزد بگریختی
|ز دیبا و دینار بر خشک و آب
|برخشنده روز و به هنگام خواب
|بپیوست نامه به هر کشوری
|به هرنامداری و هر مهتری
|ز بازارگانان ترک و ز چین
|ز سقلاب وهرکشوری همچنین
|ز بس نافهٔ مشک و چینی پرند
|از آرایش روم وز بوی هند
|شد ایران به کردار خرم بهشت
|همه خاک عنبر شد و زر خشت
|جهانی به ایران نهادند روی
|بر آسوده از رنج وز گفت وگوی
|گلابست گویی هوا را سرشک
|بر آسوده از رنج مرد و پزشک
|ببارید برگل به هنگام نم
|نبد کشتورزی ز باران دژم
|جهان گشت پرسبزه وچارپای
|در و دشت گل بود و بام سرای
|همه رودها همچو دریا شده
|به پالیز گلبن ثریا شده
|به ایران زبانها بیاموختند
|روانها بدانش برافروختند
|ز بازارگانان هر مرز و بوم
|ز ترک و ز چین و ز سقلاب و روم
|ستایش گرفتند بر رهنمای
|فزایش گرفت از گیا چارپای
|هرآنکس که از دانش آگاه بود
|ز گویندگان بر در شاه بود
|رد وموبد و بخردان ارجمند
|بداندیش ترسان ز بیم گزند
|چوخورشید گیتی بیاراستی
|خروشی ز درگاه برخاستی
|که ای زیردستان شاه جهان
|مدارید یک تن بد اندر نهان
|هرآنکس که از کار دیده‌ست رنج
|نیابد به اندازهٔ رنج گنج
|بگویند یکسر به سالار بار
|کز آنکس کند مزد او خواستار
|وگر فام خواهی بیاید ز راه
|درم خواهد از مرد بی‌دستگاه
|نباید که یابد تهیدست رنج
|که گنجور فامش بتوزد ز گنج
|کسی کو کند در زن کس نگاه
|چوخصمش بیاید به درگاه شاه
|نبیند مگر چاه ودار بلند
|که با دار تیرست و با چاه بند
|وگر اسب یابند جایی یله
|که دهقان بدر بر کند زان گله
|بریزند خونش بران کشتمند
|برد گوشت آنکس که یابد گزند
|پیاده بماند سوارش ز اسب
|به پوزش رود نزد آذرگشسب
|عرض بسترد نام دیوان اوی
|به پای اندر آرند ایوان اوی
|گناهی نباشد کم و بیش ازین
|ز پستر بود آنک بد پیش ازین
|نباشد بران شاه همداستان
|بدر بر نخواهد جز از راستان
|هرآنکس که نپسندد این راه ما
|مبادا که باشد به درگاه ما
|جهاندار یک روز بنشست شاد
|بزرگان داننده را بار داد
|سخن گفت خندان و بگشاد چهر
|برتخت بنشست بوزرجمهر
|یکی آفرین کرد برکردگار
|خداوند پیروز و پروردگار
|چنین گفت کای داور تازه روی
|که بر تو نیابد سخن زشت گوی
|خجسته شهنشاه پیروزگر
|جهاندار بادانش و با گهر
|نبشتم سخن چند بر پهلوی
|ابر دفتر و کاغذ خسروی
|سپردم به گنجور تا روزگار
|برآید بخواند مگر شهریار
|بدیدم که این گنبد دیرساز
|نخواهد همی لب گشادن به راز
|اگرمرد برخیزد از تخت بزم
|نهد برکف خویش جان را برزم
|زمین را بپردازد از دشمنان
|شود ایمن از رنج آهرمنان
|شود پادشا بر جهان سر به سر
|بیابد سخنها همه دربدر
|شود دستگاهش چو خواهد فراخ
|کند گلشن و باغ و میدان و کاخ
|نهد گنج و فرزند گرد آورد
|بسی روز برآرزو بشمرد
|فر از آورد لشکر وخواسته
|شود کاخ و ایوانش آراسته
|گر ای دون که درویش‌باشد به رنج
|فراز آرد از هر سویی نام و گنج
|ز روی ریا هرچ گرد آورد
|ز صد سال بودنش برنگذرد
|شود خاک وبی‌بر شود رنج اوی
|به دشمن بماند همه گنج اوی
|نه فرزند ماند نه تخت و کلاه
|نه ایوان شاهی نه گنج و سپاه
|چو بشنید آن جستن و باد اوی
|ز گیتی نگیرد کسی‌یاد اوی
|بدین کار چون بگذرد روزگار
|ازو نام نیکی بود یادگار
|ز گیتی دوچیزیست جاوید بس
|دگر هرچ‌باشد نماند به کس
|سخن گفتن نغز و کردار نیک
|نگردد کهن تا جهانست ریک
|بدین سان بود گردش روزگار
|خنک مرد با شرم و پرهیزگار
|مکن شهریارا گنه تا توان
|بویژه کزو شرم دارد روان
|بی‌آزاری وسودمندی گزین
|که اینست فرهنگ آیین و دین
|ز من یادگارست چندی سخن
|گمانم که هرگز نگردد کهن
|چو بگشاد روشن دل شهریار
|فروان سخن کرد زو خواستار
|بدو گفت فرخ کدامست مرد
|که دارد دلی شاد بی‌باد سرد
|چنین گفت کانکو بود بیگناه
|نبردست آهرمن او راز راه
|بپرسیدش از کژی و راه دیو
|ز راه جهاندار کیهان خدیو
|بدو گفت فرمان یزدان بهیست
|که اندر دوگیتی ازو فرهیست
|دربرتری راه آهرمنست
|که مرد پرستنده را دشمنست
|خنک درجهان مرد پیمان منش
|که پاکی وشرمست پیرامنش
|چوجانش تنش را نگهبان بود
|همه زندگانیش آسان بود
|بماند بدو رادی و راستی
|نکوبد درکژی وکاستی
|هران چیز کان بهره تن بود
|روانش پس از مرگ روشن بود
|ازین هر دو چیزی ندارد دریغ
|که به هر نیامست گر به هر تیغ
|کسی کو بود برخرد پادشا
|روان را ندارد به راه هوا
|سخن نشنو ازمرد افزون منش
|که با جان روشن بود بدکنش
|چوخستو بیاید به دیگر سرای
|هم ایدر پر از درد ماند به جای
|کزین بگذری سفله آن را شناس
|که از پاک یزدان ندارد سپاس
|دریغ آیدش بهرهٔ تن ز تن
|شود ز آرزوها ببندد دهن
|همان بهر جانش که دانش بود
|نداند نه از دانشی بشنود
|بپرسید کسری که از کهتران
|کرا باشد اندیشهٔ مهتران
|چنین گفت کان کس که داناترست
|بهر آرزو بر تواناترست
|کدامست دانا بدوشاه گفت
|که دانش بود مرد را درنهفت
|چنین گفت کان کو به فرمان دیو
|نپردازد از راه کیهان خدیو
|ده‌اند اهرمن هم به نیروی شیر
|که آرند جان وخرد را به زیر
|بدو گفت کسری که ده دیو چیست
|کزیشان خرد را بباید گریست
|چنین داد پاسخ که آز و نیاز
|دو دیوند با زور و گردن فراز
|دگر خشم و رشک است و ننگ است و کین
|چو نمام و دوروی و ناپاک دین
|دهم آنک از کس ندارد سپاس
|به نیکی وهم نیست یزدان شناس
|بدو گفت ازین شوم ده باگزند
|کدامست آهرمن زورمند
|چنین داد پاسخ به کسری که آز
|ستمکاره دیوی بود دیرساز
|که اورا نبینند خشنود ایچ
|همه درفزونیش باشد بسیچ
|نیاز آنک او را ز اندوه و درد
|همی کور بینند و رخساره زرد
|کزین بگذری خسرو ادیو رشک
|یکی دردمندی بود بی‌پزشک
|اگر در زمانه کسی بی‌گزند
|به تندی شود جان او دردمند
|دگر ننگ دیوی بود با ستیز
|همیشه ببد کرده چنگال تیز
|دگر دیو کینست پرخشم وجوش
|ز مردم بتابد گه خشم هوش
|نه بخشایش آرد بروبر نه مهر
|دژآگاه دیوی پرآژنگ چهر
|دگر دیو نمام کو جز دروغ
|نداند نراند سخن با فروغ
|بماند سخن چین ودوروی دیو
|بریده دل از بیم کیهان خدیو
|میان دوتن کین وجنگ آورد
|بکوشد که پیوستگی بشکرد
|دگر دیو بی‌دانش وناسپاس
|نباشد خردمند و نیکی شناس
|به نزدیک او رای و شرم اندکیست
|به چشمش بدو نیک هردو یکیست
|ز دانا بپرسید پس شهریار
|که چون دیو با دل کند کارزار
|ببنده چه دادست کیهان خدیو
|که از کار کوته کند دست دیو
|چنین داد پاسخ که دست خرد
|ز کردار آهرمنان بگذرد
|خرد باد جان تو را رهنمون
|که راهی درازست پیش اندرون
|ز شمشیر دیوان خرد جوشنست
|دل وجان داننده زو روشنست
|گذشته سخن یاد دارد خرد
|به دانش روان را همی‌پرورد
|وگر خود بود آنک خوانیم خیم
|که با او ندارد دل از دیو بیم
|جهان خوش بود بردل نیک‌خوی
|نگردد بگرد در آرزوی
|سخنهای باینده گویم کنون
|که دلرا به شادی بود رهنمون
|همیشه خردمند و امیدوار
|نبیند جز از شادی روزگار
|نیندیشد از کار بد یک زمان
|ره راست گیرد نگیرد کمان
|دگر هر که خشنود باشد به گنج
|نیازد نیارد تنش را به رنج
|کسی کو به گنج و درم ننگرد
|همه روز او برخوشی بگذرد
|دگر دین یزدان پرستست و بس
|به رنج و به گنج و به آزرم کس
|ز فرمان یزدان نگردد سرش
|سرشت بدی نیست هم گوهرش
|برین همنشانست پرهیز نیز
|که نفروشد او راه یزدان به چیز
|بدو گفت زین ده کدامست شاه
|سوی نیکویها نماینده راه
|چنین داد پاسخ که راه خرد
|ز هر دانشی بی‌گمان بگذرد
|همان خوی نیکوکه مردم بدوی
|بماند همه ساله با آب روی
|وزین گوهران گوهر استوار
|تن خشندی دیدم از روزگار
|وزیشان امیدست آهسته‌تر
|برآسوده از رنج و شایسته‌تر
|وزین گوهران آز دیدم به رنج
|که همواره سیری نیابد ز گنج
|بدو گفت شاه از هنرها چه به
|که گردد بدو مرد جوینده مه
|چنین داد پاسخ که هر کو ز راه
|نگردد بود با تنی بیگناه
|بیابد ز گیتی همه کام ونام
|از انجام فرجام و آرام و کام
|بپرسید ازو نامبردار گو
|کزین ده کدامین بود پیشرو
|چنین داد پاسخ به آواز نرم
|سخنهای دانش به گفتار گرم
|فزونی نجوید برین بر خرد
|خرد بی‌گمان برهنر بگذرد
|وزان پس ز دانا بپرسید مه
|که فرهنگ مردم کدامست به
|چنین داد پاسخ که دانش بهست
|خردمند خود برجهان برمهست
|که دانا بلندی نیازد به گنج
|تن خویش را دور دارد ز رنج
|ز نیروی خصمش بپرسید شاه
|که چون جست خواهی همی دستگاه
|چنین داد پاسخ که کردار بد
|بود خصم روشن‌روان وخرد
|ز دانا بپرسید پس دادگر
|که فرهنگ بهتر بود گر گهر
|چنین داد پاسخ بدو رهنمون
|که فرهنگ باشد ز گوهر فزون
|گهر بی هنر زار وخوارست وسست
|به فرهنگ باشد روان تندرست
|بدو گفت جان را زدودن بچیست
|هنرهای تن را ستودن بچیست
|بگویم کنون گفتها سر به سر
|اگر یادگیری همه دربدر
|خرد مرد را خلعت ایزدیست
|ز اندیشه دورست ودور از بدیست
|هنرمند کز خویشتن درشگفت
|بماند هنر زو نباید گرفت
|همان خوش منش مردم خویش دار
|نباشد به چشم خردمند خوار
|اگر بخشش ودانش و رسم و داد
|خردمند گرد آورد با نژاد
|بزرگی و افزونی و راستی
|همی‌گیرد از خوی بدکاستی
|ازان پس بپرسید کسری ازوی
|که‌ای نامور مرد فرهنگ جوی
|بزرگی به کوشش بود گر به بخت
|که یابد جهاندار ازو تاج وتخت
|چنین داد پاسخ که بخت وهنر
|چنانند چون جفت با یکدیگر
|چنان چون تن وجان که یارند وجفت
|تنومند پیدا و جان در نهفت
|همان کالبد مرد را پوششست
|اگر بخت بیدار در کوششست
|به کوشش نیاید بزرگی به جای
|مگر بخت نیکش بود رهنمای
|و دیگر که گیتی فسانه ست و باد
|چو خوابی که بیننده دارد به یاد
|چو بیدار گردد نبیند به چشم
|اگر نیکویی دید اگر درد وخشم
|دگر پرسشی برگشاد از نهفت
|بدانا ستوده کدامست گفت
|چنین داد پاسخ که شاهی که تخت
|بیاراید و زور یابد ز بخت
|اگر دادگر باشد و نیک‌نام
|بیابد ز گفتار و کردار کام
|بدو گفت کاندر جهان مستمند
|کدامست بدروز و ناسودمند
|چنین داد پاسخ که درویش زشت
|که نه کام یابد نه خرم بهشت
|بپرسید و گفتا که بدبخت کیست
|که همواره از درد باید گریست
|چنین داد پاسخ که داننده مرد
|که دارد ز کردار بد روی زرد
|بپرسید ازو گفت خرسند کیست
|به بیشی ز چیز آرزومند کیست
|چنین داد پاسخ که آنکس که مهر
|ندارد برین گرد گردان سپهر
|بدو گفت ما را چه شایسته‌تر
|چنین گفت کان کس که آهسته‌تر
|بپرسید ازو گفت آهسته کیست
|که بر تیز مردم بباید گریست
|چنین داد پاسخ که از عیب جوی
|نگر تاکه پیچد سر از گفتگوی
|به نزدیک او شرم و آهستگی
|هنرمندی و رای و شایستگی
|بپرسید ازو نامور شهریار
|که ازمردمان کیست امیدوار
|چنین گفت کان کس که کوشاترست
|دوگوشش بدانش نیوشاترست
|بپرسید ازو شهریار جهان
|از آگاهی نیک و بد در نهان
|چنین داد پاسخ که از آگهی
|فراوان بود کژ ومغزش تهی
|مگر آنک گفتند خاکست جای
|ندانم چه گویم ز دیگر سرای
|بدو گفت کسری که آباد شهر
|کدامست و مازو چه داریم بهر
|چنین داد پاسخ که آبادجای
|ز داد جهاندار باشد به پای
|بپرسید کسری که بیدارتر
|پسندیده‌تر مرد وهشیارتر
|به گیتی کدامست بامن بگوی
|که بفزاید از دانش آبروی
|چنین داد پاسخ که دانای پیر
|که با آزمایش بود یادگیر
|بدو گفت کسری که رامش کراست
|که دارد به شادی همی پشت راست
|چنین داد پاسخ که هر کو زبیم
|بود ایمن و باشدش زر و سیم
|بدو گفت ما را ستایش به چیست
|به نزدیک هرکس پسندیده کیست
|چنین داد پاسخ که او را نیاز
|بپوشد همی رشک با ننگ و آز
|همان رشک و کینش نباشد نهان
|پسندیده او باشد اندر جهان
|ز مرد شکیبا بپرسید شاه
|که از صبر دارد به سر بر کلاه
|چنین گفت کان کس که نومید گشت
|دل تیره‌رایش چوخورشید گشت
|دگرآنک روزش بباید شمرد
|به کار بزرگ اندرون دست برد
|بدو گفت غم دردل کیست بیش
|کز اندوه سیرآید از جان خویش
|چنین داد پاسخ که آنکو ز تخت
|بیفتاد و نومید گردد ز بخت
|بپرسید ازو شهریار بلند
|که از ما که دارد دلی دردمند
|چنین گفت کان کو خردمند نیست
|توانگر کش از بخت فرزند نیست
|بپرسید شاه از دل مستمند
|نشسته به گرم اندرون بی گزند
|بدو گفت با دانشی پارسا
|که گردد برو ابلهی پادشا
|بپرسید نومیدتر کس کدام
|که دارد توانایی و نیک نام
|چنین گفت کان کو ز کار بزرگ
|بیفتد بماند نژند وسترگ
|بپرسید ازو شاه نوشین‌روان
|که ای مرد دانا و روشن‌روان
|که دانی که بی‌نام وآرایشست
|که او از در مهر و بخشایشست
|بدو گفت مرد فراوان گناه
|گنهکار درویش و بی‌دستگاه
|بپرسید وگفتش که برگوی راست
|که تا از گذشته پشیمان کراست
|چنین داد پاسخ که آن تیره ترگ
|که بر سر نهد پادشا روز مرگ
|پشیمان شود دل کند پرهراس
|که جانش به یزدان بود ناسپاس
|ودیگر که کردار دارد بسی
|به نزدیک آن ناسپاسان کسی
|بپرسید وگفت ای خرد یافته
|هنرها یک اندر دگر بافته
|چه دانی کزو تن بود سودمند
|همان بر دل هر کسی ارجمند
|چنین داد پاسخ که ناتندرست
|که دل را جز از شادمانی نجست
|چو از درد روزی بسستی بود
|همه آرزو تندرستی بود
|بپرسید و گفتش که از آرزوی
|چه بیشست پیداکن ای نیک خوی
|بدو گفت چون سرفرازی بود
|همه آرزو بی‌نیازی بود
|چو ازبی‌نیازی بود تندرست
|نباید جز از کام دل چیز جست
|ازان پس چنین گفت با رهنمون
|که بردل چه اندیشه آید فزون
|چنین داد پاسخ که ای را سه روی
|بسازد خردمند با راه‌جوی
|یکی آنک اندیشد از روز بد
|مگر بی‌گنه برتنش بد رسد
|بترسد ز کار فریبنده دوست
|که با مغز جان خواهد وخون وپوست
|سه دیگر ز بیدادگر شهریار
|که بیگار بستاند از مرد کار
|چه نیکو بود گردش روزگار
|خردیافته مرد آموزگار
|جهان روشن وپادشا دادگر
|ز گردون نیابی فزون زین هنر
|بپرسیدش از دین و از راستی
|کزو دور باشد بدو کاستی
|بدو گفت شاها بدینی گرای
|کزو نگسلد یاد کرد خدای
|همان دوری از کژی و راه دیو
|بترس از جهانبان و کیهان خدیو
|به فرمان یزدان نهاده دو گوش
|وزیشان نباشد کسی با خروش
|ازان پس بپرسیدش از پادشا
|که فرماروانست بر پارسا
|کزایشان کدامست پیروزبخت
|که باشد به گیتی سزاوار تخت
|چنین گفت کان کوبود دادگر
|خرد دارد و رای و شرم و هنر
|بپرسیدش از دوستان کهن
|که باشند هم کوشه و یک‌سخن
|چنین داد پاسخ که از مرد دوست
|جوانمردی وداد دادن نکوست
|نخواهد به تو بد به آزرم کس
|به سختی بود یار و فریادرس
|بدو گفت کسری کرا بیش دوست
|که با او یکی بود از مغز و پوست
|چنین داد پاسخ که از نیک دل
|جدایی نخواهد جز از دل گسل
|دگر آنکسی کو نوازنده‌تر
|نکوتر به کردار و سازنده‌تر
|بپرسید دشمن کرا بیشتر
|که باشد بدو بر بداندیش‌تر
|چنین داد پاسخ که برترمنش
|که باشد فروان بدو سرزنش
|همان نیز کاو آز دارد درشت
|پرآژنگ رخساره و بسته مشت
|بپرسید تا جاودان دوست کیست
|ز درد جدایی که خواهد گریست
|چنین داد پاسخ که کردار نیک
|نخواهد جدا بودن از یار نیک
|چه ماند بدو گفت جاوید چیز
|که آن چیز کمی نگیرد به نیز
|چنین داد پاسخ که انباز مرد
|نه کاهد نه سوزد نه ترسد ز درد
|چنین گفت کین جان دانا بود
|که بر آرزوها توانا بود
|بدو گفت شاه ای خداوند مهر
|چه باشد به پهنا فزون از سپهر
|چنین گفت کان شاه بخشنده دست
|ودیگر دل مرد یزدان‌پرست
|بپرسید وگفتا چه با زیب‌تر
|کزان برفرازد خردمند سر
|چنین داد پاسخ که ای پادشا
|مده گنج هرگز بناپارسا
|چو کردار با ناسپاسان کنی
|همی خشن خشک اندر آب افگنی
|بدو گفت اندر چه چیزست رنج
|کزو کم شود مرد را آز گنج
|بدو داد پاسخ که ای شهریار
|همیشه دلت باد چون نوبهار
|پرستندهٔ شاه بدخو ز رنج
|نخواهد تن و زندگانی و گنج
|بپرسید وگفتش چه دیدی شگفت
|کزان برتر اندازه نتوان گرفت
|چنین گفت با شاه بوزرجمهر
|که یک سر شگفتست کار سپهر
|یکی مرد بینیم با دستگاه
|کلاهش رسیده بابر سیاه
|که او دست چپ را نداند ز راست
|ز بخشش فزونی نداند نه کاست
|یکی گردش آسمان بلند
|ستاره بگوید که چونست وچند
|فلک رهنمونش به سختی بود
|همه بهر او شوربختی بود
|گرانتر چه دانی بدو گفت شاه
|چنین داد پاسخ که سنگ گناه
|بپرسید کز برتری کارها
|ز گفتارها هم ز کردارها
|کدامست با ننگ و با سرزنش
|که باشد ورا هر کسی بدکنش
|چنین داد پاسخ که زفتی ز شاه
|ستیهیدن مردم بیگناه
|توانگرکه تنگی کند درخورش
|دریغ آیدش پوشش و پرورش
|زنانی که ایشان ندارند شرم
|بگفتن ندارند آواز نرم
|همان نیک‌مردان که تندی کنند
|وگر تنگ‌دستان بلندی کنند
|دروغ آنک بی‌رنگ و زشتست وخوار
|چه بر نابکار و چه بر شهریار
|به گیتی ز نیکی چه چیزست گفت
|که هم آشکارست و هم در نهفت
|کزو مرد داننده جوشن کند
|روان را بدان چیز روشن کند
|چنین داد پاسخ که کوشان بدین
|به گیتی نیابد جز از آفرین
|دگر آنک دارد ز یزدان سپاس
|بود دانشی مرد نیکی شناس
|بدو گفت کسری که کرده چه به
|چه ناکرده از شاه وز مرد مه
|چه بهتر کزو باز داریم چنگ
|گرفته چه بهتر ز بهر درنگ
|چه بهتر ز فرمودن وداشتن
|وگر مرد را خوار بگذاشتن
|به پاسخ نگه داشتن گفت خشم
|که از بیگناهان بخوابند چشم
|دگر آنک بیدار داری روان
|بکوشی تو در کارها تا توان
|فروهشته کین برگرفته امید
|بتابد روان زو به کردار شید
|ز کار بزه چند یابی مزه
|بیفگن مزه دور باش از بزه
|سپاس ازخداوند خورشید و ماه
|که رستم ز بوزرجمهر و ز شاه
|چو این کار دلگیرت آمد ببن
|ز شطرنج باید که رانی سخن
|چنین گفت موبد که یک روز شاه
|به دیبای رومی بیاراست گاه
|بیاویخت تاج از بر تخت عاج
|همه جای عاج و همه جای تاج
|همه کاخ پر موبد و مرزبان
|ز بلخ و ز بامین و ز کرزبان
|چنین آگهی یافت شاه جهان
|ز گفتار بیدار کارآگهان
|که آمد فرستادهٔ شاه هند
|ابا پیل و چتر و سواران سند
|شتروار بارست با او هزار
|همی راه جوید بر شهریار
|همانگه چو بشنید بیدار شاه
|پذیره فرستاد چندی سپاه
|چو آمد بر شهریار بزرگ
|فرستادهٔ نامدار و سترگ
|برسم بزرگان نیایش گرفت
|جهان آفرین را ستایش گرفت
|گهرکرد بسیار پیشش نثار
|یکی چتر و ده پیل با گوشوار
|بیاراسته چتر هندی به زر
|بدو بافته چند گونه گهر
|سر بار بگشاد در بارگاه
|بیاورد یک سر همه نزد شاه
|فراوان ببار اندرون سیم و زر
|چه از مشک و عنبر چه از عود تر
|ز یاقوت والماس وز تیغ هند
|همه تیغ هندی سراسر پرند
|ز چیزی که خیزد ز قنوج و رای
|زده دست و پای آوریده به جای
|ببردند یک سر همه پیش تخت
|نگه کرد سالار خورشید بخت
|ز چیزی که برد اندران رای رنج
|فرستاد کسری سراسر به گنج
|بیاورد پس نامه‌ای بر پرند
|نبشته بنوشین‌روان رای هند
|یکی تخت شطرنج کرده به رنج
|تهی کرده از رنج شطرنج گنج
|بیاورد پیغام هندی ز رای
|که تا چرخ باشد تو بادی به جای
|کسی کو بدانش برد رنج بیش
|بفرمای تا تخت شطرنج پیش
|نهند و ز هر گونه رای آورند
|که این نغز بازی به جای آورند
|بدانند هرمهره‌ای را به نام
|که گویند پس خانهٔ او کدام
|پیاده بدانند و پیل و سپاه
|رخ واسب و رفتار فرزین و شاه
|گراین نغز بازی به جای آورند
|درین کار پاکیزه رای آورند
|همان باژ و ساوی که فرمودشاه
|به خوبی فرستم بران بارگاه
|وگر نامداران ایران گروه
|ازین دانش آیند یک سر ستوه
|چو با دانش ما ندارند تاو
|نخواهند زین بوم و بر باژ و ساو
|همان باژ باید پذیرفت نیز
|که دانش به از نامبردار چیز
|دل و گوش کسری بگوینده داد
|سخنها برو کرد گوینده یاد
|نهادند شطرنج نزدیک شاه
|به مهره درون کرد چندی نگاه
|ز تختش یکی مهره از عاج بود
|پر از رنگ پیکر دگر ساج بود
|بپرسید ازو شاه پیروزبخت
|ازان پیکر ومهره ومشک وتخت
|چنین داد پاسخ که ای شهریار
|همه رسم و راه از در کارزار
|ببینی چویابی به بازیش راه
|رخ و پیل و آرایش رزمگاه
|بدو گفت یک هفته ما را زمان
|ببازیم هشتم به روشن‌روان
|یکی خرم ایوان بپرداختند
|فرستاده را پایگه ساختند
|رد وموبدان نماینده راه
|برفتند یک سر به نزدیک شاه
|نهادند پس تخت شطرنج پیش
|نگه کرد هریک ز اندازه بیش
|بجستند و هر گونه‌ای ساختند
|ز هر دست یکبارش انداختند
|یکی گفت وپرسید و دیگر شنید
|نیاورد کس راه بازی پدید
|برفتند یکسر پرآژنگ چهر
|بیامد برشاه بوزرجمهر
|ورا زان سخن نیک ناکام دید
|به آغاز آن رنج فرجام دید
|به کسری چنین گفت کای پادشا
|جهاندار و بیدار و فرمانروا
|من این نغز بازی به جای آورم
|خرد را بدین رهنمای آورم
|بدو گفت شاه این سخن کارتست
|که روشن‌روان بادی وتندرست
|کنون رای قنوج گوید که شاه
|ندارد یکی مرد جوینده راه
|شکست بزرگ است بر موبدان
|به در گاه و بر گاه و بر بخردان
|بیاورد شطرنج بوزرجمهر
|پراندیشه بنشست و بگشاد چهر
|همی‌جست بازی چپ و دست راست
|همی‌راند تا جای هریک کجاست
|به یک روز و یک شب چو بازیش یافت
|از ایوان سوی شاه ایران شتافت
|بدو گفت کای شاه پیروزبخت
|نگه کردم این مهره و مشک و تخت
|به خوبی همه بازی آمد به جای
|به بخت بلند جهان کدخدای
|فرستادهٔ شاه را پیش خواه
|کسی را که دارند ما را نگاه
|شهنشاه باید که بیند نخست
|یکی رزمگاهست گویی درست
|ز گفتار او شاد شد شهریار
|ورا نیک پی خواند و به روزگار
|بفرمود تا موبدان و ردان
|برفتند با نامور بخردان
|فرستاده رای را پیش خواند
|بران نامور پیشگاهش نشاند
|بدو گفت گوینده بوزرجمهر
|که ای موبد رای خورشید چهر
|ازین مهرها رای با توچه گفت
|که همواره با توخرد باد جفت
|چنین داد پاسخ که فرخنده‌رای
|چو از پیش او من برفتم ز جای
|مرا گفت کین مهرهٔ ساج و عاج
|ببر پیش تخت خداوند تاج
|بگویش که با موبد و رای‌زن
|بنه پیش و بنشان یکی انجمن
|گر این نغز بازی به جای آورند
|پسندیده و دلربای آورند
|همین بدره و برده و باژ و ساو
|فرستیم چندانک داریم تاو
|و گر شاه و فرزانگان این به جای
|نیارند روشن ندارند رای
|وگر شاه وفرزانگان این بجای
|نیارند روشن ندارند رای
|نباید که خواهد ز ما باژ و گنج
|دریغ آیدش جان دانا به رنج
|چو بیند دل و رای باریک ما
|فزونتر فرستد به نزدیک ما
|برتخت آن شاه بیداربخت
|بیاورد و بنهاد شطرنج وتخت
|چنین گفت با موبدان و ردان
|که‌ای نامور پاک دل بخردان
|همه گوش دارید گفتار اوی
|هم آن را هشیار سالار اوی
|بیاراست دانا یکی رزمگاه
|به قلب اندرون ساخته جای شاه
|چپ و راست صف برکشیده سوار
|پیاده به پیش اندرون نیزه دار
|هشیوار دستور در پیش شاه
|به رزم اندرونش نماینده راه
|مبارز که اسب افگند بر دو روی
|به دست چپش پیل پرخاشجوی
|وزو برتر اسبان جنگی به پای
|بدان تاکه آید به بالای رای
|چو بوزرجمهر آن سپه را براند
|همه انجمن درشگفتی بماند
|غمی شد فرستادهٔ هند سخت
|بماند اندر آن کار هشیار بخت
|شگفت اندرو مرد جادو بماند
|دلش را به اندیشه اندر نشاند
|که این تخت شطرنج هرگز ندید
|نه از کاردانان هندی شنید
|چگونه فراز آمدش رای این
|به گیتی نگیرد کسی جای این
|چنان گشت کسری ز بوزرجمهر
|که گفتی بدوبخت بنمود چهر
|یکی جام فرمود پس شهریار
|که کردند پرگوهر شاهوار
|یکی بدره دینار واسبی به زین
|بدو داد و کردش بسی آفرین
|بشد مرد دانا به آرام خویش
|یکی تخت و پرگار بنهاد پیش
|به شطرنج و اندیشهٔ هندوان
|نگه کرد و بفزود رنج روان
|خرد بادل روشن انباز کرد
|به اندیشه بنهاد برتخت نرد
|دومهره بفرمود کردن ز عاج
|همه پیکر عاج همرنگ ساج
|یکی رزمگه ساخت شطرنج وار
|دو رویه برآراسته کارزار
|دولشکر ببخشید بر هشت بهر
|همه رزمجویان گیرنده شهر
|زمین وار لشکر گهی چارسوی
|دوشاه گرانمایه و نیک خوی
|کم و بیش دارند هر دو به هم
|یکی از دگر برنگیرد ستم
|به فرمان ایشان سپاه از دو روی
|به تندی بیاراسته جنگجوی
|یکی را چوتنها بگیرد دو تن
|ز لشکر برین یک تن آید شکن
|به هرجای پیش وپس اندر سپاه
|گرازان دو شاه اندران رزمگاه
|همی این بران آن برین برگذشت
|گهی رزم کوه و گهی رزم دشت
|برین گونه تا بر که بودی شکن
|شدندی دو شاه و سپاه انجمن
|بدین سان که گفتم بیاراست نرد
|برشاه شد یک به یک یاد کرد
|وزان رفتن شاه برترمنش
|همانش ستایش همان سرزنش
|ز نیروی و فرمان و جنگ سپاه
|بگسترد و بنمود یک یک شاه
|دل شاه ایران ازو خیره ماند
|خرد را باندیشه اندر نشاند
|همی‌گفت کای مرد روشن‌روان
|جوان بادی و روزگارت جوان
|بفرمود تا ساروان دو هزار
|بیارد شتر تا در شهریار
|ز باری که خیزد ز روم و ز چین
|ز هیتال و مکران و ایران زمین
|ز گنج شهنشاه کردند بار
|بشد کاروان از در شهریار
|چوشد بارهای شتر ساخته
|دل شاه زان کار پرداخته
|فرستادهٔ رای را پیش خواند
|ز دانش فراوان سخنها براند
|یکی نامه بنوشت نزدیک اوی
|پر از دانش و رامش و رنگ و بوی
|سر نامه کرد آفرین بزرگ
|به یزدان پناهش ز دیو سترگ
|دگر گفت کای نامور شاه هند
|ز دریای قنوج تا پیش سند
|رسیداین فرستادهٔ رای‌زن
|ابا چتر و پیلان بدین انجمن
|همان تخت شطرنج و پیغام رای
|شنیدیم و پیغامش امد بجای
|ز دانای هندی زمان خواستیم
|به دانش روان را بیاراستیم
|بسی رای زد موبد پاک‌رای
|پژوهید وآورد بازی به جای
|کنون آمد این موبد هوشمند
|به قنوج نزدیک رای بلند
|شتروار بار گران دو هزار
|پسندیده بار از در شهریار
|نهادیم برجای شطرنج نرد
|کنون تا به بازی که آرد نبرد
|برهمن فر وان بود پاک‌رای
|که این بازی آرد به دانش به جای
|ز چیزی که دید این فرستاده رنج
|فرستد همه رای هندی به گنج
|ورای دون کجا رای با راهنمای
|بکوشند بازی نیاید به جای
|شتروار باید که هم زین شمار
|به پیمان کند رای قنوج بار
|کند بار همراه با بار ما
|چنینست پیمان و بازار ما
|چوخورشید رخشنده شد بر سپهر
|برفت از در شاه بوزرجمهر
|چو آمد ز ایران به نزدیک رای
|برهمن بشادی و را رهنمای
|ابا بار با نامه وتخت نرد
|دلش پر ز بازار ننگ ونبرد
|چو آمد به نزدیکی تخت اوی
|بدید آن سر و افسر و بخت اوی
|فراوانش بستود بر پهلوی
|بدو داد پس نامهٔ خسروی
|ز شطرنج وز راه وز رنج رای
|بگفت آنچه آمد یکایک به جای
|پیام شهنشاه با او بگفت
|رخ رای هندی چوگل برشگفت
|بگفت آن کجا دید پاینده مرد
|چنان هم سراسر بیاورد نرد
|ز بازی و از مهره و رای شاه
|وزان موبدان نماینده راه
|به نامه دورن آنچه کردست یاد
|بخواند بداند نپیچد ز داد
|ز گفتار اوشد رخ شاه زرد
|چو بشنید گفتار شطرنج و نرد
|بیامد یکی نامور کدخدای
|فرستاده را داد شایسته‌جای
|یکی خرم ایوان بیاراستند
|می و رود و رامشگران خواستند
|زمان خواست پس نامور هفت روز
|برفت آنک بودند دانش فروز
|به کشور ز پیران شایسته مرد
|یکی انجمن کرد و بنهاد نرد
|به یک هفته آنکس که بد تیزویر
|ازان نامداران برنا و پیر
|همی‌بازجستند بازی نرد
|به رشک و برای وبه ننگ و نبرد
|بهشتم چنین گفت موبد به رای
|که این را نداند کسی سر زپای
|مگر با روان یار گردد خرد
|کزین مهره بازی برون آورد
|بیامد نهم روز بوزرجمهر
|پر از آرزو دل پرآژنگ چهر
|که کسری نفرمود ما را درنگ
|نباید که گردد دل شاه تنگ
|بشد موبدان را ازان دل دژم
|روان پر زغم ابروان پر زخم
|بزرگان دانا به یک سو شدند
|به نادانی خویش خستو شدند
|چو آن دید بنشست بوزرجمهر
|همه موبدان برگشادند چهر
|بگسترد پیش اندرون تخت نرد
|همه گردش مهرها یاد کرد
|سپهدار بنمود و جنگ سپاه
|هم آرایش رزم و فرمان شاه
|ازو خیره شد رای با رای‌زن
|ز کشور بسی نامدار انجمن
|همه مهتران آفرین خواندند
|ورا موبد پاک دین خواندند
|ز هر دانشی زو بپرسید رای
|همه پاسخ آمد یکایک به جای
|خروشی برآمد ز دانندگان
|ز دانش پژوهان وخوانندگان
|که اینت سخنگوی داننده مرد
|نه از بهر شطرنج و بازی نرد
|بیاورد زان پس شتر دو هزار
|همه گنج قنوح کردند بار
|ز عود و ز عنبر ز کافور و زر
|همه جامه وجام پیکر گهر
|ابا باژ یکساله از پیشگاه
|فرستاد یک سر به درگاه شاه
|یکی افسری خواست از گنج رای
|همان جامهٔ زر ز سر تا به پای
|بدو داد وچند آفرین کرد نیز
|بیارانش بخشید بسیار چیز
|شتر دو ازار آنک از پیش برد
|ابا باژ و هدیه مر او را سپرد
|یکی کاروان بد که کس پیش ازان
|نراند و نبد خواسته بیش ازان
|بیامد ز قنوج بوزرجمهر
|برافراخته سر بگردان سپهر
|دلی شاد با نامه شاه هند
|نبشته به هندی خطی بر پرند
|که رای و بزرگان گوایی دهند
|نه از بیم کزنیک رایی دهند
|که چون شاه نوشین‌روان کس ندید
|نه از موبد سالخورده شنید
|نه کس دانشی تر ز دستور اوی
|ز دانش سپهرست گنجور اوی
|فرستاده شد باژ یک ساله پیش
|اگر بیش باید فرستیم بیش
|ز باژی که پیمان نهادیم نیز
|فرستاده شد هرچ بایست چیز
|چو آگاهی آمد ز دانا به شاه
|که با کام و با خوبی آمد ز راه
|ازان آگهی شاد شد شهریار
|بفرمود تاهرک بد نامدار
|ز شهر و ز لشکر خبیره شدند
|همه نامداران پذیره شدند
|به شهر اندر آمد چنان ارجمند
|به پیروزی شهریار بلند
|به ایوان چو آمد به نزدیک تخت
|برو شهریار آفرین کرد سخت
|ببر در گرفتش جهاندار شاه
|بپرسیدش از رای وز رنج راه
|بگفت آنک جا رفت بوزرجمهر
|ازان بخت بیدار و مهر سپهر
|پس آن نامه رای پیروزبخت
|بیاورد و بنهاد در پیش تخت
|بفرمود تا یزدگرد دبیر
|بیامد بر شاه دانش‌پذیر
|چو آن نامه رای هندی بخواند
|یکی انجمن درشگفتی بماند
|هم از دانش و رای بوزرجمهر
|ازان بخت سالار خورشید چهر
|چنین گفت کسری که یزدان سپاس
|که هستم خردمند و نیکی‌شناس
|مهان تاج وتخت مرا بنده‌اند
|دل وجان به مهر من آگنده‌اند
|شگفتی‌تر از کار بوزرجمهر
|که دانش بدو داد چندین سپهر
|سپاس از خداوند خورشید وماه
|کزویست پیروزی و دستگاه
|برین داستان برسخن ساختم
|به طلخند و شطرنج پرداختم
|چنین گفت شاهوی بیداردل
|که ای پیر دانای و بسیار دل
|ایا مرد فرزانه و تیز ویر
|ز شاهوی پیر این سخن یادگیر
|که درهند مردی سرافراز بود
|که با لشکر و خیل و با ساز بود
|خنیده بهر جای جمهور نام
|به مردی بهر جای گسترده گام
|چنان پادشا گشته برهندوان
|خردمند و بیدار و روشن‌روان
|ورا بود کشمیر تا مرز چین
|برو خواندندی به داد آفرین
|به مردی جهانی گرفته بدست
|ورا سندلی بود جای نشست
|همیدون بدش تاج و گنج و سپاه
|همیدون نگین وهمیدون کلاه
|هنرمند جمهور فرهنگ جوی
|سرافراز با دانش و آبروی
|بدو شادمان زیردستان اوی
|چه شهری چه از در پرستان اوی
|زنی بود هم گوهرش هوشمند
|هنرمند و با دانش و بی‌گزند
|پسر زاد زان شاه نیکو یکی
|که پیدا نبود از پدر اندکی
|پدر چون بدید آن جهاندار نو
|هم اندر زمان نام کردند گو
|برین برنیامد بسی روزگار
|که بیمار شد ناگهان شهریار
|به کدبانو اندرز کرد و به مرد
|جهانی پر از دادگو را سپرد
|ز خردی نشایست گو بخت را
|نه تاج و کمر بستن و تخت را
|سران راهمه سر پر از گرد بود
|ز جمهورشان دل پر از درد بود
|ز بخشیدن و خوردن و داد اوی
|جهان بود یک سر پر از یاد اوی
|سپاهی و شهری همه انجمن
|زن و کودک و مرد شد رای زن
|که این خرد کودک نداند سپاه
|نه داد و نه خشم و نه تخت و کلاه
|همه پادشاهی شود پرگزند
|اگر شهریاری نباشد بلند
|به دنبر برادر بد آن شاه را
|خردمند وشایستهٔ گاه را
|کجا نام آن نامور مای بود
|به دنبر نشسته دلارای بود
|جهاندیدگان یک به یک شاه‌جوی
|ز سندل به دنبر نهادند روی
|بزرگان کشمیر تا مرز چین
|به شاهی بدو خواندند آفرین
|ز دنبر بیامد سرافراز مای
|به تخت کیان اندر آورد پای
|همان تاج جمهور بر سر نهاد
|بداد و ببخشش در اندر گشاد
|چو با سازشد مام گو را بخواست
|بپرورد و با جان همی‌داشت راست
|پری چهره آبستن آمد ز مای
|پسر زاد ازین نامور کدخدای
|ورا پادشا نام طلخند کرد
|روان را پر از مهر فرزند کرد
|دوساله شد این خرد و گو هفت سال
|دلاور گوی بود با فر و یال
|پس از چند گه مای بیمار شد
|دل زن برو پر ز تیمار شد
|دوهفته برآمد به زاری بمرد
|برفت وجهان دیگری را سپرد
|همه سندلی زار و گریان شدند
|ز درد دل مای بریان شدند
|نشستند یک ماه باسوگ شاه
|سرماه یک سر بیامد سپاه
|همه نامداران وگردان شهر
|هرآنکس که او را خرد بود بهر
|سخن رفت هرگونه بر انجمن
|چنین گفت فرزانه‌ای رای‌زن
|که این زن که از تخم جمهور بود
|همیشه ز کردار بد دور بود
|همه راستی خواستی نزد شوی
|نبود ایچ تابود جز دادجوی
|نژادیست این ساخته داد را
|همه راستی را و بنیاد را
|همان به که این زن بود شهریار
|که او ماند زین مهتران یادگار
|زگفتار او رام گشت انجمن
|فرستاده شد نزد آن پاک تن
|که تخت دو فرزند را خود بگیر
|فزاینده کاریست این ناگزیر
|چوفرزند گردد سزاوار گاه
|بدو ده بزرگی و گنج و سپاه
|ازان پس هم آموزگارش تو باش
|دلارام و دستور و رایش تو باش
|به گفتار ایشان زن نیک بخت
|بیفراخت تاج و بیاراست تخت
|فزونی وخوبی وفرهنگ وداد
|همه پادشاهی بدو گشت شاد
|دوموبد گزین کرد پاکیزه‌رای
|هنرمند و گیتی سپرده به پای
|بدیشان سپرد آن دو فرزند را
|دو مهتر نژاد خردمند را
|نبودند ز ایشان جدا یک زمان
|بدیدار ایشان شده شادمان
|چو نیرو گرفتند و دانا شدند
|بهر دانشی بر توانا شدند
|زمان تا زمان یک ز دیگر جدا
|شدندی برمادر پارسا
|که ازماکدامست شایسته‌تر
|به دل برتر و نیز بایسته‌تر
|چنین گفت مادر به هر دو پسر
|که تا از شما باکه یابم هنر
|خردمندی ورای و پرهیز و دین
|زبان چرب و گوینده و بفرین
|چودارید هر دو ز شاهی نژاد
|خرد باید و شرم و پرهیز وداد
|چوتنها شدی سوی مادر یکی
|چنین هم سخن راندی اندکی
|که از ما دو فرزند کشور کراست
|به شاهی و این تخت و افسرکراست
|بدو مام گفتی که تخت آن تست
|هنرمندی و رای و بخت آن تست
|به دیگر پسرهم ازینسان سخن
|همی‌راندی تا سخن شد کهن
|دل هرد وان شاد کردی به تخت
|به گنج وسپاه وبنام و به بخت
|رسیدند هر دو به مردی به جای
|بدآموز شد هر دو را رهنمای
|زرشک اوفتادند هردو به رنج
|برآشوفتند ازپی تاج وگنج
|همه شهرزایشان بدونیم گشت
|دل نیک مردان پرازبیم گشت
|زگفت بدآموز جوشان شدند
|به نزدیک مادرخروشان شدند
|بگفتند کزماکه زیباترست
|که برنیک وبد برشکیباترست
|چنین پاسخ آورد فرزانه زن
|که باموبدی یکدل ورای زن
|شمارابباید نشستن نخست
|برام وباکام فرجام جست
|ازان پس خنیده بزرگان شهر
|هرآنکس که اودارد از رای بهر
|یکایک بگوییم با رهنمون
|نه خوبست گرمی به کاراندرون
|کسی کو بجوید همی تاج وگاه
|خردباید ورای وگنج وسپاه
|چو بیدادگر پادشاهی کند
|جهان پر ز گرم وتباهی کند
|به مادر چنین گفت پرمایه گو
|کزین پرسش اندر زمانه مرو
|اگر کشور ازمن نگیرد فروغ
|به کژی مکن هیچ رای دروغ
|به طلخند بسپار گنج وسپاه
|من او را یکی کهترم نیکخواه
|وگر من به سال وخرد مهترم
|هم از پشت جمهور کنداورم
|بدو گوی تا از پی تاج و تخت
|نگیرد به بی‌دانشی کارسخت
|بدو گفت مادر که تندی مکن
|براندیشه باید که رانی سخن
|هرآنکس که برتخت شاهی نشست
|میان بسته باید گشاده دو دست
|نگه داشتن جان پاک از بدی
|بدانش سپردن ره بخردی
|هم از دشمن آژیر بودن به جنگ
|نگه داشتن بهرهٔ نام و ننگ
|ز داد و ز بیداد شهر و سپاه
|بپرسد خداوند خورشید و ماه
|اگر پشه از شاه یابد ستم
|روانش به دوزخ بماند دژم
|جهان از شب تیره تاریک‌تر
|دلی باید ازموی باریک‌تر
|که از بد کند جان و تن را رها
|بداند که کژی نیارد بها
|چو بر سرنهد تاج بر تخت داد
|جهانی ازان داد باشند شاد
|سرانجام بستر ز خشتست وخاک
|وگر سوخته گردد اندر مغاک
|ازین دودمان شاه جمهور بود
|که رایش ز کردار بد دور بود
|نه هنگام بد مردن او را بمرد
|جهان را به کهتر برادر سپرد
|زد نبر بیامد سرافراز مای
|جوان بود و بینا دل وپاک رای
|همه سندلی پیش اوآمدند
|پر از خون دل و شاه جو آمدند
|بیامد به تخت مهی برنشست
|میان تنگ بسته گشاده دو دست
|مرا خواست انباز گشتیم وجفت
|بدان تا نماند سخن درنهفت
|اگر زانک مهتر برادر تویی
|به هوش وخرد نیز برتر تویی
|همان کن که جان را نداری به رنج
|ز بهر سرافرازی و تاج وگنج
|یکی ازشما گرکنم من گزین
|دل دیگری گردد از من بکین
|مریزید خون از پی تاج وگنج
|که برکس نماند سرای سپنج
|ز مادر چو بشنید طلخند پند
|نیامدش گفتار او سودمند
|بمارد چنین گفت کز مهتری
|همی از پی گو کنی داوری
|به سال ار برادر ز من مهترست
|نه هرکس که او مهتر او بهترست
|بدین لشکر من فروان کسست
|که همسال او به آسمان کرکسست
|که هرگز نجویند گاه وسپاه
|نه تخت و نه افسر نه گنج و کلاه
|پدر گر به روز جوانی بمرد
|نه تخت بزرگی کسی راسپرد
|دلت جفت بینم همی سوی گو
|برآنی که او را کنی پیشرو
|من ازگل برین گونه مردم کنم
|مبادا که نام پدر گم کنم
|یکی مادرش سخت سوگند خورد
|که بیزارم از گنبد لاژورد
|اگرهرگز این آرزو خواستم
|ز یزدان وبردل بیاراستم
|مبر زین سن جز به نیکی گمان
|مشو تیز باگردش آسمان
|که آن راکه خواهد دهد نیکوی
|نگر جز به یزدان به کس نگروی
|من انداختم هرچ آمد ز پند
|اگر نیست پند منت سودمند
|نگر تاچه بهتر ز کارآن کنید
|وزین پند من توشهٔ جان کنید
|وزان پس همه بخردان را بخواند
|همه پندها پیش ایشان براند
|کلید درگنج دو پادشا
|که بودند بادانش و پارسا
|بیاورد وکرد آشکارا نهان
|به پیش جهاندیدگان ومهان
|سراسر بر ایشان ببخشید راست
|همه کام آن هر دو فرزند خواست
|چنین گفت زان پس به طلخند گو
|که ای نیک دل نامور یار نو
|شنیدم که جمهور چندی ز مای
|سرافرازتر بد به سال و برای
|پدرت آن گرانمایه نیکخوی
|نکرد ایچ ازان پیش تخت آرزوی
|نه ننگ آمدش هرگز از کهتری
|نجست ایچ بر مهتران مهتری
|نگر تا پسندد چنین دادگر
|که من پیش کهتر ببندم کمر
|نگفت مادر سخن جز به داد
|تو را دل چرا شد ز بیداد شاد
|ز لشکر بخوانیم چندی مهان
|خردمند و برگشته گرد جهان
|ز فرزانگان چون سخن بشنویم
|برای و به گفتارشان بگرویم
|ز ایوان مادر بدین گفت‌وگوی
|برفتند ودلشان پر از جست‌وجوی
|برین برنهادند هر دو جوان
|کزان پس ز گردان وز پهلوان
|ز دانا وپاکان سخن بشنویم
|بران سان که باشد بدان بگرویم
|کز ایشان همی دانش آموختیم
|به فرهنگ دلها برافروختیم
|بیامد دو فرزانه رهنمای
|میانشان همی‌رفت هر گونه رای
|همی‌خواست فرزانه گو که گو
|بود شاه درسندلی پیشرو
|هم آنکس که استاد طلخند بود
|به فرزانگی هم خردمند بود
|همی این بران بر زد وآن برین
|چنین تا دو مهتر گرفتند کین
|نهاده بدند اندر ایوان دو تخت
|نشسته به تخت آن دو پیروز بخت
|دلاور دو فرزانه بردست راست
|همی هریکی ازجهان بهرخواست
|گرانمایگان را همه خواندند
|بایوان چپ و راست بنشاندند
|زبان برگشادند فرزانگان
|که ای سرفرازان ومردانگان
|ازین نامداران فرخ‌نژاد
|که دارید رسم پدرشان به یاد
|که خواهید برخویشتن پادشا
|که دانید زین دوجوان پارسا
|فروماندند اندران موبدان
|بزرگان و بیدار دل بخردان
|نشسته همی دوجوان بر دو تخت
|بگفت دو فرزانه نیکبخت
|بدانست شهری و هم لشکری
|کزان کارجنگ آید و داوری
|همه پادشاهی شود بر دو نیم
|خردمند ماند به رنج وبه بیم
|یکی ز انجمن سر برآورد راست
|به آوا سخن گفت و برپای خاست
|که ما از دو دستور دو شهریار
|چه یاریم گفتن که آید به کار
|بسازیم فردا یکی انجمن
|بگوییم با یکدگر تن به تن
|وزان پس فرستیم یک یک پیام
|مگر شهریاران بیابند کام
|برفتند ز ایوان ژکان و دژم
|لبان پر ز باد و روان پر ز غم
|بگفتند کین کار با رنج گشت
|ز دست جهاندیده اندر گذشت
|برادر ندیدیم هرگز دو شاه
|دو دستور بدخواه در پیشگاه
|ببودند یک شب پرآژنگ چهر
|بدانگه که برزد سر از کوه مهر
|برفتند یک سر بزرگان شهر
|هرآنکس که شان بود زان کار بهر
|پر آواز شد سندلی چار سوی
|سخن رفت هرگونه بی‌آرزوی
|یکی راز ز گردان بگو بود رای
|یکی سوی طلخند بد رهنمای
|زبانها ز گفتارشان شد ستوه
|نگشتند همرای و با هم گروه
|پراگنده گشت آن بزرگ انجمن
|سپاهی وشهری همه تن به تن
|یکی سوی طلخند پیغام کرد
|زبان را زگو پر ز دشنام کرد
|دگر سوی گر رفت با گرز و تیغ
|که از شاه جان را ندارم دریغ
|پرآشوب شد کشور سندلی
|بدان نیکخواهی و آن یک دلی
|خردمند گوید که در یک سرای
|چوفرمان دوگردد نماند به جای
|پس آگاهی آمد به طلخند و گو
|که هر بر زنی بایکی پیشرو
|همه شهر ویران کنند از هوا
|نباید که دارند شاهان روا
|ببودند زان آگهی پر هراس
|همی‌داشتندی شب و روز پاس
|چنان بد که روزی دو شاه جوان
|برفتند بی‌لشکر و پهلوان
|زبان برگشادند یک با دگر
|پرآژنگ روی و پراز جنگ سر
|به طلخند گفت ای برادر مکن
|کز اندازه بگذشت ما را سخن
|بتا روی بر خیره چیزی مجوی
|که فرزانگان آن نبینند روی
|شنیدی که جمهور تا زنده بود
|برادر ورا چون یکی بنده بود
|بمرد او و من ماندم خوار و خرد
|یکی خرد را گاه نتوان سپرد
|جهان پر ز خوبی بد از رای اوی
|نیارست جستن کسی جای اوی
|برادر ورا همچو جان بود و تن
|بشاهی ورا خواندند انجمن
|اگر بودمی من سزاوار گاه
|نکردی به مای اندرون کس نگاه
|بر آیین شاهان گیتی رویم
|ز فرزانگان نیک و بد بشنویم
|من ازتو به سال وخرد مهترم
|توگویی که من کهترم بهترم
|مکن ناسزا تخت شاهی مجوی
|مکن روی کشور پر از گفت‌وگوی
|چنین پاسخ آورد طلخند پس
|به افسون بزرگی نجستست کس
|من این تاج و تخت از پدر یافتم
|ز تخمی که او کشت بریافتم
|همه پادشاهی و گنج و سپاه
|ازین پس به شمشیر دارم نگاه
|ز جمهور وز مای چندین مگوی
|اگر آمنی تخت را رزم جوی
|سرانشان پر از جنگ باز آمدند
|به شهر اندرون رزمساز آمدند
|سپاهی وشهری همه جنگجوی
|بدرگاه شاهان نهادند روی
|گروهی به طلخند کردند رای
|دگر را بگو بود دل رهنمای
|برآمد خروش از در هر دو شاه
|یکی را نبود اندر آن شهر راه
|نخستین بیاراست طلخند جنگ
|نبودش به جنگ دلیران درنگ
|سرگنجهای پدر بر گشاد
|سپه راهمه ترگ وجوشن بداد
|همه شهر یکسر پر از بیم شد
|دل مرد بخرد بدو نیم شد
|که تا چون بود گردش آسمان
|کرا برکشد زین دومهتر زمان
|همه کشور آگاه شد زین دو شاه
|دمادم بیامد زهر سو سپاه
|بپوشید طلخند جوشن نخست
|به خون ریختن چنگها را بشست
|بیاورد گو نیز خفتان وخود
|همی‌داد جان پدر را درود
|بدان تندی ازجای برخاستند
|همی پشت پیلان بیاراستند
|نهادند برکوهه پیل زین
|توگفتی همی راه جوید زمین
|همه دشت پر زنگ وهندی درای
|همه گوش پر ناله کرنای
|به لشکر گه آمد دوشاه جوان
|همه بهر بیشی نهاده روان
|سپهر اندران رزمگه خیره شد
|ز گرد سپه چشمها تیره شد
|بر آمد خروشیدن گاو دم
|ز دو رویه آواز رویینه خم
|بیاراست با میمنه میسره
|تو گفتی زمین کوه شد یکسره
|دولشکر کشیدند صف بر دو میل
|دو شاه سرافراز بر پشت پیل
|درفشی درفشان به سر بر به پای
|یکی پیکرش ببر و دیگر همای
|پیاده به پیش اندرون نیزه‌دار
|سپردار و شایستهٔ کار زار
|نگه کرد گو اندران دشت جنگ
|هوا دید چون پشت جنگی پلنگ
|همه کام خاک وهمه دشت خون
|بگرد اندرون نیزه بد رهنمون
|به طلخند هرچند جانش بسوخت
|ز خشم او دو چشم خرد رابدوخت
|گزین کرد مردی سخنگوی گو
|کزان مهتران او بدی پیشرو
|که رو پیش طلخند و او را بگوی
|که بیداد جنگ برادر مجوی
|که هر خون که باشد برین ریخته
|تو باشی بدان گیتی آویخته
|یکی گوش بگشای بر پندگو
|به گفتار بدگوی غره مشو
|نباید که از ما بدین کارزار
|نکوهش بود در جهان یادگار
|که این کشور هند ویران شود
|کنام پلنگان و شیران شود
|بپرهیز ازین جنگ و آویختن
|به بیداد بر خیره خون ریختن
|دل من بدین آشتی شاد کن
|ز فام خرد گردن آزاد کن
|ازین مرز تا پیش دریای چین
|تو راباد چندانک خواهی زمین
|همه مهر با جان برابر کنیم
|تو را بر سرخویش افسر کنیم
|ببخشیم شاهی به کردار گنج
|که این تخت و افسر نیرزد به رنج
|وگر چند بیداد جویی همه
|پراگندن گرد کرده رمه
|بدین گیتی اندر نکوهش بود
|همین رابدان سر پژوهش بود
|مکن ای برادر به بیداد رای
|که بیداد را نیست با داد پای
|فرستاده چون پیش طلخند شد
|به پیغام شاه از در پند شد
|چنین داد پاسخ که او را بگوی
|که درجنگ چندین بهانه مجوی
|برادر نخوانم تو را من نه دوست
|نه مغز تو از دودهٔ ما نه پوست
|همه پادشاهی تو ویران کنی
|چوآهنگ جنگ دلیران کنی
|همه بدسگالان به نزد تواند
|به بهرام روز اورمزد تواند
|گنهکار هم پیش یزدان تویی
|که بد نام و بد گوهر و بد خویی
|ز خونی که ریزند زین پس به کین
|تو باشی به نفرین و من به آفرین
|و دیگر که گفتی ببخشیم تاج
|هم این مرزبانی و این تخت عاج
|هر آنگه که تو شهریاری کنی
|مرا مرز بخشی و یاری کنی
|نخواهم که جان باشد اندر تنم
|وگر چشم برتاج شاه افگنم
|کنون جنگ را بر کشیدم رده
|هوا شد چو دیبا به زر آژده
|ز تیر و ز ژوپین و نوک سنان
|نداند کنون گورکیب ازعنان
|برآورد گه بر سرافشان کنم
|همه لشکرش را خروشان کنم
|بران سان سپاه اندر آرم به جنگ
|که سیرآید ازجنگ جنگی پلنگ
|بیارند گو را کنون بسته دست
|سپاهش ببینند هر سو شکست
|که ازبندگان نیز با شهریار
|نپوشد کسی جوشن کارزار
|چو پاسخ شنید آن خردمند مرد
|بیامد همه یک به یک یاد کرد
|غمی شد دل گوچو پاسخ شنید
|که طلخند را رای پاسخ ندید
|پر اندیشه فرزانه را پیش خواند
|ز پاسخ فراوان سخنها براند
|بدو گفت کای مرد فرهنگ جوی
|یکی چارهٔ کار با من بگوی
|همه دشت خونست و بی تن سرست
|روان را گذر بر جهانداورست
|نباید کزین جنگ فرجام کار
|به ما بازماند بد روزگار
|بدو گفت فرزانه کای شهریار
|نباید تو را پندآموزگار
|گر از من همی بازجویی سخن
|به جنگ برادر درشتی مکن
|فرستاده‌ای تیز نزدیک اوی
|سرافراز با دانش و نرم گوی
|بباید فرستاد و دادن پیام
|بگردد مگر او ازین جنگ رام
|بدو ده همه گنج نابرده رنج
|تو جان برادر گزین کن ز گنج
|چو باشد تو را تاج و انگشتری
|به دینار با او مکن داوری
|نگه کردم از گردش آسمان
|بدین زودی او را سرآید زمان
|ز گردنده هفت اختر اندر سپهر
|یکی را ندیدم بدو رای ومهر
|تبه گردد او هم بدین دشت جنگ
|نباید گرفتن خود این کار تنگ
|مگر مهر شاهی و تخت و کلاه
|بدان تات بد دل نخواند سپاه
|دگر هرچ خواهد ز اسب و ز گنج
|بده تا نباشد روانش به رنج
|تو گر شهریاری و نیک‌اختری
|به کار سپهری تواناتری
|ز فرزانه بشنید شاه این سخن
|دگر باره رای نوافگند بن
|ز درد برادر پر از آب روی
|گزین کرد نیک اختری چرب‌گوی
|بدوگفت گو پیش طلخند شو
|بگویش که پر درد و رنجست گو
|ازین گردش رزم و این کارزار
|همی‌خواهد از داور کردگار
|که گرداند اندر دلت هوش ومهر
|به تابی ز جنگ برادر توچهر
|به فرزانه‌ای کو به نزدیک تست
|فروزندهٔ جان تاریک تست
|بپرس از شمار ده و دو و هفت
|که چون خواهد این کار بیداد رفت
|اگر چند تندی و کنداوری
|هم از گردش چرخ برنگذری
|همه گرد بر گرد ما دشمنست
|جهانی پر از مردم ریمنست
|همان شاه کشمیر وفغفور چین
|که تنگست از ایشان به ما بر زمین
|نکوهیده باشیم ازین هر دو روی
|هم از نامداران پرخاشجوی
|که گویند کز بهر تخت وکلاه
|چرا ساخت طلخند و گو رزمگاه
|به گوهر مگر هم نژاده نیند
|همان از گهر پاکزاده نیند
|ز لشکر گر آیی به نزدیک من
|درفشان کنی جان تاریک من
|ز دینار و دیبا و از اسب و گنج
|ببخشم نمانم که مانی به رنج
|هم از دست من کشور و مهر و تاج
|بیابی همان یاره و تخت عاج
|زمهر برادر تو را ننگ نیست
|مگر آرزویت جز از جنگ نیست
|اگر پند من سر به سر نشنوی
|به فرجام زین بد پشیمان شوی
|فرستاده آمد چو باد دمان
|به نزدیک طلخند تیره روان
|بگفت آنچ بشنید و بفزود نیز
|ز شاهی و ز گنج و دینار و چیز
|چو بشنید طلخند گفتار اوی
|خردمندی و رای و دیدار اوی
|ازان کآسمان را دگر بود راز
|بگفت برادر نیامد فراز
|چنین داد پاسخ که گو رابگوی
|که هرگز مبادی جزا ز چاره جوی
|بریده زوانت بشمشیر بد
|تنت سوخته ز آتش هیربد
|شنیدم همه خام گفتار تو
|نبینم جزا ز چاره بازار تو
|چگونه دهی گنج و شاهی بمن
|توخود کیستی زین بزرگ انجمن
|توانایی و گنج و شاهی مراست
|ز خورشید تا آب و ماهی مراست
|همانا زمانت فراز آمدست
|کت اندیشه‌های دراز آمدست
|سپاه ایستاده چنین بر دومیل
|ز آورد مردان و پیکار پیل
|بیارای لشکر فراز آر جنگ
|به رزم آمدی چیست رای درنگ
|چنان بینی اکنون ز من دستبرد
|که روزت ستاره بباید شمرد
|ندانی جز افسون و بند و فریب
|چودیدی که آمد بپیشت نشیب
|ازاندیشه‌ای دور و ز تاج و تخت
|نخواند تو را دانشی نیکبخت
|فرستاده آمد سری پر ز باد
|همه پاسخ پادشا کرد یاد
|چنین تا شب تیره بنمود روی
|فرستاده آمد همی زین بدوی
|فرود آمدند اندران رزمگاه
|یکی کنده کندند پیش سپاه
|طلایه همی‌گشت بر گرد دشت
|بدین گونه تارامش اندر گذشت
|چوبرزد سر از برج شیرآفتاب
|زمین شد بکردار دریای آب
|یکی چادر آورد خورشید زرد
|بگسترد برکشور لاژورد
|برآمد خروشیدن کرنای
|هم آواز کوس از دو پرده سرای
|درفش دو شاه نوآمد به دید
|سپه میمنه میسره برکشید
|دو شاه سرافراز در قلبگاه
|دو دستور فرزانه درپیش شاه
|به فرزانهٔ خویش فرمود گو
|که گوید به آواز با پیشرو
|که بر پای دارید یکسر درفش
|کشیده همه تیغهای بنفش
|یکی ازیلان پیش منهید پای
|نباید که جنبد پیاده ز جای
|که هرکس تندی کند روز جنگ
|نباشد خردمند یا مرد سنگ
|ببینم که طلخند با این سپاه
|چگونه خرامد به آوردگاه
|نباشد جز از رای یزدان پاک
|ز رخشنده خورشید تا تیره خاک
|ز پند آزمودیم وز مهر چند
|نبود ایچ ازین پندها سودمند
|گر ایدون که پیروز گردد سپاه
|مرا بردهد گردش هور و ماه
|مریزید خون از پی خواسته
|که یابید خود گنج آراسته
|وگر نامداری بود زین سپاه
|که اسب افگند تیز برقلبگاه
|چو طلخند را یابد اندر نبرد
|نباید که بر وی فشانند گرد
|نیایش کنان پیش پیل ژیان
|بباید شدن تنگ بسته میان
|خروشی برآمد که فرمان کنیم
|ز رای توآرایش جان کنیم
|وزان روی طلخند پیش سپاه
|چنین گفت با پاسبانان گاه
|گر ایدون که باشیم پیروزگر
|دهد گردش اختر نیک بر
|همه تیغها کینه رابر کشیم
|به یزدان پناهیم و دم در کشیم
|چو یابید گو را نبایدش کشت
|نه با اوسخن نیز گفتن درشت
|بگیریدش از پشت آن پیل مست
|به پیش من آرید بسته دو دست
|همانگه خروشیدن کرنای
|برآمد زدهلیز پرده‌سرای
|همه کوه و دریا پر آواز گشت
|توگفتی سپهر روان بازگشت
|ز بس نعره و چاک چاک تبر
|ندانست کس پای گیتی ز سر
|ز رخشنده پیکان و پر عقاب
|همی دامن اندر کشید آفتاب
|زمین شد به کردار دریای خون
|در ودشت بد زیرخون اندرون
|دو پیل ژیان شاهزاده دو شاه
|براندند هر دو ز قلب سپاه
|برآمد خروشی ز طلخند وگو
|که از باد ژوپین من دور شو
|به جنگ برادر مکن دست پیش
|نگه دار ز آواز من جای خویش
|همی این بدان گفت وآن هم بدین
|چودریای خون شد سراسر زمین
|یلانی که بودند خنجر گزار
|بگشتند پیرامن کارزار
|ز زخم دوشاه آن دو پرخاشجوی
|همی خون و مغز اندر آمد به جوی
|برین گونه تا خور ز گنبد بگشت
|وز اندازه آویزش اندرگذشت
|خروش آمد از دشت و آواز گو
|که ای جنگسازان و گردان نو
|هرآنکس که خواهد زما زینهار
|مدارید ازو کینه در کارزدار
|بدان تا برادر بترسد ز جنگ
|چوتنها بماند نسازد درنگ
|بسی خواستند از یلان زینهار
|بسی کشته شد در دم کار زار
|چو طلخند بر پیل تنها بماند
|گو او را به آواز چندی بخواند
|که رو ای برادر به ایوان خویش
|نگه کن به ایوان و دیوان خویش
|نیابی همانا بسی زنده تن
|از آن تیغزن نامدار انجمن
|همه خوب کاری ز یزدان شاس
|وزو دار تا زنده باشی سپاس
|که زنده برفتی توازپیش جنگ
|نه هنگام رایست و روز درنگ
|چوبشنید طلخند آواز اوی
|شد از ننگ پیچان و پر آب روی
|به مرغ آمد از دشت آوردگاه
|فراز آمدندش زهر سو سپاه
|در گنج بگشاد و روزی بداد
|سپاهش شد آباد و با کام وشاد
|سزاوار خلعت هر آنکس که دید
|بیاراست او را چنانچون سزید
|به دینار چون لشکر آباد گشت
|دل جنگجوی از غم آزادگشت
|پیامی فرستاد نزدیک گو
|که ای تخت را چون بپالیز خو
|برآنی که از من شدی بی‌گزند
|دلت را به زنار افسون مبند
|به آتش شوی ناگهان سوخته
|روان آژده چشمها دوخته
|چو بشنید گو آن پیام درشت
|دلش راز مهر برادر بشست
|دلش زان سخن گشت اندوهگین
|به فرزانه گفت این شگفتی ببین
|بدوگفت فرزانه کای شهریار
|تویی از پدر تخت را یادگار
|ز دانش پژوهان تو داناتری
|هم از تاجداران تواناتری
|مرا این درستست و گفتم بشاه
|ز گردنده خورشید و تابنده ماه
|که این نامور تا نگردد هلاک
|بگردد چو مار اندرین تیره خاک
|به پاسخ تو با او درشتی مگوی
|بپیوند و آزرم او را بجوی
|اگر جنگ سازد بسازیم جنگ
|که او با شتابست و ما با درنگ
|سپهبد فرستاده را پیش خواند
|به خوبی فراوان سخنها براند
|بدوگفت رو با برادر بگوی
|که چندین درشتی و تندی مجوی
|درشتی نه زیباست با شهریار
|پدرنامور بود و تو نامدار
|مرا این درستست کز پند من
|تو دوری نجویی ز پیوند من
|ولیکن مرا ز آنک هست آرزوی
|که تو نامور باشی و نامجوی
|بگویم همه آنچ اندر دلست
|سخنها که جانم برو مایلست
|تو را سر بپیچد ز دستور بد
|زآسانی و رای وراه خرد
|مگوی ای برادر سخن جز بداد
|که گیتی سراسر فسونست و باد
|سوی راستی یاز تا هرچ هست
|ز گنج ومردان خسروپرست
|فرستم همه سر به سر پیش تو
|ببیند روان بداندیش تو
|که اندر دل من جز از داد نیست
|مباد آنک از جان تو شاد نیست
|برینست رایم که دادم پیام
|اگر بشنود مهتر خویش کام
|ور ایدون که رایت جز از جنگ نیست
|به خوبی و پیوندت آهنگ نیست
|بسازم کنون جنگ را لشکری
|که باید سپاه مرا کشوری
|ازین مرز آباد ما بگذریم
|سپه را همه پیش دریا بریم
|یکی کنده سازیم گرد سپاه
|برین جنگجویان ببندیم راه
|ز دریا بکنده در آب افگنیم
|سراسر سر اندر شتاب افگنیم
|بدان تا هرآنکس که بیند شکست
|ز کنده نباشد ورا راه جست
|ز ماهرک پیروز گردد به جنگ
|بریزیم خون اندرین جای تنگ
|سپه را همه دستگیر آوریم
|مبادا که شمشیر و تیر آوریم
|فرستاده برگشت و آمد چو باد
|بروبر سخنهای گو کرد یاد
|چوطلخند بشنید گفتار گو
|ز لشکر هرآنکس که بد پیشرو
|بفرمود تا پیش او خواندند
|سزاوار هر جای بنشاندند
|همه پاسخ گو بدیشان بگفت
|همه رازها برگشاد از نهفت
|به لشکر چنین گفت کین جنگ نو
|به دریا که اندیشه کردست گو
|چه بینید واین را چه رای آوریم
|که اندیشه او به جای آوریم
|اگر بود خواهید با من یکی
|نپیچید سر را ز داد اندکی
|اگر جنگ جویم چه دریا چه کوه
|چو در جنگ لشکر بود هم گروه
|اگر یار باشید با من به جنگ
|از آواز روبه نترسد پلنگ
|هر آنکس که جویند نام بزرگ
|ز گیتی بیابند کام بزرگ
|جهانجوی اگر کشته گردد به نام
|به از زنده دشمن بدو شادکام
|هر آنکس که درجنگ تندی کند
|همی از پی سودمندی کند
|بیابید چندان ز من خواسته
|پرستنده و اسب آراسته
|ز کشمیر تا پیش دریای چین
|به هر شهر برماکنند آفرین
|ببخشم همه شهرها بر سپاه
|چوفرمان مرا گردد و تاج و گاه
|بپاسخ همه مهتران پیش اوی
|یکایک نهادند برخاک روی
|که ما نام جوییم و تو شهریار
|ببینی کنون گردش روزگار
|ز درگاه طلخند برشد خروش
|ز لشکر همه کشور آمد بجوش
|سپه را همه سوی دریا کشید
|وزان پس سپاه گوآمد پدید
|برابر فرود آمدند آن دو شاه
|که بوند با یکدگر کینه خواه
|بگرد اندرون کنده‌ای ساختند
|چوشد ژرف آب اندر انداختند
|دو لشکر برابر کشیدند صف
|سواران همه بر لب آورده کف
|بیاراست با میسره میمنه
|کشیدند نزدیک دریا بنه
|دو شاه گرانمایه پر درد و کین
|نهادند برپشت پیلان دو زین
|به قلب اندرون ساخته جای خویش
|شده هر یکی لشکر آرای خویش
|زمین قار شد آسمان شد بنفش
|ز بس نیزه و پرنیانی درفش
|هوا شد ز گرد سپاه آبنوس
|ز نالیدن بوق وآوای کوس
|تو گفتی که دریا بجوشد همی
|نهنگ اندرو خون خروشد همی
|ز زخم تبرزین و گوپال و تیغ
|ز دریا برآمد یکی تیره میغ
|چو بر چرخ خورشید دامن کشید
|چنان شد که کس نیز کس را ندید
|توگفتی هوا تیغ بارد همی
|بخاک اندرون لاله کارد همی
|ز افگنده گیتی بران گونه گشت
|که کرکس نیارست برسرگذشت
|گروهی بکنده درون پر ز خون
|دگر سر بریده فگنده نگون
|ز دریا همی‌خاست از باد موج
|سپاه اندر آمد همی فوج فوج
|همه دشت مغز و جگر بود و دل
|همه نعل اسبان ز خون پر ز گل
|نگه کرد طلخند از پشت پیل
|زمین دید برسان دریای نیل
|همه باد بر سوی طلخند گشت
|به راه و به آب آرزومند گشت
|ز باد و ز خورشید و شمشیر تیز
|نه آرام دید و نه راه گریز
|بران زین زرین بخفت و بمرد
|همه کشور هند گو راسپرد
|ببیشی نهادست مردم دو چشم
|ز کمی بود دل پر از درد وخشم
|نه آن ماند ای مرد دانا نه این
|ز گیتی همه شادمانی گزین
|اگر چند بفزاید از رنج گنج
|همان گنج گیتی نیرزد به رنج
|زقلب سپه چون نگه کرد گو
|ندید آن درفش سپهدار نو
|سواری فرستاد تا پشت پیل
|بگردد بجوید همه میل میل
|ببیند که آن لعل رخشان درفش
|کزو بود روی سواران بنفش
|کجاشد که بنشست جوش نبرد
|مگر چشم من تیره گون شد ز گرد
|سوار آمد و سر به سر بنگرید
|درفش سرنامداران ندید
|همه قلب گه دید پر گفت و گوی
|سواران کشور همه شاه جوی
|فرستاده برگشت و آمد چو باد
|سخنها همه پیش او کرد یاد
|سپهبد فرود آمد از پشت پیل
|پیاده همی‌رفت گریان دو میل
|بیامد چوطلخند را مرده دید
|دل لشکر از درد پژمرده دید
|سراپای او سر به سر بنگرید
|به جایی برو پوست خسته ندید
|خروشان همه گوشت بازو بکند
|نشست از برش سوگوار و نژند
|همی‌گفت زار ای نبرده جوان
|برفتی پر از درد و خسته روان
|تو راگردش اختر بد بکشت
|وگرنه نزد بر تو بادی درشت
|بپیچید ز آموزگاران سرت
|تو رفتی ومسکین دل مادرت
|بخوبی بسی راندم با تو پند
|نیامد تو را پند من سودمند
|چو فرزانه گو بد آنجا رسید
|جهان جوی طلخند را مرده دید
|برادرش گریان و پر درد گشت
|خروش سواران بران پهن دشت
|خروشان بغلتید در پیش گو
|همی‌گفت زار ای جهان‌دار نو
|ازان پس بیاراست فرزانه پند
|بگو گفت کای شهریار بلند
|ازین زاری و سوگواری چه سود
|چنین رفت و این بودنی کار بود
|سپاس از جهان آفرینت یکیست
|که طلخند بر دست تو کشته نیست
|همه بودنی گفته بودم به شاه
|ز کیوان و بهرام و خورشید و ماه
|که چندان به پیچید برزم این جوان
|که برخویشتن بر سر آرد زمان
|کنون کار طلخند چون بادگشت
|بنادانی و تیزی اندر گذشت
|سپاهست چندان پر از درد و خشم
|سراسر همه برتو دارند چشم
|بیارام و ما را تو آرام ده
|خرد را به آرام دل کام ده
|که چون پادشا را ببیند سپاه
|پر از درد و گریان پیاده به راه
|بکاهدش نزد سپاه آبروی
|فرومایه گستاخ گردد بروی
|به کردار جام گلابست شاه
|که از گرد یکباره گردد تباه
|ز دانا خردمند بشنید پند
|خروشی ز لشکر برآمد بلند
|که آن لشکر اکنون جدا نیست زین
|همه آفرین باد بر آن و این
|همه پاک در زینهار منید
|وزین بر منش یادگار منید
|ازان پس چو دانندگان را بخواند
|به مژگان بسی خون دل برفشاند
|ز پند آنچ طلخند را داده بود
|بدیاشن بگفت آنچ ازو هم شنود
|یکی تخت تابوت کردش ز عاج
|ز زر و ز پیروزه و خوب ساج
|بپوشید رویش به چینی پرند
|شد آن نامور نامبردار هند
|بدبق و بقیر و بکافور و مشک
|سرتنگ تابوت کردند خشک
|وزان جایگه تیز لشکر براند
|به راه و به منزل فراوان نماند
|چو شاهان گزیدند جای نبرد
|بشد مادر از خواب و آرام و خورد
|همیشه بره دیدبان داشتی
|به تلخی همی روز بگذاشتی
|چوازراه برخاست گرد سپاه
|نگه کرد بینادل از دیده‌گاه
|همی دیده‌بان بنگرید از دو میل
|که بیند مگر تاج طلخند و پیل
|ز بالا درفش گو آمد پدید
|همه روی کشور سپه گسترید
|نیامد پدید از میان سپاه
|سواری برافگند از دیده‌گاه
|که لشکر گذر کرد زین روی کوه
|گو وهرک بودند با او گروه
|نه طلخند پیدا نه پیل و درفش
|نه آن نامداران زرینه کفش
|ز مژگان فروریخت خون مادرش
|فراوان به دیوار بر زد سرش
|ازان پس چوآمد به مام آگهی
|که تیره شد آن فر شاهنشهی
|جهاندار طلخند بر زین بمرد
|سرگاه شاهی بگو در سپرد
|همی جامه زد چاک و رخ را بکند
|به گنجور گنج آتش اندر فگند
|به ایوان او شد دمان مادرش
|به خون اندرون غرقه گشته سرش
|همه کاخ وتاج بزرگی بسوخت
|ازان پس بلند آتشی برفروخت
|که سوزد تن خویش به آیین هند
|ازان سوگ پیداکند دین هند
|چو از مادر آگاهی آمد بگو
|برانگیخت آن بارهٔ تیزرو
|بیامد ورا تنگ در بر گرفت
|پر از خون مژه خواهش اندر گرفت
|بدو گفت کای مهربان گوش دار
|که ما بیگناهیم زین کارزار
|نه من کشتم او را نه یاران من
|نه گردی گمان برد زین انجمن
|که خود پیش او دم توان زد درشت
|ورا گردش اختر بد بکشت
|بدو گفت مادر که ای بدکنش
|ز چرخ بلند آیدت سرزنش
|برادر کشی از پی تاج و تخت
|نخواند تو را نیکدل نیکبخت
|چنین داد پاسخ که ای مهربان
|نشاید که برمن شوی بدگمان
|بیارام تا گردش روزمگاه
|نمایم تو را کار شاه و سپاه
|که یارست شد پیش او رزمجوی
|کرا بود در سر خود این گفت وگوی
|به دادار کو داد ومهر آفرید
|شب و روز و گردان سپهر آفرید
|کزین پس نبیند مرا مهر و گاه
|نه اسب و نه گرز و نه تخت و کلاه
|مگر کین سخن آشکارا کنم
|ز تندی دلت پرمداراکنم
|که او را بدست کسی بد زمان
|که مردم رهایی نیابد ازان
|که یابد به گیتی رهایی ز مرگ
|وگر جان بپوشد به پولاد ترگ
|چنان شمع رخشان فرو پژمرد
|بگیت کسی یک نفس نشمرد
|وگر چون نمایم نگردی تو رام
|به دادار دارنده کوراست کام
|که پیشت به آتش بر خویش را
|بسوزم ز بهر بداندیش را
|چو بشنید مادر سخنهای گو
|دریغ آمدش برز و بالای گو
|بدو گفت مادر که بنمای راه
|که چون مرد بر پیل طلخند شاه
|مگر بر من این آشکارا شود
|پر آتش دلم پرمدارا شود
|پر از در شد گو بایوان خویش
|جهاندیده فرزانه را خواند پیش
|بگفت آنچ با مادرش رفته بود
|ز مادر که برآتش آشفته بود
|نشستند هر دو بهم رای زن
|گو و مرد فرزانه بی‌انجمن
|بدو گفت فرزانه کای نیکخوی
|نگردد بما راست این آرزوی
|ز هر سو بخوانیم برنا و پیر
|کجا نامداری بود تیزویر
|ز کشمیر وز دنبر و مرغ و مای
|وزان تیزویران جوینده رای
|ز دریا و از کنده وزرمگاه
|بگوییم با مرد جوینده راه
|سواران بهر سو پراگند گو
|بجایی که بد موبدی پیشرو
|سراسر بدرگاه شاه آمدند
|بدان نامور بارگاه آمدند
|جهاندار بنشست با موبدان
|بزرگان دانادل و بخردان
|صفت کرد فرزانه آن رزمگاه
|که چون رفت پیکار جنگ وسپاه
|ز دریا و از کنده و آبگیر
|یکایک بگفتند با تیزویر
|نخفتند زایشان یکی تیره شب
|نه بر یکدگر برگشادند لب
|ز میدان چو برخاست آواز کوس
|جهاندیدگان خواستند آبنوس
|یکی تخت کردند از چارسوی
|دومرد گرانمایه و نیکخوی
|همانند آن کنده و رزمگاه
|بروی اندر آورده روی سپاه
|بران تخت صدخانه کرده نگار
|صفی کرد او لشکر کارزار
|پس آنگه دولشکر زساج و زعاج
|دو شاه سرافراز با پیل وتاج
|پیاده بدید اندرو با سوار
|همه کرده آرایش کارزار
|ز اسبان و پیلان و دستور شاه
|مبارز که اسب افگند بر سپاه
|همه کرده پیکر به آیین جنگ
|یک تیز وجنبان یکی با درنگ
|بیاراسته شاه قلب سپاه
|ز یک دست فرزانهٔ نیک‌خواه
|ابر دست شاه از دو رویه دو پیل
|ز پیلان شده گرد همرنگ نیل
|دو اشتر بر پیل کرده به پای
|نشانده برایشان دو پاکیزه رای
|به زیر شتر در دو اسب و دو مرد
|که پرخاش جویند روز نبرد
|مبارز دو رخ بر دو روی دوصف
|ز خون جگر بر لب آورده کف
|پیاده برفتی ز پیش و ز پس
|کجا بود در جنگ فریادرس
|چو بگذاشتی تا سر آوردگاه
|نشستی چو فرزانه بر دست شاه
|همان نیزه فرزانه یک خانه بیش
|نرفتی نبودی ازین شاه پیش
|سه خانه برفتی سرافراز پیل
|بدیدی همه رزم گه از دو میل
|سه خانه برفتی شتر همچنان
|برآورد گه بر دمان و دنان
|نرفتی کسی پیش رخ کینه‌خواه
|همی‌تاختی او همه رزمگاه
|همی‌راند هر یک به میدان خویش
|برفتن نکردی کسی کم و بیش
|چو دیدی کسی شاه را در نبرد
|به آواز گفتی که شاها بگرد
|ازان پس ببستند بر شاه راه
|رخ و اسب و فرزین و پیل و سپاه
|نگه کرد شاه اندران چارسوی
|سپه دید افگنده چین در بروی
|ز اسب و ز کنده بر و بسته راه
|چپ و راست و پیش و پس اندر سپاه
|شد از رنج وز تشنگی شاه مات
|چنین یافت از چرخ گردان برات
|ز شطرنج طلخند بد آرزوی
|گوآن شاه آزاده و نیکخوی
|همی‌کرد مادر ببازی نگاه
|پر از خون دل از بهر طلخند شاه
|نشسته شب و روز پر درد وخشم
|ببازی شطرنج داده دو چشم
|همه کام و رایش به شطرنج بود
|ز طلخند جانش پر از رنج بود
|همیشه همی‌ریخت خونین سرشک
|بران درد شطرنج بودش پزشک
|بدین گونه بد تاچمان و چران
|چنین تا سر آمد بروبر زمان
|سرآمد کنون برمن این داستان
|چنان هم که بشنیدم ازباستان
|نگه کن که شادان برزین چه گفت
|بدانگه که بگشاد راز ازنهفت
|بدرگه شهنشاه نوشین روان
|که نامش بماناد تا جاودان
|زهردانشی موبدی خواستی
|که درگه بدیشان بیاراستی
|پزشک سخنگوی وکنداوران
|بزرگان وکارآزموده سران
|ابرهردری نامور مهتری
|کجا هرسری رابدی افسری
|پزشک سراینده برزوی بود
|بنیرو رسیده سخنگوی بود
|زهردانشی داشتی بهره‌ای
|بهربهره‌ای درجهان شهره‌ای
|چنان بد که روزی بهنگام بار
|بیامد برنامور شهریار
|چنین گفت کای شاه دانش‌پذیر
|پژوهنده ویافته یادگیر
|من امروز دردفتر هندوان
|همی‌بنگریدم بروشن روان
|چنین بدنبشته که برکوه هند
|گیاییست چینی چورومی پرند
|که آن را چو گردآورد رهنمای
|بیامیزد ودانش آرد بجای
|چو بر مرده بپراگند بی‌گمان
|سخنگوی گرددهم اندر زمان
|کنون من بدستوری شهریار
|بپیمایم این راه دشوار خوار
|بسی دانشی رهنمای آورم
|مگر کین شگفتی بجای آورم
|تن مرده گرزنده گردد رواست
|که نوشین روان برجهان پادشاست
|بدو گفت شاه این نشاید بدن
|مگر آزموده رابباید شدن
|ببر نامهٔ من بر رای هند
|نگر تاکه باشد بت آرای هند
|بدین کارباخویشتن یارخواه
|همه یاری ازبخت بیدار خواه
|اگر نوشگفتی شود درجهان
|که این گفته رمزی بود درنهان
|ببر هرچ باید به نزدیک رای
|کزو بایدت بی‌گمان رهنمای
|درگنج بگشاد نوشین روان
|زچیزی که بد درخور خسروان
|ز دینار و دیبا و خز و حریر
|ز مهر و ز افسر ز مشک و عبیر
|شتروار سیصد بیاراست شاه
|فرستاده برداشت آمد به راه
|بیامد بر رای ونامه بداد
|سربارها پیش اوبرگشاد
|چو برخواند آن نامهٔ شاه رای
|بدو گفت کای مرد پاکیزه رای
|زکسری مرا گنج بخشیده نیست
|همه لشکر وپادشاهی یکیست
|ز داد و ز فر و ز اورند شاه
|وزان روشنی بخت وآن دستگاه
|نباشد شگفت ازجهاندار پاک
|که گر مردگان را برآرد زخاک
|برهمن بکوه اندرون هرک هست
|یکی دارد این رای رابا تودست
|بت آرای وفرخنده دستور من
|هم آن گنج وپرمایه گنجور من
|بدونیک هندوستان پیش تست
|بزرگی مرا درکم وبیش تست
|بیاراستندش به نزدیک رای
|یکی نامور چون ببایست جای
|خورشگر فرستاد هم خوردنی
|همان پوشش نغز وگستردنی
|برفت آن شب ورای زد با ردان
|بزرگان قنوج با بخردان
|چوبرزد سر از کوه رخشنده روز
|پدید آمد آن شمع گیتی فروز
|پزشکان فرزانه را خواند رای
|کسی کو بدانش بدی رهنمای
|چو برزوی بنهاد سرسوی کوه
|برفتند بااو پزشکان گروه
|پیاده همه کوهساران بپای
|بپیمود با دانشی رهنمای
|گیاها ز خشک و ز تر برگزید
|ز پژمرده و آنچ رخشنده دید
|ز هرگونه دارو ز خشک و ز تر
|همی بر پراگند بر مرده بر
|یکی مرده زنده نگشت ازگیا
|همانا که سست آمد آن کیمیا
|همه کوه بسپرد یک یک بپای
|ابر رنج اوبرنیامد بجای
|بدانست کان کار آن پادشا ست
|که زنده است جاوید و فرمانرواست
|دلش گشت سوزان ز تشویر شاه
|هم ازنامداران هم از رنج راه
|وزان خواسته نیز کورده بود
|زگفتار بیهوده آزرده بود
|زکارنبشته ببد تنگدل
|که آن مرد بیدانش و سنگدل
|چرا خیره بر باد چیزی نبشت
|که بد بار آن رنج گفتار زشت
|چنین گفت زان پس بران بخردان
|که‌ای کاردیده ستوده ردان
|که دانید داناتر از خویشتن
|کجا سرفرازد بدین انجمن
|به پاسخ شدند انجمن همسخن
|که داننده پیرست ایدر کهن
|به سال و خرد او ز ما مهترست
|به دانش ز هر مهتری بهترست
|چنین گفت برزوی با هندوان
|که ای نامداران روشن روان
|برین رنجها برفزونی کنید
|مرا سوی او رهنمونی کنید
|مگر کان سخنگوی دانای پیر
|بدین کار باشد مرا دستگیر
|ببردند برزوی رانزد اوی
|پراندیشه دل سرپرازگفت وگوی
|چونزدیک اوشد سخنگوی مرد
|همه رنجها پیش او یاد کرد
|زکار نبشته که آمد پدید
|سخنها که ازکاردانان شنید
|بدو پیر دانا زبان برگشاد
|ز هر دانشی پیش اوک رد یاد
|که من در نبشته چنین یافتم
|بدان آرزو تیز بشتافتم
|چو زان رنجها برنیامد پدید
|ببایست ناچار دیگر شنید
|گیا چون سخن دان و دانش چو کوه
|که همواره باشد مر او راشکوه
|تن مرده چون مرد بیدانشست
|که دانا بهرجای با رامشست
|بدانش بود بی‌گمان زنده مرد
|چودانش نباشد بگردش مگرد
|چومردم زدانایی آید ستوه
|گیاچوکلیله ست ودانش چوکوه
|کتابی بدانش نماینده راه
|بیابی چوجویی توازگنج شاه
|چو بشنید برزوی زو شاد شد
|همه رنج برچشم اوبادشد
|بروآفرین کرد وشد نزد شاه
|بکردار آتش بپیمود راه
|بیامد نیایش کنان پیش رای
|که تا جای باشد توبادی بجای
|کتابیست ای شاه گسترده کام
|که آن را بهندی کلیله ست نام
|به مهرست تا درج درگنج شاه
|برای وبدانش نماینده راه
|به گنج‌ور فرمان دهد تا زگنج
|سپارد بمن گر ندارد به رنج
|دژم گشت زان آرزو جان شاه
|بپیچید برخویشتن چندگاه
|ببرزوی گفت این کس از ما نجست
|نه اکنون نه از روزگار نخست
|ولیکن جهاندار نوشین روان
|اگر تن بخواهد ز ما یا روان
|نداریم ازو باز چیزی که هست
|اگر سرفرازست اگر زیردست
|ولیکن بخوانی مگر پیش ما
|بدان تا روان بداندیش ما
|نگوید به دل کان نبشتست کس
|بخوان و بدان و ببین پیش و پس
|بدو گفت برزوی کای شهریار
|ندارم فزون ز آنچ گویی مدار
|کلیله بیاورد گنجور شاه
|همی‌بود او را نماینده راه
|هران در که ازنامه بو خواندی
|همه روز بر دل همی‌راندی
|ز نامه فزون ز آنک بودیش یاد
|ز برخواندی نیز تا بامداد
|همی‌بود شادان دل و تن درست
|بدانش همی جان روشن بشست
|چو زو نامه رفتی بشاه جهان
|دری از کلیله نبشتی نهان
|بدین چاره تا نامهٔ هندوان
|فرستاد نزدیک نوشین روان
|بدین گونه تا پاسخ نامه دید
|که دریای دانش برما رسید
|ز ایوان بیامد به نزدیک رای
|بدستوری بازگشتن به جای
|چو بگشاد دل رای بنواختش
|یکی خلعت هندویی ساختش
|دو یاره بهاگیر و دو گوشوار
|یکی طوق پرگوهر شاهوار
|هم از شارهٔ هندی و تیغ هند
|همه روی آهن سراسر پرند
|بیامد ز قنوج برزوی شاد
|بسی دانش نوگرفته بیاد
|ز ره چون رسید اندر آن بارگاه
|نیایش کنان رفت نزدیک شاه
|بگفت آنچ از رای دید و شنید
|بجای گیا دانش آمد پدید
|بدو گفت شاه‌ای پسندیده مرد
|کلیله روان مرا زنده کرد
|تواکنون ز گنجور بستان کلید
|ز چیزی که باید بباید گزید
|بیامد خرد یافته سوی گنج
|به گنج‌ور بسیار ننمود رنج
|درم بود و گوهر چپ و دست راست
|جز از جامهٔ شاه چیزی نخواست
|گرانمایه دستی بپوشید و رفت
|بر گاه کسری خرامید تفت
|چو آمد به نزدیک تختش فراز
|برو آفرین کرد و بردش نماز
|بدو گفت پس نامور شهریار
|که بی بدره و گوهر شاهوار
|چرا رفتی ای رنج دیده ز گنج
|کسی را سزد گنج کو دید رنج
|چنین پاسخ آورد برزو بشاه
|که ای تاج تو برتر از چرخ ماه
|هرآنکس که او پوشش شاه یافت
|ببخت و بتخت مهی راه یافت
|دگر آنک با جامهٔ شهریار
|ببیند مرا مرد ناسازگار
|دل بدسگالان شود تار و تنگ
|بماند رخ دوست با آب و رنگ
|یکی آرزو خواهم از شهریار
|که ماند ز من در جهان یادگار
|چو بنویسد این نامه بوزرجمهر
|گشاید برین رنج برزوی چهر
|نخستین در از من کند یادگار
|به فرمان پیروزگر شهریار
|بدان تا پس از مرگ من در جهان
|ز داننده رنجم نگردد نهان
|بدو گفت شاه این بزرگ آروزست
|بر اندازهٔ مرد آزاده خوست
|ولیکن به رنج تو اندر خورست
|سخن گرچه از پایگه برترست
|به بوزرجمهر آن زمان شاه گفت
|که این آرزو را نشاید نهفت
|نویسنده از کلک چون خامه کرد
|ز بر زوی یک در سرنامه کرد
|نبشت او بران نامهٔ خسروی
|نبود آن زمان خط جز پهلوی
|همی‌بود با ارج در گنج شاه
|بدو ناسزا کس نکردی نگاه
|چنین تا بتازی سخن راندند
|ورا پهلوانی همی‌خواندند
|چو مامون روشن روان تازه کرد
|خور روز بر دیگر اندازه کرد
|دل موبدان داشت و رای کیان
|ببسته بهر دانشی بر میان
|کلیله به تازی شد از پهلوی
|بدین سان که اکنون همی‌بشنوی
|بتازی همی‌بود تا گاه نصر
|بدانگه که شد در جهان شاه نصر
|گرانمایه بوالفضل دستور اوی
|که اندر سخن بود گنجور اوی
|بفرمود تا پارسی و دری
|نبشتند و کوتاه شد داوری
|وزان پس چو پیوسته رای آمدش
|بدانش خرد رهنمای آمدش
|همی‌خواست تا آشکار و نهان
|ازو یادگاری بود درجهان
|گزارنده را پیش بنشاندند
|همه نامه بر رودکی خواندند
|بپیوست گویا پراگنده را
|بسفت اینچنین در آگنده را
|بدان کو سخن راند آرایشست
|چو ابله بود جای بخشایشست
|حدیث پراگنده بپراگند
|چوپیوسته شد جان و مغزآگند
|جهاندار تا جاودان زنده باد
|زمان و زمین پیش او بنده باد
|از اندیشه دل را مدار ایچ تنگ
|که دوری تو از روزگار درنگ
|گهی برفراز و گهی بر نشیب
|گهی با مراد و گهی با نهیب
|ازین دو یکی نیز جاوید نیست
|ببودن تو را راه امید نیست
|نگه کن کنون کار بوزرجمهر
|که از خاک برشد به گردان سپهر
|فراز آوریدش بخاک نژند
|همان کس که بردش با بر بلند
|چنان بد که کسری بدان روزگار
|برفت از مداین ز بهر شکار
|همی‌تاخت با غرم و آهو به دشت
|پراگند شد غرم و او مانده گشت
|ز هامون بر مرغزاری رسید
|درخت و گیا دید و هم سایه دید
|همی‌راند با شاه بوزرجمهر
|ز بهر پرستش هم از بهر مهر
|فرود آمد از بارگی شاه نرم
|بدان تاکند برگیا چشم گرم
|ندید از پرستندگان هیچکس
|یکی خوب رخ ماند با شاه بس
|بغلتید چندی بران مرغزار
|نهاده سرش مهربان برکنار
|همیشه ببازوی آن شاه بر
|یکی بند بازو بدی پرگهر
|برهنه شد از جامه بازوی او
|یکی مرغ رفت از هوا سوی او
|فرودآمد از ابر مرغ سیاه
|ز پرواز شد تا ببالین شاه
|ببازو نگه کرد وگوهر بدید
|کسی رابه نزدیک او برندید
|همه لشکرش گرد آن مرغزار
|همی‌گشت هرکس ز بهر شکار
|همان شاه تنها بخواب اندرون
|نه بر گرد او برکسی رهنمون
|چومرغ سیه بند بازوی بدید
|سر در ز آن گوهران بردرید
|چوبدرید گوهر یکایک بخورد
|همان در خوشاب و یاقوت زرد
|بخورد و ز بالین او بر پرید
|همانگه ز دیدار شد ناپدید
|دژم گشت زان کار بوزرجمهر
|فروماند از کارگردان سپهر
|بدانست کآمد بتنگی نشیب
|زمانه بگیرد فریب و نهیب
|چوبیدارشد شاه و او را بدید
|کزان سان همی لب بدندان گزید
|گمانی چنان برد کو را بخواب
|خورش کرد بر پرورش برشتاب
|بدو گفت کای سگ تو را این که گفت
|که پالایش طبع بتوان نهفت
|نه من اورمزدم و گر بهمنم
|ز خاکست وز باد و آتش تنم
|جهاندار چندی زبان رنجه کرد
|ندید ایچ پاسخ جز ار باد سرد
|بپژمرد بر جای بوزرجمهر
|ز شاه و ز کردار گردان سپهر
|که بس زود دید آن نشان نشیب
|خردمند خامش بماند از نهیب
|همه گرد بر گرد آن مرغزار
|سپه بود و اندر میان شهریار
|نشست از بر اسب کسری بخشم
|ز ره تا در کاخ نگشاد چشم
|همه ره ز دانا همی لب گزید
|فرود آمد از باره چندی ژکید
|بفرمود تا روی سندان کنند
|بداننده بر کاخ زندان کنند
|دران کاخ بنشست بوزرجمهر
|ازو برگسسته جهاندار مهر
|یکی خویش بودش دلیر وجوان
|پرستندهٔ شاه نوشین‌روان
|بهرجای با شاه در کاخ بود
|به گفتار با شاه گستاخ بود
|بپرسید یک روز بوزرجمهر
|ز پروردهٔ شاه خورشید چهر
|که او را پرستش همی چون کنی
|بیاموز تا کوشش افزون کنی
|پرستنده گفت ای سر موبدان
|چنان دان که امروز شاه ردان
|چو از خوان برفت آب بگساردم
|زمین ز آبدستان مگر یافت نم
|نگه سوی من بنده زان گونه کرد
|که گفتم سرآمد مرا خواب وخورد
|جهاندار چون گشت بامن درشت
|مراسست شد آبدستان بمشت
|بدو دانشی گفت آب آر خیز
|چنان چون که بر دست شاه آب ریز
|بیاورد مرد جوان آب گرم
|همی‌ریخت بر دست او نرم نرم
|بدو گفت کین بار بر دستشوی
|تو با آب جو هیچ تندی مجوی
|چولب را ببالاید از بوی خوش
|تو از ریخت آبدستان نکش
|چو روز دگر شاه نوشین‌روان
|بهنگام خوردن بیاورد خوان
|پرستنده را دل پراندیشه گشت
|بدان تا دگر بار بنهاد تشت
|چنان هم چو داناش فرموده بود
|نه کم کرد ازان نیز و نه برفزود
|به گفتار دانا فرو ریخت آب
|نه نرم ونه از ریختن برشتاب
|بدو گفت شاه ای فزاینده مهر
|که گفت این تو راگفت بوزرجمهر
|مرا اندرین دانش او داد راه
|که بیند همی این جهاندار شاه
|بدو گفت رو پیش دانا بگوی
|کزان نامور جاه و آن آبروی
|چراجستی از برتری کمتری
|ببد گوهر و ناسزا داوری
|پرستنده بشنید و آمد دوان
|برخال شد تند وخسته روان
|ز شاه آنچ بشیند با او بگفت
|چین یافت زو پاسخ اندر نهفت
|که حال من از حال شاه جهان
|فراوان بهست آشکار و نهان
|پرستنده برگشت و پاسخ ببرد
|سخنها یکایک برو برشمرد
|فراوان ز پاسخ برآشفت شاه
|ورا بند فرمود و تاریک چاه
|دگر باره پرسید زان پیشکار
|که چون دارد آن کم خرد روزگار
|پرستنده آمد پر از آب چهر
|بگفت آن سخنها به بوزرجمهر
|چنین داد پاسخ بدو نیکخواه
|که روز من آسانتر از روز شاه
|فرستاده برگشت وآمد چو باد
|همه پاسخش کرد بر شاه یاد
|ز پاسخ بر آشفت و شد چون پلنگ
|ز آهن تنوری بفرمود تنگ
|ز پیکان وز میخ گرد اندرش
|هم از بند آهن نهفته سرش
|بدو اندرون جای دانا گزید
|دل از مهر دانا بیکسو کشید
|نبد روزش آرام و شب جای خواب
|تنش پر ز سختی دلش پرشتاب
|چهارم چنین گفت شاه جهان
|ابا پیشکارش سخن درنهان
|که یک بار نزدیک دانا گذار
|ببر زود پیغام و پاسخ بیار
|بگویش که چون‌بینی اکنون تنت
|که از میخ تیزست پیراهنت
|پرستنده آمد بداد آن پیام
|که بشنید زان مهر خویش کام
|چنین داد پاسخ بمرد جوان
|که روزم به از روز نوشین‌روان
|چو برگشت و پاسخ بیاورد مرد
|ز گفتار شد شاه را روی زرد
|ز ایوان یکی راستگوی گزید
|که گفتار دانا بداند شنید
|ابا او یکی مرد شمشیر زن
|که دژخیم بود اندران انجمن
|که رو تو بدین بد نهان را بگوی
|که گر پاسخت را بود رنگ و بوی
|و گرنه که دژخیم با تیغ تیز
|نماید تو را گردش رستخیز
|که گفتی که زندان به از تخت شاه
|تنوری پر از میخ با بند و چاه
|بیامد بگفت آنچ بشنید مرد
|شد از درد دانا دلش پر ز درد
|بدان پاکدل گفت بوزرجمهر
|که ننمود هرگز بمابخت چهر
|چه با گنج و تختی چه با رنج سخت
|ببندیم هر دو بناکام رخت
|نه این پای دارد بگیتی نه آن
|سرآید همی نیک و بد بی‌گمان
|ز سختی گذر کردن آسان بود
|دل تاجداران هراسان بود
|خردمند ودژخیم باز آمدند
|بر شاه گردن فراز آمدند
|شنیده بگفتند با شهریار
|دلش گشت زان پاسخ او فگار
|به ایوانش بردند زان تنگ جای
|به دستوری پاکدل رهنمای
|برین نیز بگذشت چندی سپهر
|پر آژنگ شد روی بوزرجمهر
|دلش تنگتر گشت و باریک شد
|دوچمش ز اندیشه تاریک شد
|چو با گنج رنجش برابر نبود
|بفرسود ازان درد و در غم بسود
|چنان بد که قیصر بدان چندگاه
|رسولی فرستاد نزدیک شاه
|ابا نامه و هدیه و با نثار
|یکی درج و قفلی برو استوار
|که با شاه کنداوران وردان
|فراوان بود پاکدل موبدان
|بدین قفل و این درج نابرده دست
|نهفته بگویند چیزی که هست
|فرستیم باژ ار بگویند راست
|جز از باژ چیزی که آیین ماست
|گرای دون که زین دانش ناگزیر
|بماند دل موبد تیزویر
|نباید که خواهد ز ما باژ شاه
|نراند بدین پادشاهی سپاه
|برین گونه دارم ز قیصر پیام
|تو پاسخ گزار آنچ آیدت کام
|فرستاده راگفت شاه جهان
|که این هم نباشد ز یزدان نهان
|من از فر او این بجای آورم
|همان مرد پاکیزه رای آورم
|یکی هفته ایدر ز می شاد باش
|برامش دل آرای وآزاد باش
|ازان پس بران داستان خیره ماند
|بزرگان و فرزانگانرا بخواند
|نگه کرد هریک زهر باره‌ای
|که سازد مر آن بند را چاره‌ای
|بدان درج و قفلی چنان بی‌کلید
|نگه کرد و هر موبدی بنگرید
|ز دانش سراسر بیکسو شدند
|بنادانی خویش خستو شدند
|چو گشتند یک انجمن ناتوان
|غمی شد دل شاه نوشین‌روان
|همی‌گفت کین راز گردان سپهر
|بیارد باندیشه بوزرجمهر
|شد از درد دانا دلش پر ز درد
|برو پر ز چین کرد و رخساره زرد
|شهنشاه چون دید ز اندیشه رنج
|بفرمود تا جامه دستی ز گنج
|بیاورد گنجور و اسبی گزین
|نشست شهنشاه کردند زین
|به نزدیک دانا فرستاد و گفت
|که رنجی که دیدی نشاید نهفت
|چنین راند بر سر سپهر بلند
|که آید ز ما بر تو چندی گزند
|زیان تو مغز مرا کرد تیز
|همی با تن خویش کردی ستیز
|یکی کار پیش آمدم ناگزیر
|کزان بسته آمد دل تیزویر
|یکی درج زرین سرش بسته خشک
|نهاده برو قفل و مهری ز مشک
|فرستاد قیصر برما ز روم
|یکی موبدی نامبردار بوم
|فرستاده گوید که سالار گفت
|که این راز پیدا کنید از نهفت
|که این درج را چیست اندر نهان
|بگویند فرزانگان جهان
|به دل گفتم این راز پوشیده چهر
|ببیند مگر جان بوزرجمهر
|چوبشنید بوزرجمهر این سخن
|دلش پرشد از رنج و درد کهن
|ز زندان بیامد سرو تن بشست
|به پیش جهانداور آمد نخست
|همی‌بود ترسان ز آزار شاه
|جهاندار پر خشم و او بیگناه
|شب تیره و روز پیدا نبود
|بدان سان که پیغام خسرو شنود
|چو خورشید بنمود تاج از فراز
|بپوشید روی شب تیره باز
|باختر نگه کرد بوزرجمهر
|چوخورشید رخشنده بد بر سپهر
|به آب خرد چشم دل را بشست
|ز دانندگان استواری بجست
|بدو گفت بازار من خیره گشت
|چو چشمم ازین رنجها تیره گشت
|نگه کن که پیشت که آید به راه
|ز حالش بپرس ایچ نامش مخواه
|به راه آمد از خانه بوزرجمهر
|همی‌رفت پویان زنی خوب چهر
|خردمند بینا بدانا بگفت
|سخن هرچ بر چشم او بد نهفت
|چنین گفت پرسنده را راه جوی
|که بپژوه تا دارد این ماه شوی
|زن پاکدامن بپرسنده گفت
|که شویست و هم کودک اندر نهفت
|چوبشنید داننده گفتار زن
|بخندید بر بارهٔ گامزن
|همانگه زنی دیگر آمد پدید
|بپرسید چون ترجمانش بدید
|که‌ای زن تو را بچه وشوی هست
|وگر یک تنی باد داری بدست
|بدو گفت شویست اگر بچه نیست
|چو پاسخ شنیدی بر من مه ایست
|همانگه سدیگر زن آمد پدید
|بیامد بر او بگفت و شنید
|که ای خوب رخ کیست انباز تو
|برین کش خرامیدن و ناز تو
|مرا گفت هرگز نبودست شوی
|نخواهم که پیداکنم نیز روی
|چو بشنید بوزرجمهر این سخن
|نگر تا چه اندیشه افگند بن
|بیامد دژم روی تازان به راه
|چو بردند جوینده را نزد شاه
|بفرمود تا رفت نزدیک تخت
|دل شاه کسری غمی گشت سخت
|که داننده را چشم بینا ندید
|بسی باد سرد از جگر بر کشید
|همی‌کرد پوزش ازان کار شاه
|کزو داشت آزار بر بیگناه
|پس از روم و قیصر زبان برگشاد
|همی‌کرد زان قفل و زان درج یاد
|بشاه جهان گفت بوزرجمهر
|که تابان بدی تا بتابد سپهر
|یکی انجمن درج در پیش شاه
|به پیش بزرگان جوینده راه
|بنیروی یزدان که اندیشه داد
|روان مرا راستی پیشه داد
|بگویم بدرج اندرون هرچ هست
|نسایم بران قفل وآن درج دست
|اگر تیره شد چشم دل روشنست
|روان راز دانش همی‌جوشنست
|ز گفتار او شاد شد شهریار
|دلش تازه شد چون گل اندر بهار
|ز اندیشه شد شاه را پشت راست
|فرستاده و درج را پیش خواست
|همه موبدان وردان را بخواند
|بسی دانشی پیش دانا نشاند
|ازان پس فرستاده را گفت شاه
|که پیغام بگزار و پاسخ بخواه
|چو بشنید رومی زبان برگشاد
|سخنهای قیصر همه کرد یاد
|که گفت از جهاندار پیروز جنگ
|خرد باید و دانش و نام و ننگ
|تو را فر و بر ز جهاندار هست
|بزرگی و دانایی و زور دست
|همان بخرد و موبد راه جوی
|گو بر منش کو بود شاه جوی
|همه پاک در بارگاه تواند
|وگر در جهان نیکخواه تواند
|همین درج با قفل و مهر و نشان
|ببینند بیدار دل سرکشان
|بگویند روشن که زیرنهفت
|چه چیزست وآن با خرد هست جفت
|فرستیم زین پس بتو باژ و ساو
|که این مرز دارند با باژ تاو
|وگر باز مانند ازین مایه چیز
|نخواهند ازین مرزها باژ نیز
|چودانا ز گوینده پاسخ شنید
|زبان برگشاد آفرین گسترید
|که همواره شاه جهان شاد باد
|سخن دان و با بخت و با داد باد
|سپاس از خداوند خورشید و ماه
|روان را بدانش نماینده راه
|نداند جز او آشکارا و راز
|بدانش مرا آز و او بی نیاز
|سه درست رخشان بدرج اندرون
|غلافش بود ز آنچ گفتم برون
|یکی سفته و دیگری نیم سفت
|دگر آنک آهن ندیدست جفت
|چو بشنید دانای رومی کلید
|بیاورد و نوشین‌روان بنگرید
|نهفته یکی حقه بد در میان
|بحقه درون پردهٔ پرنیان
|سه گوهر بدان حقه اندر نهفت
|چنان هم که دانای ایران بگفت
|نخستین ز گوهر یکی سفته بود
|دوم نیم سفت و سیم نابسود
|همه موبدان آفرین خواندند
|بدان دانشی گوهر افشاندند
|شهنشاه رخساره بی‌تاب کرد
|دهانش پر از در خوشاب کرد
|ز کار گذشته دلش تنگ شد
|بپیچید و رویش پر آژنگ شد
|که با او چراکرد چندان جفا
|ازان پس کزو دید مهر و وفا
|چو دانا رخ شاه پژمرده یافت
|روانش بدرد اندر آزرده یافت
|برآورد گوینده راز از نهفت
|گذشته همه پیش کسری بگفت
|ازان بند بازوی و مرغ سیاه
|از اندیشه گوهر و خواب شاه
|بدو گفت کین بودنی کار بود
|ندارد پشیمانی و درد سود
|چو آرد بد و نیک رای سپهر
|چه شاه وچه موبد چه بوزرجمهر
|ز تخمی که یزدان باختر بکشت
|ببایدش برتارک ما نبشت
|دل شاه نوشین روان شادباد
|همیشه ز درد وغم آزاد باد
|اگر چند باشد سرافراز شاه
|بدستور گردد دلارای گاه
|شکارست کار شهنشاه و رزم
|می و شادی و بخشش و داد و بزم
|بداند که شاهان چه کردند پیش
|بورزد بدان همنشان رای خویش
|ز آگندن گنج و رنج سپاه
|ز آزرم گفتار وز دادخواه
|دل وجان دستورباشد به رنج
|ز اندیشهٔ کدخدایی و گنج
|چنین بود تا گاه نوشین‌روان
|همو بود شاه و همو پهلوان
|همو بود جنگی و موبد همو
|سپهبد همو بود و بخرد همو
|بهرجای کارآگهان داشتی
|جهان را بدستور نگذاشتی
|ز بسیار و اندک ز کار جهان
|بدو نیک زو کس نکردی نهان
|ز کار آگهان موبدی نیکخواه
|چنان بد که برخاست بر پیش گاه
|که گاهی گنه بگذرانی همی
|ببد نام آنکس نخوانی همی
|هم این را دگر باره آویز شست
|گنهکار اگر چند با پوزشست
|بپاسخ چنین بود توقیع شاه
|که آنکس که خستو شود بر گناه
|چو بیمار زارست و ما چون پزشک
|ز دارو گریزان و ریزان سرشک
|بیک دارو ار او نگردد درست
|زوان از پزشکی نخواهیم شست
|دگر موبدی گفت انوشه بدی
|بداد و دهش نیز توشه بدی
|سپهدار گرگان برفت از نهفت
|ببیشه درآمد زمانی بخفت
|بنه برد ار گیل و او برهنه
|همی‌بازگردد ز بهر بنه
|بتوقیع پاسخ چنین داد باز
|که هستیم ازان لشکری بی‌نیاز
|کجا پاسپانی کند بر سپاه
|ز بد خویشتن راندارد نگاه
|دگر گفت انوشه بدی جاودان
|نشست و خور و خواب با موبدان
|یکی نامور مایه دار ایدرست
|که گنجش ز گنج تو افزونترست
|چنین داد پاسخ که آری رواست
|که از فره پادشاهی ماست
|دگر گفت کای شهریار بلند
|انوشه بدی وز بدی بی‌گزند
|اسیران رومی که آورده‌اند
|بسی شیرخواره درو برده‌اند
|به توقیع گفت آنچه هستند خرد
|ز دست اسیران نباید شمرد
|سوی مادرانشان فرستید باز
|به دل شاد وز خواسته بی‌نیاز
|نبشتند کز روم صدمایه‌ور
|همی بازخرند خویشان به زر
|اگر باز خرند گفت از هراس
|بهر مایه داری یک مایه کاس
|فروشید و افزون مجویید نیز
|که ما بی‌نیازیم ز ایشان بچیز
|بشمشیر خواهیم ز ایشان گهر
|همان بدره و برده و سیم و زر
|بگفتند کز مایه داران شهر
|دو بازارگانند کز شب دو بهر
|یکی را نیاید سراندر بخواب
|از آواز مستان وچنگ ور باب
|چنین داد پاسخ کزین نیست رنج
|جز ایشان هرآنکس که دارند گنج
|همه همچنان شاد وخرم زیند
|که‌آزاد باشند و بی‌غم زیند
|نوشتند خطی کانوشه بدی
|همیشه ز تو دور دست بدی
|به ایوان چنین گفت شاه یمن
|که نوشین‌روان چون گشاید دهن
|همه مردگان را کند بیش یاد
|پر از غم شود زنده را جان شاد
|چنین داد پاسخ که از مرده یاد
|کند هرک دارد خرد با نژاد
|هرآنکس که از مردگان دل بشست
|نباشد ورا نیکویها درست
|یکی گفت کای شاه کهتر پسر
|نگردد همی گرد داد پدر
|بریزد همی بر زمین بر درم
|که باشد فروشندهٔ او دژم
|چنین داد پاسخ که این نارواست
|بهای زمین هم فروشنده راست
|دگر گفت کای شاه برترمنش
|که دوری ز بیغاره و سرزنش
|دلی داشتی پیش ازین پر ز شرم
|چرا شد برین سان بی‌آزرم و گرم
|چنین داد پاسخ که دندان نبود
|مکیدن جز از شیر پستان نبود
|چودندان برآمد ببالید پشت
|همی گوشت جویم چو گشتم درشت
|یکی گفت گیرم کنون مهتری
|برای و بدانش ز ما مهتری
|چرا برگذشتی ز شاهنشهان
|دو دیده برای تو دارد جهان
|چنین داد پاسخ که ما را خرد
|ز دیدار ایشان همی‌بگذرد
|هش و دانش و رای دستور ماست
|زمین گنج و اندیشه گنجور ماست
|دگر گفت باز تو ای شهریار
|عقابی گرفتست روز شکار
|چنین گفت کو را بکوبید پشت
|که با مهتر خود چرا شد درشت
|بیاویز پایش ز دار بلند
|بدان تا بدو بازگردد گزند
|که از کهتران نیز در کارزار
|فزونی نجویند با شهریار
|دگر نامداری ز کارآگهان
|چنین گفت کای شهریار جهان
|به شبگیر برزین بشد با سپاه
|ستاره‌شناسی بیامد ز راه
|چنین گفت کای مرد گردن فراز
|چنین لشکری گشن وزین گونه ساز
|چو برگاشت او پشت بر شهریار
|نبیند کس او را بدین روزگار
|بتوقیع گفت آنک گردان سپهر
|گشادست با رای او چهر و مهر
|ببرزین سالار و گنج و سپاه
|نگردد تباه اختر هور و ماه
|دگر موبدی گفت کز شهریار
|چنین بود پیمان بیک روزگار
|که مردی گزینند فرخ نژاد
|که در پادشاهی بگردد بداد
|رساند بدین بارگاه آگهی
|ز بسیار واندک بدی گر بهی
|گشسب سرافراز مردیست پیر
|سزد گر بود داد را دستگیر
|چنین داد پاسخ که او را ز آز
|کمر برمیانست دور از نیاز
|کسی را گزینید کز رنج خویش
|بپرهیز وباشدش گنج خویش
|جهاندیده مردی درشت و درست
|که او رای درویش سازد نخست
|یکی گفت سالار خوالیگران
|همی‌نالد از شاه وز مهتران
|که آن چیز کو خود کند آرزوی
|سپارد همه کاسه بر چار سوی
|نبوید نیازد بدو نیز دست
|بلرزد دل مرد خسروپرست
|چنین داد پاسخ که از بیش خورد
|مگر آرزو بازگردد بدرد
|دگر گفت هرکس نکوهش کند
|شهنشاه را چون پژوهش کند
|که بی‌لشکر گشن بیرون شود
|دل دوستداران پر از خون شود
|مگر دشمنی بد سگالد بدوی
|بیاید به چاره بنالد بدوی
|چنین داد پاسخ که داد وخرد
|تن پادشا راهمی‌پرورد
|اگر دادگر چند بی‌کس بود
|ورا پاسبان راستی بس بود
|دگر گفت کای با خرد گشته جفت
|به میدان خراسان سالار گفت
|که گرزاسب را بازکرد او ز کار
|چه گفت اندرین کار او شهریار
|چنین داد پاسخ که فرمان ما
|نورزید و بنهفت پیمان ما
|بفرمودمش تا به ارزانیان
|گشاید در گنج سود و زیان
|کسی کودهش کاست باشد به کار
|بپوشد همه فره شهریار
|دگر گفت باهرکسی پادشا
|بزرگست وبخشنده و پارسا
|پرستار دیرینه مهرک چه کرد
|که روزیش اندک شد و روی زرد
|چنین داد پاسخ که او شد درشت
|بران کردهٔ خویش بنهاد پشت
|بیامد بدرگاه و بنشست مست
|همیشه جز از می‌ندارد بدست
|ز کارآگهان موبدی گفت شاه
|چو راند سوی جنگ قیصر سپاه
|نخواهد جز ایرانیان را به جنگ
|جهان شد به ایران بر از روم تنگ
|چنین داد پاسخ که آن دشمنی
|به طبعست و پرخاش آهرمنی
|دگر باره پرسید موبد که شاه
|ز شاهان دگرگونه خواهد سپاه
|کدامست وچون بایدت مرد جنگ
|ز مردان شیرافگن تیز چنگ
|چنین داد پاسخ که جنگی سوار
|نباید که سیر آید از کارزار
|همان بزمش آید همان رزمگاه
|برخشنده روز و شبان سیاه
|نگردد بهنگام نیروش کم
|ز بسیار واندک نباشد دژم
|دگر گفت کای شاه نوشین‌روان
|همیشه بزی شاد و روشن‌روان
|بدر بر یکی مرد بد از نسا
|پرستنده و کاردار بسا
|درم ماند بر وی سیصد هزار
|بدیوان چوکردند با او شمار
|بنالد همی کین درم خورده شد
|برو مهتر وکهتر آزرده شد
|چو آگاه شد زان سخن شهریار
|که موبد درم خواست ازکاردار
|چنین گفت کز خورده منمای رنج
|ببخشید چیزی مر او را ز گنج
|دگر گفت جنگی سواری بخست
|بدان خستگی دیرماند و برست
|به پیش صف رومیان حمله برد
|بمرد او وزو کودکان ماند خرد
|چه فرمان دهد شهریار جهان
|ز کار چنان خرد کودک نوان
|بفرمود کان کودکانرا چهار
|ز گنج درم داد باید هزار
|هرآنکس که شد کشته در کارزار
|کزو خرد کودک بود یادگار
|چونامش ز دفتر بخواند دبیر
|برد پیش کودک درم ناگزیر
|چنین هم بسال اندرون چار بار
|مبادا که باشد ازین کارخوار
|دگر گفت انوشه بدی سال و ماه
|به مرو اندرون پهلوان سپاه
|فراوان درم گرد کرد و بخورد
|پراگنده گشتند زان مرز مرد
|چنین داد پاسخ که آن خواسته
|که از شهر مردم کند کاسته
|چرا باید از خون درویش گنج
|که او شاد باشد تن وجان به رنج
|ازان کس که بستد بدو بازده
|ازان پس به مرو اندر آواز ده
|بفرمای داری زدن بر درش
|ببیداری کشور و لشکرش
|ستمکاره را زنده بر دار کن
|دو پایش ز بر سرنگونسار کن
|بدان تا کس از پهلوانان ما
|نپیچد دل و جان ز پیمان ما
|دگر گفت کای شاه یزدان پرست
|بدر بر بسی مردم زیردست
|همی داد او را ستایش کنند
|جهان آفرین را نیایش کنند
|چنین داد پاسخ که یزدان سپاس
|که از ما کسی نیست اندر هراس
|فزون کرد باید بدیشان نگاه
|اگر با گناهند و گر بیگناه
|دگر گفت کای شاه با فر و هوش
|جهان شد پرآواز خنیا و نوش
|توانگر و گر مردم زیردست
|شب آید شود پر ز آوای مست
|چنین داد پاسخ که اندر جهان
|بما شاد بادا کهان و مهان
|دگر گفت کای شاه برترمنش
|همی زشتگویت کند سرزنش
|که چندین گزافه ببخشید گنج
|ز گرد آوریدن ندیدست رنج
|چنین داد پاسخ که آن خواسته
|کزو گنج ما باشد آراسته
|اگر بازگیریم ز ارزانیان
|همه سود فرجام گردد زیان
|دگر گفت مای شهریار بلند
|که هرگز مبادا به جانت گزند
|جهودان و ترسا تو را دشمنند
|دو رویند و با کیش آهرمنند
|چنین داد پاسخ که شاه سترگ
|ابی زینهاری نباشد بزرگ
|دگر گفت کای نامور شهریار
|ز گنج توافزون ز سیصد هزار
|درم داده‌ای مرد درویش را
|بسی پروریده تن خویش را
|چنین گفت کاین هم بفرمان ماست
|به ارزانیان چیز بخشی رواست
|دگر گفت کای شاه نادیده رنج
|ز بخشش فراوان تهی ماند گنج
|چنین داد پاسخ که دست فراخ
|همی مرد را نو کند یال وشاخ
|جهاندار چون گشت یزدان‌پرست
|نیازد ببد درجهان نیز دست
|جهان تنگ دیدیم بر تنگخوی
|مرا آز و زفتی نبد آرزوی
|چنین گفت موبد که ای شهریار
|فراخان سالار سیصد هزار
|درم بستد از بلخ بامی به رنج
|سپرده نهادند یکسر به گنج
|چنین داد پاسخ که ما را درم
|نباید که باشد کسی زو دژم
|که رنج آید از بیشی گنج ما
|نه چونین بود داد از پادشا
|از آنکس که بستد بدو هم دهید
|ز گنج آنچ خواهد بران سر نهید
|که درد دل مردم زیردست
|نخواهد جهاندار یزدان‌پرست
|پی کاخ آباد را بر کنید
|بگل بام او را توانگر کنید
|شود کاخ ویران تو را ز هرچ بود
|بماند پس از مرگ نفرین و دود
|ز دیوان ما نام او بسترید
|بدر بر چنو را بکس مشمرید
|دگر گفت کای شاه فرخ نژاد
|بسی‌گیری از جم و کاوس یاد
|بدان گفت تا از پس مرگ من
|نگردد نهان افسر و ترگ من
|دگر گفت کز بهمن سرفراز
|چرا شاه ایران بپوشید راز
|چنین داد پاسخ که او را خرد
|بپیچد همی وز هوا برخورد
|یکی گفت کای شاه کهتر نواز
|چرا گشتی اکنون چنین دیر یاز
|چنین داد پاسخ که با بخردان
|همانم همان نیز با موبدان
|چوآواز آهرمن آید بگوش
|نماند به دل رای و با مغزهوش
|بپرسید موبد ز شاه زمین
|سخن راند از پادشاهی و دین
|که بی دین جهان به که بی پادشا
|خردمند باشد برین بر گوا
|چنین داد پاسخ که گفتم همین
|شنید این سخن مردم پاکدین
|جهاندار بی‌دین جهان را ندید
|مگر هرکسی دین دگیر گزید
|یکی بت پرست و یکی پاکدین
|یکی گفت نفرین به از آفرین
|ز گفتار ویران نگردد جهان
|بگو آنچ رایت بود در نهان
|هرآنگه که شد تخت بی‌پادشا
|خردمندی ودین نیارد بها
|یکی گفت کای شاه خرم نهان
|سخن راندی چند پیش مهان
|یکی آنکه گفتی زمانه منم
|بد و نیک او را بهانه منم
|کسی کو کند آفرین بر جهان
|بما بازگردد درودش نهان
|چنین داد پاسخ که آری رواست
|که تاج زمانه سر پادشاست
|جهان را چنین شهریاران سرند
|ازیرا چنین بر سران افسرند
|گذشتم ز توقیع نوشین‌روان
|جهان پیر و اندیشه من جوان
|مرا طبع نشگفت اگر تیز گشت
|به پیری چنین آتش‌آمیز گشت
|ز منبر چومحمود گوید خطیب
|بدین محمد گراید صلیب
|همی‌گفتم این نامه را چند گاه
|نهان بد ز خورشید و کیوان و ماه
|چو تاج سخن نام محمود گشت
|ستایش به آفاق موجود گشت
|زمانه بنام وی آباد باد
|سپهر ازسرتاج او شاد باد
|جهان بستد از بت پرستان هند
|به تیغی که دارد چو رومی پرند
|شنیدم کجا کسری شهریار
|به هرمز یکی نامه کرد استوار
|ز شاه جهاندار خورشید دهر
|مهست و سرافراز و گیرنده شهر
|جهاندار بیدار و نیکو کنش
|فشاننده گنج بی سرزنش
|فزاینده نام و تخت قباد
|گراینه تاج و شمشیر و داد
|که با فر و برزست و فرهنگ و نام
|ز تاج بزرگی رسیده بکام
|سوی پاک هرمزد فرزند ما
|پذیرفته از دل همی پند ما
|ز یزدان بدی شاد و پیروز بخت
|همیشه جهاندار با تاج و تخت
|به ماه خجسته به خرداد روز
|به نیک اختر و فال گیتی فروز
|نهادیم برسر تو را تاج زر
|چنان هم که ما یافتیم از پدر
|همان آفرین نیز کردیم یاد
|که برتاج ماکرد فرخ قباد
|تو بیدارباش و جهاندار باش
|خردمند و راد و بی آزار باش
|بدانش فزای و به یزدان گرای
|که اویست جان تو را رهنمای
|بپرسیدم از مرد نیکوسخن
|کسی کو بسال و خرد بد کهن
|که از ما به یزدان که نزدیکتر
|کرا نزد او راه باریکتر
|چنین داد پاسخ که دانش گزین
|چوخواهی ز پروردگار آفرین
|که نادان فزونی ندارد ز خاک
|بدانش بسنده کند جان پاک
|بدانش بود شاه زیبای تخت
|که داننده بادی و پیروزبخت
|مبادا که گردی تو پیمان شکن
|که خاکست پیمان شکن را کفن
|ببادا فره بیگناهان مکوش
|به گفتار بدگوی مسپارگوش
|بهر کار فرمان مکن جز بداد
|که از داد باشد روان تو شاد
|زبان را مگردان بگرد دروغ
|چوخواهی که تخت تو گیرد فروغ
|وگر زیردستی بود گنج‌دار
|تو او را ازان گنج بی‌رنج دار
|که چیز کسان دشمن گنج تست
|بدان گنج شو شاد کز رنج تست
|وگر زیردستی شود مایه دار
|همان شهریارش بود سایه دار
|همی در پناه تو باید نشست
|اگر زیردستست اگر در پرست
|چو نیکی کند با تو پاداش کن
|ابا دشمن دوست پرخاش کن
|وگر گردی اندر جهان ارجمند
|ز درد تن اندیش و درد گزند
|سرای سپنجست هرچون که هست
|بدو اندر ایمن نشاید نشستت
|هنر جوی با دین و دانش گزین
|چوخواهی که یابی ز بخت آفرین
|گرامی کن او را که درپیش تو
|سپر کرده جان بر بداندیش تو
|بدانش دو دست ستیزه ببند
|چو خواهی که از بد نیابی گزند
|چو بر سر نهی تاج شاهنشهی
|ره برتری بازجوی از بهی
|همیشه یکی دانشی پیش دار
|ورا چون روان و تن خویش دار
|بزرگان وبازارگانان شهر
|همی داد باید که یابند بهر
|کسی کو ندارد هنر بانژاد
|مکن زو به نیز از کم و بیش یاد
|مده مرد بی‌نام را ساز جنگ
|که چون بازجویی نیاید به چنگ
|به دشمن دهد مر تو را دوستدار
|دو کار آیدت پیش دشوار و خوار
|سلیح تو درکارزار آورد
|همان بر تو روزی به کار آورد
|ببخشای برمردم مستمند
|ز بد دور باش و بترس از گزند
|همیشه نهان دل خویش جوی
|مکن رادی و داد هرگز بروی
|همان نیز نیکی باندازه کن
|ز مرد جهاندیده بشنو سخن
|بدنیی گرای و بدین دار چشم
|که از دین بود مرد را رشک وخشم
|هزینه باندازهٔ گنج کن
|دل از بیشی گنج بی‌رنج کن
|بکردار شاهان پیشین نگر
|نباید که باشی مگر دادگر
|که نفرین بود بهر بیداد شاه
|تو جز داد مپسند و نفرین مخواه
|کجا آن سر و تاج شاهنشهان
|کجا آن بزرگان و فرخ مهان
|ازایشان سخن یادگارست و بس
|سرای سپنجی نماند بکس
|گزافه مفرمانی خون ریختن
|وگر جنگ را لشکر انگیختن
|نگه کن بدین نامه پندمند
|دل اندر سرای سپنجی مبند
|بدین من تو را نیکویی خواستم
|بدانش دلت را بیاراستم
|به راه خداوند خورشید و ماه
|ز بن دور کن دیو را دستگاه
|به روز و شب این نامه را پیش دار
|خرد را به دل داور خویش دار
|اگر یادگاری کنی درجهان
|که نام بزرگی نگردد نهان
|خداوند گیتی پناه تو باد
|زمان و زمین نیکخواه تو باد
|بکام تو گردنده چرخ بلند
|ز کردار بد دور و دور از گزند
|شهنشاه کو داد دارد خرد
|بکوشد که با شرم گرد آورد
|دلیری به رزم اندرون زور دست
|بود پاکدینی و یزدان پرست
|به گیتی نگر کین هنرها کراست
|چو دیدی ستایش مر او را سزاست
|مجوی آنک چون مشتری روشنست
|جهانجوی و با تیغ و با جوشنست
|جهان بستد از مردم بت پرست
|ز دیبای دین بر دل آیین ببست
|کنو لاجرم جود موجود گشت
|چو شاه جهان شاه محمود گشت
|اگر بزم جوید همی گر نبرد
|جهان‌بخش را این بود کار کرد
|ابوالقاسم آن شاه پیروز و داد
|زمانه بدیدار او شاد باد
|یکی پیر بد پهلوانی سخن
|به گفتار و کردار گشته کهن
|چنین گوید از دفتر پهلوان
|که پرسید موبد ز نوشین‌روان
|که آن چیست کز کردگار جهان
|بخواهد پرستنده اندر نهان
|بدان آرزو نیز پاسخ دهد
|بدان پاسخش بخت فرخ نهد
|یکی دست برداشته به آسمان
|همی‌خواهد از کردگار جهان
|نیابد بخواهش همه آرزو
|دوچشمش پر از آب و پر چینش رو
|به موبد چنین گفت پیروز شاه
|که خواهش ز یزدان به اندازه خواه
|کزان آرزو دل پراز خون شود
|که خواهد که زاندازه بیرون شود
|بپرسید نیکی کرا درخورست
|بنام بزرگی که زیباترست
|چنین داد پاسخ که هرکس که گنج
|بیابد پراگنده نابرده رنج
|نبخشد نباشد سزاوار تخت
|زمان تا زمان تیره گرددش بخت
|ز هستی وبخشش بود مرد مه
|تو ار گنج داری نبخشی نه به
|بگفت‌ش خرد راکه بنیاد چیست
|بشاخ و ببرگ خرد شاد کیست
|چنین داد پاسخ که داناست شاد
|دگر آنک شرمش بود با نژاد
|برسید دانش کرا سودمند
|کدامست بی‌دانش و بی‌گزند
|چنین داد پاسخ که هر کو خرد
|بپرورد جان را همی‌پرورد
|ز بیشی خرد را بود سودمند
|همان بی خرد باشد اندر گزند
|بگفت‌ش که دانش به از فر شاه
|که فرر و بزرگیست زیبای گاه
|چنین داد پاسخ که دانا بفر
|بگیرد جهان سر به سر زیر پر
|خرد باید و نام و فرو نژاد
|بدین چار گیرد سپهر از تو یاد
|چنین گفت زان پس که زیبای تخت
|کدامست وز کیست ناشاد بخت
|چنین داد پاسخ که یاری نخست
|بباید ز شاه جهاندار جست
|دگر بخشش و دانش و رسم گاه
|دلش پر ز بخشایش دادخواه
|ششم نیز کانرا دهد مهتری
|که باشد سزوار بر بهتری
|به هفتم که از نیک و بد درجهان
|سخنها بروبر نماند نهان
|چوفر و خرد دارد و دین و بخت
|سزوار تاجست و زیبای تخت
|بهشتم که دشمن بداند ز دوست
|بی‌آزاری از شهریاران نکوست
|نماند پس ازمرگ او نام زشت
|بیابد به فرجام خرم بهشت
|بپرسیدش از داد و خردک منش
|ز نیکی وز مردم بدکنش
|چنین داد پاسخ که آز و نیاز
|دو دیوند بدگوهر و دیر ساز
|هرآنکس که بیشی کند آرزوی
|بدو دیو او باز گردد بخوی
|وگر سفلگی برگزید او ز رنج
|گزیند برین خاک آگنده گنج
|چو بیچاره دیوی بود دیرساز
|که هر دو بیک خو گرایند باز
|بپرسید و گفتا که چندست و چیست
|که بهری برو هم بباید گریست
|دگر بهر ازو گنج و تاجست و نام
|ازان مستمندیم و زین شادکام
|چنین داد پاسخ که دانا سخن
|ببخشید واندیشه افگند بن
|نخستین سخن گفتن سودمند
|خوش آواز خواند ورا بی‌گزند
|دگر آنک پیمان سخن خواستن
|سخنگوی و بینا دل آراستن
|که چندان سراید که آید به کار
|وزو ماند اندر جهان یادگار
|سه دیگر سخنگوی هنگام جوی
|بماند همه ساله بر آب روی
|چهارم که دانا دلارای خواند
|سراینده را مرد بارای خواند
|که پیوسته گوید سراسر سخن
|اگر نو بود داستان گر کهن
|به پنجم که باشد سخنگوی گرم
|بشیرین سخن هم به آواز نرم
|سخن چون یک اندر دگر بافتی
|ازو بی‌گمان کام دل یافتی
|بپرسید چندی که آموختی
|روان را به دانش بیفروختی
|چنین گفت کز هرک آموختم
|همه فام جان وخرد توختم
|همی‌پرسم از ناسزایان سخن
|چه گویی که دانش کی آید ببن
|بدانش نگر دور باش از گناه
|که دانش گرامی‌تر از تاج و گاه
|بپرسید کس را از آموختن
|ستایش ندیدم و افروختن
|که نیزش ز دانا بباید شنید
|نگویم کسی کو بجایی رسید
|چنین داد پاسخ که از گنج سیر
|که آید مگر خاکش آرد بزیر
|در دانش از گنج نامی ترست
|همان نزد دانا گرامی ترست
|سخن ماند از ما همی یادگار
|تو با گنج دانش برابر مدار
|بپرسید دانا شود مرد پیر
|گر آموزشی باشد و یادگیر
|چنین داد پاسخ که دانای پیر
|ز دانش جوانی بود ناگزیر
|بر ابله جوانی گزینی رواست
|که بی‌گور اوخاک او بی‌نواست
|بپرسید کز تخت شاهنشهان
|بکردی همه شهریار جهان
|کنون نامشان بیش یاد آوریم
|بیاد از جگر سرد باد آوریم
|چنین داد پاسخ که در دل نبود
|که آن رسم را خود نباید ستود
|بشمشیر و داد این جهان داشتن
|چنین رفتن و خوار بگذاشتن
|بپرسید با هر کسی پیش ازین
|سخن راندی نامور بیش ازین
|سبک دارد اکنون نگوید سخن
|نه از نو نه از روزگار کهن
|چنین داد پاسخ که گفتاربس
|بکردار جویم همه دسترس
|بپرسید هنگام شاهان نماز
|نبودی چنین پیش ایشان دراز
|شما را ستایش فزونست ازان
|خروش و نیایش فزونست ازان
|چنین داد پاسخ که یزدان‌پاک
|پرستنده را سر برآرد ز خاک
|فلک را گزارنده او کند
|جهان راهمه بندهٔ او کند
|گر این بنده آن را نداند بها
|مبادا ز درد و ز سختی رها
|بپرسید تا توشدی شهریار
|سپاست فزون چیست از کردگار
|کزان مر تو را دانش افزون شدست
|دل بدسگالان پر از خون شدست
|چنین داد پاسخ که از کردگار
|سپاس آنک گشتیم به روزگار
|کسی پیش من برفزونی نجست
|وز آواز من دست بد را بشست
|زبون بود بدخواه در جنگ من
|چو گوپال من دید و اورنگ من
|بپرسید درجنگ خاور بدی
|چنان تیز چنگ و دلاور بدی
|چو با باختر ساختی ساز جنگ
|شکیبایی آراستی با درنگ
|چنین داد پاسخ که مرد جوان
|نیندیشد از رنج و درد روان
|هرآنگه که سال اندر آید بشست
|به پیش مدارا بباید نشست
|سپاس از جهاندار پروردگار
|کزویست نیک وبد روزگار
|که روز جوانی هنر داشتیم
|بد و نیک را خوار نگذاشتیم
|کنون روز پیروی بدانندگی
|برای و به گنج وفشانندگی
|جهان زیر آیین و فرهنگ ماست
|سپهر روان جوشن جنگ ماست
|بدو گفت شاهان پیشین دراز
|سخن خواستند آشکارا و راز
|شما را سخن کمتر و داد بیش
|فزون داری از نامداران پیش
|چنین داد پاسخ که هرشهریار
|که باشد ورا یار پروردگار
|ندارد تن خویش با رنج و درد
|جهان را نگهبان هرآنکس که کرد
|بپرسید شادان دل شهریار
|پر اندیشه بینم بدین روزگار
|چنین داد پاسخ که بیم گزند
|ندارد به دل مردم هوشمند
|بدو گفت شاهان پیشین ز بزم
|نبردند جان را باندازه رزم
|چنین داد پاسخ که ایشان ز جام
|نکردند هرگز به دل یاد نام
|مرا نام بر جام چیره شدست
|روانم زمانرا پذیره شدست
|بپرسید هرکس که شاهان بدند
|تن خویشتن را نگهبان بدند
|بدارو و درمان و کار پزشک
|بدان تا نپالود باید سرشک
|چنین داد پاسخ که تن بی‌زمان
|که پیش آید از گردش آسمان
|بجایست دارو نیاید به کار
|نگه داردش گردش روزگار
|چو هنگامه رفتن آمد فراز
|زمانه نگردد بپرهیز باز
|بپرسید چندان ستایش کنند
|جهان آفرین را نیایش کنند
|زمانی نباشد بدان شادمان
|باندیشه دارد همیشه روان
|چنین داد پاسخ که اندیشه نیست
|دل شاه با چرخ گردان یکیست
|بترسم که هرکو ستایش کند
|مگر بیم ما را نیایش کند
|ستایش نشاید فزون زآنک هست
|نجوییم راز دل زیردست
|بدو گفت شادی ز فرزند چیست
|همان آرزوها ز پیوند چیست
|چنین داد پاسخ که هرکو جهان
|بفرزند ماند نگردد نهان
|چوفرزند باشد بیابد مزه
|ز بهر مزه دور گردد بزه
|وگر بگذرد کم بود درد اوی
|که فرزند بیند رخ زرد اوی
|بپرسد که گیتی تن آسان کراست
|ز کردار نیکو پشیمان چراست
|چنین داد پاسخ که یزدان‌پرست
|بگیرد عنان زمانه بدست
|فزونی نجوید تن آسان شود
|چو بیشی سگالد هراسان شود
|دگر آنک گفتی ز کردار نیک
|نهان دل وجان ببازار نیک
|ز گیتی زبونتر مر آن را شناس
|که نیکی سگالید با ناسپاس
|بپرسید کان کس که بد کرد و مرد
|ز دیوان جهان نام او را سترد
|هران کس که نیکی کند بگذرد
|زمانه نفس را همی‌بشمرد
|چه باید همی نیکویی را ستود
|چومرگ آمد و نیک و بد را درود
|چنین داد پاسخ که کردار نیک
|بیابد بهر جای بازار نیک
|نمرد آنک او نیک کردار مرد
|بیاسود و جان را به یزدان سپرد
|وزان کس که ماند همی نام بد
|از آغاز بد بود و فرجام بد
|نیاسود هرکس کزو باز ماند
|وزو در زمانه بد آواز ماند
|بپرسد چه کارست برتر ز مرگ
|اگر باشد این را چه سازیم برگ
|چنین داد پاسخ کزین تیره خاک
|اگر بگذری یافتی جان پاک
|هرآنکس که در بیم و اندوه زیست
|بران زندگی زار باید گریست
|بپرسد کزین دو گرانتر کدام
|کزوییم پر درد و ناشادکام
|چنین داد پاسخ که هم سنگ کوه
|جز اندوه مشمر که گردد ستوه
|چه بیمست اگر بیم اندوه نیست
|بگیتی جز اندوه نستوه نیست
|بپرسید کزما که با گنج‌تر
|چنین گفت کام کس که بی‌رنجتر
|بپرسید کهو کدامست زشت
|که از ارج دورست و دور از بهشت
|چنین داد پاسخ که زنرا که شرم
|نباشد بگیتی نه آواز نرم
|ز مردان بتر آنک نادان بود
|همه زندگانی به زندان بود
|بگرود به یزدان وتن پرگناه
|بدی بر دل خویش کرده سیاه
|بپرسید مردم کدامست راست
|که جان وخرد بر دل او گواست
|چنین گفت کانکو بسود و زیان
|نگوید نبندد بدی را میان
|بپرسید کزو خو چه نیکوترست
|که آن بر سر مردمان افسرست
|چنین داد پاسخ که چون بردبار
|بود مرد نایدش افسون به کار
|نه آن کز پی سودمندی کند
|وگر نیز رای بلندی کند
|چو رادی که پاداش رادی نجست
|ببخشید وتاریکی از دل بشست
|سه دیگر چو کوشایی ایزدی
|که از جان پاک آید و بخردی
|بپرسید در دل هراس از چه بیش
|بدو گفت کز رنج و کردار خویش
|بپرسید بخشش کدامست به
|که بخشنده گردد سرافراز و مه
|چنین داد پاسخ کز ارزانیان
|مدارید باز ایچ سود و زیان
|بپرسید موبد ز کار جهان
|سخن برگشاد آشکار و نهان
|که آیین کژ بینم و نا پسند
|دگر گردش کارناسودمند
|چنین داد پاسخ که زین چرخ پیر
|اگر هست بادانش و یادگیر
|بزرگست و داننده و برترست
|که بر داوران جهان داورست
|بد آیین مشو دور باش از پسند
|مبین ایچ ازو سود و ناسودمند
|بد و نیک از او دان کش انباز نیست
|به کاریش فرجام وآغاز نیست
|چوگوید بباش آنچ گوید بدست
|همو بود تا بود و تا هست هست
|بپرسید کز درد بر کیست رنج
|که تن چون سرایست و جان را سپنج
|چنین داد پاسخ که این پوده پوست
|بود رنجه چندانک مغز اندروست
|چوپالود زو جان ندارد خرد
|که برخاک باشد چو جان بگذرد
|بپرسید موبد ز پرهیز و گفت
|که آز و نیاز از که باید نهفت
|چنین داد پاسخ که آز و نیاز
|سزد گر ندارد خردمند باز
|تو از آز باشی همیشه به رنج
|که همواره سیری نیابی ز گنج
|بپرسید کز شهریاران که بیش
|بهوش و به آیین و با رای و کیش
|چنین داد پاسخ که آن پادشا
|که باشد پرستنده و پارسا
|ز دادار دارنده دارد سپاس
|نباشد کس از رنج او در هراس
|پرامید دارد دل نیک مرد
|دل بدکمنش را پراز بیم و درد
|سپه را بیاراید از گنج خویش
|سوی بدسگال افگند رنج خویش
|سخن پرسد از بخردان جهان
|بد و نیک دارد ز دشمن نهان
|بپرسید کار پرستش بچیست
|به نیکی یزدان گراینده کیست
|چنین داد پاسخ که تاریک خوی
|روان اندر آرد بباریک موی
|نخست آنک داند که هست و یکیست
|تر ازین نشان رهنمای اندکیست
|ازو دارد از کار نیکی سپاس
|بدو باشد ایمن و زو در هراس
|هراس تو آنگه که جویی گزند
|وزو ایمنی چون بود سودمند
|وگر نیک دل باشی و راه جوی
|بود نزد هر کس تو را آبروی
|وگر بدکنش باشی و بد تنه
|به دوزخ فرستاده باشی بنه
|مباش ایچ گستاخ با این جهان
|که او راز خویش از تو دارد نهان
|گراینده باشی بکردار دین
|بداری بدین روزگار گزین
|خرد را کنی با دل آموزگار
|بکوشی که نفریبدت روزگار
|همان نیز یاد گنهکار مرد
|نباشی به بازار ننگ و نبرد
|غم آن جهان از پی این جهان
|نباید که داری به دل در نهان
|نشستنت همواره با بخردان
|گراینده رامش جاودان
|گراینده بادی به فرهنگ و رای
|به یزدان خرد بایدت رهنمای
|از اندازه بر نگذرانی سخن
|که تو نو به کاری گیتی کهن
|نگرداندت رامش و رود مست
|نباشدت با مردم بد نشست
|بپیچی دل از هرچ نابودنیست
|به بخشای آن را که بخشودنیست
|نداری دریغ آنچه داری ز دوست
|اکر دیده خواهد اگر مغز و پوست
|اگر دوست با دوست گیرد شمار
|نباید که باشد میانجی به کار
|چو با مرد بدخواه باشد نشست
|چنان کن که نگشاید او بر تو دست
|چو جوید کسی راه بایستگی
|هنر باید و شرم و شایستگی
|نباید زبان از هنر چیره‌تر
|دروغ از هنر نشمرد دادگر
|نداند کسی را بزرگی بچیز
|نه خواری بناچیز دارد بنیز
|اگر بدگمانی گشاید زبان
|توتندی مکن هیچ با بدگمان
|ازان پس چو سستی گمانی برد
|وز اندازه گفتار او بگذرد
|تو پاسخ مر او را باندازه گوی
|سخنهای چرب آور و تازه‌گوی
|به آزرم اگر بفگنی سوی خویش
|پشیمانی آید به فرجام پیش
|چو بیکار باشی مشو رامشی
|نه کارست بیکاری ار باهشی
|ز هرکار کردن تو را ننگ نیست
|اگر چند با بوی و با رنگ نیست
|به نیکی بهر کار کوشا بود
|همیشه بدانش نیوشا بود
|به کاری نیازد که فرجام اوی
|پشیمانی و تندی آرد بروی
|ببخشاید از درد بر مستمند
|نیارد دلش سوی درد و گزند
|خردمند کو دل کند بردبار
|نباشد به چشم جهاندار خوار
|بداند که چندست با او هنر
|باندازه یابد ز هر کاربر
|گر افزون ازان دوست بستایدش
|بلندی و کژی بیفزایدش
|همان مرد ایزد ندارد به رنج
|وگر چند گردد پراگنده گنج
|پرستش کند پیشه و راستی
|بپیچد ز بی‌راهی و کاستی
|برین برگ واین شاخها آخت دست
|هنرمند دینی و یزدان پرست
|همانست رای و همینست راه
|به یزدان گرای و به یزدان پناه
|اگر دادگر باشدی شهریار
|ازو ماند اندر جهان یادگار
|چنان هم که از داد نوشین روان
|کجا خاک شد نام ماندش جوان
|چنین گوید از نامهٔ باستان
|ز گفتار آن دانشی راستان
|که آگاهی آمد به آباد بوم
|بنزد جهاندار کسری ز روم
|که تو زنده بادی که قیصر بمرد
|زمان و زمین دیگری را سپرد
|پراندیشه شد جان کسری ز مرگ
|شد آن لعل رخساره چون زرد برگ
|گزین کرد ز ایران فرستاده‌ای
|جهاندیده و راد آزاده‌ای
|فرستاد نزدیک فرزند اوی
|برشاخ سبز برومند اوی
|سخن گفت با او به چربی بسی
|کزین بد رهایی نیابد کسی
|یکی نامه بنوشت با سوگ و درد
|پر از آب دیده دو رخساره زرد
|که یزدان تو را زندگانی دهاد
|همت خوبی و کامرانی دهاد
|نزاید جز از مرگ را جانور
|سرای سپنجست و ما بر گذر
|اگر تاج ساییم و گر خود و ترگ
|رهایی نیابیم از چنگ مرگ
|چه قیصر چه خاقان چو آید زمان
|بخاک اندر آید سرش بی‌گمان
|ز قیصر تو را مزد بسیار باد
|مسیحا روان تو را یار باد
|شنیدم که بر نامور تخت اوی
|نشستی بیاراستی بخت اوی
|ز ما هرچ باید ز نیرو بخواه
|ز اسب و سلیح و ز گنج و سپاه
|فرستاده از پیش کسری برفت
|به نزدیک قیصر خرامید تفت
|چو آمد بدرگه گشادند راه
|فرستاده آمد بر تخت و گاه
|چو قیصر نگه کرد وعنوان بدید
|ز بیشی کسری دلش بردمید
|جوان نیز بد مهتر نونشست
|فرستاده را نیز نبسود دست
|بپرسید ناکام پرسیدنی
|نگه کردنی سست و کژ دیدنی
|یکی جای دورش فرود آورید
|بدان نامه پادشا ننگرید
|یکی هفته هرکش که بد رای زن
|به نزدیک قیصر شدند انجمن
|سرانجام گفتند ما کهتریم
|ز فرمان شاه جهان نگذریم
|سزا خود ز کسری چنین نامه بود
|نه برکام بایست بدکامه بود
|که امروز قیصر جوانست و نو
|به گوهر بدین مرزها پیشرو
|یک امسال با مرد برنا مکاو
|به عنوان بیشی و با باژ و ساو
|بهرپایمردی و خودکامه‌ای
|نبشتند بر ناسزا نامه‌ای
|بعنوان ز قیصر سرافراز روم
|جهان سر به سر هرچ جز روم شوم
|فرستادهٔ شاه ایران رسید
|بگوید ز بازار ما هرچ دید
|از اندوه و شادی سخن هرچ گفت
|غم و شادمانی نباید نهفت
|بشد قیصر و تازه شد قیصری
|که سر بر فرازد ز هرمهتری
|ندارد ز شاهان کسی را بکس
|چه کهتر بود شاه فریادرس
|چو قرطاس رومی بیاراستند
|بدربر فرستاده را خواستند
|چوبشنید دانا که شد رای راست
|بیامد بدر پاسخ نامه خواست
|ورا ناسزا خلعتی ساختند
|ز بیگانه ایوان بپرداختند
|بدو گفت قیصر نه من چاکرم
|نه از چین و هیتالیان کمترم
|ز مهتر سبک داشتن ناسزاست
|وگر شاه تو بر جهان پادشاست
|بزرگ آنک او را بسی دشمنست
|مرا دشمن و دوست بردامنست
|چه داری بزرگی تو از من دریغ
|همی آفتاب اندر آری بمیغ
|نه از تابش او همی کم شود
|وگر خون چکاند برونم شود
|چو کار آیدم شهریارم تویی
|همان از پدر یادگارم تویی
|سخن هرچ دیدی بخوبی بگوی
|وزین پاسخ نامه زشتی مجوی
|تنش را بخلعت بیاراستند
|ز دربارهٔ مرزبان خواستند
|فرستاده برگشت و آمد دمان
|به منزل زمانی نجستی زمان
|بیامد به نزدیک کسری رسید
|بگفت آن کجا رفت و دید و شنید
|ز گفتار او تنگدل گشت شاه
|بدو گفت برخوردی از رنج راه
|شنیدم که هرکو هوا پرورد
|بفرجام کردار کیفر برد
|گر از دوست دشمن نداند همی
|چنین راز دل بر تو خواند همی
|گماند که ما را همو دوست نیست
|اگر چند او را پی و پوست نیست
|کنون نیز یک تن ز رومی نژاد
|نمانم که باشد ازان تخت شاد
|همی سر فرازد که من قیصرم
|گر از نامداران یکی مهترم
|کنم زین سپس روم را نام شوم
|برانگیزم آتش ز آباد بوم
|به یزدان پاک و بخورشید و ماه
|به آذر گشسب و بتخت و کلاه
|که کز هرچ در پادشاهی اوست
|ز گنج کهن پرکند گاو پوست
|نساید سرتیغ ما رانیام
|حلال جهان باد بر من حرام
|بفرمود تا بر درش کرنای
|دمیدند با سنج و هندی درای
|همه کوس بر کوههٔ ژنده پیل
|ببستند و شد روی گیتی چونیل
|سپاهی گذشت از مداین به دشت
|که دریای سبز اندرو خیره گشت
|ز نالیدن بوق و رنگ درفش
|ز جوش سواران زرینه کفش
|ستاره توگفتی به آب اندرست
|سپهر روان هم بخواب اندرست
|چوآگاهی آمد بقیصر ز شاه
|که پرخشم ز ایوان بشد با سپاه
|بیامد ز عموریه تا حلب
|جهان کرد پر جنگ و جوش و جلب
|سواران رومی چو سیصد هزار
|حلب را گرفتند یکسر حصار
|سپاه اندر آمد ز هرسو به جنگ
|نبد جنگشانرا فراوان درنگ
|بیاراست بر هر دری منجنیق
|ز گردان روم آنک بدجا ثلیق
|حصار سقیلان بپرداختند
|کزان سو همی‌تاختن ساختند
|حلب شد بکردار دریای خون
|به زنهار شد لشکر باطرون
|بدو هفته از رومیان سی هزار
|گرفتند و آمد بر شهریار
|بی‌اندازه کشتند ز ایشان بتیر
|به رزم اندرون چند شد دستگیر
|به پیش سپه کنده‌ای ساختند
|بشبگیر آب اندر انداختند
|بکنده ببستند برشاه راه
|فروماند از جنگ شاه و سپاه
|برآمد برین روزگاری دراز
|بسیم و زر آمد سپه را نیاز
|سپهدار روزی‌دهان را بخواند
|وزان جنگ چندی سخنها براند
|که این کار با رنج بسیار گشت
|بب وبکنده نشاید گذشت
|سپه را درم باید و دستگاه
|همان اسب وخفتان و رومی کلاه
|سوی گنج رفتند روزی‌دهان
|دبیران و گنجور شاه جهان
|از اندازه لشکر شهریار
|کم آمد درم تنگ سیصد هزار
|بیامد برشاه موبد چوگرد
|به گنج آنچ بود از درم یاد کرد
|دژم کرد شاه اندران کار چهر
|بفرمود تا رفت بوزرجمهر
|بدو گفت گر گنج شاهی تهی
|چه باید مرا تخت شاهنشهی
|بروهم کنون ساروان را بخواه
|هیونان بختی برافگن به راه
|صد از گنج مازندران بارکن
|وزو بیشتر بار دینار کن
|بشاه جهان گفت بوزرجمهر
|که ای شاه با دانش و داد و مهر
|سوی گنج ایران درازست راه
|تهی دست و بیکار باشد سپاه
|بدین شهرها گرد ماهرکسست
|کسی کو درم بیش دارد بدست
|ز بازارگان و ز دهقان درم
|اگر وام خواهی نگردد دژم
|بدین کار شد شاه همداستان
|که دانای ایران بزد داستان
|فرستاده‌ای جست بوزرجمهر
|خردمند و شادان دل و خوب چهر
|بدو گفت ز ایدر سه اسبه برو
|گزین کن یکی نامبردار گو
|ز بازارگان و ز دهقان شهر
|کسی را کجا باشد از نام بهر
|ز بهر سپه این درم فام خواه
|بزودی بفرماید از گنج شاه
|بیامد فرستادهٔ خوش منش
|جوان وخردمندی و نیکوکنش
|پیمبر باندیشه باریک بود
|بیامد بشهری که نزدیک بود
|درم خواست فام از پی شهریار
|برو انجمن شد بسی مایه دار
|یکی کفشگر بود و موزه فروش
|به گفتار او تیز بگشاد گوش
|درم چند باید بدو گفت مرد
|دلاور شمار درم یاد کرد
|چنین گفت کای پرخرد مایه دار
|چهل من درم هرمنی صدهزار
|بدو کفشگر گفت من این دهم
|سپاسی ز گنجور بر سر نهم
|بیاورد قپان و سنگ و درم
|نبد هیچ دفتر به کار و قلم
|چو بازارگان را درم سخته شد
|فرستاده زان کار پردخته شد
|بدو کفشگر گفت کای خوب چهر
|به رنج‌ی بگویی به بوزرجمهر
|که اندر زمانه مرا کودکیست
|که بازار او بر دلم خوار نیست
|بگویی مگر شهریار جهان
|مرا شاد گرداند اندر نهان
|که او را سپارد بفرهنگیان
|که دارد سرمایه و هنگ آن
|فرستاده گفت این ندارم به رنج
|که کوتاه کردی مرا راه گنج
|بیامد بر مرد دانا به شب
|وزان کفشگر نیز بگشاد لب
|برشاه شد شاد بوزرجمهر
|بران خواسته شاه بگشاد چهر
|چنین گفتن زان پس که یزدان سپاس
|مبادم مگر پاک و یزدان شناس
|که در پادشاهی یکی موزه دوز
|برین گونه شادست و گیتی فروز
|که چندین درم ساخته باشدش
|مبادا که بیداد بخراشدش
|نگر تا چه دارد کنون آرزوی
|بماناد بر ما همین راه و خوی
|چو فامش بتوزی درم صدهزار
|بده تا بماند ز ما یادگار
|بدان زیردستان دلاور شدند
|جهانجوی با تخت وافسر شدند
|مبادا که بیدادگر شهریار
|بود شاد برتخت و به روزگار
|بشاه جهان گفت بوزرجمهر
|که ای شاه نیک اختر خوب چهر
|یکی آرزو کرد موزه فروش
|اگر شاه دارد بمن بنده گوش
|فرستاده گوید که این مرد گفت
|که شاه جهان با خرد باد جفت
|یکی پور دارم رسیده بجای
|بفرهنگ جوید همی رهنمای
|اگر شاه باشد بدین دستگیر
|که این پاک فرزند گردد دبیر
|ز یزدان بخواهم همی جان شاه
|که جاوید باد این سزاوار گاه
|بدو گفت شاه ای خردمند مرد
|چرا دیو چشم تو را تیره کرد
|برو همچنان بازگردان شتر
|مبادا کزو سیم خواهیم و در
|چو بازارگان بچه گردد دبیر
|هنرمند و بادانش و یادگیر
|چو فرزند ما برنشیند بتخت
|دبیری ببایدش پیروزبخت
|هنر باید از مرد موزه فروش
|بدین کار دیگر تو با من مکوش
|بدست خردمند و مرد نژاد
|نماند بجز حسرت وسرد باد
|شود پیش او خوار مردم شناس
|چوپاسخ دهد زو پذیرد سپاس
|بما بر پس از مرگ نفرین بود
|چوآیین این روزگار این بود
|نخواهیم روزی جز از گنج داد
|درم زو مخواه و مکن هیچ یاد
|هم اکنون شتر بازگردان به راه
|درم خواه وز موزه دوزان مخواه
|فرستاده برگشت و شد با درم
|دل کفشگر گشت پر درد و غم
|شب آمد غمی شد ز گفتار شاه
|خروش جرس خاست از بارگاه
|طلایه پراگنده بر گرد دشت
|همه شب همی گرد لشکر بگشت
|ز ماهی چو بنمود خورشید تاج
|برافگند خلعت زمین را ز عاج
|طلایه چو گشت از لب کنده باز
|بیامد بر شاه گردن فراز
|که پیغمبر قیصر آمد بشاه
|پر از درد و پوزش کنان از گناه
|فرستاده آمد همانگه دوان
|نیایش کنان پیش نوشین روان
|چو رومی سر تاج کسری بدید
|یکی باد سرد از جگر برکشید
|به دل گفت کینت سزاوار گاه
|بشاهی ومردی وچندین سپاه
|وزان فیلسوفان رومی چهل
|زبان برگشادند پر باد دل
|ز دینار با هرکسی سی هزار
|نثار آوریده بر شهریار
|چو دیدند رنگ رخ شهریار
|برفتند لرزان و پیچان چومار
|شهنشاه چو دید بنواختشان
|بیین یکی جایگه ساختشان
|چنین گفت گوینده پیشرو
|که ای شاه قیصر جوانست و نو
|پدر مرده و ناسپرده جهان
|نداند همی آشکار و نهان
|همه سر به سر باژدار توایم
|پرستار و در زینهار توایم
|تو را روم ایران و ایران چو روم
|جدایی چرا باید این مرز و بوم
|خرد در زمانه شهنشاه راست
|وزو داشت قیصر همی‌پشت راست
|چه خاقان چینی چه در هند شاه
|یکایک پرستند این تاج و گاه
|اگر کودکی نارسیده بجای
|سخن گفت بی‌دانش و رهنمای
|ندارد شهنشاه ازو کین و درد
|که شادست ازو گنبد لاژورد
|همان باژ روم آنچ بود از نخست
|سپاریم و عهدی بتازه درست
|بخندید نوشین روان زان سخن
|که مرد فرستاده افگند بن
|بدو گفت اگر نامور کودکست
|خرد با سخن نزد او اندکست
|چه قیصر چه آن بی خرد رهنمون
|ز دانش روان را گرفته زبون
|همه هوشمندان اسکندری
|گرفتند پیروزی و برتری
|کسی کو بگردد ز پیمان ما
|بپیچید دل از رای و فرمان ما
|از آباد بومش بر آریم خاک
|زگنج و ز لشکر نداریم باک
|فرستادگان خاک دادند بوس
|چنانچون بود مردم چابلوس
|که ای شاه پیروز برترمنش
|ز کار گذشته مکن سرزنش
|همه سر به سر خاک رنج توایم
|همه پاسبانان گنج توایم
|چوخشنود گردد ز ما شهریار
|نباشیم ناکام و بد روزگار
|ز رنجی که ایدر شهنشاه برد
|همه رومیان آن ندارند خرد
|ز دینار پرکرده ده چرم گاو
|به گنج آوریم از درباژ وساو
|بکمی وبیشیش فرمان رواست
|پذیرد ز ما گرچه آن ناسزاست
|چنین داد پاسخ که ازکار گنج
|سزاوار دستور باشد به رنج
|همه رومیان پیش موبد شدند
|خروشان و با اختر بد شدند
|فراوان ز هر در سخن راندند
|همه راز قیصر برو راندند
|ز دینار گفتند وز گاو پوست
|ز کاری که آرام روم اندروست
|چنین گفت موبد اگر زر دهید
|ز دیبا چه مایه بران سرنهید
|بهنگام برگشتن شهریار
|ز دیبای زربفت باید هزار
|که خلعت بود شاه را هر زمان
|چه با کهتران و چه با مهتران
|برین برنهادند و گشتند باز
|همه پاک بردند پیشش نماز
|ببد شاه چندی بران رزمگاه
|چوآسوده شد شهریار و سپاه
|ز لشکر یکی مرد بگزید گرد
|که داند شمار نبشت و سترد
|سپاهی بدو داد تا باژ روم
|ستاند سپارد به آباد بوم
|وز آنجا بیامد سوی طیسفون
|سپاهی پس پشت و پیش اندرون
|همه یکسر آباد از سیم و زر
|به زرین ستام و به زرین کمر
|ز بس پرنیانی درفش سران
|تو گفتی هوا شد همه پرنیان
|در و دشت گفتی که زرین شدست
|کمرها ز گوهر چو پروین شدست
|چو نزدیک شهر اندر آمد ز راه
|پذیره شدندش فراوان سپاه
|همه پیش کسری پیاده شدند
|کمر بسته و دل گشاده شدند
|هر آنکس که پیمود با شاه راه
|پیاده بشد تا در بارگاه
|همه مهتران خواندند آفرین
|بران شاه بیدار باداد ودین
|چو تنگ اندر آمد به جای نشست
|بهرمهتری شاه بنمود دست
|سرآمد سخن گفتن موزه دوز
|ز ماه محرم گذشته سه روز
|جهانجوی دهقان آموزگار
|چه گفت اندرین گردش روزگار
|که روزی فرازست و روزی نشیب
|گهی با خرامیم و گه با نهیب
|سرانجام بستر بود تیره خاک
|یکی را فراز و یکی را مغاک
|نشانی نداریم ازان رفته‌گان
|که بیدار و شادند اگر خفته گان
|بدان گیتی ار چندشان برگ نیست
|همان به که آویزش مرگ نیست
|اگر صد سال بود سال اگر بیست و پنج
|یکی شد چو یاد آید از روز رنج
|چه آنکس که گوید خرامست وناز
|چه گوید که دردست و رنج و نیاز
|کسی را ندیدم بمرگ آرزوی
|نه بی راه و از مردم نیکخوی
|چه دینی چه اهریمن بت پرست
|ز مرگند بر سر نهاده دو دست
|چوسالت شد ای پیر برشست و یک
|می‌و جام وآرام شد بی‌نمک
|نبندد دل اندر سپنجی سرای
|خرد یافته مردم پاکرای
|بگاه بسیجیدن مرگ می
|چو پیراهن شعر باشد بدی
|فسرده تن اندر میان گناه
|روان سوی فردوس گم کرده راه
|ز یاران بسی ماند و چندی گذشت
|تو با جام همراه مانده به دشت
|زمان خواهم ازکرد گار زمان
|که چندی بماند دلم شادمان
|که این داستانها و چندین سخن
|گذشته برو سال و گشته کهن
|ز هنگام کی شاه تا یزدگرد
|ز لفظ من آمد پراگنده گرد
|بپیوندم و باغ بی‌خو کنم
|سخنهای شاهنشهان نو کنم
|هماناکه دل را ندارم به رنج
|اگر بگذرم زین سرای سپنج
|چه گوید کنون مرد روشن روان
|ز رای جهاندار نوشین روان
|چوسال اندر آمد بهفتاد و چار
|پراندیشهٔ مرگ شد شهریار
|جهان راهمی کدخدایی بجست
|که پیراهن داد پوشد نخست
|دگر کو بدرویش بر مهربان
|بود راد و بی‌رنج روشن‌روان
|پسر بد مر او را گرانمایه شش
|همه راد وبینادل وشاه فش
|بمردی و فرهنگ و پرهیز و رای
|جوانان با دانش و دلگشای
|از ایشان خردمند و مهتر بسال
|گرانمایه هرمزد بد بی‌همال
|سر افراز و بادانش و خوب چهر
|بر آزادگان بر بگسترده مهر
|بفرمود کسری به کارآگهان
|که جویند راز وی اندر نهان
|نگه داشتندی به روز و به شب
|اگر داستان را گشادی دو لب
|ز کاری که کردی بدی با بهی
|رسیدی بشاه جهان آگهی
|به بوزرجمهر آن زمان شاه گفت
|که رازی همی‌داشتم در نهفت
|ز هفتاد چون سالیان درگذشت
|سر و موی مشکین چو کافور گشت
|چومن بگذرم زین سپنجی سرای
|جهان رابباید یکی کدخدای
|که بخشایش آرد به درویش بر
|به بیگانه و مردم خویش بر
|ببخشد بپرهیزد از مهر گنج
|نبندد دل اندر سرای سپنج
|سپاسم ز یزدان که فرزند هست
|خردمند و دانا و ایزد پرست
|وز ایشان بهرمزد یازان ترم
|برای و بهوشش فرازان ترم
|ز بخشایش و بخشش و راستی
|نبینم همی در دلش کاستی
|کنون موبدان و ردان را بخواه
|کسی کو کند سوی دانش نگاه
|بخوانیدش و آزمایش کنید
|هنر بر هنر بر فزایش کنید
|شدند اندران موبدان انجمن
|زهر در پژوهنده و رای زن
|جهانجوی هرمزد را خواندند
|بر نامدارنش بنشاندند
|نخستین سخن گفت بوزرجمهر
|که ای شاه نیک اختر خوب چهر
|چه دانی کزو جان پاک و خرد
|شود روشن وکالبد برخورد
|چنین داد پاسخ که دانش به است
|که داننده برمهتران بر مه است
|بدانش بود مرد را ایمنی
|ببندد ز بد دست اهریمنی
|دگر بردباری و بخشایشست
|که تن را بدو نام و آرایشست
|بپرسید کز نیکوی سودمند
|بگو ازچه گردد چو گردد بلند
|چنین داد پاسخ که آنک از نخست
|بنیک و بد آزرم هرکس بجست
|بکوشید تا بردل هرکسی
|ازو رنج بردن نباشد بسی
|چنین داد پاسخ که هرکس که داد
|بداد از تن خود همو بود شاد
|نگه کرد پرسنده بوزرجمهر
|بدان پاکدل مهتر خوب چهر
|بدو گفت کز گفتنی هرچ هست
|بگویم تو بشمر یکایک بدست
|سراسر همه پرسشم یادگیر
|به پاسخ همه داد بنیاد گیر
|سخن را مگردان پس و پیش هیچ
|جوانمردی وداد دادن بسیچ
|اگر یادگیری چنین بی‌گمان
|گشادست برتو در آسمان
|که چندین به گفتار بشتافتم
|ز پرسنده پاسخ فزون یافتم
|جهاندار آموزگار تو باد
|خرد جوشن و بخت یار تو باد
|کنون هرچ دانم بپرسم ز داد
|توپاسخ گزار آنچ آیدت یاد
|ز فرزند کو بر پدر ارجمند
|کدامست شایسته و بی‌گزند
|ببخشایش دل سزاوار کیست
|که بر درد او بر بباید گریست
|ز کردار نیکی پشیمان کراست
|که دل بر پشیمانی او گواست
|سزاکیست کو را نکوهش کنیم
|ز کردار او چون پژوهش کنیم
|ز گیتی کجا بهتر آید گریز
|که خیزد از آرام او رستخیز
|بدین روزگار از چه باشیم شاد
|گذشته چه بهتر که گیریم یاد
|زمانه که او را بباید ستود
|کدامست وما از چه داریم سود
|گرانمایه‌تر کیست از دوستان
|کز آواز او دل شود بوستان
|کرا بیشتر دوست اندر جهان
|که یابد بدو آشکار ونهان
|همان نیز دشمن کرا بیشتر
|که باشد برو بر بداندیش‌تر
|سزاوار آرام بودن کجاست
|که دارد جهاندار ازو پشت راست
|ز گیتی زیانکارتر کارچیست
|که بر کرده خود بباید گریست
|ز چیزی که مردم همی‌پرورد
|چه چیزیست کان زودتر بگذرد
|ستمکاره کش نزد اوشرم نیست
|کدامست کش مهر وآزرم نیست
|تباهی بگیتی ز گفتار کیست
|دل دوستانرا پر آزار کیست
|چه چیزیست کان ننگ پیش آورد
|همان بد ز گفتار خویش آورد
|بیک روز تا شب برآمد ز کوه
|ز گفتار دانا نیامد ستوه
|چو هنگام شمع آمد از تیرگی
|سرمهتران تیره از خیرگی
|ز گفتار ایشان غمی گشت شاه
|همی‌کرد خامش بپاسخ نگاه
|گرانمایه هرمزد برپای خاست
|یکی آفرین کرد بر شاه راست
|که از شاه گیتی مبادا تهی
|همی‌باد بر تخت شاهنشهی
|مبادا که بی‌تو ببینیم تاج
|گر آیین شاهی وگر تخت عاج
|به پوزش جهان پیش تو خاک باد
|گزند تو را چرخ تریاک باد
|سخن هرچ او گفت پاسخ دهم
|بدین آرزو رای فرخ نهم
|ز فرزند پرسید دانا سخن
|وزو بایدم پاسخ افگند بن
|به فرزند باشد پدر شاددل
|ز غمها بدو دارد آزاد دل
|اگر مهربان باشد او بر پدر
|به نیکی گراینده و دادگر
|دگر آنک بر جای بخشایست
|برو چشم را جای پالایشست
|بزرگی که بختش پراگنده گشت
|به پیش یکی ناسزا بنده گشت
|ز کار وی ار خون خروشی رواست
|که ناپارسایی برو پادشاست
|دگر هر که با مردم ناسپاس
|کند نیکویی ماند اندر هراس
|هران کس که نیکی فرامش کند
|خرد رابکوشد که بیهش کند
|دگر گفت ازآرام راه گریز
|گرفتن کجا خوبتر از ستیز
|به شهری که بیداد شد پادشا
|ندارد خردمند بودن روا
|ز بیدادگر شاه باید گریز
|کزن خیزد اندر جهان رستخیز
|چه گوید که دانی که شادی بدوست
|برادر بود با دلارام دوست
|دگر آنک پرسد ز کار زمان
|زمانی کزو گم شود بدگمان
|روا باشد ار چند بستایدش
|هم اندر ستایش بیفزایدش
|دگر آنک پرسید ازمرد دوست
|ز هر دوستی یارمندی نکوست
|توانگر بود چادر او بپوش
|چو درویش باشد تو با او بکوش
|کسی کو فروتن‌تر و رادتر
|دل دوستانش بدو شادتر
|دگر آنک پرسد که دشمن کراست
|کزو دل همیشه بدرد و بلاست
|چوگستاخ باشد زبانش ببد
|ز گفتار او دشمن آید سزد
|دگر آنک پرسید دشوار چیست
|بی‌آزار را دل پر آواز کیست
|چو بد بود وبد ساز با وی نشست
|یکی زندگانی بود چون کبست
|دگر آنک گوید گوا کیست راست
|که جان وخرد برگوا برگواست
|به از آزمایش ندیدم گوا
|گوای سخنگوی و فرمانروا
|زیانکارتر کار گفتی که چیست
|که فرجام ازان بد بباید گریست
|چوچیره شود بر دلت بر هوا
|هوا بگذرد همچو باد هوا
|پشیمانی آرد بفرجام سود
|گل آرزو را نشاید بسود
|دگر آنک گوید که گردان ترست
|که چون پای جویی بدستت سرست
|چنین دوستی مرد نادان بود
|سرشتش بدو رای گردان بود
|دگر آنک گوید ستمکاره کیست
|بریده دل ازشرم و بیچاره کیست
|چوکژی کند مرد بیچاره خوان
|چوبی شرمی آرد ستمکاره خوان
|هرآنکس که او پیشه گیرد دروغ
|ستمکاره‌ای خوانمش بی‌فروغ
|تباهی که گفتی ز گفتار کیست
|پرآزارتر درد آزار کیست
|سخن چین و دو رومی و بیکار مرد
|دل هوشیاران کند پر ز درد
|بپرسید دانا که عیب از چه بیش
|که باشد پشیمان ز گفتار خویش
|هرآنکس که راند سخن بر گزاف
|بود بر سر انجمن مرد لاف
|بگاهی که تنها بود در نهفت
|پشیمان شود زان سخنها که گفت
|هم اندر زمان چون گشاید سخن
|به پیش آرد آن لافهای کهن
|خردمند و گر مردم بی‌هنر
|کس از آفرنیش نیابد گذر
|چنین بود تا بود دوران دهر
|یکی زهر یابد یکی پای زهر
|همه پرسش این بود و پاسخ همین
|که برشاه باد از جهان آفرین
|زبانها بفرمانش گوینده باد
|دل راد او شاد و جوینده باد
|شهنشاه کسری ازو خیره ماند
|بسی آفرین کیانی بخواند
|ز گفتار او انجمن شاد شد
|دل شهریار از غم آزاد شد
|نبشتند عهدی بفرمان شاه
|که هرمزد را داد تخت و کلاه
|چوقرطاس رومی شد از باد خشک
|نهادند مهری بروبر ز مشک
|به موبد سپردند پیش ردان
|بزرگان و بیدار دل بخردان
|جهان را نمایش چو کردار نیست
|نهانش جز از رنج وتیمار نیست
|اگر تاج داری اگر گرم و رنج
|همان بگذری زین سرای سپنج
|بپیوستم این عهد نوشین روان
|به پیروزی شهریار جوان
|یکی نامهٔ شهریاران بخوان
|نگر تاکه باشد چو نوشین روان
|برای و بداد و ببزم و به جنگ
|چو روزش سرآمد نبودش درنگ
|توای پیر فرتوت بی‌توبه مرد
|خرد گیر وز بزم و شادی بگرد
|جهان تازه شد چون قدح یافتی
|روانرا ز توبه تو برتافتی
|چه گفت آن سراینده سالخورد
|چو اندرز نوشین روان یاد کرد
|سخنهای هرمزد چون شد ببن
|یکی نو پی افگند موبد سخن
|هم آواز شد رایزن با دبیر
|نبشتند پس نامه‌ای بر حریر
|دلارای عهدی ز نوشین روان
|به هرمزد ناسالخورده جوان
|سرنامه از دادگر کرد یاد
|دگر گفت کین پند پور قباد
|بدان ای پسر کین جهان بی‌وفاست
|پر از رنج و تیمار و درد و بلاست
|هرآنگه که باشی بدو شادتر
|ز رنج زمانه دل آزادتر
|همه شادمانی بمانی به جای
|بباید شدن زین سپنجی سرای
|چو اندیشه رفتن آمد فراز
|برخشنده روز و شب دیریاز
|بجستیم تاج کیی را سری
|که بر هر سری باشد او افسری
|خردمند شش بود ما را پسر
|دل فروز و بخشنده و دادگر
|تو را برگزیدم که مهتر بدی
|خردمند و زیبای افسر بدی
|بهشتاد بر بود پای قباد
|که در پادشاهی مرا کرد یاد
|کنون من رسیدم به هفتاد و چار
|تو راکردم اندر جهان شهریار
|جز آرام وخوبی نجستم برین
|که باشد روان مرا آفرین
|امیدم چنانست کز کردگار
|نباشی جز از شاد و به روزگار
|گر ایمن کنی مردمان را بداد
|خود ایمن بخسبی و از داد شاد
|به پاداش نیکی بیابی بهشت
|بزرگ آنک او تخم نیکی بکشت
|نگر تا نباشی به جز بردبار
|که تندی نه خوب آید از شهریار
|جهاندار وبیدار و فرهنگ‌جوی
|بماند همه ساله با آبروی
|بگرد دروغ ایچ گونه مگرد
|چوگردی شود بخت را روی زرد
|دل ومغز را دور دار از شتاب
|خرد را شتاب اندرآرد به خواب
|به نیکی گرای و به نیکی بکوش
|بهرنیک و بد پند دانا نیوش
|نباید که گردد بگرد تو بد
|کزان بد تو را بی گمان بد رسد
|همه پاک پوش و همه پاک خور
|همه پندها یادگیر از پدر
|ز یزدان گشای و به یزدان گرای
|چو خواهی که باشد تو را رهنمای
|جهان را چو آباد داری بداد
|بود تخت آباد و دهر از تو شاد
|چو نیکی نمایند پاداش کن
|ممان تا شود رنج نیکی کهن
|خردمند را شاد و نزدیک دار
|جهان بر بداندیش تاریک دار
|بهرکار با مرد دانا سگال
|به رنج تن از پادشاهی منال
|چویابد خردمند نزد تو راه
|بماند بتو تاج و تخت و کلاه
|هرآنکس که باشد تو را زیردست
|مفرمای در بی‌نوایی نشست
|بزرگان وآزادگان را بشهر
|ز داد تو باید که یابند بهر
|ز نیکی فرومایه را دور دار
|به بیدادگر مرد مگذار کار
|همه گوش ودل سوی درویش دار
|همه کار او چون غم خویش دار
|ور ای دونک دشمن شود دوستدار
|تو در بوستان تخم نیکی بکار
|چو از خویشتن نامور داد داد
|جهان گشت ازو شاد و او از تو شاد
|بر ارزانیان گنج بسته مدار
|ببخشای بر مرد پرهیزکار
|که گر پند ما را شوی کاربند
|همیشه بماند کلاهت بلند
|که نیکی دهش نیک خواه تو باد
|همه نیکی اندر پناه تو باد
|مبادت فراموش گفتار من
|اگر دور مانی ز دیدار من
|سرت سبز باد و دلت شادمان
|تنت پاک و دور از بد بدگمان
|همیشه خرد پاسبان تو باد
|همه نیکی اندر گمان تو باد
|چو من بگذرم زین جهان فراخ
|برآورد باید یکی خوب کاخ
|بجای کزو دور باشد گذر
|نپرد بدو کرکس تیزپر
|دری دور برچرخ ایوان بلند
|ببالا برآورده چون ده کمند
|نبشته برو بارگاه مرا
|بزرگی و گنج و سپاه مرا
|فراوان ز هر گونه افگندنی
|هم از رنگ و بوی و پراگندنی
|بکافور تن را توانگر کنید
|زمشک از بر ترگم افسر کنید
|ز دیبای زربفت پرمایه پنج
|بیارید ناکار دیده ز گنج
|بپوشید برما به رسم کیان
|بر آیین نیکان ما در میان
|بسازید هم زین نشان تخت عاج
|بر آویخته ازبر عاج تاج
|همان هرچه زرین به پیش اندرست
|اگر طاس و جامست اگر گوهرست
|گلاب و می و زعفران جام بیست
|ز مشک و ز کافور و عنبر دویست
|نهاده ز دست چپ و دست راست
|ز فرمان فزونی نباید نه کاست
|ز خون کرد باید تهیگاه خشک
|بدو اندر افگنده کافور و مشک
|ازان پس برآرید درگاه را
|نباید که بیند کسی شاه را
|چو زین گونه بد کار آن بارگاه
|نیابد بر ما کسی نیز راه
|ز فرزند وز دودهٔ ارجمند
|کسی کش ز مرگ من آید گزند
|بیاساید از بزم و شادی دو ماه
|که این باشد آیین پس از مرگ شاه
|سزد گر هرآنکو بود پارسا
|بگرید برین نامور پادشا
|ز فرمان هرمزد برمگذرید
|دم خویش بی رای او مشمرید
|فراوان بران نامه هرکس گریست
|پس از عهد یک سال دیگر بزیست
|برفت و بماند این سخن یادگار
|تو این یادگارش بزنهار دار
|کنون زین سپس تاج هرمزد شاه
|بیارایم و برنشانم بگاه
|بخندید تموز بر سرخ سیب
|همی‌کرد با بار و برگش عتاب
|که آن دسته گل بوقت بهار
|بمستی همی‌داشتی درکنار
|همی باد شرم آمد از رنگ اوی
|همی یاد یار آمد از چنگ اوی
|چه کردی که بودت خریدار آن
|کجا یافتی تیز بازار آن
|عقیق و زبرجد که دادت بهم
|ز بار گران شاخ تو هم بخم
|همانا که گل را بها خواستی
|بدان رنگ رخ را بیاراستی
|همی رنگ شرم آید از گردنت
|همی مشک بوید ز پیراهنت
|مگر جامه از مشتری بستدی
|به لوئلؤ بر از خون نقط برزدی
|زبرجدت برگست و چرمت بنفش
|سرت برتر از کاویانی درفش
|بپیرایه زرد وسرخ وسپید
|مرا کردی از برگ گل ناامید
|نگارا بهارا کجا رفته‌ای
|که آرایش باغ بنهفته‌ای
|همی مهرگان بوید از باد تو
|بجام می‌اندر کنم یاد تو
|چورنگت شود سبز بستایمت
|چو دیهیم هرمز بیارایمت
|که امروز تیزست بازار من
|نبینی پس از مرگ آثار من
|یکی پیر بد مرزبان هری
|پسندیده و دیده ازهر دی
|جهاندیده‌ای نام او بود ماخ
|سخن‌دان و با فر و با یال و شاخ
|بپرسیدمش تا چه داری بیاد
|ز هرمز که بنشست بر تخت داد
|چنین گفت پیرخراسان که شاه
|چو بنشست بر نامور پیشگاه
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|توانا و داننده روزگار
|دگر گفت ما تخت نامی کنیم
|گرانمایگان را گرامی کنیم
|جهان را بداریم در زیر پر
|چنان چون پدر داشت با داد و فر
|گنه کردگانرا هراسان کنیم
|ستم دیدگان را تن آسان کنیم
|ستون بزرگیست آهستگی
|همان بخشش و داد و شایستگی
|بدانید کز کردگار جهان
|بد و نیک هرگز نماند نهان
|نیاگان ما تاجداران دهر
|که از دادشان آفرین بود بهر
|نجستند جز داد و بایستگی
|بزرگی و گردی و شایستگی
|ز کهتر پرستش ز مهتر نواز
|بداندیش را داشتن در گداز
|بهرکشوری دست و فرمان مراست
|توانایی و داد و پیمان مراست
|کسی را که یزدان کند پادشا
|بنازد بدو مردم پارسا
|که سرمایه شاه بخشایشست
|زمانه ز بخشش بسایشست
|به درویش برمهربانی کنیم
|بپرمایه بر پاسبانی کنیم
|هرآنکس که ایمن شد از کار خویش
|برما چنان کرد بازار خویش
|شما را بمن هرچ هست آرزوی
|مدارید راز از دل نیکخوی
|ز چیزی که دلتان هراسان بود
|مرا داد آن دادن آسان بود
|هرآنکس که هست از شما نیکبخت
|همه شاد باشید زین تاج وتخت
|میان بزرگان درخشش مراست
|چوبخشایش داد و بخشش مراست
|شما مهربانی بافزون کنید
|ز دل کینه و آز بیرون کنید
|هر آنکس که پرهیز کرد از دو کار
|نبیند دو چشمش بد روزگار
|بخشنودی کردگار جهان
|بکوشید یکسر کهان و مهان
|دگر آنک مغزش بود پرخرد
|سوی ناسپاسی دلش ننگرد
|چو نیکی فزایی بروی کسان
|بود مزد آن سوی تو نارسان
|میامیز با مردم کژ گوی
|که او را نباشد سخن جز بروی
|وگر شهریارت بود دادگر
|تو بر وی بسستی گمانی مبر
|گر ای دون که گویی نداند همی
|سخنهای شاهان بخواند همی
|چو بخشایش از دل کند شهریار
|تو اندر زمین تخم کژی مکار
|هرآنکس که او پند ما داشت خوار
|بشوید دل از خوبی روزگار
|چوشاه از تو خشنود شد راستیست
|وزو سر بپیچی درکاستیست
|درشتیش نرمیست در پند تو
|بجوید که شد گرم پیوند تو
|ز نیکی مپرهیز هرگز به رنج
|مکن شادمان دل به بیداد گنج
|چو اندر جهان کام دل یافتی
|رسیدی بجایی که بشتافتی
|چو دیهیم هفتاد بر سرنهی
|همه گرد کرده به دشمن دهی
|بهر کار درویش دارد دلم
|نخواهم که اندیشه زو بگسلم
|همی‌خواهم از پاک پروردگار
|که چندان مرا بر دهد روزگار
|که درویش را شاد دارم به گنج
|نیارم دل پارسا را به رنج
|هرآنکس که شد در جهان شاه فش
|سرش گردد از گنج دینار کش
|سرش را بپیچم ز کندواری
|نباید که جوید کسی مهتری
|چنین است انجام و آغاز ما
|سخن گفتن فاش و هم راز ما
|درود جهان آفرین برشماست
|خم چرخ گردان زمین شماست
|چو بشنید گفتار او انجمن
|پر اندیشه گشتند زان تن بتن
|سرگنج داران پر از بیم گشت
|ستمکاره را دل به دو نیم گشت
|خردمند ودرویش زان هرک بود
|به دل‌ش اندرون شادمانی فزود
|چنین بود تا شد بزرگیش راست
|هرآن چیز درپادشاهی که خواست
|برآشفت وخوی بد آورد پیش
|به یکسو شد از راه آیین وکیش
|هرآنکس که نزد پدرش ارجمند
|بدی شاد و ایمن زبیم گزند
|یکایک تبه کردشان بی‌گناه
|بدین گونه بد رای و آیین شاه
|سه مرد از دبیران نوشین روان
|یکی پیر ودانا و دیگر جوان
|چو ایزد گشسب و دگر برزمهر
|دبیر خردمند با فر وچهر
|سه دیگر که ماه آذرش بود نام
|خردمند و روشن دل و شادکام
|برتخت نوشین روان این سه پیر
|چو دستور بودند وهمچون وزیر
|همی‌خواست هرمز کزین هرسه مرد
|یکایک برآرد بناگاه گرد
|همی‌بود ز ایشان دلش پرهراس
|که روزی شوند اندرو ناسپاس
|بایزد گشسب آن زمان دست آخت
|به بیهوده بربند و زندانش ساخت
|دل موبد موبدان تنگ شد
|رخانش ز اندیشه بی‌رنگ شد
|که موبد بد وپاک بودش سرشت
|بمردی ورا نام بد زردهشت
|ازان بند ایزدگشسب دبیر
|چنان شد که دل خسته گردد به تیر
|چو روزی برآمد نبودش زوار
|نه خورد ونه پوشش نه انده گسار
|ز زندان پیامی فرستاد دوست
|به موبد که ای بنده را مغز و پوست
|منم بی‌زواری به زندان شاه
|کسی را به نزدیک من نسیت راه
|همی خوردنی آرزوی آیدم
|شکم گرسنه رنج بفزایدم
|یکی خوردنی پاک پیشم فرست
|دوایی بدین درد ریشم فرست
|دل موبد از درد پیغام اوی
|غمی گشت زان جای و آرام اوی
|چنان داد پاسخ که از کار بند
|منال ار نیاید به جانت گزند
|ز پیغام اوشد دلش پرشکن
|پراندیشه شد مغزش از خویشتن
|به زاندان فرستاد لختی خورش
|بلرزید زان کار دل در برش
|همی‌گفت کاکنون شود آگهی
|بدین ناجوانمرد بی‌فرهی
|که موبد به زندان فرستاد چیز
|نیرزد تن ما برش یک پشیز
|گزند آیدم زین جهاندار مرد
|کند برمن از خشم رخساره زرد
|هم از بهر ایزد گشسب دبیر
|دلش بود پیچان و رخ چون زریر
|بفرمود تا پاک خوالیگرش
|به زندان کشد خوردنیها برش
|ازان پس نشست از بر تازی اسب
|بیامد به نزدیک ایزد گشسب
|گرفتند مر یکدگر را کنار
|پر از درد ومژگان چو ابر بهار
|ز خوی بد شاه چندی سخن
|همی‌رفت تا شد سخنها کهن
|نهادند خوان پیش ایزدگشسب
|گرفتند پس واژ و برسم بدست
|پس ایزد گشسب آنچ اندرز بود
|به زمزم همی‌گفت و موبد شنود
|ز دینار وز گنج وز خواسته
|هم از کاخ و ایوان آراسته
|به موبد چنین گفت کای نامجوی
|چو رفتی از ایدر به هرمزد گوی
|که گر سرنپیچی ز گفتار من
|براندیشی از رنج و تیمار من
|که از شهریاران توخورده‌ام
|تو را نیز در بر بپرورده‌ام
|بدان رنج پاداش بند آمدست
|پس از رنج بیم گزند آمدست
|دلی بیگنه پرغم ای شهریار
|به یزدان نمایم به روز شمار
|چوموبد سوی خانه شد در زمان
|ز کارآگهان رفت مردی‌دمان
|شنیده یکایک بهرمزد گفت
|دل شاه با رای بد گشت جفت
|ز ایزد گشسب آنگهی شد درشت
|به زندان فرستاد و او را بکشت
|سخنهای موبد فراوان شنید
|بروبر نکرد ایچ گونه پدید
|همی‌راند اندیشه برخوب و زشت
|سوی چاره کشتن زردهشت
|بفرمود تا زهر خوالیگرش
|نهانی برد پیش دریک خورش
|چو موبد بیامد بهنگام بار
|به نزدیکی نامور شهریار
|بدو گفت کامروز ز ایدر مرو
|که خوالیگری یافتستیم نو
|چو بنشست موبد نهادند خوان
|ز موبد بپالود رنگ رخان
|بدانست کان خوان زمان ویست
|همان راستی در گمان ویست
|خورشها ببردند خوالیگران
|همی‌خورد شاه از کران تا کران
|چو آن کاسه زهر پیش آورید
|نگه کرد موبد بدان بنگرید
|بران بدگمان شد دل پاک اوی
|که زهرست بر خوان تریاک اوی
|چوهرمز نگه کرد لب را ببست
|بران کاسه زهر یازید دست
|بران سان که شاهان نوازش کنند
|بران بندگان نیز نازش کنند
|ازان کاسه برداشت مغز استخوان
|بیازید دست گرامی بخوان
|به موبد چنین گفت کای پاک مغز
|تو راکردم این لقمهٔ پاک ونغز
|دهن بازکن تا خوری زین خورش
|کزین پس چنین باشدت پرورش
|بدو گفت موبد به جان و سرت
|که جاوید بادا سر وافسرت
|کزین نوشه خوردن نفرماییم
|به سیری رسیدم نیفزاییم
|بدو گفت هرمز به خورشید وماه
|به پاکی روان جهاندار شاه
|که بستانی این نوشه ز انگشت من
|برین آرزو نشکنی پشت من
|بدو گفت موبد که فرمان شاه
|بیامد نماند مرا رای و راه
|بخورد و ز خوان زار و پیچان برفت
|همی‌راند تا خانهٔ خویش تفت
|ازان خوردن ز هر باکس نگفت
|یکی جامه افگند ونالان بخفت
|بفرمود تا پای زهر آورند
|ازان گنجها گر ز شهر آورند
|فرو خورد تریاک و نامد به کار
|ز هرمز به یزدان بنالید زار
|یکی استواری فرستاد شاه
|بدان تا کند کار موبد نگاه
|که آن زهرشد بر تنش کارگر
|گر اندیشهٔ ما نیامد ببر
|فرستاده را چشم موبد بدید
|سرشکش ز مژگان برخ بر چکید
|بدو گفت رو پیش هرمزد گوی
|که بختت ببر گشتن آورد روی
|بدین داوری نزد داور شویم
|بجایی که هر دو برابر شویم
|ازین پس تو ایمن مشو از بدی
|که پاداش پیش آیدت ایزدی
|تو پدرود باش ای بداندیش مرد
|بد آید برویت ز بد کارکرد
|چو بشنید گریان بشد استوار
|بیاورد پاسخ بر شهریار
|سپهبد پشیمان شد از کار اوی
|بپیچید ازان راست گفتار اوی
|مر آن درد را راه چاره ندید
|بسی باد سرد از جگر برکشید
|بمرد آن زمان موبد موبدان
|برو زار وگریان شده بخردان
|چنینست کیهان همه درد و رنج
|چه یازد بتاج وچه نازی به گنج
|که این روزگار خوشی بگذرد
|زمانه نفس را همی‌بشمرد
|چوشد کار دانا بزاری به سر
|همه کشور از درد زیر و زبر
|جهاندار خونریز و ناسازگار
|نکرد ایچ یاد از بد روزگار
|میان تنگ خون ریختن را ببست
|به بهرام آذرمهان آخت دست
|چوشب تیره‌تر شد مر او را بخواند
|به پیش خود اندر به زانو نشاند
|بدو گفت خواهی که ایمن شوی
|نبینی ز من تیزی و بدخوی
|چو خورشید بر برج روشن شود
|سرکوه چون پشت جوشن شود
|تو با نامداران ایران بیای
|همی‌باش در پیش تختم بپای
|ز سیمای برزینت پرسم سخن
|چو پاسخ گزاری دلت نرم کن
|بپرسم که این دوستار توکیست
|بدست ار پرستنده ایزدیست
|تو پاسخ چنین ده که این بدتنست
|بداندیش وز تخم آهرمنست
|وزان پس ز من هرچ خواهی بخواه
|پرستنده و تخت و مهر و کلاه
|بدو گفت بهرام کایدون کنم
|ازین بد که گفتی صدافزون کنم
|بسیمای برزین که بود از مهان
|گزین پدرش آن چراغ جهان
|همی‌ساخت تا چاره‌ای چون کند
|که پیراهن مهر بیرون کند
|چو پیدا شد آن چادر عاج گون
|خور از بخش دوپیکر آمد برون
|جهاندار بنشست بر تخت عاج
|بیاویختند آن بهاگیر تاج
|بزرگان ایران بران بارگاه
|شدند انجمن تا بیامد سپاه
|ز در پرده برداشت سالار بار
|برفتند یکسر بر شهریار
|چو بهرام آذرمهان پیشرو
|چو سیمان برزین و گردان نو
|نشستند هریک به آیین خویش
|گروهی ببودند بر پای پیش
|به بهرام آذرمهان گفت شاه
|که سیمای برزین بدین بارگاه
|سزاوار گنجست اگر مرد رنج
|که بدخواه زیبا نباشد به گنج
|بدانست بهرام آذرمهان
|که آن پرسش شهریار جهان
|چگونست وآن راپی و بیخ چیست
|کزان بیخ اورا بباید گریست
|سرانجام جز دخمهٔ بی‌کفن
|نیابد ازین مهتر انجمن
|چنین داد پاسخ که ای شاه راد
|زسیمای بر زین مکن ای یاد
|که ویرانی شهر ایران ازوست
|که مه مغز بادش بتن بر مه پوست
|نگوید سخن جز همه بتری
|بر آن بتری بر کند داوری
|چو سیمای برزین شنید این سخن
|بدو گفت کای نیک یار کهن
|ببد برتن من گوایی مده
|چنین دیو را آشنایی مده
|چه دیدی ز من تا تو یار منی
|ز کردار و گفتار آهرمنی
|بدو گفت بهرام آذرمهان
|که تخمی پراگنده‌ای در جهان
|کزان بر نخستین توخواهی درود
|از آتش نیابی مگر تیره دود
|چو کسری مرا و تو را پیش خواند
|بر تخت شاهنشهی برنشاند
|ابا موبد موبدان برزمهر
|چوایزدگشسب آن مه خوب چهر
|بپرسید کین تخت شاهنشهی
|کرا زیبد و کیست با فرهی
|بکهتر دهم گر به مهتر پسر
|که باشد بشاهی سزاوارتر
|همه یکسر از جای برخاستیم
|زبان پاسخش را بیاراستیم
|که این ترکزاده سزاوارنیست
|بشاهی کس او را خریدار نیست
|که خاقان نژادست و بد گوهرست
|ببالا و دیدار چون مادرست
|تو گفتی که هرمز بشاهی سزاست
|کنون زین سزا مر تو را این جزاست
|گوایی من از بهر این دادمت
|چنین لب به دشنام بگشادمت
|ز تشویر هرمز فروپژمرید
|چو آن راست گفتار او را شنید
|به زندان فرستادشان تیره شب
|وز ایشان ببد تیز بگشاد لب
|سیم شب چو برزد سر از کوه ماه
|ز سیمای برزین بپردخت شاه
|به زندان دزدان مر او را بکشت
|ندارد جز از رنج و نفرین بمشت
|چو بهرام آذرمهان آن شنید
|که آن پاکدل مرد شد ناپدید
|پیامی فرستاد نزدیک شاه
|که ای تاج تو برتر از چرخ ماه
|تو دانی که من چند کوشیده‌ام
|که تا رازهای تو پوشیده‌ام
|به پیش پدرت آن سزاوار شاه
|نبودم تو را جز همه نیکخواه
|یکی پند گویم چوخوانی مرا
|بر تخت شاهی نشانی مرا
|تو را سودمندیست از پند من
|به زندان بمان یک زمان بند من
|به ایران تو راسودمندی بود
|خردمند را بی‌گزندی بود
|پیامش چو نزدیک هرمز رسید
|یکی رازدار از میان برگزید
|که بهرام را پیش شاه آورد
|بدان نامور بارگاه آورد
|شب تیره بهرام را پیش خواند
|به چربی سخن چند با او براند
|بدو گفت برگوی کان پند چیست
|که ما را بدان روزگار بهیست
|چنین داد پاسخ که در گنج شاه
|یکی ساده صندوق دیدم سیاه
|نهاده به صندوق در حقه‌ای
|بحقه درون پارسی رقعه‌ای
|نبشتست بر پرنیان سپید
|بدان باشد ایرانیان را امید
|به خط پدرت آن جهاندار شاه
|تو را اندران کرد باید نگاه
|چوهرمز شنید آن فرستاد کس
|به نزدیک گنجور فریادرس
|که در گنجهای پدر بازجوی
|یکی ساده صندوق و مهری بروی
|بران مهر بر نام نوشین‌روان
|که جاوید بادا روانش جوان
|هم اکنون شب تیره پیش من آر
|فراوان بجستن مبر روزگار
|شتابید گنجور و صندوق جست
|بیاورد پویان به مهر درست
|جهاندار صندوق را برگشاد
|فراوان ز نوشین‌روان کرد یاد
|به صندوق در حقه با مهر دید
|شتابید وزو پرنیان برکشید
|نگه کرد پس خط نوشین‌روان
|نبشته بران رقعهٔ پرنیان
|که هرمز بده سال و بر سر دوسال
|یکی شهریاری بود بی‌همال
|ازان پس پرآشوب گردد جهان
|شود نام و آواز او درنهان
|پدید آید ازهرسویی دشمنی
|یکی بدنژادی وآهرمنی
|پراگنده گردد ز هر سو سپاه
|فروافگند دشمن او را ز گاه
|دو چشمش کند کور خویش زنش
|ازان پس برآرند هوش از تنش
|به خط پدر هرمز آن رقعه دید
|هراسان شد و پرنیان برکشید
|دوچشمش پر از خون شد و روی زرد
|ببهرام گفت ای جفاپیشه مرد
|چه جستی ازین رقعه اندرهمی
|بخواهی ربودن ز من سرهمی
|بدو گفت بهرام کای ترک زاد
|به خون ریختن تا نباشی تو شاد
|توخاقان نژادی نه از کیقباد
|که کسری تو را تاج بر سر نهاد
|بدانست هرمز که او دست خون
|بیازد همی زنده بی‌رهنمون
|شنید آن سخن‌های بی‌کام را
|به زندان فرستاد بهرام را
|دگر شب چو برزد سر از کوه ماه
|به زندان دژ آگاه کردش تباه
|نماند آن زمان بر درش بخردی
|همان رهنمائی و هم موبدی
|ز خوی بد آید همه بدتری
|نگر تا سوی خوی بد ننگری
|وزان پس نبد زندگانیش خوش
|ز تیمار زد بر دل خویش تش
|بسالی با صطخر بودی دو ماه
|که کوتاه بودی شبان سیاه
|که شهری خنک بود و روشن هوا
|از آنجا گذشتن نبودی روا
|چوپنهان شدی چادر لاژورد
|پدید آمدی کوه یاقوت زرد
|منادیگری برکشیدی خروش
|که این نامداران با فر و هوش
|اگر کشتمندی شود کوفته
|وزان رنج کارنده آشوفته
|وگر اسب در کشت زاری رود
|کس نیز بر میوه داری رود
|دم و گوش اسبش بباید برید
|سر دزد بردار باید کشید
|بدو ماه گردان بدی درجهان
|بدو نیکویی زو نبودی نهان
|بهر کشوری داد کردی چنین
|ز دهقان همی‌یافتی آفرین
|پسر بد مر او را گرامی یکی
|که از ماه پیدا نبود اندکی
|مر او را پدر کرده پرویز نام
|گهش خواندی خسرو شادکام
|نبودی جدا یک زمان از پدر
|پدر نیز نشگیفتی از پسر
|چنان بد که اسبی ز آخر بجست
|که بد شاه پرویز را بر نشست
|سوی کشتمند آمد اسب جوان
|نگهبان اسب اندر آمد دوان
|بیامد خداوند آن کشت زار
|به پیش موکل بنالید زار
|موکل بدو گفت کین اسب کیست
|که بر دم و گوشش بباید گریست
|خداوند گفت اسب پرویز شاه
|ندارد همی کهترانرا نگاه
|بیامد موکل بر شهریار
|بگفت آنچ بشنید از کشت زار
|بدو گفت هرمز برفتن بکوش
|ببر اسب را در زمان دم و گوش
|زیانی که آمد بران کشتمند
|شمارش بباید شمردن که چند
|ز خسرو زیان باز باید ستد
|اگر صد زیانست اگر پانصد
|درمهای گنجی بران کشت زار
|بریزند پیش خداوند کار
|چو بشنید پرویز پوزش کنان
|برانگیخت از هر سویی مهتران
|بنزد پدر تا ببخشد گناه
|نبرد دم وگوش اسب سیاه
|برآشفت ازان پس برو شهریار
|بتندی بزد بانگ بر پیشکار
|موکل شد از بیم هرمز دوان
|بدان کشت نزدیک اسب جوان
|بخنجر جداکرد زو گوش و دم
|بران کشت زاری که آزرد سم
|همان نیز تاوان بدان دادخواه
|رسانید خسرو بفرمان شاه
|وزان پس بنخچیر شد شهریار
|بیاورد هر کس فراوان شکار
|سواری ردی مرد کنداوری
|سپهبدنژادی بلند اختری
|بره بر یکی رز پراز غوره دید
|بفرمود تاکهتر اندر دوید
|ازان خوشهٔ چند ببردی و برد
|بایوان و خوالیگرش را سپرد
|بیامد خداوندش اندر زمان
|بدان مرد گفت ای بد بدگمان
|نگهبان این رز نبودی به رنج
|نه دینار دادی بها را نه گنج
|چرا رنج نابرده کردی تباه
|بنالم کنون از تو در پیش شاه
|سوار دلاور ز بیم زیان
|بزودی کمر بازکرد از میان
|بدو داد پرمایه زرین کمر
|بهر مهره‌ای در نشانده گهر
|خداوند رز چون کمر دید گفت
|که کردار بد چند باید نهفت
|تو با شهریار آشنایی مکن
|خریده نداری بهایی مکن
|سپاسی نهم بر تو بر زین کمر
|بپیچی اگر بشنود دادگر
|یکی مرد بد هرمز شهریار
|به پیروزی اندر شده نامدار
|بمردی ستوده بهرانجمن
|که از رزم هرگز ندیدی شکن
|که هم دادده بود و هم دادخواه
|کلاه کیی برنهاده بماه
|نکردی بشهر مداین درنگ
|دلاور سری بود با نام وننگ
|بهار و تموز و زمستان وتیر
|نیاسود هرمز یل شیرگیر
|همی‌گشت گرد جهان سر به سر
|همی‌جست در پادشاهی هنر
|چو ده سال شد پادشاهیش راست
|ز هرکشور آواز بدخواه خاست
|بیامد ز راه هری ساوه شاه
|ابا پیل و با کوس و گنج و سپاه
|گر از لشکر ساوه گیری شمار
|برو چارصد بار بشمر هزار
|ز پیلان جنگی هزار و دویست
|توگفتی مگر برزمین راه نیست
|ز دشت هری تا در مرورود
|سپه بود آگنده چون تار و پود
|وزین روی تا مرو لشکر کشید
|شد از گرد لشکر زمین ناپدید
|بهر مز یکی نامه بنوشت شاه
|که نزدیک خود خوان ز هر سو سپاه
|برو راه این لشکر آباد کن
|علف سازو از تیغ ما یادکن
|برین پادشاهی بخواهم گذشت
|بدریا سپاهست و بر کوه و دشت
|چو برخواند آن نامه را شهریار
|بپژمرد زان لشکر بی‌شمار
|وزان روی قیصر بیامد ز روم
|به لشکر بزیر اندر آورد بوم
|سپه بود رومی عدد صد هزار
|سواران جنگ آور و نامدار
|ز شهری که بگرفت نوشین روان
|که از نام او بود قیصر نوان
|بیامد ز هر کشوری لشکری
|به پیش اندرون نامور مهتری
|سپاهی بیامد ز راه خزر
|کز ایشان سیه شد همه بوم و بر
|جهاندیده بدال درپیش بود
|که با گنج و با لشکر خویش بود
|ز ارمینیه تا در اردبیل
|پراگنده شد لشکرش خیل خیل
|ز دشت سواران نیزه گزار
|سپاهی بیامد فزون از شمار
|چوعباس و چو حمزه شان پیشرو
|سواران و گردن فرازان نو
|ز تاراج ویران شد آن بوم ورست
|که هرمز همی باژ ایشان بجست
|بیامد سپه تابه آب فرات
|نماند اندر آن بوم جای نبات
|چو تاریک شد روزگار بهی
|ز لشکر بهرمز رسید آگهی
|چو بشنید گفتار کارآگهان
|به پژمرد شاداب شاه جهان
|فرستاد و ایرانیان را بخواند
|سراسر همه کاخ مردم نشاند
|برآورد رازی که بود از نهفت
|بدان نامداران ایران بگفت
|که چندین سپه روی به ایران نهاد
|کسی در جهان این ندارد بیاد
|همه نامداران فرو ماندند
|ز هر گونه اندیشه‌ها راندند
|بگفتند کای شاه با رای و هوش
|یکی اندرین کار بگشای گوش
|خردمند شاهی و ما کهتریم
|همی خویشتن موبدی نشمریم
|براندیش تا چارهٔ کار چیست
|برو بوم ما را نگهدار کیست
|چنین گفت موبد که بودش وزیر
|که ای شاه دانا و دانش پذیر
|سپاه خزر گر بیاید به جنگ
|نیابند جنگی زمانی درنگ
|ابا رومیان داستانها زنیم
|زبن پایه تازیان برکنیم
|ندارم به دل بیم ازتازیان
|که ازدیدشان دیده دارد زیان
|که هم مارخوارند وهم سوسمار
|ندارند جنگی گه کارزار
|تو را ساوه شاهست نزدیکتر
|وزو کار ما نیز تاریکتر
|ز راه خراسان بود رنج ما
|که ویران کند لشکر و گنج ما
|چو ترک اندر آید ز جیحون به جنگ
|نباید برین کار کردن درنگ
|به موبد چنین گفت جوینده راه
|که اکنون چه سازیم با ساوه شاه
|بدو گفت موبد که لشکر بساز
|که خسرو به لشکر بود سرفراز
|عرض را بخوان تا بیارد شمار
|که چندست مردم که آید به کار
|عرض با جریده به نزدیک شاه
|بیامد بیاورد بی‌مر سپاه
|شمار سپاه آمدش صد هزار
|پیاده بسی در میان سوار
|بدو گفت موبد که با ساوه شاه
|سزد گر نشوریم با این سپاه
|مگر مردمی جویی و راستی
|بدور افگنی کژی و کاستی
|رهانی سر کهتر آنرا ز بد
|چنان کز ره پادشاهان سزد
|شنیدستی آن داستان بزرگ
|که ارجاسب آن نامدارسترگ
|بگشتاسب و لهراسب از بهر دین
|چه بد کرد با آن سواران چین
|چه آمد ز تیمار برشهر بلخ
|که شد زندگانی بران بوم تلخ
|چنین تا گشاده شد اسفندیار
|همی‌بود هر گونه کارزار
|ز مهتر بسال ار چه من کهترم
|ازو من باندیشه بر بگذرم
|به موبد چنین گفت پس شهریار
|که قیصر نجوید ز ما کارزار
|همان شهرها راکه بگرفت شاه
|سپارم بدو بازگردد ز راه
|فرستاده‌ای جست گرد و دبیر
|خردمند و گویا و دانش پذیر
|به قیصر چنین گوی کزشهر روم
|نخواهم دگر باژ آن مرز و بوم
|تو هم پای در مرز ایران منه
|چو خواهی که مه باشی و روزبه
|فرستاده چون پیش قیصر رسید
|بگفت آنچ از شاه ایران شنید
|ز ره بازگشت آن زمان شاه روم
|نیاورد جنگ اندران مرز و بوم
|سپاهی از ایرانیان برگزید
|که از گردشان روز شد ناپدید
|فرستادشان تا بران بوم و بر
|به پای اندر آرند مرز خزر
|سپهدارشان پیش خراد بود
|که با فر و اورنگ و با داد بود
|چو آمد بار مینیه در سپاه
|سپاه خزر برگرفتند راه
|وز ایشان فراوان بکشتند نیز
|گرفتند زان مرز بسیار چیز
|چو آگاهی آمد به نزدیک شاه
|که خراد پیروز شد با سپاه
|بجز کینهٔ ساوه شاهش نماند
|خرد را به اندیشه اندر نشاند
|یکی بنده بد شاه را شادکام
|خردمند و بینا و نستوه نام
|به شاه جهان گفت انوشه بدی
|ز تو دور بادا همیشه بدی
|بپرسید باید ز مهران ستاد
|که از روزگاران چه دارد بیاد
|به کنجی نشستست با زند و است
|زامید گیتی شده پیروسست
|بدین روزگاران بر او شدم
|یکی روز ویک شب بر او بدم
|همی‌گفت او را من از ساوه شاه
|ز پیلان جنگی و چندان سپاه
|چنین داد پاسخ چو آمد سخن
|ازان گفته روزگار کهن
|بپرسیدم از پیر مهران ستاد
|که از روزگاران چه داری بیاد
|چنین داد پاسخ که شاه جهان
|اگر پرسدم بازگویم نهان
|شهنشاه فرمود تا در زمان
|بشد نزد او نامداری دمان
|تن پیر ازان کاخ برداشتند
|به مهد اندرون تیز بگذاشتند
|چو آمد برشاه مرد کهن
|دلی پر زدانش سری پرسخن
|بپرسید هرمز ز مهران ستاد
|کزین ترک جنگی چه داری بیاد
|چنین داد پاسخ بدو مرد پیر
|که‌ای شاه گوینده ویادگیر
|بدانگه کجا مادرت راز چین
|فرستاد خاقان به ایران زمین
|بخواهندگی من بدم پیشرو
|صدو شست مرد از دلیران گو
|پدرت آن جهاندار دانا و راست
|ز خاقان پرستارزاده نخواست
|مرا گفت جز دخت خاتون مخواه
|نزیبد پرستار در پیشگاه
|برفتم به نزدیک خاقان چین
|به شاهی برو خواندم آفرین
|ورا دختری پنج بد چون بهار
|سراسر پر از بوی و رنگ و نگار
|مرا در شبستان فرستاد شاه
|برفتم بران نامور پیشگاه
|رخ دختران را بیاراستند
|سر زلف بر گل بپیراستند
|مگر مادرت بر سر افسر نداشت
|همان یاره و طوق وگوهر نداشت
|از ایشان جز او دخت خاتون نبود
|به پیرایه و رنگ وافسون نبود
|که خاتون چینی ز فغفور بود
|به گوهر زکردار بد دور بود
|همی مادرش را جگر زان بخست
|که فرزند جایی شود دوردست
|دژم بود زان دختر پارسا
|گسی کردن از خانهٔ پادشا
|من او را گزین کردم از دختران
|نگه داشتم چشم زان دیگران
|مرا گفت خاتون که دیگر گزین
|که هر پنج خوبند و با آفرین
|مرا پاسخ این بد که این بایدم
|چو دیگر گزینم گزند آیدم
|فرستاد و کنداوران را بخواند
|برتخت شاهی به زانو نشاند
|بپرسش گرفت اختر دخترش
|که تا چون بود گردش اخترش
|ستاره‌شمر گفت جز نیکویی
|نبینی وجز راستی نشنوی
|ازین دخت و از شاه ایرانیان
|یکی کودک آید چو شیر ژیان
|ببالا بلند و ببازوی ستبر
|به مردی چو شیر و ببخشش ابر
|سیه چشم و پر خشم و نابردبار
|پدر بگذرد او بود شهریار
|فراوان ز گنج پدر بر خورد
|بسی روزگاران ببد نشمرد
|وزان پس یکی شاه خیزد سترگ
|ز ترکان بیارد سپاهی بزرگ
|بسازد که ایران و شهریمن
|سراسر بگیرد بران انجمن
|ازو شاه ایران شود دردمند
|بترسد ز پیروز بخت بلند
|یکی کهتری باشدش دوردست
|سواری سرافراز مهترپرست
|ببالا دراز و به اندام خشک
|به گرد سرش جعد مویی چومشک
|سخن آوری جلد و بینی بزرگ
|سه چرده و تندگوی و سترگ
|جهانجوی چوبینه دارد لقب
|هم از پهلوانانشان باشد نسب
|چو این مرد چاکر باندک سپاه
|ز جایی بیاید به درگاه شاه
|مرین ترک را ناگهان بشکند
|همه لشکرش را بهم برزند
|چو بشنید گفت ستاره شمر
|ندیدم ز خاقان کسی شادتر
|به نوشین روان داد پس دخترش
|که از دختران او بدی افسرش
|پذیرفتم او را من ازبهر شاه
|چو آن کرده بد بازگشتم به راه
|بیاورد چندی گهرها ز گنج
|که ما یافتیم از کشیدنش رنج
|همان تا لب رود جیحون براند
|جهان بین خود را بکشتی نشاند
|ز جیحون دلی پر ز غم بازگشت
|ز فرزند با درد انباز گشت
|کنون آنچ دیدم بگفتم همه
|به پیش جهاندار شاه رمه
|ازین کشور این مرد را باز جوی
|بپوینده شاید که گویی بپوی
|که پیروزی شاه بر دست اوست
|بدشمن ممان این سخن گر بدوست
|بگفت این و جانش برآمد ز تن
|برو زار و گریان شدند انجمن
|شهنشاه زو در شگفتی بماند
|به مژگان همی خون دل برفشاند
|به ایرانیان گفت مهران ستاد
|همی‌داشت این راستیها بیاد
|چو با من یکایک بگفت و بمرد
|پسندیده جانش به یزدان سپرد
|سپاسم ز یزدان کزین مرد پیر
|برآمد چنین گفتن ناگزیر
|نشان جست باید ز هر مهتری
|اگر مهتری باشد ار کهتری
|بجویید تا این بجای آورید
|همه رنجها را به پای آورید
|یکی مهتری نامبردار بود
|که بر آخر اسب سالار بود
|کجا راد فرخ بدی نام اوی
|همه شادی شاه بد کام اوی
|بیامد بر شاه گفت این نشان
|که داد این ستوده به گردنکشان
|ز بهرام بهرام پورگشسب
|سواری سرافراز و پیچنده اسب
|ز اندیشهٔ من بخواهد گذشت
|ندیدم چنو مرزبانی به دشت
|که دادی بدو بردع و اردبیل
|یکی نامور گشت باکوس وخیل
|فرستاد و بهرام را مژده داد
|سخنهای مهران برو کرد یاد
|جهانجوی پویان ز بردع برفت
|ز گردنکشان لشکری برد تفت
|چوبهرام تنگ اندر آمد ز راه
|بفرمود تا بار دادند شاه
|جهاندیده روی شهنشاه دید
|بران نامدار آفرین گسترید
|نگه کرد شاه اندرو یک زمان
|نبودش بدو جز به نیکی گمان
|نشاینهای مهران ستاد اندروی
|بدید و بخندید وشد تازه روی
|ازان پس بپرسید و بنواختش
|یکی نامور جایگه ساختش
|شب تیره چون چادر مشک‌بوی
|بیفگند وخورشید بنمود روی
|به درگاه شد مرزبان نزد شاه
|گرانمایگان برگشادند راه
|جهاندار بهرام را پیش خواند
|به تخت از بر نامداران نشاند
|بپرسید زان پس که با ساوه شاه
|کنم آشتی گر فرستم سپاه
|چنین داد پاسخ بدو جنگجوی
|که با ساوه شاه آشتی نیست روی
|گر او جنگ را خواهد آراستن
|هزیمت بود آشتی خواستن
|و دیگر که بدخواه گردد دلیر
|چوبیند که کام توآمد بزیر
|گه رزم چون بزم پیش آوری
|به فرمانبری ماند این داوری
|بدو گفت هرمز که پس چیست رای
|درنگ آورم گر بجنبم ز جای
|چنین داد پاسخ که گر بدسگال
|بپیچد سر از داد بهتر به فال
|چه گفت آن گرانمایهٔ نیک رای
|که بیداد را نیست با داد جای
|تو با دشمن بدکنش رزم جوی
|که با آتش آب اندر آری به جوی
|وگر خود دگرگونه باشد سخن
|شهی نو گزیند سپهر کهن
|چونیرو ببازوی خویش آوریم
|هنر هرچ داریم پیش آوریم
|نه از پاک یزدان نکوهش بود
|نه شرم از یلان چون پژوهش بود
|چو ناکشته ز ایراینان ده هزار
|بتابیم خیره سر از کارزار
|چه گوید تو را دشمن عیبجوی
|که بی‌جنگ پیچی ز بدخواه روی
|چو بر دشمنان تیرباران کنیم
|کمان را چو ابر بهاران کنیم
|همان تیغ و گوپال چون صدهزار
|شکسته شود درصف کارزار
|چون پیروزی ما نیاید پدید
|دل از نیک بختی نباید کشید
|وزان پس بفرمان دشمن شویم
|که بی‌هشو و بیجان و بیتن شویم
|بکوشیم با گردش آسمان
|اگر درمیانه سر آرد زمان
|چو گفتار بهرام بشنید شاه
|بخندید و رخشنده شد پیشگاه
|ز پیش جهاندار بیرون شدند
|جهاندیدگان دل پر از خون شدند
|ببهرام گفتند کاندر سخن
|چو پرسد تو را بس دلیری مکن
|سپاهست چندان ابا ساوه شاه
|که بر مور و بر پیشه بستند راه
|چنان چون تو گویی همی پیش شاه
|که یارد بدن پهلوان سپاه
|چنین گفت بهرام با مهتران
|که ای نامداران و کندآوران
|چو فرمان دهد نامبردار شاه
|منم ساخته پهلوان سپاه
|برفتند بیدار کارآگهان
|هم آنگه بر شهریار جهان
|سخنهای بهرام چندانک بود
|بهر یک سراینده ده برفزود
|شهنشاه ایران ازان شاد شد
|ز تیمار آن لشکر آزاد شد
|ورا کرد سالار بر لشکرش
|بابر اندر آورد جنگی سرش
|هرآنکس که جست از یلان نام را
|سپهبد همی‌خواند بهرام را
|سپهبد بیامد بر شهریار
|که خوانم عرض را ز بهر شمار
|ببینم ز لشکر که جنگی که‌اند
|گه نام جستن درنگی که‌اند
|بدو گفت سالار لشکر تویی
|بتو باز گردد بد و نیکویی
|سپهبد بشد تا عرض گاه شاه
|بفرمود تا پی او شد سپاه
|گزین کرد ز ایرانیان لشکری
|هرآنکس که بود از سران افسری
|نبشتند نام ده و دو هزار
|زره دار وبر گستوانور سوار
|چهل سالگون را نبشتند نام
|درم و برکم و بیش ازین شد حرام
|سپهبد چو بهرام بهرام بود
|که در جنگ جستن ورا نام بود
|یکی را کجا نام یل سینه بود
|کجا سینه و دل پر از کینه بود
|سرنامداران جنگیش کرد
|که پیش صف آید به روز نبرد
|بگرداند اسب و بگوید نژاد
|کند بر دل جنگیان جنگ یاد
|دگر آنک بد نام ایزدگشسب
|کز آتش نه برگاشتی روی اسب
|بفرمود تا گوش دارد بنه
|کند میسره راست با میمنه
|به پشت سپه بود همدان گشسب
|کجا دم شیران گرفتی به اسب
|به لشکر چنین گفت پس پهلوان
|که ای نامداران روشن روان
|کم آزار باشید و هم کم زیان
|بدی را مبندید هرگز میان
|چوخواهید کایزد بود یارتان
|کند روشن این تیره بازارتان
|شب تیره چون ناله کرنای
|برآمد بجنبید یکسر ز جای
|بران گونه رانید یکسر ستور
|که گر خیزد اندر شب تیره هور
|ز نیروی و آسودگی اسب و مرد
|نیندیشد از روزگار نبرد
|چوآگاهی آمد بر شهریار
|که داننده بهرام چون ساخت کار
|ز گفتار و کردار او گشت شاد
|در گنج بگشاد و روزی بداد
|همه گنجهای سلیح نبرد
|به پارس و اهواز و در باز کرد
|ز اسبان جنگ آنچ بودش یله
|بشهر اندر آورد چندی گله
|بفرمود تا پهلوان سپاه
|بخواهد هرآنچش بباید ز شاه
|چنین گفت بهرام را شهریار
|که از هر دری دیده کارزار
|شنیدی که با نامور ساوه شاه
|چه مایه سلیحست و گنج و سپاه
|هم از جنگ ترکان او روز کین
|به آوردگه بر بلرزد زمین
|گزیدی ز لشکر ده و دو هزار
|زره دار و بر گستوانور سوار
|بدین مایه مردم به روز نبرد
|ندانم که چون خیزد این کار کرد
|به جای جوانان شمشیرزن
|چهل سالگان خواستی ز انجمن
|سپهبد چنین داد پاسخ بدوی
|که ای شاه نیک اختر و راست گوی
|شنیدستی آن داستان مهان
|که در پیش بودند شاه جهان
|که چون بخت پیروز یاور بود
|روا باشد ار یار کمتر بود
|برین داستان نیز دارم گوا
|اگر بشنود شاه فرمانروا
|که کاوس کی را بهاماوران
|ببستند با لشکری بی‌کران
|گزین کرد رستم ده و دو هزار
|ز شایسته مردان گرد وسوا ر
|بیاورد کاوس کی را ز بند
|بران نامداران نیامد گزند
|همان نیز گودرز کشوادگان
|سرنامداران آزادگان
|به کین سیاوش ده و دو هزار
|بیاورد برگستوانور سوار
|همان نیز پر مایه اسفندیار
|بیاو در جنگی ده و دو هزا ر
|بار جاسب بر چارده کرد آنچ کرد
|ازان لشکر و دز برآورد گرد
|از این مایه گر لشکر افزون بود
|ز مردی و از رای بیرون بود
|سپهبد که لشکر فزون ازسه چار
|به جنگ آورد پیچد از کار زار
|دگر آنک گفتی چهل ساله مرد
|ز برنا فزونتر نجوید نبرد
|چهل ساله با آزمایش بود
|به مردانگی در فزایش بود
|بیاد آیدش مهر نان و نمک
|برو گشته باشد فراوان فلک
|ز گفتار بدگوی وز نام و ننگ
|هراسان بود سر نپیچد ز جنگ
|زبهر زن و زاده و دوده را
|بپیچد روان مرد فرسوده را
|جوان چیز بیند پذیرد فریب
|بگاه درنگش نباشد شکیب
|ندارد زن و کودک و کشت و ورز
|بچیزی ندارد ز نا ارز ارز
|چوبی آزمایش نیابد خرد
|سرمایه کارها ننگرد
|گر ای دون که‌ه پیروز گردد به جنگ
|شود شاد وخندان وسازد درنگ
|وگر هیچ پیروز شد بر تنش
|نبیند جز از پشت او دشمنش
|چو بشنید گفتار او شهریار
|چنان تازه شد چون گل اندر بهرا
|بدو گفت رو جوشن کار زار
|بپوش و ز ایوان به میدان گذار
|سپهبد بیامد زنزدیک شاه
|کمر خواست و خفتان و درع و کلاه
|برافگند برگستوان بر سمند
|بفتراک بر بست پیچان کمند
|جهان جوی باگوی و چوگان و تیر
|به میدان خرامید خود با وزیر
|سپهبد بیامد به میدان شاه
|بغلتید در خاک پیش سپاه
|چو دیدش جهاندار کرد آفرین
|سپهبد ببوسید روی زمین
|بیاورد پس شهریار آن درفش
|که بد پیکرش اژدهافش بنفش
|که در پیش رستم بدی روز جنگ
|سبک شاه ایران گرفت آن به چنگ
|چو ببسود خندان ببهرام داد
|فراوان برو آفرین کرد یاد
|به بهرام گفت آنک جدان من
|همی‌خواندندش سر انجمن
|کجا نام او رستم پهلوان
|جهانگیر و پیروز و روشن روان
|درفش ویست اینک داری بدست
|که پیروزی بادی وخسروپرست
|گمانم که تو رستم دیگری
|به مردی و گردی و فرمانبری
|برو آفرین کرد پس پهلوان
|که پیروزگر باش و روشن روان
|ز میدان بیامد بجای نشست
|سپهبد درفش تهمتن بدست
|پراگنده گشتند گردان شاه
|همان شادمان پهلوان سپاه
|سپیده چو برزد سر از کوه بر
|پدید آمد آن زرد رخشان سپر
|سپهبد بیامد بایوان شاه
|بکش کرده دست اندر آن بارگاه
|بدو گفت من بی‌بهانه شدم
|بفر تو تاج زمانه شدم
|یکی آرزو خواهم از شهریار
|که با من فرستد یکی استوار
|که تا هر کسی کو نبرد آورد
|سر دشمنی زیر گرد آورد
|نویسد به نامه درون نام اوی
|رونده شود در جهان کام اوی
|چنین گفت هر مزد که مهران دبیر
|جوانست و گوینده و یادگیر
|بفرمود تا با سپهبد برفت
|سپهبد سوی جنگ تازید تفت
|بشد لشکر از کشور طیسفون
|سپهدار بهرام پیش اندرون
|سپاهی خردمند و گرد و دلیر
|سپهدار بیدار چون نره شیر
|به موبد چنین گفت هرمز که مرد
|دلیرست و شادان به دشت نبرد
|ازان پس چه گویی چه شاید بدن
|همه داستانها بباید زدن
|بدو گفت موبد که جاوید زی
|که خود جاودان زندگی را سزی
|بدین برز و بالای این پهلوان
|بدین تیزگفتار روشن روان
|نباشد مگر شاد و پیروزگر
|وزو دشمن شاه زیر و زبر
|بترسم که او هم به فرجام کار
|بپیچد سر از شاه پرودگار
|همی درسخن بس دلیری نمود
|به گفتار با شاه شیری نمود
|بدو گفت هرمز که در پای زهر
|میالای زهرای بداندیش دهر
|چون اوگشت پیروز بر ساوه شاه
|سزد گر سپارم بدو تاج وگاه
|چنین باد و هرگز مبادا جز این
|که او شهریاری شود به آفرین
|چوموبد ز شاه این سخنها شنید
|بپژمرد و لب را بدندان گزید
|همی‌داشت اندر دل این شهریار
|چنین تا بر آمد برین روزگار
|ز درگه یکی راز داری بجست
|که تا این سخن بازجوید درست
|بدو گفت تیز از پس پهلوان
|برو تا چه بینی به من بر بخوان
|بیامد سخنگوی پویان ز پس
|نبود آگه از کار او هیچکس
|که هم راهبر بود و هم فال گوی
|سرانجام هر کار گفتی بدوی
|چو بهرام بیرون شد از طیسفون
|همی‌راند با نیزه پیش اندرون
|به پیش آمدش سر فروشی به راه
|ازو دور بد پهلوان سپاه
|یکی خوانچه بر سر به پیوسته داشت
|بروبر فراوان سرشسته داشت
|سپهبد برانگیخت اسب از شگفت
|بنوک سنان زان سری برگرفت
|همی‌راند تا نیزه برداشت راست
|بینداخت آنرا بران سو که خواست
|یکی اختری کرد زان سر به راه
|کزین سان ببرم سر ساوه شاه
|به پیش سپاهش به راه افگنم
|همه لشکرش را بهم بر زنم
|فرستادهٔ شاه چون آن بدید
|پی افگند فالی چنان چون سزید
|چنین گفت کین مرد پیروزبخت
|بیابد به فرجام زین رنج تخت
|ازان پس چو کام دل آرد بمشت
|بپیچد سر از شاه و گردد درشت
|بیامد برشاه و این را بگفت
|جهاندار با درد وغم گشت جفت
|ورا آن سخن بتر آمد ز مرگ
|بپژمرد و شد تیره آن سبز برگ
|فرستاده‌ای خواست از در جوان
|فرستاد تازان پس پهلوان
|بدو گفت رو با سپهبد بگوی
|که امشب ز جایی که هستی مپوی
|به شبگیر برگرد و پیش من آی
|تهی کرد خواهم ز بیگانه جای
|بگویم بتو هرچ آید ز پند
|سخن چند یاد آمدم سودمند
|فرستاده آمد بر پهلوان
|بگفت آنچ بشنید مرد جوان
|چنین داد پاسخ که لشکر ز راه
|نخوانند باز ای خردمند شاه
|زره بازگشتن بد آید بفال
|به نیرو شود زین سخن بدسگال
|چو پیروز گردم بیایم برت
|درفشان کنم لشکر و کشورت
|فرستاده آمد به نزدیک شاه
|بگفت آنچه بشنید زان رزمخواه
|ز گفتار اوشاه خشنود گشت
|همه رنج پوینده بی‌سودگشت
|سپهدار شبگیر لشکر براند
|بر ایشان همی نام یزدان بخواند
|همی‌رفت تا کشور خوزیان
|ز لشکر کسی را نیامد زیان
|زنی با جوالی میان پر ز کاه
|همی‌رفت پویان میان سپاه
|سواری بیامد خرید آن جوال
|ندادش بها و بپیچید یال
|خروشان بیامد ببهرام گفت
|که کاهست لختی مرا در نهفت
|بهای جوالی همی‌داشتم
|به پیش سپاه تو بگذاشتم
|کنون بستد ازمن سواری به راه
|که دارد به سر بر ز آهن کلاه
|بجستند آن مرد را در زمان
|کشیدند نزد سپهبد دمان
|ستاننده را گفت بهرام گرد
|گناهی که کردی سرت را ببرد
|دوانش به پیش سراپرده برد
|سرو دست و پایش شکستند خرد
|میانش به خنجر به دو نیم کرد
|بدو مرد بیداد را بیم کرد
|خروشی برآمد ز پرده سرای
|که‌ای نامداران پاکیزه‌رای
|هرآنکس که او برگ کاهی ز کس
|ستاند نباشدش فریادرس
|میانش به خنجر کنم به دونیم
|بخرید چیزی که باید بسیم
|همی‌بود ز اندیشه هرمز به رنج
|ازان لشکرساوه و پیل و گنج
|به دل بر چو اندیشه بسیارگشت
|ز بهرام پر درد و تیمار گشت
|روانش پر از غم دلش به دو نیم
|همی‌داشتی زان به دل ترس و بیم
|شب تیره بر زد سر از برج ماه
|بخراد برزین چنین گفت شاه
|که بر ساز تا سوی دشمن شوی
|بکوشی و ز تاختن نغنوی
|سپاهش نگه کن که چند و چیند
|سپهبد کدامند و گردان کیند
|بفرمود تا نامهٔ پندمند
|نبشتند نزدیک آن پر گزند
|یکی نامه با هدیه شاهوار
|که آن را نشاید گرفتن شمار
|فرستاده را گفت سوی هری
|همی رو چو پیدا شود لشکری
|چنان دان که بهرام کنداورست
|مپندار کان لشکری دیگرست
|ازان راه نزدیک بهرام پوی
|سخن هرچ بشنیدی آن را بگوی
|بگویش که من با نوید و خرام
|بگسترد خواهم یکی خوب دام
|نباید که پیدا شود راز تو
|گر او بشنود نام و آواز تو
|من او را بدامت فراز آورم
|سخنهای چرب و دراز آورم
|برآراست خراد برزین به راه
|بیامد بران سو که فرمود شاه
|چو بهرام را دید با او بگفت
|سخنها کجا داشت اندر نهفت
|وزان جایگه شد سوی ساوه شاه
|بجایی که بد گنج و پیل و سپاه
|ورا دید بستود و بردش نماز
|شنیده همی‌گفت با او به راز
|بیفزود پیغامش از هر دری
|بدان تا شود لشکر اندر هری
|چوآمد به دشت هری نامدار
|سراپرده زد بر لب جویبار
|طلایه بیامد ز لشکر به راه
|بدیدند بهرام را با سپاه
|طلایه بدید آن دلاور سپاه
|بیامد دوان تا بر ساوه شاه
|بگفت آنک با نامور مهتری
|یکی لشکر آمد به دشت هری
|سخنها چو بشنید زو ساوه شاه
|پر اندیشه شد مرد جوینده راه
|ز خیمه فرستاده را باز خواند
|به تندی فراوان سخنها براند
|بدو گفت کای ریمن پر فریب
|مگر کز فرازی ندیدی نشیب
|برفتی ز درگاه آن خوارشاه
|بدان تا مرا دام سازی به راه
|به جنگ آوری پارسی لشکری
|زنی خیمه در مرغزار هری
|چنین گفت خراد برزین به شاه
|که پیش سپاه تو اندک سپاه
|گر آید بزشتی گمانی مبر
|که این مرزبانی بود بر گذر
|وگر زینهاری یکی نامجوی
|ز کشور سوی شاه بنهاد روی
|ور ای دون که‌ه بازارگانی سپاه
|بیاورد تا باشد ایمن به راه
|که باشد که آرد بروی تو روی
|ورگ کوه و دریا شود کینه جوی
|ز گفتار او شاد شد ساوه شاه
|بدو گفت ماناکه اینست راه
|چو خراد برزین سوی خانه رفت
|برآمد شب تیره از کوه تفت
|بسیجید و بر ساخت راه گریز
|بدان تا نیاید بدو رستخیز
|بدان گه که شب تیره‌تر گشت شاه
|به فغفور فرمود تا بی‌سپاه
|ز پیش پدر تا در پهلوان
|بیامد خردمند مرد جوان
|چو آمد به نزدیک ایران سپاه
|سواری برافگند فرزند شاه
|که پرسد که این جنگجویان کیند
|ازین تاختن ساخته بر چیند
|ز ترکان سواری بیامد چوگرد
|خروشید کای نامداران مرد
|سپهبد کدامست و سالارکیست
|به رزم اندرون نامبردار کیست
|که فغفور چشم ودل ساوه شاه
|ورا دید خواهد همی بی‌سپاه
|ز لشکر بیامد یکی رزمجوی
|به بهرام گفت آنچ بشنید زوی
|سپهدار آمد ز پرده سرای
|درفشی درفشان به سر بر بپای
|چو فغفور چینی بدیدش بتاخت
|سمند جهان را بخوی در نشاخت
|بپرسید و گفت از کجا رانده‌ای
|کنون ایستاده چرا مانده‌ای
|شنیدم که از پارس بگریختی
|که آزرده گشتی وخون ریختی
|چنین گفت بهرام کین خود مباد
|که با شاه ایران کنم کینه یاد
|من ایدون به رزم آمدم با سپاه
|ز بغداد رفتم به فرمان شاه
|چو از لشکر ساوه‌شاه آگهی
|بیامد بدان بارگاه مهی
|مرا گفت رو راه ایشان بگیر
|بگرز و سنان و بشمشیر و تیر
|چو بشنید فغفور برگشت زود
|به پیش پدر شد بگفت آنچه بود
|شنید آن سخن شاه شد بدگمان
|فرستاده را جست هم در زمان
|یکی گفت خراد برزین گریخت
|همی ز آمدن خون ز مژگان بریخت
|چنین گفت پس با پسر ساوه شاه
|که این بدگمان مرد چون یافت راه
|شب تیره و لشکری بی‌شمار
|طلایه چراشد چنین سست وخوار
|وزان پس فرستاد مرد کهن
|به نزدیک بهرام چیره سخن
|بدو گفت رو پارسی را بگوی
|که ایدر بخیره مریز آب روی
|همانا که این مایه دانی درست
|کزین پادشاه تو مرگ توجست
|به جنگت فرستاد نزد کسی
|که همتا ندارد به گیتی بسی
|تو را گفت رو راه بر من بگیر
|شنیدی تو گفتار نادلپذیر
|اگر کوه نزد من آید به راه
|بپای اندر آرم بپیل و سپاه
|چو بشنید بهرام گفتار اوی
|بخندید زان تیز بازار اوی
|چنین داد پاسخ که شاه جهان
|اگر مرگ من جوید اندر نهان
|چوخشنود باشد ز من شایدم
|اگر خاک بالا بپیمایدم
|فرستاده آمد بر ساوه شاه
|بگفت آنچ بشنید زان رزمخواه
|بدو گفت رو پارسی را بگوی
|که چندین چرا بایدت گفت وگوی
|چرا آمدستی بدین بارگاه
|ز ما آرزو هرچ باید بخواه
|فرستاده آمد ببهرام گفت
|که رازی که داری بر آر از نهفت
|که این شهریاریست نیک اختری
|بجوید همی چون تو فرمانبری
|بدو گفت بهرام کو را بگوی
|که گر رزمجویی بهانه مجوی
|گر ای دون که‌ه با شهریار جهان
|همی آشتی جویی اندر نهان
|تو را اندرین مرز مهمان کنم
|به چیزی که گویی تو فرمان کنم
|ببخشم سپاه تو را سیم و زر
|کرا درخور آید کلاه و کمر
|سواری فرستیم نزدیک شاه
|بدان تابه راه آیدت نیم راه
|بسان همالان علف سازدت
|اگر دوستی شاه بنوازدت
|ور ای دون که ایدر به جنگ آمدی
|بدریا به جنگ نهنگ آمدی
|چنان بازگردی ز دشت هری
|که برتو بگریند هر مهتری
|ببرگشتنت پیش در چاه باد
|پست باد و بارانت همراه باد
|نیاوردت ایدر مگربخت بد
|همی‌خواست تا بر سرت بد رسد
|فرستاده برگشت و آمد چو باد
|پیام جهان جوی یک یک بداد
|چو بشنید پیغام او ساوه شاه
|برآشفت زان نامور رزمخواه
|ازان سرد گفتن دلش تنگ شد
|رخانش ز اندیشه بی‌رنگ شد
|فرستاده را گفت روباز گرد
|پیامی ببر نزد آن دیومرد
|بگویش که در جنگ تو نیست نام
|نه از کشتنت نیز یابیم کام
|چوشاه تو بر در مرا کهترند
|تو را کمترین چاکران مهترند
|گر ای دون که‌ه زنهار خواهی ز من
|سرت برگذارم ازین انجمن
|فراوان بیابی زمن خواسته
|شود لشکرت یکسر آراسته
|به گفتار بی سود و دیوانگی
|نجوید جهانجوی مرد انگی
|فرستادهٔ مرد گردنفراز
|بیامد به نزدیک بهرام باز
|بگفت آن گزاینده پیغام اوی
|همانا که بد زان سخن کام اوی
|چو بشنید با مرد گوینده گفت
|که پاسخ ز مهتر نباید نهفت
|بگویش که گرمن چنین کهترم
|نه ننگ آید از کهتری بر سرم
|شهنشاه و آن لشکر از ننگ تو
|بتندی نجوید همی جنگ تو
|من از خردگی را نده‌ام با سپاه
|که ویران کنم لشکر ساوه شاه
|ببرم سرت را برم نزد شاه
|نیرزد که برنیزه سازم به راه
|چومن زینهاری بود ننگ تو
|بدین خردگی کردم آهنگ تو
|نبینی مرا جز به روز نبرد
|درفشی پس پشت من لاژورد
|که دیدار آن اژدها مرگ‌تست
|نیام سنانم سرو ترگ تست
|چو بشنید گفتارهای درشت
|فرستاده ساوه بنمود پشت
|بیامد بگفت آنچ دید و شنید
|سرشاه ترکان ز کین بردمید
|بفرمود تا کوس بیرون برند
|سرافراز پیلان به هامون برند
|سیه شد همه کشور از گرد سم
|برآمد خروشیدن گاودم
|چو بشنید بهرام کآمد سپاه
|در و دشت شد سرخ و زرد و سیاه
|سپه رابفرمود تا برنشست
|بیامد زره دار و گرزی بدست
|پس پشت بد شارستان هری
|به پیش اندرون تیغ زن لشکری
|بیار است با میمنه میسره
|سپاهی همه کینه کش یکسره
|تو گفتی جهان یکسر از آهنست
|ستاره ز نوک سنان روشنست
|نگه کرد زان رزمگاه ساوه شاه
|به آرایش و ساز آن رزمگان
|هری از پس پشت بهرام بود
|همه جای خود تنگ و ناکام بود
|چنین گفت پس باسواران خویش
|جهاندیده و غمگساران خویش
|که آمد فریبنده‌ای نزد من
|ازان پارسی مهتر انجمن
|همی‌بود تا آن سپه شارستان
|گرفتند و شد جای من خارستان
|بدان جای تنگی صفی برکشید
|هوا نیلگون شد زمین ناپدید
|سپه بود بر میمنه چل هزار
|که تنگ آمدش جای خنجرگزار
|همان چل هزار از دلیران مرد
|پس پشت لشکرش بر پای کرد
|ز لشکر بسی نیز بیکار بود
|بدان تنگی اندر گرفتار بود
|چو دیوار پیلان به پیش سپاه
|فراز آوریدند و بستند راه
|پس اندر غمی شد دل ساوه شاه
|که تنگ آمدش جایگاه سپاه
|توگفتی بگرید همی بخت اوی
|که بیکار خواهد بدن تخت اوی
|دگر باره گردی زبان آوری
|فریبنده مردی ز دشت هری
|فرستاد نزدیک بهرام وگفت
|که بخت سپهری تو رانیست جفت
|همی‌بشنوی چندپند و سخن
|خرد یار کن چشم دل بازکن
|دو تن یافتستی که اندر جهان
|چوایشان نبود از نژاد مهان
|چو خورشید برآسمان روشنند
|زمردی همه ساله در جوشنند
|یکی من که شاهم جهان را بداد
|دگر نیز فرزند فرخ نژاد
|سپاهم فزونتر ز برگ درخت
|اگربشمرد مردم نیکبخت
|گراز پیل ولشکر بگیرم شمار
|بخندی ز باران ابر بهار
|سلیحست و خرگاه و پرده سرای
|فزون زانک اندیشه آرد بجای
|ز اسبان و مردان بیابان وکوه
|اگر بشمرد نیز گردد ستوه
|همه شهر یاران مرا کهترند
|اگر کهتری را خود اندر خورند
|اگر گرددی آب دریا روان
|وگر کوه را پای باشد دوان
|نبردارد از جای گنج مرا
|سلیح مرا ساز رنج مرا
|جز از پارسی مهترت در جهان
|مرا شاه خوانند فرخ مهان
|تو راهم زمانه بدست منست
|به پیش روان من این روشنست
|اگر من ز جای اندر آرم سپاه
|ببندند بر مور و بر پشه راه
|همان پیل بر گستوانور هزار
|که بگریزد از بوی ایشان سوار
|به ایران زمین هرک پیش آیدم
|ازان آمدن رنج نفزایدم
|از ایدر مرا تا در طیسفون
|سپاهست مانا که باشد فزون
|تو را ای بد اختر که بفریفتست
|فریبندهٔ تو مگر شیفتست
|تو را بر تن خویشتن مهرنیست
|و گرهست مهرتو را چهر نیست
|که نشناسدی چشم اونیک وبد
|گزاف از خرد یافته کی سزد
|بپرهیز زین جنگ و پیش من آی
|نمانم که مانی زمانی بپای
|تو را کدخدایی و دختر دهم
|همان ارجمندی و اختر دهم
|بیابی به نزدیک من مهتری
|شوی بی‌نیازی از بد کهتری
|چوکشته شود شاه ایران به جنگ
|تو را آید آن تاج و تختش بچنگ
|وزان جایگه من شوم سوی روم
|تو رامانم این لشکر و گنج و بوم
|ازان گفتم این کم پسند آمدی
|بدین کارها فرمند آمدی
|سپه تاختن دانی وکیمیا
|سپهبد بدستت پدر گر نیا
|زما این نه گفتار آرایشست
|مرا بر تو بر جای بخشایشست
|بدین روز با خوارمایه سپاه
|برابر یکی ساختی رزمگاه
|نیابی جز این نیز پیغام من
|اگر سربپیچانی از کام من
|فرستاده گفت و سپهبد شنید
|بپاسخ سخن تیره آمد پدید
|چنین داد پاسخ که ای بدنشان
|میان بزرگان و گردنکشان
|جهاندار بی‌سود و بسیارگوی
|نماندش نزد کسی آبروی
|به پیشین سخن و آنچ گفتی ز پس
|به گفتار دیدم تو را دسترس
|کسی را که آید زمانه به سر
|ز مردم به گفتار جوید هنر
|شنیدم سخنهای ناسودمند
|دلی گشته ترسان زبیم گزند
|یکی آنک گفتی کشم شاه را
|سپارم بتو لشکر و گاه را
|یکی داستان زد برین مرد مه
|که درویش راچون برانی زده
|نگوید که جز مهتر ده بدم
|همه بنده بودند و من مه بدم
|بدین کار ما بر نیاید دو روز
|که بفروزد از چرخ گیتی فروز
|که بر نیزه‌ها برسرت خون فشان
|فرستم بر شاه گردنکشان
|دگر آنک گفتی تو از دخترت
|هم از گنج وز لشکر و کشورت
|مرا از تو آنگاه بودی سپاس
|تو را خواندمی شاه و نیکی شناس
|که دختر به من دادیی آن زمان
|که از تخت ایران نبردی گمان
|فرستادیی گنج آراسته
|به نزدیک من دختر و خواسته
|چو من دوست بودی به ایران تو را
|نه رزم آمدی با دلیران تو را
|کنون نیزهٔ من بگوشت رسید
|سرت را بخنجر بخواهم برید
|چو رفتی سر و تاج و گنجت مراست
|همان دختر و برده رنجت مراست
|دگر آنک گفتی فزون از شمار
|مرا تاج و تختست وپیل وسوار
|برین داستان زد یکی نامدار
|که پیچان شد اندر صف کارزار
|که چندان کند سگ بتیزی شتاب
|که از کام او دورتر باشد آب
|ببردند دیوان دلت را ز راه
|که نزدیک شاه آمدی رزمخواه
|بپیچی ز باد افره ایزدی
|هم از کرده و کارهای بدی
|دگر آنک گفتی مراکهترند
|بزرگان که با طوق و با افسرند
|همه شارستانهای گیتی مراست
|زمانه برین بر که گفتم گواست
|سوی شارستانها گشادست راه
|چه کهتر بدان مرز پوید چه شاه
|اگر توبکوبی در شارستان
|بشاهی نیابی مگر خارستان
|دگر آنک بخشیدنی خواستی
|زمردی مرا دوری آراستی
|چوبینی سنانم ببخشاییم
|همان زیردستی نفرماییم
|سپاه تو را کام و راه تو را
|همان زنده پیلان و گاه تو را
|چوصف برکشیدم ندارم بچیز
|نه اندیشم از لشکرت یک پشیز
|اگر شهریاری تو چندین دروغ
|بگویی نگیری بگیتی فروغ
|زمان داده‌ام شاه را تاسه روز
|که پیدا شود فرگیتی فروز
|بریده سرت را بدان بارگاه
|ببینند برنیزه درپیش شاه
|فرستاده آمد دو رخ چون زریر
|شده بارور بخت برناش پیر
|همی‌داد پیغام با ساوه شاه
|چو بشنید شد روی مهتر سیاه
|بدو گفت فغفور کین لابه چیست
|بران مایه لشکر بباید گریست
|بیامد به دهلیز پرده سرای
|بفرمود تا سنج و هندی درای
|بیارند با زنده پیلان و کوس
|کنند آسمان را برنگ آبنوس
|چو این نامور جنگ را کرد ساز
|پراندیشه شد شاه گردن فراز
|بفرزند گفت ای گزین سپاه
|مکن جنگ تا بامداد پگاه
|شدند از دو رویه سپه باز جای
|طلایه بیامد ز پرده سرای
|بر افراختند آتش از هر دو روی
|جهان شد ز لشکر پر از گفت وگوی
|چو بهرام در خیمه تنها بماند
|فرستاد و ایرانیان را بخواند
|همی رای زد جنگ را با سپاه
|برینگونه تا گشت گیتی سیاه
|بخفتند ترکان و پر مایگان
|جهان شد جهانجویی را رایگان
|چو بهرام جنگی بخیمه بخفت
|همه شب دلش بود با جنگ جفت
|چنان دید درخواب بهرام شیر
|که ترکان شدندی به جنگ‌ش دلیر
|سپاهش سراسر شکسته شدی
|برو راه بی‌راه و بسته شدی
|همی‌خواسته از یلان زینهار
|پیاده بماندی نبودیش یار
|غمی شد چو از خواب بیدار شد
|سر پر هنر پر ز تیمار شد
|شب تیره با درد و غم بود جفت
|بپوشید آن خواب و با کس نگفت
|همانگاه خراد برزین ز راه
|بیامد که بگریخت از ساوه شاه
|همی‌گفت ازان چاره اندر گریز
|ازان لشکر گشن وآن رستخیز
|که کس درجهان زان فزونتر سپاه
|نبیند که هستند با ساوه شاه
|ببهرام گفت ازچه سخت ایمنی
|نگه کن بدین دام آهرمنی
|مده جان ایرانیان را بباد
|نگه کن بدین نامداران بداد
|زمردی ببخشای برجان خویش
|که هرگز نیامد چنین کارپیش
|بدو گفت بهرام کز شهر تو
|زگیتی نیامد جزین بهر تو
|که ماهی فروشند یکسر همه
|بتموز تا روزگار دمه
|تو راپیشه دامست بر آبگیر
|نه مردی بگوپال و شمشیر و تیر
|چو خور برزند سر ز کوه سیاه
|نمایم تو را جنگ با ساوه شاه
|چو بر زد سراز چشمه شیر شید
|جهان گشت چون روی رومی سپید
|بزد نای رویین و برشد خروش
|زمین آمد از نعل اسبان بجوش
|سپه را بیاراست و خود برنشست
|یکی گرز پرخاش دیده بدست
|شمردند بر میمنه سه هزار
|زره دار و کارآزموده سوار
|فرستاده بر میسره همچنین
|سواران جنگی و مردان کین
|بیک دست بر بود آذر گشسب
|پرستنده فرخ ایزد گشسب
|بدست چپش بود پیدا گشسب
|که بگذاشتی آب دریا براسب
|پس پشت ایشان یلان سینه بود
|که با جوشن و گرز دیرینه بود
|به پیش اندرون بود همدان گشسب
|که درنی زدی آتش از سم اسب
|ابا هر یکی سه هزار از یلان
|سواران جنگی و جنگ آوران
|خروشی برآمد ز پیش سپاه
|که ای گرزداران زرین کلاه
|ز لشکر کسی کو گریزد ز جنگ
|اگر شیر پیش آیدش گر پلنگ
|به یزدان که از تن ببرم سرش
|به آتش بسوزم تن و پیکرش
|ز دو سوی لشکرش دو راه بود
|که بگریختن راه کوتاه بود
|برآورد ده رش بگل هر دو راه
|همی‌بود خود در میان سپاه
|دبیر بزرگ جهاندار شاه
|بیامد بر پهلوان سپاه
|بدو گفت کاین را خود اندازه نیست
|گزاف زبان تو را تازه نیست
|زلشکر نگه کن برین رزمگاه
|چو موی سپیدیم و گاو سیاه
|بدین جنگ تنگی به ایران شود
|برو بوم ما پاک ویران شود
|نه خاکست پیدا نه دریا نه کوه
|ز بس تیغ داران توران گروه
|یکی بر خروشید بهرام سخت
|ورا گفت کای بد دل شوربخت
|تو را از دواتست و قرطاس بر
|ز لشکر که گفتت که مردم شمر
|بیامد بخراد بر زین بگفت
|که بهرام را نیست جز دیو جفت
|دبیران بجستند راه گریز
|بدان تا نبیند کسی رستخیز
|ز بیم شهنشاه و بهرام شیر
|تلی برگزیدند هر دو دبیر
|یکی تند بالا بد از رزم دور
|بیکسو ز راه سواران تور
|برفتند هر دو بران برز راه
|که شاییست کردن بلشکر نگاه
|نهادند برترگ بهرام چشم
|که تاچون کند جنگ هنگام خشم
|چو بهرام جنگی سپه راست کرد
|خروشان بیامد ز جای نبرد
|بغلتید درپیش یزدان بخاک
|همی‌گفت کای داور داد و پاک
|گرین جنگ بیداد بینی همی
|زمن ساوه را برگزینی همی
|دلم را برزم اندر آرام ده
|به ایرانیان بر ورا کام ده
|اگر من ز بهر تو کوشم همی
|به رزم اندرون سر فروشم همی
|مرا و سپاه مرا شاد کن
|وزین جنگ ما گیتی آباد کن
|خروشان ازان جایگه برنشست
|یکی گرزهٔ گاو پیکر بدست
|چنین گفت پس با سپه ساوه شاه
|که از جادوی اندر آرید راه
|بدان تا دل و چشم ایرانیان
|بپیچد نیاید شما را زیان
|همه جاودان جادوی ساختند
|همی در هوا آتش انداختند
|برآمد یکی باد و ابری سیاه
|همی تیر بارید ازو بر سپاه
|خروشید بهرام کای مهتران
|بزرگان ایران و کنداوران
|بدین جادویها مدارید چشم
|به جنگ اندر آیید یکسر بخشم
|که آن سر به سر تنبل وجادویست
|ز چاره برایشان بباید گریست
|خروشی برآمد ز ایرانیان
|ببستند خون ریختن را میان
|نگه کرد زان رزمگه ساوه شاه
|که آن جادویی را ندادند راه
|بیاورد لشکر سوی میسره
|چو گرگ اندر آمد به‌پیش بره
|چویک روی لشکر به‌هم برشکست
|سوی قلب بهرام یازید دست
|نگه کرد بهرام زان قلب‌گاه
|گریزان سپه دید پیش سپاه
|بیامد به‌نیزه سه تن را ز زین
|نگون‌سار کرد و بزد بر زمین
|همی‌گفت زین سان بود کارزار
|همین بود رسم و همین بود کار
|ندارید شرم از خدای جهان
|نه از نامداران فرخ مهان
|و زان پس بیامد سوی میمنه
|چو شیر ژیان کو شود گرسنه
|چنان لشکری رابه‌هم بردرید
|درفش سپه‌دار شد ناپدید
|و زان جایگه شد سوی قلب‌گاه
|بران سو که سالار بد با سپاه
|بدو گفت برگشت باد این سخن
|گر ای دون که این رزم گردد کهن
|پراکنده گردد به جنگ این سپاه
|نگه کن کنون تا کدامست راه
|برفتند وجستند راهی نبود
|کزان راه شایست بالا نمود
|چنین گفت با لشکر آرای خویش
|که دیوار ما آهنینست پیش
|هر آنکس که او رخنه داند زدن
|ز دیوار بیرون تواند شدن
|شود ایمن و جان به ایران برد
|به نزدیک شاه دلیران برد
|همه دل به خون ریختن برنهید
|سپر بر سر آرید و خنجر دهید
|ز یزدان نباشد کسی ناامید
|و گر تیره بینند روز سپید
|چنین گفت با مهتران ساوه شاه
|که پیلان بیارید پیش سپاه
|به انبوه لشکر به جنگ آورید
|بدیشان جهان تا رو تنگ آورید
|چو از دور بهرام پیلان بدید
|غمی گشت و تیغ از میان برکشید
|از آن پس چنین گفت با مهتران
|که ای نام‌داران و جنگ آوران
|کمانهای چاچی بزه برنهید
|همه یکسره ترگ برسرنهید
|به‌جان و سر شهریار جهان
|گزین بزرگان و تاج مهان
|که هرکس که بااو کمانست و تیر
|کمان را بزه برنهد ناگزیر
|خدنگی که پیکانش یازد به‌خون
|سه چوبه به‌خرطوم پیل اندرون
|نشانید و پس گرزها برکشید
|به جنگ اندر آیید و دشمن کشید
|سپهبد کمان را بزه برنهاد
|یکی خود پولاد بر سر نهاد
|به‌پیل اندرون تیر باران گرفت
|کمان را چو ابر بهاران گرفت
|پس پشت او اندر آمد سپاه
|ستاره شد از پر و پیکان سیاه
|بخستند خرطوم پیلان به‌تیر
|ز خون شد در و دشت چون آب‌گیر
|از آن خستگی پشت برگاشتند
|بدو دشت پیکار بگذاشتند
|چو پیل آن‌چنان زخم پیکان بدید
|همه لشکر خویش را بسپرید
|سپه بر هم افتاد و چندی بمرد
|همان بخت بد کام‌کاری ببرد
|سپاه اندر آمد پس پشت پیل
|زمین شد بکردار دریای نیل
|تلی بود خرم بدان جایگاه
|پس پشت آن رنج دیده سپاه
|یکی تخت زرین نهاده بروی
|نشسته برو ساوهٔ رزم‌جوی
|سپه دید چون کوه آهن روان
|همه سر پر از گرد و تیره روان
|پس پشت آن زنده پیلان مست
|همی‌کوفتند آن سپه را بدست
|پر از آب شد دیدهٔ ساوه شاه
|بدان تا چرا شد هزیمت سپاه
|نشست از بر تازی اسب سمند
|همی‌تاخت ترسان ز بیم گزند
|بر ساوه بهرام چون پیل مست
|کمندی به بازو کمانی بدست
|به لشکر چنین گفت کای سرکشان
|زبخت بد آمد بر ایشان نشان
|نه هنگام رازست و روز سخن
|بتازید با تیغ‌های کهن
|بر ایشان یکی تیر باران کنید
|بکوشید وکار سواران کنید
|بران تل بر آمد کجا ساوه شاه
|همی‌بود بر تخت زر با کلاه
|و را دید برتازیی چون هزبر
|همی‌تاخت در دشت برسان ابر
|خدنگی گزین کرد پیکان چو آب
|نهاده برو چار پر عقاب
|بمالید چاچی کمان را بدست
|به چرم گوزن اندر آورد شست
|چو چپ راست کرد و خم آورد راست
|خروش از خم چرخ چاچی بخاست
|چو آورد یال یلی رابه‌گوش
|ز شاخ گوزنان برآمد خروش
|چو بگذشت پیکان از انگشت اوی
|گذر کرد از مهرهٔ پشت اوی
|سر ساوه آمد بخاک اندرون
|بزیر اندرش خاک شد جوی خون
|شد آن نامور شاه و چندان سپاه
|همان تخت زرین و زرین کلاه
|چنینست کردار گردان سپهر
|نه نامهربانیش پیدا نه مهر
|نگر تا ننازی به‌تخت بلند
|چو ایمن شوی دورباش از گزند
|چو بهرام جنگی رسید اندروی
|کشیدش بر آن خاک تفته بروی
|برید آن سر شاه‌وارش ز تن
|نیامد کسی پیشش از انجمن
|چوترکان رسیدند نزدیک شاه
|فگنده تنی بود بی‌سر به راه
|همه برگرفتند یکسر خروش
|زمین پر خروش و هوا پر ز جوش
|پسر گفت کاین ایزدی کار بود
|که بهرام را بخت بیدار بود
|ز تنگی کجا راه بد بر سپاه
|فراوان بمردند زان تنگ راه
|بسی پیل بسپرد مردم به‌پای
|نشد زان سپه ده یکی باز جای
|چه زیر پی پیل گشته تباه
|چه سرها بریده به‌آوردگاه
|چو بگذشت زان روز بد به زمان
|ندیدند زنده یکی بد گمان
|مگرآنک بودند گشته اسیر
|روان‌ها به غم خسته و تن به تیر
|همه راه برگستوان بود و ترگ
|سران را ز ترگ آمده روز مرگ
|همان تیغ هندی و تیر و کمان
|به هرسوی افگنده بد بدگمان
|ز کشته چو دریای خون شد زمین
|به هرگوشه‌ای مانده اسبی به زین
|همی‌گشت بهرام گرد سپاه
|که تا کشته ز ایران که یابد به راه
|از آن پس بخراد برزین بگفت
|که یک روز با رنج ما باش جفت
|نگه کن کز ایرانیان کشته کیست
|کزان درد ما را بباید گریست
|به هرجای خراد برزین بگشت
|به هر پرده و خیمه‌ای برگذشت
|کم آمد زلشکر یکی نامور
|که بهرام بدنام آن پرهنر
|ز تخم سیاوش گوی مهتری
|سپهبد سواری دلاور سری
|همی‌رفت جوینده چون بیهشان
|مگر زو بیابد بجایی نشان
|تن خسته و کشته چندی کشید
|ز بهرام جایی نشانی ندید
|سپهدار زان کار شد دردمند
|همی‌گفت زار ای گو مستمند
|زمانی برآمد پدید آمد اوی
|در بسته را چون کلید آمد اوی
|ابا سرخ ترکی بد او گربه چشم
|تو گفتی دل آزرده دارد بخشم
|چو بهرام بهرام را دید گفت
|که هرگز مبادی تو با خاک جفت
|از آن پس بپرسیدش از ترک زشت
|که ای دوزخی روی دور از بهشت
|چه مردی و نام نژاد تو چیست
|که زاینده را برتو باید گریست
|چنین داد پاسخ که من جادوام
|ز مردی و از مردمی یک‌سوام
|هران کس که سالار باشد به جنگ
|به کارآیمش چون بود کارتنگ
|به شب چیزهایی نمایم بخواب
|که آهستگان را کنم پرشتاب
|تو را من نمودم شب آن خواب بد
|بدان گونه تا بر سرت بد رسد
|مرا چاره زان بیش بایست جست
|چو نیرنگ‌ها را نکردم درست
|به‌ما اختر بد چنین بازگشت
|همان رنج با باد انباز گشت
|اگر یابم از تو به جان زینهار
|یکی پر هنر یافتی دست‌وار
|چو بشنید بهرام و اندیشه کرد
|دلش گشت پر درد و رخساره زرد
|زمانی همی‌گفت کین روز جنگ
|به کار آیدم چو شود کار تنگ
|زمانی همی‌گفت برساوه شاه
|چه سود آمد ازجادویی برسپاه
|همه نیکویها ز یزدان بود
|کسی را کجا بخت خندان بود
|بفرمود از تن بریدن سرش
|جدا کرد جان از تن بی‌برش
|چو او رابکشتند بر پای خاست
|چنین گفت کای داور داد وراست
|بزرگی و پیروزی و فرهی
|بلندی و نیروی شاهنشهی
|نژندی و هم شادمانی ز تست
|انوشه دلیری که راه توجست
|و زان پس بیامد دبیر بزرگ
|چنین گفت کای پهلوان سترگ
|فریدون یل چون تویک پهلوان
|ندید و نه کسری نوشین روان
|همت شیرمردی هم او رند و بند
|که هرگز به جان‌ت مبادا گزند
|همه شهر ایران به تو زنده‌اند
|همه پهلوانان تو را بنده‌اند
|بتو گشت بخت بزرگی بلند
|به‌تو زیردستان شوند ارجمند
|سپهبد تویی هم سپهبدنژاد
|خنک مام کو چون تو فرزند زاد
|که فرخ نژادی و فرخ سری
|ستون همه شهر و بوم و بری
|پراگنده گشتند ز آوردگاه
|بزرگان و هم پهلوان سپاه
|شب تیره چون زلف را تاب داد
|همان تاب او چشم را خواب داد
|پدید آمد آن پردهٔ آبنوس
|بر آسود گیتی ز آواز کوس
|همی‌گشت گردون شتاب آمدش
|شب تیره را دیریاب آمدش
|بر آمد یکی زرد کشتی ز آب
|بپالود رنج و بپالود خواب
|سپهبد بیامد فرستاد کس
|به‌نزدیک یاران فریادرس
|که تا هرک شد کشته از مهتران
|بزرگان ترکان و جنگ آوران
|سران‌شان ببرید یکسر ز تن
|کسی راکه بد مهتر انجمن
|درفشی درفشان پس هر سری
|که بودند از آن جنگیان افسری
|اسیران و سرها همه گرد کرد
|ببردند ز آوردگاه نبرد
|دبیر نویسنده را پیش خواند
|ز هر در فراوان سخن‌ها براند
|از آن لشکر نامور بی‌شمار
|از آن جنبش و گردش روزگار
|از آن چاره و جنگ واز هر دری
|کجا رفته بد با چنان لشکری
|و زان کوشش و جنگ ایرانیان
|که نگشاد روزی سواری میان
|چو آن نامه بنوشت نزدیک شاه
|گزین کرد گوینده‌ای زان سپاه
|نخستین سر ساوه برنیزه کرد
|درفشی کجا داشتی در نبرد
|سران بزرگان توران زمین
|چنان هم درفش سواران چین
|بفرمود تا برستور نوند
|به‌زودی برشاه ایران برند
|اسیران و آن خواسته هرچ بود
|همی‌داشت اندر هری نابسود
|بدان تا چه فرمان دهد شهریار
|فرستاد با سر فراوان سوار
|همان تا بود نیز دستور شاه
|سوی جنگ پرموده بردن سپاه
|ستور نوند اندر آمد ز جای
|به‌پیش سواران یکی رهنمای
|وزان روی ترکان همه برهنه
|برفتند بی‌ساز واسب و بنه
|رسیدند یکسر به‌توران زمین
|سواران ترک و دلیران چین
|چ وآمد بپرموده زان آگهی
|بینداخت از سر کلاه مهی
|خروشی بر آمد ز ترکان به‌زار
|برآن مهتران تلخ شد روزگار
|همه سر پر از گرد و دیده پر آب
|کسی رانبد خورد و آرام و خواب
|ازآن پس گوان‌را بر خویش خواند
|به‌مژگان همی خون دل برفشاند
|بپرسید کز لشکر بی‌شمار
|که در رزم جستن نکردند کار
|چنین داد پاسخ و را رهنمون
|که ما داشتیم آن سپه را زبون
|چو بهرام جنگی بهنگام کار
|نبیند کس اندر جهان یک سوار
|ز رستم فزونست هنگام جنگ
|دلیران نگیرند پیشش درنگ
|نبد لشکرش را ز ما صد یکی
|نخست از دلیران ما کودکی
|جهان‌دار یزدان و را برکشید
|ازین بیش گویم نباید شنید
|چو پرموده بشنید گفتار اوی
|پر اندیشه گشتش دل از کار اوی
|بجوشید و رخسارگان کرد زرد
|به‌درد دل آهنگ آورد کرد
|سپه بودش از جنگیان صدهزار
|همه نامدار از در کارزار
|ز خرگاه لشکر به‌هامون کشید
|به نزدیکی رود جیحون کشید
|وزان پس کجا نامه پهلوان
|بیامد بر شاه روشن روان
|نشسته جهان‌دار با موبدان
|همی‌گفت کای نامور بخردان
|دو هفته بدین بارگاه مهی
|نیامد ز بهرام هیچ آگهی
|چه گویید ازین پس چه شاید بدن
|بباید بدین داستان‌ها زدن
|همانگه که گفت این سخن شهریار
|بیامد ز درگاه سالار بار
|شهنشاه را زان سخن مژده داد
|که جاوید بادا جهان‌دار شاد
|که بهرام بر ساوه پیروز گشت
|به رزم اندرون گیتی افروز گشت
|سبک مرد بهرام را پیش خواند
|وزان نامدارانش برتر نشاند
|فرستاده گفت ای سر افراز شاه
|به کام تو شد کام آن رزم‌گاه
|انوشه بدی شاد و رامش‌پذیر
|که بخت بد اندیش توگشت پیر
|سر ساوه شاهست و کهتر پسر
|که فغفور خواندیش وی‌را پدر
|زده بر سرنیزه‌ها بر درست
|همه شهر نظاره آن سرست
|شهنشاه بشنید بر پای خاست
|بزودی خم آورد بالای راست
|همی‌بود بر پیش یزدان به‌پای
|همی‌گفت کای داور رهنمای
|بد اندیش ما را تو کردی تباه
|تویی آفریننده هور و ماه
|چنان زار و نومید بودم ز بخت
|که دشمن نگون اندر آمد ز تخت
|سپهبد نکرد این نه جنگی سپاه
|که یزدان بد این جنگ را نیک خواه
|بیاورد زان پس صد و سی هزار
|ز گنجی که بود از پدر یادگار
|سه یک زان نخستین بدرویش داد
|پرستندگان را درم بیش داد
|سه یک دیگر از بهر آتشکده
|همان بهر نوروز و جشن سده
|فرستاد تا هیربد را دهند
|که در پیش آتشکده برنهند
|سیم بهره جایی که ویران بود
|رباطی که اندر بیابان بود
|کند یکسر آباد جوینده مرد
|نباشد به راه اندرون بیم و درد
|ببخشید پس چار ساله خراج
|به درویش و آن را که بد تخت عاج
|نبشتند پس نامه از شهریار
|به هرکشوری سوی هرنامدار
|که بهرام پیروز شد بر سپاه
|بریدند بی‌بر سر ساوه شاه
|پرستنده بد شاه در هفت روز
|به هشتم چو بفروخت گیتی فروز
|فرستادهٔ پهلوان رابخواند
|به مهر از بر نامداران نشاند
|مر آن نامه را خوب پاسخ نبشت
|درختی به باغ بزرگی بکشت
|یکی تخت سیمین فرستاد نیز
|دو نعلین زرین و هر گونه چیز
|ز هیتال تا پیش رود برک
|به بهرام بخشید و بنوشت چک
|بفرمود کان خواسته بر سپاه
|ببخش آنچ آوردی از رزم‌گاه
|مگرگنج ویژه تن ساوه شاه
|که آورد باید بدین بارگاه
|وزان پس تو خود جنگ پرموده ساز
|ممان تا شود خصم گردن فراز
|هم ایرانیان را فرستاد چیز
|نبشته به هر شهر منشور نیز
|فرستاده را خلعت آراستند
|پس اسب جهان پهلوان خواستند
|فرستاده چون پیش بهرام شد
|سپهدار از و شاد و پدرام شد
|غنیمت ببخشید پس بر سپاه
|جز از گنج ناپاک دل ساوه شاه
|فرستاد تا استواران خویش
|جهان‌دیده ونام‌داران خویش
|ببردند یک‌سر به درگاه شاه
|سپهبد سوی جنگ شد با سپاه
|ازو چون بپرموده شد آگهی
|که جوید همی تخت شاهنشهی
|دزی داشت پرموده افراز نام
|کزان دز بدی ایمن و شادکام
|نهاد آنچ بودش بدز در درم
|ز دینار وز گوهر و بیش و کم
|ز جیحون گذر کرد خود با سپاه
|بیامد گرازان سوی زرم‌گاه
|دو لشکر به تنگ اندر آمد به جنگ
|به‌ره بر نکردند جایی درنگ
|بدو منزل بلخ هر دو سپاه
|گزیدند شایسته دو رزم‌گاه
|میان دو لشکر دو فرسنگ بود
|که پهنای دشت از در جنگ بود
|دگر روز بهرام جنگی برفت
|به دیدار گردان پرموده تفت
|نگه کرد پرموده را بدید
|ز هامون یکی تند بالا گزید
|سپه را سراسر همه برنشاند
|چنان شد که در دشت جایی نماند
|سپه دید پرموده چندانک دشت
|ز دیدار ایشان همی خیره گشت
|و را دید در پیش آن لشکرش
|به گردون برآورده جنگی سرش
|غمی گشت و با لشکر خویش گفت
|که این پیش‌رو را هزبرست جفت
|شمار سپاهش پدیدار نیست
|هم این رزم را کس خریدار نیست
|سپهدار گردن‌کش و خشمناک
|همی خون شود زیر او تیره خاک
|چو شب تیره گردد شبیخون کنیم
|ز دل بیم و اندیشه بیرون کنیم
|چو پرموده آمد به پرده سرای
|همی‌زد ز هر گونه از جنگ رای
|همی‌گفت کین از هنرها یکیست
|اگر چه سپه‌شان کنون اندکیست
|سواران و گردان پر مایه‌اند
|ز گردن‌کشان برترین پایه‌اند
|سلیحست وبهرام‌شان پیش‌رو
|که گردد سنان پیش او خار و خو
|به پیروزی ساوه شاه اندرون
|گرفته دل و مست گشته به خون
|اگر یار باشد جهان آفرین
|به خون پدر خواهم از کوه کین
|بدان‌گه که بهرام شد جنگ‌جوی
|از ایران سوی ترک بنهاد روی
|ستاره شمر گفت بهرام را
|که در چارشنبه مزن گام را
|اگر زین به پیچی گزند آیدت
|همه کار ناسودمند آیدت
|یکی باغ بد در میان سپاه
|ازین روی و زان روی بد رزم‌گاه
|بشد چارشنبه هم از بامداد
|بدان باغ کامروز باشیم شاد
|ببردند پرمایه گستردنی
|می و رود و رامشگر و خوردنی
|بیامد بدان باغ و می درکشید
|چوپاسی ز تیره شب اندر کشید
|طلایه بیامد بپرموده گفت
|که بهرام را جام و باغست جفت
|سپهدار ازان جنگیان شش هزار
|زلشکر گزین کرد گرد و سوار
|فرستاد تا گرد بر گرد باغ
|بگیرند گردنکشان بی‌چراغ
|چو بهرام آگه شد از کارشان
|زرای جهانجوی و بازارشان
|یلان سینه را گفت کای سرافراز
|بدیوار باغ اندرون رخنه ساز
|پس آنگاه بهرام و ایزد گشسب
|نشستند با جنگجویان بر اسب
|ازان رخنه باغ بیرون شدند
|که دانست کان سرکشان چون شدند
|برآمد ز در نالهٔ کرنای
|سپهبد باسب اندر آورد پای
|سبک رخنهٔ دیگر اندر زدند
|سپه را یکایک بهم بر زدند
|هم تاخت بهرام خشتی بدست
|چناچون بود مردم نیم مست
|نجستند گردان کس از دست اوی
|به خون گشت یازان سر شست اوی
|برآمد چکاچاک و بانگ سران
|چو پولاد را پتک آهنگران
|ازان باغ تا جای پرموده شاه
|تن بی‌سران بد فگنده به راه
|چوآمد بلشکر گه خویش باز
|شبیخون سگالید گردن فراز
|چو نیمی زتیره شب اندر گذشت
|سپهدار جنگی برون شد به دشت
|سپهبد بران سوی لشکر کشید
|زترکان طلایه کس او را ندید
|چو آمد به نزدیک‌ی رزمگاه
|دم نای رویین برآمد ز راه
|چو آواز کوس آمد و کرنای
|بجستند ترکان جنگی ز جای
|زلشکر بران سان برآمد خروش
|که شیر ژیان را بدرید گوش
|به تاریکی اندر دهاده بخاست
|ز دست چپ لشکر و دست راست
|یکی مر دگر را ندانست باز
|شب تیره و نیزه‌های دراز
|بخنجر همی آتش افروختند
|زمین و هوا را همی‌سوختند
|ز ترکان جنگی فراوان نماند
|ز خون سنگها جز به مرجان نماند
|گریزان همی‌رفت مهتر چو گرد
|دهن خشک و لبها شده لاجورد
|چنین تا سپیده‌دمان بردمید
|شب تیره گون دامن اندر کشید
|سپهدار ایران بترکان رسید
|خروشی چوشیر ژیان برکشید
|بپرموده گفت ای گریزنده مرد
|تو گرد دلیران جنگی مگرد
|نه مردی هنوز ای پسر کودکی
|روا باشد ار شیرمادر مکی
|بدو گفت شاه ای گراینده شیر
|به خون ریختن چند باشی دلیر
|زخون سران سیر شد روز جنگ
|بخشکی پلنگ و بدریا نهنگ
|نخواهی شد از خون مردم تو سیر
|برآنم که هستی تو درنده شیر
|بریده سر ساوه شاه آنک مهر
|برو داشت تا بود گردان سپهر
|سپاهی بران گونه کردی تباه
|که بخشایش آورد خورشید و ماه
|ازان شاه جنگی منم یادگار
|مراهم چنان دان که کشتی بزار
|ز ما در همه مرگ را زاده‌ایم
|ار ای دون که ترکیم ار آزاده‌ایم
|گریزانم و تو پس اندر دمان
|نیابی مرا تا نیاید زمان
|اگر باز گردم سلیحی بچنگ
|مگر من شوم کشته گر تو به جنگ
|مکن تیز مغزی و آتش سری
|نه زین سان بود مهتر لشکری
|من ایدون شوم سوی خرگاه خویش
|یکی بازجویم سر راه خویش
|نویسم یک نامه زی شهریار
|مگر زو شوم ایمن از روزگار
|گر ای دون که اندر پذیرد مرا
|ازین ساختن پس گزیرد مرا
|من آن بارگه رایکی بنده‌ام
|دل از مهتری پاک برکنده‌ام
|ز سرکینه وجنگ را دورکن
|بخوبی منش بریکی سورکن
|چوبشنید بهرام زو بازگشت
|که برساز شاهی خوش آواز گشت
|چو از جنگ آن لشکر آسوده شد
|بلشکر گه شاه پرموده شد
|همی‌گشت بر گرد دشت نبرد
|سرسرکشان را زتن دورکرد
|چوبرهم نهاده بد انبوه گشت
|ببالا و پهنا یکی کوه گشت
|مرآن جای را نامداران یل
|همی هرکسی خواند بهرام تل
|سلیح سواران وچیزی که دید
|بجایی که بد سوی آن تل کشید
|یکی نامه بنوشت زی شهریار
|ز پر موده و لشکر بی‌شمار
|بگفت آنک ما را چه آمد بروی
|ز ترکان و آن شاه پرخاشجوی
|که از بیم تیغ او سوی چاره شد
|وزان جایگه شد خوار و آواره شد
|وزین روی خاقان در دز ببست
|بانبوه و اندیشه اندر نشست
|بگشتند گرد در دز بسی
|ندانست سامان جنگش کسی
|چنین گفت زان پس که سامان جنگ
|کنون نیست در کارکردن درنگ
|یلان سینه راگفت تا سه هزار
|ازان جنگیان برگزیند سوار
|چهار از یلان نیز آذرگشسب
|ازان جنگیان برنشاند بر اسب
|بفرمود تا هر که را یافتند
|بگردن زدن تیز بشتافتند
|مگر نامدار از دز آید برون
|چوبیند همه دشت را رود خون
|ببد بر در دز ازین سان سه روز
|چهارم چو بفروخت گیتی فروز
|پیامی فرستاد پرموده را
|مر آن مهتر کشور و دوده را
|که‌ای مهتر و شاه ترکان چین
|زگیتی چرا کردی این دز گزین
|کجا آن جهان جستن ساوه شاه
|کجا آن همه گنج و آن دستگاه
|کجا آن همه پیل و برگستوان
|کجا آن بزرگان روشن روان
|کجا آن همه تنبل و جادوی
|که اکنون از ایشان تو بر یکسوی
|همی شهر ترکان تو را بس نبود
|چو باب تو اندر جهان کس نبود
|نشستی برین باره بر چون زنان
|پرازخون دل ودست بر سر زنان
|درباره بگشای و زنهار خواه
|برشاه کشور مرا یارخواه
|ز دز گنج دینار بیرون فرست
|بگیتی نخورد آنک برپای بست
|اگرگنج داری ز کشور بیار
|که دینار خوارست برشهریار
|بدرگاه شاهت میانجی منم
|که بر شهرایران گوانجی منم
|تو را بر همه مهتران مه کنم
|ازاندیشه ورای تو به کنم
|ور ای دون که رازیست نزدیک تو
|که روشن کند جان تاریک تو
|گشاده کن آن راز و با من بگوی
|چوکارت چنین گشت دوری مجوی
|وگر جنگ را یار داری کسی
|همان گنج و دینار داری بسی
|بزن کوس و این کینها بازخواه
|بود خواسته تنگ ناید سپاه
|چوآمد فرستاده داد این پیام
|چوبشنید زو مرد جوینده کام
|چنین داد پاسخ که او را بگوی
|که راز جهان تا توانی مجوی
|تو گستاخ گشتی بگیتی مگر
|که رنج نخستینت آمد ببر
|به پیروزی اندر تو کشی مکن
|اگر تو نوی هست گیتی کهن
|نداند کسی راز گردان سپهر
|نه هرگز نماید بما نیز چهر
|زمهتر نه خوبست کردن فسوس
|مرا هم سپه بود و هم پیل وکوس
|دروغ آزمایست چرخ بلند
|تودل را بگستاخی اندر مبند
|پدرم آن دلیر جهاندیده مرد
|که دیدی ورا روزگار نبرد
|زمین سم اسب ورا بنده بود
|برایش فلک نیز پوینده بود
|بجست آنک اورا نبایست جست
|بپیچید ز اندریشه نادرست
|هنر زیرافسوس پنهان شود
|همان دشمن از دوست خندان شود
|دگر آنک گفتی شمار سپهر
|فزونست از تابش هور ومهر
|ستوران و پیلان چوتخم گیا
|شد اندر دم پرهٔ آسیا
|بران کو چنین بود برگشت روز
|نمانی توهم شاد و گیتی فروز
|همی ترس ازین برگراینده دهر
|مگر زهر سازد بدین پای زهر
|کسی را که خون ریختن پیشه گشت
|دل دشمنان پر ز اندیشه گشت
|بریزند خونش بران هم نشان
|که او ریخت خون سر سرکشان
|گر از شهر ترکان برآری دمار
|همی کین بخواهند فرجام کار
|نیایم همان پیش تو ناگهان
|بترسم که برمن سرآید زمان
|یکی بنده‌ای من یکی شهریار
|بربنده من کی شوم زار وخوار
|به جنگ‌ت نیایم همان بی‌سپاه
|که دیوانه خواند مرا نیکخواه
|اگر خواهم از شاه تو زینهار
|چوتنگی بروی آیدم نیست عار
|وزان پس در گنج و دز مر تو راست
|بدین نامور بوم کامت رواست
|فرستاده آمد بگفت این پیام
|زپیغام بهرام شد شادکام
|نبشتند پس نامه سودمند
|به نزدیک پیروز شاه بلند
|که خاقان چین زینهاری شدست
|ز جنگ درازم حصاری شدست
|یکی مهر و منشور باید همی
|بدین مژده بر سور باید همی
|که خاقان زما زینهاری شود
|ازان برتری سوی خواری شود
|چونامه بیامد به نزدیک شاه
|بابر اندر آورد فرخ کلاه
|فرستاد و ایرانیان رابخواند
|برنامور تخت شاهی نشاند
|بفرمود تا نامه برخواندند
|بخواننده بر گوهر افشاندند
|به آزادگان گفت یزدان سپاس
|نیاش کنم من بپیشش سه پاس
|که خاقان چین کهتر ما بود
|سپهر بلند افسر ما بود
|همی سر به چرخ فلک بر فراخت
|همی خویشتن شاه گیتی شناخت
|کنون پیش برترمنش بنده‌ای
|سپهبد سری گرد و جوینده‌ای
|چنان شد که بر ما کند آفرین
|سپهدار سالار ترکان چین
|سپاس از خداوند خورشید وماه
|کجا داد بر بهتری دستگاه
|بدرویش بخشیم گنج کهن
|چو پیدا شود راستی زین سخن
|شما هم به یزدان نیایش کنید
|همه نیکویی در فزایش کنید
|فرستادهٔ پهلوان را بخواند
|بچربی سخنها فراوان براند
|کمر خواست پرگوهر شاهوار
|یکی باره و جامه زرنگار
|ستامی بران بارگی پر ز زر
|به مهر مهره‌ای بر نشانده گهر
|فرستاده را نیز دینار داد
|یکی بدره و چیز بسیار داد
|چو خلعت بدان مرد دانا سپرد
|ورا مهتر پهلوانان شمرد
|بفرمود پس تا بیامد دبیر
|نبشتند زو نامه‌ای بر حریر
|که پرموده خاقان چویار منست
|بهرمزد در زینهار منست
|برین مهر و منشور یزدان گواست
|که ما بندگانیم و او پادشاست
|جهانجوی را نیز پاسخ نبشت
|پر از آرزو نامه‌ای چون بهشت
|بدو گفت پرموده را با سپاه
|گسی کن بخوبی بدین بارگاه
|غنیمت که ازلشکرش یافتی
|بدان بندگی تیز بشتافتی
|بدرگه فرست آنچ اندر خورست
|تو را کردگار جهان یاورست
|نگه کن بجایی که دشمن بود
|وگر دشمنی را نشیمن بود
|بگیر ونگه دار وخانش بسوز
|به فرخ پی وفال گیتی فروز
|گر ای دون که لشکر فزون بایدت
|فزونتر بود رنج بگزایدت
|بدین نامهٔ دیگر از من بخواه
|فرستیم چندانک باید سپاه
|وز ایرانیان هرکه نزدیک تست
|که کردی همه راستی را درست
|بدین نامه در نام ایشان ببر
|ز رنجی که بردند یابند بر
|سپاه تو را مرزبانی دهم
|تو را افسر و پهلوانی دهم
|چو نامه بیامد بر پهلوان
|دل پهلو نامور شد جوان
|ازان نامه اندر شگفتی بماند
|فرستاده و ایرانیان را بخواند
|همان خلعت شاه پیش آورید
|برو آفرین کرد هرکس که دید
|سخنهای ایرانیان هرچ بود
|بران نامه اندر بدیشان نمود
|ز گردان برآمد یکی آفرین
|که گفتی بجنبید روی زمین
|همان نامور نامهٔ زینهار
|که پرموده را آمد از شهریار
|بدان دز فرستاد نزدیک اوی
|درخشنده شد جان تاریک اوی
|فرود آمد از بارهٔ نامدار
|بسی آفرین خواند برشهریار
|همه خواسته هرچ بد در حصار
|نبشتند چیزی که آید به کار
|فرود آمد از دز سرافراز مرد
|باسب نبرد اندر آمد چوگرد
|همی‌رفت با لشکر از دز به راه
|نکرد ایچ بهرام یل را نگاه
|چوآن دید بهرام ننگ آمدش
|وگر چند شاهی بچنگ آمدش
|فرستاد و او را همانگه ز راه
|پیاده بیاورد پیش سپاه
|چنین گفت پرموده او را که من
|سرافراز بودم بهر انجمن
|کنون بی‌منش زینهاری شدم
|ز ارج بلندی بخواری شدم
|بدین روز خود نیستی خوش منش
|که پیش آمدم ای بد بد کنش
|کنون یافتم نامهٔ زینهار
|همی‌رفت خواهم بر شهریار
|مگر با من او چون برادر شود
|ازو رنج بر من سبکتر شود
|تو را با من اکنون چه کارست نیز
|سپردم تو را تخت شاهی و چیز
|برآشفت بهرام و شد شوخ چشم
|زگفتار پرموده آمد بخشم
|بتندیش یک تازیانه بزد
|بران سان که از ناسزایان سزد
|ببستند هم در زمان پای اوی
|یکی تنگ خرگاه شد جای اوی
|چو خراد برزین چنان دید گفت
|که این پهلوان را خرد نیست جفت
|بیامد بنزد دبیر بزرگ
|بدو گفت کین پهلوان سترگ
|بیک پر پشه ندارد خرد
|ازی را کسی را بکس نشمرد
|ببایدش گفتن کزین چاره نیست
|ورا بتر از خشم پتیاره نیست
|به نزدیک بهرام رفت آن دو مرد
|زبانها پراز بند و رخ لاژورد
|بگفتند کین رنج دادی بباد
|سر نامور پر ز آتش مباد
|بدانست بهرام کان بود زشت
|باب اندرافگند و تر گشت خشت
|پشیمان شد وبند او برگرفت
|ز کردار خود دست بر سرگرفت
|فرستاد اسبی بزرین ستام
|یکی تیغ هندی بزرین نیام
|هم اندر زمان شد به نزدیک اوی
|که روشن کند جان تاریک اوی
|همی‌بود تا او میان را ببست
|یکی بارهٔ تیزتگ برنشست
|سپهبد همی‌راند با اوبه راه
|بدید آنک تازه نبد روی شاه
|بهنگام پدرود کردنش گفت
|که آزار داری ز من درنهفت
|گرت هست با شاه ایران مگوی
|نیاید تو را نزد او آب روی
|بدو گفت خاقان که ما راگله
|زبختست و کردم به یزدان یله
|نه من زان شمارم که از هرکسی
|سخنها همی‌راند خواهم بسی
|اگر شهریار تو زین آگهی
|نیابد نزیبد برو بر مهی
|مرا بند گردون گردنده کرد
|نگویم که با من بدی بنده کرد
|ز گفتار اوگشت بهرام زرد
|بپیچید و خشم از دلیری بخورد
|چنین داد پاسخ که آمد نشان
|ز گفتار آن مهتر سرکشان
|که تخم بدی تا توانی مکار
|چوکاری برت بر دهد روزگار
|بدو گفت بهرام کای نامجوی
|سخنها چنین تا توانی مگوی
|چرا من بتو دل بیاراستم
|ز گیتی تو را نیکویی خواستم
|ز تو نامه کردم بشاه جهان
|همی زشت تو داشتم در نهان
|بدو گفت خاقان که آن بد گذشت
|گذشته سخنها همه باد گشت
|ولیکن چو در جنگ خواری بود
|گه آشتی بردباری بود
|تو راخشم با آشتی گر یکیست
|خرد بی‌گمان نزد تواندکیست
|چو سالار راه خداوند خویش
|بگیرد نیفتد بهرکار پیش
|همان راه یزدان بباید سپرد
|ز دل تیرگیها بباید سترد
|سخن گر نیفزایی اکنون رواست
|که آن بد که شد گشت با باد راست
|زخاقان چوبشنید بهرام گفت
|که پنداشتم کین بماند نهفت
|کنون زان گنه گر بیاید زیان
|نپوشم برو چادر پرنیان
|چوآنجارسی هرچ باید بگوی
|نه زان مر مراکم شود آب روی
|بدو گفت خاقان که هرشهریار
|که ازنیک وبد برنگیرد شمار
|ببد کردن بنده خامش بود
|برمن چنان دان که بیهش بود
|چواز دور بیند ورا بدسگال
|وگر نیک خواهی بود گر همال
|تو را ناسزا خواند وسرسبک
|ورا شاه ایران ومغزی تنگ
|بجوشید بهرام وشد زردروی
|نگه کرد خراد برزین بروی
|بترسید زان تیزخونخوار مرد
|که اورا زباد اندرآرد بگرد
|ببهرام گفت ای سزاوار گاه
|بخور خشم وسر بازگردان ز راه
|که خاقان همی راست گوید سخن
|توبنیوش واندیشه بدمکن
|سخن گر نرفتی بدین گونه سرد
|تو را نیستی دل پرآزار و درد
|بدو گفت کین بدرگ بی‌هنر
|بجوید همی خاک وخون پدر
|بدو گفت خاقان که این بد مکن
|بتیزی بزرگی بگردد کهن
|بگیتی هرآنکس که او چون تو بود
|سرش پر ز گرد ودلش پر ز دود
|همه بد سگالید وباکس نساخت
|بکژی ونابخردی سر فراخت
|همی ازشهنشاه ترسانییم
|سزا زو بود رنج وآسانییم
|زگردنکشان اوهمال منست
|نه چون بنده اوبدسگال منست
|هشیوار وآهسته و با نژاد
|بسی نامبردار دارد بیاد
|به جان و سرشاه ایران سپاه
|کز ایدر کنون بازگردی به راه
|بپاسخ نیفزایی وبدخوی
|نگویی سخن نیز تا نشنوی
|چوبشنید بهرام زوگشت باز
|بلشکر گه آمد گورزمساز
|چو خراد برزین وآن بخردان
|دبیر بزرگ ودگر موبدان
|نبشتند نامه بشاه جهان
|سخن هرچ بد آشکار ونهان
|سپهدار با موبد موبدان
|بخشم آن زمان گفت کای بخردان
|هم اکنون از ایدر بدز درشوید
|بکوشید و با باد همبر شوید
|بدز بر ببیند تا خواسته
|چه مایه بود گنج آراسته
|دبیران برفتند دل پرهراس
|ز شبگیر تاشب گذشته سه پاس
|سیه شد بسی یازگار از شمار
|نبشته نشد هم بفرجام کار
|بدز بر نبد راه زان خواسته
|گذشته بدو سال و ناکاسته
|ز هنگام ارجاسب و افراسیاب
|ز دینار و گوهر که خیزد ز آب
|همان نیز چیزی که کانی بود
|کجا رستنش آسمانی بود
|همه گنجها اندر آورده بود
|کجا نام او در جهان برده بود
|زچیز سیاوش نخستین کمر
|بهرمهره‌ای در سه یاره گهر
|همان گوشوارش که اندر جهان
|کسی را نبود ازکهان ومهان
|که کیخسرو آن رابه لهراسب داد
|که لهراسب زان پس بگشتاسب داد
|که ارجاسب آن را بدز درنهاد
|که هنگام آنکس ندارد بیاد
|شمارش ندانست کس در جهان
|ستاره شناسان و فرخ مهان
|نبشتند یک یک همه خواسته
|که بود اندر آن گنج آراسته
|فرستاد بهرام مردی دبیر
|سخن گوی و روشن دل و یادگیر
|بیامد همه خواسته گرد کرد
|که بد در دز وهم به دشت نبرد
|ابا خواسته بود دو گوشوار
|دو موزه درو بود گوهرنگار
|همان شوشه زر وبرو بافته
|بگوهر سر شوشه برتافته
|دو برد یمانی همه زربفت
|بسختند هر یک بمن بود هفت
|سپهبد زکشی و کنداوری
|نبود آگه از جستن داوری
|دو برد یمانی بیکسونهاد
|دو موزه به نامه نکرد ایچ یاد
|بفرمود زان پس که پیداگشسب
|همی با سواران نشیند براسب
|زلشکر گزین کرد مردی هزار
|که با اوشود تا درشهریار
|زخاقان شتر خواست ده کاروان
|شمرد آن زمان جمله بر ساروان
|سواران پس پشت وخاقان زپیش
|همی‌راند با نامداران خویش
|چو خاقان بیامد به نزدیک شاه
|ابا گنج دیرینه و با سپاه
|چوبشنید شاه جهان برنشست
|به سر بر یکی تاج و گرزی بدست
|بیامد چنین تا بدرگه رسید
|ز دهلیز چون روی خاقان بدید
|همی‌بود تا چونش بیند به راه
|فرود آید او همچنان با سپاه
|ببیندش و برگردد از پیش اوی
|پراندیشه بد زان سخن نامجوی
|پس آنگاه خاقان چنان هم بر اسب
|ابا موبد خویش پیداگشسب
|فرود آمد از اسب خاقان همان
|بیامد برشاه ایران دمان
|درنگی ببد تا جهاندار شاه
|نشست از بر تازی اسبی سیاه
|شهنشاه اسب تگاور براند
|بدهلیز با او زمانی بماند
|چوخاقان برفت از در شهریار
|عنانش گرفت آن زمان پرده دار
|پیاده شد از باره پرموده زود
|بران کهتری جادوییها نمود
|پیاده همان شاه دستش بدست
|بیا و در او را بجای نشست
|خرامان بیامد به نزدیک تخت
|مراورا شهنشاه بنواخت سخت
|بپرسید و بنشاختش پیش خویش
|بگفتند بسیار ز انداره بیش
|سزاوار او جایگه ساختند
|یکی خرم ایوان بپرداختند
|ببردند چیزی که شایسته بود
|همان پیش پرموده بایسته بود
|سپه را به نزدیک او جای کرد
|دبیری بدان کاربر پای کرد
|چو آگه شد از کار آن خواسته
|که آورد پرموده آراسته
|به میدان فرستاده تا همچنان
|برد بار پرمایه با ساروان
|چوآسود پرموده از رنج راه
|بهشتم یکی سور فرمود شاه
|چو خاقان زپیش جهاندار شاه
|نشستند برخوان او پیش گاه
|بفرمود تابار آن شتران
|بپشت اندر آرند پیش سران
|کسی برگرفت از کشیدن شمار
|بیک روز مزدور بدصدهزار
|دگر روز هم بامداد پگاه
|بخوان برمی‌آورد وبنشست شاه
|زمیدان ببردند پنجه هزار
|هم ازتنگ بر پشت مردان کار
|از آورده صد گنج شد ساخته
|دل شاه زان کار پرداخته
|یکی تخت جامه بفرمود شاه
|کز آنجا بیارند پیش سپاه
|همان بر کمر گوهر شاهوار
|که نامد همی ارز او در شمار
|یکی آفرین خاست از بزمگاه
|که پیروز باداین جهاندار شاه
|بیین گشسب آن زمان شاه گفت
|که با او بدش آشکار و نهفت
|که چون بینی این کار چوبینه را
|بمردی به کار آورد کینه را
|چنین گفت آیین گشسب دبیر
|که‌ای شاه روشن دل و یادگیر
|بسوری که دستانش چوبین بود
|چنان دان که خوانش نو آیین بود
|ز گفتار او شاه شد بدگمان
|روانش پراندیشه بدیک زمان
|هیونی بیامد همانگه سترگ
|یکی نامه‌ای از دبیر بزرگ
|که شاه جهان جاودان شادباد
|همه کار اوبخشش وداد باد
|چنان دان که برد یمانی دوبود
|همه موزه از گوهر نابسود
|همان گوشوار سیاوش رد
|کزو یادگارست ما را خرد
|ازین چار دو پهلوان برگرفت
|چو او دید رنج این نباشد شگفت
|زشاهک بپرسید پس نامجوی
|کزین هرچ دیدی یکایک بگوی
|سخن گفت شاهک برین‌همنشان
|برآشفت زان شاه گردنکشان
|هم اندر زمان گفت چوبینه راه
|همی گم کند سربرآرد بماه
|یکی آنک خاقان چین رابزد
|ازان سان که ازگوهر بد سزد
|دگر آنک چون گوشوارش به کار
|بیامد مگرشد یکی شهریار
|همه رنج او سر به سر بادگشت
|همه داد دادنش بیداد گشت
|بگفت این و پرموده را پیش خواند
|بران نامور پیشگاهش نشاند
|ببودند وخوردند تا شب زراه
|بیفشاند آن تیره زلف سیاه
|بخاقان چین گفت کز بهر من
|بسی زنج دیدی توازشهرمن
|نشسته بیازید ودستش گرفت
|ازو ماند پرموده اندر شگفت
|بدو گفت سوگند ما تازه کن
|همان کار بر دیگر اندازه کن
|بخوردند سوگندهای گران
|به یزدان پاک وبه جان سران
|که از شاه خاقان نپیچد به دل
|ندارد به کاری ورا دلگسل
|بگاه وبتاج و بخورشیدوماه
|بذرگشسب و به آذرپناه
|به یزدان که او برتر ازبرتریست
|نگارندهٔ زهره ومشتریست
|که چون بازگردی نپیچی زمن
|نه از نامداران این انجمن
|بگفتند وز جای برخاستند
|سوی خوابگه رفتن آراستند
|چوبرزد سرازکوه زرد آفتاب
|سرتاجداران برآمد زخواب
|یکی خلعت آراسته بود شاه
|ز زرین وسیمین و اسب وکلاه
|به نزدیک خاقان فرستاد شاه
|دومنزل همی‌رفت با او به راه
|سه دیگر نپیمود راه دراز
|درودش فرستاد وزو گشت باز
|چو آگاهی آمد سوی پهلوان
|ازان خلعت شهریار جهان
|زخاقان چینی که از نزد شاه
|چنان شاد برگشت و آمد به راه
|پذیره شدش پهلوان سوار
|از ایران هرآنکس که بد نامدار
|علف ساخت جایی که اوبرگذشت
|به شهروده و منزل وکوه دشت
|همی‌ساخت پوزش کنان پیش اوی
|پراز شرم جان بداندیش اوی
|چوپرموده را دید کرد آفرین
|ازو سربپیچید خاقان چین
|نپذرفت ازو هرچ آورده بود
|علفت بود اگر بدره وبرده بود
|همی‌راند بهرام با او به راه
|نکرد ایچ خاقان بدو بر نگاه
|بدین گونه برتاسه منزل براند
|که یک روز پرموده اورانخواند
|چهارم فرستاد خاقان کسی
|که برگرد چون رنج دیدی بسی
|چوبشنید بهرام برگشت از وی
|بتندی سوی بلخ بنهاد روی
|همی‌بود دربلخ چندی دژم
|زکرده پشیمان ودل پر زغم
|جهاندار زو هم نه خشنودبود
|زتیزی روانش پراز دود بود
|از آزار خاقان چینی نخست
|که بهرام آزار او را بجست
|دگر آنک چیزی که فرمان نبود
|ببرداشتن چون دلیری نمود
|یکی نامه بنوشت پس شهریار
|ببهرام کای دیو ناسازگار
|ندانی همی خویشتن راتوباز
|چنین رابزرگان شدی بی‌نیاز
|هنرها ز یزدان نبینی همی
|به چرخ فلک برنشینی همی
|زفرمان من سربپیچیده‌ای
|دگرگونه کاری بسیجیده‌ای
|نیاید همی یادت از رنج من
|سپاه من و کوشش وگنج من
|ره پهلوانان نسازی همی
|سرت به آسمان برفرازی همی
|کنون خلعت آمد سزاوار تو
|پسندیده و در خور کار تو
|چوبنهاد برنامه برمهرشاه
|بفرمود تا دو کدانی سیاه
|بیارند با دوک و پنبه دروی
|نهاده بسی ناسزا رنگ وبوی
|هم از شعر پیراهن لاژورد
|یکی سرخ مقناع و شلوار زرد
|فرستاده پر منش برگزید
|که آن خلعت ناسزا را سزید
|بدو گفت کاین پیش بهرام بر
|بگو ای سبک مایه بی‌هنر
|توخاقان چین را ببندی همی
|گزند بزرگان پسندی همی
|زتختی که هستی فرود آرمت
|ازین پس بکس نیزنشمارمت
|فرستاده با خلعت آمد چوباد
|شنیده سخنها همه کرد یاد
|چو بهرام با نامه خلعت بدید
|شکیبایی وخامشی برگزید
|همی‌گفت کینست پاداش من
|چنین از پی شاه پرخاش من
|چنین بد ز اندیشه شاه نیست
|جز ار ناسزا گفت بدخواه نیست
|که خلعت ازینسان فرستد بمن
|بدان تا ببینند هر انجمن
|جهاندار بر بندگان پادشاست
|اگر مر مرا خوار گیرد رواست
|گمانی نبردم که نزدیک شاه
|بداندیشگان تیز یابند راه
|ولیکن چوهرمز مرا خوار کرد
|به گفتار آهرمنان کارکرد
|زشاه جهان اینچنین کارکرد
|نزیبد به پیش خردمند مرد
|ازان پس که با خار مایه سپاه
|بتندی برفتم زدرگاه شاه
|همه دیده‌اند آنچ من کرده‌ام
|غم و رنج وسختی که من برده‌ام
|چوپاداش آن رنج خواری بود
|گر ازبخت ناسازگاری بود
|به یزدان بنالم ز گردان سپهر
|که از من چنین پاک بگسست مهر
|زدادار نیکی دهش یاد کرد
|بپوشید پس جامهٔ سرخ و زرد
|به پیش اندرون دوکدان سیاه
|نهاده هرآنچش فرستاد شاه
|بفرمود تا هرک بود ازمهان
|ازان نامداران شاه جهان
|زلشکر برفتند نزدیک اوی
|پراندیشه بد جان تاریک اوی
|چورفتند و دیدند پیر وجوان
|بران گونه آن پوشش پهلوان
|بماندند زان کار یکسر شگفت
|دل هرکس اندیشه‌ای برگرفت
|چنین گفت پس پهلوان با سپاه
|که خلعت بدین سان فرستاد شاه
|جهاندار شاهست وما بنده‌ایم
|دل و جان به مهر وی آگنده‌ایم
|چه بینید بینندگان اندرین
|چه گوییم با شهریار زمین
|بپاسخ گشادند یکسر زبان
|که‌ای نامور پرهنر پهلوان
|چو ارج تو اینست نزدیک شاه
|سگانند بر بارگاهش سپاه
|نگر تا چه گفت آن خردمند پیر
|به ری چون دلش تنگ شد ز اردشیر
|سری پر زکینه دلی پر زدرد
|زبان و روان پر زگفتار سرد
|بیامد دمان تا باصطخر پارس
|که اصطخر بد بر زمین فخر پارس
|که بیزارم از تخت وز تاج شاه
|چونیک وبد من ندارد نگاه
|بدو گفت بهرام کین خود مگوی
|که از شاه گیرد سپاه آبروی
|همه سر به سر بندگان وییم
|دهنده‌ست وخواهندگان وییم
|چنین یافت پاسخ ز ایرانیان
|که ماخود نبندیم زین پس میان
|به ایران کس اورا نخوانیم شاه
|نه بهرام را پهلوان سپاه
|بگفتند وز پیش بیرون شدند
|ز کاخ همایون به هامون شدند
|سپهبد سپه را همی‌داد پند
|همی‌داشت با پند لب را ببند
|چنین تا دوهفته برین برگذشت
|سپهبد ز ایوان بیامد به دشت
|یکی بیشه پیش آمدش پر درخت
|سزاوار میخوارهٔ نیکبخت
|یکی گور دید اندر آن مرغزار
|کزان خوبتر کس نبیند نگار
|پس اندر همی‌راند بهرام نرم
|برو بارگی را نکرد ایچ گرم
|بدان بیشه در جای نخچیرگاه
|به پیش اندر آمد یکی تنگ راه
|ز تنگی چو گور ژیان برگذشت
|بیابان پدید آمد و راغ ودشت
|گرازنده بهارم و تا زنده گور
|ز گرمای آن دشت تفسیده هور
|ازان دشت بهرام یل بنگرید
|یکی کاخ پرمایه آمد پدید
|بران کاخ بنهاد بهرام روی
|همان گور پیش اندرون راه جوی
|همی‌راند تا پیش آن کاخ اسب
|پس پشت او بود ایزد گشسب
|عنان تگاور بدو داد وگفت
|که با تو همیشه خرد باد جفت
|پیاده ز دهلیز کاخ اندرون
|همی‌رفت بهرام بی‌رهنمون
|زمانی بدر بود ایزد گشسب
|گرفته بدست آن گرانمایه اسب
|یلان سینه آمد پس او دوان
|براسب تگاور ببسته میان
|بدو گفت ایزد گشسب دلیر
|که‌ای پرهنر نامبرد ارشیر
|ببین تا کجا رفت سالار ما
|سپهبد یل نامبردار ما
|یلان سینه درکاخ بنهاد روی
|دلی پر ز اندیشه سالار جوی
|یکی طاق و ایوان فرخنده دید
|کزان سان به ایران نه دید وشنید
|نهاده بایوان او تخت زر
|نشانده بهر پایه‌ای درگهر
|بران تخت فرشی ز دیبای روم
|همه پیکرش گوهر و زر بوم
|نشسته برو بر زنی تاجدار
|ببالا چو سرو و برخ چون بهار
|بر تخت زرین یکی زیرگاه
|نشسته برو پهلوان سپاه
|فراوان پرستنده بر گرد تخت
|بتان پری روی بیدار بخت
|چو آن زن یلان سینه را دید گفت
|پرستنده‌ای راکه‌ای خوب جفت
|برو تیز و آن شیر دل را بگوی
|که ایدر تو را آمدن نیست روی
|همی‌باش نزدیک یاران خویش
|هم اکنون بیادت بهرام پیش
|بدین سان پیامش ز بهرام ده
|دلش را به برگشتن آرام ده
|همانگه پرستنده‌گان را به راه
|ز ایوان برافگند نزد سپاه
|که تا اسب گردان به آخر برند
|پرآگند زینها همه بشمرند
|درباغ بگشاد پالیزبان
|بفرمان آن تا زه رخ میزبان
|بیامد یکی مرد مهترپرست
|بباغ از پی و واژ و برسم بدست
|نهادند خوان گرد باغ اندرون
|خورش ساختند ازگمانی فزون
|چونان خورده شد اسب گردنگشان
|ببردند پویان بجای نشان
|بدان زن چوبرگشت بهرام گفت
|که با تاج تو مشتری باد جفت
|بدو گفت پیروزگر باش زن
|همیشه شکیبا دل ورای زن
|چوبهرام زان کاخ آمد برون
|تو گفتی ببارید از چشم خون
|منش را دگر کرد و پاسخ دگر
|توگفتی بپروین برآورد سر
|بیامد هم اندر پی نره گور
|سپهبد پس اندر همی‌راند بور
|چنین تا ازان بیشه آمد برون
|همی‌بود بهرام را رهنمون
|بشهر اندر آمد زنخچیرگاه
|ازان کار بگشاد لب برسپاه
|نگه کرد خراد برزین بدوی
|چنین گفت کای مهتر راست گوی
|بنخچیرگاه این شگفتی چه بود
|که آنکس ندید و نه هرگز شنود
|ورا پهلوان هیچ پاسخ نداد
|دژم بود سر سوی ایوان نهاد
|دگر روز چون سیمگون گشت راغ
|پدید آمد آن زرد رخشان چراغ
|بگسترد فرشی ز دیبای چین
|تو گفتی مگر آسمان شد زمین
|همه کاخ کرسی زرین نهاد
|ز دیبای زربفت بالین نهاد
|نهادند زرین یکی زیرگاه
|نشسته برو پهلوان سپاه
|نشستی بیاراست شاهنشهی
|نهاده به سر بر کلاه مهی
|نگه کرد کارش دبیر بزرگ
|بدانست کو شد دلیر و سترگ
|چو نزدیک خراد برزین رسید
|بگفت آنچ دانست و دید و شنید
|چو خراد برزین شنید این سخن
|بدانست کان رنجها شد کهن
|چنین گفت پس با گرامی دبیر
|که کاری چنین بر دل آسان مگیر
|نباید گشاد اندرین کارلب
|بر شاه باید شدن تیره شب
|چوبهرام را دل پراز تاج گشت
|همان تخت زیراندرش عاج گشت
|زدند اندران کار هرگونه رای
|همه چاره از رفتن آمد بجای
|چورنگ گریز اندر آمیختند
|شب تیره از بلخ بگریختند
|سپهبد چو آگه شد ازکارشان
|ز روشن روانهای بیدارشان
|یلان سیه را گفت با صد سوار
|بتاز از پس این دو ناهوشیار
|بیامد از آنجا بکردار گرد
|ابا و دلیران روز نبرد
|همی‌راند تا در دبیر بزرگ
|رسید و برآشفت برسان گرگ
|ازو چیز بستد همه هرچ داشت
|ببند گرانش ز ره بازگشت
|به نزدیک بهرام بردش ز راه
|بدان تاکند بیگنه را تباه
|بدو گفت بهرام کای دیوساز
|چرارفتی از پیش من بی‌جواز
|چنین داد پاسخ که ای پهلوان
|مراکرد خراد برزین نوان
|همی‌گفت کایدر بدن روی نیست
|درنگ تو جز کام بدگوی نیست
|مرا و تو را بیم کشتن بود
|ز ایدر مگر بازگشتن بود
|چوبهرام را پهلوان سپاه
|ببردند آب اندران بارگاه
|بدو گفت بهرام شاید بدن
|بنیک وببد رای باید زدن
|زیانی که بودش همه باز داد
|هم از گنج خویشش بسی ساز داد
|بدو گفت زان پس که تو ساز خویش
|بژرفی نگه دار و مگریز بیش
|وزین روی خراد برزین نهان
|همی‌تاخت تا نزد شاه جهان
|همه گفتنیها بدوبازگفت
|همه رازها برگشاد از نهفت
|چنین تا ازان بیشه و مرغزار
|یکایک همی‌گفت با شهریار
|وزان رفتن گور و آن راه تنگ
|ز آرام بهرام و چندین درنگ
|وزان رفتن کاخ گوهرنگار
|پرستندگان و زن تاجدار
|یکایک بگفت آن کجا دیده بود
|دگر هرچ‌ازکار پرسیده بود
|ازان تاجورماند اندر شگفت
|سخن هرچ بشنید در دل گرفت
|چوگفتار موبد بیاد آمدش
|ز دل بر یکی سرد باد آمدش
|همان نیز گفتار آن فال‌گوی
|که گفت او بپیچید زتخت تو روی
|سبک موبد موبدان را بخواند
|بران جای خراد برزین نشاند
|بخراد برزین چنین گفت شاه
|که بگشای لب تا چه دیدی به راه
|بفرمان هرمز زبان برگشاد
|سخنها یکایک همه کرد یاد
|بدوشاه گفت این چه شاید بدن
|همه داستانها بباید زدن
|که در بیشه گوری بود رهنمای
|میان بیابان بی‌بر سرای
|برتخت زرین یکی تاجدار
|پرستار پیش اندرون شاهوار
|بکردار خوابیست این داستان
|که برخواند از گفته باستان
|چنین گفت موبد بشاه جهان
|که آن گور دیوی بود درنهان
|چوبهرام را خواند از راستی
|پدید آمد اندر دلش کاستی
|همان کاخ جادوستانی شناس
|بدان تخت جادو زنی ناسپاس
|که بهرام را آن سترگی نمود
|چنان تاج وتخت بزرگی نمود
|چوبرگشت ازو پرمنش گشت ومست
|چنان دان که هرگز نیاید بدست
|کنون چاره‌ای کن که تا آن سپاه
|ز بلخ آوری سوی این بارگاه
|پشیمان شد از دوکدان شهریار
|وزان پنبه وجامهٔ نابکار
|برین بر نیامد بسی روزگار
|که آمد کس از پهلوان سوار
|یکی سله پرخنجری داشته
|یکایک سرتیغ برگاشته
|بیاورد وبنهاد درپیش شاه
|همی‌کرد شاه اندر آهن نگاه
|بفرمود تا تیغها بشکنند
|دران سلهٔ نابکار افگنند
|فرستاد نزدیک بهرام باز
|سخنهای پیکار و رزم دراز
|بدو نیمه کرده نهاده‌بجای
|پراندیشه شد مرد برگشته رای
|فرستاد وایرانیان را بخواند
|همه گرد آن سله اندرنشاند
|چنین گفت کین هدیهٔ شهریار
|ببینید واین را مدارید خوار
|پراندیشه شد لشکر ازکار شاه
|به گفتار آن پهلوان سپاه
|که یک روزمان هدیه شهریار
|بود دوک وآن جامهٔ پرنگار
|شکسته دگر باره خنجر بود
|ز زخم و ز دشنام بتر بود
|چنین شاه برگاه هرگز مباد
|نه آنکس که گیرد ازونیزباد
|اگر نیز بهرام پورگشسب
|بران خاک درگاه بگذارد اسب
|زبهرام مه مغز بادا مه پوست
|نه آن راکم بها راکه بهرام ازوست
|سپهبد چو گفتار ایشان شنید
|دل لشکر از تاجور خسته دید
|بلشکر چنین گفت پس پهلوان
|که بیدار باشید و روشن روان
|که خراد برزین برشهریار
|سخنهای پوشیده کردآشکار
|کنون یک بیک چارهٔ جان کنید
|همه بامن امروز پیمان کنید
|مگر کس فرستم زلشکر به راه
|که دارند ما را زلشکر نگاه
|وگرنه مرا روز برگشته گیر
|سپه رایکایک همه کشته گیر
|بگفت این وخود ساز دیگر گرفت
|نگه کن کنون تا بمانی شگفت
|پراگند بر گرد کشور سوار
|بدان تا مگر نامه شهریار
|بیاید به نزدیک ایرانیان
|ببندند پیکار وکین رامیان
|برین نیز بگذشت یک روزگار
|نخواندند کس نامه شهریار
|ازان پس گرانمایگان را بخواند
|بسی رازها پیش ایشان براند
|چوهمدان گشسب ودبیر بزرگ
|یلان سینه آن نامدار سترگ
|چوبهرام گرد آن سیاوش نژاد
|چوپیدا گشسب آن خردمند وراد
|همی رای زد با چنین مهتران
|که بودند شیران کنداوران
|چنین گفت پس پهلوان سپاه
|بدان لشکر تیزگم کرده راه
|که‌ای نامداران گردن فراز
|برای شما هرکسی را نیاز
|ز ما مهتر آزرده شد بی‌گناه
|چنین سربپیچید زآیین وراه
|چه سازید ودرمان این کارچیست
|نباید که برخسته باید گریست
|هرآنکس که پوشید درد ازپزشک
|زمژگان فروریخت خونین سرشک
|زدانندگان گر بپوشیم راز
|شود کارآسان بما بر دراز
|کنون دردمندیم اندرجهان
|بداننده گوییم یکسر نهان
|برفتیم ز ایران چنین کینه خواه
|بدین مایه لشکر بفرمان شاه
|ازین بیش لشکر نبیند کسی
|وگر چند ماند بگیتی بسی
|چوپرمودهٔ گرد با ساوه شاه
|اگر سوی ایران کشیدی سپاه
|نیرزید ایران بیک مهره موم
|وزان پس همی‌داشت آهنگ روم
|بپرموده و ساوه شاه آن رسید
|که کس درجهان آن شگفتی ندید
|اگر چه فراوان کشیدیم رنج
|نه شان پیل ماندیم زان پس نه گنج
|بنوی یکی گنج بنهاد شاه
|توانگر شد آشفته شد بر سپاه
|کنون چارهٔ دام او چون کنیم
|که آسان سر از بند بیرون کنیم
|شهنشاه راکارهاساختست
|وزین چاره بی‌رنج پرداختست
|شما هریکی چارهٔ جان کنید
|بدین خستگی تاچه درمان کنید
|من از راز پردخته کردم دلم
|زتیمارجان را همی‌بگسلم
|پس پردهٔ نامور پهلوان
|یکی خواهرش بود روشن روان
|خردمند راگردیه نام بود
|دلارام وانجام بهرام بود
|چواز پرده گفت برادر شنید
|برآشفت وز کین دلش بردمید
|بران انجمن شد سری پرسخن
|زبان پر ز گفتارهای کهن
|برادر چو آواز خواهر شنید
|زگفتار وپاسخ فرو آرمید
|چنان هم زگفتار ایرانیان
|بماندند یکسر زبیم زیان
|چنین گفت پس گردیه با سپاه
|که‌ای نامداران جوینده راه
|زگفتار خامش چرا ماندید
|چنین از جگر خون برافشاندید
|ز ایران سرانید وجنگ‌آوران
|خردمند ودانا وافسونگران
|چه بینید یکسر به کار اندرون
|چه بازی نهید اندرین دشت خون
|چنین گفت ایزد گشسب سوار
|که‌ای ازگرانمایگان یادگار
|زبانهای ماگر شود تیغ نیز
|زدریای رای تو گیرد گریز
|همه کارهای شما ایزدیست
|زمردی و ز دانش و بخردیست
|نباید که رای پلنگ آوریم
|که با هرکسی رای جنگ آوریم
|مجویید ازین پس کس ازمن سخن
|کزین باره‌ام پاسخ آمد ببن
|اگر جنگ سازید یاری کنیم
|به پیش سواران سواری کنیم
|چوخشنود باشد ز من پهلوان
|برآنم که جاوید مانم جوان
|چوبهرام بشنید گفتار اوی
|میانجی همی‌دید کردار اوی
|ازان پس یلان سینه را دید وگفت
|که اکنون چه داری سخن درنهفت
|یلان سینه گفت ای سپهدار گرد
|هرآنکس که اوراه یزدان سپرد
|چو پیروزی و فرهی یابد اوی
|بسوی بدی هیچ‌نشتابد اوی
|که آن آفرین باز نفرین شود
|وزو چرخ گردنده پرکین شود
|چو یزدان تو را فرهی داد و بخت
|همه لشکر گنج با تاج وتخت
|ازو گر پذیری بافزون شود
|دل از ناسپاسی پرازخون شود
|ازان پس ببهرام بهرام گفت
|که‌ای با خردیاروبا رای جفت
|چه گویی کزین جستن تخت وگنج
|بزرگیست فرجام گر درد ورنج
|بخندید بهرام ازان داوری
|ازان پس برانداخت انگشتری
|بدو گفت چندانک این در هوا
|بماند شود بنده‌ای پادشا
|بدو گفت کین را مپندار خرد
|که دیهیم را خرد نتوان شمرد
|چنین گفت زان پس بپیداگشسب
|که‌ای تیغ زن شیر تا زنده اسب
|چه بینی چه گویی بدین کار ما
|بود گاه شاهی سزاوار ما
|چنین گفت پیداگشسب سوار
|که‌ای از یلان جهان یادگار
|یکی موبدی داستان زد برین
|که هرکس که دانا بد وپیش بین
|اگر پادشاهی کند یک زمان
|روانش بپرد سوی آسمان
|به ازبنده بندن بسال دراز
|به گنج جهاندار بردن نیاز
|چنین گفت پس با دبیر بزرگ
|که بگشای لب را تو ای پیرگرگ
|دبیر بزرگ آن زمان لب ببست
|بانبوه اندیشه اندر نشست
|ازان پس چنین گفت بهرام را
|که هرکس جویا بود کامرا
|چودرخور بجوید بیابد همان
|درازست ویازنده دست زمان
|زچیزی که بخشش کند دادگر
|چنان دان که کوشش بیاید ببر
|بهمدان گشسب آن زمان گفت باز
|که‌ای گشته اندر نشیب وفراز
|سخن هرچ‌گویی بروی کسان
|شود باد وکردار او نارسان
|بگو آنچ دانی به کار اندورن
|زنیک وبد روزگار اندرون
|چنین گفت همدان گشسب بلند
|که‌ای نزد پرمایگان ارجمند
|زناآمده بد بترسی همی
|زدیهیم شاهان چه پرسی همی
|بکن کار وکرده به یزدان سپار
|بخرما چه یازی چوترسی زخار
|تن آسان نگردد سرانجمن
|همه بیم جان باشد ورنج تن
|زگفتارشان خواهر پهلوان
|همی‌بود پیچان وتیره روان
|بران داوری هیچ نگشاد لب
|زبرگشتن هور تا نیم شب
|بدو گفت بهرام کای پاک تن
|چه بینی به گفتار این انجمن
|ورا گردیه هیچ پاسخ نداد
|نه از رای آن مهتران بود شاد
|چنین گفت اوبا دبیر بزرگ
|که‌ای مرد بدساز چون پیرگرگ
|گمانت چنینست کین تاج وتخت
|سپاه بزرگی و پیروزبخت
|ز گیتی کسی را نبد آرزوی
|ازان نامداران آزاده خوی
|مگر شاهی آسانتر از بندگیست
|بدین دانش تو بباید گریست
|بر آیین شاهان پیشین رویم
|سخن‌های آن برتو ران بشنویم
|چنین داد پاسخ مر او را دبیر
|که گر رای من نیستت جایگیر
|هم آن گوی وآن کن که رای آیدت
|بران رو که دل رهنمای آیدت
|همان خواهرش نیز بهرام را
|بگفت آن سواران خودکام را
|نه نیکوست این دانش ورای تو
|بکژی خرامد همی پای تو
|بسی بد که بیکار بدتخت شاه
|نکرد اندرو هیچ‌کهتر نگاه
|جهان را بمردی نگه داشتند
|یکی چشم برتخت نگماشتند
|هرآنکس که دانا بدو پاک مغز
|زهرگونه اندیشه‌ای راند نغز
|بداند که شاهی به ازبندگیست
|همان سرافرازی زافگندگیست
|نبودند یازان بتخت کیان
|همه بندگی را کمر برمیان
|ببستند و زیشان بهی خواستند
|همه دل بفرمانش آراستند
|نه بیگانه زیبای افسر بود
|سزای بزرگی بگوهر بود
|زکاوس شاه اندرآیم نخست
|کجا راه یزدان همی‌بازجست
|که برآسمان اختران بشمرد
|خم چرخ گردنده رابشکرد
|به خواری و زاری بساری فتاد
|از اندیشهٔ کژ وز بدنهاد
|چوگودرز وچون رستم پهلوان
|بکردند رنجه برین بر روان
|ازان پس کجا شد بهاماوران
|ببستند پایش ببند گران
|کس آهنگ این تخت شاهی نکرد
|جز از گرم و تیمار ایشان نخورد
|چوگفتند با رستم ایرانیان
|که هستی تو زیبای تخت کیان
|یکی بانگ برزد برآنکس که گفت
|که با دخمهٔ تنگ باشید جفت
|که باشاه باشد کجا پهلوان
|نشستند بیین وروشن روان
|مرا تخت زر باید و بسته شاه
|مباد این گمان ومباد این کلاه
|گزین کرد زایران ده ودوهزار
|جهانگیر وبرگستوانور سوار
|رهانید ازبند کاوس را
|همان گیو و گودرز وهم طوس را
|همان شاه پیروز چون کشته شد
|بایرانیان کار برگشته شد
|دلاور شد از کار آن خوشنوار
|برام بنشست برتخت ناز
|چو فرزند قارن بشد سوفزای
|که آورد گاه مهی بازجای
|ز پیروزی او چو آمد نشان
|ز ایران برفتند گردنکشان
|که بروی بشاهی کنند آفرین
|شود کهتری شهریار زمین
|بایرانیان گفت کین ناسزاست
|بزرگی وتاج ازپی پادشاست
|قباد ارچه خردست گردد بزرگ
|نیاریم دربیشهٔ شیرگرگ
|چوخواهی که شاهی کنی بی‌نژاد
|همه دوده را داد خواهی بباد
|قباد آن زمان چون بمردی رسید
|سرسوفزای از درتاج دید
|به گفتار بدگوهرانش بکشت
|کجا بود درپادشاهیش پشت
|وزان پس ببستند پای قباد
|دلاور سواری گوی کی نژاد
|بزرمهر دادش یکی پرهنر
|که کین پدربازخواهد مگر
|نگه کرد زرمهر کس راندید
|که با تاج برتخت شاهی سزید
|چوبرشاه افگند زرمهر مهر
|بروآفرین خواند گردان سپهر
|ازو بند برداشت تاکار خویش
|بجوید کند تیز بازار خویش
|کس ازبندگان تاج هرگز نجست
|وگر چند بودی نژادش درست
|زترکان یکی نامور ساوه‌شاه
|بیامد که جوید نگین وکلاه
|چنان خواست روشن جهان آفرین
|که اونیست گردد به ایران زمین
|تو را آرزو تخت شاهنشهی
|چراکرد زان پس که بودی رهی
|همی بر جهاند یلان سینه اسب
|که تامن زبهرام پورگشسب
|بنودرجهان شهریاری کنم
|تن خویش را یادگاری کنم
|خردمند شاهی چونوشین روان
|بهرمز بدی روز پیری جوان
|بزرگان کشور ورا یاورند
|اگر یاورانند گر کهترند
|به ایران سوارست سیصدهزار
|همه پهلوان وهمه نامدار
|همه یک بیک شاه را بنده‌اند
|بفرمان و رایش سرافگنده‌اند
|شهنشاه گیتی تو را برگزید
|چنان کز ره نامداران سزید
|نیاگانت را همچنین نام داد
|بفرجام بر دشمنان کام داد
|تو پاداش آن نیکویی بد کنی
|چنان داد که بد باتن خودکنی
|مکن آز را برخرد پادشا
|که دانا نخواند تو را پارسا
|اگر من زنم پند مردان دهم
|ببسیار سال ازبرادر کهم
|مده کارکرد نیاکان بباد
|مبادا که پند من آیدت یاد
|همه انجمن ماند زودرشگفت
|سپهدار لب را بدندان گرفت
|بدانست کو راست گوید همی
|جز از راه نیکی نجوید همی
|یلان سینه گفت ای گرانمایه زن
|تو درانجمن رای شاهان مزن
|که هرمز بدین چندگه بگذرد
|زتخت مهی پهلوان برخورد
|زهرمز چنین باشد اندر خبر
|برادرت را شاه ایران شمر
|بتاج کیی گر ننازد همی
|چراخلعت از دوک سازد همی
|سخن بس کن ازهرمز ترک زاد
|که اندر زمانه مباد آن نژاد
|گر از کیقباد اندرآری شمار
|برین تخمهٔ بر سالیان صدهزار
|که با تاج بودند برتخت زر
|سرآمد کنون نام ایشان مبر
|ز پرویز خسرو میندیش نیز
|کزویاد کردن نیرزد بچیز
|بدرگاه او هرک ویژه‌ترند
|برادرت راکهتر وچاکرند
|چو بهرام گوید بران کهتران
|ببندند پایش ببند گران
|بدو گردیه گفت کای دیو ساز
|همی دیوتان دام سازد براز
|مکن برتن وجام ما برستم
|که از تو ببینم همی باد و دم
|پدر مرزبان بود مارا بری
|تو افگندی این جستن تخت پی
|چو بهرام را دل بجوش آوری
|تبار مرا درخروش آوری
|شود رنج این تخمهٔ ما بباد
|به گفتار تو کهتر بدنژاد
|کنون راهبر باش بهرام را
|پرآشوب کن بزم و آرام را
|بگفت این وگریان سوی خانه شد
|به دل با برادر چو بیگانه شد
|همی‌گفت هرکس که این پاک زن
|سخن گوی و روشن دل و رای زن
|تو گویی که گفتارش از دفترست
|بدانش ز جا ماسب نامی ترست
|چو بهرام را آن نیامد پسند
|همی‌بود ز آواز خواهر نژند
|دل تیره اندیشهٔ دیریاب
|همی تخت شاهی نمودش بخواب
|چنین گفت پس کین سرای سپنج
|نیابند جویندگان جز به رنج
|بفرمود تا خوان بیاراستند
|می و رود و رامشگران خواستند
|برامشگری گفت کامروز رود
|بیارای با پهلوانی سرود
|نخوانیم جز نامهٔ هفتخوان
|برین می‌گساریم لختی بخوان
|که چون شد برویین دز اسفندیار
|چه بازی نمود اندران روزگار
|بخوردند بر یاد او چند می
|که آباد بادا برو بوم ری
|کزان بوم خیزد سپهبد چوتو
|فزون آفریناد ایزد چو تو
|پراگنده گشتند چون تیره شد
|سرمیگساران ز می‌خیره شد
|چو برزد سنان آفتاب بلند
|شب تیره گشت از درفشش نژند
|سپهدار بهرام گرد سترگ
|بفرمود تا شد دبیر بزرگ
|بخاقان یکی نامه ار تنگ وار
|نبشتند پربوی ورنگ ونگار
|بپوزش کنان گفت هستم بدرد
|دلی پرپشیمانی و باد سرد
|ازین پس من آن بوم و مرز تو را
|نگه دارم از بهر ارز تو را
|اگر بر جهان پاک مهتر شوم
|تو را همچو کهتر برادر شوم
|توباید که دل را بشویی زکین
|نداری جدا بوم ایران ز چین
|چوپردخته شد زین دگر ساز کرد
|درگنج گرد آمده باز کرد
|سپه را درم داد واسب ورهی
|نهانی همی‌جست جای مهی
|زلشکر یکی پهلوان برگزید
|که سالار بوم خراسان سزید
|پراندیشه از بلخ شد سوی ری
|بخرداد فرخنده درماه دی
|همی‌کرد اندیشه دربیش وکم
|بفرمود پس تا سرای درم
|بسازند وآرایشی نو کنند
|درم مهر برنام خسرو کنند
|ز بازارگان آنک بد پاک مغز
|سخنگوی و اندرخور کار نغز
|به مهر آن درمها ببدره درون
|بفرمود بردن سوی طیسفون
|بیارید پرمایه دیبای روم
|که پیکر بریشم بد و زرش بوم
|بخرید تا آن درم نزدشاه
|برند وکند مهر او را نگاه
|فرستاده‌ای خواند با شرم و هوش
|دلاور بسان خجسته سروش
|یکی نامه بنوشت با باد و دم
|سخن گتف هرگونه ازبیش و کم
|ز پرموده و لشکر ساوه شاه
|ز رزمی کجا کرده بد با سپاه
|وزان خلعتی کآمد او را ز شاه
|ز مقناع وز دوکدان سیاه
|چنین گفت زان پس که هرگز بخواب
|نبینم رخ شاه با جاه و آب
|هرآنگه که خسرو نشیند بتخت
|پسرت آن گرانمایهٔ نیکبخت
|بفرمان او کوه هامون کنم
|بیابان زدشمن چو جیحون کنم
|همی‌خواست تا بردرشهریار
|سرآرد مگر بی‌گنه روزگار
|همی‌یادکرد این به نامه درون
|فرستاده آمد سوی طیسفون
|ببازارگان گفت مهر درم
|چو هرمزد بیند بپیچد زغم
|چو خسرو نباشد ورا یاروپشت
|ببیند ز من روزگار درشت
|چو آزرمها بر زمین برزنم
|همی بیخ ساسان زبن برکنم
|نه آن تخمهٔ را کرد یزدان زمین
|گه آمد برخیزد آن آفرین
|بیامد فرستادهٔ نیک پی
|ببغداد با نامداران ری
|چونامه به نزدیک هرمز رسید
|رخش گشت زان نامه چون شنبلید
|پس آگاهی آمد ز مهر درم
|یکایک بران غم بیفزود غم
|بپیچید و شد بر پسر بدگمان
|بگفت این به آیین گشسب آن زمان
|که خسرو بمردی بجایی رسید
|که از ما همی سر بخواهد کشید
|درم را همی مهر سازد بنیز
|سبک داشتن بیشتر زین چه چیز
|به پاسخ چنین گفت آیین گشسب
|که بی‌تو مبیناد میدان و اسب
|بدو گفت هرمز که درناگهان
|مر این شوخ را گم کنم ازجهان
|نهانی یکی مرد راخواندند
|شب تیره با شاه بنشاندند
|بدو گفت هرمزد فرمان گزین
|ز خسرو بپرداز روی زمین
|چنین داد پاسخ که ایدون کنم
|به افسون ز دل مهر بیرون کنم
|کنون زهر فرماید از گنج شاه
|چو او مست گردد شبان سیاه
|کنم زهر با می‌بجام اندرون
|ازان به کجا دست یازم به خون
|ازین ساختن حاجب آگاه شد
|برو خواب وآرام کوتاه شد
|بیامد دوان پیش خسرو بگفت
|همه رازها برگشاد ازنهفت
|چوبشنید خسروکه شاه جهان
|همی‌کشتن او سگالد نهان
|شب تیره از طیسفون درکشید
|توگفتی که گشت از جهان ناپدید
|نداد آن سر پر بها رایگان
|همی‌تاخت تا آذر ابادگان
|چو آگاهی آمد بهرمهتری
|که بد مرزبان و سرکشوری
|که خسرو بیازرد از شهریار
|برفتست با خوار مایه سوار
|بپرسش گرفتند گردنکشان
|بجایی که بود از گرامی نشان
|چو بادان پیروز و چون شیر زیل
|که با داد بودند و با زور پیل
|چو شیران و وستوی یزدان پرست
|ز عمان چو خنجست و چون پیل مست
|ز کرمان چو بیورد گرد و سوار
|ز شیران چون سام اسفندیار
|یکایک بخسرو نهادند روی
|سپاه و سپهبد همه شاهجوی
|همی‌گفت هرکس که ای پور شاه
|تو را زیبد این تاج و تخت وکلاه
|از ایران و از دشت نیزه وران
|ز خنجر گزاران و جنگی سران
|نگر تا نداری هراس از گزند
|بزی شاد و آرام و دل ارجمند
|زمانی بنخچیر تازیم اسب
|زمانی نوان پیش آذر کشسب
|برسم نیاکان نیایش کنیم
|روان را به یزدان نمایش کنیم
|گراز شهر ایران چو سیصد هزار
|گزند تو را بر نشیند سوار
|همه پیش تو تن بکشتن دهیم
|سپاسی بران کشتگان برنهیم
|بدیشان چنین گفت خسرو که من
|پرازبیمم از شاه و آن انجمن
|اگرپیش آذر گشسب این سران
|بیایند و سوگندهای گران
|خورند و مرا یکسر ایمن کنند
|که پیمان من زان سپس نشکنند
|بباشم بدین مرز با ایمنی
|نترسم ز پیکار آهرمنی
|یلان چون شنیدند گفتار اوی
|همه سوی آذر نهادند روی
|بخوردند سوگند زان سان که خواست
|که مهرتو با دیده داریم راست
|چوایمن شد از نامداران نهان
|ز هر سو برافگند کارآگهان
|بفرمان خسرو سواران دلیر
|بدرگاه رفتند برسان شیر
|که تا از گریزش چه گوید پدر
|مگر چارهٔ نو بسازد دگر
|چوبشنید هرمز که خسرو برفت
|هم اندر زمان کس فرستاد تفت
|چوگستهم و بندوی را کرد بند
|به زندان فرستاد ناسودمند
|کجا هردو خالان خسرو بدند
|بمردانگی در جهان نو بدند
|جزین هرک بودند خویشان اوی
|به زندان کشیدند با گفت وگوی
|به آیین گشسب آن زمان شاه گفت
|که از رای دوریم و با باد جفت
|چو او شد چه سازیم بهرام را
|چنان بندهٔ خرد و بدکام را
|شد آیین گشسب اندران چاره جوی
|که آن کار را چون دهد رنگ وبوی
|بدو گفت کای شاه گردن فراز
|سخنهای بهرام چون شد دراز
|همه خون من جوید اندر نهان
|نخستین زمن گشت خسته روان
|مرا نزد او پای کرده ببند
|فرستی مگر باشدت سودمند
|بدو گفت شاه این نه کارمنست
|که این رای بدگوهر آهرمنست
|سپاهی فرستم تو سالار باش
|برزم اندرون دست بردار باش
|نخستین فرستیش یک رهنمون
|بدان تا چه بینی به سرش اندرون
|اگر مهتری جوید و تاج و تخت
|بپیچد بفرجام ازو روی بخت
|وگر همچنین نیز کهتر بود
|بفرجامش آرام بهتر بود
|ز گیتی یکی بهره او را دهم
|کلاه یلانش به سر برنهم
|مرا یکسر از کارش آگاه کن
|درنگی مکن کارکوتاه کن
|همی‌ساخت آیین گشسب این سخن
|کجا شاه فرزانه افگند بن
|یکی مرد بد بسته از شهر اوی
|به زندان شاه اندرون چاره جوی
|چوبشنید کیین گشسب سوار
|همی‌رفت خواهد سوی کارزار
|کسی را ززندان به نزدیک اوی
|فرستاد کای مهتر نامجوی
|زشهرت یکی مرد زندانیم
|نگویم همانا که خود دانیم
|مرا گر بخواهی توازشهریار
|دوان با توآیم برین کارزار
|به پیش تو جان رابکوشم به جنگ
|چو یابم رهایی ز زندان تنگ
|فرستاد آیین گشسب آن زمان
|کسی را بر شاه گیتی دمان
|که همشهری من ببند اندرست
|به زندان ببیم و گزند اندرست
|بمن بخشد او را جهاندار شاه
|بدان تاکنون با من آید به راه
|بدو گفت شاه آن بد نابکار
|به پیش تو درکی کند کارزار
|یکی مرد خونریز و بیکار و دزد
|بخواهی ز من چشم داری بمزد
|ولیکن کنون زین سخن چاره نیست
|اگر زو بتر نیز پتیاره نیست
|بدو داد مرد بد آمیز را
|چنان بدکنش دیو خونریز را
|بیاورد آیین گشسب آن سپاه
|همی‌راند چون باد لشکر به راه
|بدین گونه تا شهر همدان رسید
|بجایی که لشکر فرود آورید
|بپرسید تا زان گرانمایه شهر
|کسی دارد از اختر و فال بهر
|بدو گفت هر کس که اخترشناس
|بنزد تو آید پذیرد سپاس
|یکی پیرزن مایه دار ایدرست
|که گویی مگر دیدهٔ اخترست
|سخن هرچ گوید نیاید جز آن
|بگوید بتموز رنگ خزان
|چوبشنید گفتارش آیین گشسب
|هم اندر زمان کس فرستاد و اسب
|چوآمد بپرسیدش ازکارشاه
|وزان کو بیاورد لشکر به راه
|بدو گفت ازین پس تو درگوش من
|یکی لب بجنبان که تا هوش من
|ببستر برآید زتیره تنم
|وگر خسته ازخنجر دشمنم
|همی‌گفت با پیرزن راز خویش
|نهان کرده ازهرکس آواز خویش
|میان اندران مرد کو را زشاه
|رهانید و با او بیامد به راه
|به پیش زن فالگو برگذشت
|بمهتر نگه کرد واندر گذشت
|بدو پیرزن گفت کین مرد کیست
|که از زخم او برتو باید گریست
|پسندیده هوش تو بردست اوست
|که مه مغز بادش بتن در مه پوست
|چوبشنید آیین گشسب این سخن
|بیاد آمدش گفت و گوی کهن
|که از گفت اخترشناسان شنید
|همی‌کرد برخویشتن ناپدید
|که هوش تو بر دست همسایه‌ای
|یکی دزد و بیکار و بیمایه ای
|برآید به راه دراز اندرون
|تو زاری کنی او بریزدت خون
|یکی نامه بنوشت نزدیک شاه
|که این را کجا خواستستم به راه
|نبایست کردن ز زندان رها
|که این بتر از تخمهٔ اژدها
|همی‌گفت شاه این سخن با رهی
|رهی را نبد فر شاهنشهی
|چوآید بفرمای تا درزمان
|ببرد بخنجر سرش بدگمان
|نبشت و نهاد از برش مهر خویش
|چو شد خشک همسایه را خواند پیش
|فراوانش بستود و بخشید چیز
|بسی برمنش آفرین کرد نیز
|بدو گفت کین نامه اندر نهان
|ببرزود نزدیک شاه جهان
|چوپاسخ کند زود نزد من آر
|نگر تا نباشی بر شهریار
|ازو بستد آن نامه مرد جوان
|زرفتن پر اندیشه بودش روان
|همی‌گفت زندان و بندگران
|کشیدم بدم ناچمان و چران
|رهانید یزدان ازان سختیم
|ازان گرم و تیمار و بدبختیم
|کنون باز گردم سوی طیسفون
|بجوش آمد اندر تنم مغز وخون
|زمانی همی بد بره بر نژند
|پس از نامه شاه بگشاد بند
|چوآن نامهٔ پهلوان را بخواند
|زکار جهان در شگفتی بماند
|که این مرد همسایه جانم بخواست
|همی‌گفت کین مهتری را سزاست
|به خون‌م کنون گر شتاب آمدش
|مگر یاد زین بد بخواب آمدش
|ببیند کنون رای خون ریختن
|بیاساید از رنج و آویختن
|پراندیشه دل زره بازگشت
|چنان بد که با باد انباز گشت
|چو نزدیک آن نامور شد ز راه
|کسی را ندید اندران بارگاه
|نشسته بخیمه درآیین گشسب
|نه کهتر نه یاور نه شمشیر واسب
|دلش پرز اندیشه شهریار
|نگر تا چه پیش آردش روزگار
|چو همسایه آمد بخیمه درون
|بدانست کو دست یازد به خون
|بشمشیرزد دست خونخوار مرد
|جهانجوی چندی برو لابه کرد
|بدو گفت کای مرد گم کرده راه
|نه من خواستم رفته جانت ز شاه
|چنین داد پاسخ که گرخواستی
|چه کردم که بدکردن آراستی
|بزد گردن مهتر نامدار
|سرآمد بدو بزم و هم کارزار
|زخیمه بیاورد بیرون سرش
|که آگه نبد زان سخن لشکرش
|مبادا که تنها بود نامجوی
|بویژه که دارد سوی جنگ روی
|چو از خون آن کشته بدنام شد
|همی‌تاخت تا پیش بهرام شد
|بدو گفت اینک سردشمنت
|کجا بد سگالیده بد برتنت
|که با لشکر آمد همی پیش تو
|نبد آگه از رای کم بیش تو
|بپرسید بهرام کین مرد کیست
|بدین سربگیتی که خواهد گریست
|بدو گفت آیین گشسب سوار
|که آمد به جنگ از در شهریار
|بدو گفت بهرام کین پارسا
|بدان رفته بود از در پادشا
|که با شاه ما را دهد آشتی
|بخواب اندرون سرش برداشتی
|تو باد افره یابی اکنون زمن
|که بر تو بگریند زار انجمن
|بفرمود داری زدن بر درش
|نظاره بران لشکر و کشورش
|نگون بخت را زنده بردار کرد
|دل مرد بدکار بیدار کرد
|سواران که آیین گشسب سوار
|بیاورده بود از در شهریار
|چوکار سپهبد بفرجام شد
|زلشکر بسی پیش بهرام شد
|بسی نیز نزدیک خسرو شدند
|بمردانگی در جهان نو شدند
|چنان شد که از بی شبانی رمه
|پراگنده گردد به روز دمه
|چوآگاهی آمد بر شهریار
|ز آیین گشسب آنک بد نامدار
|ز تنگی دربار دادن ببست
|ندیدش کسی نیز بامی بدست
|برآمد ز آرام وز خورد و خواب
|همی‌بود با دیدگان پر آب
|بدربر سخن رفت چندی ز شاه
|که پرده فروهشت از بارگاه
|یکی گفت بهرام شد جنگجوی
|بتخت بزرگی نهادست روی
|دگر گفت خسرو ز آزار شاه
|همی سوی ایران گذارد سپاه
|بماندند زان کار گردان شگفت
|همی هرکسی رای دیگر گرفت
|چو در طیسفون برشد این گفتگوی
|ازان پادشاهی بشد رنگ وبوی
|سربندگان پرشد از درد و کین
|گزیدند نفرینش بر آفرین
|سپاه اندکی بد بدرگاه بر
|جهان تنگ شد بر دل شاه بر
|ببند وی و گستهم شد آگهی
|که تیره شد آن فر شاهنشهی
|همه بستگان بند برداشتند
|یکی را بران کار بگماشتند
|کزان آگهی بازجوید که چیست
|ز جنگ آوران بر در شاه کیست
|ز کار زمانه چو آگه شدند
|ز فرمان بگشتند و بی‌ره شدند
|شکستند زندان و برشد خروش
|بران سان که هامون برآید بجوش
|بشهر اندرون هرک به دل‌شکری
|بماندند بیچاره زان داوری
|همی‌رفت گستهم و بندوی پیش
|زره دار با لشکر و ساز خویش
|یکایک ز دیده بشستند شرم
|سواران بدرگاه رفتند گرم
|ز بازار پیش سپاه آمدند
|دلاور بدرگاه شاه آمدند
|که گر گشت خواهید با مایکی
|مجویید آزرم شاه اندکی
|که هرمز بگشتست از رای وراه
|ازین پس مر اورا مخوانید شاه
|بباد افره او بیازید دست
|برو بر کنید آب ایران کبست
|شما را بویم اندرین پیشرو
|نشانیم برگاه اوشاه نو
|وگر هیچ پستی کنید اندرین
|شما را سپاریم ایران زمین
|یکی گوشه‌ای بس کنیم ازجهان
|بیک سو خرامیم باهمرهان
|بگفتار گستهم یکسر سپاه
|گرفتند نفرین برام شاه
|که هرگز مبادا چنین تاجور
|کجا دست یازد به خون پسر
|به گفتار چون شوخ شد لشکرش
|هم آنگه زدند آتش اندر درش
|شدند اندرایوان شاهنشهی
|به نزدیک آن تخت بافرهی
|چوتاج از سرشاه برداشتند
|ز تختش نگونسار برگاشتند
|نهادند پس داغ بر چشم شاه
|شد آنگاه آن شمع رخشان سیاه
|ورا همچنان زنده بگذاشتند
|زگنج آنچ بد پاک برداشتند
|چنینست کردار چرخ بلند
|دل اندر سرای سپنجی مبند
|گهی گنج بینیم ازوگاه رنج
|براید بما بر سرای سپنج
|اگر صد بود سال اگر صدهزار
|گذشت آن سخن کید اندر شمار
|کسی کو خریدار نیکوشود
|نگوید سخن تا بدی نشنود
|چوگستهم وبندوی به آذرگشسپ
|فگندند مردی سبک بر دو اسپ
|که در شب به نزدیک خسرو شود
|از ایران به آگاهی نو شود
|فرستاده آمد بر شاه نو
|گذشته شبی تیره از ماه نو
|ز آشوب بغداد گفت آنچ دید
|جوان شد چو برگ گل شنبلید
|چنین گفت هرکو زراه خرد
|بتیزی ز بی‌دانشی بگذرد
|نترسد ز کردار چرخ بلند
|شود زندگانیش ناسودمند
|گراین بد که گفتی خوش آمد مرا
|خور و خواب در آتش آمد مرا
|ولیکن پدر چون به خون آخت دست
|از ایران نکردم سران نشست
|هم او را کنون چون یکی بنده‌ام
|سخن هرچ گوید نیوشنده‌ام
|هم اندر زمان داغ دل با سپاه
|بکردار آتش بیامد ز راه
|سپاهی بد از بردع و اردبیل
|همی‌رفت با نامور خیل خیل
|از ارمینیه نیز چندی سپاه
|همی‌تاخت چون باد با پور شاه
|چوآمد ببغداد زو آگهی
|که آمد خریدار تخت مهی
|همه شهر ز آگاهی آرام یافت
|جهانجوی از آرامشان کام یافت
|پذیره شدندش بزرگان شهر
|کسی را که از مهتری بود بهر
|نهادند بر پیشگه تخت عاج
|همان طوق زرین وپرمایه تاج
|بشهر اندرون رفت خسرو بدرد
|بنزد پدر رفت با بادسرد
|چه جوییم زین گنبد تیزگرد
|که هرگز نیاساید از کارکرد
|یکی راهمی تاج شاهی دهد
|یکی را بدریا بماهی دهد
|یکی را برهنه سروپای و سفت
|نه آرام و خواب و نه جای نهفت
|یکی را دهد توشهٔ شهد و شیر
|بپوشد بدیبا و خز و حریر
|سرانجام هردو بخاک اندرند
|بتارک بدام هلاک اندرند
|اگر خود نزادی خردمند مرد
|ندیدی ز گیتی چنین گرم و سرد
|ندیدی جهان ازبنه به بدی
|اگر که بدی مرد اگر مه بدی
|کنون رنج در کارخسرو بریم
|بخواننده آگاهی نو بریم
|چو خسرو نشست از برتخت زر
|برفتند هرکس که بودش هنر
|گرانمایگان را همه خواندند
|بر آن تاج نو گوهر افشاندند
|به موبد چنین گفت کاین تاج وتخت
|نیابد مگر مردم نیک بخت
|مبادا مرا پیشه جز راستی
|که بیدادی آرد همه کاستی
|ابا هرکسی رای ما آشتیست
|ز پیکار کردن سرماتهیست
|ز یزدان پذیرفتم این تخت نو
|همین روشن و مایه وربخت نو
|شما نیز دلها بفرمان دهید
|بهرکار بر ما سپاسی نهید
|از آزردن مردم پارسا
|و دیگر کشیدن سر از پادشا
|سوم دور بودن ز چیز کسان
|که دودش بود سوی آنکس رسان
|که درگاه و بی‌گه کسی رابسوخت
|ببی مایه چیزی دلش برفروخت
|دگر هرچ در مردمی در خورد
|مر آن را پذیرنده باشد خرد
|نباشد مرا باکسی داوری
|اگر تاج جوید گر انگشتری
|کرا گوهر تن بود با نژاد
|نگوید سخن با کسی جز بداد
|نباشد شما را جز از ایمنی
|نیازد بکردار آهرمنی
|هرآنکس که بشنید گفتار شاه
|همی آفرین خواند برتاج و گاه
|برفتند شاد از بر تخت او
|بسی آفرین بود بر بخت او
|سپهبد فرود آمد از تخت شاد
|همه شب ز هرمز همی‌کرد یاد
|چو پنهان شد آن چادر آبنوس
|بگوش آمد از دوربانگ خروش
|جهانگیر شد تابنزد پدر
|نهانش پر ازدرد وخسته جگر
|چو دیدش بنالید و بردش نماز
|همی‌بود پیشش زمانی دراز
|بدو گفت کای شاه نابختیار
|ز نوشین روان در جهان یادگار
|تو دانی که گر بودمی پشت تو
|بسوزن نخستی سر انگشت تو
|نگر تا چه فرمایی اکنون مرا
|غم آمد تو را دل پر از خون مرا
|گر ای دون که فرمان دهی بر درت
|یکی بنده‌ام پاسبان سرت
|نجویم کلاه و نخواهم سپاه
|ببرم سرخویش در پیش شاه
|بدو گفت هر مزد ای پرخرد
|همین روز سختی ز من بگذرد
|مرا نزد تو آرزو بد سه چیز
|برین بر فزونی نخواهیم نیز
|یکی آنک شبگیر هر بامداد
|کنی گوش ما را به آواز شاد
|و دیگر سواری ز گردنکشان
|که از رزم دیرینه دارد نشان
|بر من فرستی که از کارزار
|سخن گوید و کرده باشد شکار
|دگر آنک داننده مرد کهن
|که از شهریاران گزارد سخن
|نوشته یکی دفتر آرد مرا
|بدان درد و سختی سرآرد مرا
|سیم آرزوی آنک خال تواند
|پرستنده و ناهمال تواند
|نبینند زین پس جهان را بچشم
|بریشان برانی برین سوک خشم
|بدو گفت خسرو که ای شهریار
|مباد آنک برچشم تو سوکوار
|نباشد و گرچه بود درنهان
|که بدخواه تو دور بادازجهان
|ولیکن نگه کن بروشن روان
|که بهرام چو بینه شد پهلوان
|سپاهست با او فزون از شمار
|سواران و گردان خنجرگزار
|اگر ما بگستهم یازیم دست
|بگیتی نیابیم جای نشست
|دگر آنک باشد دبیر کهن
|که برشاه خواند گذشته سخن
|سواری که پرورده باشد برزم
|بداند همان نیز آیین بزم
|ازین هر زمان نو فرستم یکی
|تو با درد پژمان مباش اندکی
|مدان این زگستهم کاین ایزدیست
|ز گفتار و کردار نابخردیست
|دل تو بدین درد خرسند باد
|همان با خرد نیز پیوند باد
|بگفت این و گریان بیامد زپیش
|نکرد آشکارا بکس راز خویش
|پسر مهربان‌تر بد از شهریار
|بدین داستان زد یکی هوشیار
|که یار زبان چرب و شیرین سخن
|که از پیر نستوه گشته کهن
|هنرمند گر مردم بی‌هنر
|بفرجام هم خاک دارد ببر
|چوبشنید بهرام کز روزگار
|چه آمد بران نامور شهریار
|نهادند بر چشم روشنش داغ
|بمرد آن چراغ دو نرگس بباغ
|پسر برنشست از بر تخت اوی
|بپا اندر آمد سر وبخت اوی
|ازان ماند بهرام اندر شگفت
|بپژمرد واندیشه اندر گرفت
|بفرمود تا کوس بیرون برند
|درفش بزرگی به هامون برند
|بنه برنهاد وسپه برنشست
|بپیکار خسرو میان را ببست
|سپاهی بکردار کوه روان
|همی‌راند گستاخ تا نهروان
|چوآگاه شد خسرو از کاراوی
|غمی گشت زان تیز بازار اوی
|فرستاد بیدار کارآگهان
|که تا بازجویند کارجهان
|به کارآگهان گفت راز ازنخست
|زلشکر همی‌کرد باید درست
|که بااو یکی اند لشکر به جنگ
|وگر گردد این کار ما با درنگ
|دگر آنک بهرام در قلبگاه
|بود بیشتر گر میان سپاه
|چگونه نشیند بهنگام بار
|برفتن کند هیچ رای شکار
|برفتند کارآگهان از درش
|نبود آگه از کار وز لشکرش
|چو رفتند و دیدند و بازآمدند
|نهانی بر او فراز آمدند
|که لشکر بهرکار با اویکیست
|اگر نامدارست وگر کودکیست
|هرانگه که لشکر براند به راه
|بود یک زمان در میان سپاه
|زمانی شود بر سوی میمنه
|گهی بر چپ و گاه سوی بنه
|همه مردم خویش دارد براز
|ببیگانگانشان نیاید نیاز
|بکردار شاهان نشیند ببار
|همان در در و دشت جوید شکار
|چواز رزم شاهان نراند همی
|همه دفتر دمنه خواهد همی
|چنین گفت خسرو بدستور خویش
|که کاری درازست ما را به پیش
|چو بهرام بر دشمن اسپ افکند
|بدریا دل اژدها بشکند
|دگر آنک آیین شاهنشهان
|بیاموخت از شهریار جهان
|سیم کش کلیله است ودمنه وزیر
|چون او رای زن کس ندارد دبیر
|ازان پس ببندوی و گستهم گفت
|که ما با غم و رنج گشتیم جفت
|چوگردوی و شاپور و چون اندیان
|سپهدار ارمینیه رادمان
|نشستند با شاه ایران براز
|بزرگان فرزانه رزمساز
|چنین گفت خسرو بدان مهتران
|که ای سرفرازان و جنگ آوران
|هرآن مغز کو را خرد روشنست
|زدانش یکی بر تنش جوشنست
|کس آنرا نبرد مگر تیغ مرگ
|شود موم ازان زخم پولاد ترگ
|کنون من بسال ازشما کهترم
|برای جوانی جهان نسپرم
|بگویید تا چارهٔ کارچیست
|بران خستگیها پرآزار کیست
|بدو گفت موبد انوشه بدی
|همه مغز را فر وتوشه بدی
|چوپیدا شد این راز گردنده دهر
|خرد را ببخشید بر چاربهر
|چونیمی ازو بهرهٔ پادشاست
|که فر و خرد پادشا را سزاست
|دگر بهرهٔ مردم پارسا
|سدیگر پرستنده پادشا
|چو نزدیک باشد بشاه جهان
|خرد خویشتن زو ندارد نهان
|کنون از خرد پاره‌ای ماند خرد
|که دانا ورا بهر دهقان شمرد
|خرد نیست با مردم ناسپاس
|نه آنرا که او نیست یزدان شناس
|اگر بشنود شهریار این سخن
|که گفتست بیدار مرد کهن
|بدو گفت شاه این سخن گر بزر
|نویسم جز این نیست آیین و فر
|سخن گفتن موبدان گوهرست
|مرا در دل اندیشه دیگرست
|که چون این دو لشکر برابر شود
|سر نیزه‌ها بر دو پیکر شود
|نباشد مرا ننگ کز قلبگاه
|برانم شوم پیش او بی‌سپاه
|بخوانم به آواز بهرام را
|سپهدار بدنام خودکام را
|یکی ز آشتی روی بنمایمش
|نوازمش بسیار و بستایمش
|اگر خود پذیرد سخن به بود
|که چون او بدرگاه برکه بود
|وگر جنگ جوید منم جنگ جوی
|سپه را بروی اندر آریم روی
|همه کاردانان بدین داستان
|کجا گفت گشتند همداستان
|بزرگان برو آفرین خواندند
|ورا شهریار زمین خواندند
|همی‌گفت هرکس که ای شهریار
|زتو دور بادا بد روزگار
|تو را باد پیروزی و فرهی
|بزرگی و دیهیم شاهنشهی
|چنین گفت خسرو که این باد وبس
|شکست و جدایی مبیناد کس
|سپه را ز بغداد بیرون کشید
|سراپردهٔ نور به هامون کشید
|دو لشکر چو تنگ اندر آمد به راه
|ازان روسپهبد وزین روی شاه
|چوشمع جهان شد بخم اندرون
|بیفشاند زلف شب تیره گون
|طلایه بیامد زهردوسپاه
|که دارد زبدخواه خود را نگاه
|چو از خنجر روز بگریخت شب
|همی‌تاخت سوزان دل وخشک لب
|تبیره برآمد زهر دو سرای
|بدان رزم خورشید بد رهنمای
|بگستهم وبندوی فرمود شاه
|که تا برنهادند زآهن کلاه
|چنین با بزرگان روشن روان
|همی‌راند تا چشمهٔ نهروان
|طلایه ببهرام شد ناگزیر
|که آمد سپه بر دو پرتاب تیر
|چوبشنید بهرام لشکر براند
|جهاندیدگان را برخویش خواند
|نشست از برابلق مشک دم
|خنیده سرافراز رویینه سم
|سلیحش یکی هندوی تیغ بود
|که درزخم چون آتش میغ بود
|چوبرق درفشان همی‌راند اسپ
|بدست چپش ریمن آذرگشسپ
|چو آیینه گشسپ ویلان سینه نیز
|برفتند پرکینه و پرستیز
|سه ترک دلاور ز خاقانیان
|بران کین بهرام بسته میان
|پذیرفته هر سه که چون روی شاه
|ببینیم دور ازمیان سپاه
|اگربسته گرکشته اورابرت
|بیاریم و آسوده شد لشکرت
|زیک روی خسرو دگر پهلوان
|میان اندرون نهروان روان
|نظاره بران از دو رویه سپاه
|که تا پهلوان چون رود نزد شاه
|رسیدند بهرام و خسرو بهم
|گشاده یکی روی و دیگر دژم
|نشسته جهاندار بر خنگ عاج
|فریدون یل بود با فر وتاج
|زدیبای زربفت چینی قبای
|چو گردوی پیش اندرون رهنمای
|چو بندوی و گستهم بردست شاه
|چو خراد برزین زرین کلاه
|هه غرقه در آهن و سیم و زر
|نه یاقوت پیدانه زرین کمر
|چو بهرام روی شهنشاه دید
|شد از خشم رنگ رخش ناپدید
|ازان پس چنین گفت با سرکشان
|که این روسپی زادهٔ بدنشان
|زپستی و کندی بمردی رسید
|توانگر شد و رزمگه برکشید
|بیاموخت آیین شاهنشهان
|بزودی سرآرم بدو برجهان
|ببینید لشکرش راسر به سر
|که تا کیست زیشان یکی نامور
|سواری نبینم همی رزم جوی
|که بامن بروی اندر آرند روی
|ببیند کنون کار مردان مرد
|تگ اسپ وشمشیر وگرز نبرد
|همان زخم گوپال وباران تیر
|خروش یلان بر ده ودار وگیر
|ندارد به آوردگه پیل پای
|چومن با سپاه اندر آیم زجای
|ز آواز من کوه ریزان شود
|هژبر دلاور گریزان شود
|بخنجر بدریا بر افسون کنیم
|بیابان سراسر پرازخون کنیم
|بگفت و برانگیخت ابلق زجای
|توگفتی شد آن باره پران همای
|یکی تنگ آورد گاهی گرفت
|بدو مانده بد لشکر اندر شگفت
|ز آورد گه شد سوی نهروان
|همی‌بود بر پیش فرخ جوان
|تنی چند با او ز ایرانیان
|همه بسته برجنگ خسرو میان
|چنین گفت خسرو که ای سرکشان
|ز بهرام چوبین که دارد نشان
|بدو گفت گردوی کای شهریار
|نگه کن بران مرد ابلق سوار
|قبایش سپید و حمایل سیاه
|همی‌راند ابلق میان سپاه
|جهاندار چون دید بهرام را
|بدانستش آغاز و فرجام را
|چنین گفت کان دودگون دراز
|نشسته بران ابلق سرفراز
|بدو گفت گردوی که آری همان
|نبردست هرگز به نیکی گمان
|چنین گفت کز پهلو کوژپشت
|بپرسی سخن پاسخ آرد درشت
|همان خوک بینی و خوابیده چشم
|دل آگنده دارد تو گویی بخشم
|بدیده ندیدی مر او را بدست
|کجا در جهان دشمن ایزدست
|نبینم همی در سرش کهتری
|نیابد کس او را بفرمانبری
|ازان پس به بندوی و گستهم گفت
|که بگشایم این داستان از نهفت
|که گر خر نیاید به نزدیک بار
|توبار گران را بنزد خر آر
|چو بفریفت چوبینه را نره دیو
|کجا بیند او راه گیهان خدیو
|هرآن دل که از آز شد دردمند
|نیایدش کار بزرگان پسند
|جز از جنگ چو بینه را رای نیست
|به دل‌ش اندرون داد را جای نیست
|چوبر جنگ رفتن بسی شد سخن
|نگه کرد باید ز سر تا ببن
|که داندکه در جنگ پیروز کیست
|بدان سردگر لشکر افروز کیست
|برین گونه آراسته لشکری
|بپرخاش بهرام یل مهتری
|دژاگاه مردی چو دیو سترگ
|سپاهی بکردار درنده گرگ
|گر ای دون که باشیم همداستان
|نباشد مرا ننگ زین داستان
|بپرسش یکی پیش دستی کنم
|ازان به که در جنگ سستی کنم
|اگر زو بر اندازه یابم سخن
|نوآیین بدیهاش گردد کهن
|زگیتی یکی گوشه اورا دهم
|سپاسی ز دادن بدو برنهم
|همه آشتی گردد این جنگ ما
|برین رزمگه جستن آهنگ ما
|مرا ز آشتی سودمندی بود
|خرد بی‌گمان تاج بندی بود
|چو بازارگانی کند پادشا
|ازو شاد باشد دل پارسا
|بدو گفت گستهم کای شهریار
|انوشه بدی تا بود روزگار
|همی گوهر افشانی اندر سخن
|تو داناتری هرچ باید بکن
|تو پردادی و بنده بیدادگر
|توپرمغزی و او پر از باد سر
|چوبشنید خسرو بپیمود راه
|خرامان بیامد به پیش سپاه
|بپرسید بهرام یل را ز دور
|همی‌جست هنگامهٔ رزم سور
|ببهرام گفت ای سرافراز مرد
|چگونست کارت به دشت نبرد
|تودرگاه را همچو پیرایه‌ای
|همان تخت ودیهیم را مایه‌ای
|ستون سپاهی بهنگام رزم
|چوشمع درخشنده هنگام بزم
|جهانجوی گردی و یزدان پرست
|مداراد دارنده باز از تودست
|سگالیده‌ام روزگار تو را
|بخوبی بسیجیده کارتو را
|تو را با سپاه تو مهمان کنم
|زدیدار تو رامش جان کنم
|سپهدار ایرانت خوانم بداد
|کنم آفریننده را بر تو یاد
|سخنهاش بشنید بهرام گرد
|عنان بارهٔ تیزتگ را سپرد
|هم از پشت آن باره بردش نماز
|همی‌بود پیشش زمانی دراز
|چنین داد پاسخ مر ابلق سوار
|که من خرمم شاد وبه روزگار
|تو را روزگار بزرگی مباد
|نه بیداد دانی ز شاهی نه داد
|الان شاه چون شهریاری کند
|ورا مرد بدبخت یاری کند
|تو را روزگاری سگالیده‌ام
|بنوی کمندیت مالیده‌ام
|بزودی یکی دار سازم بلند
|دو دستت ببندم بخم کمند
|بیاویزمت زان سزاوار دار
|ببینی ز من تلخی روزگار
|چو خسرو ز بهرام پاسخ شنید
|برخساره شد چون گل شنبلید
|چنین داد پاسخ که ای ناسپاس
|نگوید چنین مرد یزدان شناس
|چو مهمان بخوان توآید ز دور
|تو دشنام سازی بهنگام سور
|نه آیین شاهان بود زین نشان
|نه آن سواران گردنکشان
|نه تازی چنین کرد ونه پارسی
|اگر بشمری سال صدبار سی
|ازین ننگ دارد خردمند مرد
|بگرد در ناسپاسی مگرد
|چو مهمانت آواز فرخ دهد
|برین گونه بر دیو پاسخ دهد
|بترسم که روز بد آیدت پیش
|که سرگشته بینمت بر رای خویش
|تو را چاره بر دست آن پادشاست
|که زندست جاوید وفرانرواست
|گنهکار یزدانی وناسپاس
|تن اندر نکوهش دل اندر هراس
|مرا چون الان شاه خوانی همی
|زگوهر بیک سوم دانی همی
|مگر ناسزایم بشاهنشهی
|نزیباست برمن کلاه مهی
|چون کسری نیا وچوهرمز پدر
|کرا دانی ازمن سزاوارتر
|ورا گفت بهرام کای بدنشان
|به گفتار و کردار چون بیهشان
|نخستین ز مهمان گشادی سخن
|سرشتت بدوداستانت کهن
|تو را با سخنهای شاهان چه کار
|نه فرزانه مردی نه جنگی سوار
|الان شاه بودی کنون کهتری
|هم ازبندهٔ بندگان کمتری
|گنه کارتر کس توی درجهان
|نه شاهی نه زیباسری ازمهان
|بشاهی مرا خواندند آفرین
|نمانم که پی برنهی برزمین
|دگرآنک گفتی که بداختری
|نزیبد تو را شاهی و مهتری
|ازان گفتم ای ناسزاوار شاه
|که هرگز مبادی تو درپیش گاه
|که ایرانیان بر تو بر دشمنند
|بکوشند و بیخت زبن برکنند
|بدرند بر تنت بر پوست ورگ
|سپارند پس استخوانت بسگ
|بدو گفت خسرو که‌ای بدکنش
|چراگتشه‌ای تند وبرتر منش
|که آهوست بر مرد گفتار زشت
|تو را اندر آغاز بود این سرشت
|ز مغز تو بگسست روشن خرد
|خنک نامور کو خرد پرودرد
|هرآن دیو کاید زمانش فراز
|زبانش به گفتار گردد دراز
|نخواهم که چون تو یکی پهلوان
|بتندی تبه گردد و ناتوان
|سزد گر ز دل خشم بیرون کنی
|نجوشی وبر تیزی افسون کنی
|ز دارندهٔ دادگر یادکن
|خرد را بدین یاد بنیاد کن
|یکی کوه داری بزیر اندورن
|که گر بنگری برتر از بیستون
|گر از تو یکی شهریار آمدی
|مغیلان بی‌بر ببار آمدی
|تو را دل پراندیشه مهتریست
|ببینیم تا رای یزدان بچیست
|ندانم که آمختت این بد تنی
|تو را با چنین کیش آهرمنی
|هران کاین سخن با تو گوید همی
|به گفتار مرگ تو جوید همی
|بگفت وفرود آمد از خنگ عاج
|ز سر بر گرفت آن بهاگیر تاج
|بنالید و سر سوی خورشید کرد
|زیزدان دلش پرزامید کرد
|چنین گفت کای روشن دادگر
|درخت امید از تو آید ببر
|تو دانی که بر پیش این بنده کیست
|کزین ننگ بر تاج باید گریست
|وزانجا سبک شد بجای نماز
|همی‌گفت با داور پاک راز
|گر این پادشاهی زتخم کیان
|بخواهد شدن تا نبندم میان
|پرستنده باشم بتشکده
|نخواهم خورش جز زشیر دده
|ندارم به گنج اندرون زر وسیم
|بگاه پرستش بپوشم گلیم
|گر ای دون که این پادشاهی مراست
|پرستنده و ایمن و داد و راست
|تو پیروز گردان سپاه مرا
|به بنده مده تاج وگاه مرا
|اگرکام دل یابم این تاج واسپ
|بیارم دمان پیش آذرگشسپ
|همین یاره وطوق واین گوشوار
|همین جامهٔ زر گوهرنگار
|همان نیزده بدره دینار زرد
|فشانم برین گنبد لاژورد
|پرستندگان رادهم ده هزار
|درم چون شوم برجهان شهریار
|زبهرامیان هرک گردد اسیر
|به پیش من آرد کسی دستگیر
|پرستنده فرخ آتش کنم
|دل موبد و هیربد خوش کنم
|بگفت این وز خاک برپای خاست
|ستمدیده گویندهٔ بود راست
|زجای نیایش بیامد چوگرد
|به بهرام چوبینه آواز کرد
|که‌ای دوزخی بندهٔ دیو نر
|خرد دور و دور از تو آیین وفر
|ستمگاره دیویست با خشم و زور
|کزین گونه چشم تو را کرد کور
|بجای خرد خشم و کین یافتی
|زدیوان کنون آفرین یافتی
|تو را خارستان شارستانی نمود
|یکی دوزخی بوستانی نمود
|چراغ خرد پیش چشمت بمرد
|زجان و دلت روشنایی ببرد
|نبودست جز جادوی پرفریب
|که اندر بلندی نمودت نشیب
|بشاخی همی یازی امروز دست
|که برگش بود زهر وبارش کبست
|نجستست هرگز تبار تواین
|نباشد بجوینده بر آفرین
|تو را ایزد این فر و برزت نداد
|نیاری ز گرگین میلاد یاد
|ایا مرد بدبخت وبیدادگر
|بنابودنیها گمانی مبر
|که خرچنگ رانیست پرعقاب
|نپرد عقاب از بر آفتاب
|به یزدان پاک وبتخت وکلاه
|که گر من بیابم تو را بی‌سپاه
|اگر برزنم بر تو برباد سرد
|ندارمت رنجه زگرد نبرد
|سخنها شنیدیم چندی درشت
|به پیروزگر بازهشتیم پشت
|اگر من سزاوار شاهی نیم
|مبادا که در زیر دستی زیم
|چنین پاسخش داد بهرام باز
|که ای بی خرد ریمن دیوساز
|پدرت آن جهاندار دین دوست مرد
|که هرگز نزد برکسی باد سرد
|چنو مرد را ارج نشناختی
|بخواری زتخت اندرانداختی
|پس او جهاندار خواهی بدن
|خردمند و بیدار خواهی بدن
|تو ناپاکی و دشمن ایزدی
|نبینی زنیکی دهش جزبدی
|گر ای دون که هرمزد بیداد بود
|زمان و زمین زو بفریاد بود
|تو فرزند اویی نباشد سزا
|به ایران و توران شده پادشا
|تو را زندگانی نباید نه تخت
|یکی دخمه یی بس که دوری زبخت
|هم ان کین هرمز کنم خواستار
|دگرکاندر ایران منم شهریار
|کنون تازه کن برمن این داستان
|که از راستان گشت همداستان
|که تو داغ بر چشم شاهان نهی
|کسی کو نهد نیز فرمان دهی
|ازان پس بیابی که شاهی مراست
|ز خورشید تا برج ماهی مراست
|بدو گفت خسرو که هرگز مباد
|که باشد بدرد پدر بنده شاد
|نوشته چنین بود وبود آنچ بود
|سخن بر سخن چند باید فزود
|تو شاهی همی‌سازی از خویشتن
|که گر مرگت آید نیابی کفن
|بدین اسپ و برگستوان کسان
|یکی خسروی برزو نارسان
|نه خان و نه مان و نه بوم ونژاد
|یکی شهریاری میان پر زباد
|بدین لشکر و چیز ونامی دروغ
|نگیری بر تخت شاهی فروغ
|زتو پیش بودند کنداوران
|جهانجوی و با گرزهای گران
|نجستند شاهی که کهتر بدند
|نه اندر خور تخت و افسر بدند
|همی هرزمان سرفرازی بخشم
|همی آب خشم اندرآری بچشم
|بجوشد همی برتنت بدگمان
|زمانه بخشم آردت هر زمان
|جهاندار شاهی ز داد آفرید
|دگر از هنر وز نژاد آفرید
|بدان کس دهد کو سزاوارتر
|خرددارتر هم بی آزارتر
|الان شاه ما را پدر کرده بود
|کجا برمن ازکارت آزرده بود
|کنون ایزدم داد شاهنشهی
|بزرگی و تخت و کلاه مهی
|پذیرفتم این از خدای جهان
|شناسنده آشکار ونهان
|بدستوری هرمز شهریار
|کجا داشت تاج پدر یادگار
|ازان نامور پر هنر بخردان
|بزرگان وکارآزموده ردان
|بدان دین که آورده بود از بهشت
|خردیافته پیرسر زردهشت
|که پیغمبر آمد بلهراسپ داد
|پذیرفت زان پس بگشتاسپ داد
|هرآنکس که ما را نمودست رنج
|دگر آنک ازو یافتستیم گنج
|همه یکسر اندر پناه منند
|اگر دشمن ار نیک خواه منند
|همه بر زن وزاده بر پادشا
|نخوانیم کس را مگر پارسا
|ز شهری که ویران شداندر جهان
|بجایی که درویش باشد نهان
|توانگر کمن مرد درویش را
|پراگنده و مردم خویش را
|همه خارستانها کنم چون بهشت
|پر از مردم و چارپایان وکشت
|بمانم یکی خوبی اندر جهان
|که نامم‌پس از مرگ نبود نهان
|بیاییم و دل را تو رازو کنیم
|بسنجیم ونیرو ببازو کنیم
|چو هرمز جهاندار وباداد بود
|زمین و زمانه بدو شاد بود
|پسر بی‌گمان از پدر تخت یافت
|کلاه و کمر یافت و هم بخت یافت
|تو ای پرگناه فریبنده مرد
|که جستی نخستین ز هرمز نبرد
|نبد هیچ بد جز بفرمان تو
|وگر تنبل و مکر ودستان تو
|گر ایزد بخواهد من از کین شاه
|کنم بر تو خورشید روشن سیاه
|کنون تاج را درخور کار کیست
|چو من ناسزایم سزاوار کیست
|بدو گفت بهرام کای مرد گرد
|سزا آن بود کز تو شاهی ببرد
|چو از دخت بابک بزاد اردشیر
|که اشکانیان را بدی دار وگیر
|نه چون اردشیر اردوان را بکشت
|بنیرو شد و تختش آمد بمشت
|کنون سال چون پانصد برگذشت
|سر تاج ساسانیان سرد گشت
|کنون تخت و دیهیم را روز ماست
|سرو کار با بخت پیروز ماست
|چو بینیم چهر تو وبخت تو
|سپاه وکلاه تو وتخت تو
|بیازم بدین کار ساسانیان
|چوآشفته شیری که گردد ژیان
|زدفتر همه نامشان بسترم
|سر تخت ساسانیان بسپرم
|بزرگی مر اشکانیان را سزاست
|اگر بشنود مرد داننده راست
|چنین پاسخ آورد خسرو بدوی
|که‌ای بیهده مرد پیکار جوی
|اگر پادشاهی زتخم کیان
|بخواهد شدن تو کیی درجهان
|همه رازیان از بنه خود کنید
|دو رویند وز مردمی برچیند
|نخست از ری آمد سپاه اندکی
|که شد با سپاه سکندر یکی
|میان را ببستند با رومیان
|گرفتند ناگاه تخت کیان
|ز ری بود ناپاکدل ماهیار
|کزو تیره شد تخم اسفندیار
|ازان پس ببستند ایرانیان
|بکینه یکایک کمر بر میان
|نیامد جهان آفرین را پسند
|ازیشان به ایران رسید آن گزند
|کلاه کیی بر سر اردشیر
|نهاد آن زمان داور دستگیر
|بتاج کیان او سزاوار بود
|اگر چند بی‌گنج ودینار بود
|کنون نام آن نامداران گذشت
|سخن گفتن ماهمه بادگشت
|کنون مهتری را سزاوار کیست
|جهان را بنوی جهاندار کیست
|بدو گفت بهرام جنگی منم
|که بیخ کیان را زبن برکنم
|چنین گفت خسرو که آن داستان
|که داننده یادآرد ازباستان
|که هرگز بنادان وبی‌راه وخرد
|سلیح بزرگی نباید سپرد
|که چون بازخواهی نیاید بدست
|که دارنده زان چیزگشتست مست
|چه گفت آن خردمند شیرین سخن
|که گر بی‌بنانرا نشانی ببن
|بفرجام کارآیدت رنج ودرد
|بگرد درناسپاسان مگرد
|دلاور شدی تیز وبرترمنش
|ز بد گوهر آمد تو را بدکنش
|تو را کرد سالار گردنکشان
|شدی مهتر اندر زمین کشان
|بران تخت سیمین وآن مهرشاه
|سرت مست شد بازگشتی ز راه
|کنون نام چوبینه بهرام گشت
|همان تخت سیمین تو را دام گشت
|بران تخت برماه خواهی شدن
|سپهبد بدی شاه خواهی شدن
|سخن زین نشان مرد دانا نگفت
|برآنم که با دیو گشتی تو جفت
|بدو گفت بهرام کای بدکنش
|نزیبد همی بر تو جز سرزنش
|تو پیمان یزدان نداری نگاه
|همی ناسزا خوانی این پیشگاه
|نهی داغ بر چشم شاه جهان
|سخن زین نشان کی بود درنهان
|همه دوستان بر تو بر دشمنند
|به گفتار با تو به دل بامنند
|بدین کار خاقان مرا یاورست
|همان کاندر ایران وچین لشکرست
|بزرگی من از پارس آرم بری
|نمانم کزین پس بود نام کی
|برافرازم اندر جهان داد را
|کنم تازه آیین میلاد را
|من از تخمهٔ نامور آرشم
|چو جنگ آورم آتش سرکشم
|نبیره جهانجوی گرگین منم
|هم آن آتش تیز برزین منم
|به ایران بران رای بد ساوه‌شاه
|که نه تخت ماند نه مهر وکلاه
|کند با زمین راست آتشکده
|نه نوروز ماند نه جشن سده
|همه بنده بودند ایرانیان
|برین بوم تا من ببستم میان
|تو خودکامه را گر ندانی شمار
|بروچارصد بار بشمر هزار
|زپیلان جنگی هزار و دویست
|که گفتی که بر راه برجای نیست
|هزیمت گرفت آن سپاه بزرگ
|من از پس خروشان چودیو سترگ
|چنان دان که کس بی‌هنر درجهان
|بخیره نجوید نشست مهان
|همی بوی تاج آید ازمغفرم
|همی تخت عاج آید از خنجرم
|اگر با تو یک پشه کین آورد
|زتختت بروی زمین آورد
|بدو گفت خسرو که‌ای شوم پی
|چرا یاد گرگین نگیری بری
|که اندر جهان بود وتختش نبود
|بزرگی و اورنگ وبختش نبود
|ندانست کس نام او در جهان
|فرومایه بد درمیان مهان
|بیامد گرانمایه مهران ستاد
|بشاه زمانه نشان تو داد
|زخاک سیاهت چنان برکشید
|شد آن روز برچشم تو ناپدید
|تو را داد گنج وسلیح وسپاه
|درفش تهمتن درفشان چو ماه
|نبد خواست یزدان که ایران زمین
|بویرانی آرند ترکان چین
|تو بودی بدین جنگشان یارمند
|کلاهت برآمد بابر بلند
|چو دارنده چرخ گردان بخواست
|که آن پادشا را شود کار راست
|تو زان مایه مر خویشتن را نهی
|که هرگز ندیدی بهی و مهی
|گرین پادشاهی زتخم کیان
|بخواهد شدن تو چه بندی میان
|چواسکندری باید اندر جهان
|که تیره کند بخت شاهنشهان
|توبا چهرهٔ دیو و با رنگ وخاک
|مبادی بگیتی جزاندر مغاک
|زبی راهی وکارکرد تو بود
|که شد روز برشاه ایران کبود
|نوشتی همان نام من بر درم
|زگیتی مرا خواستی کرد کم
|بدی را تو اندر جهان مایه‌ای
|هم از بی‌رهان برترین پایه‌ای
|هران خون که شد درجهان ریخته
|توباشی بران گیتی آویخته
|نیابی شب تیره آن را بخواب
|که جویی همی روز در آفتاب
|ایا مرد بدبخت بیدادگر
|همه روزگارت بکژی مبر
|زخشنودی ایزد اندیشه کن
|خردمندی و راستی پیشه کن
|که این بر من و تو همی‌بگذرد
|زمانه دم ما همی‌بشمرد
|که گوید کژی به از راستی
|بکژی چرا دل بیاراستی
|چو فرمان کنی هرچ خواهی تو راست
|یکی بهر ازین پادشاهی تو راست
|بدین گیتی اندر بزی شادمان
|تن آسان و دور از بد بدگمان
|وگر بگذری زین سرای سپنج
|گه بازگشتن نباشی به رنج
|نشاید کزین کم کنیم ارفزون
|که زردشت گوید بزند اندرون
|که هرکس که برگردد از دین پاک
|زیزدان ندارد به دل بیم وباک
|بسالی همی‌داد بایدش پند
|چو پندش نباشد ورا سودمند
|ببایدش کشتن بفرمان شاه
|فکندن تن پرگناهش به راه
|چو بر شاه گیتی شود بدگمان
|ببایدش کشتن هم اندر زمان
|بریزند هم بی‌گمان خون تو
|همین جستن تخت وارون تو
|کنون زندگانیت ناخوش بود
|وگر بگذری جایت آتش بود
|وگر دیر مانی برین هم نشان
|سر از شاه وز داد یزدان کشان
|پشیمانی آیدت زین کار خویش
|ز گفتار ناخوب و کردار خویش
|تو بیماری وپند داروی تست
|بگوییم تا تو شوی تن درست
|وگر چیزه شد بردلت کام ورشک
|سخن گوی تا دیگر آرم پزشک
|پزشک تو پندست و دارو خرد
|مگر آز تاج از دلت بسترد
|به پیروزی اندر چنین کش شدی
|وز اندیشه گنج سرکش شدی
|شنیدی که ضحاک شد ناسپاس
|ز دیو و ز جادو جهان پرهراس
|چو زو شد دل مهتران پر ز درد
|فریدون فرخنده با او چه کرد
|سپاهت همه بندگان منند
|به دل زنده و مردگان منند
|ز تو لختکی روشنی یافتند
|بدین سان سر از داد برتافتند
|چومن گنج خویش آشکارا کنم
|دل جنگیان پرمدارا کنم
|چو پیروز گشتی تو برساوه شاه
|برآن برنهادند یکسر سپاه
|که هرگز نبینند زان پس شکست
|چو از خواسته سیر گشتند ومست
|نباید که بردست من بر هلاک
|شوند این دلیران بی‌بیم وباک
|تو خواهی که جنگی سپاهی گران
|همه نامداران و کنداوران
|شود بوم ایران ازیشان تهی
|شکست اندر آید بتخت مهی
|که بد شاه هنگام آرش بگوی
|سرآید مگر بر من این گفت وگوی
|بدو گفت بهرام کان گاه شاه
|منوچهر بد با کلاه و سپاه
|بدو گفت خسرو که‌ای بدنهان
|چودانی که او بود شاه جهان
|ندانی که آرش ورا بنده بود
|بفرمان و رایش سرافکنده بود
|بدو گفت بهرام کز راه داد
|تواز تخم ساسانی ای بد نژاد
|که ساسان شبان وشبان زاده بود
|نه بابک شبانی بدو داده بود
|بدو گفت خسرو که‌ای بدکنش
|نه از تخم ساسان شدی برمنش
|دروغست گفتار تو سر به سر
|سخن گفتن کژ نباشد هنر
|تو از بدتنان بودی وبی‌بنان
|نه از تخم ساسان رسیدی بنان
|بدو گفت بهرام کاندر جهان
|شبانی ز ساسان نگردد نهان
|ورا گفت خسرو که دارا بمرد
|نه تاج بزرگی بساسان سپرد
|اگر بخت گم شد کجا شد نژاد
|نیاید ز گفتار بیداد داد
|بدین هوش واین رای واین فرهی
|بجویی همی تخت شاهنشهی
|بگفت و بخندید وبرگشت زوی
|سوی لشکر خویش بنهاد روی
|زخاقانیان آن سه ترک سترگ
|که ارغنده بودند برسان گرگ
|کجا گفته بودند بهرام را
|که ما روز جنگ از پی نام را
|اگر مرده گر زنده بالای شاه
|بنزد تو آریم پیش سپاه
|ازیشان سواری که ناپاک بود
|دلاور بد و تند و ناباک بود
|همی‌راند پرخاشجوی و دژم
|کمندی ببازو و درون شست خم
|چو نزدیکتر گشت با خنگ عاج
|همی‌بود یازان بپرمایه تاج
|بینداخت آن تاب داده کمند
|سرتاج شاه اندرآمد ببند
|یکی تیغ گستهم زد برکمند
|سرشاه را زان نیامد گزند
|کمان را بزه کرد بندوی گرد
|بتیر از هوا روشنایی ببرد
|بدان ترک بدساز بهرام گفت
|که جز خاک تیره مبادت نهفت
|که گفتت که با شاه رزم آزمای
|ندیدی مرا پیش اوبربپای
|پس آمد بلشکر گه خویش باز
|روانش پر ازدرد وتن پرگداز
|چوخواهرش بشنید کامد ز راه
|برادرش پر درد زان رزمگاه
|بینداخت آن نامدار افسرش
|بیاورد فرمانبری چادرش
|بیامد بنزد برادر دمان
|دلش خسته ازدرد و تیره روان
|بدو گفت کای مهتر جنگجوی
|چگونه شدی پیش خسرو بگوی
|گر او ازجوانی شود تیزوتند
|مگردان تو درآشتی رای کند
|بخواهر چنین گفت بهرام گرد
|که او را زشاهان نباید شمرد
|نه جنگی سواری نه بخشنده‌ای
|نه داناسری گر درخشنده یی
|هنر بهتر از گوهر نامدار
|هنرمند باید تن شهریار
|چنین گفت داننده خواهر بدوی
|که‌ای پرهنر مهتر نامجوی
|تو را چند گویم سخن نشنوی
|به پیش آوری تندی وبدخوی
|نگر تاچه گوید سخن گوی بلخ
|که باشد سخن گفتن راست تلخ
|هرآنکس که آهوی تو باتوگفت
|همه راستیها گشاد ازنهفت
|مکن رای ویرانی شهر خویش
|ز گیتی چو برداشتی بهرخویش
|برین بریکی داستان زد کسی
|کجا بهره بودش ز دانش بسی
|که خر شد که خواهد زگاوان سروی
|بیکباره گم کرد گوش وبروی
|نکوهش مخواه از جهان سر به سر
|نبود از تبارت کسی تاجور
|اگر نیستی درمیان این جوان
|نبودی من از داغ تیره روان
|پدرزنده و تخت شاهی بجای
|نهاده تو اندر میان پیش پای
|ندانم سرانجام این چون بود
|همیشه دو چشمم پر از خون بود
|جز از درد و نفرین نجویی همی
|گل زهر خیره ببویی همی
|چو گویند چوبینه بدنام گشت
|همه نام بهرام دشنام گشت
|برین نیز هم خشم یزدان بود
|روانت به دوزخ به زندان بود
|نگر تا جز از هرمز شهریار
|که بد درجهان مر تو را خواستار
|هم آن تخت و آن کالهٔ ساوه شاه
|بدست آمد و برنهادی کلاه
|چو زو نامور گشتی اندر جهان
|بجویی کنون گاه شاهنشهان
|همه نیکوییها ز یزدان شناس
|مباش اندرین تاجور ناسپاس
|برزمی که کردی چنین کش مشو
|هنرمند بودی منی فش مشو
|به دل دیو را یار کردی همی
|به یزدان گنهگار گردی همی
|چو آشفته شد هرمز وبردمید
|به گفتار آذرگشسپ پلید
|تو را اندرین صبر بایست کرد
|نبد بنده را روزگارنبرد
|چو او را چنان سختی آمد بروی
|ز بردع بیامد پسر کینه جوی
|ببایست رفتن برشاه ند
|بکام وی آراستن گاه نو
|نکردی جوان جز برای تو کار
|ندیدی دلت جز به روزگار
|تن آسان بدی شاد وپیروزبخت
|چراکردی آهنگ این تاج وتخت
|تودانی که ازتخمهٔ اردشیر
|بجایند شاهان برنا و پیر
|ابا گنج وبا لشکر بی‌شمار
|به ایران که خواند تو را شهریار
|اگر شهریاری به گنج وسپاه
|توانست کردن به ایران نگاه
|نبودی جز از ساوه سالار چین
|که آورد لشکر به ایران زمین
|تو راپاک یزدان بروبرگماشت
|بد او ز ایران و توران بگاشت
|جهاندار تا این جهان آفرید
|زمین کرد و هم آسمان آفرید
|ندیدند هرگز سواری چوسام
|نزد پیش او شیردرنده گام
|چو نوذر شد از بخت بیدادگر
|بپا اندر آورد رای‌پدر
|همه مهتران سام را خواستند
|همان تخت پیروزه آراستند
|بران مهتران گفت هرگز مباد
|که جان سپهبد کند تاج یاد
|که خاک منوچهر گاه منست
|سر تخت نوذر کلاه منست
|بدان گفتم این ای برادر که تخت
|نیابد مگر مرد پیروزبخت
|که دارد کفی راد وفر ونژاد
|خردمند و روشن دل و پر ز داد
|ندانم که بر تو چه خواهد رسید
|که اندر دلت شد خرد ناپدید
|بدو گفت بهرام کاینست راست
|برین راستی پاک یزدان گواست
|ولیکن کنون کار ازین درگذشت
|دل و مغز من پر ز تیمار گشت
|اگر مه شوم گر نهم سر بمرگ
|که مرگ اندر آید بپولاد ترگ
|وزان روی شد شهریار جوان
|چوبگذشت شاد از پل نهروان
|همه مهتران را زلشکر بخواند
|سزاوار بر تخت شاهی نشاند
|چنین گفت کای نیکدل سروران
|جهاندیده و کار کرده سران
|بشاهی مرا این نخستین سرست
|جز از آزمایش نه اندرخورست
|بجای کسی نیست ما را سپاس
|وگر چند هستیم نیکی شناس
|شمارا زما هیچ نیکی نبود
|که چندین غم ورنج باید فزود
|نیاکان ما را پرستیده‌اید
|بسی شور و تلخ جهان دیده‌اید
|بخواهم گشادن یکی راز خویش
|نهان دارم از لشکر آواز خویش
|سخن گفتن من بایرانیان
|نباید که بیرون برند ازمیان
|کزین گفتن اندیشه من تباه
|شود چون بگویند پیش سپاه
|من امشب سگالیده‌ام تاختن
|سپه را به جنگ اندر انداختند
|که بهرام را دیده‌ام در سخن
|سواریست اسپ افگن وکارکن
|همی کودکی بی‌خرد داندم
|بگرز و بشمشیر ترساندم
|نداند که من شب شبیخون کنم
|برزم اندرون بیم بیرون کنم
|اگریار باشید بامن به جنگ
|چو شب تیره گردد نسازم درنگ
|چو شوید بعنبر شب تیره روی
|بیفشاند این گیسوی مشکبوی
|شما برنشینید با ساز جنگ
|همه گرز و خنجر گرفته بچنگ
|بران برنهادند یکسر سپاه
|که یک تن نگردد زفرمان شاه
|چو خسرو بیامد بپرده سرای
|زبیگانه مردم بپردخت جای
|بیاورد گستهم وبندوی را
|جهاندیده و گرد گردوی را
|همه کارزار شبیخون بگفت
|که با او مگر یار باشند و جفت
|بدو گفت گستهم کای شهریار
|چرایی چنین ایمن از روزگار
|تو با لشکر اکنون شبیخون کنی
|ز دلها مگر مهر بیرون کنی
|سپاه تو با لشکر دشمنند
|ابا او همه یک دل ویک تنند
|ز یک سو نبیره ز یک سو نیا
|به مغز اندرون کی بود کیمیا
|ازین سو برادر وزان سو پدر
|همه پاک بسته یک اندر دگر
|پدر چون کند با پسر کارزار
|بدین آروز کام دشمن مخار
|نبایست گفت این سخن با سپاه
|چو گفتی کنون کار گردد تباه
|بدو گفت گردوی کاین خود گذشت
|گذشته همه باد گردد به دشت
|توانایی و کام وگنج وسپاه
|سر مرد بینا نپیچد ز راه
|بدین رزمگه امشب اندر مباش
|ممان تا شود گنج و لشکر به لاش
|که من بی‌گمانم کزین راز ما
|وزین ساختن در نهان سازما
|بدان لشکر اکنون رسید آگهی
|نباید که تو سر بدشمن دهی
|چوبشنید خسرو پسند آمدش
|به دل رای او سودمند آمدش
|گزین کرد زان سرکشان مرد چند
|که باشند برنیک وبد یارمند
|چو خرداد برزین و گستهم شیر
|چوشاپور و چون اندیان دلیر
|چو بندوی خراد لشکر فروز
|چو نستود لشکرکش نیوسوز
|تلی بود پر سبزه وجای سور
|سپه را همی‌دید خسرو ز دور
|وزین روی بنشست بهرام گرد
|بزرگان برفتند با او وخرد
|سپهبد بپرسید زان سرکشان
|که آمد زخویشان شما را نشان
|فرستید هرکس که دارید خویش
|که باشند یکدل به گفتار وکیش
|گریشان بیایند وفرمان کنند
|به پیمان روان را گروگان کنند
|سپه ماند از بردع واردبیل
|از ارمنیه نیز بی‌مرد وخیل
|ازیشان برزم اندرون نیست باک
|چه مردان بردع چه یک مشت خاک
|شنیدند گردنکشان این سخن
|که بهرام جنگ آور افگند بن
|زلشکر گزیدند مردی دبیر
|سخن گوی و داننده ویادگیر
|بیامد گوی با دلی پر ز راز
|همی‌بود پویان شب دیریاز
|بگفت آنچ بشنید زان مهتران
|ازان نامداران وکنداوران
|از ایرانیان پاسخ ایدون شنید
|که تا رزم لشکر نیاید پدید
|یکی مازخسرو نگردیم باز
|بترسیم کین کارگردد دراز
|مباشید ایمن بران رزمگاه
|که خسرو شبیخون کند با سپاه
|چو پاسخ شنید آن فرستاده مرد
|سوی لشکر پهلوان شد چو گرد
|همه لشکرآتش برافروختند
|بهر جای شمعی همی‌سوختند
|ز لشکر گزین کرد بهرام شیر
|سپاهی جهانگیر وگرد دلیر
|چوکردند و با او دبیران شمار
|سپه بود شمشیر زن صد هزار
|ز خاقانیان آن سه ترک سترگ
|که بودند غرنده برسان گرگ
|به جنگ‌آوران گفت چون زخم کوس
|برآید بهنگام بانگ خروس
|شما بر خروشید و اندر دهید
|سران را ز خون بر سرافسر نهید
|بشد تیز لشکر بفرمان گو
|سه ترک سر افرازشان پیش رو
|برلشکر شهریار آمدند
|جفاپیشه و کینه دار آمدند
|خروش آمد از گرز و گوپال و تیغ
|از آهن زمین بود وز گرد میغ
|همی‌گفت هرکس که خسرو کجاست
|که امروز پیروزی روز ماست
|ببالا همی‌بود خسرو بدرد
|دودیده پر از خون و رخ لاژورد
|چنین تا سپیده برآمد ز کوه
|شد از زخم شمشیر و کشته ستوه
|چوشد دامن تیره شب تا پدید
|همه رزمگه کشته و خسته دید
|بگردنکشان گفت یاری کنید
|برین دشمنان کامگاری کنید
|که پیروزگر پشت و یارمنست
|همان زخم شمشیر کارمنست
|بیامد دمان تا بر آن سه ترک
|نه ترک دلاور سه پیل سترگ
|یکی تاخت تا نزد خسرو رسید
|پرنداوری از میان برکشید
|همی‌خواست زد بر سر شهریار
|سپر بر سرآورد شاه سوار
|بزیر سپر تیغ زهر آبگون
|بزد تیغ و انداختش سرنگون
|خروشید کای نامداران جنگ
|زمانی دگر کرد باید درنگ
|سپاهش همه پشت برگاشتند
|جهانجوی را خوار بگذاشتند
|به بندوی و گستهم گفت آن زمان
|که اکنون شدم زین سخن بدگمان
|رسیده مرا هیچ فرزند نیست
|همان از در تاج پیوند نیست
|اگر من شوم کشته در کارزار
|جهان را نماند یکی شهریار
|بدو گفت بندوی کای سرفراز
|بدین روز هرگز مبادت نیاز
|سپه رفت اکنون تو ایدر مه ایست
|که کس در زمانه تو را یار نیست
|بزنگوی گفت آن زمان شهریار
|کز ایدر برو تازیان تاتخوار
|ازین ماندگان بر سواری هزار
|بران رزمگاه آنچ یا بی بیار
|سراپرده دیبه وگنج وتاج
|همان بدره وبرده وتخت عاج
|بزرگان بنه برنهادند وگنج
|فراوان ببردن کشیدند رنج
|هم آنگه یکی اژدهافش درفش
|پدید آمد و گشت گیتی بنفش
|پس اندر همی‌راند بهرام گرد
|به جنگ از جهان روشنایی ببرد
|رسیدند بهرام و خسرو بهم
|دلاور دو جنگی دو شیر دژم
|چوپیلان جنگی بر آشوفتند
|همی برسریکدگر کوفتند
|همی‌گشت بهرام چون شیر نر
|سلیحش نیامد برو کارگر
|برین گونه تا خور ز گنبد بگشت
|از اندازه آویزش اندر گذشت
|تخوار آن زمان پیش خسرو رسید
|که گنج وبنه زان سوی پل کشید
|چوبشنید خسرو بگستهم گفت
|که با ما کسی نیست در جنگ جفت
|که ما ده تنیم این سپاهی بزرگ
|به پیش اندرون پهلوانی سترگ
|هزیمت بهنگام بهتر زجنگ
|چو تنها شدی نیست جای درنگ
|همی‌راند ناکار دیده جوان
|برین گونه بر تا پل نهروان
|پس اندر همی‌تاخت بهرام تیز
|سری پر ز کینه دلی پر ستیز
|چو خسرو چنان دید بر پل بماند
|جهاندیده گستهم را پیش خواند
|بیارید گفتا کمان مرا
|به جنگ اندرون ترجمان مرا
|کمانش ببرد آنک گنجور بود
|بران کار گستهم دستور بود
|کمان بر گرفت آن سپهدار گرد
|بتیر از هوا روشنایی ببرد
|همی تیر بارید همچون تگرگ
|بیک چوبه با سر همی‌دوخت ترگ
|پس اندر همی‌تاخت بهرام شیر
|کمندی بدست اژدهایی بزیر
|چوخسرو و را دید برگشت شاد
|دو زاغ کمان را بزه برنهاد
|یکی تیر زد بر بربارگی
|بشد کار آن باره یکبارگی
|پیاده سپهبد سپر برگرفت
|ز بیچارگی دست بر سرگرفت
|یلان سینه پیش اندر آمد چوگرد
|جهانجوی کی داشت او را بمرد
|هم اندر زمان اسپ او رابخست
|پیاده یلان سینه را پل بجست
|سپه بازگشت از پل نهروان
|هرآنکس که بودند پیر و جوان
|چو بهرام برگشت خسرو چوگرد
|پل نهروان سر به سر باز کرد
|همی‌راند غمگین سوی طیسفون
|دلی پر زغم دیدگان پر زخون
|در شارستانها به آهن ببست
|بانبوه اندیشگان درنشست
|زهر بر زنی مهتران را بخواند
|بدور ازه بر پاسبانان نشاند
|وزان جایگه شد به پیش پدر
|دودیده پراز آب و پر خون جگر
|چو روی پدر دید بردش نماز
|همی‌بود پیشش زمانی دراز
|بدو گفت کاین پهلوان سوار
|که او را گزین کردی ای شهریار
|بیامد چوشاهان که دارند فر
|سپاهی بیاورد بسیارمر
|بگفتم سخن هرچ آمد ز پند
|برو پند من بر نبد سودمند
|همه جنگ و پرخاش بدکام اوی
|که هرگز مبادا روان نام اوی
|بناکام رزمی گران کرده شد
|فراوان کس از اختر آزرده شد
|زمن بازگشتند یکسر سپاه
|ندیدند گفتی مرا جزبه راه
|همی شاه خوانند بهرام را
|ندیدند آغاز فرجام را
|پس من کنون تا پل نهروان
|بیاورد لشکر چو کوهی گران
|چوشد کاربی برگ بگریختم
|بدام بلا در نیاویختم
|نگه کردم اکنون به سود و زیان
|نباشند یاور مگر تازیان
|گر ای دون که فرمان دهد شهریار
|سواران تازی برم بی‌شمار
|بدو گفت هرمز که این رای نیست
|که اکنون تو را پای برجای نیست
|نباشند یاور تو را تازیان
|چوجایی نبینند سود و زیان
|بدرد دل اندر تو را زار نیز
|بدشمن سپارند از بهر چیز
|بدین کار پشت تو یزدان بود
|هما و از توبخت خندان بود
|چو بگذاشت خواهی همی مرز وبوم
|از ایدر برو تازیان تا بروم
|سخنهای این بندهٔ چاره جوی
|چو رفتی یکایک بقیصر بگوی
|بجایی که دین است و هم وخواستست
|سلیح و سپاه وی آراستست
|فریدونیان نیز خویش تواند
|چوکارت شود سخت پیش تواند
|چو بشنید خسرو زمین بوس داد
|بسی بر نهان آفرین کرد یاد
|ببندوی و گردوی و گستهم گفت
|که ما با غم و رنج گشتیم جفت
|بسازید و یکسر بنه برنهید
|برو بوم ایران بدشمن دهید
|بگفت این و از دیده آواز خاست
|که‌ای شاه نیک اختر و داد وراست
|یکی گرد تیره برآمد ز راه
|درفشی درفشان میان سپاه
|درفشی کجا پیکرش اژدهاست
|که چوبینه بر نهروان کرد راست
|چوبشنید خسرو بیامد بدر
|گریزان برفت او ز پیش پدر
|همی‌شد سوی روم برسان گرد
|درفشی پس پشت او لاژورد
|بپیچید یال و بر و روی را
|نگه کرد گستهم و بند وی را
|همی‌راندند آن دو تن نرم نرم
|خروشید خسرو به آوای گرم
|همانا سران تان ز پیش آمدست
|که بدخواه تان همچو خویش آمدست
|اگر نه چنین نرم راندن چراست
|که بهرام نزدیک پشت شماست
|بدو گفت بندوی کای شهریار
|دلت را ببهرام رنجه مدار
|کجا گرد ما را نبیند ز راه
|که دورست ز ایدر درفش سیاه
|چنین است یارانت را گفت و گوی
|که ما را بدین تاختن نیست روی
|چو چوبینه آید بایوان شاه
|هم آنگه به هرمز دهد تاج وگاه
|نشیند چو دستور بردست اوی
|بدریا رسد کارگر شست اوی
|بقیصر یکی نامه از شهریار
|نویسد که این بندهٔ نابکار
|گریزان برفتست زین مرز وبوم
|نباید که آرام گیرد بروم
|هم آنگه که او خویشتن کرد راست
|نژندی وکژی ازین بهر ماست
|چو آید بران مرز بندش کنید
|دل شادمان را گزندش کنید
|بدین بارگاهش فرستید باز
|ممانید تا گردد او سرفراز
|ببندید هم در زمان با سپاه
|فرستید گریان بدین جایگاه
|چنین داد پاسخ که از بخت بد
|سزد زین نشان هرچ بر ما رسد
|سخنها درازست و کاری درشت
|به یزدان کنون باز هشتیم پشت
|براند اسپ وگفت آنچ از خوب و زشت
|جهاندار برتارک ما نبشت
|بباشد نگردد باندیشه باز
|مبادا که آید بدشمن نیاز
|چو او برگذشت این دو بیدادگر
|ازو بازگشتند پر کینه سر
|زراه اندر ایوان شاه آمدند
|پراز رنج و دل پرگناه آمدند
|ز در چون رسیدند نزدیک تخت
|زهی از کمان باز کردند سخت
|فگندند ناگاه در گردنش
|بیاویختند آن گرامی تنش
|شد آن تاج و آن تخت شاهنشهان
|توگفتی که هرمز نبد درجهان
|چنین است آیین گردنده دهر
|گهی نوش بار آورد گاه زهر
|اگر مایه اینست سودش مجوی
|که درجستنش رنجت آید بروی
|چوشد گردش روز هرمز بپای
|تهی ماند زان تخت فرخنده جای
|هم آنگاه برخاست آواز کوس
|رخ خونیان گشت چون سندروس
|درفش سپهبد هم آنگه ز راه
|پدید آمد اندر میان سپاه
|جفا پیشه گستهم و بند وی تیز
|گرفتند زان کاخ راه گریز
|چنین تا بخسرو رسید این دومرد
|جهانجوی چون دیدشان روی زرد
|بدانست کایشان دو دل پر ز راز
|چرا از جهاندار گشتند باز
|برخساره شد چون گل شنبلید
|نکرد آن سخن بر دلیران پدید
|بدیشان چنین گفت کزشاه راه
|بگردید کامد بتنگی سپاه
|بیابان گزینید وراه دراز
|مدارید یکسر تن از رنج باز
|چوبهرام رفت اندر ایوان شاه
|گزین کرد زان لشکر کینه خواه
|زره‌دار و شمشیر زن سی‌هزار
|بدان تا شوند از پس شهریار
|چنین لشکری نامبردار و گرد
|ببهرام پور سیاوش سپرد
|وزان روی خسرو بیابان گرفت
|همی از بد دشمنان جان گرفت
|چنین تا بنزد رباطی رسید
|سر تیغ دیوار او ناپدید
|کجا خواندندیش یزدان سرای
|پرستشگهی بود و فرخنده جای
|نشستنگه سوکواران بدی
|بدو در سکوبا و مطران بدی
|چنین گفت خسرو به یزدان پرست
|که از خوردنی چیست کاید بدست
|سکوبا بدو گفت کای نامدار
|فطیرست با ترهٔ جویبار
|گرای دون که شاید بدین سان خورش
|مبادت جز از نوشه این پرورش
|ز اسب اندر آمد سبک شهریار
|همان آنک بودند با اوسوار
|جهانجوی با آن دو خسرو پرست
|گرفت از پی و از برسم بدست
|بخوردند با شتاب چیزی که بود
|پس آنگه به زمزم بگفتند زود
|چنین گفت پس با سکوبا که می
|نداری تو ای پیرفرخنده پی
|بدو گفت ما می‌زخرما کنیم
|به تموز وهنگام گرما کنیم
|کنون هست لختی چو روشن گلاب
|به سرخی چو بیجاده در آفتاب
|هم آنگه بیاورد جامی نبید
|که شد زنگ خورشید زو ناپدید
|بخورد آن زمان خسرو از می سه جام
|می و نان کشکین که دارد بنام
|چو مغزش شد از بادهٔ سرخ گرم
|هم آنگه بخفت از بر ریگ نرم
|نهاد از بر ران بندوی سر
|روانش پر از درد و خسته جگر
|همان چون بخواب اندر آمد سرش
|سکوبای مهتر بیامد برش
|که از راه گردی برآمد سیاه
|دران گرد تیره فراوان سپاه
|چنین گفت خسرو که بد روزگار
|که دشمن بدین گونه شد خواستا ر
|نه مردم به کارست و نه بارگی
|فراز آمد آن روز بیچارگی
|بدو گفت بندوی بس چاره ساز
|که آمدت دشمن بتنگی فراز
|بدو گفت خسرو که ای نیک خواه
|مرا اندرین کار بنمای راه
|بدو گفت بندوی کای شهریار
|تو را چاره سازم بدین روزگار
|ولیکن فدا کرده باشم روان
|به پیش جهانجوی شاه جهان
|بدو گفت خسرو که دانای چین
|یکی خوب زد داستانی برین
|که هرکو کند بر درشاه کشت
|بیابد بدان گیتی اندر بهشت
|چو دیوار شهر اندر آمد زپای
|کلاته نباید که ماند بجای
|چو ناچیز خواهد شدن شارستان
|مماناد دیوار بیمارستان
|توگر چاره‌جویی دانی اکنون بساز
|هم از پاک یزدان نه‌ای بی‌نیاز
|بدو گفت بندوی کاین تاج زر
|مرا ده همین گوشوار و کمر
|همان لعل زرین چینی قبای
|چو من پوشم این را تو ایدر مپای
|برو با سپاهت هم اندر شتاب
|چو کشتی که موجش درآرد ز آب
|بکرد آن زمان هرچ بندوی گفت
|وزانجایگه گشت با باد جفت
|چو خسرو برفت از بر چاره جوی
|جهاندیده سوی سقف کرد روی
|که اکنون شما را بدین بر ز کوه
|بباید شدن ناپدید از گروه
|خود اندر پرستشگه آمد چو گرد
|بزودی در آهنین سخت کرد
|بپوشید پس جامهٔ زرنگار
|به سر برنهاد افسر شهریار
|بران بام برشد نه بر آرزوی
|سپه دید گرد اندورن چارسوی
|همی‌بود تا لشکر رزمساز
|رسیدند نزدیک آن دژ فراز
|ابرپای خاست آنگه از بام زود
|تن خویشتن را به لشکر نمود
|بدیدندش از دور با تاج زر
|همان طوق و آن گوشوار و کمر
|همی‌گفت هر کس که این خسروست
|که با تاج و با جامه‌های نوست
|چو بند وی شد بی‌گمان کان سپاه
|همی‌بازنشناسد او را ز شاه
|فرود آمد و جامهٔ خویش تفت
|بپوشید ناکام و بربام رفت
|چنین گفت کای رزمسازان نو
|کرا خوانم اندر شما پیش رو
|که پیغام دارم ز شاه جهان
|بگویم شنیده به پیش مهان
|چو پور سیاووش دیدش ببام
|منم پیش رو گفت بهرام نام
|بدو گفت گوید جهاندار شاه
|که من سخت پیچانم از رنج راه
|ستوران همه خسته و کوفته
|زراه دراز اندر آشوفته
|بدین خانهٔ سوکواران به رنج
|فرود آمدستیم با یار پنج
|چوپیدا شود چاک روز سپید
|کنم دل زکار جهان ناامید
|بیاییم با تو به راه دراز
|به نزدیک بهرام گردن فراز
|برین برکه گفتم نجویم زمان
|مگر یارمندی کند آسمان
|نیاکان ماآنک بودند پیش
|نگه داشتندی هم آیین وکیش
|اگرچه بدی بختشان دیر ساز
|ز کهتر نبرداشتندی نیاز
|کنون آنچ ما را به دل راز بود
|بگفتیم چون بخت ناساز بود
|زرخشنده خورشید تا تیره خاک
|نباشد مگر رای یزدان پاک
|چو سالار بشنید زو داستان
|به گفتار او گشت همداستان
|دگر هرکه بشنید گفتار اوی
|پر از درد شد دل ز کردار اوی
|فرود آمد آن شب بدانجا سپاه
|همی‌داشتی رای خسرو نگاه
|دگر روز بندوی بربام شد
|ز دیوار تا سوی بهرام شد
|بدو گفت کامروز شاه از نماز
|همانا نیاید به کاری فراز
|چنین هم شب تیره بیدار بود
|پرستندهٔ پاک دادار بود
|همان نیز خورشید گردد بلند
|زگرما نباید که یابد گزند
|بیاساید امروز و فردا پگاه
|همی‌راند اندر میان سپاه
|چنین گفت بهرام با مهتران
|که کاریست این هم سبک هم گران
|چو بر خسرو این کار گیریم تنگ
|مگر تیز گردد بیاید به جنگ
|بتنها تن او یکی لشکرست
|جهانگیر و بیدار و کنداورست
|وگر کشته آید به دشت نبرد
|برآرد ز ما نیز بهرام گرد
|هم آن به که امروز باشیم نیز
|وگر خوردنی نیست بسیار چیز
|مگر کو بدین هم نشان خوش منش
|بیاید به از جنگ وز سرزنش
|چنان هم همی‌بود تا شب ز کوه
|برآمد بگرد اندر آمد گروه
|سپاه اندرآمد ز هر پهلوی
|همی‌سوختند آتش از هر سوی
|چوروی زمین گشت خورشید فام
|سخن گوی بندوی برشد ببام
|ببهرام گفت ای جهاندیده مرد
|برانگه که برخاست از دشت گرد
|چو خسرو شما را بدید او برفت
|سوی روم با لشکر خویش تفت
|کنون گر تو پران شوی چون عقاب
|وگر برتر آری سر از آفتاب
|نبیند کسی شاه را جز بروم
|که اکنون کهن شد بران مرز وبوم
|کنون گر دهیدم به جان زینهار
|بیایم بر پهلوان سوار
|بگویم سخن هرچ پرسد زمن
|ز کمی و بیشی آن انجمن
|وگرنه بپوشم سلیح نبرد
|به جنگ اندر آیم بکردار گرد
|چو بهرام بشنید زو این سخن
|دل مرد برنا شد از غم کهن
|به یاران چنین گفت کاکنون چه سود
|اگر من برآرم ز بندوی دود
|همان به که او را برپهلوان
|برم هم برین گونه روشن روان
|بگوید بدو هرچ داند ز شاه
|اگر سر دهد گر ستاند کلاه
|به بندوی گفت ای بد چاره‌جوی
|تو این داوریها ببهرام گوی
|فرود آمد از بام بندوی شیر
|همی‌راند با نامدار دلیر
|چوبشنید بهرام کامد سپاه
|سوی روم شد خسرو کینه خواه
|زپور سیاوش بر آشفت سخت
|بدو گفت کای بدرگ شوربخت
|نه کار تو بود اینک فرمودمت
|همی بی‌هنر خیره بستودمت
|جهانجوی بندوی را پیش خواند
|همی خشم بهرام با او براند
|بدو گفت کای بدتن بدکنش
|فریبنده مرد از در سرزنش
|سپاه مرا خیره بفریفتی
|زبد گوهر خویش نشکیفتی
|تو با خسرو شوم گشتی یکی
|جهاندیده یی کردی از کودکی
|کنون آمدی با دلی پر سخن
|که من نو کنم روزگار کهن
|بدو گفت بندوی کای سرفراز
|زمن راستی جوی و تندی مساز
|بدان کان شهنشاه خویش منست
|بزرگیش ورادیش پیش منست
|فداکردمش جان وبایست کرد
|تو گر مهتری گرد کژی مگرد
|بدو گفت بهرام من زین گناه
|که کردی نخواهمت کردن تباه
|ولیکن تو هم کشته بر دست اوی
|شوی زود و خوانی مرا راست گوی
|نهادند بر پای بندوی بند
|ببهرام دادش ز بهر گزند
|همی‌بود تا خور شد اندر نهفت
|بیامد پر اندیشه دل بخفت
|چو خورشید خنجر کشید از نیام
|پدید آمد آن مطرف زردفام
|فرستاد و گردنکشان را بخواند
|برتخت شاهی به زانو نشاند
|بهرجای کرسی زرین نهاد
|چوشاهان پیروز بنشست شاد
|چنین گفت زان پس به بانگ بلند
|که هرکس که هست ازشما ارجمند
|ز شاهان ز ضحاک بتر کسی
|نیامد پدیدار بجویی بسی
|که از بهر شاهی پدر را بکشت
|وزان کشتن ایرانش آمد بمشت
|دگر خسرو آن مرد بیداد و شوم
|پدر را بکشت آنگهی شد بروم
|کنون ناپدیدست اندر جهان
|یکی نامداری ز تخت مهان
|که زیبا بود بخشش و بخت را
|کلاه و کمر بستن وتخت را
|که دارید که اکنون ببندد میان
|بجا آورد رسم و راه کیان
|بدارندهٔ آفتاب بلند
|که باشم شما را بدین یارمند
|شنیدند گردنکشان این سخن
|که آن نامور مهتر افکند بن
|نپیچید کس دل ز گفتار راست
|یکی پیرتر بود بر پای خاست
|کجا نام او بود شهران گراز
|گوی پیرسر مهتری دیریاز
|چنین گفت کای نامدار بلند
|توی در جهان تابوی سودمند
|بدی گر نبودی جز از ساوه شاه
|که آمد بدین مرز ما با سپاه
|ز آزادگان بندگان خواست کرد
|کجا در جهانش نبد هم نبرد
|ز گیتی بمردی تو بستی میان
|که آن رنج بگذشت ز ایرانیان
|سپه چاربار از یلان صدهزار
|همه گرد و شایستهٔ کارزار
|بیک چوبه تیر تو گشتند باز
|برآسود ایران ز گرم و گداز
|کنون تخت ایران سزاوار تست
|برین برگوا بخت بیدارتست
|کسی کو بپیچد ز فرمان ما
|وگر دور ماند ز پیمان ما
|بفرمانش آریم اگر چه گوست
|و گر داستان را همه خسروست
|بگفت این و بنشست بر جای خویش
|خراسان سپهبد بیامد به پیش
|چنین گفت کاین پیر دانش پژوه
|که چندین سخن گفت پیش گروه
|بگویم که او از چه گفت این سخن
|جهانجوی و داننده مرد کهن
|که این نیکویها ز تو یاد کرد
|دل انجمن زین سخن شاد کرد
|ولیکن یکی داستانست نغز
|اگر بشنود مردم پاک مغز
|که زر دشت گوید باستا و زند
|که هرکس که از کردگاربلند
|بپیچد بیک سال پندش دهید
|همان مایهٔ سودمندش دهید
|سرسال اگر بازناید به راه
|ببایدش کشتن بفرمان شاه
|چو بر دادگر شاه دشمن شود
|سرش زود باید که بی‌تن شود
|خراسان بگفت این و لب راببست
|بیامد بجایی که بودش نشست
|ازان پس فرخ زاد برپای خاست
|ازان انجمن سر برآورد راست
|چنین گفت کای مهتر سودمند
|سخن گفتن داد به گر پسند
|اگر داد بهتر بود کس مباد
|که باشد به گفتار بی‌داد شاد
|ببهرام گوید که نوشه بدی
|جهان را بدیدار توشه بدی
|اگر ناپسندست گفتار ما
|بدین نیست پیروزگر یارما
|انوشه بدی شاد تاجاودان
|زتو دور دست و زبان بدان
|بگفت این و بنشست مرد دلیر
|خزروان خسرو بیامد چو شیر
|بدو گفت اکنون که چندین سخن
|سراینده برنا و مرد کهن
|سرانجام اگر راه جویی بداد
|هیونی برافگن بکردار باد
|ممان دیر تا خسرو سرفراز
|بکوبد بنزد تو راه دراز
|ز کار گذشته به پوزش گرای
|سوی تخت گستاخ مگذار پای
|که تا زنده باشد جهاندار شاه
|نباشد سپهبد سزاوار گاه
|وگر بیم داری ز خسرو به دل
|پی از پارس وز طیسفون برگسل
|بشهر خراسان تن آسان بزی
|که آسانی و مهتری را سزی
|به پوزش یک اندر دگر نامه ساز
|مگر خسرو آید برای تو باز
|نه برداشت خسرو پی از جای خویش
|کجا زاد فرخ نهد پای پیش
|سخن گفت پس زاد فرخ بداد
|که‌ای نامداران فرخ نژاد
|شنیدم سخن گفتن مهتران
|که هستند ز ایران گزیده سران
|نخستین سخن گفتن بنده وار
|که تا پهلوانی شود شهریار
|خردمند نپسندد این گفت وگوی
|کزان کم شود مرد راآب روی
|خراسان سخن برمنش وار گفت
|نگویم که آن با خرد بود جفت
|فرخ زاد بفزود گفتار تند
|دل مردم پرخرد کرد کند
|چهارم خزروان سالاربود
|که گفتار او با خرد یاربود
|که تا آفرید این جهان کردگار
|پدید آمد این گردش روزگار
|ز ضحاک تازی نخست اندرآی
|که بیدادگر بود و ناپاک رای
|که جمشید برتر منش را بکشت
|به بیداد بگرفت گیتی بمشت
|پر از درد دیدم دل پارسا
|که اندر جهان دیو بد پادشا
|دگر آنک بد گوهر افراسیاب
|ز توران بدانگونه بگذاشت آب
|بزاری سر نوذر نامدار
|بشمشیر ببرید و برگشت کار
|سدیگر سکندر که آمد ز روم
|به ایران و ویران شد این مرز وبوم
|چو دارای شمشیر زن را بکشت
|خور و خواب ایرانیان شد درشت
|چهارم چو ناپاک دل خوشنواز
|که گم کرد زین بوم و بر نام و ناز
|چو پیروز شاهی بلند اختری
|جهاندار وز نامداران سری
|بکشتند هیتالیان ناگهان
|نگون شد سرتخت شاه جهان
|کس اندر جهان این شگفتی ندید
|که اکنون بنوی به ایران رسید
|که بگریخت شاهی چوخسرو زگاه
|سوی دشمنان شد ز دست سپاه
|بگفت این و بنشست گریان بدرد
|ز گفتار او گشت بهرام زرد
|جهاندیده سنباد برپای جست
|میان بسته وتیغ هندی بدست
|چنین گفت کاین نامور پهلوان
|بزرگست و با داد و روشن روان
|کنون تاکسی از نژادکیان
|بیاید ببندد کمر بر میان
|هم آن به که این برنشیند بتخت
|که گردست و جنگاور و نیک بخت
|سرجنگیان کاین سخنها شنید
|بزد دست و تیغ از میان برکشید
|چنین گفت کز تخم شاهان زنی
|اگر باز یابیم در بر زنی
|ببرم سرش را بشمشیر تیز
|زجانش برآرم دم رستخیز
|نمانم که کس تاجداری کند
|میان سواران سورای کند
|چوبشنید با بوی گرد ارمنی
|که سالار ناپاک کرد آن منی
|کشیدند شمشیر و برخاستند
|یکی نو سخن دیگر آراستند
|که بهرام شاهست و ماکهتریم
|سر دشمنان را بپی بسپریم
|کشیده چو بهرام شمشیر دید
|خردمندی و راستی برگزید
|چنین گفت کانکو ز جای نشست
|برآید بیازد به شمشیر دست
|ببرم هم اندر زمان دست اوی
|هشیوار گردد سرت مست اوی
|بگفت این و از پیش آزادگان
|بیامد سوی گلشن شادگان
|پراگنده گشت آن بزرگ انجمن
|همه رخ پر آژنگ و دل پرشکن
|چوپیدا شد آن چادر قیرگون
|درفشان شد اختر بچرخ اندرون
|چو آواز دارندهٔ پاس خاست
|قلم خواست بهرام و قرطاس خواست
|بیامد دبیر خردمند و راد
|دوات و قلم پیش دانا نهاد
|بدو گفت عهدی ز ایرانیان
|بباید نوشتن برین پرنیان
|که بهرام شاهست و پیروزبخت
|سزاوار تاج است و زیبای تخت
|نجوید جز از راستی درجهان
|چه در آشکار و چه اندر نهان
|نوشته شد آن شمع برداشتند
|شب تیره باندیشه بگذاشتند
|چو پنهان شد آن چادر لاژورد
|جهان شد ز دیدار خورشید زرد
|بیامد یکی مرد پیروزبخت
|نهاد اندر ایوان بهرام تخت
|برفتند ایوان شاهی چو عاج
|بیاویختند از برگاه تاج
|برتخت زرین یکی زیرگاه
|نهادند و پس برگشادند راه
|نشست از بر تخت بهرامشاه
|به سر برنهاد آن کیانی کلاه
|دبیرش بیاورد عهد کیان
|نوشته بران پربها پرنیان
|گوایی نوشتند یکسر مهان
|که بهرام شد شهریار جهان
|بران نامه چون نام کردند یاد
|بروبر یکی مهر زرین نهاد
|چنین گفت کاین پادشاهی مراست
|بدین بر شما پاک یزدان گواست
|چنین هم بماناد سالی هزار
|که از تخمهٔ من بود شهریار
|پسر بر پسر هم چنین ارجمند
|بماناد با تاج و تخت بلند
|بذر مه اندر بد و روز هور
|که از شیر پر دخته شد پشت گور
|چنین گفت زان پس بایرانیان
|که برخاست پرخاش و کین از میان
|کسی کوبرین نیست همداستان
|اگر کژ باشید اگر راستان
|به ایران مباشید بیش از سه روز
|چهارم چو از چرخ گیتی فروز
|بر آید همه نزد خسرو شوید
|برین بوم و بر بیش ازین مغنوید
|نه از دل برو خواندند آفرین
|که پردخته از تو مبادا زمین
|هرآنکس که با شاه پیوسته بود
|بران پادشاهی دلش خسته بود
|برفتند زان بوم تا مرز روم
|پراگنده گشتند ز آباد بوم
|همی‌بود بندوی بسته چو یوز
|به زندان بهرام هفتاد روز
|نگهبان بندوی بهرام بود
|کزان بند او نیک ناکام بود
|ورا نیز بندوی بفریفتی
|ببند اندر از چاره نشکیفتی
|که از شاه ایران مشو ناامید
|اگر تیره شد روز گردد سپید
|اگرچه شود بخت او دیرساز
|شود بخت پیروز با خوشنواز
|جهان آفرین برتن کیقباد
|ببخشید و گیتی بدو باز داد
|نماند به بهرام هم تاج وتخت
|چه اندیشد این مردم نیک بخت
|ز دهقان نژاد ایچ مردم مباد
|که خیره دهد خویشتن رابباد
|بانگشت بشمر کنون تا دوماه
|که از روم بینی به ایران سپاه
|بدین تاج و تخت آتش اندرزنند
|همه ز یورش بر سرش بشکنند
|بدو گفت بهرام گر شهریار
|مرا داد خواهد به جان زینهار
|زپند توآرایش جان کنم
|همه هرچ گویی توفرمان کنم
|یکی سخت سوگند خواهم بماه
|به آذرگشسپ و بتخت و کلاه
|که گر خسرو آید برین مرز وبوم
|سپاه آرد از پیش قیصر ز روم
|به خواهی مرا زو به جان زینهار
|نگیری تو این کار دشوار خوار
|ازو بر تن من نیاید زیان
|نگردد به گفتار ایرانیان
|بگفت این و پس دفتر زند خواست
|به سوگند بندوی رابند خواست
|چو بندوی بگرفت استا و زند
|چنین گفت کز کردگار بلند
|مبیناد بندوی جز درد ورنج
|مباد ایمن اندر سرای سپنج
|که آنگه که خسرو بیاید زجای
|ببینم من او را نشینم ز پای
|مگر کو به نزد تو انگشتری
|فرستد همان افسر مهتری
|چوبشنید بهرام سوگند او
|بدید آن دل پاک و پیوند او
|بدو گفت کاکنون همه راز خویش
|بگویم بر افرازم آواز خویش
|بسازم یکی دام چوبینه را
|بچاره فراز آورم کینه را
|به زهراب شمشیر در بزمگاه
|بکوشش توانمش کردن تباه
|بدریای آب اندرون نم نماند
|که بهرام را شاه بایست خواند
|بدو گفت بندوی کای کاردان
|خردمند و بیدار و بسیاردان
|بدین زودی اندر جهاندار شاه
|بیاید نشیند برین پیشگاه
|تودانی که من هرچ گویم بدوی
|نپیچد ز گفتار این بنده روی
|بخواهم گناهی که رفت از تو پیش
|ببخشد به گفتار من تاج خویش
|اگر خود برآنی که گویی همی
|به دل رای کژی نجویی همی
|ز بند این دو پای من آزاد کن
|نخستین ز خسرو برین یادکن
|گشاده شود زین سخن راز تو
|بگوش آیدش روشن آواز تو
|چو بشنید بهرام شد تازه روی
|هم اندر زمان بند برداشت زوی
|چو روشن شد آن چادر مشک رنگ
|سپیده بدو اندر آویخت چنگ
|ببندوی گفت ارث دلم نشکند
|چو چوبینه امروز چوگان زند
|سگالیده‌ام دوش با پنج یار
|که از تارک او برآرمم دمار
|چوشد روز بهرام چوبینه روی
|به میدان نهاد و بچوگان و گوی
|فرستاده آمد ز بهرام زود
|به نزدیک پور سیاوش چودود
|زره خواست و پوشید زیرقبای
|ز درگاه باسپ اندر آورد پای
|زنی بود بهرام یل را نه پاک
|که بهرام را خواستی زیر خاک
|به دل دوست بهرام چوبینه بود
|که از شوی جانش پر از کینه بود
|فرستاد نزدیک بهرام کس
|که تن را نگه دار و فریاد رس
|که بهرام پوشید پنهان زره
|برافگند بند زره را گره
|ندانم که در دل چه دارد ز بد
|تو زو خویشتن دور داری سزد
|چو بشنید چو بینه گفتار زن
|که با او همی‌گفت چوگان مزن
|هرآنکس که رفتی به میدان اوی
|چو نزدیک گشتی بچوگان و گوی
|زدی دست بر پشت اونرم نرم
|سخن گفتن خوب و آواز گرم
|چنین تا به پور سیاوش رسید
|زره در برش آشکارا بدید
|بدو گفت ای بتر از خار گز
|به میدان که پوشد زره زیر خز
|بگفت این و شمشیر کین برکشید
|سراپای او پاک بر هم درید
|چوبندوی زان کشتن آگاه شد
|برو تابش روز کوتاه شد
|بپوشید پس جوشن و برنشست
|میان یلی لرزلرزان ببست
|ابا چند تن رفت لرزان به راه
|گریزان شد از بیم بهرامشاه
|گرفت او ازان شهر راه گریز
|بدان تا نبینند ازو رستخیز
|به منزل رسیدند و بفزود خیل
|گرفتند تازان ره اردبیل
|زمیدان چو بهرام بیرون کشید
|همی دامن ازخشم در خون کشید
|ازان پس بفرمود مهر وی را
|که باشد نگهدار بندوی را
|ببهرام گفتند کای شهریار
|دلت را ببندوی رنجه مدار
|که اوچون ازین کشتن آگاه شد
|همانا که با باد همراه شد
|پشیمان شد از کشتن یار خویش
|کزان تیره دانست بازار خویش
|چنین گفت کنکس که دشمن ز دوست
|نداند مبادا ورا مغز و پوست
|یکی خفته بر تیغ دندان پیل
|یکی ایمن از موج دریای نیل
|دگر آنک بر پادشا شد دلیر
|چهارم که بگرفت بازوی شیر
|ببخشای برجان این هر چهار
|کزیشان بپیچد سر روزگار
|دگر هرک جنباند او کوه را
|بران یارگر خواهد انبوه را
|تن خویشتن را بدان رنجه داشت
|وزان رنج تن باد در پنجه داشت
|بکشتی ویران گذشتن برآب
|به آید که بر کارکردن شتاب
|اگر چشمه خواهی که بینی بچشم
|شوی خیره زو بازگردی بخشم
|کسی راکجا کور بد رهنمون
|بماند به راه دراز اندرون
|هرآنکس که گیرد بدست اژدها
|شد او کشته و اژدها زو رها
|وگر آزمون را کسی خورد زهر
|ازان خوردنش درد و مرگست بهر
|نکشتیم بندوی را از نخست
|ز دستم رها شد در چاره جست
|برین کرده خویش باید گریست
|ببینیم تا رای یزدان بچیست
|وزان روی بندوی و اندک سپاه
|چوباد دمان بر گرفتند راه
|همی‌برد هرکس که بد بردنی
|براهی که موسیل بود ارمنی
|بیابان بی‌راه و جای دده
|سرا پرده یی دید جایی زده
|نگه کرد موسیل بود ارمنی
|هم آب روان یافت هم خوردنی
|جهان جوی بندوی تنها برفت
|سوی خیمه‌ها روی بنهاد تفت
|چو مو سیل را دید بردش نماز
|بگفتند با او زمانی دراز
|بدو گفت موسیل زایدر مرو
|که آگاهی آید تو را نوبنو
|که در روم آباد خسرو چه کرد
|همی آشتی نو کند گر نبرد
|چو بشنید بندوی آنجا بماند
|وزان دشت یاران خود رابخواند
|همی‌تاخت خسرو به پیش اندرون
|نه آب وگیا بود و نه رهنمون
|عنان را بدان باره کرده یله
|همی‌راند ناکام تا به اهله
|پذیره شدندش بزرگان شهر
|کسی را که از مردمی بود بهر
|چو خسرو به نزدیک ایشان رسید
|بران شهر لشکر فرود آورید
|همان چون فرود آمد اندر زمان
|نوندی بیامد ز ایران دمان
|ز بهرام چوبین یکی نامه داشت
|همان نامه پوشیده در جامه داشت
|نوشته سوی مهتری باهله
|که گرلشکر آید مکنشان یله
|سپاه من اینک پس اندر دمان
|بشهر تو آید زمان تا زمان
|چو مهتر برانگونه برنامه دید
|هم اندر زمان پیش خسرو دوید
|چوخسرو نگه کرد و نامه بخواند
|ز کار جهان در شگفتی بماند
|بترسید که آید پس او سپاه
|بران نامه بر تنگدل گشت شاه
|ازان شهر هم در زمان برنشست
|میان کیی تاختن را ببست
|همی‌تاخت تا پیش آب فرات
|ندید اندرو هیچ جای نبات
|شده گرسنه مرد پیر وجوان
|یکی بیشه دیدند و آب روان
|چوخسرو به پیش اندرون بیشه دید
|سپه را بران سبزه اندر کشید
|شده گرسنه مرد ناهاروسست
|کمان را بزه کرد نخچیر جست
|ندیدند چیزی بجایی دوان
|درخت و گیا بود و آب روان
|پدید آمد اندر زمان کاروان
|شتر بود و پیش اندرون ساروان
|چو آن ساربان روی خسرو بدید
|بدان نامدار آفرین گسترید
|بدو گفت خسرو که نام توچیست
|کجا رفت خواهی و کام تو چیست
|بدو گفت من قیس بن حارثم
|ز آزادگان عرب وارثم
|ز مصر آمدم با یکی کاروان
|برین کاروان بر منم ساروان
|به آب فراتست بنگاه من
|از انجا بدین بیشه بد راه من
|بدو گفت خسروکه از خوردنی
|چه داری هم از چیز گستردنی
|که ما ماندگانیم و هم گرسنه
|نه توشست ما را نه بار و بنه
|بدو گفت تازی که ایدر بایست
|مرا با تو چیز و تن جان یکیست
|چو بر شاه تازی بگسترد مهر
|بیاورد فربه یکی ماده سهر
|بکشتند و آتش بر افروختند
|ترو خشک هیزم همی‌سوختند
|بر آتش پراگند چندی کباب
|بخوردن گرفتند یاران شتاب
|گرفتند واژ آنک بد دین پژوه
|بخوردن شتابید دیگر گروه
|بخوردند بی‌نان فراوان کباب
|بیاراست هر مهتری جای خواب
|زمانی بخفتند و برخاستند
|یکی آفرین نو آراستند
|بدان دادگر کو جهان آفرید
|توانایی و ناتوان آفرید
|ازان پس به یاران چنین گفت شاه
|که هرکس که او بیش دارد گناه
|به پیش من آنکس گرامی ترست
|وزان کهتران نیز نامی ترست
|هرآنکس کجا بیش دارد بدی
|بگشت از من و از ره بخردی
|بما بیش باید که دارد امید
|سراسر به نیکی دهیدش نوید
|گرفتند یاران برو آفرین
|که ای پاک دل خسرو پاک دین
|بپرسید زان مرد تازی که راه
|کدامست و من چون شوم با سپاه
|بدو گفت هفتاد فرسنگ بیش
|شما را بیابان و کوهست پیش
|چودستور باشی من ازگوشت و آب
|به راه آورم گر نسازی شتاب
|بدو گفت خسرو جزین نیست رای
|که با توشه باشیم و با رهنمای
|هیونی بر افگند تازی به راه
|بدان تا برد راه پیش سپاه
|همی‌تاخت اندر بیابان و کوه
|پر از رنج و تیمار با آن گروه
|یکی کاروان نیز دیگر به راه
|پدید آمد از دور پیش سپاه
|یکی مرد بازارگان مایه دار
|بیامد هم آنگه بر شهریار
|بدو گفت شاه از کجایی بگوی
|کجا رفت خواهی چنین پوی پوی
|بدو گفت کز خرهٔ اردشیر
|یکی مرد بازارگانم دبیر
|بدو گفت نامت چه کرد آنک زاد
|چنین داد پاسخ که مهران ستاد
|ازو توشه جست آن زمان شهریار
|بدو گفت سالار کای نامدار
|خورش هست چندانک اندازه نیست
|اگر چهره بازارگان تازه نیست
|بدو گفت خسرو که مهمان به راه
|بیابی فزونی شود دستگاه
|سر بار بگشاد بازارگان
|درمگان به آمد ز دینارگان
|خورش بر دو بنشست خود بر زمین
|همی‌خواند بر شهریار آفرین
|چونان خورده شد مرد مهمان پرست
|بیامد گرفت آبدستان بدست
|چو از دور خراد بر زین بدید
|ز جایی که بد پیش خسرو دوید
|ز بازارگان بستد آن آب گرم
|بدن تا ندارد جهاندار شرم
|پس آن مرد بازارگان پر شتاب
|می‌آورد برسان روشن گلاب
|دگر باره خراد بر زین ز راه
|ازو بستد آن جام و شد نزد شاه
|پرستش پرستنده را داشت سود
|بران برتری برتریها فزود
|ازان پس ببازارگان گفت شاه
|که اکنون سپه را کدامست راه
|نشست تو در خره اردشیر
|کجا باشد ای مرد مهمان‌پذیر
|بدو گفت کای شاه با داد ورای
|ز بازارگانان منم پاک رای
|نشانش یکایک به خسرو بگفت
|همه رازها برگشاد از نهفت
|بفرمود تا نام برنا و ده
|نویسد نویسندهٔ روزبه
|ببازارگان گفت پدرود باش
|خرد را به دل تار و هم پود باش
|چو بگذشت لشکر بران تازه بوم
|بتندی همی‌راند تا مرز روم
|چنین تا بیامد بران شارستان
|که قیصر ورا خواندی کارستان
|چواز دور ترسا بدید آن سپاه
|برفتند پویان به آبی راه و راه
|بدان باره اندر کشیدند رخت
|در شارستان را ببستند سخت
|فروماند زان شاه گیتی فروز
|به بیرون بماندند لشکر سه روز
|فرستاد روز چهارم کسی
|که نزدیک ما نیست لشکر بسی
|خورشها فرستید و یاری کنید
|چه برما همی کامگاری کنید
|به نزدیک ایشان سخن خوار بود
|سپاهش همه سست و ناهار بود
|هم آنگه برآمد یکی تیره ابر
|بغرید برسان جنگی هژبر
|وز ابر اندران شارستان باد خاست
|بهر بر زنی بانگ و فریاد خاست
|چونیمی ز تیره شب اندر کشید
|ز باره یکی بهره شد ناپدید
|همه شارستان ماند اندر شگفت
|به یزدان سقف پوزش اندر گرفت
|بهر بر زنی بر علف ساختند
|سه پیر سکوبا برون تاختند
|ز چیزی که بود اندران تازه بوم
|همان جامه هایی که خیزد ز روم
|ببردند بالا به نزدیک شاه
|که پیدا شد ای شاه برما گناه
|چو خسرو جوان بود و برتر منش
|بدیشان نکرد از بدی سرزنش
|بدان شارستان دریکی کاخ بود
|که بالاش با ابر گستاخ بود
|فراوان بدو اندرون برده بود
|همان جای قیصر برآورده بود
|ز دشت اندرآمد بدانجا گذشت
|فراوان بدان شارستان دربگشت
|همه رومیان آفرین خواندند
|بپا اندرش گوهر افشاندند
|چو آباد جایی به چنگ آمدش
|برآسود و چندی درنگ آمدش
|به قیصر یکی نامه بنوشت شاه
|ازان باد وباران وابر سیاه
|وزان شارستان سوی مانوی راند
|که آن را جهاندار مانوی خواند
|زما نوییان هرک بیدار بود
|خردمند و راد و جهاندار بود
|سکوبا و رهبان سوی شهریار
|برفتند با هدیه و با نثار
|همی‌رفت با شاه چندی سخن
|ز باران و آن شارستان کهن
|همی‌گفت هرکس که ما بنده‌ایم
|به گفتار خسرو سر افگنده‌ایم
|ببود اندر آن شهر خسرو سه روز
|چهارم چو بفروخت گیتی فروز
|بابر اندر آورد برنده تیغ
|جهانجوی شد سوی راه وریغ
|که اوریغ بد نام آن شارستان
|بدو در چلیپا و بیمارستان
|ببی راه پیدا یکی دیر بود
|جهانجوی آواز راهب شنود
|به نزدیک دیر آمد آواز داد
|که کردار تو جز پرستش مباد
|گر از دیر دیرینه آیی فرود
|زنیکی دهش باد برتو درود
|هم آنگاه راهب چو آوا شنید
|فرود آمد از دیر و او را بدید
|بدو گفت خسرو تویی بی‌گمان
|زتخت پدرگشته نا شادمان
|زدست یکی بدکنش بنده‌ای
|پلیدی منی فش پرستنده‌ای
|چوگفتار راهب بی‌اندازه شد
|دل خسرو از مهر او تازه شد
|ز گفتار او در شگفتی بماند
|برو بر جهان آفرین رابخواند
|ز پشت صلیبی بیازید دست
|بپرسیدن مرد یزدان پرست
|پرستنده چون دید بردش نماز
|سخن گفت با او زمانی دراز
|یکی آزمون را بدو گفت شاه
|که من کهتری‌ام ز ایران سپاه
|پیامی همی نزد قیصر برم
|چو پاسخ دهد سوی مهتر برم
|گرین رفتن من همایون بود
|نگه کن که فرجام من چون بود
|بدو گفت راهب که چونین مگوی
|توشاهی مکن خویشتن شاه جوی
|چو دیدمت گفتم سراسر سخن
|مرا هر زمان آزمایش مکن
|نباید دروغ ایچ دردین تو
|نه کژی برین راه و آیین تو
|بسی رنج دیدی و آویختی
|سرانجام زین بنده بگریختی
|ز گفتار او ماند خسرو شگفت
|چو شرم آمدش پوزش اندر گرفت
|بدو گفت راهب که پوزش مکن
|بپرس از من از بودنیها سخن
|بدین آمدن شاد و گستاخ باش
|جهان را یکی بارور شاخ باش
|که یزدان تو را بی‌نیازی دهد
|بلند اخترت سرفرازی دهد
|ز قیصر بیابی سلیح و سپاه
|یکی دختری از در تاج و گاه
|چو با بندگان کار زارت بود
|جهاندار بیدار یارت بود
|سرانجام بگریزد آن بد نژاد
|فراوان کند روز نیکیش یاد
|وزان رزم جایی فتد دور دست
|بسازد بران بوم جای نشست
|چو دوری گزیند ز فرمان تو
|بریزند خونش به پیمان تو
|بدو گفت خسرو جزین خود مباد
|که کردی تو ای پیرداننده یاد
|چوگویی بدین چند باشد درنگ
|که آید مرا پادشاهی بچنگ
|چنین داد پاسخ که ده با دو ماه
|برین برگذرد بازیابی کلاه
|اگر بر سر آید ده وپنج روز
|تو گردی شهنشاه گیتی فروز
|بپرسید خسرو کزین انجمن
|که کوشد به رنج و به آزار تن
|چنین داد پاسخ که بستام نام
|گوی برمنش باشد و شادکام
|دگر آنک خوانی و را خال خویش
|بدو تازه دانی مه و سال خویش
|بپرهیز زان مرد ناسودمند
|که باشدت زو درد و رنج و گزند
|بر آشفت خسرو به بستام گفت
|که با من سخن برگشا از نهفت
|تو را مادرت نام گستهم کرد
|تو گویی که بستامم اندر نبرد
|به راهب چنین گفت کینست خال
|به خون بود با مادر من همال
|بدو گفت راهب که آری همین
|ز گستهم بینی بسی رنج و کین
|بدو گفت خسرو که ای رای زن
|ازان پس چه گویی چه خواهد بدن
|بدو گفت راهب که مندیش زین
|کزان پس نبینی جز از آفرین
|نیاید بروی تو دیگر بدی
|مگر سخت کاری بود ایزدی
|بر آشوبد این سرکش آرام تو
|ازان پس نباشد بجز کام تو
|اگر چند بد گردد این بدگمان
|همانش بدست تو باشد زمان
|بدو گفت گستهم کای شهریار
|دلت را بدین هیچ رنجه مدار
|به پاکیزه یزدان که ماه آفرید
|جهان را بسان تو شاه آفرید
|به آذرگشسپ و به خورشید و ماه
|به جان و سر نامبردار شاه
|به گفتار ترسا نگر نگروی
|سخن گفتن ناسزا نشنوی
|مرا ایمنی ده ز گفتار اوی
|چوسوگند خوردم بهانه مجوی
|که هرگز نسازم بدی درنهان
|براندیش از کردگار جهان
|بدو گفت خسرو که از ترسگار
|نیاید سخن گفت نابکار
|ز تو نیز هرگز ندیدم بدی
|نیازی به کژی و نابخردی
|ولیکن ز کار سپهر بلند
|نباشد شگفت ار شوی پر گزند
|چو بایسته کاری بود ایزدی
|بیکسو شود دانش و بخردی
|به راهب چنین گفت پس شهریار
|که شاداب دل باش و به روزگار
|وزان دیر چون برق رخشان زمیغ
|بیامد سوی شارستان و ریغ
|پذیره شدندش بزرگان شهر
|کسی را که از مردمی بود بهر
|چوآمد بران شارستان شهریار
|سوار آمد از قیصر نامدار
|که چیزی کزین مرز باید بخواه
|مدار آرزو را ز شاهان نگاه
|که هرچند این پادشاهی مراست
|تو را با تن خویش داریم راست
|بران شارستان ایمن و شاد باش
|ز هر بد که اندیشی آزاد باش
|همه روم یکسر تو را کهترند
|اگر چند گردنکش و مهترند
|تو را تا نسازم سلیح و سپاه
|نجویم خور و خواب و آرام گاه
|چو بشنید خسرو بدان شاد گشت
|روانش از اندیشه آزاد گشت
|بفرمود گستهم و بالوی را
|همان اندیان جهانجوی را
|بخراد برزین وشاپور شیر
|چنین گفت پس شهریار دلیر
|که اسپان چو روشن شود زین کنید
|ببالای آن زین زرین کنید
|بپوشید زربفت چینی قبای
|همه یک دلانید و پاکیزه رای
|ازین شارستان سوی قیصر شوید
|بگویید و گفتار او بشنوید
|خردمند باشید وروشن روان
|نیوشنده و چرب و شیرین زبان
|گر ای دون که قیصر به میدان شود
|کمان خواهد ار نی به چوگان شود
|بکوشید با مرد خسروپرست
|بدان تا شما را نیاید شکست
|سواری بداند کز ایران برند
|دلیری و نیرو ز شیران برند
|بخراد برزین بفرمود شاه
|که چینی حریرآر و مشک سیاه
|به قیصر یکی نامه باید نوشت
|چو خورشید تابان بخرم بهشت
|سخنهای کوتاه و معنی بسی
|که آن یاد گیرد دل هر کسی
|که نزدیک او فیلسوفان بوند
|بدان کوش تا یاوه‌ای نشنوند
|چونامه بخواند زبان برگشای
|به گفتار با تو ندارند پای
|ببالوی گفت آنچ قیصر ز من
|گشاید زبان بر سرانجمن
|ز فرمان و سوگند و پیمان و عهد
|تو اندر سخن یاد کن همچو شهد
|بدان انجمن تو زبان منی
|بهر نیک و بد ترجمان منی
|به چیزی که برما نیاید شکست
|بکوشید و با آن بسایید دست
|تو پیمان گفتار من در پذیر
|سخن هرچ گفتم همه یادگیر
|شنیدند آواز فرخ جوان
|جهاندیده گردان روشن روان
|همه خواندند آفرین سر به سر
|که جز تو مبادا کسی تاجور
|به نزدیک قیصر نهادند روی
|بزرگان روشن دل و راست گوی
|چو بشنید قیصر کز ایران مهان
|فرستادهٔ شهریار جهان
|رسیدند نزدیک ایوان ز راه
|پذیره فرستاد چندی سپاه
|بیاراست کاخی به دیبای روم
|همه پیکرش گوهر و زر بوم
|نشست از بر نامور تخت عاج
|به سر برنهاد آن دل افروز تاج
|بفرمود تا پرده برداشتند
|ز دهلیزشان تیز بگذاشتند
|گرانمایه گستهم بد پیشرو
|پس او چوبالوی و شاپور گو
|چو خراد برزین و گرد اندیان
|همه تاج بر سر کمر برمیان
|رسیدند نزدیک قیصر فراز
|چو دیدند بردند پیشش نماز
|همه یک زبان آفرین خواندند
|بران تخت زر گوهر افشاندند
|نخستین بپرسید قیصر ز شاه
|از ایران وز لشکر و رنج راه
|چو بشنید خراد به رزین برفت
|برتخت با نامهٔ شاه تفت
|بفرمان آن نامور شهریار
|نهادند کرسی زرین چهار
|نشست این سه پرمایهٔ نیک رای
|همی‌بود خراد برزین بپای
|بفرمود قیصر که بر زیرگاه
|نشیند کسی کو بپیمود راه
|چنین گفت خراد برزین که شاه
|مرا در بزرگی ندادست راه
|که در پیش قیصر بیارم نشست
|چنین نامهٔ شاه ایران بدست
|مگر بندگی را پسند آیمت
|به پیغام او سودمند آیمت
|بدو گفت قیصر که بگشای راز
|چه گفت آن خردمند گردن فراز
|نخست آفرین بر جهاندار کرد
|جهان را بدان آفرین خوارکرد
|که اویست برتر زهر برتری
|توانا و داننده از هر دری
|بفرمان او گردد این آسمان
|کجا برترست از مکان و زمان
|سپهر و ستاره همه کرده‌اند
|بدین چرخ گردان برآورده‌اند
|چو از خاک مرجانور بنده کرد
|نخستین کیومرث را زنده کرد
|چنان تا بشاه آفریدون رسید
|کزان سرفرازان و را برگزید
|پدید آمد آن تخمهٔ اندرجهان
|ببود آشکار آنچ بودی نهان
|همی‌رو چنین تا سر کی قباد
|که تاج بزرگی به سر برنهاد
|نیامد بدین دوده هرگز بدی
|نگه داشتندی ره ایزدی
|کنون بنده یی ناسزاوار وگست
|بیامد بتخت کیان برنشست
|همی‌داد خواهم ز بیدادگر
|نه افسر نه تخت و کلاه و کمر
|هرآنکس که او برنشیند بتخت
|خرد باید و نامداری و بخت
|شناسد که این تخت و این فرهی
|کرا بود و دیهیم شاهنشهی
|مرا اندرین کار یاری کنید
|برین بی‌وفا کامگاری کنید
|که پوینده گشتیم گرد جهان
|بشرم آمدیم از کهان ومهان
|چوقیصر بران سان سخنها شنید
|برخساره شد چون گل شنبلید
|گل شنبلیدش پر از ژاله شد
|زبان و روانش پر ازناله شد
|چوآن نامه برخواند بفزود درد
|شد آن تخت برچشم او لاژورد
|بخراد بر زین جهاندار گفت
|که این نیست برمرد دانا نهفت
|مرا خسرو از خویش و پیوند بیش
|ز جان سخن گوی دارمش پیش
|سلیح است و هم گنج و هم لشکرست
|شما را ببین تا چه اندر خورست
|اگر دیده خواهی ندارم دریغ
|که دیده به از گنج دینار و تیغ
|دبیر جهاندیده را پیش خواند
|بران پیشگاه بزرگی نشاند
|بفرمود تا نامه پاسخ نوشت
|بیاراست چون مرغزار بهشت
|ز بس بند و پیوند و نیکو سخن
|ازان روز تا روزگار کهن
|چوگشت از نوشتن نویسنده سیر
|نگه کرد قیصر سواری دلیر
|سخن گوی و روشن دل و یادگیر
|خردمند و گویا و گرد و دبیر
|بدو گفت رو پیش خسرو بگوی
|که ای شاه بینا دل و راه جوی
|مرا هم سلیحست و هم زر به گنج
|نیاورد باید کسی را به رنج
|وگر نیستیمان ز هر کشوری
|درم خواستیمی ز هر مهتری
|بدان تا تواز روم با کام خویش
|به ایران گذشتی به آرام خویش
|مباش اندرین بوم تیره روان
|چنین است کردار چرخ روان
|که گاهی پناهست و گاهی گزند
|گهی با زیانیم و گه سودمند
|کنون تا سلیح و سپاه و درم
|فراز آورم تو نباشی دژم
|بر خسرو آمد فرستاده مرد
|سخنهای قیصر همه یاد کرد
|ز بیگانه قیصر به پرداخت جای
|پر اندیشه بنشست با رهنمای
|به موبد چنین گفت کای دادخواه
|ز گیتی گرفتست ما را پناه
|بسازیم تا او بنیرو شود
|وزان کهتر بد بی‌آهوشود
|به قیصر چنین گفت پس رهنمای
|که از فیلسوفان پاکیزه رای
|بباید تنی چند بیداردل
|که بندند با ما بدین کار دل
|فرستاد کس قیصر نامدار
|برفتند زان فیلسوفان چهار
|جوانان و پیران رومی نژاد
|سخنهای دیرینه کردند یاد
|که ما تا سکندر بشد زین جهان
|ز ایرانیانیم خسته نهان
|ز بس غارت و جنگ و آویختن
|همان بی‌گنه خیره خون ریختن
|کنون پاک یزدان ز کردار بد
|به پیش اندر آوردشان کار بد
|یکی خامشی برگزین از میان
|چوشد کندرو بخت ساسانیان
|اگر خسرو آن خسروانی کلاه
|بدست آورد سر بر آرد بماه
|هم اندر زمان باژ خواهد ز روم
|بپا اندر آرد همه مرز وبوم
|گرین درخورد با خرد یاد دار
|سخنهای ایرانیان باد دار
|ازیشان چوبشنید قیصر سخن
|یکی دیگر اندیشه افگند بن
|سواری فرستاد نزدیک شاه
|یکی نامه بنوشت و بنمود راه
|ز گفتار بیدار دانندگان
|سخنهای دیرینه خوانندگان
|چو آمد به نزدیک خسرو سوار
|بگفت آنچ بشنید با نامدار
|همان نامهٔ قیصر او را سپرد
|سخنهای قیصر برو برشمرد
|چو خسرو بدید آن دلش تنگ شد
|رخانش ز اندیشه بی‌رنگ شد
|چنین داد پاسخ که گر زین سخن
|که پیش آمد از روزگار کهن
|همی بر دل این یاد باید گرفت
|همه رنجها باد باید گرفت
|گرفتیم و گشتیم زین مرز باز
|شما را مبادا به ایران نیاز
|نگه کن کنون نا نیاکان ما
|گزیده جهاندار و پاکان ما
|به بیداد کردند جنگ ار بداد
|نگر تا ز پیران که دارد بیاد
|سزد گر بپرسد ز دانای روم
|که این بد ز زاغ آمدست ار زبوم
|که هرکس که در رزم شد سرفراز
|همی ز آفریننده شد بی‌نیاز
|نیاکان ما نامداران بدند
|به گیتی درون کامگاران بدند
|نبرداشتند از کسی سرکشی
|بلندی و تندی و بی‌دانشی
|کنون این سخنها نیارد بها
|که باشد سراندر دم اژدها
|یکی سوی قیصر بر از من درود
|بگویش که گفتار بی‌تار و پود
|بزرگان نیارند پیش خرد
|به فرجام هم نیک و بد بگذرد
|ازین پس نه آرام جویم نه خواب
|مگر برکشم دامن از تیره آب
|چو رومی نیابیم فریادرس
|به نزدیک خاقان فرستیم کس
|سخن هرچ گفتم همه خیره شد
|که آب روان از بنه تیره شد
|فرستادگانم چوآیند باز
|بدین شارستان در نمانم دراز
|به ایرانیان گفت فرمان کنید
|دل خویش را زین سخن مشکنید
|که یزدان پیروزگر یار ماست
|جوانمردی و مردمی کارماست
|گرفت این سخن بردل خویش خوار
|فرستاد نامه بدست تخوار
|برین گونه برنامه‌ای برنوشت
|ز هرگونه‌ای اندر و خوب و زشت
|بیامد ز نزدیک خسرو سوار
|چنین تا در قیصر نامدار
|چوقیصر نگه کرد و نامه بخواند
|ز هر گونه اندیشه بر دل براند
|ازان پس بدستور پرمایه گفت
|که این راز را بازخواه از نهفت
|نگه کن خسرو بدین کار زار
|شود شاد اگر پیچد از روزگار
|گرای دون که گویی که پیروز نیست
|ازان پس و را نیز نوروز نیست
|بمانیم تا سوی خاقان شود
|چو بیمار شد نزد درمان شود
|ور ای دون که پیروزگر باشد اوی
|بشاهی بسان پدر باشد اوی
|همان به کز ایدر شود با سپاه
|گرکینه در دل ندارد نگاه
|چو بشنید دستور دانا سخن
|به فرمود تا زیجهای کهن
|ببردند مردان اخترشناس
|سخن راند تا ماند از شب سه پاس
|سرانجام مرد ستاره شمر
|به قیصر چنین گفت کای تاجور
|نگه کردم این زیجهای کهن
|کز اختر فلاطون فگندست بن
|نه بس دیر شاهی به خسرو رسد
|ز شاهنشهی گردش نو رسد
|برین گونه تا سال بر سی وهشت
|برو گرد تیره نیارد گذشت
|چوبشنید قیصر به دستور گفت
|که بیرون شد این آرزوی از نهفت
|چه گوییم و این را چه پاسخ دهیم
|بیا تا برین رای فرخ نهیم
|گران مایه دستور گفت این سخن
|که در آسمان اختر افگند بن
|به مردی و دانش کجا داشت کس
|جهان داورت باد فریاد رس
|چو خسرو سوی مرز خاقان شود
|ورا یاد خواهد تن آسان شود
|چولشکر ز جای دگر سازد اوی
|ز کین تو هرگز نپردازد اوی
|نگه کن کنون تو که داناتری
|بدین آرزوها تواناتری
|چنین گفت قیصر که اکنون سپاه
|فرستیم ناچار با پیل وگاه
|سخن چند گویم همان به که گنج
|کنم خوار تا دور مانم ز رنج
|هم آنگه یکی نامه بنوشت زود
|بران آفرین آفرین بر فزود
|که با موبد یکدل و پاک رای
|ز دیم از بد و نیک ناباک رای
|ز هرگونه‌ای داستانها زدیم
|بران رای پیشینه باز آمدیم
|کنون رای و گفتارها شد ببن
|گشادم در گنجهای کهن
|به قسطنیه در فراوان سپاه
|ندارم که دارند کشور نگاه
|سخنها ز هرگونه آراستیم
|ز هر کشوری لشکری خواستیم
|یکایک چوآیند هم در زمان
|فرستیم نزدیک تو بی گمان
|همه مولش و رای چندین زدن
|برین نیشتر کام شیر آژدن
|ازان بد که کردارهای کهن
|همی یاد کرد آنک داند سخن
|که هنگام شاپور شاه اردشیر
|دل مرد برناشد از رنج سیر
|ز بس غارت و کشتن و تاختن
|به بیداد برکینها ساختن
|کزو بگذری هرمز و کی قباد
|که از داد یزدان نکردند یاد
|نیای تو آن شاه نوشین روان
|که از داد او پیر سر شد جوان
|همه روم ازو شد سراسر خراب
|چناچون که ایران ز افراسیاب
|ازین مرز ما سی و نه شارستان
|از ایرانیان شد همه خارستان
|ز خون سران دشت شد آبگیر
|زن و کودکانشان ببردند اسیر
|اگر مرد رومی به دل کین گرفت
|نباید که آید تو را آن شگفت
|خود آزردنی نیست در دین ما
|مبادا بدی کردن آیین ما
|ندیدیم چیزی که از راستی
|همان دوری از کژی و کاستی
|ستمدیدگان را همه خواندم
|وزین در فراوان سخن راندم
|به افسون دل مردمان پاک شد
|همه زهر گیرنده تریاک شد
|بدان برنهادم کزین درسخن
|نگوید کس از روزگار کهن
|به چیزی که گویی تو فرمان کنم
|روان را به پیمان گروگان کنم
|شما را زبان داد باید همان
|که بر ما نباشد کسی بدگمان
|بگویی که تا من بوم شهریار
|نگیرم چنین رنجها سست وخوار
|نخواهم من از رومیان باژ نیز
|نه بفروشم این رنجها را بچیز
|دگر هرچ دارید زان مرز و بوم
|از ایران کسی نسپرد مرز روم
|بدین آرزو نیز بیشی کنید
|بسازید با ما و خویشی کنید
|شما را هر آنگه که کاری بود
|وگر ناسزا کارزاری بود
|همه دوستدار و برادر شویم
|بود نیز گاهی که کهتر شویم
|چو گردید زین شهر ما بی‌نیاز
|به دل‌تان همه کینه آید فراز
|ز تور و ز سلم اندر آمد سخن
|ازان بیهوده روزگار کهن
|یکی عهد باید کنون استوار
|سزاوار مهری برو یادگار
|کزین باره از کین ایرج سخن
|نرانیم و از روزگار کهن
|ازین پس یکی باشد ایران و روم
|جدایی نجوییم زین مرز و بوم
|پس پردهٔ ما یکی دخترست
|که از مهتران برخرد بهترست
|بخواهید بر پاکی دین ما
|چنانچون بود رسم و آیین ما
|بدان تا چو فرزند قیصر نژاد
|بود کین ایرج نیارد بیاد
|از آشوب وز جنگ روی زمین
|بیاساید و راه جوید بدین
|کنون چون بچشم خرد بنگری
|مراین را بجز راستی نشمری
|بماند ز پیوند پیمان ما
|ز یزدان چنین است فرمان ما
|ز هنگام پیروز تا خوشنواز
|همانا که بگذشت سال دراز
|که سرها بدادند هر دو بباد
|جهاندار پیمان شکن خود مباد
|مسیح پیمبر چنین کرد یاد
|که پیچد خرد چون به پیچی زداد
|بسی چاره کرد اندران خوشنواز
|که پیروز را سر نیاید به گاز
|چو پیروز با او درشتی نمود
|بدید اندران جایگه تیره دود
|شد آن لشکر و تخت شاهی بباد
|بپیچد و شد شاه را سر زداد
|تو برنایی و نوز نادیده کار
|چو خواهی که بر یابی از روزگار
|مکن یاری مرد پیمان شکن
|که پیمان شکن کس نیرزد کفن
|بدان شاه نفرین کند تاج و گاه
|که پیمان شکن باشد و کینه خواه
|کنون نامهٔ من سراسر بخوان
|گر انگشتها چرب داری مخوان
|سخنها نگه دار و پاسخ نویس
|همه خوبی اندیش و فرخ نویس
|نخواهم که این راز داند دبیر
|تو باشی نویسندهٔ تیز و یر
|چو برخوانم این پاسخ نامه را
|ببینم دل مرد خود کامه را
|همانا سلیح و سپاه و درم
|فرستیم تا دل نداری دژم
|هرآنکس که برتو گرامی ترست
|وگر نزد تو نیز نامی ترست
|ابا آنک زو کینه داری به دل
|به مردی ز دل کینه‌ها برگسل
|گناهش بی‌زدان دارنده بخش
|مکن روز بر دشمن و دوست دخش
|چو خواهی که داردت پیروزبخت
|جهاندار و با لشکر و تاج و تخت
|زچیزکسان دست کوتاه دار
|روان را سوی راستی راه دار
|چو عنوان آن نامه برگشت خشک
|برو برنهادند مهری زمشک
|بران مهر بنهاد قیصر نگین
|فرستاده را داد وکرد آفرین
|چو آن نامه نزدیک خسرو رسید
|زپیوستن آگاهی نو رسید
|به ایرانیان گفت کامروز مهر
|دگرگونه گردد همی برسپهر
|زقیصر یک نامه آمد بلند
|سخن گفتنش سر به سر سودمند
|همی راه جوید که دیرینه کین
|ببرد ز روم و ز ایران زمین
|چنین یافت پاسخ زایرانیان
|که هرگز نه برخاست کین ازمیان
|چواین راست گردد بهنگام تو
|نویسند برتاجها نام تو
|چوایشان بران گونه دیدند رای
|بپردخت خسرو زبیگانه جای
|دوات و قلم خواست وچینی حریر
|بفرمود تا پیش او شد دبیر
|یکی نامه بنوشت بر پهلوی
|برآیین شاهان خط خسروی
|که پذرفت خسرو زیزدان پاک
|ز گردنده خورشید تا تیره خاک
|که تا او بود شاه در پیشگاه
|ورا باشد ایران و گنج و سپاه
|نخواهد ز دارندگان باژ روم
|نه لشکر فرستد بران مرز وبوم
|هران شارستانی کزان مرز بود
|اگر چند بیکار و بی‌ارز بود
|بقیصر سپارد همه یک بیک
|ازین پس نوشته فرستیم و چک
|همان نیز دختر کزان مادرست
|که پاکست وپیوستهٔ قیصرست
|بهمداستان پدرخواستیم
|بدین خواستن دل بیاراستیم
|هران کس که در بارگاه تواند
|ازایران و اندر پناه تواند
|چوگستهم و شاپور و چون اندیان
|چو خراد بر زین زتخم کیان
|چو لشکر فرستی بدیشان سپار
|خرد یافته دختر نامدار
|بخویشی چنانم کنون باتو من
|چو از پیش بود آن بزرگ انجمن
|نخستین کیومرث با جمشید
|کزو بود گیتی ببیم وامید
|دگر هرچ هستند ایرج نژاد
|که آیین و فر فریدون نهاد
|بدین همنشان تا قباد بزرگ
|که از داد او خویش بدمیش وگرگ
|همه کینه برداشتیم از میان
|یکی گشت رومی و ایرانیان
|ز قیصر پذیرفتم آن دخترش
|که از دختران باشد او افسرش
|ازین بر نگردم که گفتم یکی
|ز کردار بسیار تا اندکی
|تو چیزی که گفتی درنگی مساز
|که بودن درین شارستان شد دراز
|چو کرد این سخن‌ها برین گونه یاد
|نوشته بخورشید خراد داد
|سپهبد چو باد اندر آمد زجای
|باسپ کمیت اندر آورد پای
|همی‌تاخت تا پیش قیصر چوباد
|سخنهای خسرو بدو کرد یاد
|چو قیصر ازان نامه بگسست بند
|بدید آن سخنهای شاه بلند
|بفرمود تا هر که دانا بدند
|به گفتارها بر توانا بدند
|به نزدیک قیصر شدند انجمن
|بپرسید زیشان همه تن بتن
|که اکنون مر این را چه درمان کنیم
|ابا شاه ایران چه پیمان کنیم
|بدین نامه ما بی‌بهانه شدیم
|همی روم و ایران یگانه شدیم
|بزرگان فرزانه برخاستند
|زبان را به پاسخ بیاراستند
|که ما کهترانیم و قیصر تویی
|جهاندار با تخت و افسر تویی
|نگه کن کنون رای و فرمان تو راست
|ز ما گر بخواهی تن و جان تو راست
|چو بشنید قیصر گرفت آفرین
|بدان نامداران با رای و دین
|همی‌بود تاشمع گردان سپهر
|دگرگونه ترشد به آیین و چهر
|چو خورشید گردنده بی‌رنگ شد
|ستاره به برج شباهنگ شد
|به فرمود قیصر به نیرنگ ساز
|که پیش آرد اندیشه‌های دراز
|بسازید جای شگفتی طلسم
|که کس بازنشناسد او را به جسم
|نشسته زنی خوب برتخت ناز
|پراز شرم با جامه‌های طراز
|ازین روی و زان رو پرستندگان
|پس پشت و پیش اندرش بندگان
|نشسته بران تخت بی گفت وگوی
|بگریان زنی ماند آن خوب روی
|زمان تا زمان دست برآفتی
|سرشکی ز مژگان بینداختی
|هرآنکس که دیدی مر او را ز دور
|زنی یافتی شیفته پر ز نور
|که بگریستی بر مسیحا بزار
|دو رخ زرد و مژگان چو ابر بهار
|طلسم بزرگان چو آمد بجای
|بر قیصر آمد یکی رهنمای
|ز دانا چو بشنید قیصر برفت
|به پیش طلسم آمد آنگاه تفت
|ازان جادویی در شگفتی بماند
|فرستاد و گستهم را پیش خواند
|بگستهم گفت ای گو نامدار
|یکی دختری داشتم چون نگار
|ببالید و آمدش هنگام شوی
|یکی خویش بد مرو را نامجوی
|به راه مسیحا بدو دادمش
|ز بی‌دانشی روی بگشادمش
|فرستادم او رابخان جوان
|سوی آسمان شد روان جوان
|کنون او نشستست با سوک و درد
|شده روز روشن برو لاژورد
|نه پندم پذیرد نه گوید سخن
|جهان نو از رنج او شد کهن
|یکی رنج بردار و او راببین
|سخنهای دانندگان برگزین
|جوانی و از گوهر پهلوان
|مگر با تو او برگشاید زبان
|بدو گفت گستهم کایدون کنم
|مگر از دلش رنج بیرون کنم
|بنزد طلسم آمد آن نامدار
|گشاده دل و بر سخن کامگار
|چوآمد به نزدیک تختش فراز
|طلسم از بر تخت بردش نماز
|گرانمایه گستهم بنشست خوار
|سخن گفت با دختر سوکوار
|دلاور نخست اندر آمد بپند
|سخنها که او را بدی سودمند
|بدو گفت کای دخت قیصر نژاد
|خردمند نخروشد از کار داد
|رهانیست از مرگ پران عقاب
|چه در بیشه شیر و چه ماهی در آب
|همه باد بد گفتن پهلوان
|که زن بی‌زبان بود و تن بی‌روان
|به انگشت خود هر زمانی سرشک
|بینداختی پیش گویا پزشک
|چوگستهم ازو در شگفتی بماند
|فرستاد قیصر کس او را بخواند
|چه دیدی بدوگفت از دخترم
|کزو تیره گردد همی افسرم
|بدو گفت بسیار دادمش پند
|نبد پند من پیش او کاربند
|دگر روز قیصر به بالوی گفت
|که امروز با اندیان باش جفت
|همان نیز شاپور مهتر نژاد
|کند جان ما رابدین دخت شاد
|شوی پیش این دختر سوکوار
|سخن گویی ازنامور شهریار
|مگر پاسخی یابی از دخترم
|کزو آتش آید همی برسرم
|مگر بشنود پند و اندرزتان
|بداند سرماهی وارزتان
|برآنم که امروز پاسخ دهد
|چوپاسخ به آواز فرخ دهد
|شود رسته زین انده سوکوار
|که خوناب بارد همی برکنار
|برفت آن گرامی سه آزادمرد
|سخن گوی وهریک بننگ نبرد
|ازیشان کسی روی پاسخ ندید
|زن بی‌زبان خامشی برگزید
|ازان چاره نزدیک قیصر شدند
|ببیچارگی نزد داور شدند
|که هرچند گفتیم ودادیم پند
|نبد پند ما مر ورا سودمند
|چنین گفت قیصر که بد روزگار
|که ما سوکواریم زین سوکوار
|ازان نامداران چو چاره نیافت
|سوی رای خراد بر زین شتاف
|بدو گفت کای نامدار دبیر
|گزین سر تخمهٔ اردشیر
|یکی سوی این دختر اندر شوی
|مگر یک ره آواز او بشنوی
|فرستاد با او یکی استوار
|ز ایوان به نزدیک آن سوکوار
|چوخراد بر زین بیامد برش
|نگه کرد روی و سر و افسرش
|همی‌بود پیشش زمانی دراز
|طلسم فریبنده بردش نماز
|بسی گفت و زن هیچ پاسخ نداد
|پراندیشه شد مرد مهتر نژاد
|سراپای زن راهمی‌بنگرید
|پرستندگان را بر او بدید
|همی‌گفت گر زن زغم بیهش است
|پرستنده باری چرا خامش است
|اگر خود سرشکست در چشم اوی
|سزیدی اگر کم شدی خشم اوی
|به پیش برش بر چکاند همی
|چپ وراست جنبش نداند همی
|سرشکش که انداخت یک جای رفت
|نه جنبان شدش دست ونه پای رفت
|اگرخود درین کالبد جان بدی
|جز از دست جاییش جنبان بدی
|سرشکش سوی دیگر انداختی
|وگر دست جای دگر آختی
|نبینم همی جنبش جان و جسم
|نباشد جز از فیلسوفی طلسم
|بر قیصر آمد بخندید وگفت
|که این ماه رخ را خرد نیست جفت
|طلسمست کاین رومیان ساختند
|که بالوی و گستهم نشناختند
|بایرانیان بربخندی همی
|وگر چشم ما را ببندی همی
|چواین بشنود شاه خندان شود
|گشاده رخ و سیم دندان شود
|بدو گفت قیصر که جاوید زی
|که دستور شاهنشهان را سزی
|یکی خانه دارم در ایوان شگفت
|کزین برتو را ندازه نتوان گرفت
|یکی اسب و مردی بروبر سوار
|کز انجا شگفتی شود هوشیار
|چوبینی ندانی که این بند چیست
|طلسمست گر کردهٔ ایزدیست
|چو خراد برزین شنید این سخن
|بیامد بران جایگاه کهن
|بدیدش یکی جای کرده بلند
|سوار ایستاده درو ارجمند
|کجا چشم بیننده چونان ندید
|بدان سان توگفتی خدای آفرید
|بدید ایستاده معلق سوار
|بیامد بر قیصر نامدار
|چنین گفت کز آهنست آن سوار
|همه خانه از گوهر شاهوار
|که دانا و را مغنیاطیس خواند
|که رومیش بر اسپ هندی نشاند
|هرآنکس که او دفتر هندوان
|بخواند شود شاد و روشن روان
|بپرسید قیصر که هندی زراه
|همی تا کجا برکشد پایگاه
|زدین پرستندگان بر چیند
|همه بت پرستند گر خود کیند
|چنین گفت خراد برزین که راه
|بهند اندرون گاو شاهست و ماه
|به یزدان نگروند و گردان سپهر
|ندارد کسی برتن خویش مهر
|ز خورشید گردنده بر بگذرند
|چوما را ز دانندگان نشمرند
|هرآنکس که او آتشی بر فروخت
|شد اندر میان خویشتن را بسوخت
|یکی آتشی داند اندر هوا
|به فرمان یزدان فرمان روا
|که دانای هندوش خواند اثیر
|سخنهای نعز آورد دلپذیر
|چنین گفت که آتش به آتش رسید
|گناهش ز کردار شد ناپدید
|ازان ناگزیر آتش افروختن
|همان راستی خواند این سوختن
|همان گفت وگوی شما نیست راست
|برین بر روان مسیحا گواست
|نبینی که عیسی مریم چه گفت
|بدانگه که بگشاد راز ازنهفت
|که پیراهنت گر ستاند کسی
|می‌آویز با او به تندی بسی
|وگر بر زند کف به رخسار تو
|شود تیره زان زخم دیدار تو
|مزن هم چنان تابه ماندت نام
|خردمند رانام بهتر ز کام
|بسو تام را بس کن از خوردنی
|مجو ار نباشدت گستردنی
|بدین سر بدی راببد مشمرید
|بی‌آزار ازین تیرگی بگذرید
|شما را هوا بر خرد شاه گشت
|دل از آز بسیار بیراه گشت
|که ایوانهاتان بکیوان رسید
|شماری که شد گنجتان را کلید
|ابا گنجتان نیز چندان سپاه
|زره‌های رومی و رومی کلاه
|بهر جای بیداد لشکر کشید
|ز آسودگی تیغها برکشید
|همی چشمه گردد بیابان ز خون
|مسیحا نبود اندرین رهنمون
|یکی بینوا مرد درویش بود
|که نانش ز رنج‌تن خویش بود
|جز از ترف و شیرش نبودی خورش
|فزونیش رخبین بدی پرورش
|چو آورد مرد جهودش بمشت
|چوبی یار وبیچاره دیدش بکشت
|همان کشته رانیز بردار کرد
|بران دار بر مرو را خوار کرد
|چو روشن روان گشت و دانش‌پذیر
|سخن گوی و داننده و یادگیر
|به پیغمبری نیز هنگام یافت
|ببر نایی از زیرکی کام یافت
|تو گویی که فرزند یزدان بد اوی
|بران دار برگشته خندان بد اوی
|بخندد برین بر خردمند مرد
|تو گر بخردی گرد این فن مگرد
|که هست او ز فرزند و زن بی‌نیاز
|به نزدیک او آشکارست راز
|چه پیچی ز دین کیومرثی
|هم از راه و آیین طهمورثی
|که گویند دارا ی گیهان یکیست
|جز از بندگی کردنت رای نیست
|جهاندار دهقان یزدان پرست
|چوبر واژه برسم بگیرد بدست
|نشاید چشیدن یکی قطره آب
|گر از تشنگی آب بیند بخواب
|به یزدان پناهند به روز نبرد
|نخواهد به جنگ اندرون آب سرد
|همان قبله شان برترین گوهرست
|که از آب و خاک و هوا برترست
|نباشند شاهان ما دین فروش
|بفرمان دارنده دارند گوش
|بدینار وگوهر نباشند شاد
|نجویند نام و نشان جز بداد
|ببخشیدن کاخهای بلند
|دگر شاد کردن دل مستمند
|سدیگر کسی کو به روز نبرد
|بپوشد رخ شید گردان بگرد
|بروبوم دارد زدشمن نگاه
|جزین را نخواهد خردمند شاه
|جزاز راستی هرک جوید زدین
|بروباد نفرین بی‌آفرین
|چو بشنید قیصر پسند آمدش
|سخنهای او سودمند آمدش
|بدو گفت آن کو جهان آفرید
|تو را نامدار مهان آفرید
|سخنهای پاک ازتو باید شنید
|تو داری در رازها را کلید
|کسی راکزین گونه کهتربود
|سرش ز افسر ماه برتر بود
|درم خواست از گنج و دینار خواست
|یکی افسری نامبردار خواست
|بدو داد و بسیارکرد آفرین
|که آباد باد ازتوایران زمین
|وزان پس چو دانست کامد سپاه
|جهان شد ز گرد سواران سیاه
|گزین کرد زان رومیان صدهزار
|همه نامدار ازدرکارزار
|سلیح و درم خواست واسپان جنگ
|سرآمد برو روزگار درنگ
|یکی دخترش بود مریم بنام
|خردمند و با سنگ و با رای وکام
|بخسرو فرستاد به آیین دین
|همی‌خواست ازکردگار آفرین
|بپذرفت دخترش گستهم گرد
|به آیین نیکو بخسرو سپرد
|وزان پس بیاورد چندان جهیز
|کزان کند شد بارگیهای تیز
|ز زرینه و گوهر شاهوار
|ز یاقوت وز جامهٔ زرنگار
|ز گستردنیها و دیبای روم
|به زر پیکر و از بریشمش بوم
|همان یاره و طوق با گوشوار
|سه تاج گرانمایه گوهرنگار
|عماری بیاراست زرین چهار
|جلیلش پر ازگوهر شاهوا ر
|چهل مهد دیگر بد از آبنوس
|ز گوهر درفشان چو چشم خروس
|ازان پس پرستنده ماه روی
|زایوان برفتند با رنگ وبوی
|خردمند و بیدار پانصد غلام
|بیامد بزرین وسیمین ستام
|ز رومی همان نیز خادم چهل
|پری چهره و شهره ودلگسل
|وزان فیلسوفان رومی چهار
|خردمند و با دانش ونامدار
|بدیشان بگفت آنچ بایست گفت
|همان نیز با مریم اندرنهفت
|از آرام وز کام و بایستگی
|همان بخشش و خورد و شایستگی
|پس از خواسته کرد رومی شمار
|فزون بد ز سیصد هزاران هزار
|فرستاد هر کس که بد بردرش
|ز گوهر نگار افسری بر سرش
|مهان را همان اسپ و دینار داد
|ز شایسته هر چیز بسیار داد
|چنین گفت کای زیردستان شاه
|سزد گر بر آرید گردن بماه
|ز گستهم شایسته‌تر در جهان
|نخیزد کسی از میان مهان
|چوشاپور مهتر کرانجی بود
|که اندر سخنها میانجی بود
|یک راز دارست بالوی نیز
|که نفروشد آزادگان را بچیز
|چوخراد برزین نبیند کسی
|اگر چند ماند بگیتی بسی
|بران آفریدش خدای جهان
|که تا آشکارا شود زو نهان
|چو خورشید تابنده او بی‌بدیست
|همه کار و کردار او ایزدیست
|همه یاد کرد این به نامه درون
|برفتند با دانش و رهنمون
|ستاره شمر پیش با رهنمای
|که تارفتنش کی به آید ز جای
|به جنبید قیصر به بهرام روز
|به نیک اختر و فال گیتی فروز
|دو منزل همی‌رفت قیصر به راه
|سدیگر بیامد به پیش سیاه
|به فرمود تا مریم آمد به پیش
|سخن گفت با او ز اندازه بیش
|بدو گفت دامن ز ایرانیان
|نگه دار و مگشای بند ازمیان
|برهنه نباید که خسرو تو را
|ببیند که کاری رسد نو تو را
|بگفت این و بدرود کردش به مهر
|که یار تو بادا برفتن سپهر
|نیا طوس جنگی برادرش بود
|بدان جنگ سالار لشکرش بود
|بدو گفت مریم به خون خویش تست
|بران برنهادم که هم کیش تست
|سپردم تو را دختر وخواسته
|سپاهی برین گونه آراسته
|نیاطوس یکسر پذیرفت از وی
|بگفت و گریان بپیچید روی
|همی‌رفت لشکر به راه وریغ
|نیا طوس در پیش با گرز وتیغ
|چو بشنید خسروکه آمد سپاه
|ازان شارستان برد لشکر به راه
|چو آمد پدیدار گرد سران
|درفش سواران جوشن وران
|همی‌رفت لشکر بکردار گرد
|سواران بیدار و مردان مرد
|دل خسرو از لشکر نامدار
|بخندید چون گل بوقت بهار
|دل روشن راد راتیز کرد
|مران باره را پاشنه خیز کرد
|نیاطوس را دید و در برگرفت
|بپرسیدن آزادی اندرگرفت
|ز قیصر که برداشت زانگونه رنج
|ابا رنج دیگر تهی کرد گنج
|وزانجای سوی عماری کشید
|بپرده درون روی مریم بدید
|بپرسید و بر دست او بوس داد
|ز دیدار آن خوب رخ گشت شاد
|بیاورد لشکر به پرده سرای
|نهفته یکی ماه را ساخت جای
|سخن گفت و بنشست بااوسه روز
|چهارم چو بفروخت گیتی فروز
|گزیده سرایی بیاراستند
|نیاطوس را پیش اوخواستند
|ابا سرگس و کوت جنگی بهم
|سران سپه را همه بیش و کم
|بدیشان چنین گفت کاکنون سران
|کدامند و مردان جنگاوران
|نیاطوس بگزید هفتاد مرد
|که آورد گیرند روز نبرد
|که زیر درفشش برفتی هزار
|گزیده سواران خنجر گزار
|چو خسرو بدید آن گزیده سپاه
|سواران گردنکش ورزمخواه
|همی‌خواند بر کردگار آفرین
|که چرخ آفرید و زمان و زمین
|همان بر نیاطوس وبر لشکرش
|چه برنامور قیصر وکشورش
|بدان مهتران گفت اگر کردگار
|مرا یارباشد گه کارزار
|توانایی خویش پیداکنم
|زمین رابکوکب ثریاکنم
|نباشد جزاندیشهٔ دوستان
|فلک یارومهر ردان بوستان
|بهشتم بیاراست خورشید چهر
|سپه را بکردار گردان سپهر
|ز درگاه برخاست آوای کوس
|هواشد زگرد سپاه آبنوس
|سپاهی گزین کرد زآزادگان
|بیام سوی آذرابادگان
|دو هفته برآمد بفرمان شاه
|بلشکر گه آمد دمادم سپاه
|سرا پردهٔ شاه بردشت دوک
|چنان لشکری گشن وراهی سه دوک
|نیاطوس را داد لشکر همه
|بدو گفت مهتر تویی بررمه
|وزان جایگه با سواران گرد
|عنان بارهٔ تیزتگ راسپرد
|سوی راه چیچست بنهاد روی
|همی‌راند شادان دل وراه جوی
|بجایی که موسیل بود ارمنی
|که کردی میان بزرگان منی
|به لشکر گهش یار بندوی بود
|که بندوی خال جهانجوی بود
|برفت این دوگرد ازمیان سپاه
|ز لشکر نگه کرد خسرو به راه
|به گستهم گفت آن دلاور دومرد
|چنین اسپ تازان به دشت نبرد
|برو سوی ایشان ببین تاکیند
|برین گونه تازان زبهر چیند
|چنین گفت گستهم کای شهریار
|برانم که آن مرد ابلق سوار
|برادرم بندوی کنداورست
|همان یارش ازلشکری دیگرست
|چنین گفت خسرو بگستهم شیر
|که این کی بود ای سوار دلیر
|کجاکار بندوی باشد درشت
|مگر پاک یزدان بود یاروپشت
|اگر زنده خواهی به زندان بود
|وگر کشته بردار میدان بود
|بدو گفت گستهم شاها درست
|بدان سونگه کن که اوخال تست
|گرآید به نزدیک وباشد جزاوی
|ز گستهم گوینده جز جان مجوی
|هم آنگه رسیدند نزدیک شاه
|پیاده شدند اندران سایه گاه
|چو رفتند نزدیک خسرو فراز
|ستودند و بردند پیشش نماز
|بپرسید خسرو به بندوی گفت
|که گفتم تو راخاک یابم نهفت
|به خسرو بگفت آنچ بر وی رسید
|همان مردمی کو ز بهرام دید
|وزان چاره جستن دران روزگار
|وزان پوشش جامهٔ شهریار
|همی‌گفت وخسرو فراوان گریست
|ازان پس بدو گفت کاین مردکیست
|بدو گفت کای شاه خورشید چهر
|تو مو سیل را چون نپرسی زمهر
|که تا تو ز ایران شدستی بروم
|نخفتست هرگز بباد بوم
|سراپرده ودشت جای وی است
|نه خرگاه وخیمه سرای وی است
|فراوان سپاهست بااوبهم
|سلیح بزرگی وگنج درم
|کنون تا تو رفتی برین راه بود
|نیازش ببرگشتن شاه بود
|جهاندار خسرو به موسیل گفت
|که رنج تو کی ماند اندرنهفت
|بکوشیم تا روز توبه شود
|همان نامت از مهتران مه شد
|بدو گفت موسیل کای شهریار
|بمن بریکی تازه کن روزگار
|که آیم ببوسم رکیب تو را
|ستایش کنم فر و زیب تو را
|بدو گفت خسرو که با رنج تو
|درفشان کنم زین سخن گنج تو
|برون کرد یک پای خویش از رکیب
|شد آن مرد بیدار دل ناشکیب
|ببوسید پای و رکیب ورا
|همی خیره گشت از نهیب ورا
|چو بیکار شد مرد خسروپرست
|جهانجوی فرمود تا بر نشست
|وزان دشت بی بر انگیخت اسپ
|همی‌تاخت تا پیش آذر گشسپ
|نوان اندر آمد به آتشکده
|دلش بود یکسر بدرد آژده
|بشد هیربد زند و استا بدست
|به پیش جهاندار یزدان پرست
|گشاد از میان شاه زرین کمر
|بر آتش بر آگند چندی گهر
|نیایش کنان پیش آذر بگشت
|بنالید وز هیربد برگذشت
|همی‌گفت کای داور داد وپاک
|سردشمنان اندر آور بخاک
|تودانی که برداد نالم همی
|همه راه نیکی سگالم همی
|تومپسند بیداد بیدادگر
|بگفت این و بر بست زرین کمر
|سوی دشت دوک اندر آورد روی
|همی‌شد خلیده دل و راه‌جوی
|چو آمد به لشکر گه خویش باز
|همان تیره گشت آن شب دیریاز
|فرستاد بیدار کارآگهان
|که تا باز جویند کارجهان
|چو آگاه شد لشکر نیمروز
|که آمد ز ره شاه گیتی فروز
|همه کوس بستند بر پشت پیل
|زمین شد به کردار دریای نیل
|ازان آگهی سر به سر نو شدند
|بیاری به نزدیک خسرو شدند
|چوآمد به بهرام زین آگهی
|که تازه شد آن فر شاهنشهی
|همانگه ز لشکر یکی نامجوی
|نگه کرد با دانش و آب روی
|کجا نام او بود دانا پناه
|که بهرام را او بدی نیک خواه
|دبیر سرافراز را پیش خواند
|سخنهای بایسته چندی براند
|بفرمود تا نامه‌های بزرگ
|نویسد بران مهتران سترگ
|بگستهم و گردوی و بندوی گرد
|که از مهتران نام گردی ببرد
|چو شاپور و چون اندیان سوار
|هرآنکس که بود از یلان نامدار
|سرنامه گفت از جهان آفرین
|همی‌خواهم اندر نهان آفرین
|چوبیدار گردید یکسر ز خواب
|نگیرید بر بد ازین سان شتاب
|که تا درجهان تخم ساسانیان
|پدید آمد اندر کنار و میان
|ازیشان نرفتست جزبرتری
|بگرد جهان گشتن و داوری
|نخست از سر بابکان اردشیر
|که اندر جهان تازه شد داروگیر
|زمانه ز شمشیر او تیره گشت
|سر نامداران همه خیره گشت
|نخستین سخن گویم از اردوان
|ازان نامداران روشن روان
|شنیدی که بر نامور سوفزای
|چه آمد ز پیروز ناپاک رای
|رها کردن ازبند پای قباد
|وزان مهتران دادن او را بباد
|قباد بد اندیش نیرو گرفت
|هنرها بشست از دل آهو گرفت
|چنان نامور نیک دل را بکشت
|برو شد دل نامداران درشت
|کسی کو نشاید به پیوند خویش
|هوا بر گزیند ز فرزند خویش
|به بیگانگان هم نشاید بنیز
|نجوید کسی عاج از چوب شیز
|بساسانیان تا ندارید امید
|مجویید یاقوت از سرخ بید
|چواین نامه آرند نزد شما
|که فرخنده باد او رمزد شما
|به نزدیک من جایتان روشنست
|برو آستی هم ز پیراهنست
|بیک جای مان بود آرام و خواب
|اگر تیره بد گر بلند آفتاب
|چو آیید یکسر به نزدیک من
|شود روشن این جان تاریک من
|نیندیشم از روم وز شاهشان
|بپای اندر آرم سر و گاهشان
|نهادند برنامه‌ها مهر اوی
|بیامد فرستاده راه جوی
|بکردار بازارگانان برفت
|بدرگاه خسرو خرامید تفت
|یکی کاروانی ز هرگونه چیز
|ابا نامه‌ها هدیه‌ها داشت نیز
|بدید آن بزرگی و چندان سپاه
|که گفتی مگر بر زمین نیست راه
|به دل گفت با این چنین شهریار
|نخواهد ز بهرام یل زینهار
|یکی مرد بی‌دشمنم پارسی
|همان بار دارم شتروار سی
|چراخویشتن کرد باید هلاک
|بلندی پدیدار گشت ازمغاک
|شوم نامه نزدیک خسروبرم
|به نزدیک او هدیهٔ نوبرم
|باندیشه آمد به نزدیک شاه
|ابا هدیه و نامه ونیک خواه
|درم برد و با نامه‌ها هدیه برد
|سخنهاش برشاه گیتی شمرد
|جهاندار چون نامه‌ها را بخواند
|مر او را بکرسی زرین نشاند
|بدو گفت کای مرد بسیاردان
|تو بهرام را نزد من خوار دان
|کنون ز آنچ کردی رسیدی بکام
|فزون‌تر مجو اندرین کار نام
|بفرمود تا نزد او شد دبیر
|مران پاسخ نامه را ناگزیر
|نوشت اندران نامه‌های دراز
|که این مهتر گرد گردن فراز
|همه نامه‌های تو برخواندیم
|فرستاده را پیش بنشاندیم
|به گفتار بیکار با خسرویم
|به دل با تو همچون بهار نویم
|چولشکر بیاری بدین مرز وبوم
|که اندیشد از گرز مردان روم
|همه پاک شمشیرها برکشیم
|به جنگ اندورن رومیان را کشیم
|چو خسرو ببیند سپاه تو را
|همان مردی و پایگاه تو را
|دلش زود بیکار ولرزان شود
|زپیشت چو روبه گریزان شود
|بدان نامه‌ها مهر بنهاد شاه
|ببرد ان پسندیدهٔ نیک خواه
|بدو گفت شاه ای خردمند مرد
|برش گنج یابی ازین کارکرد
|مرو را گهر داد و دینار داد
|گرانمایه یاقوت بسیار داد
|بدو گفت کاین نزد چوبینه بر
|شنیده سخنها برو بر شمر
|بیامد به نزدیک چوبینه مرد
|شنیده سخنها همه یادکرد
|چو مرد جهانجوی نامه بخواند
|هوارا بخواند وخرد را براند
|ازان نامه‌ها ساز رفتن گرفت
|بماندند ایرانیان درشگفت
|برفتند پیران به نزدیک اوی
|چودیدند کردار تاریک اوی
|همی‌گفت هرکس کز ایدر مرو
|زرفتن کهن گردد این روز نو
|اگر خسرو آید به ایران زمین
|نبینی مگر گرز و شمشیر کین
|برین تخت شاهی مخور زینهار
|همی‌خیره بفریبدت روزگار
|نیامد سخنها برو کارگر
|بفرمود تا رفت لشکر بدر
|همی‌تاخت تا آذر آبادگان
|سپاهی دلاور ز آزادگان
|سپاه اندر آمد بتنگ سپاه
|ببستند بر مور و بر پشه راه
|چنین گفت پس مهتر کینه خواه
|که من کرد خواهم به لشکر نگاه
|ببینم که رومی سواران کیند
|سپاهی کدامند و گردان کیند
|همه برنشستند گردان براسپ
|یلان سینه و مهتر ایزد گشسپ
|بدیدار آن لشکر کینه خواه
|گرانمایگان برگرفتند راه
|چولشکر بدیدند باز آمدند
|به نزدیک مهتر فراز آمدند
|که این بی کرانه یکی لشکرند
|ز اندیشه ما همی‌بگذرند
|وزان روی رومی سواران شاه
|برفتند پویان بدان بارگاه
|ببستند بر پیش خسرو میان
|که ما جنگ جوییم زایرانیان
|بدان کار همداستان گشت شاه
|کزو آرزو خواست رومی سپاه
|چوخورشید برزد سراز تیره کوه
|خروشی برآمد زهر دو گروه
|که گفتی زمین گشت گردان سپهر
|گر از تیغها تیره شد روی مهر
|بیاراسته میمن و میسره
|زمین کوه گشت آهنین یکسره
|از آواز اسپان و بانگ سپاه
|بیابان همی‌جست بر کوه راه
|چو بهرام جنگی بدان بنگرید
|یکی خنجر آبگون برکشید
|نیامد به دل‌ش اندرون ترس وبیم
|دل شیر دربیشه شد بد و نیم
|به ایرانیان گفت صف برکشید
|همه کشور دوک لشکر کشید
|همی‌گشت گرد سپه یک تنه
|که دارد نگه میسره ومیمنه
|یلان سینه را گفت برقلبگاه
|همی‌باش تا پیش روی سپاه
|که از لشکر امروز جنگی منم
|بگاه گریزش درنگی منم
|نگه کرد خسرو بدان رزمگاه
|جهان دید یکسر زلشکر سیاه
|رخ شید تابان چوکام هژبر
|همی تیغ بارید گفتی ز ابر
|نیاطوس و بندوی و گستهم وشاه
|ببالا گذشتند زان رزمگاه
|نشستند بر کوه دوک آن سران
|نهاده دو دیده بفرمانبران
|ازان کوه لشکر همی‌دید شاه
|چپ وراست و قلب و جناح سپاه
|چوبرخاست آواز کوس از دو روی
|برفتند مردان پر خاشجوی
|تو گفتی زمین کوه آهن شدست
|سپهر ا زبر خاک دشمن شدست
|چو خسرو بران گونه پیکار دید
|فلک تار دید و زمین قار دید
|به یزدان همی‌گفت برپهلوی
|که از برتو ران پاک وبرتر توی
|که برگردد امروز از رزم شاد
|که داند چنین جز تو ای پاک وراد
|کرابخت خواهد شدن کندرو
|سر نیزه که شود خار و خو
|دل و جان خسرو پراندیشه بود
|جهان پیش چشمش یکی بیشه بود
|که بگسست کوت ازمیان سپاه
|ز آهن بکردار کوهی سیاه
|بیامد دمان تامیان گروه
|چو نزدیک ترشد بران برز کوه
|به خسرو چنین گفت کای سرفراز
|نگه کن بدان بنده دیوساز
|که بااو برزم اندر آویختی
|چواو کامران شد تو بگریختی
|ببین از چپ لشکر ودست راست
|که تا از میان دلیران کجاست
|کنون تا بیاموزمش کارزار
|ببیند دل و رزم مردان کار
|چو بشنید خسرو زکوت این سخن
|دلش گشت پردرد و کین کهن
|کجا گفت کز بنده بگریختی
|سلیح سواران فروریختی
|ورا زان سخن هیچ پاسخ نداد
|دلش گشت پرخون و سر پر ز باد
|چنین گفت پس کوت را شهریار
|که روپیش آن مرد ابلق سوار
|چوبیند تو را پیشت آید به جنگ
|تومگریز تا لب نخایی زننگ
|چوبشنید کوت این سخن بازگشت
|چنان شد که با باد انباز گشت
|همی‌رفت جوشان ونیزه بدست
|به آوردگه رفت چون پیل مست
|چو نزدیک شد خواست بهرام را
|برافراخت زانگونه زونام را
|یلان سینه بهرام را بانگ کرد
|که بیدارباش ای سوار نبرد
|که آمد یکی دیو چون پیل مست
|کمندی بفتراک و نیزه بدست
|چو بهرام بشنید تیغ از نیام
|برآهخت چون باد و برگفت نام
|چوخسرو چنان دید برپای خاست
|ازان کوه‌سر سر برآورد راست
|نهاده بکوت و به بهرام چشم
|دو دیده پر از آب و دل پر ز خشم
|چو رومی به نیزه درآمد زجای
|جهانجوی بر جای بفشارد پای
|چو نیزه نیامد برو کارگر
|بر وی اندر آورد جنگی سپر
|یکی تیغ زد بر سر و گردنش
|که تاسینه ببرید تیره تنش
|چو آواز تیغش به خسرو رسید
|بخندید کان زخم بهرام دید
|نیاطوس جنگی بتابید چشم
|ازان خندهٔ خسرو آمد بخشم
|به خسرو چنین گفت کای نامدار
|نه نیکو بود خنده درکارزار
|تو رانیست از روم جز کیمیا
|دلت خیره بینم بکین نیا
|چو کوت هزاره به ایران و روم
|نبینند هرگز به آباد بوم
|بخندی کنون زانک اوکشته شد
|چنان دان که بخت تو برگشته شد
|بدو گفت خسرو من از کشتنش
|نخندم همی وز بریده تنش
|چنان دان که هرکس که دارد فسوس
|همو یابد از چرخ گردنده کوس
|مرا گفت کز بنده بگریختی
|نبودت هنر تا نیاویختی
|ازان بنده بگریختن نیست ننگ
|که زخمش بدین سان بود روز جنگ
|وزان روی بهرام آواز داد
|که‌ای نامداران فرخ نژاد
|یلان سینه و رام و ایزد گسسپ
|مرین کشته را بست باید بر اسپ
|فرستید ز ایدر به لشکر گهش
|بدان تابریده ببیند شهش
|تن کوت رازود برپشت زین
|بتنگی ببستند مردان کین
|دوان اسپ با مرد گردن فراز
|همی‌شد به لشکر گه خویش باز
|دل خسرو ازکوت شد دردمند
|گشادند زان کشته بند کمند
|بران زخم او بر پراگند مشک
|بفرمود پس تا بکردند خشک
|به کرباس بر دوختش همچنان
|زره دربر و تنگ بسته میان
|به نزدیک قیصر فرستاد باز
|که شمشیر این بندهٔ دیوساز
|برین گونه برد همی روز جنگ
|ازو گر هزیمت شدم نیست ننگ
|همه رو میان دلشکسته شدند
|به دل پاک بی‌جنگ خسته شدند
|همی‌ریخت بطریق خونین سرشک
|همی رخ پر از آب و دل پر ز رشک
|بیامد ز گردنکشان ده هزار
|همه جاثلیقان گرد و سوار
|یکی حمله بردند زان سان که کوه
|بدرید ز آواز رومی گروه
|چکاچک برخاست و بانگ سران
|همان زخم شمشیر و گرز گران
|توگفتی که دریا بجوشد همی
|سپهر روان بر خروشد همی
|ز بس کشته اندر میان سپاه
|بماندند بر جای بربسته راه
|ازان رومیان کشته شد لشکری
|هرآنکس که بود از دلیران سری
|دل خسرو از درد ایشان بخست
|تن خسته زندگان راببست
|همه کشتگان رابهم برفکند
|تلی گشت برسان کوه بلند
|همی‌خواندندیش بهرام چید
|ببرید خسرو ز رومی امید
|همی‌گفت اگر نیز رومی دو بار
|کند همی برین گونه بر کارزار
|جهان را تو بی‌لشکر روم دان
|همان تیغ پولاد را موم دان
|به سرگس چنین گفت پس شهریار
|که فردا مبر جنگیان را به کار
|تو فردا بیاسای تا من سپاه
|بیارم ز ایرانیان کینه خواه
|بایرانیان گفت فردا به جنگ
|شما را بباید شدن بی‌درنگ
|همه ویژه گفتند کایدون کنیم
|که کوه و بیابان پر از خون کنیم
|چو بر زد ز دریا درفش سپید
|ستاره شد از تیرگی ناامید
|تبیره زنان از دو پرده سرای
|برفتند با پیل و باکرنای
|خروش آمد و نالهٔ گاودم
|هم از کوههٔ پیل رویینه خم
|تو گفتی بجنبد همی دشت وراغ
|شده روی خورشید چون پر زاغ
|چو ایرانیان برکشیدند صف
|همه نیزه و تیغ هندی بکف
|زمین سر به سر گفتی ازجوشنست
|ستاره ز نوک سنان روشنست
|چو خسرو بیاراست بر قلبگاه
|همه دل گرفتند یکسر سپاه
|ورامیمنه دار گردوی بود
|که گرد ودلیر وجهانجوی بود
|بدست چپش نامدار ارمنی
|ابا جوشن وتیغ آهرمنی
|مبارز چوشاپور وچون اندیان
|بران جنگ بر تنگ بسته میان
|همی‌بود گستهم بردست شاه
|که دارد مر او را ز دشمن
|چوبهرام یل رومیان راندید
|درنگی شد وخامشی برگزید
|بفرمود تاکوس برپشت پیل
|ببستند وشد گرد لشکر چونیل
|نشست ازبرپشت پیل سپید
|هم آوردش ازبخت شد ناامید
|همی‌راند آن پیل تامیمنه
|بشاپور گفت ای بد بدتنه
|نه پیمانت این بد به نامه درون
|که پیش من آیی بدین دشت خون
|نه این باشد آیین پرمایگان
|همی تن بکشتن دهی رایگان
|بدو گفت شاپور کای دیوفش
|سرخویش دربندگی کرده کش
|ازین نامه کی بود نام ونشان
|که گویی کنون پیش گردنکشان
|گرانمایه خسرو بشاپور گفت
|من آن نامه با رای او بود جفت
|به نامه توپاداش یابی زمن
|هم ازنامداران این انجمن
|چوهنگام باشد بگویم تو را
|زاندیشه بد بشویم تو را
|چوبهرام آواز خسرو شنید
|باندیشه آن جادوی را بدید
|برآشفت وزان کار تنگ آمدش
|چوارغنده شد رای جنگ آمدش
|جفا پیشه برپیل تنها برفت
|سوی قلب خسرو خرامید تفت
|چوخسرو چنان دید با اندیان
|چین گفت کای نره شیر ژیان
|برین پیل برتیرباران کنید
|کمان را چوابر بهاران کنید
|از ایرانیان آنک بد روزبه
|کمان برنهادند یکسر بزه
|زپیکان چنان گشت خرطوم پیل
|توگفتی شد از خستگی پیل نیل
|هم آنگاه بهرام بالای خواست
|یکی مغفر خسرو آرای خواست
|همان تیرباران گرفتند باز
|برآشفت بهرام گردن فراز
|پیاده شد آن مرد پرخاشخر
|زره دامنش رابزد برکمر
|سپر برسرآورد وشمشیر تیر
|برآورد زان جنگیان رستخیز
|پیاده زبهرام بگریختند
|کمانهای چاچی فروریختند
|یکی باره بردند هم درزمان
|سپهبد نشست از بر اودمان
|خروشان همی‌تاخت تا قلبگاه
|بجایی کجا شاه بد بی‌سپاه
|همه قلبگه پاک برهم درید
|درفش جهاندار شد ناپدید
|وزان جایگه شد سوی میسره
|پس پشتش آزادگان یکسره
|نگهبان آن دست گردوی بود
|که مردی دلیر وجهانجوی بود
|برادر چوروی برادر بدید
|کمان را بزه کرد واندرکشید
|دوخونی بران سان برآویختند
|که گفتی بهمشان برآمیختند
|بدین سان زمانی برآمد دراز
|همی یک زدیگر نگشتند باز
|بدو گفت بهرام کای بی‌پدر
|به خون برادر چه بندی کمر
|بدو گفت گردوی کای پیسه گرگ
|تونشنیدی آن داستان بزرگ
|که هرکو برادر بود دوست به
|چو دشمن بود بی پی و پوست به
|تو هم دشمن و بد تن و ریمنی
|جهان آفرین را به دل دشمنی
|به پیش برادر برادر به جنگ
|نیاید اگر باشدش نام و ننگ
|چوبشنید بهرام زو بازگشت
|برآشفت و با او دژم ساز گشت
|همی‌راند گردوی نا نزد شاه
|ز آهن شده روی جنگی سیاه
|برو آفرین کرد خسرو به مهر
|که پاداش بادت ز گردان سپهر
|فرستاده خسرو به شاپور کس
|که موسیل راباش فریادرس
|بکوشید تا پشت پشت آورید
|مگر بخت روشن به مشت آورید
|به گستهم گفت آن زمان شهریار
|که گر هیچ رومی کند کارزار
|چو بهرام جنگی شکسته شود
|وگر نیز در جنگ خسته شود
|همه رومیان سر به گردون برند
|سخنها ز اندازه بیرون برند
|نخواهم که رومی بود سرفراز
|به ما برکنند اندرین جنگ ناز
|بدیدم هنرهای رومی همه
|بسان رمه روزگار دمه
|هم آن به که من با سپاه اندکی
|ز چوبینه آورد خواهم یکی
|نخواهم درین کار یاری ز کس
|امیدم به یزدان فریادرس
|بدو گفت گستهم کای شهریار
|به شیرین روانت مخور زینهار
|چو رایت چنین است مردان کین
|بخواه و مکن تیره روی زمین
|بدو گفت خسرو که اینست روی
|که گفتی ز لشکر کنون یار جوی
|گزین کرد گستهم ز ایران سوار
|ده و چار گردنکش نامدار
|نخستین ازین جنگیان نام خویش
|نوشت و بیاورد و بنهاد پیش
|دگر گرد شاپور با اندیان
|چو بند وی و گردوی پشت کیان
|چو آذرگشسپ و دگر شیر ذیل
|چو زنگوی گستاخ با شیر و پیل
|تخواره که در جنگ غمخواره بود
|یلان سینه را زشت پتیاره بود
|فرخ زاد و چون خسرو سرفراز
|چو اشتاد پیروز دشمن گداز
|چو فرخنده خورشید با اور مزد
|که دشمن بدی پیش ایشان فرزد
|چومردان گزین کرد ز ایران دو هفت
|ز لشکر بیک سو خرامید تفت
|چنین گفت خسرو بدین مهتران
|که ای سرفرازن و فرمانبران
|همه پشت را سوی یزدان کنید
|دل خویش را شاد و خندان کنید
|جز از خواست یزدان نباشد سخن
|چنین بود تا بود چرخ کهن
|برزم اندرون کشته بهتر بود
|که در خانه‌ات بنده مهتر بود
|نگهدار من بود باید به جنگ
|بهنگام جنبش نسازم درنگ
|همه هم زبان آفرین خواندند
|ورا شهریار زمین خواندند
|بکردند پیمان که از شهریار
|کسی برنگردد ازین کارزار
|سپهدار بشنید و آرام یافت
|خوش آمدش وز مهتران کام یافت
|سپه رابه بهرام فرخ سپرد
|همی‌رفت با چارده مرد گرد
|هم آنگه خروش آمد از دیده‌گاه
|به بهرام گفتند کامد سپاه
|جهان جوی بیدار دل برنشست
|کمندی به فتراک و تیغی بدست
|ز بالا چو آن مایه مردم بدید
|تنی چند زان جنگیان برگزید
|یلان سینه راگفت کاین بد نژاد
|به جنگ اندرون دادمردی بداد
|که من دانم کنون جزو نیست این
|که یارد چمیدن برین دشت کین
|برین مایه مردم به جنگ آمدست
|وگر پیش کام نهنگ آمدست
|فزون نیست با او سرافراز بیست
|ازیشان کسی را ندانم که کیست
|اگر پیشم آید جهان را بسم
|اگر بر نیایم ازو ناکسم
|به ایزد گشسپ ویلان سینه گفت
|که مردان ندارند مردی نهفت
|نباید که ما بیش باشیم چار
|به خسرو مرا کس نیاید به کار
|یکی بد کجا نام او جان فروز
|که تیره شبان برگزیدی به روز
|سپه را بدو داد و خود پیش رفت
|همی تاخ با این سه بیدار تفت
|چو بهرام را دید خسرو ز راه
|به ایرانیان گفت کامد سپاه
|کنون هیچ دل را مدارید تنگ
|که آمد مرا روزگار درنگ
|من و گرز و چوبینه بدنشان
|شما رزم سازید با سرکشان
|شما چارده یار و ایشان سه تن
|مبادا که بینید هرگز شکن
|نیاطوس با لشکر رومیان
|ببستند ناچار یکسر میان
|برفتند زان رزمگه سوی کوه
|که دیدار بودی بهر دو گروه
|همی‌گفت هرکس که پر مایه شاه
|چرا جان فروشد ز بهر کلاه
|بماند بدین دشت چندین سوار
|شود خیره تنها سوی کارزار
|همه دست برآسمان داشتند
|که او را همه کشته پنداشتند
|چو بهرام جنگی برانگیخت اسپ
|یلان سینه و گرد ایزد گشسپ
|بدیدند یاران خسروهمه
|شد او گرگ و آن نامداران رمه
|بماند آنگهی شاه ز آویختن
|وزان شورش و باره انگیختن
|جهاندار ناکام برگاشت اسپ
|پس اندر همی‌رفت ایزدگشسپ
|چوگستهم وبندوی وگردوی ماند
|گوتاجور نام یزدان بخواند
|بگستهم گفت آن زمان شهریار
|که تنگ اندرآمد بد روزگار
|چه بایست این بیهده رستخیز
|بدیدند پشت من اندر گریز
|بدو گفت گستهم کامد سوار
|توتنهاشدی چون کنی کارزار
|نگه کرد خسرو پس پشت خویش
|ازان چار بهرام را دید پیش
|همی‌داشت تن رازدشمن نگاه
|ببرید برگستوان سیاه
|ازوبازماندند هردوسوار
|پس پشت اودشمن کینه دار
|به پیش اندر آمد یکی غار تنگ
|سه جنگی پس اندر بسان پلنگ
|بن غارهم بسته آمد زکوه
|بماند آن جهاندار دور ازگروه
|فرود آمد از اسپ فرخ جوان
|پیاده بران کوه برشد دوان
|پیاده شد وراه اوبسته شد
|دل نامداران ازو خسته شد
|نه جای درنگ ونه جای گریز
|پس اندر همی‌رفت بهرام تیز
|بخسرو چنین گفت کای پرفریب
|به پیش فراز توآمد نشیب
|برمن چراتاختی هوش خویش
|نهاده برین گونه بردوش خویش
|چوشد زان نشان کار برشاه تنگ
|پس پشت شمشیر و در پیش سنگ
|به یزدان چنین گفت کای کردگار
|توی برتر از گردش روزگار
|بدین جای بیچارگی دست گیر
|تو باشی ننالم به کیوان و تیر
|هم آنگه چو از کوه برشد خروش
|پدید آمد از راه فرخ سروش
|همه جامه‌اش سبز و خنگی به زیر
|ز دیدار او گشت خسرو دلیر
|چو نزدیک شد دست خسرو گرفت
|ز یزدان پاک این نباشد شگفت
|چواز پیش بدخواه برداشتش
|به آسانی آورد و بگذاشتش
|بدو گفت خسرو که نام تو چیست
|همی‌گفت چندی و چندی گریست
|فرشته بدو گفت نامم سروش
|چو ایمن شدی دور باش از خروش
|کزین پس شوی بر جهان پادشا
|نباید که باشی جز از پارسا
|بدین زودی اندر بشاهی رسی
|بدین سالیان بگذرد هشت و سی
|بگفت این سخن نیز و شد ناپدید
|کس اندر جهان این شگفتی ندید
|چو آن دید بهرام خیره بماند
|جهان آفرین را فراوان بخواند
|همی‌گفت تا جنگ مردم بود
|مبادا که مردی ز من گم بود
|برآنم که جنگم کنون با پریست
|برین تخت تیره بباید گریست
|نیاطوس زان روی بر کوهسار
|همی‌خواست از دادگر زینهار
|خراشید مریم دو رخسار خویش
|ز تیمار جفت جهاندار خویش
|سپه بود برکوه و هامون وراغ
|دل رومیان زو پر از درد و داغ
|نیاطوس چون روی خسرو ندید
|عماری زرین به یکسو کشید
|بمریم چنین گفت کاندر نشین
|که ترسم که شد شاه ایران زمین
|هم آنگاه خسرو بران روی کوه
|پدید آمد از راه دور از گروه
|همه لشکر نامور شاد شد
|دل مریم از درد آزاد شد
|چوآمد به مریم بگفت آنچ دید
|وزان کوه خارا سر اندر کشید
|چنین گفت کای ماه قیصر نژاد
|مرا داور دادگر داد داد
|نه از کاهلی بدنه از بد دلی
|که در جنگ بد دل کند کاهلی
|بدان غار بی‌راه در ماندم
|به دل آفریننده را خواندم
|نهان داشت دارنده کارجهان
|برین بنده گشت آشکارا نهان
|فریدون فرخ ندید این به خواب
|نه تورو نه سلم و نه افراسیاب
|که امروز من دیدم ای سرکشان
|ز پیروزی و شهریاری نشان
|بدیشان بگفت آن کجا دید شاه
|از آن پس به فرمود تا آن سپاه
|همه جنگ را تاختن نوکنند
|برزم اندرون یاد خسرو کنند
|وزان روی بهرام شد پر ز درد
|پشیمان شده زان همه کارکرد
|هم آنگه ز کوه اندر آمد سپاه
|جهان شد ز گرد سواران سیاه
|وزان روی بهرام لشکر براند
|به روز اندرون روشنایی نماند
|همی‌گفت هرکس که راند سپاه
|خرد باید و مردی و دستگاه
|دلیران که دیدند خشت مرا
|همان پهلوانی سرشت مرا
|مرا برگزیدند بر خسروان
|به خاک افگنم نام نوشین روان
|ز لشکر بر شاه شد خیره خیر
|کمان را بزه کرد و یک چوبه تیر
|بزد ناگهان بر کمرگاه شاه
|بکژ اندر آویخت پیکان به راه
|یکی بنده چون زخم پیکان بدید
|بیامد ز دیباش بیرون کشید
|سبک شهریار اندر آمد دمان
|به بهرام چوبینهٔ بد نشان
|بزد نیزه‌ای بر کمربند اوی
|زره بود نگسست پیوند اوی
|سنان سر نیزه شد به دونیم
|دل مرد بی‌راه شد پر ز بیم
|چو بشکست نیزه بر آشفت شاه
|بزد تیغ بر مغفر کینه خواه
|سراسر همه تیغ برهم شکست
|بدان پیکر مغفر اندر نشست
|همی آفرین کرد هرکس که دید
|هم آنکس که آواز آهن شنید
|گرانمایگان از پس اندر شدند
|چنان لشکری را بهم بر زدند
|خرامید بندوی نزدیک شاه
|که‌ای تاج تو برتو راز چرخ ماه
|یکی لشکرست این چومور وملخ
|گرفته بیابان همه ریگ و شخ
|نه والا بود خیره خون ریختن
|نه این شاه با بنده آویختن
|هر آنکس که خواهد ز ما زینهار
|به از کشته یا خسته در کارزار
|بدو گفت خسرو که هرگز گناه
|بپیچید برو من نیم کینه خواه
|همه پاک در زینهار منند
|به تاج اندرون گوشوار منند
|برآمد هم آنگه شب از تیره کوه
|سپه بازگشتند هر دو گروه
|چوآمد غوپاسبان و جرس
|ز لشکر نبد خفته بسیار کس
|جهان جوی بندوی ز آنجا برفت
|میان دو لشکر خرامید تفت
|ز لشکر نگه کرد کنداوری
|خوش آواز و گویا منا دیگری
|بفرمود تا بارگی برنشست
|به بیدار کردن میان را ببست
|چنین تا میان دولشکر براند
|کزو تا بدشمن فراوان نماند
|خروشی برآورد کای بندگان
|گنه کرده و بخت جویندگان
|هران کز شما او گنهکارتر
|به جنگ اندرون نامبردارتر
|به یزدانش بخشید شاه جهان
|گناهی‌که کرد آشکار و نهان
|به تیره شبان چون برآمد خروش
|نهادند هرکس به آواز گوش
|همه نامداران بهرامیان
|برفتن ببستند یک سر میان
|چو برزد سر از کوه گیتی فروز
|زمین را به ملحم بیاراست روز
|همه دشت بی‌مرد و خرگاه بود
|که بهرام زان شب نه آگاه بود
|بدان خیمه‌ها در ندیدند کس
|جز از ویژه یاران بهرام و بس
|چو بهرام زان لشکر آگاه گشت
|بیامد بران خیمه‌ها برگذشت
|به یاران چنین گفت کاکنون گریز
|به آید ز آرام با رستخیز
|شتر خواست از ساروان سه هزار
|هیو نان کفک افگن و نامدار
|ز چیزی که در گنج بد بردنی
|ز گستردنیها و از خوردنی
|ز زرین و سیمین وز تخت عاج
|همان یاره و طوق زرین وتاج
|همه بار کردند و خود برنشست
|میان از پی بازگشتن ببست
|چو خورشید روشن بیاراست گاه
|طلایه بیامد ز نزدیک شاه
|به پرده سرای اندرون کس ندید
|همان خیمه بر پای بر بس ندید
|طلایه بیامد بگفت این به شاه
|دل شاه شد تنگ زان رزمخواه
|گزین کرد زان جنگیان سه هزار
|زره دار و برگستوان ور سوار
|به نستود فرمود تا برنشست
|میان یلی تاختن را ببست
|همی‌راند نستود دل پر ز درد
|نبد مرد بهرام روز نبرد
|همان نیز بهرام با لشکرش
|نبود ایمن از راه وز کشورش
|همی‌راند بی‌راه دل پر ز بیم
|همی‌برد با خویشتن زر و سیم
|یلان سینه و گرد ایزد گشسپ
|ز یک سوی لشکر همی‌راند اسپ
|به بی‌راه لشکر همی‌راندند
|سخنهای شاهان همی‌خواندند
|پدید آمد از دور یک پاره ده
|کجا ده نبود از در مرد مه
|همی‌راند بهرام پیش اندرون
|پشیمان شده دل پر از درد و خون
|چو از تشنگی خشک شدشان دهن
|بیامد به خان یکی پیرزن
|زبان را به چربی بیاراستند
|وزان پیرزن آب و نان خواستند
|زن پیر گفتار ایشان شنید
|یکی کهنه غربیل پیش آورید
|برو بر به گسترده یک پاره مشک
|نهاده به غربیل بر نان کشک
|یلان سینه به رسم به بهرام داد
|نیامد همی در غم از واژ یاد
|گرفتند واژ و بخوردند نان
|نظاره بدان نامداران زنان
|چو کشکین بخوردند می خواستند
|زبانها به زمزم بیاراستند
|زن پیر گفت ار میت آرزوست
|میست و یکی نیز کهنه که دوست
|بریدم کدو را که نوبد سرش
|یکی جام کردم نهادم برش
|بدو گفت بهرام چون می بود
|ازان خوبتر جامها کی بود
|زن پیر رفت و بیاورد جام
|ازان جام بهرام شد شادکام
|یکی جام پر بر کفش برنهاد
|بدان تا شود پیرزن نیز شاد
|بدو گفت کای مام با فرهی
|ز کار جهان چیستت آگهی
|بدو پیرزن گفت چندان سخن
|شنیدم کزان گشت مغزم کهن
|ز شهر آمد امروز بسیار کس
|همی جنگ چوبینه گویند و بس
|که شد لشکر او به نزدیک شاه
|سپهبد گریزان به شد بی‌سپاه
|بدو گفت بهرام کای پاک زن
|مرا اندرین داستانی بزن
|که این از خرد بود بهرام را
|وگر برگزید از هوا کام را
|بدو پیرزن گفت کای شهره مرد
|چرا دیو چشم تو را تیره کرد
|ندانی که بهرام پور گشسپ
|چوبا پور هرمز بر انگیزد اسپ
|بخندد برو هرک دارد خرد
|کس اورا ز گردنکشان نشمرد
|بدو گفت بهرام گر آرزوی
|چنین کرد گو می‌خوران در کدوی
|برین گونه غربیل بر نان جو
|همی‌دار در پیش تا جو درو
|بران هم خورش یک شب آرام یافت
|همی کام دل جست و ناکام یافت
|چو خورشید برچرخ بگشاد راز
|سپهدار جنگی بزد طبل باز
|بیاورد چندانک بودش سپاه
|گرانمایگان برگرفتند راه
|بره بر یکی نیستان بود نو
|بسی اندرو مردم نی‌درو
|چو از دور دیدند بهرام را
|چنان لشکرگشن و خودکام را
|به بهرام گفتند انوشه بدی
|ز راه نیستان چرا آمدی
|که بی‌مر سپاهست پیش اندرون
|همه جنگ را دست شسته به خون
|چنین گفت بهرام کایدر سوار
|نباشد جز از لشکر شهریار
|فرود آمدند اندران نیستان
|همه جنگ را تنگ بسته میان
|شنیدم که چون ما ز پرده سرای
|بسی چیدن راه کردیم رای
|جهاندار بگزید نستود را
|جهان جوی بی‌تار و بی‌پود را
|ابا سه هزار از سواران مرد
|کجا پای دارند روز نبرد
|بدان تا بیاید پس ما دمان
|چو بینم مر او را سرآرم زمان
|همه اسپ را تنگها برکشید
|همه گرد این بیشه لشکر کشید
|سواران سبک برکشیدند تنگ
|گرفتند شمشیر هندی به چنگ
|همه نیستان آتش اندر زدند
|سپه را یکایک بهم بر زدند
|نیستان سراسر شد افروخته
|یکی کشته و دیگری سوخته
|چونستود را دید بهرام گرد
|عنان بارهٔ تیزتگ را سپرد
|ز زین برگرفتش به خم کمند
|بیاورد و کردش هم آنگه ببند
|همی‌خواست نستود زو زینهار
|همی‌گفت کای نامور شهریار
|چرا ریخت خواهی همی خون من
|ببخشای بر بخت و ارون من
|مکش مر مرا تا دوان پیش تو
|بیایم بوم زار درویش تو
|بدو گفت بهرام من چون تو مرد
|نخواهم که باشد به دشت نبرد
|نبرم سرت را که ننگ آیدم
|که چون تو سواری به جنگ آیدم
|چو یابی رهایی ز دستم بپوی
|ز من هرچ دیدی به خسرو بگوی
|چو بشنید نستود روی زمین
|ببوسید و بسیار کرد آفرین
|وزان بیشه بهرام شد تابری
|ابا او دلیران فرخنده پی
|ببود و برآسود و ز آنجا برفت
|به نزدیک خاقان خرامید تفت
|ازین سوی خسرو بران رزمگاه
|بیامد که بهرام بد با سپاه
|همه رزمگاهش به تاراج داد
|سپه را همه بدره و تاج داد
|یکی بارهٔ تیز رو برنشست
|میان را ز بهر پرستش ببست
|به پیش اندر آمد یکی خارستان
|پیاده ببود اندران کارستان
|به غلتید در پیش یزدان به خاک
|همی‌گفت کای داور داد و پاک
|پی دشمن از بوم برداشتی
|همه کار ز اندیشه بگذاشتی
|پرستنده و ناسزا بنده‌ام
|به فرمان و رایت سرافگنده‌ام
|وزان جایگه شد به پرده سرای
|بیامد به نزدیک او رهنمای
|بفرمود تا پیش او شد دبیر
|نوشتند زو نامه‌ای برحریر
|ز چیزی که رفت اندران رزمگاه
|به قیصر نوشت اندران نامه شاه
|نخست آفرین کرد بر دادگر
|کزو دید مردی و بخت و هنر
|دگر گفت کز کردگار جهان
|همه نیکوی دیدم اندر نهان
|به آذرگشسپ آمدم با سپاه
|دوان پیش بازآمدم کینه خواه
|بدان گونه تنگ اندر آمد به جنگ
|که بر من ببد کار پیکار تنگ
|چو یزدان پاکش نبد دستگیر
|بمرد آن دم آتش و دار و گیر
|چوبیچاره‌تر گشت و لشکر نماند
|گریزان به شبگیر ز آنجا براند
|همه لشکرش را بهم بر زدیم
|به لشکر گهش آتش اندرزدیم
|به فرمان یزدان پیروزگر
|ببندم برو نیز راه گذر
|نهادند برنامه بر مهرشاه
|فرستادگان بر گرفتند راه
|فرستاده با نامه شهریار
|بشد تا بر قیصر نامدار
|چو آن نامه برخواند قیصر ز تخت
|فرود آمد آن مرد بیداربخت
|به یزدان چنین گفت کای رهنمای
|همیشه توی جاودانه بجای
|تو پیروز کردی مر آن بنده را
|کشنده توی مرد افگنده را
|فراوان به درویش دینار داد
|همان خوردنیهای بسیار داد
|مر آن نامه را نیز پاسخ نوشت
|بسان درختی به باغ بهشت
|سرنامه کرد از جهاندار یاد
|خداوند پیروزی و فرو داد
|خداوند ماه و خداوند هور
|خداونت پیل و خداوند مور
|بزرگی و نیک اختری زو شناس
|وزو دار تا زنده باشی سپاس
|جز از داد و خوبی مکن در جهان
|چه در آشکار و چه اندر نهان
|یکی تاج کز قیصران یادگار
|همی‌داشتی تا کی آید به کار
|همان خسروی طوق با گوشوار
|صدوشست تا جامهٔ زرنگار
|دگر سی شتر بار دینار بود
|همان در و یاقوت بسیار بود
|صلیبی فرستاد گوهر نگار
|یکی تخت پرگوهر شاهوار
|یکی سبز خفتان به زر بافته
|بسی شوشه زر برو تافته
|ازان فیلسوفان رومی چهار
|برفتند با هدیه وبا نثار
|چو زان کارها شد به شاه آگهی
|ز قیصر شدش کاربا فرهی
|پذیره فرستاد خسرو سوار
|گرانمایگان گرامی هزار
|بزرگان به نزدیک خسرو شدند
|همه پاک با هدیه نو شدند
|چو خسرو نگه کرد و نامه بخواند
|ازان خواسته در شگفتی بماند
|به دستور فرمود پس شهریار
|که آن جامهٔ روم گوهر نگار
|نه آیین پرمایه دهقان بود
|کجا جامهٔ جاثلیقان بود
|چو بر جامهٔ ما چلیپا بود
|نشست اندر آیین ترسا بود
|وگر خود نپوشم بیازارد اوی
|همانا دگرگونه پندارد اوی
|وگر پوشم این نامداران همه
|بگویند کاین شهریار رمه
|مگر کز پی چیز ترسا شدست
|که اندر میان چلیپا شدست
|به خسرو چنین گفت پس رهنمای
|که دین نیست شاها به پوشش بپای
|تو بردین زر دشت پیغمبری
|اگر چند پیوسته قیصری
|بپوشید پس جامهٔ شهریار
|بیاویخت آن تاج گوهرنگار
|برفتند رومی و ایرانیان
|ز هر گونه مردم اندر میان
|کسی کش خرد بود چون جامه دید
|بدانست کور ای قیصر گزید
|دگر گفت کاین شهریار جهان
|همانا که ترسا شد اندر نهان
|دگر روز خسرو بیاراست گاه
|به سر برنهاد آن کیانی کلاه
|نهادند در گلشن سور خوان
|چنین گفت پس رومیان را بخوان
|بیامد نیاطوس با رومیان
|نشستند با فیلسوفان بخوان
|چو خسرو فرود آمد از تخت بار
|ابا جامهٔ روم گوهر نگار
|خرامید خندان و برخوان نشست
|بشد نیز بند وی برسم بدست
|جهاندار بگرفت و از نهان
|به زمزم همی رای زد با مهان
|نیاطوس کان دید بنداخت نان
|از آشفتگی باز پس شد ز خوان
|همی‌گفت و ازو چلیپا بهم
|ز قیصر بود بر مسیحا ستم
|چو بندوی دید آن بزد پشت دست
|بخوان بر به روی چلیپا پرست
|غمی گشت زان کار خسرو چودید
|بر خساره شد چون گل شنبلید
|به گستهم گفت این گو بی‌خرد
|نباید که بی‌داوری می‌خورد
|ورا با نیاطوس رومی چه کار
|تن خویش را کرد امروز خوار
|نیاطوس زان جایگه برنشست
|به لشکرگه خویش شد نیم مست
|بپوشید رومی زره رزم را
|ز بهر تبه کردن بزم را
|سواران رومی همه جنگ جوی
|به درگاه خسرو نهادند روی
|هم آنگه ز لشکر سواری چو باد
|به خسرو فرستاد رومی نژاد
|که بندوی ناکس چرا پشت دست
|زند بر رخ مرد یزدان‌پرست
|گر او را فرستی به نزدیک من
|و گرنه ببین شورش انجمن
|ز من بیش پیچی کنون کز رهی
|که جوید همی تخت شاهنشهی
|چو بشنید خسرو برآشفت و گفت
|که کس دین یزدان نیارد نهفت
|کیومرث و جمشید تا کی قباد
|کسی از مسیحا نکردند یاد
|مبادا که دین نیاکان خویش
|گزیده سرافراز و پاکان خویش
|گذارم بدین مسیحا شوم
|نگیرم بخوان واژ و ترسا شوم
|تو تنها همی کژگیری شمار
|هنر دیدم از رومیان روز کار
|به خسرو چنین گفت مریم که من
|بپا آورم جنگ این انجمن
|به من ده سرافراز بندوی را
|که تا رومیان از پی روی را
|ببینند و باز آرمش تن درست
|کسی بیهوده جنگ هرگز نجست
|فرستاد بندوی را شهریار
|به نزد نیاطوس با ده سوار
|همان نیز مریم زن هوشمند
|که بودی همیشه لبانش بپند
|بدو گفت رو با برادر پدر
|بگو ای بداندیش پرخاشخر
|ندیدی که با شاه قیصر چه گفت
|ز بهر بزرگی ورا بود جفت
|ز پیوند خویشی و از خواسته
|ز مردان وز گنج آراسته
|تو پیوند خویشی همی‌برکنی
|همان فر قیصر ز من بفگنی
|ز قیصر شنیدی که خسرو ز دین
|بگردد چو آید به ایران زمین
|مگو ایچ گفتار نا دلپذیر
|تو بندوی را سر به آغوش گیر
|ندانی که دهقان ز دین کهن
|نپیچد چرا خام گویی سخن
|مده رنج و کردار قیصر بباد
|بمان تا به باشیم یک چند شاد
|بکین پدر من جگر خسته‌ام
|کمر بر میان سوک را بسته‌ام
|دل او سراسر پر از کین اوست
|زبانش پر از رنج و تیماراوست
|که او از پی واژ شد زشت گوی
|تو از بی‌خرد هوشمندی مجوی
|چو مریم برفت این سخنها بگفت
|نیاطوس بشنید و کینه نهفت
|هم از کار بندوی دل کرد نرم
|کجا داشت از روی بندوی شرم
|بیامد به نزدیک خسرو چو گرد
|دل خویش خوش کرد زان گفته مرد
|نیاطوس گفت ای جهاندیده شاه
|خردمندی از مست رومی مخواه
|توبس کن بدین نیاکان خویش
|خردمند مردم نگردد ز کیش
|برین گونه چون شد سخنها دراز
|به لشکر گه آمد نیاطوس باز
|بخراد برزین بفرمود شاه
|که رو عرض گه ساز ودیوان بخواه
|همه لشکر رومیان عرض کن
|هر آنکس که هستند نوگر کهن
|درمشان بده رومیان را زگنج
|بدادن نباید که بینند رنج
|کسی کو به خلعت سزاوار بود
|کجا روز جنگ از در کار بود
|بفرمود تا خلعت آراستند
|ز در اسپ پرمایگان خواستند
|نیاطوس را داد چندان گهر
|چه اسپ و پرستار و زرین کمر
|کز اندازه هدیه برتر گذاشت
|سرش را ز پر مایگان برفراشت
|هر آن شهرکز روم بستد قباد
|چه هرمز چه کسری فرخ نژاد
|نیاطوس را داد و بنوشت عهد
|بران جام حنظل پراگند شهد
|برفتند پس رومیان سوی روم
|بدان مرز آباد و آباد بوم
|دگر هفته برداشت با ده سوار
|که بودند بینا دل و نامدار
|ز لشکر گه آمد به آذرگشسپ
|به گنبد نگه کرد و بگذاشت اسپ
|پیاده همی‌رفت و دیده پر آب
|به زردی دو رخساره چون آفتاب
|چو از دربه نزدیک آتش رسید
|شد از آب دیده رخش ناپدید
|دو هفته همی‌خواند استا وزند
|همی‌گشت بر گرد آذر نژند
|بهشتم بیامد ز آتشکده
|چو نزدیک شد روزگار سده
|به آتش بداد آنچ پذیرفته بود
|سخن هرچ پیش ردان گفته بود
|ز زرین و سیمین گوهرنگار
|ز دینار وز گوهر شاهوار
|به درویش بخشید گنج درم
|نماند اندران بوم و برکس دژم
|وزان جایگه شد با ندیو شهر
|که بردارد از روز شادیش بهر
|کجا کشور شورستان بود مرز
|کسی خاک او راندانست ارز
|به ایوان که نوشین روان کرده بود
|بسی روزگار اندر آن برده بود
|گرانمایه کاخی بیاراستند
|همان تخت زرین به پیراستند
|بیامد به تخت پدر برنشست
|جهاندار پیروز یزدان پرست
|بفرمود تا پیش او شد دبیر
|همان راهبر موبد تیزویر
|نوشتند منشور ایرانیان
|برسم بزرگان و فرخ مهان
|بدان کار بندوی بد کدخدای
|جهاندیده و راد و فرخنده‌رای
|خراسان سراسر به گستهم داد
|بفرمود تا نو کند رسم وداد
|بهرکار دستور بد بر ز مهر
|دبیری جهاندیده و خوب چهر
|چو بر کام او گشت گردنده چرخ
|ببخشید داراب گرد و صطرخ
|به منشور برمهر زرین نهاد
|یکی درکف رام برزین نهاد
|بفرمود تا نزد شاپور برد
|پرستنده و خلعت او را سپرد
|دگر مهر خسرو سوی اندیان
|بفرمود بردن برسم کیان
|دگر کشوری را بگردوی داد
|بران نامه بر مهر زرین نهاد
|ببالوی داد آن زمان شهر چاچ
|فرستاد منشور با تخت عاج
|کلید در گنجها بر شمرد
|سراسر بپور تخواره سپرد
|بفرمود تا هر که مهتر بدند
|به فرمان خراد برزین شدند
|به گیتی رونده بود کام او
|به منشورها بر بود نام او
|ز لشکر هر آنکس که هنگام کار
|بماندند با نامور شهریار
|همی خلعت خسروی دادشان
|به شاهی به مرزی فرستادشان
|همی‌گشت گویا منادیگری
|خوش آواز و بیدار دل مهتری
|که ای زیردستان شاه جهان
|مخوانید جز آفرین در نهان
|مجویید کین و مریزید خون
|مباشید بر کار بد رهنمون
|گر از زیردستان بنالد کسی
|گر از لشکری رنج یابد بسی
|نیابد ستمگاره جز دار جای
|همان رنج و آتش بدیگر سرای
|همه پادشاهند برگنج خویش
|کسی راکه گرد آمد از رنج خویش
|خورید و دهید آنک دارید چیز
|همان کز شماهست درویش نیز
|چو باید خورش بامداد پگاه
|سه من می بیابد ز گنجور شاه
|به پیمان که خواند بران آفرین
|که کوشد که آباد دارد زمین
|گر ایدون که زین سان بود پادشا
|به از دانشومند ناپارسا
|مرا سال بگذشت برشست و پنج
|نه نیکو بود گر بیازم به گنج
|مگر بهره بر گیرم از پند خویش
|بر اندیشم از مرگ فرزند خویش
|مرا بود نوبت برفت آن جوان
|ز دردش منم چون تن بی‌روان
|شتابم همی تا مگر یابمش
|چویابم به بیغاره بشتابمش
|که نوبت مرا به بی‌کام من
|چرا رفتی و بردی آرام من
|ز بدها تو بودی مرا دستگیر
|چرا چاره جستی ز همراه پیر
|مگر همرهان جوان یافتی
|که از پیش من تیز بشتافتی
|جوان را چو شد سال برسی و هفت
|نه بر آرزو یافت گیتی برفت
|همی‌بود همواره با من درشت
|برآشفت و یکباره بنمود پشت
|برفت و غم و رنجش ایدر بماند
|دل و دیدهٔ من به خون درنشاند
|کنون او سوی روشنایی رسید
|پدر را همی جای خواهد گزید
|برآمد چنین روزگار دراز
|کزان همرهان کس نگشتند باز
|همانا مرا چشم دارد همی
|ز دیر آمدن خشم دارد همی
|ورا سال سی بد مرا شصت و هفت
|نپرسید زین پیر و تنها برفت
|وی اندر شتاب و من اندر درنگ
|ز کردارها تا چه آید به چنگ
|روان تو دارنده روشن کناد
|خرد پیش جان تو جوشن کناد
|همی‌خواهم از کردگار جهان
|ز روزی ده آشکار و نهان
|که یکسر ببخشد گناه مرا
|درخشان کند تیره گاه مرا
|کنون داستانهای دیرینه گوی
|سخنهای بهرام چوبینه گوی
|که چون او سوی شهر ترکان رسید
|به نزد دلیر و بزرگان رسید
|ز گردان بیدار دل ده هزار
|پذیره شدندش گزیده سوار
|پسر با برادرش پیش اندرون
|ابا هر یکی موبدی رهنمون
|چو آمد بر تخت خاقان فراز
|برو آفرین کرد و بردش نماز
|چو خاقان ورا دید برپای جست
|ببوسید و بسترد رویش بدست
|بپرسید بسیارش از رنج راه
|ز کار و ز پیکار شاه و سپاه
|هم ایزد گشسپ و یلان سینه را
|بپرسید و خراد برزینه را
|چو بهرام برتخت سیمین نشست
|گرفت آن زمان دست خاقان بدست
|بدو گفت کای مهتر بافرین
|سپهدار ترکان و سالار چین
|تو دانی که از شهریار جهان
|نباشد کسی ایمن اندر نهان
|بر آساید از گنج و بگزایدش
|تن آسان کند رنج بفزایدش
|گر ایدون که اندر پذیری مرا
|بهرنیک و بد دست‌گیری مرا
|بدین مرز بی‌یار یار توام
|بهر نیک و بد غمگسار توام
|وگر هیچ رنج آیدت بگذرم
|زمین را سراسر بپی بسپرم
|گر ایدون که باشی تو همداستان
|از ایدر شوم تا به هندوستان
|بدو گفت خاقان که ای سرفراز
|بدین روز هرگز مبادت نیاز
|بدارم تو را همچو پیوند خویش
|چه پیوند برتر ز فرزند خویش
|همه بوم با من بدین یاورند
|اگر کهترانند اگر مهترند
|تو را بر سران سرفرازی دهم
|هم از مهتران بی‌نیازی دهم
|بدین نیز بهرام سوگند خواست
|زیان بود بر جان او بند خواست
|بدو گفت خاقان به برتر خدای
|که هست او مرا و تو را رهنمای
|که تا زنده‌ام ویژه یار توام
|بهر نیک و بد غمگسار توام
|ازان پس دو ایوان بیاراستند
|زهر گونه‌ای جامه‌ها خواستند
|پرستنده و پوشش و خوردنی
|ز چیزی که بایست گستردنی
|ز سیمین و زرین که آید به کار
|ز دینار وز گوهر شاهوار
|فرستاد خاقان به نزدیک اوی
|درخشنده شد جان تاریک اوی
|به چوگان و مجلس به دشت شکار
|نرفتی مگر کو بدی غمگسار
|برین گونه بر بود خاقان چین
|همی‌خواند بهرام را آفرین
|یکی نامبردار بد یار اوی
|برزم اندرون دست بردار اوی
|ازو مه به گوهر مقاتوره نام
|که خاقان ازو یافتی نام و کام
|به شبگیر نزدیک خاقان شدی
|دولب را به انگشت خود بر زدی
|بران سان که کهتر کند آفرین
|بران نامبردار سالار چین
|هم آنگه زدینار بردی هزار
|ز گنج جهاندیده نامدار
|همی‌دید بهرام یک چندگاه
|به خاقان همی‌کرد خیره نگاه
|بخندید یک روز گفت ای بلند
|توی بر مهان جهان ارجمند
|بهر بامدادی بهنگام بار
|چنین مرد دینار خواهد هزار
|ببخشش گرین بیستگانی بود
|همه بهر او زرکانی بود
|بدو گفت خاقان که آیین ما
|چنین است و افروزش دین ما
|که از ما هر آنکس که جنگی ترست
|به هنگام سختی درنگی ترست
|چو خواهد فزونی نداریم باز
|ز مردان رزم آور جنگ ساز
|فزونی مر او راست برما کنون
|بدینار خوانیم بر وی فسون
|چو زو بازگیرم بجوشد سپاه
|ز لشکر شود روز روشن سیاه
|جهانجوی گفت ای سر انجمن
|تو کردی و را خیره بر خویشتن
|چو باشد جهاندار بیدار و گرد
|عنان را به کهتر نباید سپرد
|اگر زو رهانم تو را شایدت
|وگر ویژه آزرم او بایدت
|بدو گفت خاقان که فرمان تو راست
|بدین آرزو رای و پیمان تو راست
|مرا گر توانی رهانید ازوی
|سرآورده باشی همه گفت و گوی
|بدو گفت بهرام که اکنون پگاه
|چو آید مقاتوره دینار خواه
|مخند و بر و هیچ مگشای چشم
|مده پاسخ و گر دهی جز به خشم
|گذشت آن شب و بامداد پگاه
|بیامد مقاتوره نزدیک شاه
|جهاندار خاقان بدو ننگرید
|نه گفتار آن ترک جنگی شنید
|ز خاقان مقاتوره آمد بخشم
|یکایک برآشفت و بگشاد چشم
|بخاقان چین گفت کای نامدار
|چرا گشتم امروز پیش تو خوار
|همانا که این مهتر پارسی
|که آمد بدین مرز با یار سی
|بکوشد همی تا بپیچی ز داد
|سپاه تو را داد خواهد بباد
|بدو گفت بهرام که ای جنگوی
|چرا تیزگشتی بدین گفت وگوی
|چو خاقان برد راه و فرمان من
|خرد را نپیچد ز پیمان من
|نمانم که آیی تو هر بامداد
|تن آسان دهی گنج او را به باد
|بران نه که هستی تو سیصد سوار
|به رزم اندرون شیرجویی شکار
|نیرزد که هر بامداد پگاه
|به خروار دینار خواهی ز شاه
|مقاتوره بشنید گفتار اوی
|سرش گشت پرکین ز آزار اوی
|بخشم و به تندی بیازید چنگ
|ز ترکش برآورد تیر خدنگ
|به بهرام گفت این نشان منست
|برزم اندرون ترجمان منست
|چو فردا بیایی بدین بارگاه
|همی‌دار پیکان ما را نگاه
|چو بشنید بهرام شد تیز چنگ
|یکی تیر پولاد پیکان خدنگ
|بدو داد و گفتا که این یادگار
|بدار و ببین تا کی آید به کار
|مقاتوره از پیش خاقان برفت
|بیامد سوی خرگه خویش تفت
|چوشب دامن تیره اندر کشید
|سپیده ز کوه سیه بر دمید
|مقاتوره پوشید خفتان جنگ
|بیامد یکی تیغ توری به چنگ
|چو بهرام بشنید بالای خواست
|یکی جوشم خسرو آرای خواست
|گزیدند جایی که هرگز پلنگ
|بران شخ بی‌آب ننهاد چنگ
|چو خاقان شنید این سخن برنشست
|برفتند ترکان خسرو پرست
|بدان کارتازین دو شیردمان
|کرا پیشتر خواه آمد زمان
|مقاتوره چون شد به دشت نبرد
|ز هامون به ابر اندر آورد گرد
|به بهرام گردنکش آواز داد
|که اکنون ز مردی چه داری بیاد
|تو تازی بدین جنگ بر پیشدست
|وگر شیر دل ترک خاقان پرست
|بدو گفت بهرام پیشی تو کن
|کجا پی تو افگنده‌ای این سخن
|مقاتوره کرد از جهاندار یاد
|دو زاغ کمان را به زه برنهاد
|زه و تیر بگرفت شادان بدست
|چو شد غرق پیکانش بگشاد شست
|بزد بر کمربند مرد سوار
|نسفت آهن از آهن آبدار
|زمانی همی‌بود بهرام دیر
|که تاشد مقاتوره از رزم سیر
|مقاتوره پنداشت کو شد تباه
|خروشید و برگشت زان رزمگاه
|بدو گفت برهام کای جنگجوی
|نکشتی مرا سوی خرگه مپوی
|تو گفتی سخن باش و پاسخ شنو
|اگر بشنوی زنده مانی برو
|نگه کر جوشن گذاری خدنگ
|که آهن شدی پیش او نرم و سنگ
|بزد بر میان سوار دلیر
|سپهبد شد از رزم و دینار سیر
|مقاتوره چون جنگ را برنشست
|برادر دو پایش بزین بر ببست
|بروی اندر آمد دو دیده پرآب
|همان زین توری شدش جای خواب
|به خاقان چنین گفت کای کامجوی
|همی گورکن خواهد آن نامجوی
|بدو گفت خاقان که بهتر ببین
|کجا زنده خفتست بر پشت زین
|بدو گفت بهرام کای برمنش
|هم اکنون به خاک اندر آید تنش
|تن دشمن تو چنین خفته باد
|که او خفت بر اسپ توری نژاد
|سواری فرستاد خاقان دلیر
|به نزدیک آن نامبردار شیر
|ورا بسته و کشته دیدند خوار
|بر آسوده از گردش روزگار
|بخندید خاقان به دل در نهان
|شگفت آمدش زان سوار جهان
|پر اندیشه بد تا بایوان رسید
|کلاهش ز شادی به کیوان رسید
|سلیح و درم خواست و اسپ ورهی
|همان تاج و هم تخت شاهنشهی
|ز دینار وز گوهر شاهوار
|ز هرگونه یی آلت کار زار
|فرستاده از پیش خاقان ببرد
|به گنج‌ور بهرام جنگی سپرد
|چو چندی برآمد برین روزگار
|شب و روز آسایش آموزگار
|چنان بد که در کوه چین آن زمان
|دد و دام بودی فزون از گمان
|ددی بود مهتر ز اسپی بتن
|فروهشته چون مشک گیسو رسن
|به تن زرد و گوش و دهانش سیاه
|ندیدی کس او را مگر گرمگاه
|دو چنگش به کردار چنگ هژبر
|خروشش همی‌برگذشتی ز ابر
|همی سنگ را درکشیدی به دم
|شده روز ازو بر بزرگان دژم
|ورا شیر کپی همی‌خواندند
|ز رنجش همه بوم در ماندند
|یکی دختری داشت خاتون چوماه
|اگر ماه دارد دو زلف سیاه
|دو لب سرخ و بینی چو تیغ قلم
|دو بی جاده خندان و نرگس دژم
|بران دخت لرزان بدی مام وباب
|اگر تافتی بر سرش آفتاب
|چنان بد که روزی پیاده به دشت
|همی گرد آن مرغزاران بگشت
|جهاندار خاقان ز بهر شکار
|بدشتی دگر بود زان مرغزار
|همان نیز خاتون به کاخ اندورن
|همی رای زد با یکی رهنمون
|چوآن شیر کپی ز کوهش بدید
|فرود آمد او را به دم درکشید
|بیک دم شد او از جهان در نهان
|سرآمد بران خوب چهره جهان
|چو خاقان شنید آن سیه کرد روی
|همان مادرش نیر بر کند موی
|ز دردش همه ساله گریان بدند
|چو بر آتش تیز بریان بدند
|همی چاره جستند زان اژدها
|که تا چین کی آید ز چنگش رها
|چو بهرام جنگ مقاتوره کرد
|وزان مرد جنگی برآورد گرد
|همی‌رفت خاتون بدیدار اوی
|بهر کس همی‌گفت کردار اوی
|چنان بد که یک روز دیدش سوار
|از ایران همان نیز صد نامدار
|پیاده فراوان به پیش اندرون
|همی‌راند بهرام با رهنمون
|بپرسید خاتون که این مرد کیست
|که با برز و با فرهٔ ایزدیست
|بدو گفت کهتر که دوری ز کام
|که بهرام یل راندانی بنام
|به ایران یکی چند گه شاه بود
|سرتاج او برتر از ماه بود
|بزرگانش خوانند بهرام گرد
|که از خسروان نام مردی ببرد
|کنون تا بیامد ز ایران بچین
|به لرزد همی زیر اسپش زمین
|خداوند خواند همی مهترش
|همی تاج شاهی نهد بر سرش
|بدو گفت خاتون که با فراوی
|سز دگر بنازیم در پر اوی
|یکی آرزو زو بخواهم درست
|چو خاقان نگردد بدان کارسست
|بخواهد مگر ز اژدها کین من
|برو بشنود درد و نفرین من
|بدو گفت کهتر گر این داستان
|بخواند برو مهتر راستان
|تو از شیر کپی نیابی نشان
|مگر کشته و گرگ پایش کشان
|چو خاتون شنید این سخن شاد شد
|ز تیمار آن دختر آزاد شد
|همی‌تاخت تا پیش خاقان رسید
|یکایک بگفت آنچ دید وشنید
|بدو گفت خاقان که عاری بود
|بجایی که چون من سواری بود
|همی شر کپی خورد دخترم
|بگوییم و ننگی شود گوهرم
|ندانند کان اژدهای دژم
|همی کوه آهن رباید به دم
|اگر دختر شاه نامی بود
|همان شاه را جان گرامی بود
|بدو گفت خاتون که من کین خویش
|بخواهم ز بهر جهان بین خویش
|اگر ننگ باشد وگر نام من
|بگویم برآید مگر کام من
|برآمد برین نیز روز دراز
|نهانی ز هرکس همی‌داشت راز
|چنان بد که خاقان یکی سور کرد
|جهان را بران سور پر نور کرد
|فرستاد بهرام یل رابخواند
|چو آمدش برتخت زرین نشاند
|چو خاتون پس پرده آوا شنید
|بشد تیز و بهرام یل را بدید
|فراوانش بستود وکرد آفرین
|که آباد بادا بتو ترک و چین
|یکی آرزو خواهم از شهریار
|که باشد بران آرزو کامگار
|بدو گفت بهرام فرمان تو راست
|برین آرزو کام و پیمان تو راست
|بدو گفت خاتون کز ایدر نه دور
|یکی مرغزارست زیبای سور
|جوانان چین اندران مرغزار
|یکی جشن سازند گاه بهار
|ازان بیشه پرتاب یک تیروار
|یکی کوه بینی سیه‌تر ز قار
|بران کوه خارا یکی اژدهاست
|که این کشور چین ازو در بلاست
|یکی شیر کپیش خواند همی
|دگر نیز نامش نداند همی
|یکی دخترم بد ز خاقان چین
|که خورشید کردی برو آفرین
|از ایوان بشد نزد آن جشنگاه
|که خاقان به نخچیر بد با سپاه
|بیامد ز کوه اژدهای دژم
|کشید آن بهار مرا او بدم
|کنون هر بهاری بران مرغزار
|چنان هم بیاید ز بهر شکار
|برین شهر ما را جوانی نماند
|همان نامور پهلوانی نماند
|شدند از پی شیرکپی هلاک
|برانگیخت از بوم آباد خاک
|سواران چینی ومردان کار
|بسی تاختند اندران کوهسار
|چو از دور بینند چنگال اوی
|برو پشت و گوش و سر و یال اوی
|بغرد بدرد دل مرد جنگ
|مر او را چه شیر و چه پیل و نهنگ
|کس اندر نیارد شدن پیش اوی
|چوگیرد شمار کم و بیش اوی
|بدو گفت بهرام فردا پگاه
|بیایم ببینم من این جشنگاه
|به نیروی یزدان که او داد زور
|بلند آفرینندهٔ ماه وهور
|بپردازم از اژدها جشنگاه
|چو بشگیر ما را نمایند راه
|چو پیدا شد ازآسمان گرد ماه
|شب تیره بفشاند گرد سیاه
|پراکنده گشتند و مستان شدند
|وز آنجای هرکس به ایوان شدند
|چو پیداشد آن فرخورشید زرد
|به پیچید زلف شب لاژورد
|قژ آگند پوشید بهرام گرد
|گرامی تنش را به یزدان سپرد
|کمند و کمان برد و شش چوبه تیر
|یکی نیزه دو شاخ نخچیرگیر
|چوآمد به نزدیک آن برزکوه
|بفرمود تا بازگردد گروه
|بران شیر کپی چو نزدیک شد
|تو گفتی برو کوه تاریک شد
|میان اندارن کوه خارا ببست
|بخم کمند از بر زین نشست
|کمان را بمالید وبر زه نهاد
|ز یزدان نیکی دهش کرد باد
|چو بر اژدها برشدی موی‌تر
|نبودی برو تیر کس کارگر
|شد آن شیر کپی به چشمه درون
|به غلتید و برخاست و آمد برون
|بغرید و بر زد بران سنگ دست
|همی آتش از کوه خارا بجست
|کمان را بمالید بهرام گرد
|به تیر از هوا روشنایی ببرد
|خدنگی بینداخت شیر دلیر
|برشیر کپی شد از جنگ سیر
|دگر تیر بهرام زد بر سرش
|فرو ریخت چون آب خون ازبرش
|سیوم تیر و چارم بزد بر دهانش
|که بردوخت برهم دهان و زبانش
|به پنجم بزد تیر بر چنگ اوی
|همی‌دید نیروی و آهنگ اوی
|بهشتم میانش گشاد از کمند
|بجست از بر کوهسار بلند
|بزد نیزه‌ای بر میان دده
|که شد سنگ خارا به خون آژده
|وزان پس بشمشیر یازید مرد
|تن اژدها را به دونیم کرد
|سر از تن جدا کند و بفگند خوار
|ازان پس فرود آمد از کوهسار
|ازان بیشه خاقان و خاتون برفت
|دمان و دنان تا برکوه تفت
|خروشی برآمد ز گردان چین
|کز آواز گفت بلرزد زمین
|به بهرام برآفرین خواندند
|بسی گوهر و زر برافشاندند
|چو خاتون بشد دست او بوس داد
|برفتند گردان فرخ نژاد
|همه هم زبان آفرین خواندند
|ورا شاه ایران زمین خواندند
|گرفتش سپهدار چین در کنار
|وزان پس ورا خواندی شهریار
|چو خاقان چینی به ایوان رسید
|فرستاده‌ای مهربان برگزید
|فرستاد ده بدره گنجی درم
|همن به دره و برده از بیش و کم
|که رو پیش بهرام جنگی بگوی
|که نزدیک ما یافتی آب روی
|پس پردهٔ ما یکی دخترست
|که بر تارک اختران افسرست
|کنون گر بخواهی ز من دخترم
|سپارم بتو لشکر و کشورم
|بدو گفت بهرام کاری رواست
|جهاندار بر بندگان پادشاست
|به بهرام داد آن زمان دخترش
|به فرمان او شد همه کشورش
|بفرمود تا پیش او شد دبیر
|نوشتند منشور نو بر حریر
|بدو گفت هرکس کز ایران سرست
|ببخشش نگر تا کرا در خورست
|بر آیین چین خلعت آراستند
|فراوان کلاه و کمر خواستند
|جزاز داد و خورد شکارش نبود
|غم گردش روزگارش نبود
|بزرگان چینی و گردنکشان
|ز بهرام یل داشتندی نشان
|همه چین همی‌گفت ما بنده‌ایم
|ز بهر تو اندر جهان زنده‌ایم
|همی‌خورد بهرام و بخشید چیز
|برو بر بسی آفرین بود نیز
|چنین تا خبرها به ایران رسید
|بر پادشاه دلیران رسید
|که بهرام را پادشاهی و گنج
|ازان تو بیش است نابرده رنج
|پراز درد و غم شد ز تیمار اوی
|دلش گشت پیچان ز کردار اوی
|همی رای زد با بزرگان بهم
|بسی گفت و انداخت از بیش و کم
|شب تیره فرمود تا شد دبیر
|سرخامه را کرد پیکان تیر
|به خاقان چینی یکی نامه کرد
|تو گفتی که از خنجرش خامه کرد
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|توانا و دانا و به روزگار
|برازندهٔ هور و کیوان و ماه
|نشاننده شاه بر پیش گاه
|گزایندهٔ هرکه جوید بدی
|فزایندهٔ دانش ایزدی
|ز نادانی و دانش وراستی
|ز کمی و کژی و از کاستی
|بیابی چو گویی که یزدان یکیست
|ورا یار وهمتا و انباز نیست
|بیابد هر آنکس که نیکی بجست
|مباد آنک او دست بد را بشست
|یکی بنده بد شاه را ناسپاس
|نه مهتر شناس و نه یزدان شناس
|یکی خرد و بیکار و بی‌نام بود
|پدر بر کشیدش که هنگام بود
|نهان نیست کردار او در جهان
|میان کهان و میان مهان
|کس او را نپذیرفت کش مایه بود
|وگر در خرد برترین پایه بود
|بنزد تو آمد بپذرفتیش
|چو پر مایگان دست بگرفتیش
|کس این راه برگیرد از راستان ؟
|نیم من بدین کار هم داستان
|چو این نامه آرند نزدیک تو
|پر اندیشه کن رای تاریک تو
|گر آن بنده را پای کرده ببند
|فرستی بر ما شوی سودمند
|وگر نه فرستم ز ایران سپاه
|به توران کنم روز روشن سیاه
|چوآن نامه نزدیک خاقان رسید
|بران گونه گفتار خسرو شنید
|فرستاده را گفت فردا پگاه
|چو آیی بدر پاسخ نامه خواه
|فرستاده آمد دلی پر شتاب
|نبد زان سپس جای آرام و خواب
|همی‌بود تا شمع رخشان بدید
|به درگاه خاقان چینی دوید
|بیاورد خاقان هم آنگه دبیر
|ابا خامه و مشک و چینی حریر
|به پاسخ نوشت آفرین نهان
|ز من بنده بر کردگار جهان
|دگر گفت کان نامه برخواندم
|فرستاده را پیش بنشاندم
|توبا بندگان زین سان سخن
|نزیبد از آن خاندان کهن
|که مه را ندارند یکسر به مه
|نه که را شناسند بر جای که
|همه چین و توران سراسر مراست
|به هیتال بر نیز فرمان رواست
|نیم تا بدم مرد پیمان شکن
|تو با من چنین داستانها مزن
|چو من دست بهرام گیرم بدست
|وزان پس به مهر اندرم آرم شکست
|نخواند مرا داور از آب پاک
|جز ار پاک ایزد مرا نیست باک
|تو را گر بزرگی بیفزایدی
|خرد بیشتر زین بدی شایدی
|بران نامه بر مهر بنهاد و گفت
|که با باد باید که باشید جفت
|فرستاده آمد به نزدیک شاه
|بیک ماه کهتر به پیمود راه
|چو برخواند آن نامه را شهریار
|بپیچید و ترسان شد از روزگار
|فرستاد و ایرانیان را بخواند
|سخنهای خاقان سراسر براند
|همان نامه بنمود و برخواندند
|بزرگان به اندیشه درماندند
|چنین یافت پاسخ ز ایرانیان
|که ای فرو آورند و تاج کیان
|چنین کارها بر دل آسان مگیر
|یکی رای زن با خردمند پیر
|به نامه چنین کار آسان مکن
|مکن تیره این فر و شمع کهن
|گزین کن از ایران یکی مرد پیر
|خردمند و زیبا و گرد و دبیر
|کز ایدر به نزدیک خاقان شود
|سخن گوید و راه او بشنود
|بگوید که بهرام روز نخست
|که بود و پس از پهلوانی چه جست
|همی تا کار او گشت راست
|خداوند را زان سپس بنده خواست
|چو نیکو گردد به یک ماه‌کار
|تمامی بسالی برد روزگار
|چو بهرام داماد خاقان بود
|ازو بد سرودن نه آسان بود
|به خوبی سخن گفت باید بسی
|نهانی نباید که داند کسی
|ازان پس چو بشنید بهرام گرد
|کز ایران به خاقان کسی نامه برد
|بیامد دمان پیش خاقان چین
|بدو گفت کای مهتر به آفرین
|شنیدم که آن ریمن بد هنر
|همی نامه سازد یک اندر دگر
|سپاهی دلاور ز چین برگزین
|بدان تا تو را گردد ایران زمین
|بگیرم به شمشیر ایران و روم
|تو راشاه خوانم بران مرز و بوم
|بنام تو بر پاسبانان به شب
|به ایران و توران گشایند لب
|ببرم سر خسرو بی‌هنر
|که مه پای بادا ازیشان مه سر
|چون من کهتری را ببندم میان
|ز بن برکنم تخم ساسانیان
|چو بشنید خاقان پر اندیشه شد
|ورا در دل اندیشه چون بیشه شد
|بخواند آنکس‌ان را که بودند پیر
|سخنگوی و داننده و یادگیر
|بدیشان بگفت آنچ بهرام گفت
|همه رازها برگشاد از نهفت
|چنین یافت پاسخ ز فرزانگان
|ز خویشان نزدیک و بیگانگان
|که این کارخوارست و دشوارنیز
|که بر تخم ساسان پرآمد قفیز
|ولیکن چو بهرم راند سپاه
|نماید خردمند را رای و راه
|به ایران بسی دوستدارش بود
|چو خاقان یکی خویش و یارش بود
|برآید ببخت تو این کار زود
|سخنهای بهرام باید شنود
|چو بشنید بهرام دل تازه شد
|بخندید و بر دیگر اندازه شد
|بران برنهادند یکسر گوان
|که بگزید باید دو مردجوان
|که زیبد بران هر دو بر مهتری
|همان رنج کش باید و لشکری
|به چین مهتری بود حسنوی نام
|دگر سرکشی بود ز نگوی نام
|فرستاد خاقان یلان رابخواند
|به دیوان دینار دادن نشاند
|چنین گفت مهتر بدین هر دو مرد
|که هشیار باشید روز نبرد
|همیشه به بهرام دارید چشم
|چه هنگام شادی چه هنگام خشم
|گذرهای جیحون بدارید پاک
|ز جیحون به گردون برآرید خاک
|سپاهی دلاور بدیشان سپرد
|همه نامداران و شیران گرد
|برآمد ز درگاه بهرام کوس
|رخ خورشد از گرد چون آبنوس
|ز چین روی یکسر به ایران نهاد
|به روز سفندار مذ بامداد
|چو آگاهی آمد به شاه بزرگ
|که از بیشه بیرون خرامید گرگ
|سپاهی بیاورد بهرام گرد
|که از آسمان روشنایی ببرد
|بخراد بر زین چنین گفت شاه
|که بگزین برین کار بر چارماه
|یکی سوی خاقان بی‌مایه پوی
|سخن هرچ دانی که باید بگوی
|به ایران و نیران تو داناتری
|همان بر زبان بر تواناتری
|در گنج بگشاد و چندان گهر
|بیاورد شمشیر و زرین کمر
|که خراد برزین بران خیره ماند
|همی در نهان نام یزدان بخواند
|چو باهدیه‌ها راه چین بر گرفت
|به جیحون یکی راه دیگر گرفت
|چو نزدیک درگاه خاقان رسید
|نگه کرد و گوینده‌ای برگزید
|بدان تا بگوید که از نزد شاه
|فرستاده آمد بدین بارگاه
|چو بشنید خاقان بیاراست گاه
|بفرمود تا برگشادند راه
|فرستاده آمد به تنگی فراز
|زبان کرد کوتاه و بردش نماز
|بدو گفت هرگه که فرمان دهی
|بگفتن زبان بر گشاید رهی
|بدو گفت خاقان به شیرین زبان
|دل مردم پیر گردد جوان
|بگو آن سخنها که سود اندروست
|سخن گفت مغزست و ناگفته پوست
|چو خراد بر زین شنید آن سخن
|بیاد آمدش کینهای کهن
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|توانا دانندهٔ روزگار
|که چرخ و مکان و زمان آفرید
|توانایی و ناتوان آفرید
|همان چرخ گردندهٔ بی ستون
|چرا نه به فرمان او در نه چون
|بدان آفرین کو جهان آفرید
|بلند آسمان و زمین گسترید
|توانا و دانا و دارنده اوست
|سپهر و زمین رانگارنده اوست
|به چرخ اندرون آفتاب آفرید
|شب و روز و آرام و خواب آفرید
|توانایی اوراست ما بنده‌ایم
|همه راستیهاش گوینده‌ایم
|یکی را دهد تاج و تخت بلند
|یکی را کند بنده و مستمند
|نه با اینش مهر و نه با آنش کین
|نداند کس این جز جهان آفرین
|که یک سر همه خاک را زاده‌ایم
|به بیچاره تن مرگ را داده‌ایم
|نخست اندر آیم ز جم برین
|جهاندار طهمورث بافرین
|چنین هم برو تاسر کی قباد
|همان نامداران که داریم یاد
|برین هم نشان تا به اسفندیار
|چو کیخسرو و رستم نامدار
|ز گیتی یکی دخمه شان بود بهر
|چشیدند بر جای تریاک زهر
|کنون شاه ایران بتن خویش تست
|همه شاد و غمگین به کم بیش تست
|به هنگام شاهان با آفرین
|پدر مادرش بود خاقان چین
|بدین روز پیوند ما تازه گشت
|همه کار بر دیگر اندازه گشت
|ز پیروز گر آفرین بر تو باد
|سرنامداران زمین تو باد
|همی‌گفت و خاقان بدو داده گوش
|چنین گفت کای مرد دانش فروش
|به ایران اگر نیز چون توکسست
|ستاینده آسمان او بسست
|بران گاه جایی بپرداختش
|به نزدیکی خویش به نشاختش
|به فرمان او هدیه‌ها پیش برد
|یکایک به گنج‌ور او برشمرد
|بدو گفت خاقان که بی‌خواسته
|مبادی تو اندر جهان کاسته
|گر از من پذیرفت خواهی تو چیز
|بگو تا پذیرم من آن چیز نیز
|وگر نه ز هدیه تو روشن‌تری
|بدانندگان جهان افسری
|یکی جای خرم بپرداختند
|ز هر گونه‌ای جامه‌ها ساختند
|بخوان و شکار و ببزم و به می
|به نزدیک خاقان بدی نیک پی
|همی‌جست و روزیش جایی بیافت
|به مردی به گفتارش اندر شتافت
|همی‌گفت بهرام بدگوهرست
|از آهر من بد کنش بدترست
|فروشد جهاندیدگان را به چیز
|که آن چیزگفت نیرزد پشیز
|ورا هرمز تاجور برکشید
|بارجش ز خورشید برتر کشید
|ندانست کس در جهان نام اوی
|ز گیتی بر آمد همه کام اوی
|اگر با تو بسیار خوبی کند
|به فرجام پیمان تو بشکند
|چنان هم که با شاه ایران شکست
|نه خسرو پرست و نه یزدان پرست
|گر او را فرستی به نزدیک شاه
|سر شاه ایران بر آری به ماه
|ازان پس همه چین و ایران تو راست
|نشستن گه آنجا کنی کت هواست
|چو خاقان شنید این سخن خیره شد
|دو چشمش ز گفتار او تیره شد
|بدو گفت زین سان سخنها مگوی
|که تیره کنی نزد ما آب روی
|نیم من بداندیش و پیمان شکن
|که پیمان شکن خاک یابد کفن
|چو بشنید خراد برزین سخن
|بدانست کان کار او شد کهن
|که بهرام دادش به ایران امید
|سخن گفتن من شود باد و بید
|چو امید خاقان بدو تیره گشت
|به بیچارگی سوی خاتون گذشت
|همی‌جست تاکیست نزدیک اوی
|که روشن کند جان تاریک اوی
|یکی کد خدایی بدست آمدش
|همان نیز با او نشست آمدش
|سخنهای خسرو بدو یاد کرد
|دل مرد بی‌تن بدان شاد کرد
|بدو گفت خاتون مرا دستگیر
|بود تا شوم بر درش بر دبیر
|چنین گفت با چاره گر کدخدای
|کزو آرزوها نیاید بجای
|که بهرام چوبینه داماد اوست
|و زویست بهرام را مغز وپوست
|تو مردی دبیری یکی چاره ساز
|وزین نیز بر باد مگشای راز
|چو خراد برزین شنید این سخن
|نه سر دید پیمان او را نه بن
|یکی ترک بد پیر نامش قلون
|که ترکان ورا داشتندی زبون
|همه پوستین بود پوشیدنش
|ز کشک و ز ارزن بدی خوردنش
|کسی را فرستاد و او را بخواند
|بران نامور جایگاهش نشاند
|مر او را درم داد و دینار داد
|همان پوشش و خورد بسیار داد
|چو بر خوان نشستی ورا خواندی
|بر نامدارانش بنشاندی
|پراندیشه بد مرد بسیاردان
|شکیبا دل و زیرک و کاردان
|وزان روی با کدخدای سرای
|ز خاتون چینی همی‌گفت رای
|همان پیش خاقان به روز و به شب
|چو رفتی همی‌داشتی بسته لب
|چنین گفت با مهتر آن مرد پیر
|که چون تو سرافراز مردی دبیر
|اگر در پزشکیت بهره بدی
|وگر نامت از دور شهره بدی
|یکی تاج نو بودیی بر سرش
|به ویژه که بیمار شد دخترش
|بدو گفت کاین دانشم نیز هست
|چو گویی بسایم برین کاردست
|بشد پیش خاتون دوان کد خدای
|که دانا پزشکی نوآمد به جای
|بدو گفت شادان زی و نوش خور
|بیارش مخار اندرین کارسر
|بیامد بخراد برزین بگفت
|که این راز باید که داری نهفت
|برو پیش او نام خود را مگوی
|پزشکی کن از خویشتن تازه‌روی
|به نزدیک خاتون شد آن چاره‌گر
|تبه دید بیمار او را جگر
|بفرمود تا آب نار آورند
|همان ترهٔ جویبار آورند
|کجا تره گر کاسنی خواندش
|تبش خواست کز مغز بنشاندش
|به فرمان یزدان چوشد هفت روز
|شد آن دخت چون ماه‌گیتی فروز
|بیاورد دینار خاتون ز گنج
|یکی بدره و تای زربفت پنج
|بدو گفت کاین ناسزاوار چیز
|بگیر و بخواه آنچ بایدت نیز
|چنین داد پاسخ که این را بدار
|بخواهم هر آنگه که آید به کار
|وزان روی بهرام شد تا به مرو
|بیاراست لشکر چو پر تذرو
|کس آمد به خاقان که از ترک و چین
|ممان‌تا کس آید به ایران زمین
|که آگاهی ما به خسرو برند
|ورا زان سخن هدیهٔ نو برند
|منادیگری کرد خاقان چین
|که بی‌مهر ماکس به ایران زمین
|شود تامیانش کنم بدو نیم
|به یزدان که نفروشم او را به سیم
|همی‌بود خراد برزین سه ماه
|همی‌داشت این رازها را نگاه
|به تنگی دل اندر قلون را بخواند
|بران نامور جایگاهش نشاند
|بدو گفت روزی که کس در جهان
|ندارد دلی کش نباشد نهان
|تو نان جو و ارزن و پوستین
|فراوان به جستی ز هردر به چین
|کنون خوردنیهات نان و بره
|همان پوششت جامه‌های سره
|چنان بود یک چند و اکنون چنین
|چه نفرین شنیدی و چه آفرین
|کنون روزگار تو بر سرگذشت
|بسی روز و شب دیدی و کوه و دشت
|یکی کار دارم تو را بیمناک
|اگرتخت یابی اگر تیره خاک
|ستانم یکی مهر خاقان چین
|چنان رو که اندر نوردی زمین
|به نزدیک بهرام باید شدن
|به مروت فراوان بباید بدن
|بپوشی همان پوستین سیاه
|یکی کارد بستان و بنورد راه
|نگه دار از آن ماه بهرام روز
|برو تا در مرو گیتی فروز
|وی آن روز را شوم دارد به فال
|نگه داشتیم بسیار سال
|نخواهد که انبوه باشد برش
|به دیبای چینی بپوشد سرش
|چنین گوی کز دخت خاقان پیام
|رسانم برین مهتر شادکام
|همان کارد در آستین برهنه
|همی‌دار تا خواندت یک تنه
|چو نزدیک چوبینه آیی فراز
|چنین گوی کان دختر سرفراز
|مرا گفت چون راز گویی بگوش
|سخنها ز بیگانه مردم بپوش
|چو گوید چه رازست با من بگوی
|تو بشتاب و نزدیک بهرام پوی
|بزن کارد و نافش سراسر بدر
|وزان پس ب چه گر بیابی گذر
|هر آنکس که آواز او بشنود
|ز پیش سهبد به آخر دود
|یکی سوی فرش و یکی سوی گنج
|نیاید ز کشتن بروی تو رنج
|وگر خود کشندت جهاندیده‌ای
|همه نیک و بدها پسندیده‌ای
|همانا بتو کس نپردازی
|که با تو بدانگه بدی سازدی
|گر ایدون که یابی زکشتن رها
|جهان را خریدی و دادی بها
|تو را شاه پرویز شهری دهد
|همان از جهان نیز بهری دهد
|چنین گفت با مرد دانا قلون
|که اکنون بباید یکی رهنمون
|همانا مرا سال بر صد رسید
|به بیچارگی چند خواهم کشید
|فدای تو بادا تن و جان من
|به بیچارگی بر جهانبان من
|چو بشنید خراد برزین دوید
|ازان خانه تا پیش خاتون رسید
|بدو گفت کامد گه آرزوی
|بگویم تو را ای زن نیک خوی
|ببند اندرند این دو کسهای من
|سزد گرگشاده کنی پای من
|یکی مهر بستان ز خاقان مرا
|چنان دان که بخشیده‌ای جان مرا
|بدو گفت خاتون که خفتست مست
|مگر گل نهم از نگینش بدست
|ز خراد برزین گل مهر خواست
|به بالین مست آمد از حجره راست
|گل اندر زمان برنگینش نهاد
|بیامد بران مرد جوینده داد
|بدو آفرین کرد مرد دبیر
|بیامد سپرد آن بدین مرد پیر
|قلون بستد آن مهر وت ازان چو غرو
|بیامد ز شهر کشان تا به مرو
|همی‌بود تا روز بهرام شد
|که بهرام را آن نه پدارم شد
|به خانه درون بود با یک رهی
|نهاده برش نار و سیب و بهی
|قلون رفت تنها بدرگاه اوی
|به دربان چنین گفت کای نامجوی
|من از دخت خاقان فرستاده‌ام
|نه جنگی کسی‌ام نه آزاده‌ام
|یکی راز گفت آن زن پارسا
|بدان تا بگویم بدین پادشا
|ز مهر ورا از در بستن است
|همان نیز بیمار و آبستن است
|گر آگه کنی تا رسانم پیام
|بدین تاجور مهتر نیک نام
|بشد پرده دار گرامی دوان
|چنین تا در خانه پهلوان
|چننی گفت کامد یکی بدنشان
|فرستاده و پوستینی کشان
|همی‌گوید از دخت خاقان پیام
|رسانم بدین مهتر شادکام
|چنین گفت بهرام کورا بگوی
|که هم زان در خانه بنمای روی
|بیامد قلون تا به نزدیک در
|بکاف در خانه بنهاد سر
|چو دیدش یکی پیر بد سست و زار
|بدو گفت گرنامه داری بیار
|قلون گفت شاها پیامست و بس
|نخواهم که گویم سخن پیش کس
|ورا گفت زود اندر آی و بگوی
|بگوشم نهانی بهانه مجوی
|قلون رفت با کارد در آستی
|پدیدار شد کژی و کاستی
|همی‌رفت تا راز گوید بگوش
|بزد دشنه وز خانه برشد خروش
|چو بهرام گفت آه مردم ز راه
|برفتند پویان به نزدیک شاه
|چنین گفت کاین را بگیرید زود
|بپرسید زو تا که راهش نمود
|برفتند هرکس که بد در سرای
|مران پیر سر را شکستند پای
|همه کهتران زو بر آشوفتند
|به سیلی و مشتش بسی کوفتند
|همی‌خورد سیلی و نگشاد لب
|هم از نیمهٔ روز تا نیم شب
|چنین تا شکسته شدش دست و پای
|فکندندش اندر میان سرای
|به نزدیک بهرام بازآمدند
|جگر خسته و پرگداز آمدند
|همی‌رفت خون ازتن خسته مرد
|لبان پر ز باد و رخان لاژورد
|بیامد هم اندر زمان خواهرش
|همه موی برکند پاک از سرش
|نهاد آن سر خسته را بر کنار
|همی‌کرد با خویشتن کار زار
|همی‌گفت زار ای سوار دلیر
|کزو بیشه بگذاشتی نره شیر
|که برد این ستون جهان را ز جا
|براندیشهٔ بد که بد رهنما
|الا ای سوار سپهبد تنا
|جهانگیر و ناباک و شیر اوژنا
|نه خسرو پرست و نه ایزدپرست
|تن پیل‌وار سپهبد که خست
|الا ای برآورده کوه بلند
|ز دریای خوشاب بیخت که کند
|که کند این چنین سبز سرو سهی
|که افگند خوار این کلاه مهی
|که آگند ناگاه دریا به خاک
|که افگند کوه روان در مغاک
|غریبیم و تنها و بی دوستدار
|بشهر کسان در بماندیم خوار
|همی‌گفتم ای خسرو انجمن
|که شاخ وفا را تو از بن مکن
|که از تخم ساسان اگر دختری
|بماند به سر برنهد افسری
|همه شهر ایرانش فرمان برند
|ازان تخمهٔ هرگز به دل نگذرند
|سپهدار نشنید پند مرا
|سخن گفتن سودمند مرا
|برین کرده‌ها بر پشیمان بری
|گنهکار جان پیش یزدان بری
|بد آمد بدین خاندان بزرگ
|همه میش گشتیم و دشمن چو گرک
|چو آن خسته بشنید گفتار او
|بدید آن دل و رای هشیار او
|به ناخن رخان خسته و کنده موی
|پر از خون دل و دیده پر آب روی
|به زاری و سستی زبان برگشاد
|چنین گفت کای خواهر پاک وراد
|ز پند تو کمی نبد هیچ چیز
|ولیکن مرا خود پر آمد قفیز
|همی پند بر من نبد کارگر
|ز هر گونه چون دیو بد راه بر
|نبد خسروی برتر از جمشید
|کزو بود گیتی به بیم وامید
|کجا شد به گفتار دیوان ز شاه
|جهان کرد بر خویشتن بر سیاه
|همان نیز بیدار کاوس کی
|جهاندار نیک اختر و نیک پی
|تبه شد به گفتار دیو پلید
|شنیدی بدیها که او را رسید
|همان به آسمان شد که گردان سپهر
|ببیند پراگندن ماه و مهر
|مرا نیز هم دیو بی‌راه کرد
|ز خوبی همان دست کوتاه کرد
|پشیمانم از هرچ کردم ز بد
|کنون گر ببخشد ز یزدان سزد
|نوشته برین گونه بد بر سرم
|غم کرده های کهن چون خورم
|ز تارک کنون آب برتر گذشت
|غم و شادمانی همه باد گشت
|نوشته چنین بود وبود آنچ بود
|نوشته نکاهد نه هرگز فزود
|همان پند تویادگارمنست
|سخنهای توگوشوارمنست
|سرآمد کنون کار بیداد و داد
|سخنهات برمن مکن نیزیاد
|شماروی راسوی یزدان کنید
|همه پشت بربخت خندان کنید
|زبدها جهاندارتان یاربس
|مگویید زاندوه وشادی بکس
|نبودم بگیتی جزین نیز بهر
|سرآمد کنون رفتنی‌ام ز دهر
|یلان سینه راگفت یکسر سپاه
|سپردم تو رابخت بیدارخواه
|نگه کن بدین خواهرپاک تن
|زگیتی بس اومرتو رارای زن
|مباشید یک تن زدیگر جدا
|جدایی مبادا میان شما
|برین بوم دشمن ممانید دیر
|که رفتیم وگشتیم ازگاه سیر
|همه یکسره پیش خسرو شوید
|بگویید و گفتار او بشنوید
|گر آموزش آید شما راز شاه
|جز او رامخوانید خورشید و ماه
|مرا دخمه در شهرایران کنید
|بری کاخ بهرام ویران کنید
|بسی رنج دیدم ز خاقان چین
|ندیدم که یک روز کرد آفرین
|نه این بود زان رنج پاداش من
|که دیوی فرستد بپرخاش من
|ولیکن همانا که او این سخن
|اگر بشنود سر نداند ز بن
|نبود این جز از کار ایرانیان
|همی دیو بد رهنمون درمیان
|بفرمود پس تا بیامد دبیر
|نویسد یکی نامه‌ای بر حریر
|بگوید بخاقان که بهرام رفت
|به زاری و خواری و بی‌کام رفت
|تو این ماندگان راز من یاددار
|ز رنج و بد دشمن آزاد دار
|که من با تو هرگز نکردم بدی
|همی راستی جستم و بخردی
|بسی پندها خواند بر خواهرش
|ببر در گرفت آن گرامی سرش
|دهن بر بنا گوش خواهر نهاد
|دو چشمش پر از خون شد و جان بداد
|برو هر کسی زار بگریستند
|به درد دل اندر همی‌زیستند
|همی خون خروشید خواهر ز درد
|سخنهای او یک به یک یاد کرد
|ز تیمار او شد دلش به دونیم
|یکی تنگ تابوت کردش ز سیم
|به دیبا بیاراست جنگی تنش
|قصب کرد در زیر پیراهنش
|همی‌ریخت کافور گرد اندرش
|بدین گونه برتا نهان شد سرش
|چنین است کار سرای سپنج
|چودانی که ایدر نمانی مرنج
|چو بشنید خاقان که بهرام را
|چه آمد بروی از پی نام را
|چوآن نامه نزدیک خاقان رسید
|شد از درد گریان هران کان شنید
|از آن آگهی شد دلش پر ز درد
|دو دیده پر از خون و رخ لاژورد
|ازان کار او در شگفتی بماند
|جهاندیدگان را همه پیش خواند
|بگفت آنک بهرام یل را رسید
|بشد زار و گریان هران کوشنید
|همه چین برو زار و گریان شدند
|ابی آتش تیز بریان شدند
|یکایک همه کار او را بساخت
|نگه کرد کاین بدبریشان که تاخت
|قلون را به توران دو فرزند بود
|ز هر گونه‌ای خویش و پیوند بود
|چو دانسته شد آتشی بر فروخت
|سرای و همه بر زن او بسوخت
|دو فرزند او را بر آتش نهاد
|همه چیز او را به تاراج داد
|ازان پس چو نوبت به خاتون رسید
|ز پرده به گیسوش بیرون کشید
|به ایوان کشید آن همه گنج اوی
|نکرد ایچ یاد از در رنج اوی
|فرستاد هرسو هیونان مست
|نیامدش خراد بر زین بدست
|همه هرچ در چین و را بنده بود
|به پوشیدشان جامه‌های کبود
|بیک چند با سوک بهرام بود
|که خاقان ازان کار بدنام بود
|چوخراد بر زین به خسرو رسید
|بگفت آن کجا کرد و دید و شنید
|دل شاه پرویز ازان شاد شد
|کزان بد گهر دشمن آزاد شد
|به درویش بخشید چندی درم
|ز پوشیدنیها و از بیش وکم
|بهر پادشاهی و خودکامه‌ای
|نوشتند بر پهلوی نامه‌ای
|که دارای دارنده یزدان چه کرد
|ز دشمن چگونه برآورد گرد
|به قیصر یکی نامه بنوشت شاه
|چناچون بود درخور پیشگاه
|به یک هفته مجلس بیاراستند
|بهر بر زنی رود و می‌خواستند
|به آتشکده هم فرستاد چیز
|بران موبدان خلعت افگند نیز
|بخراد برزین چنین گفت شاه
|که زیبد تو راگر دهم تاج و گاه
|دهانش پر از گوهر شاهوار
|بیاگند و دینار چون صد هزار
|همی‌ریخت گنجور در پای اوی
|برین گونه تا تنگ شد جای اوی
|بدو گفت هرکس که پیچد ز راه
|شود روز روشن برو بر سیاه
|چو بهرام باشد به دشت نبرد
|کزو ترک پیرش برآورد گرد
|همه موبدان خواندند آفرین
|که بی تو مبیناد کهتر زمین
|چو بهرام باد آنک با مهر تو
|نخواهد که رخشان بود چهر تو
|ازآن پس چو خاقان به پردخت دل
|ز خون شد همه کشور چین چوگل
|چنین گفت یک روز کز مرد سست
|نیاید مرگ کار نا تندرست
|بدان نامداری که بهرام بود
|مر ازو همه رامش و کام بود
|کنون من ز کسهای آن نامدار
|چرا بازماندم چنین سست و خوار
|نکوهش کند هرک این بشنود
|ازین پس به سوگند من نگرود
|نخوردم غم خرد فرزند اوی
|نه اندیشهٔ خویش و پیوند اوی
|چو با ما به فرزند پیوسته شد
|به مهر و خرد جان او شسته شد
|بفرمود تا شد برادرش پیش
|سخن گفت با او زا ندازه بیش
|که کسهای بهرام یل را ببین
|فراوان برایشان بخواند آفرین
|بگو آنک من خود جگر خسته‌ام
|بدین سوک تا زنده‌ام بسته‌ام
|به خون روی کشور بشستم ز کین
|همه شهر نفرین بدو آفرین
|بدین درد هر چند کین آورم
|وگر آسمان بر زمین آورم
|ز فرمان یزدان کسی نگذرد
|چنین داند آنکس که دارد خرد
|که او را زمانه بران گونه بود
|همه تنبل دیو وارونه بود
|بران زینهارم که گفتم سخن
|بران عهد و پیمان نهادیم بن
|سوی گردیه نامه‌ای بد جدا
|که ای پاکدامن زن پارسا
|همه راستی و همه مردمی
|سرشتت فزونی و دور از کمی
|ز کار تو اندیشه کردم دراز
|نشسته خرد با دل من براز
|به از تو ندیدم کسی کدخدای
|بیار ای ایوان ما را برای
|بدارم تو را همچوجان و تنم
|بکوشم که پیمان تو نشکنم
|وزان پس بدین شهر فرمان تو راست
|گروگان کنم دل بدانچت هواست
|کنون هرکه داری همه گرد کن
|به پیش خردمند گوی این سخن
|ازین پس ببین تاچه آیدت رای
|به روشن روانت خرد رهنمای
|خرد را بران مردمان شاه کن
|مرا زآن سگالیده آگاه کن
|همی‌رفت برسان قمری ز سرو
|بیامد برادرش تازان به مرو
|جهانجوی با نامور رام شد
|به نزدیک کسهای بهرام شد
|بگفت آنچ خاقان بدو گفته بود
|که از کین آن کشته آشفته بود
|ازان پس چنین گفت کای بخردان
|پسندیده و کار دیده ردان
|شما را بدین مزد بسیار باد
|ورا داور دادگر یار باد
|یکی ناگهان مرگ بود آن نه خرد
|که کس در جهان ز آن گمانی نبرد
|پس آن نامه پنهان به خواهرش داد
|سخنهای خاقان همه کرد یاد
|ز پیوند وز پند و نیکوسخن
|چه از نو چه از روزگار کهن
|ز پاکی و از پارسایی زن
|که هم غمگسارست و هم رای زن
|جوان گفت و آن پاکدامن شنید
|ز گفتار او خامشی برگزید
|وزان پس چو برخواند آن نامه را
|سخنهای خاقان خود کامه را
|خرد را چو با دانش انباز کرد
|به دل پاسخ نامه را ساز کرد
|بدو گفت کاین نامه برخواندم
|خرد رابر خویش بنشاندم
|چنان کرد خاقان که شاهان کنند
|جهاندیده و پیشگاهان کنند
|بد و باد روشن جهان بین من
|که چونین بجوید همی کین من
|دل او ز تیمار خسته مباد
|امید جهان زو گسسته مباد
|مباد ایچ گیتی ز خاقان تهی
|بدو شاد بادا کلاه مهی
|کنون چون نشستیم با یکدگر
|بخوانیم نامه همه سر به سر
|بدان کو بزرگست و دارد خرد
|یکایک بدین آرزو بنگرد
|کنون دوده را سر به سر شیونست
|نه هنگامهٔ این سخن گفتنست
|چو سوک چنان مهتر آید به سر
|ز فرمان خاقان نباشد گذر
|مرا خود به ایران شدن روی نیست
|زن پاک رابه تو راز شوی نیست
|اگر من بدین زودی آیم به راه
|چه گوید مرا آن خردمند شاه
|خردمند بی‌شرم خواند مرا
|چو خاقان بی آزرم داند مرا
|بدین سوک چون بگذرد چار ماه
|سواری فرستم به نزدیک شاه
|همه بشنوم هرچ باید شنید
|بگویندگان تا چه آید پدید
|بگویم یکایک به نامه درون
|چو آید به نزدیک او رهنمون
|تو اکنون از ایدر به شادی خرام
|به خاقان بگو آنچ دادم پیام
|فراوان فرستاده را هدیه داد
|جهاندیده از مرو برگشت شاد
|وزان پس جوان و خردمند زن
|به آرام بنشست با رای زن
|چنین گفت کامد یکی نو سخن
|که جاوید بر دل نگردد کهن
|جهاندار خاقان بیاراستست
|سخنها ز هر گونه پیراستست
|ازو نیست آهو بزرگست شاه
|دلیر و خداوند توران سپاه
|ولیکن چو با ترک ایرانیان
|بکوشد که خویشی بود در میان
|ز پیوند وز بند آن روزگار
|غم و رنج بیند به فرجام کار
|نگر تا سیاوش از افراسیاب
|چه برخورد جز تابش آفتاب
|سر خویش داد از نخستین بباد
|جوانی که چون او ز مادر نزاد
|همان نیز پور سیاوش چه کرد
|ز توران و ایران برآورد گرد
|بسازید تا ما ز ترکان و نهان
|به ایران بریم این سخن ناگهان
|به گردوی من نامه یی کرده‌ام
|هم از پیش تیمار این خورده‌ام
|که بر شاه پیدا کند کار ما
|بگوید ز رنج و ز تیمار ما
|به نیروی یزدان چنو بشنود
|بدین چرب گفتار من بگرود
|بو گفت هرکس که بانو توی
|به ایران و چین پشت و بازو توی
|نجنباندت کوه آهن ز جای
|یلان را به مردی توی رهنمای
|زمرد خردمند بیدارتر
|ز دستور داننده هشیارتر
|همه کهترانیم و فرمان تو راست
|برین آرزو رای و پیمان تو راست
|چو بشنید زیشان عرض رابخواند
|درم داد و او را به دیوان نشاند
|بیامد سپه سر به سر بنگرید
|هزار و صد و شست یل برگزید
|کزان هر سواری بهنگام کار
|نبر گاشتندی سر از ده سوار
|درم داد و آمد سوی خانه باز
|چنین گفت با لشکر رزمساز
|که هرکس که دید او دوال رکیب
|نپیچد دل اندر فراز ونشیب
|نترسد ز انبوه مردم کشان
|گر از ابر باشد برو سرفشان
|به توران غریبیم و بی پشت و یار
|میان بزرگان چنین سست و خوار
|همی‌رفت خواهم چو تیره شود
|سر دشمن از خواب خیره شود
|شما دل به رفتن مدارید تنگ
|که از چینیان لشکر آید به جنگ
|که خود بی‌گمان از پس من سران
|بیایند با گرزهای گران
|همه جان یکایک به کف برنهید
|اگر لشکر آید دمید و دهید
|وگر بر چنین رویتان نیست رای
|از ایدر مجنبید یک تن زجای
|به آواز گفتند ما کهتریم
|ز رای و ز فرمان تو نگذریم
|برین برنهادند و برخاستند
|همه جنگ چین را بیاراستند
|یلان سینه و مهر و ایزد گشسپ
|نشستند با نامداران بر اسپ
|همی‌گفت هرکس که مردن به نام
|به از زنده و چینیان شادکام
|هم آنگه سوی کاروان برگذشت
|شترخواست تاپیش او شد ز دشت
|گزین کرد زان اشتران سه هزار
|بدان تا بنه برنهادند و بار
|چو شب تیره شد گردیه برنشست
|چو گردی سرافراز و گرزی بدست
|برافگند پر مایه بر گستوان
|ابا جوشن و تیغ و ترگ گوان
|همی‌راند چون باد لشکر به راه
|به رخشنده روز و شبان سیاه
|ز لشکر بسی زینهاری شدند
|به نزدیک خاقان به زاری شدند
|برادر بیامد به نزدیک اوی
|که ای نامور مهتر جنگ جوی
|سپاه دلاور به ایران کشید
|بسی زینهاری بر ما رسید
|ازین ننگ تا جاودان بر درت
|بخندد همی لشکر و کشورت
|سپهدار چین کان سخنها شنید
|شد از خشم رنگ رخش ناپدید
|بدو گفت بشتاب و برکش سپاه
|نگه کن که لشکر کجا شد به راه
|بریشان رسی هیچ تندی مکن
|نخستین فراز آر شیرین سخن
|ازیشان نداند کسی راه ما
|مگر بشکنی پشت بدخواه ما
|به خوبی سخن گوی و بنوازشان
|به مردانگی سر بر افرازشان
|وگر هیچ سازد کسی با تو جنگ
|تو مردی کن و دور باش از درنگ
|ازیشان یکی گورستان کن به مرو
|که گردد زمین همچو پر تذرو
|بیامد سپهدار با شش هزار
|گزیده ز ترکان جنگی سوار
|به روز چهارم بریشان رسید
|زن شیر دل چون سپه را بدید
|ازیشان به دل بر نکرد ایچ یاد
|زلشکر سوی ساربان شد چوباد
|یکایک بنه از پس پشت کرد
|بیامد نگه کرد جای نبرد
|سلیح برادر به پوشید زن
|نشست از بر باره گام زن
|دو لشکر برابر کشیدند صف
|همه جانها برنهاده به کف
|به پیش سپاه اندر آمد تبرگ
|که خاقان ورا خواندی پیر گرگ
|به ایرانیان گفت کان پاک زن
|مگر نیست با این بزرگ انجمن
|بشد گردیه با سلیح گران
|میان بسته برسان جنگاوران
|دلاور تبرگش ندانست باز
|بزد پاشنه شد بر او فراز
|چنین گفت کان خواهرکشته شاه
|کجا جویمش در میان سپاه
|که با او مرا هست چندی سخن
|چه از نو چه از روزگار کهن
|بدو گردیه گفت اینک منم
|که بر شیر درنده اسپ افگنم
|چو بشنید آواز او را تبرگ
|بران اسپ جنگی چو شیر سترگ
|شگفت آمدش گفت خاقان چین
|تو را کرد زین پادشاهی گزین
|بدان تا تو باشی و را یادگار
|ز بهرام شیر آن گزیده سوار
|همی‌گفت پاداش آن نیکوی
|بجای آورم چون سخن بشنوی
|مرا گفت بشتاب و او را بگوی
|که گرز آنک گفتم ندیدی تو روی
|چنان ان که این خود نگفتم ز بن
|مگر نیز باز آمدم زان سخن
|ازین مرز رفتن مرا روی نیست
|مکن آرزو گر تو را شوی نیست
|سخنها برین گونه پیوند کن
|ورگ پند نپذیردت بند کن
|همان را که او را بدان داشتست
|سخنها ز اندازه بگذاشتست
|بدو گردیه گفت کز رزمگاه
|به یکسو شویم از میان سپاه
|سخن هرچ گفتی تو پاسخ دهم
|تو را اندرین رای فرخ نهم
|ز پیش سپاه اندر آمد تبرگ
|بیامد بر نامدار سترگ
|چو تنها به دیدش زن چاره جوی
|از آن مغفر تیره بگشاد روی
|بدو گفت بهرام را دیده‌ای
|سواری و رزمش پسندیده ای
|مرا بود هم مادر و هم پدر
|کنون روزگار وی آمد به سر
|کنون من تو را آزمایش کنم
|یکی سوی رزمت نمایش کنم
|اگر از در شوی یابی بگوی
|همانا مرا خود پسندست شوی
|بگفت این وزان پس برانگیخت اسپ
|پس او همی‌تاخت ایزد گشسپ
|یکی نیزه زد بر کمربند اوی
|که بگسست خفتان و پیوند اوی
|یلان سینه با آن گزیده سپاه
|برانگیخت اسپ اندر آن رزمگاه
|همه لشکر چین بهم بر شکست
|بس کشت و افگند و چندی بخست
|دو فرسنگ لشکر همی‌شد ز پس
|بر اسپان نماندند بسیار کس
|سراسر همه دشت شد رود خون
|یکی بی‌سر و دیگری سرنگون
|چو پیروز شد سوی ایران کشید
|بر شهریار دلیران کشید
|به روز چهارم به آموی شد
|ندیدی زنی کو جهانجوی شد
|به آموی یک چند بنشست و بود
|به دلش اندرون داوریها فزود
|یکی نامه سوی برادر بدرد
|نوشت و زهر کارش آگاه کرد
|نخستین سخن گفت بهرام گرد
|به تیمار و درد برادر بمرد
|تو را و مرا مزد بسیار باد
|روان وی از ما بی‌آزار باد
|دگر گفت با شهریار بلند
|بگوی آنچ از من شنیدی ز پند
|پس ما بیامد سپاهی گران
|همه نامداران جنگاوران
|برآن گونه برگاشتمشان ز رزم
|که نه رزم بینند زان پس نه بزم
|بسی نامور مهتران با منند
|نبادی که آید بریشان گزند
|نشستم به آموی تا پاسخم
|بیارد مگر اختر فرخم
|ازآن پس به آرام بنشست شاه
|چو برخاست بهرام جنگی ز راه
|ندید از بزرگان کسی کینه جوی
|که با او بروی اندر آورد روی
|به دستور پاکیزه یک روز گفت
|که اندیشه تا کی بود در نهفت
|کشندهٔ پدر هر زمان پیش من
|همی‌بگذرد چون بود خویش من
|چوروشن روانم پر از خون بود
|همی پادشاهی کنم چون بود
|نهادند خوان و می چند خورد
|هم آن روز بندوی رابند کرد
|ازان پس چنین گفت با رهنما
|که او را هم‌اکنون ببردست وپا
|بریدند هم در زمان او بمرد
|پر از خون روانش به خسرو سپرد
|وزان پس بسوی خراسان کسی
|گسی کرد و اندرز دادش بسی
|بدو گفت با کس مجنبان زبان
|از ایدر برو تا در مرزبان
|به گستهم گو ایچ گونه مپا
|چو این نامه من بخوانی بیا
|فرستاده چون در خراسان رسید
|به درگاه مرد تن آسان رسید
|بگفت آنچ فرمان پرویز بود
|که شاه جوان بود و خونریز بود
|چو گستهم بشنید لشکر براند
|پراگنده لشکر همه باز خواند
|چنین تا به شهر بزرگان رسید
|ز ساری و آمل به گرگان رسید
|شنید آنک شد شاه ایران درشت
|برادرش را او به مستی بکشت
|چوبشنید دستش به دندان بکند
|فرود آمد از پشت اسپ سمند
|همه جامهٔ پهلوی کرد چاک
|خروشان به سر بر همی‌ریخت خاک
|بدانست کو را جهاندار شاه
|به کین پدر کرد خواهد تباه
|خروشان ازان جایگه بازگشت
|تو گفتی که با باد انباز گشت
|سپاه پراگنده کرد انجمن
|همی‌تاخت تا بیشه نارون
|چو نزدیکی کوه آمل رسید
|سپه را بدان بیشه اندر کشید
|همی‌برد بر هر سوی تاختن
|بدان تاختن بود کین آختن
|به هر سو که بیکار مردم بدند
|به نانی همی بندهٔ او شدند
|به جایی کجا لشکر شاه بود
|که گستهم زان لشکر آگاه بود
|همی بر سرانشان فرود آمدی
|سپه رایکایک بهم برزدی
|وزان پس چو گردوی شد نزد شاه
|بگفت آن کجا خواهرش با سپاه
|بدان مرزبانان خاقان چه کرد
|که در مرو زیشان برآورد گرد
|وزان روی گستهم بشنید نیز
|که بهرام یل را پر آمد قفیز
|همان گردیه با سپاه بزرگ
|برفت از بر نامدار سترگ
|پس او سپاهی بیامد بکین
|چه کرد او بدان نامداران چین
|پذیره شدن را سپه برنشاند
|ازان جایگه نیز لشکر براند
|چو آگاه شد گردیه رفت پیش
|از آموی با نامدران خویش
|چو گستهم دید آن سپه را ز راه
|بر انگیخت اسپ از میان سپاه
|بیامد بر گردیه پر ز درد
|فراوان ز بهرام تیمار خورد
|همان درد بندوی او رابگفت
|همی به آستین خون مژگان برفت
|یلان سینه را دید و ایزد گشسپ
|فرود آمد از دور گریان زاسپ
|بگفت آنک بندوی را شهریار
|تبه کرد و بد شد مرا روزگار
|تو گفتی نه از خواهرش زاده بود
|نه از بهر او تن به خون داده بود
|به تارک مر او را روا داشتی
|روان پیش خاکش فدا داشتی
|نخستین ز تن دست و پایش برید
|بران سان که از گوهر او سزید
|شما را بدو چیست اکنون امید
|کجا همچو هنگام با دست و بید
|ابا همگنانتان بتر زان کند
|به شهر اندرون گوشت ارزان کند
|چو از دور بیند یلان سینه را
|بر آشوبد و نو کند کینه را
|که سالار بودی تو بهرام را
|ازو یافتی در جهان کام را
|ازو هرکه داندش پرهیز به
|گلوی و را خنجر تیز به
|گر ای دون که باشید با من بهم
|ز نیم اندرین رای بر بیش و کم
|پذیرفت ازو هر که بشنید پند
|همی‌جست هر کس ز راه گزند
|زبان تیز با گردیه بر گشاد
|همی‌کرد کردار بهرام یاد
|ز گفتار او گردیه گشت سست
|شداندیشه‌ها بر دلش بر درست
|ببودند یکسر به نزدیک اوی
|درخشان شد آن رای تاریک اوی
|یلان سینه راگفت کاین زن بشوی
|چه گوید بجوید بدین آب روی
|چنین داد پاسخ که تا گویمش
|به گفتار بسیار دل جویمش
|یلان سینه با گردیه گفت زن
|به گیتی تو را دیده‌ام رای زن
|ز خاقان کرانه گزیدی سزید
|که رای تو آزادگان را گزید
|چه گویی ز گستهم یل خال شاه
|توانگر سپهبد یلی با سپاه
|بدو گفت شویی کز ایران بود
|ازو تخمهٔ ما نه ویران بود
|یلان سینه او را بگستهم داد
|دلاور گوی بود فرخ نژاد
|همی‌داشتش چون یکی تازه سیب
|که اندر بلندی ندیدی نشیب
|سپاهی که از نزد خسرو شدی
|برو روزگار کهن نو شدی
|هر آنگه که دیدی شکست سپاه
|کمان را بر افراشتی تا به ماه
|چنین تا برآمد برین چندگاه
|ز گستهم پر درد شد جان شاه
|برآشفت روزی به گردوی گفت
|که گستهم با گردیه گشت جفت
|سوی او شدند آن بزرگ انجمن
|برانم که او بودشان رای زن
|از آمل کس آمد ز کارآگهان
|همه فاش کرد آنچ بودی نهان
|همی‌گفت زین گونه تا تیره گشت
|ز گفتار چشم یلان خیره گشت
|چو سازدندگان شمع ومی‌خواستند
|همه کاخ ا ورا بیاراستند
|ز بیگانه مردم بپردخت جای
|نشست از بر تخت با رهنمای
|همان نیز گردوی و خسرو بهم
|همی‌رفت از گردیه بیش و کم
|بدو گفت ز ایدر فراوان سپاه
|به آمل فرستاده‌ام کینه خواه
|همه خسته وکشته بازآمدند
|پرازناله وبا گداز آمدند
|کنون اندرین رای ما را یکیست
|که از رای ما تاج و تخت اندکیست
|چو بهرام چوبینه گم کرد راه
|همیشه بدی گردیه نیک خواه
|کنون چاره‌ای هست نزدیک من
|مگو این سخن بر سر انجمن
|سوی گردیه نامه باید نوشت
|چو جویی پر از می بباغ بهشت
|که با تو همی دوستداری کنم
|بهر جای و هر کار یاری کنم
|برآمد برین روزگاری دراز
|زبان بر دلم هیچ نگشاد راز
|کنون روزگار سخن گفتن است
|که گردوی ما رابجای تنست
|نگر تا چگونه کنی چاره‌ای
|کزان گم شود زشت پتیاره‌ای
|که گستهم را زیر سنگ‌آوری
|دل وخانهٔ ما به چنگ آوری
|چو این کرده باشی سپاه تو را
|همان در جهان نیک خواه تو را
|مر آن را که خواهی دهم کشوری
|بگردد بر آن کشور اندر سری
|توآیی به مشکوی زرین من
|سرآورده باشی همه کین من
|برین برخورم سخت سوگند نیز
|فزایم برین بندها بند نیز
|اگر پیچم این دل ز سوگند من
|مبادا ز من شاد پیوند من
|بدو گفت گردوی نوشه بدی
|چو ناهید در برج خوشه بدی
|تو دانی که من جان و فرزند خویش
|برو بوم آباد و پیوند خویش
|بجای سر تو ندارم به چیز
|گرین چیزها ارجمندست نیز
|بدین کس فرستم به نزدیک اوی
|درفشان کنم جان تاریک اوی
|یکی رقعه خواهم برو مهر شاه
|همان خط او چون درخشنده ماه
|به خواره فرستم زن خویش را
|کنم دور زین در بد اندیش را
|که چونین سخن نیست جز کارزن
|به ویژه زنی کو بود رای زن
|برین نیز هر چون همی‌بنگرم
|پیام تو باید بر خواهرم
|بر آید بکام تو این کار زود
|برین بیش و کم بر نباید فزود
|چو بشنید خسرو بران شاد شد
|همه رنجها بر دلش باد شد
|هم آنگه ز گنجور قرطاس خواست
|ز مشک سیه سوده انقاس خواست
|یکی نامه بنوشت چون بوستان
|گل بوستان چون رخ دوستان
|پر از عهد و پیوند و سوگندها
|ز هر گونه‌ای لابد و پندها
|چو برگشت عنوان آن نامه خشک
|نهادند مهری برو بر ز مشک
|نگینی برو نام پرویز شاه
|نهادند بر مهر مشک سیاه
|یکی نامه بنوشت گردوی نیز
|بگفت اندرو پند و بسیار چیز
|سرنامه گفت آنک بهرام کرد
|همه دوده و بوم بدنام کرد
|که بخشایش آراد یزدان بروی
|مبادا پشیمان ازان گفت وگوی
|هرآنکس که جانش ندارد خرد
|کم و بیشی کارها ننگرد
|گر او رفت ما از پس اورویم
|بداد خدای جهان بگرویم
|چو جفت من آید به نزدیک تو
|درخشان کند جان تاریک تو
|ز گفتار او هیچ گونه مگرد
|چو گردی شود بخت را روی زرد
|نهاد آن خط خسرو اندر میان
|بپیچید برنامه بر پرنیان
|زن چاره گر بستد آن نامه را
|شنید آن سخنهای خود کامه را
|همی‌تاخت تا بیشهٔ نارون
|فرستادهٔ زن به نزدیک زن
|ازو گردیه شد چو خرم بهار
|همان رخ پر از بوی و رنگ و نگار
|زبهرام چندی سخن راندند
|همی آب مژگان بر افشاندند
|پس آن نامهٔ شوی با خط شاه
|نهانی بدو داد و بنمود راه
|چو آن شیر زن نامهٔ شاه دید
|تو گفتی بر وی زمین ماه دید
|بخندید و گفت این سخن رابه رنج
|ندارد کسی کش بود یار پنج
|بخواند آن خط شاه بر پنج تن
|نهان داشت زان نامدار انجمن
|چو بگشاد لب زود پیمان ببست
|گرفت آن زمان دست او را بدست
|همان پنج تن را بر خویش خواند
|به نزدیکی خوابگه برنشاند
|چو شب تیره شد روشنایی بکشت
|لب شوی بگرفت ناگه بمشت
|ازان مردمان نیز یار آمدند
|به بالین آن نامدار آمدند
|بکوشید بسیار با مرد مست
|سر انجام گویا زبانش ببست
|سپهبد به تاریکی اندر بمرد
|شب و روز روشن به خسرو سپرد
|بشهر اندرون بانگ و فریاد خاست
|بهر بر زنی آتش وباد خاست
|چو آواز بشنید ناباک زن
|بخفتان رومی بپوشید تن
|شب تیره ایرانیان رابخواند
|سخنهای آن کشته چندی براند
|پس آن نامهٔ شاه بنمودشان
|دلیری و تندی بی‌فزودشان
|همه سرکشان آفرین خواندند
|بران نامه برگوهر افشاندند
|دوان و قلم خواست ناباک زن
|ز هرگونه انداخت با رای زن
|یکی نامه بنوشت نزدیک شاه
|ز بدخواه وز مردم نیک خواه
|سر نامه کرد آفرین از نخست
|بر آنکس که او کینه از دل بشست
|دگر گفت کاری که فرمود شاه
|بر آمد بکام دل نیک خواه
|پراگنده گشت آن سپاه سترگ
|به بخت جهاندار شاه بزرگ
|ازین پس کنون تا چه فرمان دهی
|چه آویزی از گوشوار رهی
|چو آن نامه نزدیک خسرو رسید
|از آن زن و را شادی نو رسید
|فرستاده‌ای خواست شیرین سخن
|که داند همه داستان کهن
|یکی نامه برسان ارژنگ چین
|نوشتند و کردند چند آفرین
|گرانمایه زن را به درگاه خواند
|به نامه و را افسر ماه خواند
|فرستاده آمد بر زن چوگرد
|سخنهای خسرو بدو یادکرد
|زن شیر زان نامهٔ شهریار
|چو رخشنده گل شد به وقت بهار
|سپه را به در خواند و روزی بداد
|چو شد روز روشن بنه برنهاد
|چو آمد به نزدیکی شهریار
|سپاهی پذیره شدش بی‌شمار
|زره چون بدرگاه شد بار یافت
|دل تاجور پر ز تیمار یافت
|بیاورد زان پس نثاری گران
|هر آنکس که بودند با اوسران
|همان گنج و آن خواسته پیش برد
|یکایک به گنج‌ور اوبرشمرد
|ز دینار وز گوهر شاهوار
|کس آن را ندانست کردن شمار
|ز دیبای زر بفت و تاج و کمر
|همان تخت زرین و زرین سپر
|نگه کرد خسرو بران زاد سرو
|برخ چون بهار و برفتن تذرو
|به رخساره روز و به گیسو چو شب
|همی در بارد تو گویی ز لب
|ورا در شبستان فرستاد شاه
|ز هر کس فزون شد و را پایگاه
|فرستاد نزد برادرش کس
|همان نزد دستور فریادرس
|بر آیین آن دین مر او رابخواست
|بپذرفت با جان همی‌داشت راست
|بیارانش بر خلعت افگند نیز
|درم داد و دینار و هرگونه چیز
|دو هفته برآمد بدو گفت شاه
|به خورشید و ماه و به تخت و کلاه
|که برگویی آن جنگ خاقانیان
|ببندی کمر همچنان بر میان
|بدو گفت شاها انوشه بدی
|روان را به دیدار توشه بدی
|بفرمای تا اسپ و زین آورند
|کمان و کمند و کمین آورند
|همان نیزه و خود و خفتان جنگ
|یکی ترکش آگنده تیر خدنگ
|پرستنده‌ای را بفرمود شاه
|که درباغ گلشن بیارای گاه
|برفتند بیدار دل بندگان
|ز ترک و ز رومی پرستندگان
|ز خوبان رومی هزار و دویست
|تو گفتی به باغ اندرون راه نیست
|چو خورشید شیرین به پیش اندرون
|خرامان به بالای سیمین ستون
|بشد گردیه تا به نزدیک شاه
|زره خواست از ترک و رومی کلاه
|بیامد خرامان ز جای نشست
|کمر بر میان بست و نیزه بدست
|بشاه جهان گفت دستور باش
|یکی چشم بگشا ز بد دور باش
|بدان پر هنر زن بفرمود شاه
|زن آمد به نزدیک اسپ سیاه
|بن نیزه را بر زمین برنهاد
|ز بالا بزین اندرآمد چوباد
|به باغ اندر آورد گاهی گرفت
|چپ وراست بیگانه راهی گرفت
|همی هر زمان باره برگاشتی
|وز ابر سیه نعره برداشتی
|بدو گفت هنگ‌ام جنگ تبرگ
|بدین گونه بودم چوغر نده گرگ
|چنین گفت شیرین که ای شهریار
|بدشمن دهی آلت کار زار
|تو با جامه پاک بر تخت زر
|ورا هر زمان برتو باشد گذر
|بخنده به شیرین چنین گفت شاه
|کزین زن جز از دوستداری مخواه
|همی‌تاخت گرد اندرش گردیه
|برآورد گاهی برش گردیه
|بدو مانده بد خسرو اندر شگفت
|بدان برز و بالا و آن یال و کفت
|چنین گفت با گردیه شهریار
|که بی‌عیبی از گردش روزگار
|کنون تا ببینم که با جام می
|یکی سست باشی اگر سخت پی
|بگرد جهان چار سالار من
|که هستند بر جان نگهبان من
|ابا هریکی زان ده و دو هزار
|ز ایران بپای اند جنگی سوار
|چنین هم به مشکوی زرین من
|چه در خانهٔ گوهر آگین من
|پرستار باشد ده و دو هزار
|همه پاک با طوق و با گوشوار
|ازان پس نگهدار ایشان توی
|که با رنج و تیمار خویشان توی
|نخواهم که گویند زیشان سخن
|جز از تو اگر نو بود گر کهن
|شنید آن سخن گردیه شاد شد
|ز بیغارهٔ دشمن آزاد شد
|همی‌رفت روی زمین را بروی
|همی آفرین خواند بر فر اوی
|برآمد برین روزگاری دراز
|نبد گردیه را به چیزی نیاز
|چنین می همی‌خورد با بخردان
|بزرگان و رزم آزموده ردان
|بدان مجلس اندر یکی جام بود
|نوشته برو نام بهرام بود
|بفرمود تا جام بنداختند
|وزان هرکسی دل بپرداختند
|گرفتند نفرین به بهرام بر
|بران جام و آرندهٔ جام بر
|چنین گفت که اکنون بر بوم ری
|به کوبند پیلان جنگی بپی
|همه مردم از شهر بیرون کنند
|همه ری بپی دشت و هامون کنند
|گرانمایه دستور با شهریار
|چنین گفت کای از کیان یادگار
|نگه کن که شهری بزرگست ری
|نشاید که کوبند پیلان بپی
|که یزدان دران کار همداستان
|نباشد نه هم بر زمین راستان
|به دستور گفت آن زمان شهریار
|که بد گوهری باید و نابکار
|که یک چند باشد بری مرزبان
|یکی مرد بی دانش و بد زبان
|بدو گفت بهمن که گر شهریار
|بخواهد نشان چنین نابکار
|بجوییم و این را بجا آوریم
|نباید که بی‌رهنما آوریم
|چنین گفت خسرو که بسیارگوی
|نژند اختری بایدم سرخ موی
|تنش سرخ و بینی کژ وروی زشت
|همان دوزخی روی دور از بهشت
|یکی مرد بدنام و رخساره زرد
|بد اندیش و کوتاه دل پر ز درد
|همان بد دل و سفله و بی‌فروغ
|سرش پر ز کین و زبان پر دروغ
|دو چشمش کژ و سبز و دندان بزرگ
|بران اندرون کژ رود همچو گرگ
|همه موبدان مانده زو در شگفت
|که تا یاد خسرو چنین چون گرفت
|همی‌جست هرکس بگرد جهان
|ز شهر کسان از کهان و مهان
|چنان بد که روزی یکی نزد شاه
|بیامد کزین گونه مردی به راه
|بدیدم بیارم به فرمان کی
|بدان تا فرستدش خسرو بری
|بفرمود تا نزد او آورند
|وز آنگونه بازی بکو آورند
|ببردند زین گونه مردی برش
|بخندید زو کشور و لشکرش
|بدو گفت خسرو ز کردار بد
|چه داری بیاد ای بد بی‌خرد
|چنین گفت با شاه کز کار بد
|نیاسایم و نیست با من خرد
|سخن هرچ گویی دگرگون کنم
|تن و جان مردم پر از خون کنم
|سرمایهٔ من دروغست و بس
|سوی راستی نیستم دست رس
|بدو گفت خسرو که بد اخترت
|نوشته مبادا جزین بر سرت
|به دیوان نوشتند منشور ری
|ز زشتی بزرگی شد آن شوم پی
|سپاه پراگنده او را سپرد
|برفت از درو نام زشتی ببرد
|چوآمد بری مرد ناتندرست
|دل و دیده از شرم یزدان بشست
|بفرمود تا ناودانهای بام
|بکندند و او شد بران شادکام
|وزان پس همه گربکان رابکشت
|دل کد خدایان ازو شد درشت
|به هرسو همی‌رفت با رهنمای
|منادیگری پیش او بر بپای
|همی‌گفت گر ناودانی بجای
|ببینی و گر گربه‌ای در سرای
|بدان بوم وبر آتش اندر زنم
|ز برشان همی سنگ بر سرزنم
|همی‌جست جایی که بد یک درم
|خداوند او را فگندی به غم
|همه خانه از موش بگذاشتند
|دل از بوم آباد برداشتند
|چو باران بدی ناودانی نبود
|به شهر اندرون پاسبانی نبود
|ازان زشت بد کامهٔ شوم پی
|که آمد ز درگاه خسرو بری
|شد آن شهر آباد یکسر خراب
|به سر بر همی‌تافتی آفتاب
|همه شهر یکسر پر از داغ و درد
|کس اندر جهان یاد ایشان نکرد
|چنین تا بیامد مه فوردین
|بیاراست گلبرگ روی زمین
|جهان از نم ابر پر ژاله شد
|همه کوه وهامون پراز لاله شد
|بزرگان به بازی به باغ آمدند
|همه میش و آهو به راغ آمدند
|چو خسرو گشاده در باغ دید
|همه چشمهٔ باغ پر ماغ دید
|بفرمود تا دردمیدند بوق
|بیاورد پس جامهای خلوق
|نشستند بر سبزه می خواستند
|به شادی زبان را بیاراستند
|بیاورد پس گردیه گربکی
|که پیدا نبد گربه از کودکی
|بر اسپی نشانده ستامی بزر
|به زر اندرون چند گونه گهر
|فروهشته از گوش او گوشوار
|به ناخن بر از لاله کرده نگار
|بدیده چوقار و به رخ چون بهار
|چو می‌خواره بد چشم او پر خمار
|همی‌تاخت چون کودکی گرد باغ
|فروهشته از باره زرین جناغ
|لب شاه ایران پر از خنده شد
|همه کهتران خنده را بنده شد
|ابا گردیه گفت کز آرزوی
|چه باید بگو ای زن خوب روی
|زن چاره گر برد پیشش نماز
|بدو گفت کای شاه گردن فراز
|بمن بخش ری را خرد یاد کن
|دل غمگنان از غم آزاد کن
|ز ری مردک شوم رابازخوان
|ورا مرد بد کیش و بد ساز دان
|همی گربه از خانه بیرون کند
|دگر ناودان یک به یک بشکند
|بخندید خسرو ز گفتار زن
|بدو گفت کای ماه لشکرشکن
|ز ری باز خوان آن بد اندیش را
|چو آهرمن آن مرد بد کیش را
|فرستاد کس زشت رخ رابخواند
|همان خشم بهرام با او براند
|بکشتند او را به زاری و درد
|کجا بد بد اندیش و بیکار مرد
|هممی هر زمانش فزون بود بخت
|ازان تاجور خسروانی درخت
|ازان پس چو گسترده شد دست شاه
|سراسر جهان شد ورا نیک خواه
|همه تاجدارانش کهتر شدند
|همه کهتران زو توانگر شدند
|گزین کرد از ایران چل و هشت هزار
|جهاندیده گردان و جنگی سوار
|در گنجای کهن برگشاد
|که بنهاد پیروز و فرخ قباد
|جهان را ببخشید بر چار بهر
|یکایک همه نامزد کرد شهر
|از آن نامدران ده و دو هزار
|گزین کرد ز ایران و نیران سوار
|فرستاد خسرو سوی مرز روم
|نگهبان آن فرخ آزاد بوم
|بدان تا ز روم اندر ایران سپاه
|نیاید که کشور شود زو تباه
|مگر هرکسی برکند مرز خویش
|بداند سر مایه و ارز خویش
|هم از نامداران ده و دو هزار
|سواران هشیار خنجرگزار
|بدان تا سوی ز ابلستان شوند
|ز بوم سیه در گلستان شوند
|بدیشان چنین گفت هرکو ز راه
|بگردد ندارد زبان را نگاه
|به خوبی مر او را به راه آورید
|کزین بگذرد بند و چاه آورید
|به هرسو فرستید کارآگهان
|بدان تا نماند سخن در نهان
|طلایه بباید به روز و شبان
|مخسپید در خیمه بی‌پاسبان
|ز لشکر ده و دو هزار دگر
|دلاور سواران پرخاشخر
|بخواند و بسی هدیه‌ها دادشان
|به راه الانان فرستادشان
|بدیشان سپرد آن در باختر
|بدان تا نیاید ز دشمن گذر
|بدان سرکشان گفت بیدار بید
|همه در پناه جهاندار بید
|ده ودو هزار دگر برگزید
|ز مردان جنگی چنان چون سزید
|به سوی خراسان فرستادشان
|بسی پند و اندرزها دادشان
|که از مرز هیتال تا مرزچین
|نباید که کس پی نهد بر زمین
|مگر به آگهی و بفرمان ما
|روان بسته دارد به پیمان ما
|بهر کشوری گنج آگنده هست
|که کس را نباید شدن دوردست
|چو باید بخواهید و خرم بوید
|خردمند باشید و بی غم بوید
|در گنج بگشاد و چندی درم
|که بودی ز هرمز برو بر رقم
|بیاورد و گریان به درویش داد
|چو درویش پیوسته بد بیش داد
|از آنکس که او یار بندوی بود
|به نزدیک گستهم و زنگوی بود
|که بودند یازان به خون پدر
|ز تنهای ایشان جدا کرد سر
|چو از کین و نفرین به پردخت شاه
|بدانش یکی دیگر آورد راه
|از آن پس شب و روز گردنده دهر
|نشست و ببخشید بر چار بهر
|از آن چار یک بهر موبد نهاد
|که دارد سخنهای نیکو بیاد
|ز کار سپاه و ز کار جهان
|به گفتی به شاه آشکار و نهان
|چو در پادشاهی به دیدی شکست
|ز لشکر گر از مردم زیر دست
|سبک دامن داد بر تافتی
|گذشته بجستی و دریافتی
|دگر بهر شادی و رامشگران
|نشسته به آرام با مهتران
|نبودی نه اندیشه کردی ز بد
|چنان کز ره نامداران سزد
|سیم بهره گاه نیایش بدی
|جهان آفرین را ستایش بدی
|چهارم شمار سپهر بلند
|همی بر گرفتی چه و چون و چند
|ستاره شمر پیش او بر بپای
|که بودی به دانش ورا رهنمای
|وزین بهره نیمی شب دیر یاز
|نشستی همی با بتان طراز
|همان نیز یک ماه بر چار بهر
|ببخشید تا شاد باشد ز دهر
|یکی بهره میدان چوگان و تیر
|یکی نامور پیش او یادگیر
|دگر بهره زو کوه و دشت شکار
|ازان تازه گشتی ورا روزگار
|هر آنگه که گشتی ز نخچیر باز
|به رخشنده روز و شب دیر یاز
|هر آنکس که بودی و را پیش گاه
|ببستی به شهر اندر آیین و راه
|دگر بهره شطرنج بودی و نرد
|سخن گفت از روزگار نبرد
|سه دیگر هر آنکس که داننده بود
|فزایندهٔ چیز و خواننده بود
|به نوبت و را پیش بنشاندی
|سخنهای دیرینه برخواندی
|چهارم فرستادگان را ز راه
|همی‌خواندندی به نزدیک شاه
|نوشتی همه پاسخ نامه باز
|بدادی بدان مرد گردن فراز
|فرستاده با خلعت و کام خویش
|ز در بازگشتی به آرام خویش
|همه روز منشور هر کشوری
|نوشتی سپردی بهر مهتری
|چو بودی سر سال نو فوردین
|که رخشان شدی در دل از هور دین
|نهادی یکی گنج خسرو نهان
|که نشناختی کهتری در جهان
|چو بر پادشاهیش شد پنج‌سال
|به گیتی نبودش سراسر همال
|ششم سال زان دخت قیصر چو ماه
|یکی پورش آمد همانند شاه
|نبود آن زمان رسم بانگ نماز
|به گوش چنان پروریده بناز
|یکی نام گفتی مر او را پدر
|نهانی دگر آشکارا دگر
|نهانی به گفتی بگوش اندرون
|همی‌خواندی آشکارا برون
|بگوش اندرون خواند خسرو قباد
|همی‌گفت شیر وی فرخ نژاد
|چو شب کودک آمد گذشته سه پاس
|بیامد بر خسرو اخترشناس
|از اخترشناسان بپرسید شاه
|که هرکس که دارند اختر نگاه
|بدیدی که فرجام این کار چیست
|ز زیچ اختر این جهاندار چیست
|چنین داد پاسخ ستاره شمر
|که بر چرخ گردان نیابی گذر
|ازین کودک آشوب گیرد زمین
|نخواند سپاهت برو آفرین
|هم از راه یزدان بگردد به نیز
|ازین بیشتر چون سراییم چیز
|دل شاه غمگین شد از کارشان
|وزان ناسزاوار گفتارشان
|چنین گفت با مرد داننده شاه
|که نیکو کنید اندر اختر نگاه
|نگر تا نگردد زبانتان برین
|به پیش بزرگان ایران زمین
|همی‌داشت آن اختران را نگاه
|نهاده بران بسته بر مهر شاه
|پر اندیشه بد زان سخن شهریار
|بران هفته کس را ندادند بار
|ز نخچیر و از می به یکسو کشید
|بدان چندگه روی کس را ندید
|همه مهتران سوی موبد شدند
|ز هر گونه‌ای داستانها زدند
|بدان تا چه بد نامور شاه را
|که بربست بر کهتران راه را
|چو بشنید موبد بشد نزد شاه
|بدو داد یکسر پیام سپاه
|چنین داد پاسخ ورا شهریار
|که من تنگ دل گشتم از روزگار
|ز گفتار این مرد اخترشناس
|ز گردون گردان شدم ناسپاس
|به گنج‌ور گفت آن یکی پرنیان
|بیاور یکی رقعه اندر میان
|بیاورد گنجور و موبد بدید
|دلش تنگ شد خامشی برگزید
|ازان پس بدو گفت یزدان بس است
|کجا برتر از دانش هر کس است
|گر ای دون که ناچار گردان سپهر
|دگرگون نماید به جوینده چهر
|به تیمار کی باز گردد ز بد
|چنین گفته از دانشی کی سزد
|جز از شادمانیت هرگز مباد
|ز گفتار ایشان مکن هیچ یاد
|ز موبد چو بشنید خسرو سخن
|بخندید و کاری نو افگند بن
|دبیر پسندیده را خواند پیش
|سخن گفت با او ز اندازه بیش
|به قیصر یکی نامه فرمود شاه
|که برنه سزاوار شاهی کلاه
|که مریم پسر زاد زیبا یکی
|که هرگز ندیدی چنو کودکی
|نشاید مگر دانش و تخت را
|وگر در هنر بخشش و بخت را
|چو من شادمانم تو شادان بزی
|که شاهی و گردنکشی را سزی
|چو آن نامه نزدیک قیصر رسید
|نگه کرد و توقیع پرویز دید
|بفرمود تا گاو دم بر درش
|دمیدند و پر بانگ شد کشورش
|ببستند آیین به بی‌راه و راه
|پر آواز شیر وی پرویز شاه
|برآمد هم آواز رامشگران
|همه شهر روم از کران تا کران
|بدرگاه بردند چندی صلیب
|نسیم گلان آمد و بوی طیب
|بیک هفته زین گونه با رود و می
|ببودند شادان ز شیروی کی
|بهشتم بفرمود تا کاروان
|بیامد بدرگاه با ساروان
|صد اشتر ز گنج درم بار کرد
|چو پنجه شتر بار دینار کرد
|ز دیبای زربفت رومی دویست
|که گفتی ز زر جامه با رزیکیست
|چهل خوان زرین پایه بسد
|چنان کز در شهر یاران سزد
|همان چند زرین و سیمین دده
|بگوهر بر و چشمشان آژده
|بمریم فرستاد چندی گهر
|یکی نره طاوس کرده بزر
|چه از جامهٔ نرم رومی حریر
|ز در و زبرجد یکی آبگیر
|همان باژ کشور که تا چار بار
|ز دینار رومی هزاران هزار
|فرستاد چون مرد رومی چهل
|کجا هر چهل بود بیدار دل
|گوی پیش رو نام او خانگی
|که همتا نبودش به فرزانگی
|همی‌شد برین گونه با ساروان
|شتربار دینار ده کاروان
|چوآگاهی آمد به پرویز شاه
|که پیغمبر قیصر آمد ز راه
|به فرخ بفرمود تا برنشست
|یکی مرزبان بود خسروپرست
|که سالار او بود بر نیمروز
|گرانمایه گردی و گیتی فروز
|برفتند با او سواران شاه
|به سر برنهادند زرین کلاه
|چو از دور دید آن سپه خانگی
|به پیش اندر آمد به بیگانگی
|چنین تا به نزدیک شاه آمدند
|بران نامور پیشگاه آمدند
|چو دیدند زیبا رخ شاه را
|بران گونه آراسته‌گاه را
|نهادند همواره سر بر زمین
|برو بر همی‌خواندند آفرین
|بمالید پس خانگی رخ بخاک
|همی‌گفت کای داور داد وپاک
|ز پیروزگر آفرین بر تو باد
|مبادی همیشه مگر شاه و راد
|بزرگانش از جای برخاستند
|به نزدیک شه جایش آراستند
|چنین گفت پس شاه را خانگی
|که چون تو که باشد به فرزانگی
|ز خورشید بر چرخ تابنده‌تر
|ز جان سخنگوی پاینده‌تر
|مبادا جهان بی‌چنین شهریار
|برومند بادا برو روزگار
|مبیناد کس روز بی‌کام تو
|نوشته بخورشید بر نام تو
|جهان بی سر و افسر تو مباد
|بر و بوم بی لشکر تو مباد
|ز قیصر درود و ز ما آفرین
|برین نامور شهریار زمین
|کسی کو درین سایهٔ شاه شاد
|نباشد ورا روشنایی مباد
|ابا هدیه و باژ روم آمدم
|برین نامبردار بوم آمدم
|برفتیم با فیلسوفان بهم
|بران تا نباشد کس از ما دژم
|ز قیصر پذیرد مگر باژ و چیز
|که با باژ و چیز آفرینست نیز
|بخندید از آن پر هنر مرد شاه
|نهادند زرین یکی پیشگاه
|فرستاد پس چیزها سوی گنج
|بدو گفت چندین نبایست رنج
|بخراد بر زین چنین گفت شاه
|که این نامه برخوان به پیش سپاه
|به عنوان نگه کرد مرد دبیر
|که گوینده‌ای بود و هم یادگیر
|چنین گفت کاین نامه سوی مهست
|جهاندار پرویز یزدان پرست
|جهاندار و بیدار و پدرام شهر
|که یزدانش تاج و خرد داد بهر
|جهاندار فرزند هرمزد شاه
|که زیبای تاج است و زیبای گاه
|ز قیصر پدر مادر شیر نام
|که پاینده بادا بدو نام و کام
|ابا فر و با برز و پیروز باد
|همه روزگارانش نوروز باد
|به ایران و تورانش بر دست رس
|به شاهی مباداش انباز کس
|همیشه به دل شاد و روشن روان
|همیشه خرد پیر و دولت جوان
|گران مایه شاهی کیومرثی
|همان پور هوشنگ طهمورثی
|پدر بر پدر و پسر بر پسر
|مبادا که این گوهر آید به سر
|برین پاک یزدان کند آفرین
|بزرگان ملک و بزرگان دین
|نه چون تو خزان و نه چون تو بهار
|نه چون تو بایوان چین بر نگار
|همه مردمی و همه راستی
|مبیناد جانت بد کاستی
|به ایران و توران و هندوستان
|همان ترک تا روم و جا دوستان
|تو را داد یزدان به پاکی نژاد
|کسی چون تو از پاک مادر نزاد
|فریدون چو ایران بایرج سپرد
|ز روم و ز چین نام مردی ببرد
|برو آفرین کرد روز نخست
|دلش را ز کژی و تاری بشست
|همه بی نیازی و نیک اختری
|بزرگی و مردی و افسونگری
|تو گویی که یزدان شما را سپرد
|وزان دیگران نام مردی ببرد
|هنر پرور و راد و بخشنده گنج
|ازین تخمهٔ هرگز نبد کس به رنج
|نهادند بر دشمنان باژ و ساو
|بد اندیشتان بارکش همچو گاو
|ز هنگام کسری نوشین روان
|که بادا همیشه روانش جوان
|که از ژرف دریا برآورد پی
|بران گونه دیوار بیدار کی
|ز ترکان همه بیشهٔ نارون
|بشستند وبی رنج گشت انجمن
|ز دشمن برستند چندی جهان
|برو آفرین از کهان و مهان
|ز تازی و هندی و ایرانیان
|ببستند پیشش کمر بر میان
|روا رو چنین تا به مرز خزر
|ز ارمینیه تا در باختر
|ز هیتال و ترک و سمرقند و چاچ
|بزرگان با فر او اورند وتاج
|همه کهتران شما بوده‌اند
|برین بندگی بر گوا بوده‌اند
|که شاهان ز تخم فریدون بدند
|دگر یکسر از داد بیرون بدند
|بدین خویشی اکنون که من کرده‌ام
|بزرگی به دانش برآورده‌ام
|بدان گونه شادم که تشنه بر آب
|وگر سبزهٔ تیره بر آفتاب
|جهاندار بیدار فرخ کناد
|مرا اندرین روز پاسخ کناد
|یکی آرزو خواهم از شهریار
|کجا آن سخن نزد او هست خوار
|که دار مسیحا به گنج شماست
|چو بینید دانید گفتار راست
|برآمد برین سالیان دراز
|سزد گر فرستد بما شاه باز
|بدین آرزو شهریار جهان
|ببخشاید از ما کهان و مهان
|ز گیتی برو بر کنند آفرین
|که بی تو مبادا زمان و زمین
|بدان من ز خسرو پذیرم سپاس
|نیایش کنم روز و شب در سه پاس
|همان هدیه و باژ و ساوی که من
|فرستم به نزدیک آن انجمن
|پذیرد پذیرم سپاسی بدان
|مبیناد چشم تو روی بدان
|شود فرخ این جشن و آیین ما
|درخشان شود در جهان دین ما
|همان روزهٔ پاک یک شنبدی
|ز هر در پرستندهٔ ایزدی
|برو سوکواران بمالند روی
|بروبر فراوان بسایند موی
|شود آن زمان بر دل ما درست
|که از کینه دلها بخواهیم شست
|که بود از گه آفریدون فراز
|که با تور و سلم اندر آمد براز
|شود کشور آسوده از تاختن
|بهر گوشه‌ای کینها ساختن
|زن و کودک رومیان برده‌اند
|دل ما ز هر گونه آزرده‌اند
|برین خویشی ما جهان رام گشت
|همه کار بیهوده پدرام گشت
|درود جهان آفرین بر تو باد
|همان آفرین زمین بر تو باد
|چو آن نامهٔ قیصر آمد ببن
|جهاندار بشنید چندان سخن
|ازان نامه شد شاه خرم نهان
|برو تازه شد روزگار مهان
|بسی آفرین کرد برخانگی
|بدو گفت بس کن ز بیگانگی
|گرانمایه را جایگه ساختند
|دو ایوان فرخ بپرداختند
|ببردند چیزی که بایست برد
|به نزدیک آن مرد بیدار گرد
|بیامد بدید آن گزین جایگاه
|وزان پس همی‌بود نزدیک شاه
|بخوان و نبید و شکار و نشست
|همی‌بود با شاه مهتر پرست
|برین گونه یک ماه نزدیک شاه
|همی‌بود شادان دل و نیک خواه
|چویک ماه شد نامه پاسخ نوشت
|سخنهای با مغز و فرخ نوشت
|سرنامه گفت آفرین مهان
|بران باد کو باد دارد جهان
|بد و نیک بیند ز یزدان پاک
|وزو دارد اندر جهان بیم و باک
|کند آفرین بر خداوند مهر
|کزین گونه بر پای دارد سپهر
|نخست آنک کردی ستایش مرا
|به نامه نمودی نیایش مرا
|بدانستم و شاد گشتم بدان
|سخن گفتن تاجور بخردان
|پذیرفتم آن نامور گنج تو
|نخواهم که چندان بود رنج تو
|ازی را جهاندار یزدان پاک
|برآورد بوم تو را بر سماک
|ز هند و ز سقلاب و چین و خزر
|چنین ارجمند آمد آن بوم و بر
|چه مردی چه دانش چه پرهیز و دین
|ز یزدان شما را رسید آفرین
|چو کار آمدم پیش یارم بدی
|بهر دانشی غمگسارم بدی
|چنان شاد گشتم ز پیوند تو
|بدین پر هنر پاک فرزند تو
|که کهتر نباشد به فرزند خویش
|ببوم و بر و پاک پیوند خویش
|همه مهتران پشت برگاشتند
|مرا در جهان خوار بگذاشتند
|تو تنها بجای پدر بودیم
|همان از پدر بیشتر بودیم
|تو را همچنان دارم اکنون که شاه
|پدر بیند آزاده و نیک خواه
|دگر هرچ گفتی ز شیروی من
|ازان پاک تن پشت و نیروی من
|بدانستم و آفرین خواندم
|بران دین تو را پاک دین خواندم
|دگر هرچ گفتی ز پاکیزه دین
|ز یک شنبدی روزهٔ به آفرین
|همه خواند بر ما یکایک دبیر
|سخنهای بایسته و دلپذیر
|بما بر ز دین کهن ننگ نیست
|به گیتی به از دین هوشنگ نیست
|همه داد و نیکی و شرمست و مهر
|نگه کردن اندر شمار سپهر
|به هستی یزدان نیوشان ترم
|همیشه سوی داد کوشان ترم
|ندانیم انباز و پیوند و جفت
|نگردد نهان و نگردد نهفت
|در اندیشهٔ دل نگنجد خدای
|به هستی همو با شدت رهنمای
|دگر کت ز دار مسیحا سخن
|بیاد آمد از روزگار کهن
|مدان دین که باشد به خوبی بپای
|بدان دین نباشد خرد رهنمای
|کسی را که خوانی همی سوگوار
|که کردند پیغمبرش را بدار
|که گوید که فرزند یزدان بد اوی
|بران دار بر کشته خندان بد اوی
|چو پور پدر رفت سوی پدر
|تو اندوه این چوب پوده مخور
|ز قیصر چو بیهوده آمد سخن
|بخندد برین کار مرد کهن
|همان دار عیسی نیرزد به رنج
|که شاهان نهادند آن را به گنج
|از ایران چو چوبی فرستم بروم
|بخندد بما بر همه مرز و بوم
|به موبد نباید که ترسا شدم
|گر از بهر مریم سکوبا شدم
|دگر آرزو هرچ باید بخواه
|شمار سوی ما گشادست راه
|پسندیدم آن هدیه های تو نیز
|کجا رنج بردی ز هر گونه چیز
|به شیروی بخشیدم این برده رنج
|پی افگندم او را یکی تازه گنج
|ز روم و ز ایران پر اندیشه‌ام
|شب تیره اندیشه شد پیشه‌ام
|بترسم که شیروی گردد بلند
|ز ساند بروم و به ایران گزند
|نخست اندر آید ز سلم بزرگ
|ز اسکندر آن کینه دار سترگ
|ز کین نو آیین و کین کهن
|مگر در جهان تازه گردد سخن
|سخنها که پرسیدم از دخترت
|چنان دان که او تازه کرد افسرت
|بدین مسیحا بکوشد همی
|سخنهای ما کم نیوشد همی
|به آرام شادست و پیروزبخت
|بدین خسروانی نو آیین درخت
|همیشه جهاندار یار تو باد
|سر اختر اندر کنار تو باد
|نهادند بر نامه بر مهر شاه
|همی‌داشت خراد برزین نگاه
|گشادند زان پس در گنج باز
|کجا گرد کرد او به روز دراز
|نخستین صد و شست بند اوسی
|که پند او سی خواندش پارسی
|به گوهر بیاگنده هر یک چو سنگ
|نهادند بر هر یکی مهر تنگ
|بران هر یکی دانه ها صد هزار
|بها بود بر دفتر شهریار
|بیاورد سیصد شتر سرخ موی
|سیه چشم و آراسته راه جوی
|مران هر یکی را درم دو هزار
|بها داده بد نامور شهریار
|ز دیبای چینی صد و چل هزار
|ازان چند زربفت گوهرنگار
|دگر پانصد در خوشاب بود
|که هر دانه یی قطرهٔ آب بود
|صد و شست یاقوت چون ناردان
|پسندیدهٔ مردم کاردان
|ز هندی و چینی و از بربری
|ز مصری و از جامهٔ پهلوی
|ز چیزی که خیزد ز هر کشوری
|که چونان نبد در جهان دیگری
|فرستاد سیصد شتروار بار
|از ایران بر قیصر نامدار
|یکی خلعت افگند بر خانگی
|فزون‌تر ز خویشی و بیگانگی
|همان جامه و تخت و اسب و ستام
|ز پوشیدنیها که بردیم نام
|بدینسان چنین صد شتر بارکرد
|از آن ده شتربار دینار کرد
|ببخشید بر فیلسوفان درم
|ز دینار و هرگونه‌ای بیش وکم
|برفتند شادان ازان مرز وبوم
|به نزدیک قیصر ز ایران بروم
|همه مهتران خواندند آفرین
|بران پر هنر شهریار زمین
|کنون داستان کهن نو کنیم
|سخنهای شیرین و خسرو کنیم
|کهن گشته این نامهٔ باستان
|ز گفتار و کردار آن راستان
|همی نوکنم گفته‌ها زین سخن
|ز گفتار بیدار مرد کهن
|بود بیست شش بار بیور هزار
|سخنهای شایسته و غمگسار
|نبیند کسی نامهٔ پارسی
|نوشته به ابیات صدبار سی
|اگر بازجویی درو بیت بد
|همانا که کم باشد از پانصد
|چنین شهریاری و بخشنده‌ای
|به گیتی ز شاهان درخشنده‌ای
|نکرد اندرین داستانها نگاه
|ز بدگوی و بخت بد آمد گناه
|حسد کرد بدگوی در کار من
|تبه شد بر شاه بازار من
|چو سالار شاه این سخنهای نغز
|بخواند ببیند به پاکیزه نغز
|ز گنجش من ایدر شوم شادمان
|کزو دور بادا بد بدگمان
|وزان پس کند یاد بر شهریار
|مگر تخم رنج من آید ببار
|که جاوید باد افسر و تخت اوی
|ز خورشید تابنده‌تر بخت اوی
|چنین گفت داننده دهقان پیر
|که دانش بود مرد را دستگیر
|غم و شادمانی بباید کشید
|ز هر شور و تلخی بباید چشید
|جوانان داننده و باگهر
|نگیرند بی آزمایش هنر
|چو پرویز ناباک بود و جوان
|پدر زنده و پور چون پهلوان
|ورا در زمین دوست شیرین بدی
|برو بر چو روشن جهان بین بدی
|پسندش نبودی جزو در جهان
|ز خوبان وز دختران مهان
|ز شیرن جدا بود یک روزگار
|بدان گه که بد در جهان شهریار
|بگرد جهان در بی‌آرام بود
|که کارش همه رزم بهرام بود
|چو خسرو به پردخت چندی به مهر
|شب و روز گریان بدی خوب‌چهر
|چنان بد که یک روز پرویز شاه
|همی آرزو کرد نخچیرگاه
|بیاراست برسان شاهنشهان
|که بوند ازو پیشتر در جهان
|چو بالای سیصد به زرین ستام
|ببردند با خسرو نیک نام
|هزار و صد و شست خسرو پرست
|پیاده همی‌رفت ژوپین بدست
|هزار و چهل چوب و شمشیر داشت
|که دیبای در بر زره زیر داشت
|پس اندر بدی پانصد بازدار
|هم از واشه و چرغ و شاهین کار
|ازان پس برفتند سیصد سوار
|پس بازداران با یوزدار
|به زنجیر هفتاد شیروپلنگ
|به دیبای چین اندرون بسته تنگ
|پلنگان و شیران آموخته
|به زنجیر زرین دهن دوخته
|قلاده بزر بسته صد بود سگ
|که دردشت آهو گرفتی بتگ
|پس اندر ز رامشگران دوهزار
|همه ساخته رود روز شکار
|به زیر اندرون هریکی اشتری
|به سر برنهاده ز زر افسری
|ز کرسی و خرگاه و پرده سرای
|همان خیمه و آخر چارپای
|شتر بود پیش اندرون پانصد
|همه کرده آن بزم را نامزد
|ز شاهان برنای سیصد سوار
|همی‌راند با نامور شهریار
|ابا یاره و طوق و زرین کمر
|بهر مهره‌ای در نشانده گهر
|دوصد برده تامجمر افروختند
|برو عود و عنبر همی‌سوختند
|دوصد مرد برنای فرمانبران
|ابا هریکی نرگس و زعفران
|همه پیش بردند تا باد بوی
|چو آید ز هر سو رساند بدوی
|همه پیش آنکس که با بوی خوش
|همی‌رفت با مشک صد آبکش
|که تا ناورد ناگهان گرد باد
|نشاند بران شاه فرخ نژاد
|چو بشنید شیرین که آمد سپاه
|به پیش سپاه آن جهاندار شاه
|یکی زرد پیراهن مشک بوی
|بپوشید و گلنارگون کرد روی
|یکی از برش سرخ دیبای روم
|همه پیکرش گوهر و زر بوم
|به سر برنهاد افسر خسروی
|نگارش همه پیکر پهلوای
|از ایوان خسرو برآمد ببام
|به روز جوانی نبد شادکام
|همی‌بود تاخسرو آنجا رسید
|سرشکش ز مژگان برخ برچکید
|چو روی ورا دید برپای خاست
|به پرویز بنمود بالای راست
|زبان کرد گویا بشیرین سخن
|همی‌گفت زان روزگار کهن
|به نرگس گل و ارغوان را بشست
|که بیمار بد نرگس وگل درست
|بدان آبداری و آن نیکوی
|زبان تیز بگشاد برپهلوی
|که تهما هژب را سپهبدتنا
|خجسته کیاگرد شیراوژنا
|کجا آن همه مهر و خونین سرشک
|که دیدار شیرین بد او را پزشک
|کجا آن همه روز کردن به شب
|دل و دیده گریان و خندان دو لب
|کجا آن همه بند و پیوندما
|کجا آن همه عهد و سوگند ما
|همی‌گفت وز دیده خوناب زرد
|همی‌ریخت برجامهٔ لاژورد
|به چشم اندر آورد زو خسرو آب
|به زردی رخش گشت چون آفتاب
|فرستاد بالای زرین ستام
|ز رومی چهل خادم نیک نام
|که او را به مشکوی زرین برند
|سوی خانهٔ گوهر آگین برند
|ازان جایگه شد به دشت شکار
|ابا باده ورود و با میگسار
|چو از کوه وز دشت برداشت بهر
|همی‌رفت شادی کنان سوی شهر
|ببستند آذین بشهر و به راه
|که شاه آمد از دشت نخچیرگاه
|ز نالیدن بوق و بانگ سرود
|هوا گشت ز آواز بی‌تار و پود
|چنان خسروی برز و شاخ بلند
|ز دشت اندر آمد به کاخ بلند
|ز مشکوی شیرین بیامد برش
|ببوسید پای و زمین و برش
|به موبد چنین گفت شاه آن زمان
|که بر ما مبر جز به نیکی گمان
|مرین خوب رخ را به خسرو دهید
|جهان را بدین مژدهٔ نو دهید
|مر او را به آیین پیشی بخواست
|که آن رسم و آیین بد آنگاه راست
|چو آگاهی آمد ز خسرو به راه
|به نزد بزرگان و نزد سپاه
|که شیرین به مشکوی خسرو شدست
|کهن بود کار جهان نوشدست
|همه شهر زان کار غمگین شدند
|پر اندیشه و درد و نفرین شدند
|نرفتند نزدیک خسرو سه روز
|چهارم چوب فروخت گیتی فروز
|فرستاد خسرو مهان را بخواند
|بگاه گران مایگان برنشاند
|بدیشان چنین گفت کاین روز چند
|ندیدم شما را شدم مستمند
|بیازردم از بهر آزارتان
|پراندیشه گشتم ز تیمارتان
|همی‌گفت و پاسخ نداد ایچ‌کس
|ز گفتن زبانها ببستند بس
|هرآنکس که او داشت آزار و خشم
|یکایک به موبد نمودند چشم
|چو موبد چنان دید برپای خاست
|به خسرو چنین گفت کای راد وراست
|به روز جوانی شدی شهریار
|بسی نیک و بد دیدی از روزگار
|شنیدی بسی نیک و بد در جهان
|ز کار بزرگان و کار مهان
|کنون تخمهٔ مهتر آلوده شد
|بزرگی ازین تخمهٔ پالوده شد
|پدر پاک و مادر بود بی‌هنر
|چنان دان که پاکی نیاید ببر
|ز کژی نجوید کسی راستی
|که از راستی برکنی کاستی
|دل ما غمی شد ز دیو سترگ
|که شد یار با شهریار بزرگ
|به ایران اگر زن نبودی جزین
|که خسرو بدو خواندی آفرین
|نبودی چو شیرین به مشکوی او
|بهر جای روشن بدی روی او
|نیاکانت آن دانشی راستان
|نکردند یاد از چنین داستان
|چوگشت آن سخنهای موبد دراز
|شهنشاه پاسخ نداد ایچ‌باز
|چنین گفت موبد که فردا پگاه
|بیاییم یکسر بدین بارگاه
|مگر پاسخ شاه یابیم باز
|که امروزمان شد سخنها دراز
|دگر روز شبگیر برخاستند
|همه بندگی را بیاراستند
|یکی گفت موبد ندانست گفت
|دگر گفت کان با خرد بود جفت
|سیوم گفت که امروز پاسخ دهد
|سزد زو که آواز فرخ نهد
|همه موبدان برگرفتند راه
|خرامان برفتند نزدیک شاه
|بزرگان گزیدند جای نشست
|بیامد یکی مرد تشتی بدست
|چو خورشید رخشنده پالوده گشت
|یکایک بران مهتران برگذشت
|بتشت اندرون ریختش خون گرم
|چو نزدیک شد تشت بنهاد نرم
|از آن تشت هرکس بپیچید روی
|همه انجمن گشت پر گفت و گوی
|همی‌کرد هر کس به خسرو نگاه
|همه انجمن خیره از بیم شاه
|به ایرانیان گفت کاین خون کیست
|نهاده بتشت اندر از بهر چیست
|بدو گفت موبد که خون پلید
|کزو دشمنش گشت هرکش بدید
|چوموبد چنین گفت برداشتش
|همه دست بردست بگذاشتش
|ز خون تشت پر مایه کردند پاک
|ببستند روشن به آب و به خاک
|چو روشن شد و پاک تشت پلید
|بکرد آنک او شسته بد پرنبید
|بمی بر پراگند مشک وگلاب
|شد آن تشت بی‌رنگ چون آفتاب
|ز شیرین بران تشت بد رهنمون
|که آغاز چون بود و فرجام چون
|به موبد چنین گفت خسرو که تشت
|همانا بد این گر دگرگونه گشت
|بدو گفت موبد که نوشه بدی
|پدیدار شد نیکوی از بدی
|بفرمان ز دوزخ توکردی بهشت
|همان خوب کردی تو کردار زشت
|چنین گفت خسرو که شیرین بشهر
|چنان بد که آن بی‌منش تشت زهر
|کنون تشت می شد به مشکوی ما
|برین گونه پربو شد ازبوی ما
|ز من گشت بدنام شیرین نخست
|ز پرمایگان نامداری نجست
|همه مهتران خواندند آفرین
|که بی‌تاج وتختت مبادا زمین
|بهی آن فزاید که تو به کنی
|مه آن شد بگیتی که تومه کنی
|که هم شاه وهم موبد وهم ردی
|مگر بر زمین سایهٔ ایزدی
|ازان پس فزون شد بزرگی شاه
|که خورشید شد آن کجا بود ماه
|همه روز با دخت قیصر بدی
|همو بر شبستانش مهتر بدی
|ز مریم همی‌بود شیرین بدرد
|همیشه ز رشکش دو رخساره زرد
|به فرجام شیرین ورا زهر داد
|شد آن نامور دخت قیصرنژاد
|ازان چاره آگه نبد هیچ‌کس
|که او داشت آن راز تنها و بس
|چو سالی برآمد که مریم بمرد
|شبستان زرین به شیرین سپرد
|چو شیرویه را سال شد بر دو هشت
|به بالا زسی سالگان برگذشت
|بیاورد فرزانگان را پدر
|بدان تا شود نامور پر هنر
|همی‌داشت موبد مر او را نگاه
|شب و روز شادان به فرمان شاه
|چنان بد که یک روز موبد ز تخت
|بیامد به نزدیک آن نیک بخت
|چو آمد به نزدیک شیرویه باز
|همیشه به بازیش بودی نیاز
|یکی دفتری دید پیش اندرش
|نوشته کلیله بران دفترش
|بدست چپ آن جوان سترگ
|بریده یکی خشک چنگال گرگ
|سروی سر گاومیشی براست
|همی این بران بر زدی چونک خواست
|غمی شد دل موبد از کاراوی
|ز بازی و بیهوده کردار اوی
|به فالش بد آمد هم آن چنگ گرگ
|شخ گاو و رای جوان سترگ
|ز کار زمانه غمی گشت سخت
|ازان برمنش کودک شور بخت
|کجا طالع زادنش دیده بود
|ز دستور وگنجور بشنیده بود
|سوی موبد موبد آمد بگفت
|که بازیست باآن گرانمایه جفت
|بشد زود موبد بگفت آن به شاه
|همی‌داشت خسرو مر او را نگاه
|ز فرزند رنگ رخش زرد شد
|ز کار زمانه پراز درد شد
|ز گفتار مرد ستاره شمر
|دلش بود پر درد و پیچان جگر
|همی‌گفت تا کردگار سپهر
|چگونه نماید بدین کرده چهر
|چو بر پادشاهیش بیست وسه سال
|گذر کرد شیرویه به فراخت یال
|بیازرد زو شهریار بزرگ
|که کودک جوان بود و گشته سترگ
|پر از درد شد جان خندان اوی
|وز ایوان او کرد زندان اوی
|هم آن را که پیوستهٔ اوبدند
|گه رای جستن براو شدند
|بسی دیگر از مهتر و کهتران
|که بودند با او ببندگران
|همی‌برگرفتند زیشان شمار
|که پرسه فزون آمد از سه هزار
|همه کاخها رایک اندر دگر
|برید آنک بد شاه را کارگر
|ز پوشیدنیها و از خوردنی
|ز بخشیدنی هم ز گستردنی
|به ایوانهاشان بیاراستند
|پرستنده و بندگان خواستند
|همان می‌فرستاد و رامشگران
|همه کاخ دینار بد بی‌کران
|به هنگامشان رامش و خورد بود
|نگهبان ایشان چهل مرد بود
|کنون داستان گوی در داستان
|ازان یک دل ویک زبان راستان
|ز تختی که خوانی ورا طاق دیس
|که بنهاد پرویز دراسپریس
|سرمایهٔ آن ز ضحاک بود
|که ناپارسا بود و ناپاک بود
|بگاهی که رفت آفریدون گرد
|وزان تا زیان نام مردی ببرد
|یکی مرد بد در دماوند کوه
|که شاهش جدا داشتی ازگروه
|کجا جهن بر زین بدی نام اوی
|رسیده بهر کشوری کام اوی
|یکی نامور شاه را تخت ساخت
|گهر گرد بر گرد او در نشاخت
|که شاه آفریدون بدوشاد بود
|که آن تخت پرمایه آزاد بود
|درم داد مر جهن را سی‌هزار
|یکی تاج زرین و دو گوشوار
|همان عهد ساری و آمل نوشت
|که بد مرز منشور او چون بهشت
|بدانگه که ایران به ایرج رسید
|کزان نامداران وی آمد پدید
|جهاندار شاه آفریدون سه چیز
|بران پادشاهی برافزود نیز
|یکی تخت و آن گرزهٔ گاوسار
|که ماندست زو در جهان یادگار
|سدیگر کجا هفت چشمه گهر
|همی‌خواندی نام او دادگر
|چو ایرج بشد زو بماند این سه چیز
|همان شاد بد زو منوچهر نیز
|هر آنکس که او تاج شاهی به سود
|بران تخت چیزی همی‌برفزود
|چو آمد به کیخسرو نیک بخت
|فراوان بیفزود بالای تخت
|برین هم نشان تا به لهراسپ شد
|وزو همچنان تا به گشتاسپ شد
|چو گشتاسپ آن تخت رادید گفت
|که کار بزرگان نشاید نهفت
|به جاماسپ گفت ای گرانمایه مرد
|فزونی چه داری به دین کارکرد
|یکایک ببین تا چه خواهی فزود
|پس از مرگ ما راکه خواهد ستود
|چو جا ماسپ آن تخت رابنگرید
|بدید از در گنج دانش کلید
|برو بر شمار سپهر بلند
|همی‌کرد پیدا چه و چون وچند
|ز کیوان همه نقشها تا به ماه
|بران تخت کرد او به فرمان شاه
|چنین تابگاه سکندر رسید
|ز شاهان هر آنکس که آن گاه دید
|همی‌برفزودی برو چند چیز
|ز زر و ز سیم و ز عاج و ز شیز
|مر آن را سکندر همه پاره کرد
|ز بی دانشی کار یکباره کرد
|بسی از بزرگان نهان داشتند
|همی دست بر دست بگذاشتند
|بدین گونه بد تا سر اردشیر
|کجا گشته بد نام آن تخت پیر
|ازان تخت جایی نشانی نیافت
|بران آرزو سوی دیگر شتاف
|بمرد او و آن تخ ازو بازماند
|ازان پس که کام بزرگی براند
|بدین گونه بد تا به پرویزشاه
|رسید آن گرامی سزاوار گاه
|ز هر کشوری مهتران رابخواند
|وزان تخت چندی سخنها براند
|ازیشان فراوان شکسته بیافت
|به شادی سوی گرد کردن شتافت
|بیاورد پس تخت شاه اردشیر
|ز ایران هر آنکس که بد تیزویر
|بهم بر زدند آن سزاوار تخت
|به هنگام آن شاه پیروزبخت
|ورا درگر آمد ز روم و ز چین
|ز مکران و بغداد و ایران زمین
|هزار و صد و بیست استاد بود
|که کردار آن تختشان یادبود
|که او را بنا شاه گشتاسپ کرد
|برای و به تدبیر جاماسپ کرد
|ابا هریکی مرد شاگرد سی
|ز رومی و بغدادی و پارسی
|نفرمود تا یک زمان دم زدند
|بدو سال تا تخت برهم زدند
|چوبر پای کردند تخت بلند
|درخشنده شد روی بخت بلند
|برش بود بالای صد شاه رش
|چو هفتاد رش برنهی ازبرش
|صد و بیست رش نیز پهناش بود
|که پهناش کمتر ز بالاش بود
|بلندیش پنجاه و صد شاه رش
|چنان بد که بر ابر سودی سرش
|همان شاه رش هر رشی زو سه رش
|کزان سر بدیدی بن کشورش
|بسی روز در ماه هر بامداد
|یکی فرش بودی به دیگر نهاد
|همان تخت به دوازده لخت بود
|جهانی سراسر همه تخت بود
|بروبش زرین صد و چل هزار
|ز پیروزه بر زر کرده نگار
|همه نقرهٔ خام بد میخ بش
|یکی صد به مثقال با شست و شش
|چو اندر بره خور نهادی چراغ
|پسش دشت بودی و در پیش باغ
|چوخورشید درشیرگشتی درشت
|مرآن تخت را سوی او بود پشت
|چو هنگامهٔ تیر ماه آمدی
|گه میوه و جشنگاه آمدی
|سوی میوه و باغ بودیش روی
|بدان تا بیابد زهرمیوه بوی
|زمستان که بودی گه با دونم
|بر آن تخت برکس نبودی دژم
|همه طاقها بود بسته ازار
|ز خز و سمور از در شهریار
|همان گوی زرین و سیمین هزار
|بر آتش همی‌تافتی جامه‌دار
|به مثقال ازان هریکی پانصد
|کز آتش شدی سرخ همچون به سد
|یکی نیمه زو اندر آتش بدی
|دگر پیش گردان سرکش بدی
|شمار ستاره ده و دو و هفت
|همان ماه تابان ببرجی که رفت
|چه زو ایستاده چه مانده بجا
|بدیدی به چشم سر اخترگرا
|ز شب نیز دیدی که چندی گذشت
|سپهر از بر خاک بر چند گشت
|ازان تختها چند زرین بدی
|چه مایه ز زر گوهر آگین بدی
|شمارش ندانست کردن کسی
|اگر چند بودیش دانش بسی
|هرآن گوهری کش بهاخوار بود
|کمابیش هفتاد دینار بود
|بسی نیز بگذشت بر هفتصد
|همی‌گیر زین گونه از نیک و بد
|بسی سرخ گوگرد بدکش بها
|ندانست کس مایه و منتها
|که روشن بدی در شب تیره چهر
|چوناهید رخشان شدی بر سپهر
|دو تخت از بر تخت پرمایه بود
|ز گوهر بسی مایه بر مایه بود
|کهین تخت را نام بد میش سار
|سر میش بودی برو بر نگار
|مهین تخت راخواندی لاژورد
|که هرگز نبودی بر و باد و گرد
|سه دیگر سراسر ز پیروزه بود
|بدو هر که دیدیش دلسوزه بود
|ازین تابدان پایه بودی چهار
|همه پایه زرین و گوهرنگار
|هرآنکس که دهقان بد و زیردست
|ورامیش سر بود جای نشست
|سواران ناباک روز نبرد
|شدندی بران گنبد لاژورد
|به پیروزه بر جای دستور بود
|که از کدخداییش رنجور بود
|چو بر تخت پیروزه بودی نشست
|خردمند بودی و مهترپرست
|چو رفتی به دستوری رهنمای
|مگر یافتی نزد پرویز جای
|یکی جامه افکنده بد زربفت
|برش بود وبالاش پنجاه و هفت
|بگوهر همه ریشه‌ها بافته
|زبر شوشهٔ زر برو تافته
|بدو کرده پیدانشان سپهر
|چو بهرام و کیوان و چون ماه و مهر
|ز کیوان و تیر و ز گردنده ماه
|پدیدار کرده ز هر دستگاه
|هم از هفت کشور برو بر نشان
|ز دهقان و از رزم گردنکشان
|برو بر نشان چل و هشت شاه
|پدیدار کرده سر تاج و گاه
|برو بافته تاج شاهنشهان
|چنان جامه هرگز نبد درجهان
|به چین دریکی مرد بد بی‌همال
|همی‌بافت آن جامه راهفت سال
|سرسال نو هرمز فوردین
|بیامد بر شاه ایران زمین
|ببرد آن کیی فرش نزدیک شاه
|گران مایگان برگرفتند راه
|به گسترد روز نو آن جامه را
|ز شادی جداکرد خوکامه را
|بران جامه بر مجلس آراستند
|نوازندهٔ رود و می خواستند
|همی آفرین خواند سرکش برود
|شهنشاه را داد چندی درود
|بزرگان به رو گوهر افشاندند
|که فرش بزرگش همی‌خواندند
|همی هر زمان شاه برتر گذشت
|چوشد سال شاهیش بر بیست و هشت
|کسی رانشد بر درش کار بد
|ز درگاه آگاه شد بار بد
|بدو گفت هر کس که شاه جهان
|گزیدست را مشگری در نهان
|اگر با تو او را برابر کند
|تو را بر سر سرکش افسر کند
|چو بشنید مرد آن بجوشیدش آز
|وگر چه نبودش به چیزی نیاز
|ز کشور بشد تا به درگاه شاه
|همی‌کرد رامشگران را نگاه
|چوبشنید سرکش دلش تیره شد
|به زخم سرود اندرو خیره شد
|بیامد به درگاه سالار بار
|درم کرد و دینار چندی نثار
|بدو گفت رامشگری بر درست
|که از من به سال و هنربرترست
|نباید که در پیش خسرو شود
|که ما کهنه گشتیم و او نو شود
|ز سرکش چو بشنید دربان شاه
|ز رامشگر ساده بربست راه
|چو رفتی به نزدیک او بار بد
|همش کاربد بود هم بار بد
|ندادی ورا بار سالار بار
|نه نیزش بدی مردمی خواستار
|چو نومید برگشت زان بارگاه
|ابا به ربط آمد سوی باغ شاه
|کجا باغبان بود مردوی نام
|شد از دیدنش بار بد شادکام
|بدان باغ رفتی به نوروز شاه
|دو هفته به بودی بدان جشنگاه
|سبک باربد نزد مرد همبوی شد
|هم آن روز بامرد همبوی شد
|چنین گفت با باغبان باربد
|که گویی تو جانی و من کالبد
|کنون آرزو خواهم از تو یکی
|کجاهست نزدیک تو اندکی
|چو آید بدین باغ شاه جهان
|مرا راه ده تاببینم نهان
|که تاچون بود شاه را جشنگاه
|ببینم نهفته یکی روی شاه
|بدو گفت مرد وی کایدون کنم
|ز مغز تو اندیشه بیرون کنم
|چو خسرو همی‌خواست کاید بباغ
|دل میزبان شد چو روشن چراغ
|بر باربد شد بگفت آنک شاه
|همی‌رفت خواهد بران جشنگاه
|همه جامه را بار بد سبز کرد
|همان به ربط و رود ننگ و نبرد
|بشد تابجایی که خسرو شدی
|بهاران نشستن گهی نو شدی
|یکی سرو بد سبز و برگش گشن
|ورا شاخ چون رزمگاه پشن
|بران سرو شد به ربط اندر کنار
|زمانی همی‌بود تا شهریار
|ز ایوان بیامد بدان جشنگاه
|بیاراست پیروزگر جای شاه
|بیامد پری چهرهٔ میگسار
|یکی جام بر کف بر شهریار
|جهاندار بستد ز کودک نبید
|بلور از می سرخ شد ناپدید
|بدانگه که خورشید برگشت زرد
|همی‌بود تاگشت شب لاژورد
|زننده بران سرو برداشت رود
|همان ساخته پهلوانی سرود
|یکی نغز دستان بزد بر درخت
|کزان خیره شد مرد بیداربخت
|سرودی به آواز خوش برکشید
|که اکنون تو خوانیش داد آفرید
|بماندند یک مجلس اندر شگفت
|همی هرکسی رای دیگر گرفت
|بدان نامداران بفرمود شاه
|که جویند سرتاسر آن جشنگاه
|فراوان بجستند و باز آمدند
|به نزدیک خسرو فراز آمدند
|جهاندیده آنگه ره اندر گرفت
|که از بخت شاه این نباشد شگفت
|که گردد گل سبز را مشگرش
|که جاوید بادا سر و افسرش
|بیاورد جامی دگر میگسار
|چو از خوب رخ بستد آن شهریار
|زننده دگرگون بیاراست رود
|برآورد ناگاه دیگر سرود
|که پیکار گردش همی‌خواندند
|چنین نام ز آواز او را ندند
|چو آن دانشی گفت و خسرو شنید
|به آواز او جام می در کشید
|بفرمود کاین رابجای آورید
|همه باغ یک سر به پای آورید
|بجستند بسیار هر سوی باغ
|ببردند زیر درختان چراغ
|ندیدند چیزی جز از بید و سرو
|خرامان به زیر گل اندر تذرو
|شهنشاه پس جام دیگر بخواست
|بر آواز سربرآورد راست
|برآمد دگر باره بانگ سرود
|همان ساخته کرده آواز رود
|همی سبز در سبز خوانی کنون
|برین گونه سازند مکر و فسون
|چوبشنید پرویز برپای خاست
|به آواز او بر یکی جام خواست
|که بود اندر آن جام یک من نبید
|به یکدم می روشن اندر کشید
|چنین گفت کاین گر فرشته بدی
|ز مشک و زعنبر سرشته بدی
|وگر دیو بودی نگفتی سرود
|همان نیز نشناختی زخم رود
|بجویید درباغ تا این کجاست
|همه باغ و گلشن چپ و دست راست
|دهان و برش پر ز گوهر کنم
|برین رود سازانش مهتر کنم
|چو بشنید رامشگر آواز اوی
|همان خوب گفتار دمساز اوی
|فرود آمد از شاخ سرو سهی
|همی‌رفت با رامش و فرهی
|بیامد بمالید برخاک روی
|بدو گفت خسرو چه مردی بگوی
|بدو گفت شاهایکی بنده‌ام
|به آواز تو در جهان زنده‌ام
|سراسر بگفت آنچ بود از بنه
|که رفت اندر آن یک دل و یک تنه
|بدیدار او شاد شد شهریار
|بسان گلستان به ماه بهار
|به سرکش چنین گفت کای بد هنر
|تو چون حنظلی بار بد چون شکر
|چرا دور کردی تو او را ز من
|دریغ آمدت او درین انجمن
|به آواز او شاد می درکشید
|همان جام یاقوت بر سرکشید
|برین گونه تا سرسوی خواب کرد
|دهانش پر از در خوشاب کرد
|ببد بار بد شاه رامشگران
|یکی نامدارای شد از مهتران
|سر آمد کنون قصهٔ بارید
|مبادا که باشد تو را یار بد
|از ایوان خسرو کنون داستان
|بگویم که پیش آمد از راستان
|جهان بر کهان و مهان بگذرد
|خردمند مردم چرا غم خورد
|بسی مهتر و کهتر از من گذشت
|نخواهم من از خواب بیدار گشت
|هماناکه شد سال بر شست و شش
|نه نیکو بود مردم پیرکش
|چواین نامور نامه آید ببن
|زمن روی کشور شود پر سخن
|ازان پس نمیرم که من زنده‌ام
|که تخم سخن من پراگنده‌ام
|هر آنکس که دارد هش و رای و دین
|پس از مرگ بر من کند آفرین
|کنون از مداین سخن نو کنم
|صفتهای ایوان خسرو کنم
|چنین گفت روشن دل پارسی
|که بگذاشت با کام دل چارسی
|که خسرو فرستاد کسها بروم
|به هند و به چین و به آباد بوم
|برفتند کاری گران سه هزار
|ز هر کشوری آنک بد نامدار
|ازیشان هر آنکس که استاد بود
|ز خشت و ز گچ بر دلش یاد بود
|چو صد مرد بیرون شد از رومیان
|ز ایران و اهواز وز هر میان
|ازیشان دلاور گزیدند سی
|ازان سی دو رومی و دو پارسی
|بر خسرو آمد جهاندیده مرد
|برو کار و زخم بنایاد کرد
|گرانمایه رومی که بد هندسی
|به گفتار بگذشت از پارسی
|بدو گفت شاه این ز من درپذیر
|سخن هرچ گویم ز من یادگیر
|یکی جای خواهم که فرزند من
|همان تا دو صدسال پیوند من
|نشیند بدو در نگردد خراب
|ز باران وز برف وز آفتاب
|مهندس بپذیرفت ایوان شاه
|بدو گفت من دارم این دستگاه
|فرو برد بنیاد ده شاه رش
|همان شاه رش پنج کرده برش
|ز سنگ و ز گچ بود بنیاد کار
|چنین باید آن کو دهد داد کار
|چودیوار ایوانش آمد به جای
|بیامد به پیش جهان کد خدای
|که گر شاه بیند یکی کاردان
|گذشته برو سال و بسیاردان
|فرستد تنی صد بدین بارگاه
|پسندیده با موبد نیک خواه
|بدو داد زان گونه مردم که خواست
|برفتند و دیدند دیوار راست
|بریشم بیاورد تا انجمن
|بتابند باریک تابی رسن
|ز بالای آن تا به داده رسن
|به پیموده در پیش آن انجمن
|رسن سوی گنج شهنشاه برد
|ابا مهر گنجور او را سپرد
|وزان پس بیامد به ایوان شاه
|که دیوار ایوان برآمد به ماه
|چو فرمان دهد خسرو زود یاب
|نگیرم برین کار کردن شتاب
|چهل روز تا کار بنشیندم
|ز کاری گران شاه بگزیندم
|چو هنگامهٔ زخم ایوان بود
|بلندی ایوان چو کیوان بود
|بدان زخم خشمت نباید نمود
|مرا نیز رنجی نباید فزود
|بدو گفت خسرو که چندین زمان
|چرا خواهی از من توای بدگمان
|نباید که داری ازین دست باز
|به آزرم بودن بیامد نیاز
|بفرمود تا سی هزارش درم
|بدادند تا او نباشد دژم
|بدانست کاری گر راست گوی
|که عیب آورد مرد دانا بروی
|که گیرد بران زخم ایوان شتاب
|اگر بشکند کم کند نان و آب
|شب آمد بشد کارگر ناپدید
|چنان شد کزان پس کس او را ندید
|چو بشنید خسور که فرعان گریخت
|بگوینده به رخشم فرعان بریخت
|چنین گفت کان را که دانش نبود
|چرا پیش ما در فزونی نمود
|بفرمود تا کار او بنگرند
|همه رومیان را به زندان برند
|دگر گفت کاری گران آورید
|گچ و خشت و سنگ گران آورید
|بجستند هرکس که دیوار دید
|ز بوم و بر شاه شد ناپدید
|به بیچارگی دست ازان بازداشت
|همی گوش و دل سوی اهواز داشت
|کزان شهر کاری گر آید کسی
|نماند چنان کار بی بر بسی
|همی‌جست استاد آن تا سه سال
|ندیدند کاریگری بی‌همال
|بسی یاد کردند زان کارجوی
|به سال چهارم پدید آمد اوی
|یکی مرد بیدار با فرهی
|به خسرو رسانید زو آگهی
|هم آنگاه رومی بیامد چو گرد
|بدو گفت شاه‌ای گنهکار مرد
|بگو تا چه بود اندرین پوزشت
|چه گفتی که پیش آمد آموزشت
|چنین گفت رومی که گر شهریار
|فرستد مرا با یکی استوار
|بگویم بدان کاردان پوزشم
|به پوزش بجا آید افروزشم
|فرستاد و رفتند ز ایوان شاه
|گران مایه استاد با نیک خواه
|همی‌برد دانای رومی رسن
|همان مرد را نیز با خویشتن
|به پیمود بالای کار و برش
|کم آمد ز کار از رسن هفت رش
|رسن باز بردند نزدیک شاه
|بگفت آنک با او بیامد به راه
|چنین گفت رومی که ار زخم کار
|برآورد می بر سر ای شهریار
|نه دیوار ماندی نه طاق ونه کار
|نه من ماندمی بر در شهریار
|بدانست خسرو که او راست گفت
|کسی راستی را نیارد نهفت
|رها کرد هر کو به زندان بدند
|بد اندیش گر بی‌گزندان بدند
|مراو را یکی به دره دینار داد
|به زندانیان چیز بسیار داد
|بران کار شد روزگار دراز
|به کردار آن شاه را بد نیاز
|چوشد هفت سال آمد ایوان بجای
|پسندیدهٔ خسرو پاک رای
|مر او را بسی آب داد و زمین
|درم داد و دینار و کرد آفرین
|همی‌کرد هرکس به ایوان نگاه
|به نوروز رفتی بدان جایگاه
|کس اندر جهان زخم چونین ندید
|نه ازکاردانان پیشین شنید
|یکی حلقه زرین بدی ریخته
|ازان چرخ کار اندر آویخته
|فروهشته زو سرخ زنجیر زر
|به هر مهره‌ای در نشانده گهر
|چو رفتی شهنشاه بر تخت عاج
|بیاویختندی ز زنجیر تاج
|به نوروز چون برنشستی به تخت
|به نزدیک او موبد نیک بخت
|فروتر ز موبد مهان را بدی
|بزرگان و روزی دهان را بدی
|به زیر مهان جای بازاریان
|بیاراستندی همه کاریان
|فرومایه‌تر جای درویش بود
|کجا خوردش ازکوشش خویش بود
|فروتر بریده بسی دست و پای
|بسی کشته افگنده در زیرجای
|ز ایوان ازان پس خروشد آمدی
|کز آوازها دل به جوش آمدی
|که ای زیردستان شاه جهان
|مباشید تیره دل و بدگمان
|هر آنکس که او سوی بالا نگاه
|کند گردد اندیشه او تباه
|ز تخت کیان دورتر بنگرید
|هر آنکس که کهتر بود بشمرید
|وزان پس تن کشتگان را به راه
|کزان بگذری کرد باید نگاه
|وزان پس گنهگار و گر بیگناه
|نماندی کسی نیز دربند شاه
|به ارزانیان جامه‌ها داد نیز
|ز دیبا و دینار و هرگونه چیز
|هرآنکس که درویش بودی به شهر
|که او را نبودی ز نوروز بهر
|به درگاه ایوانش بنشاندند
|در مهای گنجی بر افشاندند
|پر از بیم بودی گنهکار از وی
|شده مردم خفته بیدار از وی
|منادیگری دیگر اندر سرای
|برفتی گه بازگشتن به جای
|که ای نامور پر هنر سرکشان
|ز بیشی چه جویید چندین نشان
|به کار اندر اندیشه باید نخست
|بدان تا شود ایمن و تن درست
|سگالید هر کاروزان پس کنید
|دل مردم کم سخن مشکنید
|بر انداخت باید پس آنگه برید
|سخنهای داننده باید شنید
|ببینید تا از شما ریز کیست
|که بر جان بدبخت باید گریست
|هرآنکس که او راه دارد نگاه
|بخسپد برین گاه ایمن ز شاه
|دگر هرک یازد به چیز کسان
|بود چشم ما سوی آنکس رسان
|کنون از بزرگی خسرو سخن
|بگویم کنم تازه روز کهن
|بران سان بزرگی کس اندر جهان
|ندارد بیاد از کهان و مهان
|هر آنکس که او دفتر شاه خواند
|ز گیتیش دامن بباید فشاند
|سزد گر بگویم یکی داستان
|که باشد خردمند هم داستان
|مبادا که گستاخ باشی به دهر
|که از پای زهرش فزونست زهر
|مساایچ با آز و با کینه دست
|ز منزل مکن جایگاه نشست
|سرای سپنجست با راه و رو
|تو گردی کهن دیگر آرند نو
|یکی اندر آید دگر بگذرد
|زمانی به منزل چمد گر چرد
|چو برخیزد آواز طبل رحیل
|به خاک اندر آید سر مور وپیل
|ز پرویز چون داستانی شگفت
|ز من بشنوی یاد باید گرفت
|که چندی سزاواری دستگاه
|بزرگی و اورنگ و فر و سپاه
|کزان بیشتر نشنوی در جهان
|اگر چند پرسی ز دانا مهان
|ز توران وز هند وز چین و روم
|ز هرکشوری کان بد آباد بوم
|همی باژ بردند نزدیک شاه
|به رخشنده روز و شبان سیاه
|غلام و پرستنده از هر دری
|ز در و ز یاقوت و هر گوهری
|ز دینار و گنجش کرانه نبود
|چنو خسرو اندر زمانه نبود
|ز شاهین وز باز و پران عقاب
|ز شیر و پلنگ و نهنگ اندر آب
|همه برگزیدند پیمان اوی
|چو خورشید روشن بدی جان اوی
|نخستین که بنهاد گنج عروس
|ز چین و ز برطاس وز روم و روس
|دگر گنج پر در خوشاب بود
|که بالاش یک تیر پرتاب بود
|که خضرا نهادند نامش ردان
|همان تازیان نامور بخردان
|دگر گنج باد آورش خواندند
|شمارش بکردند و در ماندند
|دگر آنک نامش همی‌بشنوی
|تو گویی همه دیبهٔ خسروی
|دگر نامور گنج افراسیاب
|که کس را نبودی به خشکی و آب
|دگر گنج کش خواندی سوخته
|کزان گنج بد کشور افروخته
|دگر آنک بد شادورد بزرگ
|که گویند رامشگران سترگ
|به زر سرخ گوهر برو بافته
|به زر اندرون رشته‌ها تافته
|ز رامشگران سرکش ور بار بد
|که هرگز نگشتی به آواز بد
|به مشکوی زرین ده و دوهزار
|کنیزک به کردار خرم بهار
|دگر پیل بد دو هزار و دویست
|که گفتی ازان بر زمین جای نیست
|فغستان چینی و پیل و سپاه
|که بر زین زرین بدی سال و ماه
|دگر اسب جنگی ده و شش هزار
|دو صد بارگی کان نبد در شمار
|ده و دوهز را اشتر بارکش
|عماری کش وگام زن شست وشش
|که هرگز کس اندر جهان آن ندید
|نه از پیر سر کاردانان شنید
|چنویی به دست یکی پیشکار
|تبه شد تو تیمار و تنگی مدار
|تو بی رنجی از کارها برگزین
|چو خواهی که یابی بداد آفرین
|که نیک و بد اندر جهان بگذرد
|زمانه دم ما همی‌بشمرد
|اگر تخت یابی اگر تاج و گنج
|وگر چند پوینده باشی به رنج
|سرانجام جای تو خاکست و خشت
|جز از تخم نیکی نبایدت کشت
|بدان نامور تخت و جای مهی
|بزرگی و دیهیم شاهنشهی
|جهاندار هم داستانی نکرد
|از ایران و توران برآورد گرد
|چو آن دادگر شاه بیداد گشت
|ز بیدادی کهتران شادگشت
|بیامد فرخ زاد آزرمگان
|دژم روی با زیردستان ژکان
|ز هرکس همی خواسته بستدی
|همی این بران آن برین بر زدی
|به نفرین شد آن آفرینهای پیش
|که چون گرگ بیدادگر گشت میش
|بیاراست بر خویشتن رنج نو
|نکرد آرزو جز همه گنج نو
|چو بی‌آب و بی‌نان و بی تن شدند
|ز ایران سوی شهر دشمن شدند
|هر آنکس کزان بتری یافت بهر
|همی دود نفرین برآمد ز شهر
|یکی بی‌هنر بود نامش گراز
|کزو یافتی خواب و آرام و ناز
|که بودی همیشه نگهبان روم
|یکی دیو سر بود بیداد و شوم
|چو شد شاه با داد بیدادگر
|از ایران نخست او بپیچید سر
|دگر زاد فرخ که نامی بدی
|به نزدیک خسرو گرامی بدی
|نیارست کس رفت نزدیک شاه
|همه زاد فرخ بدی بار خواه
|شهنشاه را چون پرآمد قفیز
|دل زاد فرخ تبه گشت نیز
|یکی گشت با سالخورده گراز
|ز کشور به کشور به پیوست راز
|گراز سپهبد یکی نامه کرد
|به قیصر و را نیز بدکامه کرد
|بدو گفت برخیز و ایران بگیر
|نخستین من آیم تو را دستگیر
|چو آن نامه برخواند قیصر سپاه
|فراز آورید از در رزمگاه
|بیاورد لشکر هم آنگه ز روم
|بیامد سوی مرز آباد بوم
|چو آگاه شد زان سخن شهریار
|همی‌داشت آن کار دشوار خوار
|بدانست کان هست کارگر از
|که گفته ست با قیصر رزمساز
|بدان کش همی‌خواند و او چاره‌جست
|همی‌داشت آن نامور شاه سست
|ز پرویز ترسان بد آن بدنشان
|ز درگاه او هم ز گردنکشان
|شهنشاه بنشست با مهتران
|هر آنکس که بودند ز ایران سران
|ز اندیشه پاک دل رابشست
|فراوان زهر گونه‌ای چاره جست
|چو اندیشه روشن آمد فراز
|یکی نامه بنوشت نزد گراز
|که از تو پسندیدم این کارکرد
|ستودم تو را نزد مردان مرد
|ز کردارها برفزودی فریب
|سر قیصر آوردی اندر نشیب
|چواین نامه آرند نزدیک تو
|پراندیشه کن رای تاریک تو
|همی‌باش تا من بجنبم زجای
|تو با لکشر خویش بگذار پای
|چو زین روی و زان روی باشد سپاه
|شود در سخن رای قیصر تباه
|به ایران و را دستگیر آوریم
|همه رومیان را اسیر آوریم
|ز درگه یکی چاره گر برگزید
|سخن دان و گویا چناچون سزید
|بدو گفت کاین نامه اندر نهان
|همی بر بکردار کارآگهان
|چنان کن که رومیت بیند کسی
|بره بر سخن پرسد از تو بسی
|بگیرد تو را نزد قیصر برد
|گرت نزد سالار لشکر برد
|بپرسد تو را کز کجایی مگوی
|بگویش که من کهتری چاره‌جوی
|به پیمودم این رنج راه دراز
|یکی نامه دارم بسوی گراز
|تواین نامه بربند بردست راست
|گر ایدون که بستاند از تو رواست
|برون آمد از پیش خسرو نوند
|به بازو مر آن نامه را کرد بند
|بیامد چو نزدیک قیصر رسید
|یکی مرد به طریق او را بدید
|سوی قیصرش برد سر پر ز گرد
|دو رخ زرد و لبها شده لاژورد
|بدو گفت قیصر که خسرو کجاست
|ببایدت گفت بما راه راست
|ازو خیره شد کهتر چاره جوی
|ز بیمش باسخ دژم کرد روی
|بجویید گفت این بلاجوی را
|بداندیش و بدکام و بدگوی را
|بجستند و آن نامه از دست اوی
|گشاد آنک دانا بد و راه جوی
|ازان مرز دانا سری را بجست
|که آن پهلوانی بخواند درست
|چو آن نامه برخواند مرد دبیر
|رخ نامور شد به کردار قیر
|به دل گفت کاین بد کمین گر از
|دلیر آمدستم به دامش فراز
|شهنشاه و لشکر چو سیصد هزار
|کس از پیل جنگش نداند شمار
|مرا خواست افگند در دام اوی
|که تاریک بادا سرانجام اوی
|وازن جایگه لشکر اندر کشید
|شد آن آرزو بر دلش ناپدید
|چو آگاهی آمد به سوی گراز
|که آن نامور شد سوی روم باز
|دلش گشت پر درد و رخساره زرد
|سواری گزید ازدلیران مرد
|یکی نامه بنوشت با باد و دم
|که بر من چرا گشت قیصر دژم
|از ایران چرا بازگشتی بگوی
|مرا کردی اندر جهان چاره‌جوی
|شهنشاه داند که من کردم این
|دلش گردد از من پر از درد وکین
|چو قیصر نگه کرد و آن نامه دید
|ز لشکر گرانمایه‌ای برگزید
|فرستاد تازان به نزد گراز
|کزان ایزدت کرده‌بد بی نیاز
|که ویران کنی تاج و گاه مرا
|به آتش بسوزی سپاه مرا
|کز آن نامه جز گنج دادن بباد
|نیامد مرا از تو ای بد نژاد
|مرا خواستی تا به خسرو دهی
|که هرگز مبادت بهی و مهی
|به ایران نخواهند بیگانه‌ای
|نه قیصر نژادی نه فرزانه‌ای
|به قیصر بسی کرد پوزش گراز
|به کوشش نیامد بدامش فراز
|گزین کرد خسرو پس آزاده یی
|سخن گوی و دانا فرستاده یی
|یکی نامه بنوشت سوی گراز
|که‌ای بی بها ریمن دیو ساز
|تو را چند خوانم برین بارگاه
|همی دورمانی ز فرمان و راه
|کنون آن سپاهی که نزد تواند
|بسال و به ماه اور مزد تواند
|برای و به دل ویژه با قیصرند
|نهانی به اندیشه دیگرند
|برما فرست آنک پیچیده‌اند
|همه سرکشی رابسیچیده‌اند
|چواین نامه آمد بنزد گراز
|پر اندیشه شد کهتر دیوساز
|گزین کرد زان نامداران سوار
|از ایران و نیران ده و دو هزار
|بدان مهتران گفت یک دل شوید
|سخن گفتن هرکسی مشنوید
|بباشید یک چند زین روی آب
|مگیرید یک سر به رفتن شتاب
|چو هم پشت باشید با همرهان
|یکی کوه کندن ز بن بر توان
|سپه رفت تاخرهٔ اردشیر
|هر آنکس که بودند برنا و پیر
|کشیدند لشکر بران رودبار
|بدان تا چه فرمان دهد شهریار
|چو آگاه شد خسرو از کارشان
|نبود آرزومند دیدارشان
|بفرمود تا زاد فرخ برفت
|به نزدیک آن لشکر شاه تفت
|چنین بود پیغام نزد سپاه
|که از پیش بودی مرا نیک خواه
|چرا راه دادی که قیصر ز روم
|بیاورد لشکر بدین مرز و بوم
|که بود آنک از راه یزدان بگشت
|ز راه و ز پیمان ما برگذشت
|چو پیغام خسرو شنید آن سپاه
|شد از بیم رخسار ایشان سیاه
|کس آن راز پیدا نیارست کرد
|بماندند با درد و رخساره زرد
|پیمبر یکی بد به دل با گراز
|همی‌داشت از آب وز باد راز
|بیامد نهانی به نزدیکشان
|برافروخت جانهای تاریکشان
|مترسید گفت ای بزرگان که شاه
|ندید از شما آشکارا گناه
|مباشید جز یک دل و یک زبان
|مگویید کز ما که شد بدگمان
|وگر شد همه زیر یک چادریم
|به مردی همه یاد هم دیگریم
|همان چون شنیدند آواز اوی
|بدانست هر مهتری راز اوی
|مهان یکسر از جای برخاستند
|بران هم نشان پاسخ آراستند
|بر شاه شد زاد فرخ چو گرد
|سخنهای ایشان همه یاد کرد
|بدو گفت رو پیش ایشان بگوی
|که اندر شما کیست آزار جوی
|که به فریفتش قیصر شوم بخت
|به گنج و سلیح و به تاج و به تخت
|که نزدیک ما او گنهکار شد
|هم از تاج و ارونگ بیزار شد
|فرستید یک سر بدین بارگاه
|کسی راکه بودست زین سرگناه
|بشد زاد فرخ بگفت این سخن
|رخ لشکر نو ز غم شد کهن
|نیارست لب را گشود ایچ کس
|پر از درد و خامش بماندند و بس
|سبک زاد فرخ زبان برگشاد
|همی‌کرد گفتار نا خوب یاد
|کزین سان سپاهی دلیر و جوان
|نبینم کس اندر میان ناتوان
|شما را چرا بیم باشد ز شاه
|به گیتی پراگنده دارد سپاه
|بزرگی نبینم به درگاه اوی
|که روشن کند اختر و ماه اوی
|شما خوار دارید گفتار من
|مترسید یک سر ز آزار من
|به دشنام لب را گشایید باز
|چه بر من چه بر شاه گردن فراز
|هر آنکس که بشنید زو این سخن
|بدانست کان تخت نوشد کهن
|همه یکسر از جای برخاستند
|به دشنام لبها بیاراستند
|بشد زاد فرخ به خسرو بگفت
|که لشکر همه یار گشتند و جفت
|مرا بیم جانست اگر نیز شاه
|فرستد به پیغام نزد سپاه
|بدانست خسرو که آن کژگوی
|همی آب و خون اندر آرد به جوی
|ز بیم برادرش چیزی نگفت
|همی‌داشت آن راستی در نهفت
|که پیچیده بد رستم از شهریار
|بجایی خود و تیغ زن ده هزار
|دل زاده فرخ نگه داشت نیز
|سپه را همه روی برگاشت نیز
|بدانست هم زاد فرخ که شاه
|ز لشکر همه زو شناسد گناه
|چو آمد برون آن بد اندیش شاه
|نیارست شد نیز در پیشگاه
|بدر بر همی‌بود تا هرکسی
|همی‌کرد زان آزمایش بسی
|همی‌ساخت همواره تا آن سپاه
|به پیچید یکسر ز فرمان شاه
|همی‌راند با هر کسی داستان
|شدند اندر آن کار همداستان
|که شاهی دگر برنشیند به تخت
|کزین دور شد فرو آیین و بخت
|بر زاد فرخ یکی پیر بود
|که برکارها کردن آژیر بود
|چنین گفت بازاد فرخ که شاه
|همی از تو بیند گناه سپاه
|کنون تا یکی شهریاری پدید
|نیاری فزون زین نباید چخید
|که این بوم آباد ویران شود
|از اندوه ایران چونیران شود
|نگه کرد باید به فرزند اوی
|کدامست با شرم و بی‌گفت و گوی
|ورا شاد بر تخت باید نشاند
|بران تاج دینار باید فشاند
|چو شیروی بیدار مهتر پسر
|به زندان بود کس نباید دگر
|همی رای زد زین نشان هرکسی
|برین روز و شب برنیامد بسی
|که برخاست گرد سپاه تخوار
|همه کارها زو گرفتند خوار
|پذیره شدنش زاد فرخ به راه
|فراوان برفتند با او سپاه
|رسیدند پس یک بدیگر فراز
|سخن رفت چند آشکارا و راز
|همان زاد فرخ زبان برگشاد
|بدیهای خسرو همه کرد یاد
|همی‌گفت لشکر به مردی و رای
|همی‌کرد خواهند شاهی بپای
|سپهبد چنین داد پاسخ بدوی
|که من نیستم چامهٔ گفت وگوی
|اگر با سپاه اندر آیم به جنگ
|کنم بر بدان جهان جای تنگ
|گرامی بد این شهریار جوان
|به نزد کنارنگ و هم پهلوان
|چو روز چنان مرد کرد او سیاه
|مبادا که بیند کسی تاج و گاه
|نژند آن زمان شد که بیداد شد
|به بیدادگر بندگان شاد شد
|سخنهاش چون زاد فرخ شنید
|مر او را ز ایرانیان برگزید
|بدو گفت کاکنون به زندان شویم
|به نزدیک آن مستمندان شویم
|بیاریم بی‌باک شیروی را
|جوان و دلیر جهانجوی را
|سپهبد نگهبان زندان اوست
|کزو داشتی بیشتر مغز و پوست
|ابا شش هزار آزموده سوار
|همی‌دارد آن بستگان را به زار
|چنین گفت با زاد فرخ تخوار
|که کار سپهبد گرفتیم خوار
|گرین بخت پرویز گردد جوان
|نماند به ایران یکی پهلوان
|مگر دار دارند گر چاه وبند
|نماند به ایران کسی بی‌گزند
|بگفت این و از جای برکند اسپ
|همی‌تاخت برسان آذر گشسپ
|سپاه اندر آورد یکسر به جنگ
|سپهبد پذیره شدش بی درنگ
|سر لشکر نامور گشته شد
|سپهبد به جنگ اندرون کشته شد
|پراگنده شد لشکر شهریار
|سیه گشت روز و تبه گشت کار
|به زندان تنگ اندر آمد تخوار
|بدان چاره با جامهٔ کارزار
|به شیروی گردنکش آواز داد
|سبک پاسخش نامور باز داد
|بدانست شیروی کان سرفراز
|بدانگه به زندان چرا شد فراز
|چو روی تخوار او فروزان بدید
|از اندوه چندان دلش بردمید
|بدو گفت گریان که خسرو کجاست
|رها کردن مانه کار شماست
|چنین گفت با شاه‌زاده تخوار
|که گر مردمی کام شیران مخوار
|اگر تو بدین کار همداستان
|نباشی تو کم گیر زین راستان
|یکی کم بود شاید از شانزده
|برادر بماند تو را پانزده
|بشایند هرکس به شاهنشهی
|بدیشان بود شاد تخت مهی
|فروماند شیروی گریان بجای
|ازان خانهٔ تنگ بگذارد پای
|همان زاد فرخ بدرگاه بر
|همی‌بود و کس را ندادی گذر
|که آگه شدی زان سخن شهریار
|به درگاه بر بود چون پرده دار
|چو پژمرده شد چادر آفتاب
|همی‌ساخت هر مهتری جای خواب
|بفرمود تا پاسبانان شهر
|هر آنکس که از مهتری داشت بهر
|برفتند یکسر سوی بارگاه
|بدان جای شادی و آرام شاه
|بدیشان چنین گفت کامشب خروش
|دگرگونه‌تر کرد باید ز دوش
|همه پاسبانان بنام قباد
|همی‌کرد باید بهر پاس یاد
|چنین داد پاسخ که ای دون کنم
|ز سر نام پرویز بیرون کنم
|چو شب چادر قیرگون کرد نو
|ز شهر و ز بازار برخاست غو
|همه پاسبانان بنام قباد
|چو آواز دادند کردند یاد
|شب تیره شاه جهان خفته بود
|چو شیرین به بالینش بر جفته بود
|چو آواز آن پاسبانان شنید
|غمی گشت و زیشان دلش بردمید
|بدو گفت شاها چه شاید بدن
|برین داستانی بباید زدن
|از آواز او شاه بیدار شد
|دلش زان سخن پر ز آزار شد
|به شیرین چنین گفت کای ماه روی
|چه داری بخواب اندرون گفت وگوی
|بدو گفت شیرین که بگشای گوش
|خروشیدن پاسبانان نیوش
|چو خسرو بدان گونه آوا شنید
|به رخساره شد چون گل شنبلید
|چنین گفت کز شب گذشته سه پاس
|بیابید گفتار اخترشناس
|که این بد گهر تا ز مادر بزاد
|نهانی و را نام کردم قباد
|به آواز شیرویه گفتم همی
|دگر نامش اندر نهفتم همی
|ورا نام شیروی بد آشکار
|قبادش همی‌خواند این پیشکار
|شب تیره باید شدن سوی چین
|وگر سوی ما چین و مکران زمین
|بریشان به افسون بگیریم راه
|ز فغفور چینی بخواهم سپاه
|ازان کاخترش به آسمان تیره بود
|سخنهای او بر زمین خیره بود
|شب تیره افسون نیامد به کار
|همی‌آمدش کار دشوار خوار
|به شیرین چنین گفت که آمد زمان
|بر افسون ما چیره شد بدگمان
|بدو گفت شیرین که نوشه بدی
|همیشه ز تو دور دست بدی
|بدانش کنون چارهٔ خویش ساز
|مبادا که آید به دشمن نیاز
|چو روشن شود دشمن چاره جوی
|نهد بی‌گمان سوی این کاخ روی
|هم آنگه زره خواست از گنج شاه
|دو شمشیر هندی و رومی کلاه
|همان ترکش تیرو زرین سپر
|یکی بندهٔ گرد و پرخاشخر
|شب تیره‌گون اندر آمد به باغ
|بدان گه که برخیزد ازخواب زاغ
|به باغ بزرگ اندر از بس درخت
|نبد شاه را در چمن جای تخت
|بیاویخت از شاخ زرین سپر
|بجایی کزو دور بودی گذر
|نشست از برنرگس و زعفران
|یکی تیغ در زیر زانو گران
|چو خورشید برزد سنان از فراز
|سوی کاخ شد دشمن دیو ساز
|یکایک بگشتند گرد سرای
|تهی بد ز شاه سرافراز جای
|به تاراج دادند گنج ورا
|نکرد ایچ کس یاد رنج ورا
|همه باز گشتنددیده پرآب
|گرفته ز کار زمانه شتاب
|چه جوییم ازین گنبد تیزگرد
|که هرگز نیاساید از کارکرد
|یک را همی تاج شاهی دهد
|یکی رابه دریا به ماهی دهد
|یکی را برهنه سر و پای و سفت
|نه آرام و خورد و نه جای نهفت
|یکی را دهد نوشه و شهد و شیر
|بپوشد به دیبا و خز و حریر
|سرانجام هردو به خاک اندرند
|به تاریک دام هلاک اندرند
|اگر خود نزادی خردمند مرد
|نبودی ورا روز ننگ و نبرد
|ندیدی جهان از بنه به بدی
|اگر که بدی مرد اگر مه بدی
|کنون رنج در کار خسرو بریم
|بخواننده آگاهی نوبریم
|همی‌بود خسرو بران مرغزار
|درخت بلند ازبرش سایه دار
|چو بگذشت نیمی ز روز دراز
|بنان آمد آن پادشا رانیاز
|به باغ اندرون بد یکی پایکار
|که نشناختی چهرهٔ شهریار
|پرستنده راگفت خورشید فش
|که شاخی گهر زین کمر بازکش
|بران شاخ برمهرهٔ زر پنج
|ز هرگونه مهره بسی برده رنج
|چنین گفت با باغبان شهریار
|که این مهره‌ها تا کت آید به کار
|به بازار شو بهره‌ای گوشت خر
|دگر نان و بی‌راه جایی گذر
|مرآن گوهران را بها سی هزار
|درم بد کسی را که بودی به کار
|سوی نانبا شد سبک باغبان
|بدان شاخ زرین ازو خواست نان
|بدو نانوا گفت کاین رابها
|ندانم نیارمت کردن رها
|ببردند هر دو به گوهر فروش
|که این را بها کن بدانش بکوش
|چو داننده آن مهره‌ها رابدید
|بدو گفت کاین را که یارد خرید
|چنین شاخ در گنج خسرو بدی
|برین گونه هر سال صد نوبدی
|تو این گوهران از که دزدیده‌ای
|گر از بنده خفته ببریده‌ای
|سوی زاد فرخ شدند آن سه مرد
|ابا گوهر و زر و با کارکرد
|چو آن گوهران زاد فرخ بدید
|سوی شهریار نو اندر کشید
|به شیروی بنمود زان سان گهر
|بریده یکی شاخ زرین کمر
|چنین گفت شیروی با باغبان
|که گر زین خداوند گوهر نشان
|نگویی هم اکنون ببرم سرت
|همان را که او باشد از گوهرت
|بدو گفت شاها به باغ اندرست
|زره پوش مردی کمانی بدست
|ببالا چو سرو و به رخ چون بهار
|بهر چیز مانندهٔ شهریار
|سراسر همه باغ زو روشنست
|چو خورشید تابنده در جوشنست
|فروهشته از شاخ زرین سپر
|یکی بنده در پیش او با کمر
|برید این چنین شاخ گوهر ازوی
|مراداد و گفتا کز ایدر بپوی
|ز بازار نان آور و نان خورش
|هم اکنون برفتم چو باد از برش
|بدانست شیروی کو خسروست
|که دیدار او در زمانه نوست
|ز درگاه رفتند سیصد سوار
|چو باد دمان تا لب جویبار
|چو خسرو ز دور آن سپه را بدید
|به پژمرد و شمشیر کین برکشید
|چو روی شهنشاه دید آن سپاه
|همه باز گشتند گریان ز راه
|یکایک بر زاد فرخ شدند
|بسی هر کسی داستانی زدند
|که ما بندگانیم و او خسروست
|بدان شاه روز بد اکنون نوست
|نیارد برو زد کسی باد سرد
|چه در باغ باشد چه اندر نبرد
|بشد زاد فرخ به نزدیک شاه
|ز درگاه او برد چندی سپاه
|چو نزدیک او رفت تنها ببود
|فراوان سخن گفت و خسرو شنود
|بدو گفت اگر شاه بارم دهد
|برین کرده‌ها زینهارم دهد
|بیایم بگویم سخن هرچ هست
|وگرنه بپویم به سوی نشست
|بدو گفت خسرو چه گفتی بگوی
|نه انده گساری نه پیکارجوی
|چنین گفت پس مرد گویا به شاه
|که درکار هشیاتر کن نگاه
|بران نه که کشتی تو جنگی هزار
|سرانجام سیرآیی از کارزار
|همه شهر ایران تو را دشمنند
|به پیکار تو یک دل و یک تنند
|بپا تا چه خواهد نمودن سپهر
|مگر کینها بازگردد به مهر
|بدو گفت خسرو که آری رواست
|همه بیمم از مردم ناسزاست
|که پیش من آیند و خواری کنند
|بیم بر مگر کامگاری کنند
|چو بشنید از زاد فرخ سخن
|دلش بد شد از روزگار کهن
|که او را ستاره شمر گفته بود
|ز گفتار ایشان برآشفته بود
|که مرگ توباشد میان دو کوه
|بدست یکی بنده دور از گروه
|یکی کوه زرین یکی کوه سیم
|نشسته تو اندر میان دل به بیم
|ز بر آسمان تو زرین بود
|زمین آهنین بخت پرکین بود
|کنون این زره چون زمین منست
|سپر آسمان زرین منست
|دو کوه این دو گنج نهاده به باغ
|کزین گنجها بد دلم چون چراغ
|همانا سرآمد کنون روز من
|کجا اختر گیتی افروز من
|کجا آن همه کام و آرام من
|که بر تاجها بر بدی نام من
|ببردند پیلی به نزدیک اوی
|پر از درد شد جان تاریک اوی
|بران کوههٔ پیل بنشست شاه
|ز باغش بیاورد لشکر به راه
|چنین گفت زان پیل بر پهلوی
|که ای گنج اگر دشمن خسروی
|مکن دوستی نیز با دشمنم
|که امروز در دست آهرمنم
|به سختی نبودیم فریادرس
|نهان باش و منمای رویت بکس
|به دستور فرمود زان پس قباد
|کزو هیچ بر بد مکن نیز یاد
|بگو تاسوی طیسفونش برند
|بدان خانهٔ رهنمونش برند
|بباشد به آرام ما روز چند
|نباید نماید کس او را گزند
|برو بر موکل کنند استوار
|گلینوش را با سواری هزار
|چو گردنده گردون به سر بر بگشت
|شد آن شاه را سال بر سی و هشت
|کجا ماه آذر بدی روز دی
|گه آتش و مرغ بریان و می
|قباد آمد و تاج بر سر نهاد
|به آرام بر تخت بنشست شاد
|ز ایران بر و کرد بیعت سپاه
|درم داد یک ساله از گنج شاه
|نبد پادشاهیش جز هفت ماه
|تو خواهیش ناچیز خوان خواه شاه
|چنین است رسم سرای جفا
|نباید کزو چشم داری وفا
|چو شیروی بنشست برتخت ناز
|به سر برنهاد آن کیی تاج آز
|برفتند گوینده ایرانیان
|برو خواندند آفرین کیان
|همی‌گفت هریک به بانگ بلند
|که ای پر هنر خسرو ارجمند
|چنان هم که یزدان تو را داد تاج
|نشستی به آرام بر تخت عاج
|بماناد گیتی به فرزند تو
|چنین هم به خویشان و پیوند تو
|چنین داد پاسخ بدیشان قباد
|که همواره پیروز باشید و شاد
|نباشیم تا جاودان بد کنش
|چه نیکو بود داد باخوش منش
|جهان رابداریم با ایمنی
|ببریم کردار آهرمنی
|ز بایسته‌تر کار پیشی مرا
|که افزون بود فرو خویشی مرا
|پیامی فرستم به نزد پدر
|بگویم بدو این سخن در به در
|ز ناخوب کاری که او را ندست
|برین گونه کاری به پیش آمدست
|به یزدان کند پوزش او از گناه
|گراینده گردد به آیین و راه
|بپردازم آن گه به کار جهان
|بکوشم به داد آشکار و نهان
|به جای نکوکار نیکی کنیم
|دل مرد درویش رانشکنیم
|دوتن بایدم راد و نیکوسخن
|کجا یاد دارم کارکهن
|بدان انجمن گفت کاین کارکیست
|ز ایرانیان پاک و بیدار کیست
|نمودند گردان سراسر به چشم
|دو استاد را گر نگیرند خشم
|بدانست شیر وی که ایرانیان
|کر ابر گزینند پاک از میان
|چو اشتاد و خراد برزین پیر
|دو دانا و گوینده و یادگیر
|بدیشان چنین گفت کای بخردان
|جهاندیده و کارکرده ردان
|مدارید کار جهان را به رنج
|که از رنج یابد سرافراز گنج
|دو داننده بی‌کام برخاستند
|پر از آب مژگان بیاراستند
|چو خراد بر زین و اشتاگشسپ
|به فرمان نشستند هر دو بر اسپ
|بدیشان چنین گفت کز دل کنون
|به باید گرفتن ره طیسفون
|پیامی رسانید نزد پدر
|سخن یادگیری همه در بدر
|بگویی که ما رانبد این گناه
|نه ایرانیان رابد این دستگاه
|که بادا فرهٔ ایزدی یافتی
|چو از نیکوی روی بر تافتی
|یکی آنک ناباک خون پدر
|نریزد ز تن پاک زاده پسر
|نباشد همان نیز هم داستان
|که پیشش کسی گوید این داستان
|دگر آنک گیتی پر از گنج تست
|رسیده بهر کشوری رنج تست
|نبودی بدین نیز هم داستان
|پر از درد کردی دل راستان
|سدیگر که چندان دلیر و سوار
|که بود اندر ایران همه نامدار
|نبودند شادان ز فرزند خویش
|ز بوم و برو پاک پیوند خویش
|یکی سوی چین بد یکی سوی روم
|پراگنده گشته بهر مرز و بوم
|دگر آنک قیصر بجای تو کرد
|ز هر گونه از تو چه تیمار خورد
|سپه داد و دختر تو را داد نیز
|همان گنج و با گنج بسیار چیز
|همی‌خواست دار مسیحا بروم
|بدان تا شود خرم آباد بوم
|به گنج تو از دار عیسی چه سود
|که قیصر به خوبی همی شاد بود
|ز بیچارگان خواسته بستدی
|ز نفرین بروی تو آمد بدی
|ز یزدان شناس آنچ آمدت پیش
|بر اندیش زان زشت کردار خویش
|بدان بد که کردی بهانه منم
|سخن را نخست آستانه منم
|به یزدان که از من نبد این گناه
|نجستم که ویران شود گاه شاه
|کنون پوزش این همه بازجوی
|بدین نامداران ایران بگوی
|ز هر بد که کردی به یزدان گرای
|کجا هست بر نیکوی رهنمای
|مگر مر تو را او بود دستگیر
|بدین رنجهایی که بودت گزیر
|دگر آنک فرزند بودت دو هشت
|شب و روز ایشان به زندان گذشت
|بدر بر کسی ایمن از تو نخفت
|ز بیم تو بگذاشتندی نهفت
|چو بشنید پیغام او این دو مرد
|برفتند دلها پر از داغ و درد
|برین گونه تا کشور طیسفون
|همه دیده پرآب و دل پر ز خون
|نشسته بدر بر گلینوش بود
|که گفتی زمین زو پر از جوش بود
|همه لشکرش یک سر آراسته
|کشیده همه تیغ و پیراسته
|ابا جوشن و خود بسته میان
|همان تازی اسپان ببر گستوان
|به جنگ اندرون گرز پولاد داشت
|همه دل پر از آتش و باد داشت
|چو خراد به رزین و اشتاگشسپ
|فرود آمدند این دو دانا ازاسپ
|گلینوش بر پای جست آن زمان
|ز دیدار ایشان به بد شادمان
|بجایی که بایست بنشاندشان
|همی مهتر نامور خواندشان
|سخن گوی خراد به رزین نخست
|زبان را به آب دلیری بشست
|گلینوش را گفت فرخ قباد
|به آرام تاج کیان برنهاد
|به ایران و توران و روم آگهیست
|که شیروی بر تخت شاهنشهیست
|تواین جوشن و خود و گبر و کمان
|چه داری همی کیستت بد گمان
|گلینوش گفت ای جهاندیده مرد
|به کام تو بادا همه کارکرد
|که تیمار بردی ز نازک تنم
|کجا آهنین بود پیراهنم
|برین مهر بر آفرین خوانمت
|سزایی که گوهر برافشانمت
|نباشد به جز خوب گفتار تو
|که خورشید بادا نگهدار تو
|به کاری کجا آمدستی بگوی
|پس آنگه سخنهای من بازجوی
|چنین داد پاسخ که فرخ قباد
|به خسرو مرا چند پیغام داد
|اگر باز خواهی بگویم همه
|پیام جهاندار شاه رمه
|گلینوش گفت این گرانمایه مرد
|که داند سخنها همه یاد کرد
|ز لیکن مرا شاه ایران قباد
|بسی اندرین پند و اندرز داد
|که همداستانی مکن روز و شب
|که کس پیش خسرو گشاید دو لب
|مگر آنک گفتار او بشنوی
|اگرپارسی گوید ار پهلوی
|چنین گفت اشتاد کای شادکام
|من اندر نهانی ندارم پیام
|پیامیست کان تیغ بار آورد
|سر سرکشان در کنار آورد
|تو اکنون ز خسرو برین بارخواه
|بدان تا بگویم پیامش ز شاه
|گلینوش بشنید و بر پای جست
|همه بندها رابهم برشکست
|بر شاه شد دست کرده بکش
|چنا چون بباید پرستار فش
|بدو گفت شاها انوشه بدی
|مبادا دل تو نژند از بدی
|چو اشتاد و خراد به رزین به شاه
|پیام آوریدند زان بارگاه
|بخندید خسرو به آواز گفت
|که این رای تو با خرد نیست جفت
|گرو شهریارست پس من کیم
|درین تنگ زندان ز بهر چیم
|که از من همی بار بایدت خواست
|اگر کژ گویی اگر راه راست
|بیامد گلینوش نزد گوان
|بگفت این سخن گفتن پهلوان
|کنون دست کرده بکش در شوید
|بگویید و گفتار او بشنوید
|دو مرد خردمند و پاکیزه‌گوی
|به دستار چینی بپوشید روی
|چو دیدند بردند پیشش نماز
|ببودند هر دو زمانی دراز
|جهاندار بر شاد و رد بزرگ
|نوشته همه پیکرش میش و گرگ
|همان زر و گوهر برو بافته
|سراسر یک اندر دگر تافته
|نهالیش در زیر دیبای زرد
|پس پشت او مسند لاژورد
|بهی تناور گرفته بدست
|دژم خفته بر جایگاه نشست
|چودید آن دو مرد گرانمایه را
|به دانایی اندر سرمایه را
|از آن خفتگی خویشتن کرد راست
|جهان آفریننده را یار خواست
|به بالین نهاد آن گرامی بهی
|بدان تا بپرسید ز هر دو رهی
|بهی زان دو بالش به نرمی بگشت
|بی‌آزار گردان ز مرقد گذشت
|بدین گونه تا شاد ورد مهین
|همی‌گشت تاشد به روی زمین
|به پویید اشتاد و آن برگرفت
|به مالیدش از خاک و بر سر گرفت
|جهاندار از اشتاد برگاشت روی
|بدان تا ندید از بهی رنگ و بوی
|بهی رانهادند بر شاد ورد
|همی‌بود برپای پیش این دو مرد
|پر اندیشه شد نامدار از بهی
|ندید اندر و هیچ فال بهی
|همانگه سوی آسمان کرد روی
|چنین گفت کای داور راست گوی
|که برگیرد آن راکه تو افگنی
|که پیوندد آن را که تو بشکنی
|چو از دوده‌ام بخت روشن بگشت
|غم آورد چون روشنایی گذشت
|به اشتاد گفت آنچ داری پیام
|ازان بی منش کودک زشت کام
|وزان بد سگالان که بی‌دانشند
|ز بی دانشی ویژه بی رامش‌اند
|همان زان سپاه پراگندگان
|پر اندیشه و تیره دل بندگان
|بخواهد شدن بخت زین دودمان
|نماند درین تخمهٔ کس شادمان
|سوی ناسزایان شود تاج وتخت
|تبه گردد این خسروانی درخت
|نماند بزرگی به فرزند من
|نه بر دوده و خویش و پیوند من
|همه دوستان ویژه دشمن شوند
|بدین دوده بد گوی و بد تن شوند
|نهان آشکارا به کرد این بهی
|که بی توشود تخت شاهی تهی
|سخن هرچ بشنیدی اکنون بگوی
|پیامش مرا کمتر از آب جوی
|گشادند گویا زبان این دو مرد
|برآورد پیچان یکی باد سرد
|بدان نامور گفت پاسخ شنو
|یکایک ببر سوی سالار نو
|به گویش که زشت کسان را مجوی
|جز آن را که برتابی از ننگ روی
|سخن هرچ گفتی نه گفتارتست
|مماناد گویا زبانت درست
|مگو آنچ بدخواه تو بشنود
|ز گفتار بیهوده شادان شود
|بدان گاه چندان نداری خرد
|که مغزت بدانش خرد پرورد
|به گفتار بی‌بر چو نیرو کنی
|روان و خرد را پر آهو کنی
|کسی کو گنهکار خواند تو را
|از آن پس جهاندار خواند تو را
|نباید که یابد بر تو نشست
|بگیرد کم و بیش چیزی بدست
|میندیش زین پس برین سان پیام
|که دشمن شود بر تو بر شادکام
|به یزدان مرا کار پیراستست
|نهاده بران گیتی‌ام خواستست
|بدین جستن عیبهای دروغ
|به نزد بزرگان نگیری فروغ
|بیارم کنون پاسخ این همه
|بدان تا بگویید پیش رمه
|پس از مرگ من یادگاری بود
|سخن گفتن راست یاری بود
|چو پیدا کنم بر تو انبوه رنج
|بدانی که از رنج ماخاست گنج
|نخستین که گفتی ز هرمز سخن
|به بیهوده از آرزوی کهن
|ز گفتار بدگوی ما را پدر
|برآشفت و شد کار زیر و زبر
|از اندیشه او چو آگه شدیم
|از ایران شب تیره بی ره شدیم
|هما راه جستیم و بگریختیم
|به دام بلا بر نیاویختیم
|از اندیشهٔ او گناهم نبود
|جز از جستن او شاه را هم نبود
|شنیدم که بر شاه من بد رسید
|ز بردع برفتم چو گوش آن شنید
|گنهکار بهرام خود با سپاه
|بیاراست در پیش من رزمگاه
|ازو نیز بگریختم روز جنگ
|بدان تا نیایم من او را به چنگ
|ازان پس دگر باره باز آمدم
|دلاور به جنگ‌ش فراز آمدم
|نه پرخاش بهرام یکباره بود
|جهانی بران جنگ نظاره بود
|به فرمان یزدان نیکی فزای
|که اویست بر نیک و بد رهنمای
|چو ایران و توران به آرام گشت
|همه کار بهرام ناکام گشت
|چو از جنگ چوبینه پرداختم
|نخستین بکین پدر تاختم
|چو بند وی و گستهم خالان بدند
|به هر کشوری بی‌همالان بدند
|فدا کرده جان را همی پیش من
|به دل هم زبان و به تن خویش من
|چو خون پدر بود و درد جگر
|نکردیم سستی به خون پدر
|بریدیم بند وی را دست و پای
|کجا کرد بر شاه تاریک جای
|چو گستهم شد در جهان ناپدید
|ز گیتی یکی گوشه‌ای برگزید
|به فرمان ما ناگهان کشته شد
|سر و رای خونخوارگان گشته شد
|دگر آنک گفتی تو از کار خویش
|از آن تنگ زندان و بازار خویش
|بد آن تا ز فرزند من کار بد
|نیاید کزان بر سرش بد رسد
|به زندان نبد بر شما تنگ و بند
|همان زخم خواری و بیم گزند
|بدان روزتان خوار نگذاشتم
|همه گنج پیش شما داشتم
|بر آیین شاهان پیشین بدیم
|نه بی‌کار و بر دیگر آیین بدیم
|ز نخچیر و ز گوی و رامشگران
|ز کاری که اندر خور مهتران
|شمارا به چیزی نبودی نیاز
|ز دینار وز گوهر و یوز و باز
|یکی کاخ بد کرده زندانش نام
|همی زیستی اندرو شادکام
|همان نیز گفتار اخترشناس
|که ما را همی از تو دادی هراس
|که از تو بد آید بدین سان که هست
|نینداختم اخترت را زدست
|وزان پس نهادیم مهری بر وی
|به شیرین سپردیم زان گفت و گوی
|چو شاهیم شد سال بر سی و شش
|میان چنان روزگاران خوش
|تو داری بیاد این سخن بی‌گمان
|اگر چند بگذشت بر ما زمان
|مرا نامه آمد ز هندوستان
|بدم من بدان نیز همداستان
|ز رای برین نزد مانامه بود
|گهر بود و هر گونه‌ای جامه بود
|یکی تیغ هندی و پیل سپید
|جزین هرچ بودم به گیتی امید
|ابا تیغ دیبای زربفت پنج
|ز هر گونه‌ای اندرو برده رنج
|سوی تو یکی نامه بد بر پرند
|نوشته چو من دیدم از خط هند
|بخواندم یکی مرد هندی دبیر
|سخن‌گوی و داننده و یادگیر
|چوآن نامه را او به من بر بخواند
|پر از آب دیده همی‌سرفشاند
|بدان نامه در بد که شادان بزی
|که با تاج زر خسروی را سزی
|که چون ماه آذر بد و روز دی
|جهان را تو باشی جهاندار کی
|شده پادشاهی پدر سی و هشت
|ستاره برین گونه خواهد گذشت
|درخشان شود روزگار بهی
|که تاج بزرگی به سر برنهی
|مرا آن زمان این سخن بد درست
|ز دل مهربانی نبایست شست
|من آگاه بودم که از بخت تو
|ز کار درخشیدن تخت تو
|نباشد مرا بهره جز درد و رنج
|تو را گردد این تخت شاهی وگنج
|ز بخشایش و دین و پیوند و مهر
|نکردم دژم هیچ‌زان نامه چهر
|به شیرین سپردم چو برخواندم
|ز هر گونه اندیشه‌ها را ندم
|بر اوست با اختر تو بهم
|نداند کسی زان سخن بیش و کم
|گر ای دون که خواهی که بینی به خواه
|اگر خود کنی بیش و کم را نگاه
|برانم که بینی پشیمان شوی
|وزین کرده‌ها سوی درمان شوی
|دگر آنک گفتی ز زندان و بند
|گر آمد ز ما برکسی برگزند
|چنین بود تا بود کارجهان
|بزرگان و شاهان و رای مهان
|اگر تو ندانی به موبد بگوی
|کند زین سخن مر تو را تازه روی
|که هرکس که او دشمن ایزدست
|ورا در جهان زندگانی بدست
|به زندان ما ویژه دیوان بدند
|که نیکان ازیشان غریوان بدند
|چو ما را نبد پیشه خون ریختن
|بدان کار تنگ اندر آویختن
|بدان را به زندان همی‌داشتم
|گزند کسان خوار نگذاشتم
|بسی گفت هرکس که آن دشمنند
|ز تخم بدانند و آهرمنند
|چو اندیشه ایزدی داشتیم
|سخنها همی‌خوار بگذاشتیم
|کنون من شنیدم که کردی رها
|مرد آن را که بد بتر از اژدها
|ازین بد گنهکار ایزد شدی
|به گفتار و کردارها بد شدی
|چو مهتر شدی کار هشیار کن
|ندانی تو داننده را یار کن
|مبخشای بر هر که رنجست زوی
|اگر چند امید گنجست زوی
|بر آنکس کزو در جهان جزگزند
|نبینی مر او را چه کمتر ز بند
|دگر آنک از خواسته گفته‌ای
|خردمندی و رای بنهفته‌ای
|ز کس مانجستیم جز باژ و ساو
|هر آنکس که او داشت با باژ تاو
|ز یزدان پذیرفتم آن تاج و تخت
|فراوان کشیدم ازان رنج سخت
|جهان آفرین داور داد وراست
|همی روزگاری دگرگونه خواست
|نیم دژمنش نیز درخواست او
|فزونی نجوییم درکاست او
|به جستیم خشنودی دادگر
|ز بخشش ندیدم بکوشش گذر
|چو پرسد ز من کردگار جهان
|بگویم بو آشکار و نهان
|بپرسد که او از توداناترست
|بهر نیک و بد بر تواناترست
|همین پرگناهان که پیش تواند
|نه تیماردار و نه خویش تواند
|ز من هرچ گویند زین پس همان
|شوند این گره بر تو بر بد گمان
|همه بندهٔ سیم و زرند و بس
|کسی را نباشند فریادرس
|ازیشان تو را دل پر آسایش است
|گناه مرا جای پالایش است
|نگنجد تو را این سخن در خرد
|نه زین بد که گفتی کسی برخورد
|ولیکن من از بهر خود کامه را
|که برخواند آن پهلوی نامه را
|همان در جهان یادگاری بود
|خردمند را غمگساری بود
|پس از ماهر آنکس که گفتار ما
|بخوانند دانند بازار ما
|ز برطاس وز چین سپه راندیم
|سپهبد بهر جای بنشاندیم
|ببردیم بر دشمنان تاختن
|نیارست کس گردن افراختن
|چو دشمن ز گیتی پراگنده شد
|همه گنج ما یک سر آگنده شد
|همه بوم شد نزد ما کارگر
|ز دریا کشیدند چندان گهر
|که ملاح گشت از کشیدن ستوه
|مرا بود هامون و دریا و کوه
|چو گنج در مها پراگنده شد
|ز دینار نو به دره آگنده شد
|ز یاقوت وز گوهر شاهوار
|همان آلت و جامهٔ زرنگار
|چو دیهیم ما بیست وشش ساله گشت
|ز هر گوهری گنجها ماله گشت
|درم را یکی میخ نو ساختم
|سوی شادی و مهتری آختم
|بدان سال تا باژ جستم شمار
|چوشد باژ دینار بر صد هزار
|پراگنده افگند پند او سی
|همه چرم پند او سی پارسی
|بهر به دره‌ای در ده و دو هزار
|پراگنده دینار بد شاهوار
|جز از باژ و دینار هندوستان
|جز از کشور روم و جا دوستان
|جز از باژ وز ساو هر کشوری
|ز هر نامداری و هر مهتری
|جز از رسم و آیین نوروز و مهر
|از اسپان وز بندهٔ خوب چهر
|جز از جوشن و خود و گوپال و تیغ
|ز ما این نبودی کسی را دریغ
|جز از مشک و کافور و خز و سمور
|سیاه و سپید و ز کیمال بور
|هران کس که ما را بدی زیردست
|چنین باژها بر هیونان مست
|همی‌تاختند به درگاه ما
|نپیچید گردن کس از راه ما
|ز هر در فراوان کشیدیم رنج
|بدان تا بیا گند زین گونه گنج
|دگر گنج خضرا و گنج عروس
|کجا داشتیم از پی روز بوس
|فراوان ز نامش سخن را ندیم
|سرانجام باد آورش خواندیم
|چنین بیست و شش سال تا سی و هشت
|به جز به آرزو چرخ بر ما نگشت
|همه مهتران خود تن آسان بدند
|بد اندیش یک سر هراسان بدند
|همان چون شنیدم ز فرمان تو
|جهان را بد آمد ز پیمان تو
|نماند کس اندر جهان رامشی
|نباید گزیدن به جز خامشی
|همی‌کرد خواهی جهان پرگزند
|پراز درد کاری و ناسودمند
|همان پرگزندان که نزد تواند
|که تیره شبان اور مزد تواند
|همی‌داد خواهند تختت بباد
|بدان تا نباشی به گیتی تو شاد
|چو بودی خردمند نزدیک تو
|که روشن شدی جان تاریک تو
|به دادن نبودی کسی رازیان
|که گنجی رسیدی به ارزانیان
|ایا پور کم روز و اندک خرد
|روانت ز اندیشه رامش برد
|چنان دان که این گنج من پشت تست
|زمانه کنون پاک در مشت تست
|هم آرایش پادشاهی بود
|جهان بی‌درم در تباهی بود
|شود بی‌درم شاه بیدادگر
|تهی دست را نیست هوش و هنر
|به بخشش نباشد ورا دستگاه
|بزرگان فسوسیش خوانند شاه
|ار ای دون که از تو به دشمن رسد
|همی بت بدست بر همن رسد
|ز یزدان پرستنده بیزار گشت
|ورا نام و آواز تو خوار گشت
|چو بی‌گنج باشی نپاید سپاه
|تو را زیردستان نخوانند شاه
|سگ آن به که خواهندهٔ نان بود
|چو سیرش کنی دشمن جان بود
|دگر آنک گفتی ز کار سپاه
|که در بو مهاشان نشاندم به راه
|ز بی‌دانشی این نیاید پسند
|ندانی همی راه سود از گزند
|چنین است پاسخ که از رنج من
|فراز آمد این نامور گنج من
|ز بیگانگان شهرها بستدم
|همه دشمنان را به هم بر زدم
|بدان تا به آرام برتخت ناز
|نشینیم بی‌رنج و گرم و گداز
|سواران پراگنده کردم به مرز
|پدید آمد اکنون ز ناارز ارز
|چو از هر سوی بازخوانی سپاه
|گشاده ببیند بد اندیش راه
|که ایران چوباغیست خرم بهار
|شکفته همیشه گل کامگار
|پراز نرگس و نار و سیب و بهی
|چو پالیز گردد ز مردم تهی
|سپر غم یکایک ز بن برکنند
|همه شاخ نارو بهی بشکنند
|سپاه و سلیحست دیوار اوی
|به پرچینش بر نیزه‌ها خار اوی
|اگر بفگنی خیره دیوار باغ
|چه باغ و چه دشت و چه دریاچه راغ
|نگر تا تو دیوار او نفگنی
|دل و پشت ایرانیان نشکنی
|کزان پس بود غارت و تاختن
|خروش سواران و کین آختن
|زن و کودک و بوم ایرانیان
|به اندیشهٔ بد منه در میان
|چو سالی چنین بر تو بر بگذرد
|خردمند خواند تو را بی‌خرد
|من ای دون شنیدم کجا تو مهی
|همه مردم ناسزا رادهی
|چنان دان که نوشین روان قباد
|به اندرز این کرد در نامه یاد
|که هرکو سلیحش به دشمن دهد
|همی خویشتن رابه کشتن دهد
|که چون بازخواهد کش آید به کار
|بداندیش با او کند کارزار
|دگر آنک دادی ز قیصر پیام
|مرا خواندی دو دل و خویش کام
|سخنها نه از یادگار تو بود
|که گفتار آموزگار تو بود
|وفا کردن او و از ما جفا
|تو خود کی شناسی جفا از وفا
|بدان پاسخش ای بد کم خرد
|نگویم جزین نیز که اندر خورد
|تو دعوی کنی هم تو باشی گوا
|چنین مرد بخرد ندارد روا
|چو قیصر ز گرد بلا رخ بشست
|به مردی چو پرویز داماد جست
|هر آنکس که گیتی ببد نسپرد
|به مغز اندرون باشد او را خرد
|بدانم که بهرام بسته میان
|ابا او یکی گشته ایرانیان
|به رومی سپاهی نشاید شکست
|نساید روان ریگ با کوه دست
|بدان رزم یزدان مرا یاربود
|سپاه جهان نزد من خوار بود
|شنیدند ایرانیان آنچ بود
|تو را نیز زیشان بباید شنود
|مرا نیز چیزی که بایست کرد
|به جای نیاطوس روز نبرد
|ز خوبی و از مردمی کرده‌ام
|به پاداش او روز بشمرده‌ام
|بگوید تو را زاد فرخ همین
|جهان را به چشم جوانی مبین
|گشسپ آنک بد نیز گنجور ما
|همان موبد پاک دستور ما
|که از گنج ما به دره بد صد هزار
|که دادم بدان رومیان یادگار
|نیاطوس را مهره دادم هزار
|ز یاقوت سرخ از در گوشوار
|کجا سنگ هر مهره‌ای بد هزار
|ز مثقال گنجی چو کردم شمار
|همان در خوشاب بگزیده صد
|درو مرد دانا ندید ایچ بد
|که هرحقه‌ای را چو پنجه هزار
|به دادی درم مرد گوهر شمار
|صد اسپ گرانمایه پنجه به زین
|همه کرده از آخر ما گزین
|دگر ویژه با جل دیبه بدند
|که در دشت با باد همره بدند
|به نزدیک قیصر فرستادم این
|پس از خواسته خواندمش آفرین
|ز دار مسیحا که گفتی سخن
|به گنج اندر افگنده چوبی کهن
|نبد زان مرا هیچ سود و زیان
|ز ترسا شنیدی تو آواز آن
|شگفت آمدم زانک چون قیصری
|سر افراز مردی و نام آوری
|همه گرد بر گرد او بخردان
|همش فیلسوفان و هم موبدان
|که یزدان چرا خواند آن کشته را
|گرین خشک چوب وتبه گشته را
|گر آن دار بیکار یزدان بدی
|سرمایهٔ اور مزد آن بدی
|برفتی خود از گنج ما ناگهان
|مسیحا شد او نیستی در جهان
|دگر آنک گفتی که پوزش بگوی
|کنون توبه کن راه یزدان بجوی
|ورا پاسخ آن بد که ریزنده باد
|زبان و دل و دست و پای قباد
|مرا تاج یزدان به سر برنهاد
|پذیرفتم و بودم از تاج شاد
|بپردان سپردیم چون بازخواست
|ندانم زبان در دهانت چراست
|به یزدان بگویم نه با کودکی
|که نشناسد او بد ز نیک اندکی
|همه کار یزدان پسندیده‌ام
|همان شور و تلخی بسی دیده‌ام
|مرا بود شاهی سی و هشت سال
|کس از شهر یاران نبودم همال
|کسی کاین جهان داد دیگر دهد
|نه بر من سپاسی همی‌برنهد
|برین پادشاهی کنم آفرین
|که آباد بادا به دانا زمین
|چو یزدان بود یار و فریادرس
|نیازد به نفرین ما هیچ‌کس
|بدان کودک زشت و نادان بگوی
|که ما را کنون تیره گشت آب روی
|که پدرود بادی تو تا جاودان
|سر و کار ما باد با به خردان
|شما ای گرامی فرستادگان
|سخن گوی و پر مایه آزادگان
|ز من هر دو پدرود باشید نیز
|سخن جز شنیده مگویید چیز
|کنم آفرین بر جهان سر به سر
|که او را ندیدم مگر برگذر
|بمیرد کسی کو ز مادر بزاد
|ز کیخسرو آغاز تا کی قباد
|چو هوشنگ و طهمورث و جمشید
|کزیشان بدی جای بیم وامید
|که دیو و دد و دام فرمانش برد
|چو روشن سرآمد برفت و بمرد
|فریدون فرخ که او از جهان
|بدی دور کرد آشکار و نهان
|ز بد دست ضحاک تازی ببست
|به مردی زچنگ زمانه نجست
|چو آرش که بردی به فرسنگ تیر
|چو پیروزگر قارن شیرگیر
|قباد آنک آمد ز البرز کوه
|به مردی جهاندار شد با گروه
|که از آبگینه همی خانه کرد
|وزان خانه گیتی پر افسانه کرد
|همه در خوشاب بد پیکرش
|ز یاقوت رخشنده بودی درش
|سیاوش همان نامدار هژیر
|که کشتش به روز جوانی دبیر
|کجا گنگ دژ کرد جایی به رنج
|وزان رنج برده ندید ایچ گنج
|کجا رستم زال و اسفندیار
|کزیشان سخن ماندمان یادگار
|چو گودرز و هفتاد پور گزین
|سواران میدان و شیران کین
|چو گشتاسپ شاهی که دین بهی
|پذیرفت و زو تازه شد فرهی
|چو جا ماسپ کاندر شمار سپهر
|فروزنده‌تر بد ز گردنده مهر
|شدند آن بزرگان و دانندگان
|سواران جنگی و مردانگان
|که اندر هنر این ازان به بدی
|به سال آن یکی از دگر مه بدی
|به پرداختند این جهان فراخ
|بماندند میدان و ایوان و کاخ
|ز شاهان مرا نیز همتانبود
|اگر سال را چند بالا نبود
|جهان را سپردم به نیک و به بد
|نه آن را که روزی به من بد رسد
|بسی راه دشوار بگذاشتیم
|بسی دشمن از پیش برداشتیم
|همه بومها پر ز گنج منست
|کجا آب و خاکست رنج منست
|چو زین گونه بر من سرآید جهان
|همی تیره گردد امید مهان
|نماند به فرزند من نیز تخت
|بگردد ز تخت و سرآیدش بخت
|فرشته بیاید یکی جان ستان
|بگویم بدو جانم آسان ستان
|گذشتن چو بر چینود پل بود
|به زیر پی اندر همه گل بود
|به توبه دل راست روشن کنیم
|بی‌آزاری خویش جوشن کنیم
|درستست گفتار فرزانگان
|جهاندیده و پاک دانندگان
|که چون بخت بیدار گیرد نشیب
|ز هر گونه‌ای دید باید نهیب
|چو روز بهی بر کسی بگذرد
|اگر باز خواند ندارد خرد
|پیام من اینست سوی جهان
|به نزد کهان و به نزد مهان
|شما نیز پدرود باشید و شاد
|ز من نیز بر بد مگیرید یاد
|چو اشتاد و خراد به رزین گو
|شنیدند پیغام آن پیش رو
|به پیکان دل هر دو دانا بخست
|به سر بر زدند آن زمان هر دو دست
|ز گفتار هر دو پشیمان شدند
|به رخسارگان بر تپنچه زدند
|ببر بر همه جامشان چاک بود
|سر هر دو دانا پر از خاک بود
|برفتند گریان ز پیشش به در
|پر از درد جان و پراندوه سر
|به نزدیک شیرویه رفت این دو مرد
|پر آژنگ رخسار و دل پر ز درد
|یکایک بدادند پیغام شاه
|به شیروی بی‌مغز و بی‌دستگاه
|چوبشنید شیروی بگریست سخت
|دلش گشت ترسان ازان تاج وتخت
|چوازپیش برخاستند آن گروه
|که او راهمی‌داشتندی ستوه
|به گفتار زشت و به خون پدر
|جوان را همی‌سوختندی جگر
|فرود آمد از تخت شاهی قباد
|دودست گرامی به سر برنهاد
|ز مژگان همی بر برش خون چکید
|چو آگاهی او به دشمن رسید
|چوبرزد سرازتیره کوه آفتاب
|بد اندیش را سر بر آمد ز خواب
|برفتند یکسر سوی بارگاه
|چو بشنید بنشست برگاه شاه
|برفتند گردنکشان پیش او
|ز گردان بیگانه و خویش او
|نشستند با روی کرده دژم
|زبانش نجنبید بر بیش و کم
|بدانست کایشان بدانسان دژم
|نشسته چرایند بادرد وغم
|بدیشان چنین گفت کان شهریار
|کجا باشد از پشت پروردگار
|که غمگین نباشد به درد پدر
|نخوانمش جز بد تن و بد گهر
|نباید که دارد بدو کس امید
|که او پوده‌تر باشد از پوده بید
|چنین یافت پاسخ زمرد گناه
|که هرکس که گوید پرستم دو شاه
|تو او رابه دل نا هشیوار خوان
|وگر ارجمندی بود خوار خوان
|چنین داد شیروی پاسخ که شاه
|چوبی گنج باشد نیرزد سپاه
|سخن خوب را نیم یک ماه نیز
|ز راه درشتی نگوییم چیز
|مگر شاد باشیم ز اندرز او
|که گنجست سرتاسر این مرز او
|چو پاسخ شنیدند برخاستند
|سوی خانه‌ها رفتن آراستند
|به خوالیگران شاه شیروی گفت
|که چیزی ز خسرو نباید نهفت
|به پیشش همه خوان زرین نهید
|خورشها بر و چرب و شیرین نهید
|برنده همی‌برد و خسرو نخورد
|ز چیزی که دیدی بخوان گرم و سرد
|همه خوردش از دست شیرین بدی
|که شیرین بخوردنش غمگین بدی
|کنون شیرین بار بد گوش دار
|سر مهتران رابه آغوش دار
|چو آگاه شد بار بد زانک شاه
|به پرداخت بی داد و بی‌کام گاه
|ز جهرم بیامد سوی طیسفون
|پر از آب مژگان و دل پر ز خون
|بیامد بدان خانه او را بدید
|شده لعل رخسار او شنبلید
|زمانی همی‌بود در پیش شاه
|خروشان بیامد سوی بارگاه
|همی پهلوانی برو مویه کرد
|دو رخساره زرد و دلی پر ز درد
|چنان بد که زاریش بشنید شاه
|همان کس کجا داشت او را نگاه
|نگهبان که بودند گریان شدند
|چو بر آتش مهر بریان شدند
|همی‌گفت الایا ردا خسروا
|بزرگاسترگاتن آور گوا
|کجات آن همه بزرگی و آن دستگاه
|کجات آن همه فرو تخت وکلاه
|کجات آن همه برز وبالا وتاج
|کجات آن همه یاره وتخت عاج
|کجات آن همه مردی و زور و فر
|جهان راهمی‌داشتی زیر پر
|کجا آن شبستان و رامشگران
|کجا آن بر و بارگاه سران
|کجا افسر و کاویانی درفش
|کجا آن همه تیغهای بنفش
|کجا آن دلیران جنگ آوران
|کجا آن رد و موبد و مهتران
|کجا آن همه بزم وساز شکار
|کجا آن خرامیدن کارزار
|کجا آن غلامان زرین کمر
|کجا آن همه رای وآیین وفر
|کجا آن سرافراز جان و سپار
|که با تخت زر بود و با گوشوار
|کجا آن همه لشکر و بوم و بر
|کجا آن سرافرازی و تخت زر
|کجا آن سرخود و زرین زره
|ز گوهر فگنده گره بر گره
|کجا اسپ شبدیز و زرین رکیب
|که زیر تو اندر بدی ناشکیب
|کجا آن سواران زرین ستام
|که دشمن بدی تیغشان رانیام
|کجا آن همه رازوان بخردی
|کجا آن همه فره ایزدی
|کجا آن همه بخشش روز بزم
|کجا آن همه کوشش روز رزم
|کجا آن همه راهوار استران
|عماری زرین و فرمانبران
|هیونان و بالا وپیل سپید
|همه گشته از جان تو ناامید
|کجاآن سخنها به شیرین زبان
|کجا آن دل و رای و روشن روان
|ز هر چیز تنها چرا ماندی
|ز دفتر چنین روز کی خواندی
|مبادا که گستاخ باشی به دهر
|که زهرش فزون آمد از پای زهر
|پسر خواستی تابود یار و پشت
|کنون از پسر رنجت آمد به مشت
|ز فرزند شاهان به نیرو شوند
|ز رنج زمانه بی آهو شوند
|شهنشاه را چونک نیرو بکاست
|چو بالای فرزند او گشت راست
|هر آنکس که او کار خسرو شنود
|به گیتی نبایدش گستاخ بود
|همه بوم ایران تو ویران شمر
|کنام پلنگان و شیران شمر
|سر تخم ساسانیان بود شاه
|که چون اونبیند دگر تاج و گاه
|شد این تخمهٔ ویران و ایران همان
|برآمد همه کامهٔ بدگمان
|فزون زین نباشد کسی را سپاه
|ز لشکر که آمدش فریادخواه
|گزند آمد از پاسبان بزرگ
|کنون اندر آید سوی رخنه گرگ
|نباشد سپاه تو هم پایدار
|چو برخیزد از چار سو کار زار
|روان تو را دادگر یار باد
|سر بد سگالان نگونسار باد
|به یزدان و نام تو ای شهریار
|به نوروز و مهر و بخرم بهار
|که گر دست من زین سپس نیز رود
|بساید مبادا به من بر درود
|بسوزم همه آلت خویش را
|بدان تا نبینم بداندیش را
|ببرید هر چارانگشت خویش
|بریده همی‌داشت در مشت خویش
|چو در خانه شد آتشی بر فروخت
|همه آلت خویش یکسر بسوخت
|هر آنکس که بد کرد با شهریار
|شب و روز ترسان بد از روزگار
|چو شیروی ترسنده و خام بود
|همان تخت پیش اندرش دام بود
|بدانست اختر شمر هرک دید
|که روز بزرگان نخواهد رسید
|برفتند هرکس که بد کرده بود
|بدان کار تاب اندر آورده بود
|ز درگاه یکسر به نزد قباد
|از آن کار تاب بیداد کردند یاد
|که یک بار گفتیم و این دیگرست
|تو را خود جزین داوری درسرست
|نشسته به یک شهر بی بر دو شاه
|یکی گاه دارد یکی زیرگاه
|چو خویشی فزاید پدر با پسر
|همه بندگان راببرند سر
|نییم اندرین کار همداستان
|مزن زین سپس پیش ما داستان
|بترسید شیروی و ترسنده بود
|که در چنگ ایشان یکی بنده بود
|چنین داد پاسخ که سرسوی دام
|نیارد مگر مردم زشت نام
|شما را سوی خانه باید شدن
|بران آرزو رای باید زدن
|به جویید تا کیست اندر جهان
|که این رنج برماسرآرد نهان
|کشنده همی‌جست بدخواه شاه
|بدان تا کنندش نهانی تباه
|کس اندر جهان زهرهٔ آن نداشت
|زمردی همان بهرهٔ آن نداشت
|که خون چنان خسروی ریختی
|همی‌کوه در گردن آویختی
|ز هر سو همی‌جست بدخواه شاه
|چنین تا بدیدند مردی به راه
|دو چشمش کبود و در خساره زرد
|تنی خشک و پر موی و رخ لاژورد
|پر از خاک پای و شکم گرسنه
|تن مرد بیدادگر برهنه
|ندانست کس نام او در جهان
|میان کهان و میان مهان
|بر زاد فرخ شد این مرد زشت
|که هرگز مبیناد خرم بهشت
|بدو گفت کاین رزم کارمنست
|چو سیرم کنی این شکار منست
|بدو گفت روگر توانی بکن
|وزین بیش مگشای لب بر سخن
|یکی کیسه دینار دادم تو را
|چو فرزند او یار دادم تو را
|یکی خنجری تیز دادش چوآب
|بیامد کشنده سبک پرشتاب
|چو آن بدکنش رفت نزدیک شاه
|ورا دیده پابند در پیش گاه
|به لرزید خسرو چو او را بدید
|سرشکش ز مژگان به رخ برچکید
|بدو گفت کای زشت نام تو چیست
|که زاینده را برت و باید گریست
|مرا مهر هرمزد خوانند گفت
|غریبم بدین شهر بی‌یار و جفت
|چنین گفت خسرو که آمد زمان
|بدست فرومایهٔ بدگمان
|به مردم نماند همی‌چهراو
|به گیتی نجوید کسی مهر او
|یکی ریدکی پیش او بد بپای
|بریدک چنین گفت کای رهنمای
|بروتشت آب آر و مشک و عبیر
|یکی پاک ترجامهٔ دلپذیر
|پرستنده بشنید آواز اوی
|ندانست کودک همی رازاوی
|ز پیشش بیامد پرستار خرد
|یکی تشت زرین بر شاه برد
|ابا جامه و آبدستان وآب
|همی‌کرد خسرو ببردن شتاب
|چو برسم بدید اندر آمد بواژ
|نه گاه سخن بود و گفتار ژاژ
|چو آن جامه‌ها را بپوشید شاه
|به زمزم همی توبه کرد از گناه
|یکی چادر نو به سر در کشید
|بدان تا رخ جان ستان راندید
|بشد مهر هرمزد خنجر بدست
|در خانهٔ پادشا راببست
|سبک رفت و جامه ازو در کشید
|جگرگاه شاه جهان بر درید
|بپیچید و بر زد یکی سرد باد
|به زاری بران جامه بر جان بداد
|برین گونه گردد جهان جهان
|همی راز خویش از تو دارد نهان
|سخن سنج بی‌رنج گر مرد لاف
|نبیند ز کردار او جز گزاف
|اگر گنج داری و گر گرم ورنج
|نمانی همی در سرای سپنج
|بی‌آزاری و راستی برگزین
|چو خواهی که یابی به داد آفرین
|چو آگاهی آمد به بازار و راه
|که خسرو بران گونه برشد تباه
|همه بدگمانان به زندان شدند
|به ایوان آن مستمندان شدند
|گرامی ده و پنج فرزند بود
|به ایوان شاه آنک دربند بود
|به زندان بکشتندشان بی‌گناه
|بدانگه که برگشته شد بخت شاه
|جهاندار چیزی نیارست گفت
|همی‌داشت آن انده اندر نهفت
|چو بشنید شیرویه چندی گریست
|از آن پس نگهبان فرستاد بیست
|بدان تا زن و کودکانشان نگاه
|بدارد پس از مرگ آن کشته شاه
|شد آن پادشاهی و چندان سپاه
|بزرگی و مردی و آن دستگاه
|که کس را ز شاهنشهان آن نبود
|نه از نامداران پیشین شنود
|یکی گشت با آنک نانی فراخ
|نیابد نبیند برو بوم و کاخ
|خردمند گوید نیارد بها
|هر آنکس که ایمن شد از اژدها
|جهان رامخوان جز دلاور نهنگ
|بخاید به دندان چو گیرد به چنگ
|سرآمد کنون کار پرویز شاه
|شد آن نامور تخت و گنج و سپاه
|چو آوردم این روز خسرو ببن
|ز شیروی و شیرین گشایم سخن
|چو پنجاه و سه روز بگذشت زین
|که شد کشته آن شاه با آفرین
|به شیرین فرستاد شیروی کس
|که ای نره جادوی بی‌دست رس
|همه جادویی دانی و بدخویی
|به ایران گنکار ترکس تویی
|به تنبل همی‌داشتی شاه را
|به چاره فرود آوری ماه را
|بترس ای گنهکار و نزد من آی
|به ایوان چنین شاد و ایمن مپای
|برآشفت شیرین ز پیغام او
|وزان پرگنه زشت دشنام او
|چنین گفت کنکس که خون پدر
|بریزد مباداش بالا وبر
|نبینم من آن بدکنش راز دور
|نه هنگام ماتم نه هنگام سور
|دبیری بیاورد انده بری
|همان ساخته پهلوی دفتری
|بدان مرد داننده اندرز کرد
|همه خواسته پیش او ارز کرد
|همی‌داشت لختی به صندوق زهر
|که زهرش نبایست جستن به شهر
|همی‌داشت آن زهر با خویشتن
|همی‌دوخت سرو چمن را کفن
|فرستاد پاسخ به شیروی باز
|که ای تاجور شاه گردن فراز
|سخنها که گفتی تو برگست و باد
|دل و جان آن بدکنش پست باد
|کجا در جهان جادویی جز بنام
|شنو دست و بو دست زان شادکام
|وگر شاه ازین رسم و اندازه بود
|که رای وی از جادوی تازه بود
|که جادو بدی کس به مشکوی شاه
|به دیده به دیدی همان روی شاه
|مرا از پی فرخی داشتی
|که شبگیر چون چشم بگماشتی
|ز مشکوی زرین مرا خواستی
|به دیدار من جان بیاراستی
|ز گفتار چونین سخن شرم دار
|چه بندی سخن کژ بر شهریار
|ز دادار نیکی دهش یاد کن
|به پیش کس اندر مگو این سخن
|ببردند پاسخ به نزدیک شاه
|بر آشفت شیروی زان بیگناه
|چنین گفت کز آمدن چاره نیست
|چو تو در زمانه سخن خواره نیست
|چو بشنید شیرین پراز درد شد
|بپیچید و رنگ رخش زرد شد
|چنین داد پاسخ که نزد تو من
|نیایم مگر با یکی انجمن
|که باشند پیش تو دانندگان
|جهاندیده و چیز خوانندگان
|فرستاد شیروی پنجاه مرد
|بیاورد داننده و سالخورد
|وزان پس بشیرین فرستاد کس
|که برخیز و پیش آی و گفتار بس
|چو شیرین شنید آن کبود و سیاه
|بپوشید و آمد به نزدیک شاه
|بشد تیز تا گلشن شادگان
|که با جای گوینده آزادگان
|نشست از پس پرده‌ای پادشا
|چناچون بود مردم پارسا
|به نزدیک او کس فرستاد شاه
|که از سوک خسرو برآمد دو ماه
|کنون جفت من باش تا برخوری
|بدان تا سوی کهتری ننگری
|بدارم تو را هم بسان پدر
|وزان نیز نامی‌تر و خوب‌تر
|بدو گفت شیرین که دادم نخست
|بده وانگهی جان من پیش تست
|وزان پس نیاسایم از پاسخت
|ز فرمان و رای و دل فرخت
|بدان گشت شیروی همداستان
|که برگوید آن خوب رخ داستان
|زن مهتر از پرده آواز داد
|که ای شاه پیروز بادی و شاد
|تو گفتی که من بد تن و جادوام
|ز پا کی و از راستی یک سوام
|بدو گفت که شیرویه بود این چنین
|ز تیزی جوانان نگیرند کین
|چنین گفت شیرین به آزادگان
|که بودند در گلشن شادگان
|چه دیدید ازمن شما از بدی
|ز تاری و کژی و نابخردی
|بسی سال بانوی ایران بدم
|بهر کار پشت دلیران بدم
|نجستم همیشه جز از راستی
|ز من دور بد کژی وکاستی
|بسی کس به گفتار من شهر یافت
|ز هر گونه‌ای از جهان بهر یافت
|به ایران که دید از بنه سایه‌ام
|وگر سایهٔ تاج و پیرایه‌ام
|بگوید هر آنکس که دید و شنید
|همه کار ازین پاسخ آمد پدید
|بزرگان که بودند در پیش شاه
|ز شیرین به خوبی نمودند راه
|که چون او زنی نیست اندر جهان
|چه در آشکار و چه اندر نهان
|چنین گفت شیرین که ای مهتران
|جهان گشته و کار دیده سران
|بسه چیز باشد زنان رابهی
|که باشند زیبای گاه مهی
|یکی آنک باشرم و باخواستست
|که جفتش بدو خانه آراستست
|دگرآنک فرخ پسر زاید او
|ز شوی خجسته بیفزاید او
|سه دیگر که بالا و رویش بود
|به پوشیدگی نیز مویش بود
|بدان گه که من جفت خسرو بدم
|به پیوستگی در جهان نو بدم
|چو بی‌کام و بی‌دل بیامد ز روم
|نشستن نبود اندرین مرز و بوم
|از آن پس بران کامگاری رسید
|که کس در جهان آن ندید و شنید
|وزو نیز فرزند بودم چهار
|بدیشان چنان شاد بد شهریار
|چو نستود و چون شهریار و فرود
|چو مردان شه آن تاج چرخ کبود
|ز جم و فریدون چو ایشان نزاد
|زبانم مباد ار بپیچم ز داد
|بگفت این و بگشاد چادر ز روی
|همه روی ماه و همه پشت موی
|سه دیگر چنین است رویم که هست
|یکی گر دروغست بنمای دست
|مرا از هنر موی بد در نهان
|که آن راندیدی کس اندر جهان
|نمودم همه پیشت این جادویی
|نه از تنبل و مکر وز بدخویی
|نه کس موی من پیش ازین دیده بود
|نه از مهتران نیز بشنیده بود
|ز دیدار پیران فرو ماندند
|خیو زیر لبها برافشاندند
|چو شیروی رخسار شیرین بدید
|روان نهانش ز تن برپرید
|ورا گفت جز تو نباید کسم
|چو تو جفت یابم به ایران بسم
|زن خوب رخ پاسخش داد باز
|که از شاه ایران نیم بی‌نیاز
|سه حاجت بخواهم چو فرمان دهی
|که بر تو بماناد شاهنشهی
|بدو گفت شیروی جانم توراست
|دگر آرزو هرچ خواهی رواست
|بدو گفت شیرین که هر خواسته
|که بودم بدین کشور آراسته
|ازین پس یکایک سپاری به من
|همه پیش این نامور انجمن
|بدین نامه اندر نهی خط خویش
|که بیزارم از چیز او کم و بیش
|بکرد آنچ فرمود شیروی زود
|زن از آرزوها چو پاسخ شنود
|به راه آمد از گلشن شادگان
|ز پیش بزرگان و آزادگان
|به خانه شد و بنده آزاد کرد
|بدان خواسته بنده را شاد کرد
|دگر هرچ بودش به درویش داد
|بدان کو ورا خویش بد بیش داد
|ببخشید چندی به آتشکده
|چه برجای و روز و جشن سده
|دگر بر کنامی که ویران شدست
|رباطی که آرام شیران بدست
|به مزد جهاندار خسرو بداد
|به نیکی روان ورا کرد شاد
|بیامد بدان باغ و بگشاد روی
|نشست از بر خاک بی‌رنگ و بوی
|همه بندگان را بر خویش خواند
|مران هر یکی رابه خوبی نشاند
|چنین گفت زان پس به بانگ بلند
|که هرکس که هست از شما ارجمند
|همه گوش دارید گفتار من
|نبیند کسی نیز دیدار من
|مگویید یک سر جز از راستی
|نیاید ز دانندگان کاستی
|که زان پس که من نزد خسرو شدم
|به مشکوی زرین او نوشدم
|سر بانوان بودم و فر شاه
|از آن پس چو پیدا شد از من گناه
|نباید سخن هیچ گفتن بروی
|چه روی آید اندر زنی چاره جوی
|همه یکسر از جای برخاستند
|زبانها به پاسخ بیاراستند
|که ای نامور بانوی بانوان
|سخن‌گوی و دانا و روشن روان
|به یزدان که هرگز تو راکس ندید
|نه نیز از پس پرده آوا شنید
|همانا ز هنگام هوشنگ باز
|چو تو نیز ننشست بر تخت ناز
|همه خادمان و پرستندگان
|جهانجوی و بیدار دل بندگان
|به آواز گفتند کای سرفراز
|ستوده به چین و به روم و طراز
|که یارد سخن گفتن از تو به بد
|بدی کردن از روی تو کی سزد
|چنین گفت شیرین که این بدکنش
|که چرخ بلندش کند سرزنش
|پدر را بکشت از پی تاج و تخت
|کزین پس مبیناد شادی و بخت
|مگر مرگ را پیش دیوار کرد
|که جان پدر را به تن خوار کرد
|پیامی فرستاد نزدیک من
|که تاریک شد جان باریک من
|بدان گفتم این بد که من زنده‌ام
|جهان آفرین را پرستنده‌ام
|پدیدار کردم همه راه خویش
|پراز درد بودم ز بدخواه خویش
|پس از مرگ من بر سر انجمن
|زبانش مگر بد سراید ز من
|ز گفتار او ویژه گریان شدند
|هم از درد پرویز بریان شدند
|برفتند گویندگان نزد شاه
|شنیده به گفتند زان بی‌گناه
|بپرسید شیروی کای نیک خوی
|سه دیگر چه چیز آمدت آرزوی
|فرستاد شیرین به شیروی کس
|که اکنون یکی آرزو ماند و بس
|گشایم در دخمهٔ شاه باز
|به دیدار او آمدستم نیاز
|چنین گفت شیروی کاین هم رواست
|بدیدار آن مهتر او پادشاست
|نگهبان در دخمه را باز کرد
|زن پارسا مویه آغاز کرد
|بشد چهر بر چهر خسرو نهاد
|گذشته سخنها برو کرد یاد
|هم آنگه زهر هلاهل بخورد
|ز شیرین روانش برآورد گرد
|نشسته بر شاه پوشیده روی
|به تن بریکی جامه کافور بوی
|به دیوار پشتش نهاد و بمرد
|بمرد و ز گیتی نشانش ببرد
|چو بشنید شیروی بیمار گشت
|ز دیدار او پر ز تیمار گشت
|بفرمود تا دخمه دیگر کنند
|ز مشک وز کافورش افسر کنند
|در دخمهٔ شاه کرد استوار
|برین بر نیامد بسی روزگار
|که شیروی را زهر دادند نیز
|جهان را ز شاهان پرآمد قفیز
|به شومی بزاد و به شومی بمرد
|همان تخت شاهی پسر را سپرد
|کسی پادشاهی کند هفت ماه
|بهشتم ز کافور یابد کلاه
|به گیتی بهی بهتر از گاه نیست
|بدی بتر از عمر کوتاه نیست
|کنون پادشاهی شاه اردشیر
|بگویم که پیش آمدم ناگزیر
|چو بنشست بر تخت شاه اردشیر
|از ایران برفتند برنا و پیر
|بسی نامداران گشته کهن
|بدان تا چگونه سرآید سخن
|زبان برگشاد اردشیر جوان
|چنین گفت کای کار دیده گوان
|هر آنکس که برگاه شاهی نشست
|گشاده زبان باد و یزدان پرست
|بر آیین شاهان پیشین رویم
|همان از پس فره و دین رویم
|ز یزدان نیکی دهش یاد باد
|همه کار و کردار ما داد باد
|پرستندگان راهمه برکشیم
|ستمگارگان را به خون درکشیم
|بسی کس به گفتارش آرام یافت
|از آرام او هرکسی کام یافت
|به پیروز خسرو سپردم سپاه
|که از داد شادست و شادان ز شاه
|به ایران چو باشد چنو پهلوان
|بمانید شادان و روشن روان
|پس آگاهی به نزد گر از
|که زو بود خسرو بگرم و گداز
|فرستاد گوینده‌ای راز روم
|که در خاک شد تاج شیروی شوم
|که جانش به دوزخ گرفتار باد
|سر دخمهٔ او نگون سار باد
|که دانست هرگز که سرو بلند
|به باغ از گیا یافت خواهد گزند
|چو خسرو که چشم و دل روزگار
|نبیند چنو نیز یک شهریار
|چو شیروی را شهریاری دهد
|همه شهر ایران به خواری دهد
|چنو رفت شد تاجدار اردشیر
|بدو شادمان جان برنا و پیر
|مراگر ز ایران رسد هیچ بهر
|نخواهم که بروی رسد باد شهر
|نبودم من آگه که پرویز شاه
|به گفتار آن بدتنان شد تباه
|بیایم کنون با سپاهی گران
|ز روم و ز ایران گزیده سران
|ببینیم تا کیست این کدخدای
|که باشد پسندش بدین گونه رای
|چنان برکنم بیخ او را ز بن
|کزان پس نراند ز شاهی سخن
|نوندی برافگند پویان به راه
|به نزدیک پیران ایران سپاه
|دگرگونه آهنگ بدکامه کرد
|به پیروز خسرو یکی نامه کرد
|که شد تیره این تخت ساسانیان
|جهانجوی باید که بندد میان
|توانی مگر چاره‌ای ساختن
|ز هرگونه اندیشه انداختن
|به جویی بسی یار برنا و پیر
|جهان را بپردازی از اردشیر
|ازان پس بیابی همه کام خویش
|شوی ایمن و شاد زارام خویش
|گر ای دون که این راز بیرون دهی
|همی خنجر کینه را خون دهی
|من از روم چندان سپاه آورم
|که گیتی به چشمت سیاه آورم
|به ژرفی نگه‌دار گفتار من
|مبادا که خوار آیدت کار من
|چو پیروز خسرو چنان نامه دید
|همه پیش و پس رای خودکامه دید
|دل روشن نامور شد تباه
|که تا چون کند بد بدان زادشاه
|ورا خواندی هر زمان اردشیر
|که گوینده مردی بد و یادگیر
|برآسای دستور بودی ورا
|همان نیز گنجور بودی ورا
|بیامد شبی تیره گون بار یافت
|می روشن و چرب گفتار یافت
|نشسته به ایوان خویش اردشیر
|تین چند با او ز برنا و پیر
|چو پیروز خسرو بیامد برش
|تو گفتی ز گردون برآمد سرش
|بفرمود تا برکشیدند رود
|شد ایوان پر از بانگ رود و سرود
|چو نیمی شب تیره اندرکشید
|سپهبد می یک منی در کشید
|شده مست یاران شاه اردشیر
|نماند ایچ رامشگر و یادگیر
|بد اندیش یاران او را براند
|جز از شاه و پیروز خسرو نماند
|جفا پیشه از پیش خانه بجست
|لب شاه بگرفت ناگه به دست
|همی‌داشت تا شد تباه اردشیر
|همه کاخ شد پر ز شمشیر و تیر
|همه یار پیروز خسرو شدند
|اگر نو جهانجوی اگر گو بدند
|هیونی برافگند نزد گر از
|یکی نامه‌ای نیز با آن دراز
|فرستاده چون شد به نزدیک او
|چو خورشید شد جان تاریک اوی
|بیاورد زان بوم چندان سپاه
|که بر مور و بر پشه بر بست راه
|همی‌تاخت چون باد تا طیسفون
|سپاهش همه دست شسته به خون
|ز لشکر نیارست دم زد کسی
|نبد خود دران شهر مردم بسی
|فرایین چو تاج کیان برنهاد
|همی‌گفت چیزی که آمدش یاد
|همی‌گفت شاهی کنم یک زمان
|نشینم برین تخت بر شادمان
|به از بندگی توختن شست سال
|برآورده رنج و فرو برده یال
|پس از من پسر بر نشیند بگاه
|نهد بر سر آن خسروانی کلاه
|نهانی بدو گفت مهتر پسر
|که اکنون به گیتی توی تا جور
|مباش ایمن و گنج را چاره کن
|جهان بان شدی کار یکباره کن
|چو از تخمهٔ شهریاران کسی
|بیاید نمانی تو ایدر بسی
|وزان پس چنین گفت کهتر پسر
|که اکنون به گیتی توی تاجور
|سزاوار شاهی سپاهست و گنج
|چو با گنج باشی نمانی به رنج
|فریدون که بد آبتینش پدر
|مر او را که بد پیش او تاجور
|جهان را بسه پور فرخنده داد
|که اندر جهان او بد از داد شاد
|به مرد و به گنج این جهان را بدار
|نزاید ز مادر کسی شهریار
|ورا خوش نیامد بدین سان سخن
|به مهتر پسر گفت خامی مکن
|عرض را به دیوان شاهی نشاند
|سپه را سراسر به درگاه خواند
|شب تیره تا روز دینار داد
|بسی خلعت ناسزاوار داد
|به دو هفته از گنج شاه اردشیر
|نماند از بهایی یکی پر تیر
|هر آنگه که رفتی به می سوی باغ
|نبردی جز از شمع عنبر چراغ
|همان تشت زرین و سیمین بدی
|چو زرین بدی گوهر آگین بدی
|چو هشتاد در پیش و هشتاد پس
|پس شمع یاران فریادرس
|همه شب بدی خوردن آیین اوی
|دل مهتران پرشد ازکین اوی
|شب تیره همواره گردان بدی
|به پالیزها گر به میدان بدی
|نماندش به ایران یکی دوستدار
|شکست اندر آمد به آموزگار
|فرایین همان ناجوانمرد گشت
|ابی داد و بی‌بخشش و خورد گشت
|همی زر بر چشم بر دوختی
|جهان را به دینار بفروختی
|همی‌ریخت خون سر بی‌گناه
|از آن پس برآشفت به روی سپاه
|به دشنام لبها بیاراستند
|جهانی همه مرگ او خواستند
|شب تیره هر مزد شهران گراز
|سخنها همی‌گفت چندان به راز
|گزیده سواری ز شهر صطخر
|که آن مهتران را بدو بود فخر
|به ایرانیان گفت کای مهتران
|شد این روزگار فرایین گران
|همی‌دارد او مهتران را سبک
|چرا شد چنین مغز و دلتان تنگ
|همه دیده‌ها زو شده پر سرشک
|جگر پر ز خون شد بباید پزشک
|چنین داد پاسخ مرا او را سپاه
|که چون کس نماند از در پیشگاه
|نه کس را همی‌آید از رشک یاد
|که پردازدی دل به دین بد نژاد
|بدیشان چنین گفت شهران گراز
|که این کار ایرانیان شد دراز
|گر ایدون که بر من نسازید بد
|کنید آنک از داد و گردی سزد
|هم اکنون به نیروی یزدان پاک
|مر او را ز باره در آرم به خاک
|چنین یافت پاسخ ز ایرانیان
|که بر تو مبادا که آید زیان
|همه لشکر امروز یار توایم
|گرت زین بد آید حصار توایم
|چو بشنید ز ایشان ز ترکش نخست
|یکی تیر پولاد پیکان بجست
|برانگیخت از جای اسپ سیاه
|همی‌داشت لشکر مر او را نگاه
|کمان رابه بازو همی‌درکشید
|گهی در بروگاه بر سرکشید
|به شورش‌گری تیر بازه ببست
|چو شد غرفه پیکانش بگشاد شست
|بزد تیر ناگاه بر پشت اوی
|بیفتاد تازانه از مشت اوی
|همه تیرتا پر در خون گذشت
|سرآهن ازناف بیرون گذشت
|ز باره در افتاد سرسرنگون
|روان گشت زان زخم او جوی خون
|بپیچید و برزد یکی باد سرد
|به زاری بران خاک دل پر ز درد
|سپه تیغها بر کشیدند پاک
|برآمد شب تیره از دشت خاک
|همه شب همی خنجر انداختند
|یکی از دگر باز نشناختند
|همی این از آن بستد و آن ازین
|یکی یافت نفرین دگر آفرین
|پراگنده گشت آن سپاه بزرگ
|چومیشان بد دل که بینند گرگ
|فراوان بماندند بی شهریار
|نیامد کسی تاج را خواستار
|بجستند فرزند شاهان بسی
|ندیدند زان نامداران کسی
|یکی دختری بود پوران بنام
|چو زن شاه شد کارها گشت خام
|بران تخت شاهیش بنشاندند
|بزرگان برو گوهر افشاندند
|چنین گفت پس دخت پوران که من
|نخواهم پراگندن انجمن
|کسی راکه درویش باشد ز گنج
|توانگر کنم تانماند به رنج
|مبادا ز گیتی کسی مستمند
|که از درد او بر من آید گزند
|ز کشور کنم دور بدخواه را
|بر آیین شاهان کنم گاه را
|نشانی ز پیروز خسرو بجست
|بیاورد ناگاه مردی درست
|خبر چون به نزدیک پوران رسید
|ز لشکر بسی نامور برگزید
|ببردند پیروز راپیش اوی
|بدو گفت کای بد تن کینه جوی
|ز کاری که کردی بیابی جزا
|چنانچون بود در خور ناسزا
|مکافات یابی ز کرده کنون
|برانم ز گردن تو را جوی خون
|ز آخر هم آنگه یکی کره خواست
|به زین اندرون نوز نابوده راست
|ببستش بران باره بر همچوسنگ
|فگنده به گردن درون پالهنگ
|چنان کرهٔ تیز نادیده زین
|به میدان کشید آن خداوند کین
|سواران به میدان فرستاد چند
|به فتراک بر گرد کرده کمند
|که تا کره او را همی‌تاختی
|زمان تا زمانش بینداختی
|زدی هر زمان خویشتن بر زمین
|بران کره بربود چند آفرین
|چنین تا برو بر بدرید چرم
|همی‌رفت خون از برش نرم نرم
|سرانجام جانش به خواری به داد
|چرا جویی از کار بیداد داد
|همی‌داشت این زن جهان را به مهر
|نجست از بر خاک باد سپهر
|چو شش ماه بگذشت بر کار اوی
|ببد ناگهان کژ پرگار اوی
|به یک هفته بیمار گشت و بمرد
|ابا خویشتن نام نیکی ببرد
|چنین است آیین چرخ روان
|توانا بهرکار و ما ناتوان
|یکی دخت دیگر بد آزرم نام
|ز تاج بزرگان رسیده به کام
|بیامد به تخت کیان برنشست
|گرفت این جهان جهان رابه دست
|نخستین چنین گفت کای بخردان
|جهان گشته و کار کرده ردان
|همه کار بر داد و آیین کنیم
|کزین پس همه خشت بالین کنیم
|هر آنکس که باشد مرا دوستدار
|چنانم مر او را چو پروردگار
|کس کو ز پیمان من بگذرد
|بپیچید ز آیین و راه خرد
|به خواری تنش را برآرم بدار
|ز دهقان و تازی و رومی شمار
|همی‌بود بر تخت بر چار ماه
|به پنجم شکست اندر آمد به گاه
|از آزرم گیتی بی‌آزرم گشت
|پی اختر رفتنش نرم گشت
|شد اونیز و آن تخت بی‌شاه ماند
|به کام دل مرد بدخواه ماند
|همه کار گردنده چرخ این بود
|ز پروردهٔ خویش پرکین بود
|ز جهرم فرخ زاد راخواندند
|بران تخت شاهیش بنشاندند
|چو برتخت بنشست و کرد آفرین
|ز نیکی دهش بر جهان آفرین
|منم گفت فرزند شاهنشهان
|نخواهم جز از ایمنی در جهان
|ز گیتی هرآنکس که جوید گزند
|چو من شاه باشم نگردد بلند
|هر آنکس که جوید به دل راستی
|نیارد به کار اندرون کاستی
|بدارمش چون جان پاک ارجمند
|نجویم ابر بی‌گزندان گزند
|چو یک ماه بگذشت بر تخت اوی
|بخاک اندر آمد سر و بخت اوی
|همین بودش از روز و آرام بهر
|یکی بنده در می برآمیخت زهر
|بخورد و یکی هفته زان پس بزیست
|هرآنکس که بشنید بروی گریست
|همی پادشاهی به پایان رسید
|ز هر سو همی دشمن آمد پدید
|چنین است کردار گردنده دهر
|نگه کن کزو چند یابی تو بهر
|بخور هرچ داری به فردا مپای
|که فردا مگر دیگر آیدش رای
|ستاند ز تو دیگری را دهد
|جهان خوانیش بی‌گمان بر جهد
|بخور هرچ داری فزونی بده
|تو رنجیده‌ای بهر دشمن منه
|هرآنگه که روز تو اندر گذشت
|نهاده همه باد گردد به دشت
|چو بگذشت زو شاه شد یزدگرد
|به ماه سفندار مذ روز ارد
|چه گفت آن سخنگوی مرد دلیر
|چو از گردش روز برگشت سیر
|که باری نزادی مرا مادرم
|نگشتی سپهر بلند از برم
|به پرگار تنگ و میان دو گوی
|چه گویم جز از خامشی نیست روی
|نه روز بزرگی نه روز نیاز
|نماند همی برکسی بر دراز
|زمانه زمانیست چون بنگری
|ندارد کسی آلت داوری
|به یارای خوان و به پیمای جام
|ز تیمار گیتی مبر هیچ نام
|اگر چرخ گردان کشد زین تو
|سرانجام خاکست بالین تو
|دلت را به تیمار چندین مبند
|بس ایمن مشو بر سپهر بلند
|که با پیل و با شیربازی کند
|چنان دان که از بی‌نیازی کند
|تو بیجان شوی او بماند دراز
|درازست گفتار چندین مناز
|تو از آفریدون فزونتر نه ای
|چو پرویز باتخت و افسر نه ای
|به ژرفی نگه کن که با یزدگرد
|چه کرد این برافراخته هفت گرد
|چو بر خسروی گاه بنشست شاد
|کلاه بزرگی به سر برنهاد
|چنین گفت کز دور چرخ روان
|منم پاک فرزند نوشین روان
|پدر بر پدر پادشاهی مراست
|خور و خوشه و برج ماهی مراست
|بزرگی دهم هر که کهتر بود
|نیازارم آن راکه مهتر بود
|نجویم بزرگی و فرزانگی
|همان رزم و تندی و مردانگی
|که برکس نماند همی زور و بخت
|نه گنج و نه دیهیم شاهی نه تخت
|همی نام جاوید باید نه کام
|بینداز کام و برافراز نام
|برین گونه تا سال شد بر دو هشت
|همی ماه و خورشید بر سر گذشت
|عمر سعد وقاس را با سپاه
|فرستاد تا جنگ جوید ز شاه
|چو آگاه شد زان سخن یزگرد
|ز هر سو سپاه اندر آورد گرد
|بفرمود تا پور هرمزد راه
|به پیماید و بر کشد با سپاه
|که رستم بدش نام و بیدار بود
|خردمند و گرد و جهاندار بود
|ستاره شمر بود و بسیار هوش
|به گفتارش موبد نهاده دو گوش
|برفت و گرانمایگان راببرد
|هر آنکس که بودند بیدار و گرد
|برین گونه تا ماه بگذشت سی
|همی رزم جستند در قادسی
|بسی کشته شد لشکر از هر دو سوی
|سپه یک ز دیگر نه برگاشت روی
|بدانست رستم شمار سپهر
|ستاره شمر بود و با داد و مهر
|همی‌گفت کاین رزم را روی نیست
|ره آب شاهان بدین جوی نیست
|بیاورد صلاب و اختر گرفت
|ز روز بلا دست بر سر گرفت
|یکی نامه سوی برادر به درد
|نوشت و سخنها همه یاد کرد
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|کزو دید نیک و بد روزگار
|دگر گفت کز گردش آسمان
|پژوهنده مردم شود بدگمان
|گنهکارتر در زمانه منم
|ازی را گرفتار آهرمنم
|که این خانه از پادشاهی تهیست
|نه هنگام پیروزی و فرهیست
|ز چارم همی‌بنگرد آفتاب
|کزین جنگ ما را بد آید شتاب
|ز بهرام و زهره‌ست ما را گزند
|نشاید گذشتن ز چرخ بلند
|همان تیر و کیوان برابر شدست
|عطارد به برج دو پیکر شدست
|چنین است و کاری بزرگست پیش
|همی سیر گردد دل از جان خویش
|همه بودنیها ببینم همی
|وزان خامشی برگزینم همی
|بر ایرانیان زار و گریان شدم
|ز ساسانیان نیز بریان شدم
|دریغ این سر و تاج و این داد و تخت
|دریغ این بزرگی و این فر و بخت
|کزین پس شکست آید از تازیان
|ستاره نگردد مگر بر زیان
|برین سالیان چار صد بگذرد
|کزین تخمهٔ گیتی کسی نشمرد
|ازیشان فرستاده آمد به من
|سخن رفت هر گونه بر انجمن
|که از قادسی تا لب جویبار
|زمین را ببخشیم با شهریار
|وزان سو یکی برگشاییم راه
|به شهری کجاهست بازارگاه
|بدان تا خریم و فروشیم چیز
|ازین پس فزونی نجوییم نیز
|پذیریم ما ساو و باژ گران
|نجوییم دیهیم کند او ران
|شهنشاه رانیز فرمان بریم
|گر از ما بخواهد گروگان بریم
|چنین است گفتار و کردار نیست
|جز از گردش کژ پرگار نیست
|برین نیز جنگی بود هر زمان
|که کشته شود صد هژبر دمان
|بزرگان که بامن به جنگ اندرند
|به گفتار ایشان همی‌ننگرند
|چو میروی طبری و چون ارمنی
|به جنگ‌اند با کیش آهرمنی
|چو کلبوی سوری و این مهتران
|که گوپال دارند و گرز گران
|همی سر فرازند که ایشان کیند
|به ایران و مازنداران برچیند
|اگرمرز و راهست اگر نیک و بد
|به گرز و به شمشیر باید ستد
|بکوشیم و مردی به کار آوریم
|به ریشان جهان تنگ و تار آوریم
|نداند کسی راز گردان سپهر
|دگر گونه‌تر گشت برما به مهر
|چو نامه بخوانی خرد را مران
|بپرداز و بر ساز با مهتران
|همه گردکن خواسته هرچ هست
|پرستنده و جامهٔ برنشست
|همی تاز تا آذر آبادگان
|به جای بزرگان و آزادگان
|همی دون گله هرچ داری زاسپ
|ببر سوی گنجور آذرگشسپ
|ز زابلستان گر ز ایران سپاه
|هرآنکس که آیند زنهار خواه
|بدار و به پوش و بیارای مهر
|نگه کن بدین گردگردان سپهر
|ازو شادمانی و زو در نهیب
|زمانی فرازست و روزی نشیب
|سخن هرچ گفتم به مادر بگوی
|نبیند همانا مرانیز روی
|درودش ده ازما و بسیار پند
|بدان تا نباشد به گیتی نژند
|گراز من بد آگاهی آرد کسی
|مباش اندرین کار غمگین بسی
|چنان دان که اندر سرای سپنج
|کسی کو نهد گنج با دست رنج
|چوگاه آیدش زین جهان بگذرد
|از آن رنج او دیگری برخورد
|همیشه به یزدان پرستان گرای
|بپرداز دل زین سپنجی سرای
|که آمد به تنگ اندرون روزگار
|نبیند مرا زین سپس شهریار
|تو با هر که از دودهٔ ما بود
|اگر پیر اگر مرد برنا بود
|همه پیش یزدان نیایش کنید
|شب تیره او را ستایش کنید
|بکوشید و بخشنده باشید نیز
|ز خوردن به فردا ممانید چیز
|که من با سپاهی به سختی درم
|به رنج و غم و شوربختی درم
|رهایی نیابم سرانجام ازین
|خوشا باد نوشین ایران زمین
|چو گیتی شود تنگ بر شهریار
|تو گنج و تن و جان گرامی مدار
|کزین تخمهٔ نامدار ارجمند
|نماندست جز شهریار بلند
|ز کوشش مکن هیچ سستی به کار
|به گیتی جزو نیستمان یادگار
|ز ساسانیان یادگار اوست بس
|کزین پس نبینند زین تخمهٔ کس
|دریغ این سر و تاج و این مهر و داد
|که خواهدشد این تخت شاهی بباد
|تو پدرود باش و بی‌آزار باش
|ز بهر تن شه به تیمار باش
|گراو رابد آید تو شو پیش اوی
|به شمشیر بسپار پرخاشجوی
|چو با تخت منبر برابر کنند
|همه نام بوبکر و عمر کنند
|تبه گردد این رنجهای دراز
|نشیبی درازست پیش فراز
|نه تخت و نه دیهیم بینی نه شهر
|ز اختر همه تازیان راست بهر
|چو روز اندر آید به روز دراز
|شود ناسزا شاه گردن فراز
|بپوشد ازیشان گروهی سیاه
|ز دیبا نهند از بر سر کلاه
|نه تخت ونه تاج و نه زرینه کفش
|نه گوهر نه افسر نه بر سر درفش
|به رنج یکی دیگری بر خورد
|به داد و به بخشش همی‌ننگرد
|شب آید یکی چشمه رخشان کند
|نهفته کسی را خروشان کند
|ستانندهٔ روزشان دیگرست
|کمر بر میان و کله بر سرست
|ز پیمان بگردند وز راستی
|گرامی شود کژی و کاستی
|پیاده شود مردم جنگجوی
|سوار آنک لاف آرد و گفت وگوی
|کشاورز جنگی شود بی‌هنر
|نژاد و هنر کمتر آید ببر
|رباید همی این ازآن آن ازین
|ز نفرین ندانند باز آفرین
|نهان بدتر از آشکارا شود
|دل شاهشان سنگ خارا شود
|بداندیش گردد پدر بر پسر
|پسر بر پدر هم چنین چاره‌گر
|شود بندهٔ بی‌هنر شهریار
|نژاد و بزرگی نیاید به کار
|به گیتی کسی رانماند وفا
|روان و زبانها شود پر جفا
|از ایران وز ترک وز تازیان
|نژادی پدید آید اندر میان
|نه دهقان نه ترک و نه تازی بود
|سخنها به کردار بازی بود
|همه گنجها زیر دامن نهند
|بمیرند و کوشش به دشمن دهند
|بود دانشومند و زاهد به نام
|بکوشد ازین تا که آید به کام
|چنان فاش گردد غم و رنج و شور
|که شادی به هنگام بهرام گور
|نه جشن ونه رامش نه کوشش نه کام
|همه چارهٔ ورزش و ساز دام
|پدر با پسر کین سیم آورد
|خورش کشک و پوشش گلیم آورد
|زیان کسان از پی سود خویش
|بجویند و دین اندر آرند پیش
|نباشد بهار و زمستان پدید
|نیارند هنگام رامش نبید
|چو بسیار ازین داستان بگذرد
|کسی سوی آزادگی ننگرد
|بریزند خون ازپی خواسته
|شود روزگار مهان کاسته
|دل من پر از خون شد و روی زرد
|دهن خشک و لبها شده لاژورد
|که تامن شدم پهلوان از میان
|چنین تیره شد بخت ساسانیان
|چنین بی‌وفا گشت گردان سپهر
|دژم گشت و ز ما ببرید مهر
|مرا تیز پیکان آهن گذار
|همی بر برهنه نیاید به کار
|همان تیغ کز گردن پیل و شیر
|نگشتی به آورد زان زخم سیر
|نبرد همی پوست بر تازیان
|ز دانش زیان آمدم بر زیان
|مرا کاشکی این خرد نیستی
|گر اندیشه نیک و بد نیستی
|بزرگان که در قادسی بامنند
|درشتند و بر تازیان دشمنند
|گمانند کاین بیش بیرون شود
|ز دشمن زمین رود جیحون شود
|ز راز سپهری کس آگاه نیست
|ندانند کاین رنج کوتاه نیست
|چو برتخمهٔ‌یی بگذرد روزگار
|چه سود آید از رنج و ز کارزار
|تو را ای برادر تن آباد باد
|دل شاه ایران به تو شاد باد
|که این قادسی گورگاه منست
|کفن جوشن و خون کلاه منست
|چنین است راز سپهر بلند
|تو دل را به درد من اندر مبند
|دو دیده زشاه جهان برمدار
|فدی کن تن خویش در کارزار
|که زود آید این روز آهرمنی
|چو گردون گردان کند دشمنی
|چو نامه به مهر اندر آورد گفت
|که پوینده با آفرین باد جفت
|که این نامه نزد برادر برد
|بگوید جزین هرچ اندر خورد
|فرستادهٔ نیز چون برق و رعد
|فرستاد تازان به نزدیک سعد
|یکی نامه‌ای بر حریر سپید
|نویسنده بنوشت تابان چوشید
|به عنوان بر از پور هرمزد شاه
|جهان پهلوان رستم نیک خواه
|سوی سعد و قاص جوینده جنگ
|جهان کرده بر خویشتن تار و تنگ
|سرنامه گفت از جهاندار پاک
|بباید که باشیم با بیم و باک
|کزویست بر پای گردان سپهر
|همه پادشاهیش دادست و مهر
|ازو باد بر شهریار آفرین
|که زیبای تاجست و تخت و نگین
|که دارد به فر اهرمن راببند
|خداوند شمشیر و تاج بلند
|به پیش آمد این ناپسندیده کار
|به بیهوده این رنج و این کارزار
|به من بازگوی آنک شاه تو کیست
|چه مردی و آیین و راه تو چیست
|به نزد که جویی همی دستگاه
|برهنه سپهبد برهنه سپاه
|بنانی تو سیری و هم گرسنه
|نه پیل و نه تخت و نه بارو بنه
|به ایران تو را زندگانی بس است
|که تاج و نگین بهر دیگر کس است
|که با پیل و گنجست و با فروجاه
|پدر بر پدر نامبردار شاه
|به دیدار او بر فلک ماه نیست
|به بالای او بر زمین شاه نیست
|هر آن گه که در بزم خندان شود
|گشاده لب و سیم دندان شود
|به بخشد بهای سر تازیان
|که بر گنج او زان نیاید زیان
|سگ و یوز و بازش ده و دو هزار
|که با زنگ و زرند و با گوشوار
|به سالی هم دشت نیزه وران
|نیابند خورد از کران تا کران
|که او را به باید به یوز و به سگ
|که در دشت نخچیر گیرد به تگ
|سگ و یوز او بیشتر زان خورد
|که شاه آن به چیزی همی‌نشمرد
|شما را به دیده درون شرم نیست
|ز راه خرد مهر و آزرم نیست
|بدان چهره و زاد و آن مهر و خوی
|چنین تاج و تخت آمدت آرزوی
|جهان گر بر اندازه جویی همی
|سخن بر گزافه نگویی همی
|سخن گوی مردی بر مافرست
|جهاندیده و گرد و زیبافرست
|بدان تا بگوید که رای تو چیست
|به تخت کیان رهنمای تو کیست
|سواری فرستیم نزدیک شاه
|بخواهیم ازو هرچ خواهی بخواه
|تو جنگ چنان پادشاهی مجوی
|که فرجام کارانده آید بروی
|نبیره جهاندار نوشین روان
|که با داد او پیرگردد جوان
|پدر بر پدر شاه و خود شهریار
|زمانه ندارد چنو یادگار
|جهانی مکن پر ز نفرین خویش
|مشو بد گمان اندر آیین خویش
|به تخت کیان تا نباشد نژاد
|نجوید خداوند فرهنگ و داد
|نگه کن بدین نامهٔ پندمند
|مکن چشم و گوش و خرد را ببند
|چو نامه به مهر اندر آمد به داد
|به پیروز شاپور فرخ نژاد
|بر سعد وقاص شد پهلوان
|از ایران بزرگان روشن روان
|همه غرقه در جوشن و سیم و زر
|سپرهای زرین و زرین کمر
|چو بشنید سعد آن گرانمایه مرد
|پذیره شدش با سپاهی چو گرد
|فرود آوریدندش اندر زمان
|بپرسید سعد از تن پهلوان
|هم از شاه و دستور و ز لشکرش
|ز سالار بیدار و ز کشورش
|ردا زیر پیروز بفگند و گفت
|که ما نیزه و تیغ داریم جفت
|ز دیبا نگویند مردان مرد
|ز رز و ز سیم و ز خواب و ز خورد
|گرانمایه پیروزنامه به داد
|سخنهای رستم همی‌کرد یاد
|سخنهاش بشنید و نامه بخواند
|دران گفتن نامه خیره بماند
|بتازی یکی نامه پاسخ نوشت
|پدیدار کرد اندرو خوب و زشت
|ز جنی سخن گفت وز آدمی
|ز گفتار پیغمبر هاشمی
|ز توحید و قرآن و وعد و وعید
|ز تأیید و ز رسمهای جدید
|ز قطران و ز آتش و ز مهریر
|ز فردوس وز حور وز جوی شیر
|ز کافور منشور و ماء معین
|درخت بهشت و می و انگبین
|اگر شاه بپذیرد این دین راست
|دو عالم به شاهی و شادی وراست
|همان تاج دارد همان گوشوار
|همه ساله با بوی و رنگ و نگار
|شفیع از گناهش محمد بود
|تنش چون گلاب مصعد بود
|بکاری که پاداش یابی بهشت
|نباید به باغ بلا کینه کشت
|تن یزدگرد و جهان فراخ
|چنین باغ و میدان و ایوان وکاخ
|همه تخت گاه و همه جشن و سور
|نخرم به دیدار یک موی حور
|دو چشم تو اندر سرای سپنج
|چنین خیره شد از پی تاج و گنج
|بس ایمن شدستی برین تخت عاج
|بدین یوز و باز و بدین مهر و تاج
|جهانی کجا شربتی آب سرد
|نیرزد دلت را چه داری به درد
|هرآنکس که پیش من آید به جنگ
|نبیند به جز دوزخ و گور تنگ
|بهشتست اگر بگروی جای تو
|نگر تا چه باشد کنون رای تو
|به قرطاس مهر عرب برنهاد
|درود محمد همی‌کرد یاد
|چو شعبه مغیره بگفت آن زمان
|که آید بر رستم پهلوان
|ز ایران یکی نامداری ز راه
|بیامد بر پهلوان سپاه
|که آمد فرستاده‌ای پیروسست
|نه اسپ و سلیح و نه چشمی درست
|یکی تیغ باریک بر گردنش
|پدید آمده چاک پیراهنش
|چورستم به گفتار او بنگرید
|ز دیبا سراپردهٔ برکشید
|ز زربفت چینی کشیدند نخ
|سپاه اندر آمد چو مور و ملخ
|نهادند زرین یکی زیرگاه
|نشست از برش پهلوان سپاه
|بر او از ایرانیان شست مرد
|سواران و مردان روز نبرد
|به زر بافته جامه‌های بنفش
|بپا اندرون کرده زرینه کفش
|همه طوق داران با گوشوار
|سرا پرده آراسته شاهوار
|چو شعبه به بالای پرده سرای
|بیامد بران جامه ننهاد پای
|همی‌رفت برخاک برخوار خوار
|ز شمشیر کرده یکی دستوار
|نشست از بر خاک و کس را ندید
|سوی پهلوان سپه ننگرید
|بدو گفت رستم که جان شاددار
|بدانش روان و تن آباد دار
|بدو گفت شعبه که ای نیک نام
|اگر دین پذیری شوم شادکام
|بپیچید رستم ز گفتار اوی
|بروهاش پرچین شد و زرد روی
|ازو نامه بستد بخواننده داد
|سخنها برو کرد خواننده یاد
|چنین داد پاسخ که او رابگوی
|که نه شهریاری نه دیهیم جوی
|ندیده سرنیزه‌ات بخت را
|دلت آرزو کرد مر تخت را
|سخن نزد دانندگان خوارنیست
|تو را اندرین کار دیدار نیست
|اگر سعد با تاج ساسان بدی
|مرا رزم او کردن آسان بدی
|ولیکن بدان کاخترت بی‌وفاست
|چه گوییم کامروز روز بلاست
|تو را گر محمد بود پیش رو
|بدین کهن گویم از دین نو
|همان کژ پرگار این گوژپشت
|بخواهد همی‌بود با ما درشت
|تو اکنون بدین خرمی بازگرد
|که جای سخن نیست روز نبرد
|بگویش که در جنگ مردن بنام
|به اززنده دشمن بدو شادکام
|بفرمود تابرکشیدند نای
|سپاه اندر آمد چو دریا ز جای
|برآمد یکی ابر و برشد خروش
|همی کر شد مردم تیزگوش
|سنانهای الماس در تیره گرد
|چو آتش پس پردهٔ لاژورد
|همی نیزه بر مغفر آبدار
|نیامد به زخم اندرون پایدار
|سه روز اندر آن جایگه جنگ بود
|سر آدمی سم اسپان به سود
|شد ازتشنگی دست گردان ز کار
|هم اسپ گرانمایه از کارزار
|لب رستم از تشنگی شد چو خاک
|دهن خشک و گویا زبان چاک چاک
|چو بریان و گریان شدند از نبرد
|گل تر به خوردن گرفت اسپ و مرد
|خروشی بر آمد به کردار رعد
|ازین روی رستم وزان روی سعد
|برفتند هر دو ز قلب سپاه
|بیکسو کشیدند ز آوردگاه
|چو از لشکر آن هر دو تنها شدند
|به زیر یکی سرو بالا شدند
|همی‌تاختند اندر آوردگاه
|دو سالار هر دو به دل کینه خواه
|خروشی برآمد ز رستم چو رعد
|یکی تیغ زد بر سر اسپ سعد
|چواسپ نبرد اندرآمد به سر
|جدا شد ازو سعد پرخاشخر
|بر آهیخت رستم یکی تیغ تیز
|بدان تا نماید به دو رستخیز
|همی‌خواست از تن سرش رابرید
|ز گرد سپه این مران را ندید
|فرود آمد از پشت زین پلنگ
|به زد بر کمر بر سر پالهنگ
|بپوشید دیدار رستم ز گرد
|بشد سعد پویان به جای نبرد
|یکی تیغ زد بر سر ترگ اوی
|که خون اندر آمد ز تارک بروی
|چو دیدار رستم ز خون تیره شد
|جهانجوی تازی بدو چیره شد
|دگر تیغ زد بربر و گردنش
|به خاک اندر افگند جنگی تنش
|سپاه از دو رویه خودآگاه نه
|کسی را سوی پهلوان راه نه
|همی‌جست مر پهلوان را سپاه
|برفتند تا پیش آوردگاه
|بدیدندش از دور پر خون و خاک
|سرا پای کردن به شمشیر چاک
|هزیمت گرفتند ایرانیان
|بسی نامور کشته شد در میان
|بسی تشنه بر زین بمردند نیز
|پر آمد ز شاهان جهان را قفیز
|سوی شاه ایران بیامد سپاه
|شب تیره و روز تازان به راه
|به بغداد بود آن زمان یزدگرد
|که او را سپاه اندآورد گرد
|فرخ زاد هر مزد با آب چشم
|به اروند رود اندر آمد بخشم
|به کرخ اندر آمد یکی حمله برد
|که از نیزه داران نماند ایچ گرد
|هم آنگه ز بغداد بیرون شدند
|سوی رزم جستن به هامون شدند
|چو برخاست گرد نبرد از میان
|شکست اندر آمد به ایرانیان
|به فرخ زاد برگشت و شد نزد شاه
|پر از گرد با آلت رزمگاه
|فرود آمد از باره بردش نماز
|دو دیده پر از خون و دل پرگداز
|بدو گفت چندین چه مولی همی
|که گاه کیی را بشولی هیم
|ز تخم کیان کس جز از تو نماند
|که با تاج بر تخت شاید نشاند
|توی یک تن و دشمنان صد هزار
|میان جهان چون کنی کار زار
|برو تا سوی بیشهٔ نارون
|جهانی شود بر تو بر انجمن
|وزان جایگاه چون فریدون برو
|جوانی یکی کار بر ساز نو
|فرخ زاد گفت و جهانبان شنید
|یکی دیگر اندیشه آمد پدید
|دگر روز برگاه بنشست شاه
|به سر برنهاد آن کیانی کلاه
|یکی انجمن کرد با بخردان
|بزرگان و بیدار دل موبدان
|چه بینید گفت اندرین داستان
|چه دارید یاد از گه باستان
|فرخ زاد گوید که با انجمن
|گذر کن سوی بیشهٔ نارون
|به آمل پرستندگان تواند
|به ساری همه بندگان تواند
|چولشکر فراوان شود بازگرد
|به مردم توان ساخت ننگ و نبرد
|شما را پسند آید این گفت و گوی
|به آواز گفتند کاین نیست روی
|شهنشاه گفت این سخن درخورست
|مرا در دل اندیشهٔ دیگرست
|بزرگان ایران و چندین سپاه
|بر و بوم آباد و تخت و کلاه
|سر خویش گیرم بمانم بجای
|بزرگی نباشد نه مردی ورای
|مرا جنگ دشمن به آید ز ننگ
|یکی داستان زد برین بر پلنگ
|که خیره به بدخواه منمای پشت
|چو پیش آیدت روزگاری درشت
|چنان هم که کهتر به فرمان شاه
|بد و نیک باید که دارد نگاه
|جهاندار باید که او را به رنج
|نماند بجای وشود سوی گنج
|بزرگان برو خواندند آفرین
|که اینست آیین شاهان دین
|نگه کن کنون تا چه فرمان دهی
|چه خواهی و با ما چه پیمان نهی
|مهان را چنین پاسخ آورد شاه
|کز اندیشه گردد دل من تباه
|همانا که سوی خراسان شویم
|ز پیکار دشمن تن آسان شویم
|کزان سو فراوان مرا لشکرست
|همه پهلوانان کنداورست
|بزرگان و ترکان خاقان چین
|بیایند و بر ما کنند آفرین
|بران دوستی نیز بیشی کنیم
|که با دخت فغفور خویشی کنیم
|بیاری بیاید سپاهی گران
|بزرگان و ترکان جنگاوران
|کنارنگ مروست ماهوی نیز
|ابا لشکر و پیل و هر گونه چیز
|کجاپیشکارشبانان ماست
|برآوردهٔ دشتبانان ماست
|ورا بر کشیدم که گوینده بود
|همان رزم را نیز جوینده بود
|چو بی‌ارز رانام دادیم و ارز
|کنارنگی و پیل و مردان و مرز
|اگر چند بی‌مایه و بی‌تنست
|برآوردهٔ بارگاه منست
|ز موبد شنیدستم این داستان
|که با خواند از گفتهٔ باستان
|که پرهیز از آن کن که بد کرده‌ای
|که او را به بیهوده آزرده‌ای
|بدان دار اومید کو را به مهر
|سر از نیستی بردی اندر سپهر
|فرخ زاد برهم بزد هر دودست
|بدو گفت کای شاه یزدان پرست
|به بد گوهران بر بس ایمن مشو
|که این را یکی داستانست نو
|که هر چند بر گوهر افسون کنی
|به کوشی کزو رنگ بیرون کنی
|چو پروردگارش چنان آفرید
|تو بر بند یزدان نیابی کلید
|ازیشان نبرند رنگ و نژاد
|تو را جز بزرگی و شاهی مباد
|بدو گفت شاه‌ای هژبر ژیان
|ازین آزمایش ندارد زیان
|ببود آن شب و بامداد پگاه
|گرانمایگان برگرفتند راه
|ز بغداد راه خراسان گرفت
|هم رنجها بر دل آسان گرفت
|بزرگان ایران همه پر ز درد
|برفتند با شاه آزاد مرد
|برو بر همی‌خواندند آفرین
|که بی تو مبادا زمان و زمین
|خروشی برآمد ز لشکر به زار
|ز تیمار وز رفتن شهریار
|ازیشان هر آنکس که دهقان بدند
|وگر خویش و پیوند خاقان بدند
|خروشان بر شهریار آمدند
|همه دیده چون جویبار آمدند
|که ما را دل از بوم و آرامگاه
|چگونه بود شاد بی روی شاه
|همه بوم آباد و فرزند وگنج
|بمانیم و با تو گزینیم رنج
|زمانه نخواهیم بی‌تخت تو
|مبادا که پیچان شود بخت تو
|همه با توآییم تا روزگار
|چه بازی کند دردم کارزار
|ز خاقانیان آنک بد چرب گوی
|به خاک سیه برنهادند روی
|که ما بوم آباد بگذاشتیم
|جهان در پناه تو پنداشتیم
|کنون داغ دل نزد خاقان شویم
|ز تازی سوی مرز دهقان شویم
|شهنشاه مژگان پر از آب کرد
|چنین گفت با نامداران بدرد
|که یکسر به یزدان نیایش کنید
|ستایش ورا در فزایش کنید
|مگر باز بینم شما رایکی
|شود تیزی تا زیان اندکی
|همه پاک پروردگار منید
|همان از پدر یادگار منید
|نخواهم که آید شما را گزند
|مباشید با من ببد یارمند
|ببینیم تا گرد گردان سپهر
|ازین سوکنون برکه گردد به مهر
|شماساز گیرید با پای او
|گذر نیست با گردش و رای او
|وزان پس به بازارگانان چین
|چنین گفت کاکنون به ایران زمین
|مباشید یک چند کز تازیان
|بدین سود جستن سرآید زیان
|ازو باز گشتند با درد و جوش
|ز تیمار با ناله و با خروش
|فرخ زاد هرمزد لشکر براند
|ز ایران جهاندیدگان را بخواند
|همی‌رفت با ناله و درد شاه
|سپهبد به پیش اندرون با سپاه
|چو منزل به منزل بیامد بری
|بر آسود یک چند با رود و می
|ز ری سوی گرگان بیامد چو باد
|همی‌بود یک چند نا شاد و شاد
|ز گرگان بیامد سوی راه بست
|پر آژنگ رخسار و دل نادرست
|دبیر جهاندیده راپیش خواند
|دل آگنده بودش همه برفشاند
|جهاندار چون کرد آهنگ مرو
|به ماهوی سوری کنارنگ مرو
|یکی نامه بنوشت با درد و خشم
|پر از آرزو دل پر از آب چشم
|نخست آفرین کرد بر کردگار
|خداوند دانا و پروردگار
|خداوند گردنده بهرام وهور
|خداوند پیل و خداوند مور
|کند چون بخواهد ز ناچیز چیز
|که آموزگارش نباید به نیز
|بگفت آنک ما را چه آمد بروی
|وزین پادشاهی بشد رنگ و بوی
|ز رستم کجا کشته شد روز جنگ
|ز تیمار بر ما جهان گشت تنگ
|بدست یکی سعد وقاص نام
|نه بوم و نژاد و نه دانش نه کام
|کنون تا در طیسفون لشکرست
|همین زاغ پیسه به پیش اندرست
|تو با لشکرت رزم را سازکن
|سپه را برین برهم آواز کن
|من اینک پس نامه برسان باد
|بیایم به نزد تو ای پاک وراد
|فرستادهٔ دیگر از انجمن
|گزین کرد بینا دل و رای زن
|یکی نامه بنوشت دیگر بطوس
|پر از خون دل و روی چون سندروس
|نخست آفرین کرد بر دادگر
|کزو دید نیرو و بخت و هنر
|خداوند پیروزی و فرهی
|خداوند دیهیم شاهنشهی
|پی پشه تا پر و چنگ عقاب
|به خشکی چو پیل و نهنگ اندر آب
|ز پیمان و فرمان او نگذرد
|دم خویش بی رای او نشمرد
|ز شاه جهان یزدگرد بزرگ
|پدر نامور شهریار سترگ
|سپهدار یزدان پیروزگر
|نگهبان جنبده و بوم و بر
|ز تخم بزرگان یزدان شناس
|که از تاج دارند از اختر سپاس
|کزیشان شد آباد روی زمین
|فروزندهٔ تاج و تخت و نگین
|سوی مرزبانان با گنج و گاه
|که با فرو برزند و با داد و راه
|شمیران و رویین دژ و رابه کوه
|کلات از دگر دست و دیگر گروه
|نگهبان ما باد پروردگار
|شما بی‌گزند از بد روزگار
|مبادا گزند سپهر بلند
|مه پیکار آهرمن پرگزند
|همانا شنیدند گردنکشان
|خنیده شد اندر جهان این نشان
|که بر کارزای و مرد نژاد
|دل ما پر آزرم و مهرست و داد
|به ویژه نژاد شما را که رنج
|فزونست نزدیک شاهان ز گنج
|چو بهرام چوبینه آمد پدید
|ز فرمان دیهیم ما سرکشید
|شما را دل از شهر ای فراخ
|به پیچید وز باغ و میدان و کاخ
|برین باستان راع و کوه بلند
|کده ساختید از نهیب گزند
|گر ای دون که نیرو دهد کردگار
|به کام دل ما شود روزگار
|ز پاداش نیکی فزایش کنیم
|برین پیش دستی نیایش کنیم
|همانا که آمد شما را خبر
|که ما را چه آمد ز اختر به سر
|ازین مارخوار اهرمن چهرگان
|ز دانایی و شرم بی بهرگان
|نه گنج و نه نام و نه تخت و نژاد
|همی‌داد خواهند گیتی بباد
|بسی گنج و گوهر پراگنده شد
|بسی سر به خاک اندر آگنده شد
|چنین گشت پرگار چرخ بلند
|که آید بدین پادشاهی گزند
|ازین زاغ ساران بی‌آب و رنگ
|نه هوش و نه دانش نه نام و نه ننگ
|که نوشین روان دیده بود این به خواب
|کزین تخت به پراگند رنگ و آب
|چنان دید کز تازیان صد هزار
|هیونان مست و گسسته مهار
|گذر یافتندی با روند رود
|نماندی برین بوم بر تار و پود
|به ایران و بابل نه کشت و درود
|به چرخ زحل برشدی تیره دود
|هم آتش به مردی به آتشکده
|شدی تیره نوروز و جشن سده
|از ایوان شاه جهان کنگره
|فتادی به میدان او یکسره
|کنون خواب راپاسخ آمد پدید
|ز ما بخت گردن بخواهد کشید
|شود خوار هرکس که هست ارجمند
|فرومایه را بخت گردد بلند
|پراگنده گردد بدی در جهان
|گزند آشکارا و خوبی نهان
|بهر کشوری در ستمگاره‌ای
|پدید آید و زشت پتیاره‌ای
|نشان شب تیره آمد پدید
|همی روشنایی بخواهد پرید
|کنون ما به دستوری رهنمای
|همه پهلوانان پاکیزه رای
|به سوی خراسان نهادیم روی
|بر مرزبانان دیهیم جوی
|ببینیم تا گردش روزگار
|چه گوید بدین رای نا استوار
|پس اکنون ز بهر کنارنگ طوس
|بدین سو کشیدیم پیلان وکوس
|فرخ زاد با ما ز یک پوستست
|به پیوستگی نیز هم دوستست
|بالتونیه‌ست او کنون رزمجوی
|سوی جنگ دشمن نهادست روی
|کنون کشمگان پور آن رزمخواه
|بر ما بیامد بدین بارگاه
|بگفت آنچ آمد ز شایستگی
|هم ازبندگی هم ز بایستگی
|شیندیم زین مرزها هرچ گفت
|بلندی و پستی و غار و نهفت
|دژ گنبدین کوه تا خرمنه
|دگر لاژوردین ز بهر بنه
|ز هر گونه بنمود آن دل گسل
|ز خوبی نمود آنچ بودش به دل
|وزین جایگه شد بهر جای کس
|پژوهنده شد کارها پیش وپس
|چنین لشکری گشن ما را که هست
|برین تنگ دژها نشاید نشست
|نشستیم و گفتنیم با رای زن
|همه پهلوانان شدند انجمن
|ز هر گونه گفتیم و انداختیم
|سر انجام یکسر برین ساختیم
|که از تاج و ز تخت و مهر و نگین
|همان جامهٔ روم و کشمیر و چین
|ز پر مایه چیزی که آمد بدست
|ز روم و ز طایف همه هرچ هست
|همان هرچه از ماپراگند نیست
|گر از پوشش است ار ز افگند نیست
|ز زرینه و جامهٔ نابرید
|ز چیزی که آن رانشاید کشید
|هم از خوردنیها ز هر گونه ساز
|که ما را بیاید برو بر نیاز
|ز گاوان گردون کشان چل هزار
|که رنج آورد تا که آید به کار
|به خروار زان پس ده و دو هزار
|به خوشه درون گندم آرد ببار
|همان ارزن و پسته و ناردان
|بیارد یکی موبدی کاردان
|شتروار زین هریکی ده هزار
|هیونان بختی بیارند بار
|همان گاو گردون هزار از نمک
|بیارند تا بر چه گردد فلک
|ز خرما هزار و ز شکر هزار
|بود سخته و راست کرده شمار
|ده و دو هزار انگبین کندره
|بدژها کشند آن همه یکسره
|نمک خورده سرپوست چون چل هزار
|بیارند آن راکه آید به کار
|شتروار سیصد ز زربفت شاه
|بیارند بر بارها تا دو ماه
|بیاید یکی موبدی با گروه
|ز گاه شمیران و از را به کوه
|به دیدار پیران و فرهنگیان
|بزرگان که‌اند از کنارنگیان
|به دو روز نامه به دژها نهند
|یکی نامه گنجور ما را دهند
|دگر خود بدارند با خویشتن
|بزرگان که باشند زان انجمن
|همانا بران راغ و کوه بلند
|ز ترک و ز تازی نیاید گزند
|شما را بدین روزگار سترگ
|یکی دست باشد بر ما بزرگ
|هنرمند گوینده دستور ما
|بفرماید اکنون به گنج‌ور ما
|که هرکس این را ندارد به رنج
|فرستد ورا پارسی جامه پنج
|یکی خوب سربند پیکر به زر
|بیابند فرجام زین کار بر
|بدین روزگار تباه و دژم
|بیابد ز گنجور ما چل درم
|به سنگ کسی کو بود زیردست
|یکی زین درمها گر اید بدست
|از آن شست بر سرش و چاردانگ
|بیارد نبشته بخواند به بانگ
|بیک روی برنام یزدان پاک
|کزویست امید و زو ترس وباک
|دگر پیکرش افسر و چهر ما
|زمین بارور گشته از مهر ما
|به نوروز و مهر آن هم آراستست
|دو جشن بزرگست و با خواستست
|درود جهان بر کم آزار مرد
|کسی کو ز دیهیم ما یاد کرد
|بلند اختری نامجوی سواری
|بیامد به کف نامهٔ شهریار
|وزان جایگه برکشیدند کوس
|ز بست و نشاپور شد تا به طوس
|خبر یافت ماهوی سوری ز شاه
|که تا مرز طوس اندر آمد سپاه
|پذیره شدشت با سپاه گران
|همه نیزه داران جوشن وران
|چو پیداشد آن فرو آورند شاه
|درفش بزرگی و چندان سپاه
|پیاده شد از باره ماهوی زود
|بران کهتری بندگیها فزود
|همی‌رفت نرم از بر خاک گرم
|دو دیده پر ا زآب کرده زشرم
|زمین را ببوسید و بردش نماز
|همی‌بود پیشش زمانی دراز
|فرخ زاد چون روی ماهوی دید
|سپاهی بران سان رده برکشید
|ز ماهوی سوری دلش گشت شاد
|برو بر بسی پندها کرد یاد
|که این شاه را از نژادکیان
|سپردم تو را تا ببندی میان
|نباید که بادی برو بر جهد
|وگر خود سپاسی برو برنهد
|مرا رفت باید همی سوی ری
|ندانم که کی بینم این تاج کی
|که چون من فراوان به آوردگاه
|شد از جنگ آن نیزه‌داران تباه
|چو رستم سواری به گیتی نبود
|نه گوش خردمند هرگز شنود
|بدست یکی زاغ سرکشته شد
|به من بر چنین روز برگشته شد
|که یزدان و را جای نیکان دهاد
|سیه زاغ را درد پیکان دهاد
|بدو گفت ماهوی کای پهلوان
|مرا شاه چشمست و روشن روان
|پذیرفتم این زینهار تو را
|سپهر تو را شهریار تو را
|فرخ زاد هرمزد زان جایگاه
|سوی ری بیامد به فرمان شاه
|برین نیز بگذشت چندی سپهر
|جداشد ز مغز بد اندیش مهر
|شبان را همی تخت کرد آرزوی
|دگرگونه‌تر شد به آیین و خوی
|تن خویش یک چند بیمار کرد
|پرستیدن شاه دشوار کرد
|یکی پهلوان بود گسترده کام
|نژادش ز طرخان و بیژن بنام
|نشستش به شهر سمرقند بود
|بران مرز چندیش پیوند بود
|چو ماهوی بدبخت خودکامه شد
|ازو نزد بیژن یکی نامه شد
|که ای پهلوان زادهٔ بی‌گزند
|یکی رزم پیش آمدت سودمند
|که شاه جهان با سپاه ای درست
|ابا تاج و گاهست و با افسرست
|گرآیی سر و تاج و گاهش تو راست
|همان گنج و چتر سیاهش تو راست
|چو بیژن نگه کرد و آن نامه دید
|جهان پیش ماهوی خودکامه دید
|به دستور گفت ای سر راستان
|چه داری بیاد اندرین داستان
|بیاری ماهوی گر من سپاه
|برانم شود کارم ایدر تباه
|به من برکند شاه چینی فسوس
|مرا بی‌منش خواند و چاپلوس
|وگرنه کنم گوید از بیم کرد
|همی‌ترسد از روز ننگ و نبرد
|چنین داد دستور پاسخ بدوی
|که ای شیر دل مرد پرخاشجوی
|از ایدر تو را ننگ باشد شدن
|به یاری ماهوی و باز آمدن
|ببرسام فرمای تا با سپاه
|بیاری شود سوی آن رزمگاه
|به گفتار سوری شوی سوی جنگ
|سبکسار خواند تار مرد سنگ
|چنین گفت بیژن که اینست رای
|مرا خود نجنبید باید ز جای
|ببرسام فرمود تا ده هزار
|نبرده سواران خنجرگزار
|به مرو اندرون ساز جنگ آورد
|مگر گنج ایران به چنگ آورد
|سپاه از بخارا چوپران تذرو
|بیامد به یک هفته تا شهر مرو
|شب تیره هنگام بانگ خروس
|از آن مرز برخاست آواز کوس
|جهاندار زین خود نه آگاه بود
|که ماهوی سوریش بدخواه بود
|به شبگیر گاه سپیده دمان
|سواری سوی خسرو آمد دوان
|که ماهوی گوید که آمد سپاه
|ز ترکان کنون برچه رایست شاه
|سپهدار خانست و فغفور چین
|سپاهش همی بر نتابد زمین
|بر آشفت و جوشن بپوشید شاه
|شد از گرد گیتی سراسر سیاه
|چو نیروی پرخاش ترکان بدید
|بزد دست و تیغ از میان برکشید
|به پیش سپاه اندر آمد چو پیل
|زمین شد به کردار دریای نیل
|چو بر لشکر ترک بر حمله برد
|پس پشت او در نماند ایچ گرد
|همه پشت بر تاجور گاشتند
|میان سوارانش بگذاشتند
|چو برگشت ماهوی شاه جهان
|بدانست نیرنگ او در نهان
|چنین بود ماهوی را رای و راه
|که او ماند اندر میان سپاه
|شهنشاه در جنگ شد ناشکیب
|همی‌زد به تیغ و به پای و رکیب
|فراوان از آن نامداران بشکت
|چو بیچاره‌تر گشت بنمود پشت
|ز ترکان بسی بود در پشت اوی
|یکی کابلی تیغ در مشت اوی
|همی‌تاخت جوشان چو از ابر برق
|یکی آسیا بد برآن آب زرق
|فرود آمد از باره شاه جهان
|ز بدخواه در آسیا شد نهان
|سواران بجستن نهادند روی
|همه زرق ازو شد پر از گفت و گوی
|ازو بازماند اسپ زرین ستام
|همان گرز و شمشیر زرین نیام
|بجستنش ترکان خروشان شدند
|از آن باره و ساز جوشان شدند
|نهان گشته در خانهٔ آسیا
|نشست از بر خشک لختی گیا
|چنین است رسم سرای فریب
|فرازش بلند و نشیبش نشیب
|بدانگه که بیدار بد بخت اوی
|بگردون کشیدی فلک تخت اوی
|کنون آسیابی بیامدش بهر
|ز نوشش فراوان فزون بود زهر
|چه بندی دل اندر سرای فسوس
|که هم زمان به گوش آید آواز کوس
|خروشی برآید که بربند رخت
|نبینی به جز دخمهٔ گور تخت
|دهان ناچریده دودیده پرآب
|همی‌بود تا برکشید آفتاب
|گشاد آسیابان در آسیا
|به پشت اندرون بار و لختی گیا
|فرومایه‌ای بود خسرو به نام
|نه تخت و نه گنج و نه تاج و نه کام
|خور خویش زان آسیا ساختی
|به کاری جزین خود نپرداختی
|گوی دید برسان سرو بلند
|نشسته به ران سنگ چون مستمند
|یکی افسری خسروی بر سرش
|درفشان ز دیبای چینی برش
|به پیکر یکی کفش زرین بپای
|ز خوشاب و زر آستین قبای
|نگه کرد خسرو بدو خیره ماند
|بدان خیرگی نام یزدان بخواند
|بدو گفت کای شاه خورشید روی
|برین آسیا چون رسیدی تو گوی
|چه جای نشستت بود آسیا
|پر از گندم و خاک و چندی گیا
|چه مردی به دین فر و این برز و چهر
|که چون تو نبیند همانا سپهر
|از ایرانیانم بدو گفت شاه
|هزیمت گرفتم ز توران سپاه
|بدو آسیابان به تشویر گفت
|که جز تنگ دستی مرانیست جفت
|اگر نان کشکینت آید به کار
|ورین ناسزا ترهٔ جویبار
|بیارم جزین نیز چیزی که هست
|خروشان بود مردم تنگ دست
|به سه روز شاه جهان را ز رزم
|نبود ایچ پردازش خوان و بزم
|بدو گفت شاه آنچ داری بیار
|خورش نیز با به رسم آید به کار
|سبک مرد بی مایه چبین نهاد
|برو تره و نان کشکین نهاد
|برسم شتابید و آمد به راه
|به جایی که بود اندران واژگاه
|بر مهتر زرق شد بی‌گذار
|که برسم کند زو یکی خواستار
|بهر سو فرستاد ماهوی کس
|ز گیتی همی شاه را جست و بس
|از آن آسیابان بپرسید مه
|که برسم کرا خواهی ای روزبه
|بدو گفت خسرو که در آسیا
|نشستست کنداوری برگیا
|به بالا به کردار سرو سهی
|به دید را خورشید با فرهی
|دو ابرو کمان و دو نرگس دژم
|دهن پر ز باد ابروان پر زخم
|برسم همی واژ خواهد گرفت
|سزد گر بمانی ازو در شگفت
|یکی کهنه چبین نهادم به پیش
|برو نان کشکین سزاوار خویش
|بدو گفت مهترکز ایدر بپوی
|چنین هم به ماهوی سوری بگوی
|نباید که آن بد نژاد پلید
|چو این بشنود گوهر آرد پدید
|سبک مهتر او را بمردی سپرد
|جهان دیده را پیش ماهوی برد
|بپرسید ماهوی زین چاره جوی
|که برسم کرا خواستی راست گوی
|چنین داد پاسخ ورا ترسکار
|که من بار کردم همی خواستار
|در آسیا را گشادم به خشم
|چنان دان که خورشید دیدم به چشم
|دو نرگس چونر آهو اندر هراس
|دو دیده چو از شب گذشته سه پاس
|چو خورشید گشتست زو آسیا
|خورش نان خشک و نشستش گیا
|هر آنکس که او فر یزدان ندید
|ازین آسیابان بباید شنید
|پر از گوهر نابسود افسرش
|ز دیبای چینی فروزان برش
|بهاریست گویی در اردیبهشت
|به بالای او سرو دهقان نکشت
|چو ماهوی دل را برآورد گرد
|بدانست کو نیست جز یزدگرد
|بدو گفت بشتاب زین انجمن
|هم اکنون جدا کن سرش را ز تن
|و گرنه هم اکنون ببرم سرت
|نمانم کسی زنده از گوهرت
|شنیدند ازو این سخن مهتران
|بزرگان بیدار و کنداوران
|همه انجمن گشت ازو پر ز خشم
|زبان پر ز گفتار و پر آب چشم
|بکی موبدی بود را دوی نام
|به جان و خرد برنهادی لگام
|به ماهوی گفت ای بد اندیش مرد
|چرا دیو چشم تو را تیره کرد
|چنان دان که شاهی و پیغمبری
|دو گوهر بود در یک انگشتری
|ازین دو یکی را همی‌بشکنی
|روان و خرد را به پا افگنی
|نگر تا چه گویی بپرهیز ازین
|مشو بد گمان با جهان آفرین
|نخستین ازو بر تو آید گزند
|به فرزند مانی یکی کشتمند
|که بارش کبست آید وبرگ خون
|به زودی سرخویش بینی نگون
|همی دین یزدان شود زو تباه
|همان برتو نفرین کند تاج و گاه
|برهنه شود درجهان زشت تو
|پسر بدرود بی‌گمان کشت تو
|یکی دین‌وری بود یزدان پرست
|که هرگز نبردی به بد کار دست
|که هرمزد خراد بدنام او
|بدین اندرون بود آرام او
|به ماهوی گفت ای ستمگاره مرد
|چنین از ره پاک یزدان مگرد
|همی تیره بینم دل و هوش تو
|همی خار بینم در آغوش تو
|تنومند و بی‌مغز و جان نزار
|همی دود ز آتش کنی خواستار
|تو را زین جهان سرزنش بینم آز
|ببر گشتنت گرم و رنج گداز
|کنون زندگانیت ناخوش بود
|چو رفتی نشستت در آتش بود
|نشست او و شهر وی بر پای خاست
|به ماهوی گفت این دلیری چراست
|شهنشاه را کارزار آمدی
|ز خان و ز فغفور یار آمدی
|ازین تخمهٔ بی‌کس بسی یافتند
|که هرگز بکشتنش نشتافتند
|توگر بنده‌ای خون شاهان مریز
|که نفرین بود بر تو تا رستخیز
|بگفت این و بنشست گریان به درد
|پر از خون دل و مژه پر آب زرد
|چو بنشست گریان بشد مهرنوش
|پر از درد با ناله و با خروش
|به ماهوی گفت ای بد بد نژاد
|که نه رای فرجام دانی نه داد
|ز خون کیان شرم دارد نهنگ
|اگر کشته بیند ندرد پلنگ
|ایا بتر از دد به مهر و به خوی
|همی گاه شاه آیدت آرزوی
|چو بر دست ضحاک جم کشته شد
|چه مایه سپهر از برش گشته شد
|چو ضحاک بگرفت روی زمین
|پدید آمد اندر جهان آبتین
|بزاد آفریدون فرخ نژاد
|جهان را یکی دیگر آمد نهاد
|شنیدی که ضحاک بیدادگر
|چه آورد از آن خویشتن را به سر
|برو سال بگذشت ما نا هزار
|به فرجام کار آمدش خواستار
|و دیگر که تور آن سرافراز مرد
|کجا آز ایران و را رنجه کرد
|همان ایرج پاک دین رابکشت
|برو گردش آسمان شد درشت
|منوچهر زان تخمهٔ آمد پدید
|شد آن بند بد را سراسر کلید
|سه دیگر سیاوش ز تخم کیان
|کمر بست بی‌آرزو در میان
|به گفتار گرسیوز افراسیاب
|ببرد از روان و خرد شرم و آب
|جهاندار کیخسرو از پشت اوی
|بیامد جهان کرد پرگفت و گوی
|نیا را به خنجر به دونیم کرد
|سرکینه جویان پر از بیم کرد
|چهارم سخن کین ارجاسپ بود
|که ریزنده خون لهراسپ بود
|چو اسفندیار اندر آمد به جنگ
|ز کینه ندادش زمانی درنگ
|به پنجم سخن کین هرمزد شاه
|چو پرویز را گشن شد دستگاه
|به بندوی و گستهم کرد آنچ کرد
|نیا ساید این چرخ گردان ز گرد
|چو دستش شد او جان ایشان ببرد
|در کینه را خوار نتوان شمرد
|تو را زود یاد آید این روزگار
|به پیچی ز اندیشهٔ نابکار
|توزین هرچ کاری پسر بدرود
|زمانه زمانی همی‌نغنود
|به پرهیز زین گنج آراسته
|وزین مردری تاج و این خواسته
|همی سر به پیچی به فرمان دیو
|ببری همی راه گیهان خدیو
|به چیزی که برتو نزیبد همی
|ندانی که دیوت فریبد همی
|به آتش نهال دلت را مسوز
|مکن تیره این تاج گیتی فروز
|سپاه پراگنده راگرد کن
|وزین سان که گفتی مگردان سخن
|ازی در به پوزش برشاه رو
|چو بینی ورا بندگی ساز نو
|وزان جایگه جنگ لشکر بسیچ
|ز رای و ز پوزش میاسای هیچ
|کزین بدنشان دو گیتی شوی
|چو گفتار دانندگان نشنوی
|چو کاری که امروز بایدت کرد
|به فردا رسد زو برآرند گرد
|همی یزدگرد شهنشاه را
|بتر خواهی ازترک بدخواه را
|که در جنگ شیرست برگاه شاه
|درخشان به کردار تابنده ماه
|یکی یادگاری ز ساسانیان
|که چون او نبندد کمر بر میان
|پدر بر پدر داد و دانش‌پذیر
|ز نوشین روان شاه تا اردشیر
|بود اردشیرش بهشتم پدر
|جهاندار ساسان با داد و فر
|که یزدانش تاج کیان برنهاد
|همه شهریارانش فرخ نژاد
|چو تو بود مهتر به کشور بسی
|نکرد اینچنین رای هرگز کسی
|چو بهرام چو بین که سیصد هزار
|عناندار و بر گستوان ور سوار
|به یک تیر او پشت برگاشتند
|بدو دشت پیکار بگذاشتند
|چواز رای شاهان سرش سیر گشت
|سر دولت روشنش زیر گشت
|فرآیین که تخت بزرگی بجست
|نبودش سزادست بد را بشست
|بران گونه برکشته شد زار و خوار
|گزافه بپرداز زین روزگار
|بترس از خدای جهان آفرین
|که تخت آفریدست و تاج و نگین
|تن خویش بر خیره رسوا مکن
|که بر تو سر آرند زود این سخن
|هر آنکس که با تو نگوید درست
|چنان دان که او دشمن جان تست
|تو بیماری اکنون و ما چون پزشک
|پزشک خروشان به خونین سرشک
|تو از بندهٔ بندگان کمتری
|به اندیشهٔ دل مکن مهتری
|همی کینه با پاک یزدان نهی
|ز راه خرد جوی تخت مهی
|شبان زاده را دل پر از تخت بود
|ورا پند آن موبدان سخت بود
|چنین بود تابود و این تازه نیست
|که کار زمانه برانداره نیست
|یکی رابرآرد به چرخ بلند
|یکی را کند خوار و زار و نژند
|نه پیوند با آن نه با اینش کین
|که دانست راز جهان آفرین
|همه موبدان تا جهان شد سیاه
|بر آیین خورشید بنشست ماه
|به گفتند زین گونه با کینه جوی
|نبد سوی یک موی زان گفت وگوی
|چوشب تیره شد گفت با موبدان
|شمارا بباید شد ای بخردان
|من امشب بگردانم این با پسر
|زهر گونه‌ای دانش آرم ببر
|ز لشگر بخوانیم داننده بیست
|بدان تا بدین بر نباید گریست
|برفتند دانندگان از برش
|بیامد یکی موبد از لشکرش
|چو بنشست ماهوی با راستان
|چه بینید گفت اندرین داستان
|اگر زنده ماند تن یزدگرد
|ز هر سو برو لشکر آیند گرد
|برهنه شد این راز من در جهان
|شنیدند یکسر کهان و مهان
|بیاید مرا از بدش جان به سر
|نه تن ماند ایدر نه بوم و نه بر
|چنین داد پاسخ خردمند مرد
|که این خود نخستین نبایست کرد
|اگر شاه ایران شود دشمنت
|ازو بد رسد بی‌گمان برتنت
|وگر خون او را بریزی بدست
|که کین خواه او در جهان ایزدست
|چپ و راست رنجست و اندوه و درد
|نگه کن کنون تا چه بایدت کرد
|پسر گفت کای باب فرخنده رای
|چو دشمن کنی زو بپرداز جای
|سپاه آید او را ز ما چین و چین
|به ما بر شود تنگ روی زمین
|تو این را چنین خردکاری مدان
|چوچیره شدی کام مردان بران
|گر از دامن او درفشی کنند
|تو را با سپاه از بنه برکنند
|چو بشنید ماهوی بیدادگر
|سخنها کجا گفت او را پسر
|چنین گفت با آسیابان که خیز
|سواران ببر خون دشمن بریز
|چو بشنید ازو آسیابان سخن
|نه سردید از آن کار پیدانه بن
|شبانگاه نیران خرداد ماه
|سوی آسیابان رفت نزدیک شاه
|ز درگاه ماهوی چون شد برون
|دو دیده پر از آب دل پر ز خون
|سواران فرستاد ماهوی زود
|پس آسیابان به کردار دود
|بفرمود تا تاج و آن گوشوار
|همان مهر و آن جامهٔ شاهوار
|نباید که یکسر پر از خون کنند
|ز تن جامهٔ شاه بیرون کنند
|بشد آسیابان دو دیده پر آب
|به زردی دو رخساره چون آفتاب
|همی‌گفت کای روشن کردگار
|تویی برتر از گردش روزگار
|تو زین ناپسندیده فرمان او
|هم اکنون به پیچان تن و جان او
|بر شاه شد دل پر از شرم و باک
|رخانش پر آب و دهانش چو خاک
|به نزدیک تنگ اندر آمد به هوش
|چنان چون کسی راز گوید بگوش
|یکی دشنه زد بر تهیگاه شاه
|رهاشد به زخم اندر از شاه آه
|به خاک اندر آمد سرو افسرش
|همان نان کشکین به پیش اندرش
|اگر راه یابد کسی زین جهان
|بباشد ندارد خرد در نهان
|ز پرورده سیر آید این هفت گرد
|شود کشته بر بیگنه یزدگرد
|برین گونه بر تاجداری بمرد
|که از لشکر او سواری نبرد
|خردنیست با گرد گردان سپهر
|نه پیدابود رنج و خشمش ز مهر
|همان به که گیتی نبینی به چشم
|نداری ز کردار او مهر و خشم
|سواران ماهوی شوریده بخت
|به دیدند کان خسروانی درخت
|ز تخت و ز آوردگه آرمید
|بشد هر کسی روی او را بدید
|گشادند بند قبای بنفش
|همان افسر و طوق و زرینه کفش
|فگنده تن شاه ایران به خاک
|پر از خون و پهلو به شمشیر چاک
|ز پیش شهنشاه برخاستند
|زبان را به نفرین بیاراستند
|که ماهوی را باد تن همچنین
|پر از خون فگنده بروی زمین
|به نزدیک ماهوی رفتند زود
|ابا یاره و گوهر نابسود
|به ماهوی گفتند کان شهریار
|برآمد ز آرام وز کارزار
|بفرمود کو را به هنگام خواب
|از آن آسیا افگنند اندر آب
|بشد تیز بد مهر دو پیشکار
|کشیدند پر خون تن شهریار
|کجا ارج آن کشته نشناختند
|به گرداب زرق اندر انداختند
|چو شب روز شد مردم آمد پدید
|دو مرد گرانمایه آنجا رسید
|از آن سوگواران پرهیزگار
|بیامد یکی بر لب جویبار
|تن او برهنه بدید اندر آب
|بشورید و آمد هم اندر شتاب
|چنین تا در خان راهب رسید
|بدان سوگواران بگفت آنچ دید
|که شاه زمانه به غرق اندرست
|برهنه به گرداب زرق اندرست
|برفتند زان سوگواران بسی
|سکوبا و رهبان ز هر در کسی
|خروشی بر آمد ز راهب به درد
|که ای تاجور شاه آزاد مرد
|چنین گفت راهب که این کس ندید
|نه پیش ازمسیح این سخن کس شنید
|که بر شهریاری زند بنده‌ای
|یکی بدنژادی و افگنده‌ای
|به پرورد تا بر تنش بد رسد
|ازین بهر ماهوی نفرین سزد
|دریغ آن سر و تاج و بالای تو
|دریغ آن دل و دانش و رای تو
|دریغ آن سر تخمهٔ اردشیر
|دریغ این جوان و سوار هژیر
|تنومند بودی خرد با روان
|ببردی خبر زین بنوشین روان
|که در آسیا ماه روی تو را
|جهاندار و دیهیم جوی تو را
|بدشنه جگرگاه بشکافتند
|برهنه به آب اندر انداختند
|سکوبا از آن سوگواران چهار
|برهنه شدند اندران جویبار
|گشاده تن شهریار جوان
|نبیره جهاندار نوشین روان
|به خشکی کشیدند زان آبگیر
|بسی مویه کردند برنا و پیر
|به باغ اندرون دخمه‌ای ساختند
|سرش را با براندر افراختند
|سر زخم آن دشنه کردند خشک
|بدبق و به قیر و به کافور و مشک
|بیاراستندش به دیبای زرد
|قصب زیر و دستی ز بر لاژورد
|می و مشک و کافور و چندی گلاب
|سکوبا بیندود بر جای خواب
|چه گفت آن گرانمایه دهقان مرو
|که به نهفت بالای آن زاد سرو
|که بخشش ز کوشش بود درنهان
|که خشنود بیرون شود زین جهان
|دگر گفت اگر چند خندان بود
|چنان دان که از دردمندان بود
|که از چرخ گردان پذیرد فریب
|که او را نماید فراز و شیب
|دگر گفت کان را تو دانا مخوان
|که تن را پرستد نه راه روان
|همی‌خواسته جوید و نام بد
|بترسد روانش ز فرجام بد
|دگر گفت اگر شاه لب را ببست
|نبیند همی تاج و تخت نشست
|نه مهر و پرستندهٔ بارگاه
|نه افسر نه کشور نه تاج و کلاه
|دگر گفت کز خوب گفتار اوی
|ستایش ندارم سزاوار اوی
|همی سرو کشت او به باغ بهشت
|ببیند روانش درختی که کشت
|دگرگفت یزدان روانت ببرد
|تنت رابدین سوگواران سپرد
|روان تو را سودمند این بود
|تن بد کنش را گزند این بود
|کنون در بهشتست بازار شاه
|به دوزخ کند جان بدخواه راه
|دگر گفت کای شاه دانش پذیر
|که با شهریاری و با اردشیر
|درودی همان بر که کشتی به باغ
|درفشان شد آن خسروانی چراغ
|دگر گفت کای شهریار جوان
|بخفتی و بیدار بودت روان
|لبت خامش و جان به چندین گله
|برفت و تنت ماند ایدر یله
|تو بیکاری و جان به کاران درست
|تن بد سگالت بباراندرست
|بگوید روان گر زبان بسته شد
|بیاسود جان گر تنت خسته شد
|اگر دست بیکار گشت از عنان
|روانت به چنگ اندر آرد سنان
|دگر گفت کای نامبردار نو
|تو رفتی و کردار شد پیش رو
|تو را در بهشتست تخت این بس است
|زمین بلا بهردیگر کس است
|دگر گفت کنکس که او چون توکشت
|به بیند کنون روزگار درشت
|سقف گفت ما بندگان تویم
|نیایش کن پاک جان تویم
|که این دخمه پرلاله باغ توباد
|کفن دشت شادی و راغ تو باد
|به گفتند و تابوت برداشتند
|ز هامون سوی دخمه بگذاشتند
|بران خوابگه رفت ناکام شاه
|سرآمد برو رنج و تخت و کلاه
|چنین دادخوانیم بر یزدگرد
|وگرکینه خوانیم ازین هفت گرد
|اگر خود نداند همی کین و داد
|مرا فیلسوف ایچ پاسخ نداد
|وگر گفت دینی همه بسته گفت
|بماند همی پاسخ اندر نهفت
|گرهیچ گنجست ای نیک رای
|بیار ای و دل را به فردا مپای
|که گیتی همی بر تو بر بگذرد
|زمانه دم ما همی‌بشمرد
|در خوردنت چیره کن برنهاد
|اگر خود بمانی دهد آنک داد
|مرا دخل و خرج ار برابر بدی
|زمانه مرا چون برادر بدی
|تگرگ آمدی امسال برسان مرگ
|مرا مگر بهتر بدی از تگرگ
|در هیزم و گندم و گوسفند
|ببست این برآورده چرخ بلند
|می‌آور که از روزمان بس نماند
|چنین تا بود و برکس نماند
|کس آمد به ماهوی سوری بگفت
|که شاه جهان گشت با خاک جفت
|سکوبا و قسیس و رهبان روم
|همه سوگواران آن مرز و بوم
|برفتند با مویه برنا و پیر
|تن شاه بردند زان آبگیر
|یکی دخمه کردند او رابه باغ
|بلند و بزرگیش برتر ز راغ
|چنین گفت ماهوی بدبخت و شوم
|که ایران نبد پش ازین خویش روم
|فرستاد تا هر که آن دخمه کرد
|هم آنکس کزان کار تیمار خورد
|بکشتند و تاراج کردند مرز
|چنین بود ماهوی را کام و ارز
|ازان پس بگرد جهان بنگرید
|ز تخم بزرگان کسی را ندید
|همان تاج با او بد و مهر شاه
|شبان زاده را آرزو کردگاه
|همه رازدارانش را پیش خواند
|سخن هرچ بودش به دل در براند
|به دستور گفت ای جهاندیده مرد
|فراز آمد آن روز ننگ و نبرد
|نه گنجست بامن نه نام و نژاد
|همی‌داد خواهم سرخود بباد
|بر انگشتری یزدگردست نام
|به شمشیر بر من نگردند رام
|همه شهر ایران ورا بنده بود
|اگر خویش بد ار پراگنده بود
|نخواند مرا مرد داننده شاه
|نه بر مهرم آرام گیرد سپاه
|جزین بود چاره مرا در نهان
|چرا ریختم خون شاه جهان
|همه شب ز اندیشه پر خون بدم
|جهاندار داند که من چون بدم
|بدو رای زن گفت که اکنون گذشت
|ازین کار گیتی پر آواز گشت
|کنون بازجویی همی کارخویش
|که بگسستی آن رشتهٔ تار خویش
|کنون او بدخمه درون خاک شد
|روان ورا زهر تریاک شد
|جهاندیدگان را همه گرد کن
|زبان تیز گردان به شیرین سخن
|چنین گوی کاین تاج انگشتری
|مرا شاه داد از پی مهتری
|چو دانست کامد ز ترکان سپاه
|چوشب تیره‌تر شد مرا خواند شاه
|مرا گفت چون خاست باد نبرد
|که داند به گیتی که برکیست گرد
|تواین تاج و انگشتری را بدار
|بود روز کین تاجت آید به کار
|مرانیست چیزی جزین در جهان
|همانا که هست این ز تازی نهان
|تو زین پس به دشمن مده گاه من
|نگه دار هم زین نشان راه من
|من این تاج میراث دارم ز شاه
|به فرمان او بر نشینم به گاه
|بدین چاره ده بند بد را فروغ
|که داند که این راستست از دروغ
|چوبشنید ماهوی گفتا که زه
|تو دستوری و بر تو بر نیست مه
|همه مهتران را ز لشکر بخواند
|وزین گونه چندین سخنها براند
|بدانست لشکر که این نیست راست
|به شوخی ورا سر بریدن سزاست
|یکی پهلوان گفت کاین کار تست
|سخن گر درستست گر نادرست
|چوبشنید بر تخت شاهی نشست
|به افسون خراسانش آمد بدست
|ببخشید روی زمین بر مهان
|منم گفت با مهر شاه جهان
|جهان را سراسر به بخشش گرفت
|ستاره نظاره برو ای شگفت
|به مهتر پسر داد بلخ و هری
|فرستاد بر هر سوی لشکری
|بد اندیشگان را همه برکشید
|بدانسان که از گوهر او سزید
|بدان را بهرجای سالار کرد
|خردمند را سرنگونسارکرد
|چو زیراندر آمد سر راستی
|پدید آمد از هر سوی کاستی
|چولشکر فراوان شد و خواسته
|دل مرد بی تن شد آراسته
|سپه را درم داد و آباد کرد
|سر دوده خویش پرباد کرد
|به آموی شد پهلو پیش رو
|ابا لشکری جنگ سازان نو
|طلایه به پیش سپاه اندرون
|جهان دیده‌ای نام او گرستون
|به شهر بخارا نهادند روی
|چنان ساخته لشکری جنگجوی
|بدو گفت ما را سمرقند و چاچ
|بباید گرفتن بدین مهر و تاج
|به فرمان شاه جهان یزدگرد
|که سالار بد او بر این هفت گرد
|ز بیژن بخواهم به شمشیر کین
|کزو تیره شد بخت ایران زمین
|چنین تا به بیژن رسید آگهی
|که ماهوی بگرفت تخت مهی
|بهر سوی فرستاد مهر و نگین
|همی رام گردد برو بر زمین
|کنون سوی جیحون نهادست روی
|به پرخاش با لشکری جنگجوی
|بپرسید بیژن که تاجش که داد
|بروکرد گوینده آن کاریاد
|بدو گفت برسام کای شهریار
|چو من بردم از چاچ چندان سوار
|بیاوردم از مرو چندان بنه
|بشد یزدگرد از میان یک تنه
|تو را گفته بد تخت زرین اوی
|همان یارهٔ گوهر آگین اوی
|همان گنج و تاجش فرستم به چاج
|تو را باید اندر جهان تخت عاج
|به مرو اندرون رزم کردم سه روز
|چهارم چو بفروخت گیتی فروز
|شدم تنگدل رزم کردم درشت
|جفا پیشه ماهوی بنمود پشت
|چو ماهوی گنج خداوند خویش
|بیاورد بی‌رنج و بنهاد پیش
|چوآگنده شد مرد بی‌تن به چیز
|مرا خود تو گفتی ندیدست نیز
|به مرو اندرون بود لشکر دوماه
|به خوبی نکرد ایچ برمانگاه
|بکشت او خداوند را در نهان
|چنان پادشاهی بزرگ جهان
|سواری که گفتی میان سپاه
|همی‌برگذارد سر از چرخ ماه
|ز ترکان کسی پیش گرزش نرفت
|همی زو دل نامداران بگفت
|چو او کشته شد پادشاهی گرفت
|بدین گونه ناپارسایی گرفت
|طلایه همی‌گوید آمد سپاه
|نباید که بر ما بگیرند راه
|چو بدخواه جنگی به بالین رسید
|نباید تو را با سپاه آرمید
|چنین گل به پالیز شاهان مباد
|چو باشد نیاید ز پالیز یاد
|چو بشنید بیژن سپه گرد کرد
|ز ترکان سواران روز نبرد
|ز قجقار باشی بیامد دمان
|نجست ایچ‌گونه بره بر زمان
|چونزدیک شهر بخارا رسید
|همه دشت نخشب سپه گسترید
|به یاران چنین گفت که اکنون شتاب
|مدارید تا او بدین روی آب
|به پیکار ما پیش آرد سپاه
|مگر باز خواهیم زوکین شاه
|ازان پس بپرسید کز نامدار
|که ماند ایچ فرزند کاید به کار
|جهاندار شه را برادر به دست
|پسر گر نبود ایچ دختر به دست
|که او را بیاریم و یاری دهیم
|به ماهوی بر کامگاری دهیم
|بدو گفت به رسام کای شهریار
|سرآمد برین تخمهٔ بر روزگار
|بران شهرها تازیان راست دست
|که نه شاه ماند نه یزدان پرست
|چو بشنید بیژن سپه برگرفت
|ز کار جهان دست بر سرگرفت
|طلایه بیامد که آمد سپاه
|به پیکند سازد همی رزمگاه
|سپاهی بکشتی برآمد ز آب
|که از گرد پیدا نبود آفتاب
|سپهدار بیژن به پیش سپاه
|بیامد که سازد همی رزمگاه
|چو ماهوی سوری سپه را بدید
|تو گفتی که جانش ز تن برپرید
|ز بس جوشن و خود و زرین سپر
|ز بس نیزه و گر ز وچاچی تبر
|غمی شد برابر صفی برکشید
|هوا نیلگون شد زمین ناپدید
|چو بیژن سپه را همه راست کرد
|به ایرانیان برکمین خواست کرد
|بدانست ماهوی و از قلبگاه
|خروشان برفت ازمیان سپاه
|نگه کرد بیژن درفشش بدید
|بدانست کو جست خواهد گزید
|به برسام فرمود کز قلبگاه
|به یکسو گذار آنک داری سپاه
|نباید که ماهوی سوری ز جنگ
|بترسد به جیحون کشد بی‌درنگ
|به تیزی ازو چشم خود برمدار
|که با او دگرگونه سازیم کار
|چو برسام چینی درفشش بدید
|سپه را ز لشکر به یکسو کشید
|همی‌تاخت تاپیش ریگ فرب
|پر آژنگ رخ پر ز دشنام لب
|مر او را بریگ فرب دربیافت
|رکابش گران کرد و اندر شتافت
|چو نزدیک ماهو برابر به بود
|نزد خنجر او را دلیری نمود
|کمربند بگرفت و او را ز زین
|برآورد و آسان بزد بر زمین
|فرود آمد و دست او را ببست
|به پیش اندر افگند و خود برنشست
|همانگه رسیدند یاران اوی
|همه دشت ازو شد پر از گفت و گوی
|ببرسام گفتند کاین را مبر
|بباید زدن گردنش راتبر
|چنین داد پاسخ که این راه نیست
|نه زین تاختن بیژن آگاه نیست
|همانگه به بیژن رسید آگهی
|که آمد بدست آن نهانی رهی
|جهانجوی ماهوی شوریده هش
|پر آزار و بی‌دین خداوندکش
|چو بشنید بیژن از آن شادشد
|ببالید وز اندیشه آزاد شد
|شراعی زدند از بر ریگ نرم
|همی‌رفت ماهوی چون باد گردم
|گنهکار چون روی بیژن بدید
|خردشد ز مغز سرش ناپدید
|شد از بیم همچون تن بی‌روان
|به سر بر پراگند ریگ روان
|بدو گفت بیژن که ای بدنژاد
|که چون تو پرستار کس را مباد
|چرا کشتی آن دادگر شاه را
|خداوند پیروزی و گاه را
|پدر بر پدر شاه و خود شهریار
|ز نوشین روان در جهان یادگار
|چنین داد پاسخ که از بدکنش
|نیاید مگر کشتن و سرزنش
|بدین بد کنون گردن من بزن
|بینداز در پیش این انجمن
|بترسید کش پوست بیرون کشد
|تنش رابدان کینه در خون کشد
|نهانش بدانست مرد دلیر
|به پاسخ زمانی همی‌بود دیر
|چنین داد پاسخ که ای دون کنم
|که کین از دل خویش بیرون کنم
|بدین مردی و دانش و رای و خوی
|هم تاج وتخت آمدت آرزوی
|به شمشیر دستش ببرید و گفت
|که این دست را در بدی نیست جفت
|چو دستش ببرید گفتا دو پا
|ببرید تا ماند ایدر بجا
|بفرمود تا گوش و بینیش پست
|بریدند و خود بارگی برنشست
|بفرمود کاین را برین ریگ گرم
|بدارید تا خوابش آید ز شرم
|منادیگری گرد لشکر بگشت
|به درگاه هرخیمه‌ای برگذشت
|که ای بندگان خداوند کش
|مشورید بیهوده هرجای هش
|چو ماهوی باد آنکه بر جان شاه
|نبخشود هرگز مبیناد گاه
|سه پور جوانش به لشکر بدند
|همان هر سه با تخت و افسر بدند
|همان جایگه آتشی بر فروخت
|پدر را و هر سه پسر را بسوخت
|از آن تخمهٔ کس در زمانه نماند
|وگر ماند هرکو بدیدش براند
|بزرگان بارن دوده نفرین کنند
|سرازکشتن شاه پرکین کنند
|که نفرین برو باد و هرگز مباد
|که او را نه نفرین فرستد بداد
|کنون زین سپس دور عمر بود
|چو دین آورد تخت منبر بود
|چو بگذشت سال ازبرم شست و پنج
|فزون کردم اندیشهٔ درد و رنج
|به تاریخ شاهان نیاز آمدم
|به پیش اختر دیرساز آمدم
|بزرگان و با دانش آزادگان
|نبشتند یکسر همه رایگان
|نشسته نظاره من از دورشان
|تو گفتی بدم پیش مزدورشان
|جز احسنت از ایشان نبد بهره‌ام
|بکفت اندر احسنتشان زهره‌ام
|سربدره‌های کهن بسته شد
|وزان بند روشن دلم خسته شد
|ازین نامور نامداران شهر
|علی دیلمی بود کوراست بهر
|که همواره کارش بخوبی روان
|به نزد بزرگان روشن روان
|حسین قتیب است از آزادگان
|که ازمن نخواهد سخن رایگان
|ازویم خور و پوشش و سیم و زر
|وزو یافتم جنبش و پای و پر
|نیم آگه از اصل و فرع خراج
|همی‌غلتم اندر میان دواج
|جهاندار اگر نیستی تنگ دست
|مرا بر سرگاه بودی نشست
|چو سال اندر آمد به هفتاد ویک
|همی زیر بیت اندر آرم فلک
|همی گاه محمود آباد باد
|سرش سبز باد و دلش شاد باد
|چنانش ستایم که اندر جهان
|سخن باشد از آشکار ونهان
|مرا از بزرگان ستایش بود
|ستایش ورا در فزایش بود
|که جاوید باد آن خردمند مرد
|همیشه به کام دلش کارکرد
|همش رای و هم دانش وهم نسب
|چراغ عجم آفتاب عرب
|سرآمد کنون قصهٔ یزدگرد
|به ماه سفندار مد روز ارد
|ز هجرت شده پنج هشتادبار
|به نام جهانداور کردگار
|چواین نامور نامه آمد ببن
|ز من روی کشور شود پرسخن
|از آن پس نمیرم که من زنده‌ام
|که تخم سخن من پراگنده‌ام
|هر آنکس که دارد هش و رای و دین
|پس از مرگ بر من کند آفرین